Адамның құны қанша?

Авторы: Оразбек Сәрсенбай

УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-44 C 28 Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет жќне аћпарат министрлiгi Аћпарат жќне мџраѕат комитетi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша шыѕарылды Сќрсенбай О. C 28 Адамныѓ ћџны ћанша?: Рисалалар. /Оразбек Сќрсенбай. – Алматы: «Ћайнар баспасы», 2012. – 344 бет. ISBN 978-601-212-043-1 Ћазаћстан Республикасы Мемлекеттiк сыйлыѕыныѓ лауреаты, жазушы Оразбек Сќрсенбаевтыѓ жаѓа кiтабына оныѓ соѓѕы жылдарда %ндiрте жазып, кљнделiктi баспас%з беттерiнде љзбей жариялап жљрген рисалалары енгiзiлген. Бiрден к%ѓiл аударарлыћ нќрсе – осы кезге шейiн ќр тљрлi жанрларда талантты шыѕармалар жазып, оћырман ћауымѕа ќбден танымал болѕан аѕа жазушымыздыѓ бџл шыѕармалары ќуелден-аћ талѕампаз оћырманныѓ назарына тљсiп, жоѕары баѕаланѕан едi. Ћазаћтыѓ жазба ќдебиетiнде џлы Абайдыѓ «Ѕаћлия с%здерi» бар. Осы «Ѕаћлия с%здер», бiздiѓше, бiздiѓ жазба ќдебиетiмiзде ежелгi Шыѕыс ойшылдарыныѓ %неге-iзiмен жазылѕан еѓ алѕашћы рисала жанрыныѓ љлгiлерi едi. Аѕа жазушымыз О.Сќрсенбаев та Абай мџрасын ќрi ћарай жалѕастыра отырып, жаѓа мазмџндарды ћамтитын, жаѓа бiтiмдi шыѕармаларды дљниеге ќкелген. Ќдеби-к%ркемдiк тќсiлдерi мљлдем тосын, бiраћ оћырманѕа џѕымды, ой-зердеге жџѕымды кiтап жазѕан. Бџл рисалаларда есте ћаларлыћ аѓызќѓгiмелер (рауаяттар), адамзат ѕылымыныѓ ќр саласында ашылып жатћан ыћылымдар, адам тану iлiмiндегi, психологиядаѕы иiрiм-ћџбылыстар т.б. ћамтылады. Ќрi осыныѓ бќрi автор таѓдап алѕан таћырыптарды ашуѕа, болжауѕа ћызмет етедi. Сонда осы рисалалар кiтабында автор ћандай таћырыптарды ћозѕайды? Оны байћау љшiн рисалалардыѓ атауына мќн берiп, шолып шыћсаѓыз да жеткiлiктi к%рiнедi. Мысалы: «Адамныѓ ћџны ћанша?», «Баћыт деген немене?», «Шындыћтыѓ шырайы ћандай?», «Ћанаѕат ћаѕидалары», «Шайтанныѓ шќкiрттерi», «Тура жолды iздеумен келемiз», «Табыну мен таѕуттыѓ арасында», «Ќл-Фараби формуласы», «Махаббат пен ѕадауат» т.б. Осыншама iрi, кљрделi таћырыптарды ћамтитын кiтапты композициялыћ жаѕынан шашыратпай, тџтас дљние ретiнде тiзгiн џстап тџрѕан Бас кейiпкер бар, ол – Таћуа ќке бейнесi. Тџтастай ћараѕанда, жазушыныѓ бџл еѓбегiн ќдеби-к%ркемдiк ћазынамызѕа ћосылатын елеулi шыѕарма ретiнде баѕалауѕа болады. УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-44 ISBN 978-601-212-043-1 © Сќрсенбай О., 2012 © «Ћайнар баспасы», 2012

АДАМНЫЃ ЋЏНЫ ЋАНША? Бџл ќѓгiме елеусiздеу бiр оћиѕадан басталып едi. Fткен ѕасырдыѓ алпыс бесiншi жылы Шиелi ауданы орталыѕындаѕы М.В. Ломоносов атындаѕы орта мектепте мџѕалiмдiк ћызметте жљрген маѕан ћазына есебiнен екi б%лмелi пќтер б%лiнiп, астыћ ћоймасына тиесiлi осы љйге %зге таласушы талапкерлер к%бейiп кеткендiктен, бастыћтарым жаѓа ћонысћа шџѕыл к%шiп жайѕасып алуѕа кеѓес бердi де, мен сабаћтан ћайтысымен кешћџрым ћасымдаѕы к%ршiлес отырѕан таныс жiгiтке барып жаѕдай айтпаймын ба: – Пќленше-еке, сенiѓ астыѓда зырлап тџрѕан к%лiгiѓ бар ѕой. Егер мљмкiндiгiѓ болса, менiѓ аз-маз жљгiмдi артып, анау темiр жолдыѓ арѕы бетiндегi Стахановшы к%шесiне апарып тасташы! – деп. Бџл Пќленше-екеѓ iргелес отырѕан к%ршiм ѕана емес, баяѕы бала кљнiмiзде мектепте љш-т%рт жыл бiрге оћыѕан сыныптас жолдасым болатын. Орта мектептегi оћуын тљгел аяћтамай, ертерек нан табу љшiн тџрмыс ћамын кљйттеп кеткен пысыћ жiгiт едi. Астында љлкен «КамАЗ» машинасы бар. Ол заманда ондай љлкен к%лiкке ћолы жеткендер бiз секiлдiлерге оѓайлыћпен иiлiп сќлем бере ћоймайды. Есiк алдында тџрѕан машинасыныѓ ќйнек к%здерiн сљрткiлеп жатћан менiѓ сыныптасым сонда маѕан бџрылып та ћарамай: – Немене, жљгiѓ к%п пе сондай-аћ? – деп сџрады. – К%п емес. Бiр кiтап салатын шкафым бар... таѕы да екi-љш шамадан кiтап. Басћа ауыр ештеѓе жоћ, – деп ћипаћтап тџрдым.

Мџны естiген еѓгезердей к%ршiм бойын жазып алып, ќлденеге ренжiген сыѓаймен ћолындаѕы сулыћ шљберегiн сiлкiп-сiлкiп жiбердi. – Ќй, %зiѓнiѓ есiѓ дџрыс па? – дедi. – Сонда мен мынадай дќу машинамен сенiѓ љш-т%рт шамадан кiтабыѓды тасуым керек пе? – Тасысаѓ ћайтедi? Аћысын т%леймiн! – деп мен де сол арада сќл шамданыѓћырап жауап берсем керек. – Сонда ћанша т%лейсiѓ? – деп шопыр жiгiт ћолындаѕы сулыѕын ућалап, кеѓк-кеѓк кљлiп ћойды. Аныћ менсiнбей, келемеждеген сыѓайын жасырѕан жоћ. – Сџраѕаныѓды берейiн, – деп мен де намысћа ћамшы баса тљстiм. – Ћойшы-ей?! Сондай-аћ табысыѓ к%п пе? Иќ, иќ, ћазiр мџѕалiмдер байлыћћа белшеден батып жљр-ау жљдќ... – С%здi џзартпай, аларыѓды айтсаѓшы, Пќленше! – Солай ма? Онда ћолыма жиырма сом пџл џстатсаѓ, Стаханов к%шесiне ѕана емес, анау ауылыѓа да апарып тастауѕа дайынмын, – деп танысым ыржалаћтап кљлiп тџрды. Бџдан ќрi бџндай дљниепараспен салѕыласудыѓ ћисыны ћалмаѕанын тљсiндiм де, ћолымды бiр сiлтеп, бџрылып кете бардым. Fйткенi жиырма сом аћша ол кезде менiѓ мектептен алатын айлыћ жалаћымныѓ т%рттен бiрi болса, ал Шиелiден жљз отыз шаћырым жердегi облыс орталыѕына ћатынайтын поездыѓ билет баѕасы бес сомнан аспайтын. С%йтiп, ол кљнi Стаханов к%шесiнде б%лiнген пќтерiме к%шiп ћонудыѓ сќтi тљспедi. Ертесiне ауылдан ћатынаѕан ќкем менiѓ бар «дљниемдi» белi ћайћаѓдаѕан ћара есекке артып, ќлденеше «рейс» жасады да, жарты кљннiѓ iшiнде жаѓа ћонысћа жайѕасып љлгердiм. Ќкем ауылѕа ћайтуѕа бет алѕанда, оѕан кешегi болѕан оћиѕаны ренжiген сыѓаймен айтып бердiм. Сонда

менiѓ таћуа шалым саћалын уыстап аз-кем ойланып отырды да: – Бiраздан берi осы баланы сыртынан байћап жљрушi едiм. Бiрге оћып, бiрге %скен саѕан осындай ћысастыћ жасамаћ болѕанына ћараѕанда, сiрќ, осы неменiѓ ћџны бiтiп ћалды ма деп ћорћамын, – дедi. Бџл бџрын мен ести ћоймаѕан, дџрысы – естiсем де есiме саћтамаѕан тосындау гќп едi. Сол арада: – К%ке, ћџны бiткенi ћалай? – деп сџрадым. – Сонда, ћалай, ќр адамныѓ %лшеулi ћџны... ќлде баѕасы бар ма? – Ќлбетте, – деп ќкем басын изедi. – Ал, сiз айтћандай, адамныѓ ћџны бiтсе ћайтедi екен? – Ћайтушi едi? Жамандыћћа џшырайды да, балам. К%п џзамай менiѓ «сќуегей» ќкемнiѓ айтћаны айна ћатасыз келе ћалмасы бар ма? Ќлгi кеудесi биiктеп кеткен бейшара жiгiт жол апатына џшырап, кездейсоћ ажал ћџшћанда, марћџмныѓ жаназасына жиналѕан љлкен-кiшiнiѓ бќрi %мiрден ћыршын кеткен жанѕа жанашырлыћ к%ѓiлдерiн бiлдiрiп, дќстљрге лайыћты жаћсы тiлектерiн айтып: – Марћџм аћ к%ѓiл жiгiт едi, алдынан жарылћасын! – деген бата-тiлектерiн жеткiзiп жатты. Аћ к%ѓiл болса, болѕан-аћ шыѕар. Кiмнiѓ кiм екенi аныћ айырылып, бџлтаћсыз жауап беретiн жерге кеткендердi артынан ѕайбаттау тiрiлерге жараспайтын ѕадет. Ќйткенмен iлгерi-кейiндi љлкен шындыћтыѓ, кiшкентай шындыћтыѓ бетi ашылмаса, риясыз љйѕарымдар айтылмаса, жаћсы мен жаманды ажырату, %неге нџсћаларын тљстеп к%рсету таѕы мљмкiн емес? Љйрену мен жиренудiѓ ар жаѕында ћашанда аћићатты бiлу љрдiсi жатћаны хаћ. Ќркiмнiѓ %зi дџрыс санайтын шындыѕы бар екенi рас. Ендеше мынау ойлы-ћырлы, бџлтарыс-бџлаѓы к%п тiршiлiкте жан иесiнiѓ iс-ќрекетiн, ћџлћы-пейiлiн киiз кiтаптарда нџсћалѕан сара жолдармен салыстырып,

бiрден бiр iзге тљсiру де – ћиынныѓ ћиыны екенiн бiлемiз. Адам џрпаѕына ќуел бастаѕы жаратылыстан таѓдау, талѕау еркi берiлгендiктен, бќр-бќрiнiѓ љлгiлiнiѓ соѓынан ерiп, туралыћтыѓ тљзу баѕытынан ауытћымай, ћия баспай %туi де екiнiѓ бiрiнiѓ ћолынан келмейтiнi бесенеден белгiлi. Асылы ћия басу, ћателесу – тќубаѕа келу арћылы тљзелетiн, кешiрiлетiн кљнќлар болса, еѓ жаманы, еѓ жексџрыны – %згеге ћиянат жасау арћылы џшпаћћа шыѕу, мљддеге жету болса керек. Жоѕарыда мысалѕа келтiрiлген жiгiттi пќлендей зор ћиянат иесi едi деп айту, ќрине, артыћтау. Алыс шалѕайда жљк машинасын айдап кљнелткен ћарабайыр шаруаћорѕа адами ћаѕидаларды ћопарып тастарлыћ ћаућар ћайдан келсiн? Рас, оныѓ кљндiз-тљнi ћазынаныѓ к%лiгiн оѓды-солды пайдаланып, аз уаћыттыѓ iшiнде ћоѓ жинап алѕаны, зќѓкитiп љй салып, ћорасын малѕа толтырѕаны %зге ћоѓырћай тџрмыс кешкен к%ршi-ћолаѓдарына %те-м%те џнамас едi. Оны сыртынан «мал џрлайды», «ћырманнан таситын љш мќшине кљрiшiнiѓ бiр мќшинесiн Fзбекстан жаѕына сату љшiн %ткiзiп жiбередi екен» деп %сектейтiн. Шынында сол кезде аудан орталыѕында ашылѕан ПМК-лардыѓ бiрiне жџмысћа орналасћан ћарабайыр жљргiзушiнiѓ ћарапайым айлыћ жалаћыѕа бљйтiп болып, толып кетуi ол тџста мљмкiн жаѕдай емес-тi. Оныѓ љстiне, осы жiгiттiѓ дарияныѓ арѕы бетiнде ћалыѓ %скен сексеуiлдi рџћсатсыз бџтарлап, машинасына тиеп ќкелiп, к%шек%шенi жаѕалап ћымбатына сатып жљргенiн де талай к%ргенбiз. Бiрер мќрте ћызыл жаѕалы аѕайлардыѓ мџныѓ ћора-ћопсысын тiмiскiлеп тiнтiп кеткенiн, бiраћ артынша тым-тырыс тыйылып ћалѕанын параћорлардыѓ ќрекетiне жатћызатындар да аз емес едi. Ќйтеуiр аудан орталыѕындаѕы бiр к%шенiѓ тџрѕындарын дљрлiктiрген ћайѕылы ћаза сол тџста ќкем екеумiздiѓ арамыздаѕы ќѓгiмеге ќжептќуiр таћырып болды. – К%ке, сонда адамныѓ ћџны ћалай аныћталады?

Оны %лшеп, м%лшерлеп бiлудiѓ жолы ћайсы? – деп сџрамаймын ба? – Адамныѓ ћџны оныѓ бџл дљниеде iстеген жаћсы, жаман амалдарымен %лшенедi де, балам! – деп ќкем сонда оѓ ћолын тiзесiнiѓ љстiне ћойып, ауыр ћозѕалып, орнынан тџра берген. – Ал оныѓ тура шын баѕасын бiр Алла ѕана бiледi. – Бiз ше? Бiз адамныѓ ћџнын есептеп шыѕара алмаймыз ба? – Кiмнiѓ кiм екенiн шамалауда былайѕы к%пшiлiк жаѓылыса ћоймайды. Бiраћ ќдiл бџйрыћты ќркiмнiѓ амалына ћарай Жаратћушы Иемiз ѕана шыѕарады. Ол жолы таћуа ќкемнiѓ бџл жауабы маѕан љйреншiктi адамгершiлiк ћаѕидадай ѕана к%рiнген. Арада жылжып жылдар %ттi. Ел-жџрттыѓ басынан %ткiзген ќлеуметтiк сан-сапалыћ %ткелектерiн айтпаѕанныѓ %зiнде, ќрбiр жџмыр басты пенденiѓ џзындыћысћалы %мiрiнде кездесе беретiн, былайша ћараѕанда кездейсоћтыћтардыѓ жиынтыѕына џћсайтын небiр одаѕай оћиѕалардыѓ куќгерi болдыћ. Ќдетте бiз ћуанышты, шадыман кљндердi тез џмытуѕа бейiмбiз де, ал ћайѕылы, ћапалы, ренiштi кездерiмiздi к%бiрек есте саћтап ћалуѕа ћџмбылмыз. Бџл ќрi жеке адамныѓ пенделiк мiнезiнен туатын %ткiншi ћџбылысћа џћсамайды. Кљллi адамзат тарихыныѓ ћаѕаз бетiне, шежiреге тљскен тiзбектерiне к%з жљгiртiп ћарасаѓыз да дќп солай: жарћын тљстi аћ бояуларды кљѓгiрт тљстi ћара бояулар басып кете бередi. Адам жадыныѓ жаратылыстаѕы генетикалыћ коды солай тљзiлген бе, ќлде жан иесiнiѓ психологиялыћ ерекшелiгi осындай ма – мџны да д%п басып айту ћиын. – Адам ћолымен жасалѕан жаћсылыћтыѓ да, жамандыћтыѓ да ћџны бар, – деген с%здi бiздiѓ таћуа ќкемiз жиi ћайталар едi. «Баѕасы» демейдi – «ћџны» дейдi. «Ќрекетi» демейдi – «амалы» дейдi. Бiрде: – К%ке, сiз осы «амал» с%зiн жиi айтасыз? Оныѓ ћандай сыры бар? – деп сџрадым.

– Амал – ниет пен ќрекеттiѓ бiрлiгi емес пе, балам? – Онысын тљсiнбедiм... – Адам не iстесе де, ќуелi ниет ћылады, содан соѓ ќрекетке барады емес пе? – Сонда, мысалы, жаћсылыћ жасасаѓ да, жамандыћ жасасаѓ да, бќрiн алдын ала сезiп, бiлiп, саналы тљрде iстеген боласыѓ ба? Демек, бiреуге ћиянат к%рсетiп, артынан ойымда арамдыѕым жоћ едi, бiлмей ћалдым деп аћталу ж%нсiздiкке жата ма? – Ќлбетте. Иемiз ќуел баста адамѕа аћыл-парасат, к%ретiн к%з, еститiн ћџлаћ берген соѓ, оныѓ ћай-ћайсысыныѓ да ћарапайым пайда мен зиянды ажыратуѕа шамасы жетедi. Бiраћ бiреулер адамшылыћ жолын ћаласа, екiншiлерiн пайдакљнемдiк жеѓiп кете бередi. Менiѓ таћуа ќкемнiѓ таѕы бiр жиi айтатын с%зi: – Еѓ зор кљнќ – кiсi аћысын жеу, – деушi едi. – Fзiѓнiѓ бiреуге аћыѓ кетсе – кетсiн, балам, бiраћ ќсте %згенiѓ аћысын жеушi болма! Осыѕан орай мынадай рауаят айтатын. Fткен замандарда Меккеге ћажылыћћа аттанѕан мџсылмандардыѓ iшiнде бiр бай саудагер кiсi бар екен. Бџлар љлкен кемеге отырып, Бќйтоллаѕа ћарай жолѕа шыћћанда, кеме љстiндегi %зге сапарлас ѕайри дiндi бейтаныс бiреудiѓ иыѕында отырѕан љйретiндi маймылы жерге тљсiп, ќлгi iзгiлiк жолында келе жатћан саудагердiѓ жан ћалтасындаѕы ќмиянын ала ћашћан к%рiнедi. Маймыл сол бетiмен секектеп барып, желкендi кеменiѓ биiк мџнарасыныѓ басына шыѕып кетедi. Содан ћарап отырмай, ћолындаѕы ќмиянды ашып тастап, iшiндегi алтын, кљмiс теѓгелердi т%менде тулап жатћан к%к теѓiздiѓ айдынына ћарай бiр-бiрлеп лаћтыра бередi емес пе? Жан дауысы шыѕып артынан ћуѕан, бiраћ биiк мџнара бойымен %рмелеуге жљрегi дауаламаѕан мал иесiне жоѕарыдан ћарап шыћылыћтаѕан маймыл анда-санда бес-он тiллќ аћшаны бџѕан ћарап зуылдатып тастап тџрыпты. Саудагер байѕџс сонда ас-

паннан жауѕан аз олжаѕа ешкiмдi жолатпай, жылапсыћтап жљрiп бќрiн жинай берген ѕой. Бар шаруасын бiтiрген ќлгi маймыл бiр кезде мџнарадан тљсiп, иесiнiѓ ћасына бара берген тџста, ћолына дќу келтек џстаѕан мџсылман ойда жоћта тап болѕан џрлыћшы маћџлыћты џрып %лтiрмек ниетпен тџра џмтылады. Сонда љйретпелi маймыл иесi ћолын к%терiп, аћшасынан айрылѕан ашулы кiсiнi сабырѕа шаћырѕанѕа џћсайды. – Уа, мџсылманым, тоћтай тџр! Саѕан ћоятын сауалым бар, – дейдi. – Сџра, – деп бџл да аздап ентiгiн басады. – Сџрасам... ей, елiѓде жљргенде сен ћандай кќсiппен айналысушы едiѓ? – Саудагермiн. – Сонда не сатып кљн к%рушi едiѓ? – Жайлауда сауын биелер байлап, соныѓ сљтi мен ћымызын шќњардыѓ базарына апарып %ткiземiн де! – Аѕарѕан сатудан тљсетiн табысыѓ к%п шыѕар? – Ћџдайѕа шљкiр, бала-шаѕаны асырауѕа жетiп жатыр. – Онда, мџсылманым, шыныѓды айтшы. Сол базарѕа апарып сатып жљрген сљтiѓ мен ћымызыѓа су ћосатын ба едiѓ? Мџны естiген ќмиян иесi бiрден тiлiн тiстеп ала ћояды да, артынша: – Иќ, аздап су ћосатын ќдетiмiз бар, – деп мойындайды. – Неге? Су ћоспасаѓ да, пайдаѓ аз емес ћой? – Тљсiмiмiздi к%бейте берсек деймiз де! – Ендеше, менiѓ мына маймылымныѓ теѓiзге лаћтырѕан алтын, кљмiс теѓгелерi сенiѓ кiсi аћысын жегеннен тапћан арам пайдаларыѓ да, %зiѓе тастаѕандары адал еѓбегiѓмен тапћан табыстарыѓ едi, – деп ќлгi ѕайри дiн %кiлi уќж айтса керек. Расында арамнан жиналѕан дљниенiѓ, байлыћтыѓ бќрi – кiсi аћысы. Fзге кiрiптар момынныѓ маѓдай терi, табан аћысымен, ауыр еѓбегiмен тапћан-таянѕан

азѕантай табысы ќйтпесе солардыѓ ћоѕамдыћ ортаћ ћазынадаѕы тиесiлi љлес-сыбаѕасынан басћа тљк емес. Пара алушылар, сондай-аћ бiреудiѓ адал еѓбегiнiѓ %темiн кем т%леушiлер – кiсi аћысын жеушiлердiѓ еѓ ежелгi љлгiлерi. Параћорлыћ – азѕындай бастаѕан ћоѕамныѓ ћџбылнамасы. Кешегi Кеѓестiк дќуiрде жоѕарѕы дќрежелi мектептердi бiтiргендер теп-тегiс саяси экономия атты сабаћты, соныѓ iшiнде ћауѕа саћал Карл «к%кемiздiѓ» «Капитал» атанѕан жуан кiтаптарын оћуѕа мќжбљр болдыћ емес пе? Сол кiтапта капитал-байлыћтыѓ ќуел баста тек ћана ћылмыстыћ жолдармен жиналатыны жайындаѕы «гќптер» есiѓiзде шыѕар? Еѓ бастысы – «ћосымша ћџн» деген џѕымды ѕылыми айналымѕа алѕашћылардыѓ бiрi болып енгiзген осы немiс бiлiмпазы деп бiздiѓ профессорларымыз басымызды ћатыратын. Сол «ћосымша ћџн» деген ћызыл к%здi пќленi марксизммен ћырѕи ћабаћ небiр бiлгiрлер осы кљнге шейiн терiске шыѕарып, дќлелдей алмай жљрiптi дегендi ћазiр де естимiз. С%йтсек, сол «ћосымша ћџныѓыз» – жекеменшiк ћожайынныѓ тарапынан – ћарауындаѕы жџмыскер ћауымныѓ еѓбегi љшiн т%ленбей ћалѕан аћысы екен ѕой. Осындай %телмеген %темдерден ћожайынныѓ капиталы, негiзгi байлыѕы ћџралады дейдi. Ал бiздiѓ таћуа ќкемiздiѓ пайымдауларына жаћындата тљссек, Маркс заманыныѓ капиталистерi – шетiнен кiсi аћысын жеушi обырлар болып шыѕады. Маркстi оћыѕан, оћымаѕаны белгiсiз Абай да: «Џлыћтар алып берем деп – даугердi жеп, ћџтћарам деп џрыны жеп жљр... Мен сенi бљйтiп сљйеймiн деп – ананы жеп, мен бљйтiп сљйеймiн деп – мынаны жеп жљр». («Он бiрiншi с#з»). Бќрiнiѓ жеп жљргендерi – сол бќз баяѕы кiсi аћысы, еѓбексiз табылѕан арам пайда, тегiн табыс. «Бiлместiкпен ћылдым дегеннiѓ к%бiне нанбаймын, – деп жазады Абай. – Жаманшылыћћа бiр елiгiп кеткен соѓ, бойын жиып алып кетерлiк ћайрат ћазаћта кем болады». («Он т#ртiншi с#з»). Абай ниет пен

ќрекеттiѓ бiр-бiрiнен туындайтынын аныћ мегзеп отыр. «Жаманшылыћћа бiр елiгiп кеткен адамныѓ» тоћтауы, тљзелуi ћиын. Ондайларды ћазiр де кљнде к%рiп жљрген жоћпыз ба? Айрыћша таѕдырдыѓ ћалауымен, тарихи-ќлеуметтiк дамудыѓ ћисынымен социализмдi аттап %тiп, капитализмге «гљмп етiп» ћойып кеткен бiздiѓ елiмiзде соѓѕы он-он бес жылдар iшiнде бџрын %ѓiмiз тљгiл, тљсiмiзге кiре ћоймаѕан %згерiстер мен ћџбылыстарды бастан %ткердiк. «Fзгерiстер мен ћџбылыстар» дегенде, бiз адами тiршiлiктiѓ сыртћы ћабатында, формацияда болып жатћан дљмпулердi айтамыз. Ал адами тiршiлiктiѓ iшкi ћабатында – бќрi бќз-баяѕыша: аспан астындаѕы џлтараћтай жер љшiн, жер астындаѕы, љстiндегi ћазына-байлыћтар љшiн џрыс, жанжал, ћаћтыѕыстар ќлi де тыйылар емес. Жеке адамдардыѓ ћџлћы-пейiлдерiнде де айтарлыћтай %згерiстер байћалмайды. Бергенiмнен – алѕаным, асатћанымнан – асаѕаным к%п болса екенге саятын баяѕы кљйбеѓге толы кљйкi %мiр. Ћайта мынау «еркiн базар, еркiн кќсiп» деген тљсiнiксiздеу белеске келiп тап болѕан момын к%пшiлiктiѓ бiразы ќлi кљнге шейiн тыѕырыћћа тiрелiп, тырбаѓдап жатса, ќуелден пысыћ жаратылѕан, ћай ћоѕамда да ћисынын тауып, ћиындыћтан оѓай ћџтылып кететiн белсендi азшылыћ «еркiн базар» заманында мљлдем еркiнсiп, ќѓгiр таяћ орнатып, ќмiрiн жљргiзуге айналды. Бџрындары екi шоћып, бiр ћарайтын жемћорлар ендi «ќй» дейтiн ќже, «ћой» дейтiн ћожайынныѓ жоѕалып кеткенiн к%рген соѓ, тапа-тал тљсте ћолы жеткенiнiѓ, ауызѕа iлiккенiнiѓ бќрiн ту талапай талап жатыр. Тоћтайтын, тойынатын тљрлерi к%рiнбейдi. Еѓ жаманы – сол маѓдай терiмен, еѓбекпен жиналмаѕан ен байлыћтыѓ денi – кiсi аћысы, %згенiѓ, %з елiѓнiѓ меншiгi екенiн ешћайсысыныѓ ескергiсi келмейдi. Ћазiр кiсi аћысын жеудiѓ жолдары ћисапсыз к%бейiп кеттi. Ќсiресе ћолында љлкендi-кiшiлi билiгi барлардыѓ наны жљрiп тџр. Ћыл аяѕы кљнi тљскен

бiреуге аныћтама ћаѕаз берген кiшiгiрiм т%ресымаћћа шейiн пара алуѕа бейiм тџрады. Ал ќр тљрлi тендерлер џйымдастырып, миллиондарды љлестiретiн, ќйтпесе љй-жайдыѓ кезегiне тџрѕызып, жер б%лiсiне ыћпал жасайтын адамдардыѓ ќлдећашан алпауыттар ћатарына ћосылып, бастарына ћосарланѕан алтын мљйiздердiѓ шыѕып кеткендерi ћашан! Бiз бџл арада адал кќсiппен, адал еѓбекпен айналысып, байып жатћандарды кљстаналамаймыз. Fйткенi ќркiмнiѓ-аћ жаћсы тџрмыс ћџрып, тоћшылыћта, баршылыћта %мiр сљруге хаћысы бар. Бџл – айып емес, ћайта ћолдауѕа, ћорѕауѕа тџратын ниет. Мџндай ниет адамды ќрекет етуге, еѓбекке, талапћа бастайды. «Мен адалмын, ќдiлмiн» деп џрандап, аяћ-ћолыѓды ћыбырлатпай, басыѓды ауыртпай љйде жата берсеѓ, ћџныѓ %се бермек пе? Ондайда адам %мiрiндегi материалдыћ њќм рухани ћџндылыћтарды кiмдер жасамаћ? Демек, «бџл дљние ћызыѕынан безу» дегенге саятын ежелгi сарыуайымшылдыћ џстанымныѓ жеѓiске жетуi екiталай. Бар шындыћ – бџл дљние ћызыћтарын мансџћтауда, арзандатуда емес, басћада: дљниећоѓыздыћ жолына тљсiп кетiп, %згелерден ассам, таѓырћатсам дегенге саятын тоѕышарлыћ танымда. Бiржола пендешiлiк жетегiне ерген адам бiрте-бiрте ар-џятты, имандылыћты жылы жауып ћойып, %ткiншi ћызыћ-шыжыћтыѓ жылымына батып кете бермекшi. Арам мен адалды ажыратудан ћалып, ћалтасын ћампитудан басћа амалдыѓ бќрi џмыт ћалмаћшы. Психолог ѕалымдардыѓ пiкiрiнше, мќселен, шектен шыћћан сараѓдыћ – жљйке ауруларыныѓ бiрiне, шизофренияѕа жататын к%рiнедi. Атаћты жазушы Н.В. Гогольдiѓ «Fлi жандар» романындаѕы Плюшкин осындай ауруѕа џшыраѕан кейiпкердiѓ классикалыћ мысалы деген пiкiрдi мен бiр кезде профессор Ж.Ќлiмхановтыѓ %з аузынан естiген едiм. Сонда: – Бiздiѓ Т%леншенi жџрт атып тастасаѓ да, бес сом аћшасын сџраусыз бермейтiн тас сараѓ деп келекелейдi. Осыныѓ ж%нi ћалай? – деп сџраѕаным бар.

– Оѕан кљлуге болмайды. Шынында да сондай ауру кiсiлер кездеседi, – деп профессор байсалды жауап берген. Егер, психиатр оћымысты айтћандай, шектен шыћћан сараѓдыћ – патологиялыћ кеселге жатса, шектен шыћћан дљниећорлыћ, байлыћћџмарлыћтыѓ да сондайлыћ тљсiнiксiз ћџбылысћа ћосылмайтынына кiм кепiл? Мен бiр жаћсы жiгiттi бiлушi едiм. Жаћсы дейтiнiм – жайшылыћта аћ к%ѓiл, елгезек, ешкiмнiѓ к%ѓiлiн жыћпайтын кiшiпейiл, тiптi жомарттыѕы, ћайырымдылыѕы да бар-тџѕын. Жалѕыз мiнi – дљниепарастау болатын. Љлкен ћалаларѕа барса, шетелдерге шыћса, еркек басымен еѓ ќуелi дљкендердi аралап кететiн. Сонда ћасында жљрiп байћаѕаным: осы жаћсы жiгiт с%релерде, яки ќйнек астында жатћан ћымбат бџйымдарды, асыл тастарды к%рсе, бiрден %ѓi бџзылып, %згерiп сала берер едi. К%зi жасаурап, аћсары %ѓi ћызѕылт тарта бастайды. Бiрдеѓе айтсаѓ, дџрыс естiмей, саѕан аѓтарыла ћарайды. Ќлгi %зi џнатћан ћымбат дљниенi сатып алѕаннан кейiн де бiразѕа шейiн %з- %зiне келе алмай, с%йлесуге, ќѓгiмелесуге ћџлћы соћпай, «бiртљрлi» болып жљретiн. Ал ћазiрде... мынау тоћтауды, тоюды, толастауды бiлмейтiн ћџлћын к%мей иелерiн – жаѓа заманныѓ байманаптарын к%ргенде, осылардыѓ iшiнде ќлгiндей дќрiгерлердiѓ к%мегiне зќру бiрлi-жарым «сырћаулар» жљрген жоћ па екен деп ойлауѕа тура келедi. Ќйтеуiр ћу дљниеге тоймау, ћанаѕат, шљкiршiлiк дегеннiѓ не екенiн бiлмеу – ауруѕа айналѕан бiрдеме екенi рас. Ќйтеуiр к%зсiз, шексiз дљниећџмарлыћ, тойымсыздыћ – бойында, ойында саѓлауы бар адамныѓ, ћарапайым к%пшiлiктiѓ аћылына сыймайтын сораћылыћ болып к%рiнедi. Содан ба екен, ќйтеуiр кешегi теѓгермешiлiк дќуiрiнде туып, теѓдiк аѓсаумен %скен бiздiѓ аѓћаулау аѕа џрпаћ ќуелден-аћ Абай аћынныѓ: «Жас бала анадан екi тљрлi мiнезбен туады. Бiреуi – iшсем, жесем, џйћтасам деп тџрады. Бџлар – тќннiѓ ћџмары. Бџлар

болмаса, тќн жанѕа ћонаћ љй бола алмайды. Бiреуi – бiлсем екен демеклiк... Мџныѓ бќрi – жан ћџмары, бiлсем екен, к%рсем екен, љйренсем екен деген. Тќннен жан артыћ едi, тќндi жанѕа бас џрѕызсаћ керек едi. Жоћ, бiз олай ћылмадыћ... Ержеткен соѓ, кљш енген соѓ, оѕан билетпедiк. Жанды – тќнге бас џрѕыздыћ», – дегенiн («Жетiншi с#з») талай оћысаћ та, одан ќрi: «Жоћ, бiрлiк – аћылѕа бiрлiк, малѕа бiрлiк емес» («Алтыншы с#з»); «Байлар... %зiнде жоћты малымен сатып алады. К%ѓiлдерi к%кте, к%здерi аспанда, адалдыћ, адамдыћ, аћыл, ѕылым, бiлiм – еш нќрсе малдан ћымбат демейдi. Мал болса, Ћџдай таѕаланы да паралап алса болады дейдi. Оныѓ дiнi, ћџдайы, халћы, жџрты, бiлiмi, џяты, ары, жаћыны – бќрi мал» («Сегiзiншi с#з») деген пiкiрлерiне: «Е, џлы бабамыз дџрыс айтћан ѕой» деп басымызды изесек те, кезiнде тереѓдеп ћазып бойлап тљсiнбеген екенбiз. К%бiмiзге Абай баяѕыныѓ байларын сынап-мiнеп отырѕандай к%рiнер едi. С%йтсек, «соћтыћпалы, соћпаћсыз» заманда %мiр сљрген кемеѓгер аћынныѓ айтћандарыныѓ бiздiѓ тџстастарымызѕа да тiкелей ћатысы болып шыћты. «Тќннен жан артыћ едi, тќндi жанѕа бас џрѕызсаћ керек едi. Жоћ, бiз олай ћылмадыћ... Жанды – тќнге бас џрѕыздыћ» дейдi. Неткен бейнелi, маѕыналы с%з! Бљгiндерi кiсi аћысын жеп, момын миллиондардыѓ есебiнен мыѓѕырып байып кеткен «жаѓа ћазаћтардыѓ» iшiнде Абайдыѓ осы с%зiн оћып, соѕан ой жљгiртiп к%рген бiрлi-жарымдары бар ма екен? Жанныѓ азыѕын аяћасты етiп, тќннiѓ ћорегiн бiрiншi кезекке шыѕарѕан ћоѕам ћайда бармаћшы? Мџндай ћоѕамныѓ ћџндылыћтарын ћандай љлгiлермен %лшесек керек? Ћоѕамыѓныѓ ежелгi ћџндылыћтары арзандап, Абай айтћандай, таѕы да «Жанды тќнге бас џрѕыза» берсек, баяѕы ата-баба дќстљрлерi арћылы, дiни танымдар жолымен ћалыптасћан рухани игiлiктерден таѕы да к%з жазып ћалмаспыз ба? Адамныѓ ћџны адам ћолымен жасалѕан жаћсылыћтармен ћымбаттай бередi екен. Ал жаманшылыћтарыѓ

%зiѓмен бiрге кетсе, артыѓда – тек жаћсы iстерiѓ ћалушы едi. Ќлiмсаћтан бермен ћарай осылай болып келедi. Сiздiѓ, сiрќ да, дљниеден %ткен кiсiнiѓ артынан: – Ерекше залым едi! – Асћан айлакер, %тiрiкшi, суайт едi! – Халыћты ћан ћаћсатћан наѕыз ћанаушы едi! – деп жалаулатћан марапат с%здердi естiгенiѓiз бар ма? Естiген жоћсыз. Оныѓ есесiне жапа-тармаѕай жамырап: – Жаћсы адам едi! – Алыс, жаћынѕа ћайырымды, мейiрiмдi едi. – Ћара ћылды ћаћ жарѕан ќдiлетшiл азаматым едi, – деп жоћтаймыз, %згелерге љлгi-%неге етемiз. Fлi тљгiл, ћасымызда жљрген тiрiлердiѓ к%зiн баћырайтып ћойып: «Сен жџрттан озѕан параћорсыѓ!» демеймiз; «Fте пысыћ, табыскер жiгiт екенсiѓ!» деп маћтаймыз. «Сен бетiнде ћызылы жоћ, џятсыз жансыѓ!» демеймiз. «Ќр iстiѓ ж%нiн тапћыш, илашыл, икемдi жiгiт екенсiѓ» деп к%термелеймiз. Неге? Fйткенi ешкiмнiѓ жария тљрде жаманатты болѕысы келмейдi. Ќркiм-аћ %з ортасында жаѕымды, сљйкiмдi к%рiнуден љмiткер. Бџл сонда адам жаратылысыныѓ осалдыѕы ма? Ќлде артыћшылыѕы ма? Ќйтпесе ќуелден жаћсылыћћа бейiм туѕан аћыл-сана иесiн бiртебiрте ћџлћын ћамы жеѓiп, Абай айтћандай, «тќннен жанныѓ артыћтыѕын» џмыта бастайды ма екен? Бiраћ сол тќннiѓ ћорегiн жанды саудаѕа салмай-аћ, ќдiл, тура жолмен де табуѕа болмас па едi? Бiраћ бџл тым џзаћ, шырѕалаѓы к%п, ерекше ћажыр-ћайратты, сабырлы мiнез, салћын ћандылыћты ћажет ететiн сапар. Мiне, осы сапар љстiнде адам бойындаѕы ћџндылыћтар мен ћџрдым ћылыћтар ажырасып шыѕа келедi. Ќрине, адам ћолымен жасалѕан жаћсылыћтар мен жамандыћтардыѓ жеке-жеке %лшем салмаћтары бар екенi тљсiнiктi. Сол %лшем-салмаћтардан адамныѓ аћићи ћџны, баѕасы, ћасиетi танылады. Жамандыћтыѓ таразысы басып кете берсе, адамныѓ ћасиетi кемiп, ћџны, баѕасы арзандап, бiрте-бiрте, уаћыт %ткен сайын

мљлдем жойылуѕа ќкелiп соѕуы кќдiк. Содан ќуел бастан сана иесiнiѓ бойына табиѕат-ана дарытћан жаѕымды, адами ћуат к%здерi (жасыл, к%к тљстi) %шiп, жаѕымсыз ћуат к%здерi (ћызыл, сары тљстi) асћына келе, бiз бiле бермейтiн жаратылыстыѓ биологиялыћ, психологиялыћ тепе-теѓдiгi бџзылуы себептi индивидтiѓ %зi, немесе ет жаћын ортасы %ртенiп, жанып кетпесiне кiм кепiл? Ћазаћ мџндайда: «К%п асћанѕа – бiр тосћан» деп маћалдап жатады. – К%ке, сонда ћалай болды %зi? Шама-шарћына лайыћ арамнан мал тауып артыћ пайда жинаѕан ћайдаѕы бiр ћарапайым шопырдыѓ ћџны бiтiп %ле ћалады да, ал миллиондарды џрлап, мыѓѕырып кеткендердiѓ ћамсыз-мџѓсыз мырћы болып аман жљретiндерi несi? – деп сџрамаспын ба сонда мен таћуа ќкемнен. Мен љшiн кљрмеуi к%п ћиын мќселедей к%рiнетiн сауалѕа ќкемнiѓ пќлендей ћиналмай жауап бергенiне аздап таѓырѕаным бар. – Ќркiмнiѓ ќуелгi туыстан дарыѕан ћарым-ћаућары ќрћалай емес пе, балам? Бiреу бiлiктi, бiлiмдi, ћабiлеттi болып дљние есiгiн ашады. Екiншiсi ондай бiтiмнен ћџралаћан ћалады. Бiрiнiѓ тура жолмен жљрiп тљзелуге, кљнќсiн азайтуѕа ќбден мљмкiндiгi бар. Бџл турасында пайѕамбарымыз айтты емес пе? – деп одан ќрi ќкем ќдетiнше Хадис-шќрiптерге жљгiнер едi. – «Бџл дљниеде т%рт тљрлi адам бар. Бiрiншiсiне Алла таѕала байлыћ пен бiлiмдi ћоса ћабат берген. Бџл ћасындаѕыларѕа ќрдайым ћайырымдылыћ жасап, парызын %теп жљредi, %йткенi ол Алланыѓ ќдiлеттi жаћтаушы екенiн бiледi. Екiншiсiне байлыћ емес, бiлiм берiлген, бiраћ мџныѓ ниетi таза... Бџл екеуi де бiрдей сауапћа кенеледi. Љшiншiсiне бiлiм емес, байлыћ берiлген. Содан бџл дќулетiне мастанып, Ћџдайын џмытады, Ћџдайдан ћорћудан ћалады, ќдiлеттiѓ тура жолынан шыѕып, жаћынына ћайырым жасау парызын %темейдi. Љшеудiѓ iшiндегi еѓ жаманы – осы! Т%ртiншiсiнде бiлiм де, байлыћ та жоћ. Бџл болса, шiркiн-ай, байысам,

сонда ќлдекiмдерден асып-тасып кетсем деп армандайды. Бџлар тљптiѓ тљбiнде жазаѕа тартылады» (Абу Кабши аль-Анмариден). – Демек, бiлiмдi, бiлiктi адамдардыѓ райынан ћайтып, тура жолѕа тљсуiне мљмкiншiлiктерi молыраћ болѕаны ма? – Ќлбетте, солай. Хадисте айтылады: «Ћиямет кљнi ќркiмге бес тљрлi сџраћ ћойылады. Ћалай %мiр сљрдiѓ? Жасыѓда ћандай болдыѓ, ћалай ћартайдыѓ? Байлыћты ћандай жолмен жинап, ћайда жџмсадыѓ? Бiлiмiѓдi ћандай iзгiлiктi iстерге арнадыѓ?» (Ибн Масудтан). Ќлгiндей арам байлыћтан тау тџрѕызып жатћандардыѓ iшiнде бiлiмдiлер мен бiлiктiлерi аз емес. Ћайратжiгерi тасыѕан ћарымдылары да кездеседi. – О не дегенiѓiз, к%ке! Параћорлар мен жемћорлардыѓ арасында момындар мен аѓћаулар жоћ. Шетiнен пысыћ, ќрекетшiл, аћылды-аћ! – Сол пысыћтарыѓныѓ iшiнде алды-артын болжап, ара-тџра ћайырымдылыћ к%рсетiп, ћайыр-садаћа берушiлерi де бар шыѕар? Мiне, осылардыѓ сынаѕы џзаћћа созылады, балам. Бiздiѓ к%кемiздiѓ кейде тџспалдап, бџлдыратып ќкететiн ќдетi болушы едi. Ондайда ежiктеѓкiреп сџрамасаѓ, жiптiѓ џшыѕын џстай алмай ћаласыѓ. – Сынаћтыѓ џзаћћа созылатыны ћалай? – деп сџрадым. – Адамныѓ кљллi %мiрi сынаћ емес пе, балам? Ќркiмге-аћ тљзелуге, адамшылыћ жолына ћайтып тљсуге пџрсат берiледi. Бiреулер сол пџрсатты орнымен пайдаланады, бiреулер терiс баѕытынан таймайды. Таймаѕандар тайѕанаћтап барып-барып, кљндердiѓ бiр кљнiнде омаћаса ћџлап тынады. Ћџны бiттi дейтiнiмiз сол. Бiреу ерте, бiреу кеш, ќйтеуiр %з амалдарына орай екi дљниеде есеп бередi. Кљллi аспан астында есепсiз њќм сџраусыз ештеѓе жаратылмаѕан. Амалыѓа ћарай – сџрауы, есебiѓе ћарай – жауабы! – деп ќкем таѕы да с%зiнiѓ соѓѕы жаѕын маћамдап ћайырды. Љлкен кiсiнiѓ осындай ћисынды ќѓгiмелерiне

жљгiнгенiммен, бiраћ бќрiбiр к%ѓiлiмдi кљптi ћылѕан ћыѓыратћыл ойларым азайѕан жоћ едi... Оныѓ љстiне, ол кiсi баяѕы Мекќлай – аћ патша заманында туып, еѓ џзаѕанда ежелгi Ислам, Шыѕыс бџлаћтарынан сусындап, к%шпендi ћазаћтыѓ ата дќстљрлерiн бойына сiѓiрiп %скен ескiлiктi таѕлым-%негелердiѓ мирасћоры емес пе? Рас, ескiлiктiѓ бќрi бiрдей ескiрген џѕымѕа жатпайтынын кешегi Кеѓес дќуiрiндегi солаћай тќрбиеден %ткен %зге оћыѕан замандастарым ћатарында мен де бiр кiсiдей бiлетiнмiн. Дегенмен мектеп табалдырыѕын аттаѕан кљннен бастап басымызды, к%кiрегiмiздi матапшандып тастаѕан материалдыћ, заттыћ, атеистiк философия сабаћтары ћашанда алдымыздан кесе-к%лденеѓдеп шыѕа беретiн. Ес бiлiп, етек жапћалы берi екеуара џзаћ жылдарѕа созылѕан сансыз диалог-ќѓгiмелерiмiзде ќрдайым аћићат ќкем жаѕында екенiне талай мойынсџнсам да, баяѕыда Сќбит Мџћанов айтћандай, менiѓ де кейде «ћызыл кљреѓ мiнезiм» ћылаѓ берiп ћалар едi. Осындай себептермен бе екен, ќйтеуiр осы жолы ќкеме ћарап: – К%ке, осы адамдарды ћџнды, ћџнсыз деп б%лектеп жатудыѓ %зi туралыћћа жата ма? – деп ћарсылыћ к%рсеткен болдым. Ќкем б%гелген жоћ. Мейiрiмдi ћой к%здерiн ћысыѓћырап: – Мџныѓ несi с%кет екен? Мына сендер тџтас халыћты тапћа, топћа ажыратып, бiр-бiрiне ажырайтып ћойѕан жоћ па едiѓдер? – деп миыѕынан кљлiп отырды. – К%ке, сонда %зге ћарапайым к%пшiлiктi ћайтемiз? Кќдiмгi, кќдуiлгi пенделердi айтам. Жаћсылыћ жасау да, жамандыћ жасау да ћолдарынан келмейтiн, санда бар да, санатта жоћ, кљнк%рiстiѓ ћамымен кљндерiн %ткiзетiн кљйбеѓ тiршiлiк иелерiн ћай топћа кiргiземiз? Олардыѓ бiразыныѓ бiреуге жаћсылыћ жасауѕа мљмкiндiгi жоћ: не байлыѕы, не билiкбеделi, не с%зiнiѓ %тiмдiлiгi жетiспейдi; оны тiптi ешкiм ескерiп, елеп, ћџлаћ аспайды. Жамандыћ жа-

сауѕа таѕы шамасы келмейдi – бџл бейшара ћит етсе, ќлдiлер бiрден тыйып тастайды. Сондай сорлылар да ѕаламдыћ теѓдiк таразысына тљсiп, екi дљниеде бiрдей есеп бермек пе? Мџндайлардыѓ не жазыѕы бар? Осы арада ќкем еѓсесiн т%мен салып, љн-тљнсiз ойланып ћалды. Содан кейiн дастарћан шетiнде тџрѕан аћ ћџманды ћолына џстап, к%к ала тљстi кiшкене кесенiѓ тљбiне сыздыћтатып шќй ћџйды. Бџл кiсi «жљрегiмнiѓ ћаѕуын жиiлетiп жiбередi» деген сылтаумен к%бiнесе Самарћанныѓ к%к шќйiн демдеп iшетiн. Шќй љстiнде пешеней, кќмпит секiлдi кейiнгi заманныѓ тќттiлерiн аузына салмай, анда-санда ћатћан мџздай ћытырлаћ науаттыѓ шетiнен тiстелеп, дќм алып, тамсанып отырар едi. – Ћџдай жаратћан пенденiѓ љлкен, кiшiсi жоћ, ол тек амалына ћарай б%лiнедi, – дедi к%кем недќуiр љнсiздiктен соѓ. – Тау ћопарып жљрген болымдыныѓ да, бќтiѓкесiнiѓ бауын байлай алмай жљрген болымсыздыѓ да баратын жерi, сџралатын жерi бiреу. Ќркiмнiѓ амалына ћарай екi дљниеде бiрдей жауап беретiнi хаћ. Болымды мен болымсыздыѓ бџл %мiрде iстеген ќрбiр жаћсылыѕы мен жаманшылыѕыныѓ таразыѕа тартылып, баѕасы берiлетiн кљнi болады. Жалѕанда жазыћсыз адам жоћ. Ћу ћџлћынныѓ ћамы љшiн ќлi жеткеннiѓ, ћолы тигеннiѓ бќрiн талѕамай талапайѕа салушы тойымсыздардан басћа тамаѕынан ас %тпей, тарыћћанѕа тарыдай болса да мейiрiм-шапаѕатын б%лiп берушiлер де табылады. Ќр пенденiѓ ќрбiр басћан ћадамы оѓ, яки терiс жолѕа бастайды. Сол оѓ мен терiс иманды мен имансыздыѓ арасын ажыратады. Бџл жерде кљнк%рiс љшiн кљйбеѓ тiршiлiк еткен ћарапайым к%пшiлiк пен араны ашылѕан азшылыћтыѓ барып тљсетiн иман таразысы бiреу. Ал ќйтеуiр мейманасы тасып, шектеп шыѕып кеткен менменнiѓ екi дљниеде жауапћа тартылып, жазаѕа џшырайтыны адамдыћ заѓына да, Алланыѓ ћалауына да ћайшы келмес болар, – деп ќкем сонда осымен ќѓгiмесiнiѓ тќмамдалѕанын бiлдiрiп, ћолындаѕы кесесiн алдына т%ѓкерiп ћойѕан едi.

Сол жолы к%кемнiѓ кесiмдi пiкiрiн тыѓдаѕанда, неге екенi белгiсiз, менiѓ есiме кќдiмгi физика iлiмiнде кезiгетiн, елдiѓ бќрi бiлетiн екiншi термодинамика заѓы есiме тљстi. Тек физикада емес, биологияда, химияда ћолданылатын энтропия аталатын џѕым, ћџбылыс бар. Тљсiнiктiрек тiлмен тџжырымдасаћ, ол былай болып шыѕады: ќрбiр жљйенiѓ (соныѓ iшiнде тiрi организмдердiѓ) энергетикалыћ ћуатындаѕы (Т) %згерiстер м%лшерi (ds) белгiлi бiр дќрежеде саћталмаса, онда оныѓ энтропиясы (Э) еѓ жоѕарѕы шегiне жетедi де, атом ядросындаѕы кљрделi ћџбылыстар %згерiп, мџныѓ аяѕы ћџруѕа, жойылуѕа ќкелiп соѕады. Энтропияныѓ шексiз џлѕайып кетуi – ћуат к%здерiн пайдалануѕа тiкелей тќуелдi. Ал ќрбiр тiрi организм мезгiлiнен бџрын жоѕалып кетпес љшiн ћуат к%здерiн %зi реттеп (энтропиясын азайтып), %мiрiн жалѕастырып отырады екен. Ќрине, мџндай жаратылыс заѓдарын жеке адамныѓ %мiрiне ќкелiп телу ћиын. Fйткенi физикалыћ заѓдар мен ќлеуметтiк заѓдардыѓ табиѕаттары басћа-басћа. Дегенмен ќдеби бейнелеу тќсiлiмен кейбiр салыстырулар жасауѕа болады. Мќселен, желкiлдеп %сiп тџрѕан жасыл желектiѓ мезгiлiнен бџрын ћурап, ћџрып кетпес љшiн кљн к%зiнен алатын, ћажетiнен тыс артыћ ћуатын энтропия ќдiсiмен %зi реттеп отыруы – таѓћаларлыћ ћызыћ ћџбылыс екенi аныћ. Ал сонда деймiз-ау: ћажеттен тыс «энтропиясы» – к%пшiлiк есебiнен, ћоѕамѕа ћиянат жасау жолымен шектен тыс к%бейiп кеткен арам ћџлћынды адамдардыѓ болашаѕы ћандай болмаћ? Бiздiѓ заманымызда зорлыћ-зомбылыћпен, параћорлыћпен, џрлыћ-ћарлыћпен, алдап-арбаумен байып, толып, сонысымен ћоймай, кеѓ дљниеде кердеѓ басып, мейманасы тасып жљрген тасырлардыѓ тљптiѓ тљбiнде ћџћы бiтетiнi, ћџрдымѕа кететiнi – бiз ойлап тапћан ћџбылыс емес, жаратылыс заѓы. Ћазаћта «Бџл жалѕандiкi ол жалѕанѕа кетпейдi» деген аталы с%з бар. Ендеше, ћџны бiткендер екi дљниеде де опа таппайды. 17.12.2006 ж.

ТАБЫНУ МЕН ТАЅУТТЫЃ АРАСЫНДА Fткен ѕасырдыѓ жетпiсiншi жылдарыныѓ бас жаѕында болуы керек, сол тџстаѕы еѓ атаћты ћазаћ кинорежиссерлерiнiѓ бiрi С.Ћожыћовтыѓ «Ћыз Жiбек» атты к%ркем фильмi экранѕа шыѕып, елге к%рсетiлiп, недќуiр жоѕары баѕаланып, жан-жаћты маћталып жатты. Осы маћтаулы фильмдi мен ауылѕа жазѕы демалысћа барѕанымда, Шиелiнiѓ орталыѕындаѕы аудандыћ мќдениет љйiнiѓ ћабырѕасына жалѕастыра салынѕан т%бесi ашыћ кинозалда кешћџрым уаћытта тамашалаѕан едiм. Ќрине, жалѕыз %зiм емес, ћасымда жергiлiктi «Fскен %ѓiр» газетiнiѓ бiрлi-жарым ћызметкерлерi бар-тџѕын. Кинодан соѓ сол кљнi Шиелiге ћонып шыѕып, ертесiне шайланып алып, аудан орталыѕыныѓ iргесiнде жатћан бiздiѓ ауылѕа ћарай жаяулап тартып кетпеймiз бе? Жол бойына маѕан iлесе шыћћан, %з айтуынша, «жергiлiктi маѓызы бар аћын» Жџрынбаймен бiрге кеше ѕана ћызыћтап к%рген кинофильмiмiз ж%нiнде ћызу пiкiрлесумен болдыћ. Менiѓ кейбiр сыни ескертпелерiммен мљлдем келiскiсi келмеген ћџрдасым Аћћџмшыћтыѓ шетiнде оћшаулау тџрѕан бiздiѓ ќке-шешемiздiѓ шаѕындау љйiнiѓ шарбаѕына кiрген соѓ да, екi ћолын ербеѓдетiп, %зi дџрыс к%рген пiкiрiн ћорѕаудан тыйылмады. Сонда есiк алдындаѕы жапыраћтары тџтасып кеткен екi дљмдi ћараѕаштыѓ к%леѓкесiндегi сќкiге џзын жолаћ к%рпешенi ћабаттап салдырып, ћисайып демалып жатћан менiѓ ќкем бiздiѓ сќлемiмiздi ћабыл алмаћћа басын к%терiп отырды да, миыѕынан кљлiп ћойып: – Немене, балдарым, ќлi дауларыѓды бiтiре алмаѕансыѓдар ма? – деп сџрады.

Жџрынбай сонда %зi ћџралпы замандастарынан г%рi аћыл-ойы сергек, екi дљние амалдарына алаѓдай ћарап, %зiнше салалап, салмаћтап отыратын бiздiѓ аћсаћалдыѓ иманды, ибалы жљзiне љѓiлiп тџрып: – Ой, к%ке... мына Оразбек балаѓыз екеумiз бiр нќрсеге таласып келемiз. Т%релiгiн %зiѓiз айтыѓызшы! – демесi бар ма? – Иќ, балалар, ћџлаѕым сендерде, – деп бiздiѓ ќкей бџл жолы салалы саусаћтарыныѓ арасын ашып, жалпаћ алаћандарын екi тiзесiнiѓ љстiне ћойып, с%з тыѓдауѕа ыћыласты екенiн бiлдiрдi. Ќкейдiѓ бџл бейiлiн алдын ала %зiнiѓ пайдасына ыѓѕайламаћ болѕан Жџрынбай бiрден жџлћына ж%нелдi. – Ой, к%ке... мына Оразбек фильмнiѓ соѓында Ћыз Жiбектiѓ суѕа кетiп %луiн арзан саясатћа бейiмдеу, ћисынсыз шешiм деп, менiѓ с%зiме жеѓсiк бермейдi! Мџныѓ мџнысы дџрыс емес ћой, к%ке! – Неге дџрыс емес? – Ой, махаббат љшiн шын сљйген жљрек не iстемеушi едi? Махаббат жолында жанын пида еткендер аз ба? Оѕан бџрынѕы, ћазiргi тiрi тарих куќ емес пе? Ќкем Жџрынбайдыѓ бџл с%зiн естiгенде, к%зiндегi кљлкi табын %шiрiп: – Ал ћиссаныѓ ћазаћы нџсћасында Т%леген %лген соѓ Ћыз Жiбек ћайнысы Сансызбайдыѓ етегiнен џстамаушы ма едi? – деп сџрады. – Ой, к%ке... ол ескiлiктi ќмеѓгерлiк заѓы ѕой. Феодализм ћалдыѕы. Ћазiргi к%зi ашыћ режиссер баяѕы замандаѕы жастардыѓ ћасiреттi таѕдырын к%рсетудi ниет етiп, наѕыз махаббат трагедиясын жасаѕан. Осындай ћарапайым нќрсенi мына сiздiѓ оћымысты балаѓыз тљсiнбейдi. Сол жерде ќкемнiѓ ћабаѕы тљсiп, екi ћасыныѓ арасы ћосыла бастаѕанын к%рген мен бџл ќѓгiменiѓ маѕан џћсаѕан «оћымыстыѕа» ѕана емес, ћауѕа саћал

кќрiге де џнамайтынын аѓѕардым. Тек бџл кiсi ћаттыраћ кетiп (кей-кейде ондай да мiнезi болатын), ауылѕа барѕанда љнемi менiѓ ћасымда жљретiн аћ к%ѓiл, жаћсы жiгiттiѓ бетiн ћайтарып тастамаса екен деп iштей ћыпыѓдап отырдым. Менiѓ осы ћаупiм расћа айнала бастаѕандай едi. Ќкем бойын тiктеп, даусын аздап ћырнап алды да: – Махаббат, махаббат деп таѓдайларыѓды таћылдатасыѓдар-ау, – дедi. Ќйтеуiр Жџрынбайѕа тiкелей тигiзбей, к%пше маѕынада с%йлеп отырды. – Сендер еѓ ќуелi сол iзгi с%здiѓ тереѓ маѕынасын џѕып, бiлдiѓдер ме? Бетi жалтыраѕан бiреуге к%здерiѓ тљссе – махаббат! Бџралаѓдаѕан бџраѓ белдi к%рсеѓдер – махаббат! Жаћсы ас iшiп, тќттi тљс к%рсеѓдер де – махаббат! Оу, бџл неѕылѕан оѓай айтылып, ойландырмайтын арзан гќп?! «Жергiлiктi маѓызы бар аћын» атаѕы бар Жџрынбай осы арада оншалыћты иiлiп-бљгiле ћойѕысы келмей, ћарсылыћ бiлдiрудi ж%нге санап: – Ой, к%ке... Абай да: «Махаббатсыз дљние бос, айуанѕа оны ћосыѓдар» дейдi. Бџл жерде махаббаттыѓ не жазыѕы бар? – деп ћалды. Бiздiѓ ќкей бџл жергiлiктi аћын ќрi журналистiѓ мџндай ћыстырма дќлелiне тосыла ћойѕан жоћ. – Сендер Абайдыѓ ќр с%зiне ой жљгiртiп, тереѓiрек бойлап оћыѓдар, – дейдi. – Абайдыѓ махаббаты еѓ ќуелi Аллаѕа, жаратушы иеге ћарап айтылмаушы ма едi? Ћала бердi жаћсылыћћа, ѕаделетке, хаћићатћа баѕышталѕан кепиеттi ѕаћлият болатын. Мџндай ћиыр-шиыры к%п ќѓгiмеге етi љйрене ћоймаѕан Жџрынбайдыѓ ернi жыбырлап, бадыраћ к%здерi жыпылыћтап кеттi. – Ой, к%ке-ау... бiз Ћыз Жiбектей сџлудыѓ махаббат жолында шыбындай жанын ћџрбан еткен оћиѕасын айтып отырмыз ѕой. Мен мџны кинодаѕы дџрыс шешiм деп есептеймiн. Ал мына сiздiѓ балаѓыз олай есептемейдi. – Бiздiѓ баланiкi ж%н-аћ, – деп ќкем осы жерде ба-

сын изеп ћойып, «жергiлiктi маѓызы бар аћынныѓ» жљзiне сыѕырая, жылыџшырай ћарады. – Сен, бiраћ, Жџрынбай, бџл ќкеѓдi баласыныѓ ыѕына ћарай жыѕылып отыр екен деп ойлама. Сендердiѓ кинќ, синќларыѓда менiѓ шаруам жоћ... Менiѓ айтпаѕым: ер мен ќйел заты арасындаѕы еѓ iзгi, љлкен сезiмдердiѓ ешћайсысы, сљйiспеншiлiк пе, ашыћ-мџшыћтыћ па, бќрiбiр табыну жоралѕысына айналып, мџныѓ аћыры %здi-%здерiн ќдейi %лтiруге ќкелiп соћса, бiз мџны зор кљнќкарлыћћа, таѕдырѕа мойынсџнбаѕан ћарсылыћћа ћосамыз. Бџл, бќлкiм, ќлдекiмге, ќлденеге табынудыѓ таѕутћа айналѕан жерi шыѕар-аћ. Ћџдайым адам баласын ондай адасудан саћтасын! Ќкем осыны айтып, бетiн сипады да, бџл жолѕы ќѓгiменiѓ тќмам болѕанын аѓѕартып, орнынан к%терiлдi. Ол жолы «Ћыз Жiбек» фильмiнiѓ соѓѕы к%рiнiсi туралы екi к%рерменнiѓ ќдеттегiдей дау-таласында ќкемнiѓ менi жаћтап шыћћаны ќжептќуiр џнаса да, бiраћ оныѓ бас кейiпкердiѓ %з-%зiне ћол жџмсауы – бiздiѓ миымызѕа оншалыћ сiѓе ћоймаѕан ќлдећандай табыну џѕымына апарып жатћызѕан т%релiгi ћасымдаѕы Жџрынбай тљгiл, менiѓ %зiме де тљсiнiксiздеу, кљмќндiлеу к%рiнген едi. Ќуелгiде ежелгi ћисса, дастандарды бiр кiсiдей жетiк бiлетiн ќкемнiѓ ћазiргi заманныѓ «к%збояушылары» %зiнше тезге салып, сансаћћа жљгiрткенiн, %згерткенiн ћаламаѕаны шыѕар деп шамаладым. Бiраћ араѕа жылдар тљсiп, осы ќѓгiмеге, осындай ќѓгiмелерге ћайта айналып соћћан кездерде аѓѕарѕаным: табыну мен таѕут жайы бiздiѓ таћуа, дiндар ќкемiздiѓ %зiнiѓ мљршид џстаздары арћылы ќрi жеке басыныѓ тљйсiгi мен тљйiндеулерi ћосылып, џзаћ уаћыт бойы бекiген берiк дљниетанымы екенiне к%зiм жете бастаѕан едi. «К%зiм жете бастаѕаны» дейтiнiм – жай с%з емес. Шексiз сахараныѓ бiр тљкпiрiнде, алыстаѕы елеусiз ћазаћ ауылында, ежелгi шањар жџртынан

аулаћта %мiр сљрiп жатћан ћарапайым шаруаныѓ кќдуiлгi ћарапайым кiсi еместiгiне есейе келе к%зiм жеткен сайын бала, балаѓ кезiмдегi ерке, еркiн ќдетдаѕдыларымнан арылып, ќкеммен тiлдескенде тiкелей ћарсы келуден бiржола тыйылып, iштей маћџлдамаѕан, келiспеген жаѕдайларым бола ћалѕан тџстыѓ %зiнде %з пiкiрiмдi жџћалап, майдалап, оспаћтап жеткiзуге тырысар едiм. Шынымды айтсам, ер мен ќйелдiѓ арасындаѕы сљйiспендiк (ќкем оны ешћашан «махаббат» атамай, «сљйiспендiк», «сљйiспеншiлiк» деп бейнелейтiн) ћана емес, %зге де жаћсылыћ атаулыныѓ ешћайсысына табынуѕа, ћџлдыћ џруѕа болмайтынын ескерткенде (ќкемiздiѓ ескертуi – бiзге, балаларына бџйрыћтай естiлетiн), кей-кейде iшiмде ћарсылыћ та iѓгќлап дыбыс берiп жататын. Ау, неге iзгiлiкке, жаћсылыћћа табынуѕа, ћџлдыћ џрып ћџрметтеуге болмайды? Жаћсылыћћа табынуымыз – жаћсы жолда жљруiмiздiѓ кепiлi емес пе? Fзгелерге %неге, љлгi, мысал емес пе деп те ойлайтынмын. Шын %мiрде Ћыз Жiбек %лмейаћ ћойсын, тiрi ћалсын, ћайнысына ерге шыћсын, бiраћ оныѓ сљйiспендiк жолында %зiн ћџрбандыћћа шалуы – менiѓ Жџрынбай ћџрдасымныѓ баѕалауынша, ерлiкке барабар секiлдi. Мџндай ќрекеттi дќрiптемей-аћ ћояйыћ, дегенмен осыныѓ %зi рухани ерлiкке џћсамас па? Fзiне-%зi ћол жџмсау – ќрине, кљнќкарлыћ, бќлкiм, ќлсiздiк, осалдыћ шыѕар. Бiраћ кинодаѕы Ћыз Жiбек жазыћсыз жапа шегушi кейiпкер ретiнде сипатталады. Жазыћсыз жапа шегушiге жанымыз ашитыны белгiлi. Бiраћ оѕан ќсте табынуѕа болмайды дейдi. Ќкемiздiѓ пайымдауынша, жалпы табыну дегенiмiз – тым жоѕарѕы ѕаламдыћ мќртебедегi тљсiнiк. Табыну – шын мќнiсiнде ѕаламдыћ жаратылыс заѓдарын к%ргiсi келмеу, ћарсылыћ к%рсету, ћайшы келу. Демек, осынау шексiз-шетсiз ѕаламат тiршiлiкте ќуелден-аћ, жер бетiне шыћћалы берi %зiн- %зi зорсынып, бџѕан ћызмет ету љшiн жаратылѕан

%зге жанды, жансыз жаратылыстыѓ бќрiн ћорсынып, тќкаппарлану, менменсуден %сiп-%нген осы табыну, табындыру сезiмдерi – адам бойындаѕы еѓ болымсыз болмыстардыѓ бiрi к%рiнедi. Бiздiѓ таћуа ќкемiздiѓ пiкiрiнше, табынудыѓ тљпкi тереѓiнде ќлсiз, ќйтпесе табынѕан нќрсесiн зор тџту ниетi ѕана емес, сол зорды мљлдем еселеп зорайтып, ћарапайым пенденiѓ ћолы жетпес заѓѕар биiкке, ћџдiретке, киеге айналдыру талабы жатады. Мџндайда ћарапайым пенденi еѓ оѓай жолмен адастыратыны – сырттай жаћсы к%рiнетiн ћџбылыстарѕа ћџлдыћ џрѕызып ћою. Fзiн-%зi %лтiрген баћытсыз ѕашыћтарѕа табындыру – соныѓ бiр к%рiнiсi. Атаћты ќулиелердiѓ аруаћтарына табыну да – соныѓ еѓ ћарапайым мысалына жатпаћшы екен. – Бџл дљниеде жаћсыѕа да, жаманѕа да ќсте табынуѕа болмайды, балаларым, – деп ћорытар едi менiѓ таћуа ќкем. – Неге? – деп сџрасаѓ, ќдеттегiдей «Ћџранѕа» сљйенiп жауап беретiн. Ћасиеттi кiтаптыѓ ќр тљрлi аудармасын салыстыра оћыѕан кезде бiздiѓ бљгiнгi џѕымымызѕа еѓ тљсiнiктiсi оныѓ орыс тiлiндегi (парадокс!) нџсћасы болды: «Кто не верует в тагута, а верует в Аллаха, тот ухватился за самую надежную рукоять, которая никогда не сломается... А покровителями и помощниками неверующих являются тагуты, которые выводят их из света к мракам». («Баћара» сљресi, 256, 257-аяттар. Э.Р.Ћџлиев аудармасы. М., 2004 ж.). Мџны ћазаћша нобайѕа тљсiрсек, былай болып шыѕар едi: «Кiмде-кiм таѕутћа емес, бiр Аллаѕа сенсе, оныѓ ешћашан иiлiп сынбайтын сенiмдi тџтћадан џстаѕаны... Ал ћџдайѕа сенбейтiндердiѓ ћамћоршылары мен к%мекшiлерi – оларды жарыћтан шыѕарып, тљнекке бастап апаратын таѕуттар». («Баћара» сљресi, 256, 257-аяттар). Бiздiѓ ќкейдiѓ пайымдауынша, кќдуiлгi табыну

сезiмi тоћтау, тоспа к%рмесе, бiрте-бiрте асћына келе таѕутћа айналып кетуi мљмкiн. Бџндай ћауiптiѓ барлыѕын кљллi адамзат тарихнамасы растап беретiн к%рiнедi. Fйткенi табынудыѓ %зi – таѕутћа кiретiн есiк, ќйтпесе баспалдаћћа џћсайды. Ал сонда сол табыну дегенiмiздiѓ %зi ћандай «ћџбыжыћ»? Оныѓ айћын аныћтамасы, тљрi, тљсi бола ма? Бџл %зi ћайдан, ћалай шыћћан? Бџндай сауалдардыѓ жауабы да адамныѓ %з iшiнде, жаратылысында жатћан секiлдi. Ќдетте кќдуiлгi гомо сапиенс иесi бiреуге, бiр нќрсеге арћа сљйемей, табан тiремей, соѓына iлеспей, љмiттенбей %мiр сљре алмайды. Ќркiмдi iлгерi бастайтын мџраты, ћиялы, идеясы, мљддесi болады десек, бџларды ешкiм ешћашан жападан-жалѕыз %мiр сљрiп жљрiп, жљзеге асыра алмайтыны таѕы тљсiнiктi. Ќрбiр џйысып тiрлiк етушi ћауымныѓ жетекшi мљдделерi мен љлкендi-кiшiлi к%шбасшылары да бар емес пе? Бќлкiм, бiреуге баѕыну, мойынсџну, табыну атаулы ќуелгiде жаћсы ниеттен, ћажеттi амалдардан да туѕан болар-аћ. Бiраћ бiрте-бiрте ћауымдар %сiп-%нiп, толысып, толыћћан кездерде мљдделер мен ниеттер б%лiнiп, б%лiске тљсе бастаѕанда табыну объектiлерi де оћшауланып, бџрынѕы ортаћ ћџндылыћтардыѓ %зi «жеке меншiкке» айналып, ќр џлыс пен жџрттыѓ басын ћосып, баѕындырѕан џстындары, иланым-сенiмдерi бой тљзей бастаѕан шыѕар-аћ. Ендi бiздiѓ дќуiрiмiзде сол мыѓ-мыѓдаѕан жылдарѕа созылѕан б%лектену, б%лшектену бќсеѓсiгендей к%рiнiп, жањандану, бiрлесу, бiрiгiп %мiр сљру салттарына ептеп бой љйрете бастаѕанымызда ежелден берi бойѕа сiѓген ескi ќдеттерден, ескi дљниетанымдардан, ескi амал-ќрекеттерден ажырап кете алмаѕанымыз таѕы аян. Fзге љлкен таћырыптардыѓ басын ауыртпасаћ та, сол баяѕы табыну, ћџлшылыћ ету, кљштiнiѓ аяѕына жыѕылу, ћџлдыћ џру, бас ию секiлдi пендешiлiк жаратылысымыз кемiмек тљгiл, кемерiнен асып к%бейiп кеткен тџстары да бар. Еѓ ѕажабы ћазiргi та-

быну дќстљрлерiмiз жоѕарыда бiздiѓ дiндар ќкелерiмiз сипаттайтын моральдыћ, абстрактiлi џѕымдардай емес, белгiлi мекен-жайы, тљр-тљсi бар, материалданѕан, заттанѕан, ћолмен џстап, к%збен к%руге болатын, кљнделiктi љйреншiктi ћџбылыстарѕа айналып барады. Ћазiргi жедел дамыѕан аћпарат мџны жан-жаћћа жариялап, ашыћ таратып жатыр емес пе? Бiздiѓ заманымызда табынудыѓ тљрi тiптi к%п. Ћазiргi џѕымдар мен тiлге бейiмдеп айтсаћ, бљгiнгi табынудыѓ жалпылама атауы – культ. Фетишизм дегенiмiз де осыѕан кiредi. Идеялар культi. Жеке адамдар культi. Билiк культi. Байлыћ культi. Техника культi т.б. тiзiлiп кете бередi. Таѕуттыѓ не екенi азды-к%птi сауаты бар адамдарѕа тљсiнiктi. Таѕут – ѕаламныѓ иесi бiр Ћџдайдыѓ барлыѕын мойындамай, бџттарѕа, идолдарѕа, табиѕат кљштерiне табынушылар. К%пћџдайшылар, шамандар, сићыршылар да осылардыѓ ћатарында. Тiптi %здерiн «атеистпiз», «материалистпiз» деп кеуде соѕатын «мыћтылар» да осы «таѕут командасыныѓ» мљшелерi. Fйткенi дљниеде ештеѓеге сенбейтiн есi дџрыс адам баласы болмайды. Еуропаныѓ бiр ѕџламасы (атын џмыттым) айтћан екен: «Теѓiзде апатћа џшыраѕан адамдардыѓ iшiнде бiрде-бiр атеист кездеспейдi», – деп. Адамзат %мiрiнде ежелден етек алып, кеѓ тараѕаны – жеке адамдарѕа, билiк иелерiне табыну культi. Мџндай культтiѓ негiзiнде ќдетте идеялар (саяси, ќлеуметтiк, тарихи, џлттыћ) кљресi жататыны да бар. Ќр тљрлi идеяларды (озыћ па, тозыћ па – бќрiбiр, ќйтеуiр белгiлi бiр кезеѓде ћалыѓ бџћараны соѓына ерту љшiн туындаѕан) жалаулата џстап, iлгерi бастаѕан пассионар тџлѕалардыѓ ћолына шектеусiз билiк тиген бойда-аћ к%п џзамай сол ћайраткерлердiѓ бiрте-бiрте кќдуiлгi ћарапайым диктаторларѕа, айналасын д%ѓ айбатымен ћорћытћан табыну, табан жалау объектiлерiне айналып кететiнiн сонау ежелгi дљние жылнамашысы Плутархтан бастап (оныѓ к%п томдыћ

«Тарихнамасындаѕы» Александр, Цезарь, Помпей туралы тарауларын таѕы бiр рет шолып шыћсаѓыз болады), сонау В.Шекспир, Ќ.Фердоуси секiлдi ѕаламдыћ сипаттаѕы к%ркемс%з шеберлерiнiѓ кiтаптарынан оћып бiлушi едiк. Кiтаптардан ѕана оћып бiлмей, кешегi Сталин культiнiѓ шет жаѕасын к%рiп %скен мына бiздердiѓ – жасы џлѕайѕан жасамыс џрпаћтыѓ жадында да бiраз суреттердiѓ саћталып ћалѕаны хаћ. Жеке басћа, айрыћша билiк иесiне жаппай табынудыѓ ешћашан жаћсылыћпен аяћталмайтыны екiнi екiге ћосћанда т%рт боладыѕа саятын љрдiс екенi ќлдећашан дќлелденсе де, дљниеде еѓ ћиын нќрсе – адамныѓ %зiн-%зi жеѓе бiлуi болса керек. Асћан сџѓѕыла сџлтанныѓ да, жеѓiлудi бiлмейтiн жеке-дара ћолбасшыныѓ да, тiптi ћолында бишiктен басћа билiгi жоћ ћарапайым ћойшыныѓ да (аћын, жазушы, суретшi т.б. бола ма – бќрiбiр) – бџлардыѓ ќмбесiнiѓ бiр осал жерi бар, оныѓ жалпыѕа мќлiм атауы – пендешiлiк. Ал осы пендешiлiктi бљркеп, жасырып, тежеп џстау – ќркiмнiѓ ћолынан келе бермейтiнi белгiлi. Ќсiресе билiк иесiнiѓ жаѕдайы ауыр, %йткенi оѕан айналасында ћадалѕан сыншыл, мiншiл к%здер аз емес. Сен тау ћопарып жатсаѓ, т%мен ћарай домалаѕан тастардыѓ бiрi бiреудiѓ т%бесiне тиiп кетуi мљмкiн. Љнемi биiкке ћарай %рмелей берсеѓ, ћасыѓа ергендердiѓ бiразы шаршап-болдыра бастайды, ал етекте ћалѕандар арасында наразы, кљѓкiл с%здер естiлсе, ол саѕан таѕы џнамайды. Осындайда %згелерге џћсап тас арћалап, маѓдайы тершiп к%рмеген пысаћайлардыѓ iшiнен ќлдекiмдер жџлћынып iлгерi шыѕып, айћай салып, сенi ал кеп мадаћтауѕа кiрiседi... Ќуелгiде ќлгi пысаћайдыѓ бџл мiнезiн ерсiлеу к%рсеѓ де, бiрте-бiрте осындай маћтау-марапатћа етiѓ љйренiп, сол айћайшыны шын жанашыр, шын тiлеулес к%ре бастайсыѓ. Одан арѕысы белгiлi: бќзбаяѕыдан бар ескi сљрлеуге тљсiп алып, жантыћтар мен жаѕымпаздардыѓ ћолтыѕында кете барасыѓ. Бџл

%зiѓ таѓдаѕан жолдыѓ басы, ќуелгi психологиялыћ баспалдаћ. Осы аћуал жылжи-жылжи, %сiп, џлѕая келе жаппай табыну, ћџлдыћ џру, ћџрдай жорѕалау сияћты жаѕымсыз, жат ћџбылысћа айналып кетпесiне ешкiм кепiлдiк бере алмайды. Ќлемдiк ќдебиетте жоѕары билiкке табыну, оныѓ таѕутћа айналып кетуi ж%нiнде ќѓгiме ћозѕаѕан еѓ озыћ шыѕармалар ћатарында Ќбiлћасым Фердоусидiѓ атаћты «Шањнамасын» атасаћ, соныѓ iшiнде шањ Жќмшиттiѓ %мiр тарихын ћамтитын ћиссаныѓ орны ерекше к%рiнедi. Парсы жџртында сексен жыл патшалыћ ћџрѕан ќйгiлi Жќмшит заманында мемлекет орасан зор кљш-ћуатћа, баћ-дќулетке кенелiп, атаћ-даѓћы аспандап кеткенге џћсайды. Шањ Жќмшиттiѓ осылай биiк мќртебеге, маћтаулы дќрежеге жетуiне оныѓ џстазы ќрi аћылманы Кљрќѓ деген кiсiнiѓ зор ыћпалы болса керек-тi. Осы атаћты ќмiршiнi Ахриман атты ќзќзiл џзаћ жылдардан берi аѓдып, соѓынан ћалмай жљредi екен. Сондай бiр кљндерде патшаныѓ жџмсауымен џзаћ сапарѕа жол жљрiп кеткен Кљрќѓ ћарттыѓ жоћтыѕын пайдаланѕан ќлгi ќзќзiл Жќмшитке келiп, ќр тљрлi айла-тќсiл арћылы зор билеушiнi %зiн ќншейiндегi ќмiршi ѕана емес, тура Ћџдайдыѓ %зi деп жариялауѕа к%ндiредi екен. Онсыз да мейманасы тасып, жер љстiне зорѕа сыйып жљрген менмен к%кiрек бџдан соѓ %зiн дљние-ѕалам иесiмiн деп жар салмас па? Ћарауындаѕы ћарашасыныѓ ќмбесiне мџныѓ алдына келiп сќждеге жыѕылуѕа, ћџлдыћ џруѕа, ћџлшылыћ жасауѕа пќрмен бередi. Шыбын жандары шырћырап ћатты ћорыћћан халыћ бейшарада басћа лаж ћалмай, атаћты патшаѕа ендi Ћџдай ретiнде табынып, жалбарынып, жќрдем сџрауѕа к%шедi. Сол заманда ойда-жоћта Жќмшит шањтыѓ бџрынѕы айдай сџлу, нџрлы жљзi к%леѓке басып, тез арада %згерiп, ћарая бастайды да, артынша кќдiмгi ћап-ћара к%мiрге айналып жљре бередi екен. Мџндай сџмдыћты к%ргендер бет-бетiмен ћаша ж%нелгенде, аћылман Кљрќѓнiѓ орнын басћан ќзќзiл Ахри-

ман дереу шањтыѓ бетiне перде жапћыздырып: «Ћџдайдыѓ ћџдiреттi жљзiн жќй кљнќкар адамдар к%руге болмайды», – деп љкiм шыѕартып, %зi шањ-ћџдайдыѓ атынан бџдан былай парсы жџртын емiн-еркiн билепт%стеуге кiрiспей ме? Бiраз уаћыттар %ткен соѓ алыс сапардан Жќмшиттiѓ џстазы Кљрќѓ ћайтып оралып, ордаѕа бармай ма? С%йтсе, ћарауылдар: «Алдымен сќжде ћылмай, Ћџдайдыѓ алдына кiрмейсiѓ!» – деп кесе-к%лденеѓ тџрып алады. Есiк алдындаѕы талас-тартыс дауысты естiген Жќмшит: «Менiѓ џстазымныѓ маѕан сќжде жасамай-аћ кiруiне рџћсат!» – деп бџйрыћ берген соѓ ѕана таћ б%лмесiне кiрген Кљрќѓ бет-жљзi ћап-ћара к%мiрдей кљйiп кеткен Жќмшиттiѓ џсћынын к%рiп, ќрине, ћатты кљйзеледi ѕой. Мџныѓ аяѕы џстаз бен шќкiрт арасындаѕы џзын-сонар сџћбатћа жалѕасып, %зiн Ћџдаймен теѓестiрмек болѕан пенде райынан ћайтып, тќубаѕа келедi. Алла бџл жолы оныѓ тќубасын ћабыл алып, %ѓ-тљсiн бџрынѕы ћалпына ћайта тљсiредi. Жќмшит бџдан соѓ %з еркiмен алтын таћтан тљсiп, туѕан жиенi Зуњах дегендi орнына отырѕызады. Бiраћ аз уаћыт %зiн Ћџдай санап, таѕут жолына тљсiп адасћан Жќмшиттiѓ бџдан былайѕы %мiрi ћайѕы-ћапаста %тедi. Fлшеусiз билiк ћолына тиген мџрагер Зуњах ћанiшерлiк жаѕынан бќрiнен асып тљсiп, наѕашысыныѓ тљп-тџћиянынан тљк ћалдырмай ћырып тастайды. Ал Жќмшиттiѓ %зi де, џстазы да ћашып жљрiп, далада ћаѓѕып %ледi. К%не Шыѕыс ќдебиетiнде табынудыѓ таѕутћа айналуын тасћа ћашаѕандай таѓбалап кеткен нџсћаныѓ, %неге-мысалдыѓ бiр парасы осындай. Fте алысћа бармай-аћ, %зiмiздiѓ ћазаћ жазушысы Ћажыѕџмар Шабданџлыныѓ «Ћылмыс» аталѕан к%п томдыћ романын параћтап шыћсаѓыз да, белгiлi бiр идеяѕа, адам ћолымен жасалѕан идеологиялыћ фетишизмге сљйенiп, билiк басына келген жеке тџлѕаларда табынудыѓ асћына келе саяси шизофренияѕа айналатынын аныћ к%ресiз. Ойдан шыѕарылѕан олаћ оћиѕа-

ларѕа емес, автордыѓ %зi бастан %ткерген деректерге, бљкпесiз шыншыл к%рiнiстерге ћџрылѕан осы бiр ерекше бiтiмдi, кейiнгi оћырмандарѕа, бќлкiм, б%тендеу к%рiнетiн таћырыптарды ћозѕаѕан к%п ћабатты, мол ћыртысты осы шыѕармада билiк атаулыныѓ (љлкен бе, кiшi ме – бќрiбiр) ќу бастан иманы ќлсiз, пендешiлiгi басым бiреулердiѓ ћолына тигенде, бiрте-бiрте бишiкке айнала бастайтыны шебер суреттеледi. Бас кейiпкер Биѕабылмен кљнi кеше ѕана ћызметтес, ќрiптес, мќслихаттас, тiптi пiкiрлес болып жљрген замандастарыныѓ замана желi %згерiп соћћан сайын ћалай ћџбылып, ћалай жыѕылатынын, ал кейiпкерлерiнiѓ ћайтiп жаѕымпаз, жантыћ, жалаћор шекпендерiн кигенiн, ал ендi бiреулерiнiѓ жалынып-жалбарынып жљрiп сџрап алѕан азѕантай амалын %згелердi бџћтыруѕа, ћорлауѕа, азаптауѕа жџмсайтынын, ал кейбiреулерiнiѓ %зiнен мќртебесi жоѕарылар алдына ћџраћ џшып, %з ыћтиярларымен сатћындыћ, жансыздыћ, ћџлдыћ ћамытын кигендерiн оћып-бiлу %те-м%те ћызыћ к%рiнедi. Жазушы жалпы билiкке табынудыѓ – иманы ќлсiз адамдарды кiрiптар халге тљсiрiп, ћџлдыћ пен бейшаралыћћа бастап, %згедей ќрекетсiз тобырдыѓ к%беюiне ќкелiп соѕатынын ешбiр џрандама, љндеулерсiз-аћ, џзыннан-џзаћ мылжыѓ шолулар ќйтпесе ћайдаѕы ћияли ћисындарды тiзбектемей-аћ, наћты %мiр, тџрмыс, амал-ќрекет суреттерi арћылы бейнелеп, дќлелдеп бередi деуге болады... К%п томдыћ кљрделi шыѕармада жеке басћа, ќмiр иелерiне зорлап, кљштеп табындырудыѓ ќрћилы амалтќсiлдерi жан-жаћты, ћоспасыз, бояусыз, бопсасыз баяндалады. Жоћ, суреттеледi – аћпарат берумен шектелмейдi, сiѓдiрiлмейдi, бас кейiпкердiѓ бастан %ткергендерi, к%зiмен к%ргендерi, естiгендерi, тљйгендерi, тљйсiнгендерi арћылы аћ ћаѕаз бетiне айћындап тљсiрiледi. Еѓ жоѕарѕы биiкте, мемлекеттiѓ орталыѕында отырѕан ќмiршiнiѓ одаѕай ќрекеттерi мен аћылѕа сыйымсыз пќрмендерiн жљзеге асырушы

жергiлiктi жетесiздердiѓ %здерiнше айбат шегiп, доѕал культ, пџт жасап, жазыћсыз жандарѕа жаппай жапа шектiргендерiн осы «Ћылмыстаѕы» Шыѓ Сысай деген жексџрынныѓ Шыѓжандаѕы (Шыѕыс Тљркiстандаѕы) билiк басына келгендегi мезгiлiн сипаттаѕан беттердiѓ наѕыз хас шеберлiкпен, байћампаздыћпен, психологиялыћ тереѓдiкпен бейнеленгенiне ћол ћоясыз. Жергiлiктi џлт %кiлдерiн љлкен жиынѕа шаћырып, кездесуге келген, одан соѓ к%пшiлiк алдында данышпансып, дандайсып с%з с%йлеген, %зiнше паѓ, ешкiмдi менсiнбейтiн, барынша мейiрiмсiз, раћымсыз ќмiршiнiѓ физикалыћ ќрi психологиялыћ бейнесiн жазушы %шпестей %рнектей бiлген. Бiрер мысал келтiрсек те болады. «Сол зор таћтаныѓ iшкi бетiне бiздi осы баћытћа жетектеп ќкелген тегiс ћара мџртты данышпан к%семнiѓ суретi сызылыпты. Џшћандай зымырап шауып келе жатћан аћ боз тџлпардыѓ љстiнде шiрене шаћшиып, керемет айбынмен ћылыш љйiрiп келедi. Шыѓжан халћыныѓ басына т%нген ћара бџлтты тiлгiлеп, барлыћ жау бiткендi жалѕыз жайпап, ћырып келе жатћандай». Зор империяныѓ iрi билiк иесiн сол империяныѓ ћарауында ћапаста отырѕан ћаламгер бџдан артыћ ћайтiп ќжуалап, кекетсiн! Ал осы к%семсымаћтыѓ кездесуiне келген елдiѓ еѓсесi т%мендегiдей: «К%семнiѓ батырлыѕын к%рiп, баспалдаћпен жуаси %рлейiн деп орнатћан ѕой – осы суретке ћарай-ћарай %рлеп, %рлеген сайын ћарап, ћараѕан сайын %рмелеп, екiншi ћабаттаѕы љлкен залѕа кiрдiк», – дейдi. Бiр ћызыћ деталь: осы к%семсымаћ баяндама жасап тџрып, ћолында оћып тџрѕан ћаѕазынан ћапелiмде айырылып ћалады емес пе? «Iшiк емес, ћалпаћ емес, жџћа ћаѕазы ћџрѕыр тура џшпай, бџра џшты», – дейдi. Осы кезде ќлгiнiѓ аудармашысы Махмџтжан деген байѕџс жанџшырып ћаѕаздыѓ артынан ћуа ж%нелмей ме? Сол жердегi кљлкiлi халден автор трагикомедиялыћ сурет жасап шыѕады («Ћылмыс», 1-кiтап, 404–408-беттер). Билiкке табынушылыћтыѓ тљбiнде саяси шизофре-

нияѕа апарып соѕатынына осы «Ћылмыс» романын тљгелдей оћып шыћћан ќркiмнiѓ к%зi жетедi ѕой деп ойлаймыз. Fйткенi бџл кiтаптан коммунизм идеясын бљркеншiк еткен белгiлi топтыѓ орталыћ билiк басына келген кљнiнен бастап ћарауындаѕы момын халыћты (ќуелгi кезде солардыѓ соѓына ерген, сенген, ћолдаѕан) ќрћилы саяси наућандардан к%з аштырмай, ћайтаћайта талћыѕа салып, тексерiп, тергеп, ћорћытып, љркiтiп, езiп, жаншып сiлiкпесiн шыѕара беруiнде ћандай ћисын, логика, жљйе, жосыћ, жоба барын аћыл-есi бљтiн, ешкiмге ћарсы емес, барына ћанаѕат еткiш, ештеменi артыћ-кем талап етпейтiн, кљндегiсiне ќбден етi љйренiп кеткен ћарапайым тiршiлiк иесi тљгiл, оћыѕаны, тоћыѕаны, естiгенi аз емес зейiндiлердiѓ %зi оѓайлыћпен тљсiне алмас едi. «Ќр тљрлi гљлдер шешек атсын», «Тарих тапсыру», «Стиль тљзеу», «Мќдени т%ѓкерiс» секiлдi Ћ.Шабданџлы романында суреттелген саяси наућандар, аћыры жаманшылыћћа, асыпатуѕа, айдауѕа џласћан ћым-ћуат оћиѕалар Ћытайда ќйтпесе Совет Одаѕында ѕана емес, т%рткљл дљниенiѓ ћай тџсында кездессе де, билiк љшiн, таћ љшiн арпалыстыѓ адам џрпаѕын апатћа џшырататынын айѕаћтап тџрѕаны аныћ. Дљниелiк тарихта – Алланыѓ елшiсi пайѕамбарлардан, Абсолютке адал, бiржола ћалтћысыз ћызмет ететiн шын ќулие-ќмбиелерден басћасы, ќй, ћайдам, бiрденбiр «табынуѕа», бас июге лайыћты, т%рт ћџбыласы тљгенделген, бљкiл болмыс-бiтiмi саѓлаусыз бљтiн адам нќсiлдестер: патшалар, ћолбасылар, ѕџламалар, саясаткерлер бар едi, болды ѕой дегенге сену ћиын. Шыѓѕыс хан, Наполеон, Эйнштейн, I Пётр, Ататљрiк... Тарихшылар осылардыѓ ћай-ћайсысыныѓ да тџла бойларынан, дљние-танымдарынан, амал-ќрекеттерiнен ћыруар мiнмљлтiктер, ойсыраѕан олћылыћтарды iздеп тауып жатћан жоћ па? Fзiнен басћа жаратындыѕа тамсанѕанмен, табынуѕа мљмкiндiк бермейтiн Жаратушыныѓ бџл да бiз бiлмейтiн Хикметтерiнiѓ бiрi емес пе екен?

Оныѓ љстiне, ћазiргi тарихшылар мен ќлеуметтанушы ѕџламалардыѓ зерттеуiнше, жер бетiнде %ркениет ћанат жайѕалы, адам баласы жазу-сызуды ойлап тапћан шын мќнiсiндегi руханият т%ѓкерiсiнен бергi мыѓдаѕан жылдар iшiнде бќрiмiз жаппай жабылып, ћџраћ џшып «табына ћоятын» (соѓѕы тiркестi тырнаћшаныѓ iшiне алатын себебiмiз – жоѕарыда айтылѕандай) керемет кемеѓгерлер саны соншалыћты к%п емес к%рiнедi. Осы таћырыпта џзаћ жылдар бойы мџћият зерттеулер жљргiзiп, бiр жарым миллиондай библиографиялыћ к%рсеткiштер мен деректер жинаѕан орыс ѕалымы А.С. Данилов «Люди голубой планеты» атты љлкен кiтап бастырып, оѕан ќлемдегi осы уаћытћа шейiн аттары мќшњљр болѕан еѓ атаћты 189203 (жљз сексен тоѕыз мыѓ екi жљз љш) адамныѓ %мiрдерегiн кiргiзедi екен. Сол зерттеу кiтапты орыстыѓ таѕы бiр љлкен ѕџламасы, академик Д.Лихачевке апарып к%рсеткенде, ол кiсi: – Мџныѓ жарамаѕан екен, – деп басын шайћапты. – Сенiѓ картотекаѓа басћа да миллиондардыѓ аты кiруi керек едi. Бiраћ оныѓ бќрiн ћамту мљмкiн емес ћой! Сонда А.С. Данилов тџрып: – Ћайдаѕы миллиондарды айтасыз, Дмитрий Сергеевич-ау! – деп таѓ ћалыпты. – Мен ћырыћ бес жыл ќлемнiѓ ћолым жеткен бар мџраѕатын ћопарып жљрiп, осы уаћытћа шейiн адамзат арасында љш мыѓ жылдан берi %мiр сљрген данышпандар санын т%рт мыѓѕа жеткiзе алмай, ќуреге тљскенiм жоћ па? К%рнектi таланттар саны жиырма мыѓѕа жуыћ, ал ћалѕан жљз алпыс бес мыѓы былайша ћырым-ћабiлетi мол тџлѕаларѕа жатады екен. – Бiраћ сен ќлi бќрiн ћамтып љлгерген жоћсыѓ ѕой, Александр Сергеевич? – Оныѓыз рас. Бiраћ %мiрiмнiѓ соѓына шейiн бџл тiзiмдi љш жљз мыѓѕа жеткiзетiн шыѕармын деп ойлаймын. Ћалай тартсаћ та, одан аса ћоймас.

Мџны естiгенде, ћарт ѕџлама ойланып отырып: – Fкiнiштi екен, – дептi. Ал американдыћ ќлеумет танушылар Ф.Хоровитц пен М.Брайеннiѓ жазуынша, ќрбiр елдегi халыћтыѓ 3– 5 пайызы ѕана ой еѓбегiмен жџмыс iстеуге ћабiлетi бар дарындылар тобын ћџрайтын к%рiнедi. Ќрине, бџндай пiкiрлердi бiрден-бiр тљбегейлi шындыћ ретiнде ћабылдай ћоюѕа болмас. Рас, адамзат тарихында ќуелi %з жџрт-жџраѕатыныѓ, ћала бердi жањандыћ ћауым-ћоѕамныѓ ћозѕалыс-ћимылына айтарлыћтай ыћпал еткен, %мiр тiршiлiктi %згерткен, %рге бастырѕан, рухани болмысты байытып, тереѓдердiѓ к%зiн ашћан кемеѓгер, кемел тџлѕаларды џрпаћтанџрпаћћа, нќсiлден-нќсiлге %неге, љлгi етiп, ардаћтайтын, дќрiптейтiн дќстљрiмiз бар. Бџл – дџрыс. Ћазаћ: «Жаћсыныѓ жаћсылыѕын айт – нџры тасысын» дейдi. Адам баласына %неге, љлгiсiз %мiр сљру де оѓай емес. Fнеге, љлгi – бiр жаѕынан тќрбие ћџралы, тќжiрибе жиынтыѕы, мџрат, идеал. Прогреске, жасампаздыћћа бастайтын ћџбылыс. Бiраћ бќрiбiр адамныѓ адамѕа табынуы – тура жол емес ќрi ж%н емес. Дiни тџрѕыдан бџл – кљнќкарлыћ, кљпiрлiк. Ал адами тџрѕыдан бџл теѓсiздiкке, тќумендiкке бастайтын, бќлкiм, психологиялыћ кiрiптарлыћты, осалдыћты туѕызатын аћуалѕа џћсайды. Адам нќсiлi ќуелден терезесi теѓ жаратылѕан демеушi ме едiк? Ќуелден осылай жаратылѕанымызды мойындамасаћ, бiр-бiрiмiзге ќрћилы деѓгейдегi талаптар ћойып, бас ауыртып не жынымыз бар? Адам бiр-бiрiнен амал-ќрекетi, ћарым-ћабiлетi, ћџлћы-пейiлi арћылы айырылатын болѕанмен, ешкiмдi тура к%зiне шџћып «сен артыћсыѓ», «сен кемсiѓ» деп б%лектеп, б%тенсiп жатпайтын ќдептiлiк ћисынымен ћараѕанда да оны бiреуге (тiптi %те зор таудай тџлѕа болса да) табындырып, ћџлдыћ џрындыру, «шоћындыру» – адамшылыћ салтына да, жаратылыс заѓына да ћайшы келедi. Мќселен, осыдан 20 жыл бџрын автомобиль апатынан ћай-

тыс болѕан эстрада ќншiсi В.Цойдыѓ мыѓ-мыѓдаѕан табынушылары арасындаѕы 45 жас%спiрiм %здерiне %здерi ћол жџмсаѕан делiнедi. К%зсiз табынушылыћтыѓ ќлi буына ћатпаѕан %скiндердi ћалай адастырып, жуадай солдыратыныныѓ бiр айћын дќлелi осы емес пе? Аћыл-есi бљтiн адамды арбап, зомбиѕа айналдыру – ћазiргi табынудыѓ еѓ шетiн жаѕдайларыныѓ бiрi болса керек. Коммунизм, социализм идеяларына, кљн к%семдерге бас июден, табынудан, ћорсынудан, ћорћудан ќзер ћџтылып, тќуелсiздiкке ћол жеткiздiк пе деп жљрген бљгiнгi ћазаћ ћауымы бiраз ес жиып, етек бастылыћтан ћџтылып келе жатћанымызѕа шљкiршiлiк етсек те, %ткен-кеткен тарихымызды тљгендеп, бљгiнгi ћџндылыћтарды баѕалау љстiнде кей-кейде асыра сiлтеп, ќсiрећызылдыћћа џрынатын кездерiмiз де аз емес. Бас жаћтыѓ басын ауыртпай-аћ, %зiмiзге етене жаћын ћазiргi мќдениет, руханият кеѓiстiгiне ат басын бџрып, айнала шолып ћарасаћ, кiлеѓ бiр дабыра, даѓѕаза с%здердi жиi еститiн болдыћ. Ћазiр ћазаћ iшiнде (ќрине, бiзде ѕана емес) кiлкiген «џлылар» ћаптап к%бейiп барады. «Џлы аћын», «џлы артист», «џлы композитор» – бќрi бiзде. Осы «џлы» деген %лшеуi зор с%здiѓ ћайдан шыѕып, ћайдан келгенiн аныћ ажырату ћиын. Абайда, Бџћар жырауда, %ткен заманымыздыѓ атаћты би, шешендерiнiѓ толѕауларында мџндай баламалар – «џлы хан», «џлы батыр», «џлы би» џѕымдары кездеспейдi. Ћазаћта «џлыстыѓ џлы кљнi», «Џлытау», «џлы ќкемiз», «џлы анамыз» деген атаулар ћашаннан бар – «љлкен», «к%не», «ежелгi» деген маѕынада айтылар едi. Кешегi Кеѓес дќуiрiнде баспас%з, кiтап беттерi, радио ћалпаћтары «џлы к%сем», «џлы партия», «џлы кеѓес» деген тiркестерге толып кеткенi есiмiзде. Одан кейiн быћпырт пќлек жайѕан «џлыларѕа» – «џлы механизатор», «џлы конструктор», «џлы боксшы», «џлы тренер» секiлдi аныћтауыштарѕа етiмiз љйренiп алды.

Басћаларды бiлмеймiн, %з басым осы уаћытћа шейiн «џлы боксшы», «џлы футболшы» секiлдi с%здердiѓ тереѓ маѕынасын тљсiнбей-аћ ћойдым. Осы «џлы» деген с%з, сiрќ, орысшасындаѕы «великийден» бiздiѓ ћонаћжай ћазаћшамызѕа оп-оѓай к%шiп келген болса керек. Fйтетiндей ћисыны бар. Fйткенi бiздiѓ т%л ана тiлiмiзде бџрыннан «џлыћ» деген тљпсiз тереѓ маѕыналы атау с%з %мiр сљрiп келген. Мысалы: «Алла џлыћ!» деймiз. Арабшасы: «Аллању ќкбар!» Бiздiѓ шамалауымызша, бџл Ћазаћияѕа Ислам дiнi тарамай тџрып та ата-бабаларымыздыѓ аузында бар с%з. Егер бар болмаса, арабша «ќкбарды» ћалайша толыћ, дќл маѕынасында ћазаћшаѕа ћотарып љлгерер едiк? Содан Кеѓес заманына келгенде, ћаптаѕан «великийлерге» ћазаћша балама табу љшiн «џлыћтыѓ» бiрнеше хќрпiн алып тастап, «џлыларды» ћолдан жасай ћоймадыћ па? Ендi, мiне, к%рнектi, талантты, дарынды секiлдi аныћтауыштарды ћанаѕат етпей, «џлыларды» мљлдем к%бейтiп жiбердiк. Бiздiѓше, басћа кеѓiстiктердi айтпаѕанда, ћазаћ ћоѕамында соѓѕы жљз жылдыћтар iшiнде %мiр сљрген бiрнеше ѕана џлыћ с%з зергерлерi, наѕыз кемеѓгерлер болды. Солардыѓ iшiнде љшеуiн ерекше атар едiк, олар: Ћожа Ахмет Йасауи, Абай жќне Мџхтар Ќуезов. Мiне, бџлар аныћ џлыћ тџлѕалар (ћазiргi тiлмен бейнелесек, џлылардыѓ %зi). Неге олай деймiз? Fйткенi: бiрiншiден, бџларда жаратылыстан дарыѕан %лшеусiз суреткерлiк мол ћабiлет болды; екiншiден, бџлардыѓ ерекше тереѓ тџѓѕиыћ дљниетанымы, ћазiргi тiлмен айтсаћ, идеологиясы болды; љшiншiден, бџлардыѓ артында ћалѕан мектеп (ћалай атасаѓыз – %з еркiѓiзде) болды. Мiне, осы љшеуi џлттыћ топыраѕымызда %нiп- %скен рухани џлыћтарымыз едi. Ћалѕандарымыз – айрыћша озып кеткенде, %нерiмiздi дамытып, %ркениетiмiздi %сiрген љлкен, љздiк, талантты тџлѕаларымыз, классиктерiмiз. Шынында %нер адамына «классик» дегеннен артыћ ћандай атаћ, баѕа керек?

Ќрине, џлыћтардыѓ, џлылардыѓ ешћайсысына табынбаймыз. Басымызды иiп, зиярат етпеймiз. Ардаћтаймыз. Маћтаныш етемiз. Маћтаймыз. Шын ыстыћ ыћыласымызѕа, махаббатымызѕа б%леймiз. Бiраћ оны культ дќрежесiне к%терiп таѕутћа, тас ћџдайѕа айналдырмаймыз. Fйткенi табыну, таѕут дќрежесiне к%терiлген (к%теретiн – %зiмiз) «џлыћтар» мен «џлылар» ерте ме, кеш пе, бќрiбiр тџѕырынан тљседi. Тџѕырынан тљскенi ештеѓе емес-ау... олардыѓ арасында тарихтыѓ тезiне тљсiп, майысып, сынып кететiндерi де, уаћыттыѓ сљзгiсiнен %те алмай ћиыршыћћа айналып, жоѕалып кететiндерi де табылады. Жуыћта осы жазбамыздыѓ бас жаѕында, ќуелде оћшаулау к%рiнген таћырыпты ћозѕауѕа себепшi болѕан «жергiлiктi маѓызы бар аћын», менiѓ ескi досым, кќрi ћџрдасым Жџрынбайѕа жолыѕып: «Осылай да осылай, сол баяѕыда екеуiмiз таласып ћалѕан ќѓгiмеге ћайта айналып соѕып, бiрдеѓе жазѕым бар едi», – деген с%зiмнен ауанымды аѓѕарѕан ол iшкi жан ћалтасына ћолын салып, т%рт бџрышты шаѕын ћойын дќптерiн шыѕарып алды да, соныѓ беттерiн параћтап тџрып: – Осы уаћытћа шейiн жеке кiтап бастырудыѓ сќтi келмегенмен, мен ќлi %леѓ жазудан тайылѕаным жоћ, – деп, даусын сќл ћырнап ћойды. – Пенсияѕа кеткелi ермек етiп жљрмiн... Ал тыѓдай бер. Ћартайсам да, сезiм тыным таппайды, Махаббатсыз таѓым таѕы атпайды. Бiр %зiѓе сыйынамын, Тќѓiрiм, Сљю бiраћ табынуѕа жатпайды. 15.08.2010 ж.

ТУРА ЖОЛДЫ IЗДЕУМЕН КЕЛЕМIЗ Ќкем айтћан таѕы бiр ќѓгiме (аѓыз емес, болѕан оћиѕа) есiме тљсiп отыр. Ертеректе, %ткен ѕасырдыѓ жиырмасыншы жылдарыныѓ басында болуы керек, бiздiѓ елден шыћћан т%рт-бес жас жiгiт сонау алыстаѕы Бџћарай-Шќрiп шањарына сапар шеккен к%рiнедi. Маћсаттары – сондаѕы еѓ танымал Бањауаддин Наѕышпанди iлiмiн љйрететiн мектепте оћуѕа тљспекшi екен. Бџлардыѓ баршасы Ћарнаћтаѕы мџсылмандыћ медреседе дќрiс алѕан, ќжептеуiр бiлiмдi, талапты тќлiптердiѓ санатында жљрсе керек-тi. Iштерiнде Шиелi аталатын шаѕын ћыстаћтыѓ тумасы ћыпшаћ Љмбетќлi бар. Содан бќрi ќлденеше кљн жол жљрiп, сол тџстаѕы еѓ ќйгiлi дiни орталыћћа ќйтеуiр аман-есен жетедi емес пе? Барѕан соѓ к%п џзамай бџларды сондаѕы мектептiѓ еѓ љлкен басшысы – мљршидi алдына шаћыртып алып, сынаћ ретiнде ќлденеше сџраћтар ћояды екен. Сырдан барѕан талапкерлер џстазѕа бiрден џнау љшiн к%п ойланыптолѕанып жатпай, ќуелде ж%пелдете жылдам жауаптар берiп тастауѕа асыћса керек. Сонда Бџћарай-Шќрiптегi ѕџлама џстаз жыраћтаѕы ћазаћ елiнен келген жас талапкерлерге алма-кезек ћарап отырып, мынадай ћиын сауалдар ћояды: – Ал, балаларым, ќгќрки алда-жалда Алла таѕаламыз сендерге шексiз билiк тiзгiнiн џстататын болса, сонда жер бетiндегi, адам тiршiлiгiндегi жамандыћтармен ћалай кљресер едiѓдер? Жаћсылыћты молайтып, зџлымдыћты азайтудыѓ ћандай тура жолдарымен жљрер едiѓдер? – дейдi.

Мџны естiген талапкерлердiѓ iшiнде пысыћтау бiреуi: – Таћсыр, бiз оншалыћ тљсiнiѓкiремей ћалдыћ. Шариѕат љкiмiне сљйенсек, мќселеѓки... – деп аузын аша бергенi сол-аћ екен, ќлгi ѕџлама џстаз оныѓ с%зiн б%лiп: – Балам, сен маѕан кiтаптан оћыѕаныѓды емес, оћыѕаннан тоћыѕаныѓды айта бергейсiѓ, – дептi. – Маћџл, – деп беделдi џстазбен бiрiншi тiлдескен талапкер сол жерде ћолын ћусырып, басын изей бередi. – Онда, балам, айта ћойшы, адамзат арасындаѕы ќр тљрлi зџлымдардан, ћиянатшылдардан ћайтiп ћџтылмаћ керек деп ойлайсыѓ? – Ќгќрки менiѓ ћолыма ќлгiндей шексiз билiк тие ћойса, онда зџлымдар мен ћиянатшылдарды тљгел ћылтасынан ћиып тастар едiм, – деп љлкен џстаздыѓ ћалауымен ойына еркiндiк тиген пысыћ жiгiт бџл жолы бџлтармай жауап бергендей к%рiнедi. Џстаз ендi екiншi талапкерге ћарай назарын аударып: – Ал, балам, сен адамзат арасындаѕы џры-ћарыларды ћайтiп жазалар едiѓ? – деп сџрайды. Бiрiншi жiгiттiѓ жауабынан соѓ ќжептеуiр «жiгерленген» екiншi талапкер де осындай ыѓѕайда: – Ќгќрки менiѓ ћолыма шексiз билiк тисе, онда џрыларды тљп-тљгел џраларѕа к%мдiрер едiм, – дейдi. Џстаз љшiншi талапкерден: – Ал, балам, сен жалѕан с%йлеушiлердi, ѕайбат айтушыларды ћайтер едiѓ? – деп сџрайды. – Олардыѓ шетiнен тiлдерiн шегелетiп тастар едiм. – Ал, балам, сен жалаћорлар мен параћорларды ћандай жазаѕа бџйырмаћсыѓ? – Ондайларды ат ћџйрыѕына байлатып, пќрепќрелерi шыћћанша сљйретуге бџйырар едiм, таћсыр. Осы жерге келгенде манадан берi басын изеп, ќжептеуiр ыћылас танытћандай болып к%рiнген џстаз-

дыѓ жљзiне к%леѓке тљсiп, жабырћап отырады да, артынша осы ћџрапатћа араласпай, шеттеѓкiреп ћалѕан Љмбетќлiге ћарап: – Ал, балам, сен неге љндемейсiѓ? – деп сџрамай ма? – Таћсыр, сiз ћойѕан сауалдарѕа менiѓ беретiн ж%ндем жауаптарым жоћ, – деп бџл сонда шынын айтады. – Неге олай? Оныѓ себебi бар ма? – Fйткенi менiѓ ћолыма шексiз билiк тие ћалса, жер бетiндегi жамандыћ атаулыны оп-оѓай жойып жiберетiнiме кљмќнданамын. Екiншiден, %йтер болсам, ћџдiреттi иемiз жаратћан тiршiлiктiѓ ќдiлдiгiне шќк келтiргендей к%рiнемiн бе деп ћорћамын, – дейдi Љмбетќлi ћатты ћобалжып. – Ќп, бќрекелдi, балам! Ж%н айтасыѓ! – деп мџны естiген бџћаралыћ ѕџлама сонда бiздiѓ елден барѕан бџл талапкерге бек риза болып ћалады екен. – Ал, бiраћ, балам, осы пiкiрiѓдi ћуаттайтын ћандай дќлелiѓ бар? – деп сџрайды таѕы да. – Пайѕамбарымыз (с.ѕ.с.) айтћан бiр хадистен басћа дќлелiм жоћ, таћсыр. – Иќ, ол ћандай хадис едi. – «Т%белесiп жатћан екi адамды к%рсеѓдер, зорлыћ жасаушыѕа да, жапа шеккенге де жќрдемдесiѓдер», – дейдi Расулламыз. Сонда ћасындаѕы серiктерi: «Жапа шеккенге жќрдемдесетiмiз тљсiнiктi. Ал зорлыћшыѕа ћалай жќрдемдеспекпiз?» – деп сауал ћояды. «Зорлыћшыѕа кедергi болѕандарыѓ – соѕан жќрдемдескендерiѓ», – деп жауап бередi Расулла (Бухари, Муслим). Былайша сырттай ћараѕанда ћарапайым, бейбiтшiл, мќмiлешiл ћаѕидадай к%рiнетiн, ал шын мќнiсiнде Исламдаѕы тасавуф iлiмiндегi еѓ кљрделi, тљбiрлi џѕымдардан саналатын осындай ћысћа жауабы арћылы сол кезде шќкiрттiкке ћабылданып, пќленбай жыл Бџћарай-Шќрiпте дќрiс алѕан Љмбетќлi дамулланы мен

кейiнiректе, бала кезiмде талай мќрте к%рдiм, бiраћ кеѓiрек сџхбаттасћан емеспiн. Совет %кiметiнiѓ ћуѕынынан к%п зќрезап болѕан, сауысћаннан саћ кiсi ме, ќлде ќкесiмен мќслихаттас жљргенiмен, оныѓ мойнына ћызыл галстук таћћан пионер баласын пќлендей елеп-ескермедi ме екен, ќйтеуiр оныѓ алыстан-жаћыннан ћозаѕаѕан ой-пiкiрлерiн естудiѓ сќтi тљспептi. Есiмде жатталып ћалѕаны – Љмбетќлi дамулла Ћџранды ѕажайып ћоѓыр сџлу даусымен ерекше ќсерлi, б%лекше маћаммен оћушы едi. Даусын к%термей, айѕайламай, iшкi жљрек љнiмен, мџѓлы, кљйлi ырѕаћпен толѕар едi. Оныѓ ћыраѕатын тыѓдаѕан ќркiмнiѓ тџла бойы балћып, т%бе ћџйћасы шымырлай бастайтын, кейбiр к%ѓiлi босаѓ ћариялардыѓ к%здерiнен жас парлап отыратын. Мен кљнi бљгiнге шейiн – мынау аћпарат кеѓiстiгi жан-жаћты кеѓейiп, алыс-жаћындаѕы азаншылардыѓ, хафиздердiѓ небiр љздiк, ќсем љндерiн ел ћатарлы естiп жљрсем де, баяѕы ћазаћтыѓ ескi ауылында елеусiз %мiр кешкен Љмбетќлiнiѓ мџѓлы, сырлы маћамын iздеп таппаймын. «Ќлде оныѓ даусында бiр Аллаѕа ћџлшылыћ етiп, аћићат жолына тљскендердiѓ кеудесiн басћан сол бiр зiлмауыр заманныѓ зары жатты ма екен?» деп те ойлаймын. Шынында да адам адам болѕалы, ќуелi џлыс, тайпа, кейiн џйысћан ћоѕам, мемлекетке айналѕалы берi жер љстiндегi жамандыћты асћындырмай, жаћсылыћты бас џрѕызбай ќдiлеттi %мiр сљрудiѓ алуан тљрлi тќсiлдерiн iздеп, бастан %ткiзiп келедi. Халыћты соѓына ерте бiлген талай ћањармандар мен оѓаша ой кемiрген аћылмандардыѓ iстемегендерi жоћ, айтпаѕандары жоћ. Сџрапыл соѕыстар мен т%белес-т%ѓкерiстердiѓ жеѓiмпаздары, саяси к%семдер мен тiл безеген шешендерiнiѓ бќрi де жер љстiнде ќдiлеттiк, адамгершiлiк тџѕырында тџрѕан ћауымдастыћ орнатпаћшы болѕанын жариялаудан жалыћћан емес. Зындан, дар аѕашы, гильотина секiлдi жазалау ћџралдарын ойлап тапты. Бiраћ жер бетiндегi, дџрысы – адамдар

арасындаѕы жамандыћтар жоѕалып кете ћоймады. Небiр данышпандар мен аћылмандар адам баласын Жерџйыћ мекенге жеткiзетiн, еѓ ћџрмаса – жаћындата тљсетiн тура жолды iздеп, бастарын ћатырады. Анау Аристотель мен бiздiѓ ќл-Фараби секiлдi жарыћтыћтар аћыр соѓында мемлекеттердi, ћауымдарды ќншейiндегi патшалар емес, бiлiмпаз философтар басћаруы керек деген пќтуаѕа да келедi. Тарихта бiрен-саран философтардыѓ бiрен-саран мемлекеттердiѓ ќмiршiсi болѕанын бiлемiз. Олардыѓ iшiнде бiрен-саран табыстарѕа жеткендерi бар. Бiраћ солардыѓ к%бiсi ћолдарына билiк тiзгiнi тигеннен кейiн к%п џзамай-аћ «ќншейiндегi патшалардан» озып кетпегенi де – тарихи шындыћ. Тiптi бљйтiп џзаћ сонарѕа салмай-аћ, мына бiздiѓ ќке-шешемiз, %зiмiз – тџтас бiр џрпаћтыѓ бастан кешiрген оћиѕаларына назар аударсаћ та, ќл-Фараби заманынан берi адамзат жаратылысында пќлендей зор %згерiстердiѓ болмаѕанына ћол ћояр едiѓiз. Осы уаћытћа шейiнгi ћоѕамдыћ формациялардыѓ олћылыћтарын %те орынды сынаѕан пассионар тџлѕалар бастап шыѕып, сќтi тљскен кезде алып Ресей жерiнде аламантасыр т%ѓкерiстi жасап кеп жiбердi емес пе? Онымен тоћтамай, «бiздер жер шарыныѓ алтыдан бiр б%лiгiнде еѓ ќдiлеттi ћоѕам орнатамыз» деп жањанѕа жар салдыћ. Жар салумен тоћтамай, бiлектiѓ кљшiмен, найзаныѓ џшымен, шынында да ћалыѓ бџћараѕа ежелден сљйкiмдi к%рiнетiн «ќлеуметтiк теѓдiк» мџраттарын жљзеге асырмаћ ниетiмен социализм, коммунизм шатырларын жер-жерге ќкелiп тiге бастадыћ. Ћай заманда да ћалыѓ бџћара к%пшiлiк џѕымында љстемдiк ћџрѕан жексџрын «ћанаушыларды» – ешбiр %згерiстердi ћаламайтын ескi билiк иелерiнiѓ, бай, шонжарлардыѓ тџћымын тџздай ћџртып, бќрiн талапайѕа салып, талап алдыћ. Ал бџндай ќрекет ћашанда, к%бiнесе стихиялы тљрде, ќлеуметтiк теѓдiктi аѓсаумен жљретiн ћарапайым жџртшылыћћа ќбден џнайды.

С%йтiп, баяѕы Париж коммуналары секiлдi, Ресей большевиктерi де аз уаћыт салтанат ћџрды. Бiраћ аћыры баянсыз болды: шын коммунарларды ћынадай ћырѕан мљнафыћтар Лениннiѓ к%зi тiрiсiнде-аћ бџрынѕыша езуге, ћанауѕа негiзделген таѕы бiр «формацияныѓ» iрге тасын ћалауѕа кiрiстi. Аћыры «анау болып» шыћты ѕой... Ешкiм жамандыћтыѓ к%шiн тоћтата алмады. Сондай-аћ ешкiм де жаћсылыћтыѓ џрыѕын жоѕалта алмады. Ендi ше? Ќрине, мемлекеттiк тќуелсiздiкке ћол жеткiзуiмiз – еѓ зор тарихи жеѓiс, таѕдырдыѓ сыйы екенi рас. Бiраћ бiздiѓ бџл жерде саяси талдау ниетiмiз жоћ, бiздiѓ маћсатымыз басћа – адам табиѕатыныѓ ыћылымдарына љѓiлiп, кейбiр тџжырымдар жасау (%згеге болмаса да, %зiмiз љшiн). Материалдыћ %згерiстер мен жетiстiктердiѓ ќрдайым рухани жетiстiктерге айнала бермейтiнiн ћазiр де байћау ћиын емес. Ћайта керiсiнше: осы екi тљрлi «жетiстiктер» бiрбiрiне ћарсы жљретiн ћарама-ћайшылыћтарѕа џласып кетуде. Ќлемдегi бай, ћуатты мемлекеттердiѓ кедей, ќлсiз мемлекеттердi с%з жљзiнде теѓдес, ќрiптес санаѕанымен, iс жљзiнде олармен оншалыћ санаспайтыны, %з мљдделерiн бќрiнен жоѕары ћоятыны, тiптi жќрдем, к%мекке келгенде де есiркеп, мљсiркеп ћарайтыны секiлдi, жеке адамдар %мiрiнде де дќл осындай жаѕдайлар жиi кездесетiнi тљсiнiктi. Жалпы, жеке адамдар ѕана емес, мемлекеттер байыѕан сайын руханияттан сырт орай тартып, материалдыћ ћџндылыћтардыѓ соѓына iлесiп кете барады екен. Мќселен, бљгiнгi Еуропаныѓ бай елдерiнiѓ бќрiнде-аћ формалды тљрде христиандыћ шiркеулер жџмыс iстейтiнiн бiлемiз. Бiраћ ол тоћћарындардыѓ бойында христиандыћ тќрбиеден не ћалѕанын бiлмеймiз. Атам заманѕы аћылмандардан бастап бљгiнгi бiлiмпаздарымызѕа шейiн адам табиѕатындаѕы ћарамаћайшылыћтарды зерттеуге, тљсiнуге тырысса, небiр заѓѕар жазушылар мен даѓѕайыр аћындар бџлардыѓ

бќрiнен асып тљсiп, ѕалам к%лемiндегi еѓ кљрделi, еѓ ѕажайып жаратындыѕа жататын осы ћџбылыстыѓ нелер ћыртыстары мен тереѓдерiн ашып-аћтарып, %шпес, к%нермес бейнелерiн жасады. Бiраћ бќрiбiр осы уаћытћа шейiн адам %зiн-%зi толыћ танып љлгiрген жоћ. Оныѓ себебi тљсiнiктi де: ћанша мадаћтаѕанмен, адам – бќрiбiр жаратынды, демек, %зге де жаратынды ѕаламныѓ бiр б%лшегi, бќлкiм, бiрден-бiр тiрi жаны бар, тiрi санасы да бар тiршiлiк иесi. Жаратынды болѕандыћтан, бiздiѓ џлыћ Жаратушымыз бар екенi хаћ. Ендеше, бiздiѓ сыр-сипатымызды толыћ бiлетiн Сол ѕана. Ќйткенмен, адам баласы жер бетiнде жаратылѕаннан берi адасумен келедi деуден аулаћпыз. Ол жоѕарыдан, Абсолюттен (Гегель) тљсiрiлген «жоспармен», %з таѕдырыныѓ жолымен, пќлен мыѓ (ќлде миллион) жылдар бойы бiржола жойылып ћџрып кетпей, жџмыр жермен бiрге аћырындап жылжып келедi. Ол %зiнiѓ кiм екенiн, ћайдан келiп, ћайда баратынын iздеуден жалыћћан емес. Ол ненiѓ жаћсы, ненiѓ жаман екенiн, ненiѓ пайдалы, ненiѓ зиян екенiн тљсiнуден де ћаѕыс емес. Адам ћолымен жасалатын амал-ќрекеттердi, оныѓ тљпкi ћџлћы-пейiлiн, ойы мен сезiмдерiн таразыѕа салып талдау арћылы бџл жалѕанда тура жолмен жљрудiѓ баѕыт-баѕдарын жасаумен, iздеумен %мiрiн %ткiзiп келедi. Талай ћауымдыћ ћџрылымдарды (формацияларды) бастан %ткерiп, талай «измдердiѓ» ыћпалына тљскенмен, адамныѓ адамшылыћтыѓ тура жолымен жљруi керектiгi туралы арманы, љмiтi, тiлеуi ешћашан бќсеѓсiген емес. Fйткенi ќрдайым жамандыћ жетегiнде кете бермей, жаћсылыћћа џмтылу да – ќу баста Абсолютте «жоспарланѕан» сипаттардыѓ бiрi екенi кљмќнсiз. Баѕзы заманда %мiр сљрген ќл-Ѕазали «Амал %лшемдерi» деген бiр кiтап жазып, «кќмiл адам» деген џѕымды дљниеге келтiредi екен. Ќрине, оѕан дейiн де, кейiн де наѕыз адам ћандай болуы керектiгi ж%нiнде

пiкiр айтћан аћылмандар аз емес едi. Ал ќл-Ѕазалидiѓ ерекшелiгi – адамдыћ сипаттарды оныѓ бiр мезгiлде, бiр кеѓiстiкте %мiр сљруiнiѓ ќр тљрлi амал-ќрекеттерiн талдау арћылы аныћтауында жатса керек. Мџндай џѕымды ол «Ћџранныѓ» «Нџр» сљресiндегi бiр ѕана аятты (24,35) талдауѕа арналѕан «Нџрдыѓ орны», сондайаћ «Аћыл-парасаттыѓ артыћшылыѕы, мќнiсi жќне олардыѓ тљрлерi», «Баћытћа ћол жеткiзудiѓ кiлттерi» атты еѓбектерiнде тереѓдете тљседi. Бџл ѕџламаныѓ кќмiл адамды тануда оныѓ амал-ќрекеттерiмен ћатар, аћыл-парасат пен бiлiмдiлiгiне айрыћша назар аударѕанын аѓѕару ћиын емес. Шынында амал мен ниет бiрлiгi, бiлiм мен парасат ћоѓсы ћонбаѕан жерден наѕыз адамды iздеу – ћџр ќурешiлiкке џћсар едi. Сонымен ћатар ќл-Ѕазали дiл, жљрек, рух тазалыѕын айрыћша баѕалап, солардыѓ ќрћайсысына жеке-жеке талдаулар жасайды, тазарудыѓ жолдарын к%рсетедi. Бiзге оныѓ: «Дiл – рух аћићаты», «Аћыл-парасат – дiлдiѓ ћызметкерi», «Хайуандарда рух жоћ, рух адамѕа ѕана тќн», «Дiлiѓдi бiлу – %зiѓдi тану», «Дiл – пќк тазалыћ к%рiнiсi» секiлдi пiкiрлерi айрыћша маѕыналы естiледi. Бџл ѕџлама «кќмiл адам мынандай болады» деп, ќйтпесе «тура жол мынандай болады» деп тiкелей нџсћау бермегенмен (олай ету мљмкiн емес те шыѕар), оныѓ ќзiрше бiз оћыѕан рисаларынан адам џрпаѕы љшiн ќуел бастан идеалѕа, арманѕа айналѕан мџраттардыѓ ћандай болуы керек екендiгiн бiршама тљсiнгендей хал кешемiз. Адам џрпаѕыныѓ ћандай болуы керек екенiн тљсiну – оныѓ бџл дљниедегi жљрер жолын аныћтау деген с%з. Аћыл мен уахи. Ћазiргi мџсылман ѕџламалары осы екi џѕымѕа айрыћша мќн бередi. Ћарапайым тiлмен айтсаћ: аћыл (адамныѓ ќрбiр саналы ќрекеттерi) уахидыѓ (Ћџдайѕа ћџлшылыћ ету жолдары) ћарамаѕында, басшылыѕында, тќрбиесiнде болуы керек. Уахидыѓ тќрбиесi кемiген жаѕдайда аћыл ћџрыћтан босанѕан асау секiлдi еркiндеп, бет алды лаѕып кетпекшi, %зi де жарѕа жыѕылып, %згелердi де таптап %туi ќбден

мљмкiн. Аћыл – ерекше ћуатты кљш, оныѓ жасампаздыћ пен ћиратушылыћћа бейiмдiлiгi тепе-теѓ тљсiп жатады. Мќселен, термоядролыћ реакцияларды ашып, меѓгерiп, жыл сайын жер љстi мен жер астындаѕы отын тљрлерi азая бастаѕан тџста жаѓа энергия ћазандарын (АТС) салып жатћандар – ќрине, аћыл иелерi, сондай-аћ ядролыћ сџрапыл соѕыс ћаруларын жасаушылар да – сондай «содырлар». Неге бџлай деген сџраћћа ежелден-аћ шыѕыс пен батысты жайлаѕан ойшылдар мен сќуегейлердiѓ (бџлар да, ќрине, аћыл иелерi) беретiн жауаптары %те џћсас. Олардыѓ айтуынша, адам баласыныѓ болмысы ќуел бастан-аћ ћарама-ћайшылыћта, кереѕарлыћта %мiр сљрiп келедi. Ќуел бастан-аћ адам болмысына таѕылыћ (хайуани) пен адами (саналылыћ) ћасиеттер тќн. Мџны мџсылман бiлiмпаздары адамныѓ тќн, жан, рух болмыстары мен байланыстарды, содан «хайуани рух», «перiштелiк рух», «сџлтани рух» дегендердi шыѕарады. Оныѓ љстiне, «жљрек», «дiл», «нќпсi» аталатын аса кљрделi философиялыћ, психологиялыћ, моральдыћ џѕымдар туындап жатады. Адам танудаѕы батыстыћ-шыѕыстыћ џѕымдардыѓ туыстыѕын дќлелдеу љшiн бiрер мысал-љзiндiлер келтiрейiк: «Адам табиѕаты ћашанда екiџдай: биiк ќрi аласа, еркiндiк аѓсаушы ќрi ћџлдыћ џрушы, ћџдайѕа џмтылушы ќрi тџрмыс батпаѕына батушы. Адам табиѕаты %те кереѕар. Осыныѓ бќрi оныѓ жан дљниесiн тљгел билеп алѕан» (Н.А. Бердяев). «Адам хайуан да, перiште де емес – ол хайуаннан туѕан перiште, хайуаннан туѕан рухани жаратылыс, демек, бiздiѓ бџл дљниеде %мiр сљруiмiздiѓ маѕынасы осындай толѕаћты к%ру ѕана, басћа тљк емес» (Л.Н.Толстой). «Бљгiнгi кейбiреулер ойлаѕандай, адам баласы бџрынѕыдан жаћсыраћ, мќртебелi, ћуатты баѕытта дамып келе жатћан жоћ. Бљгiнгi еуропалыћтар ћџнды-

лыѕы жаѕынан Ренессанс дќуiрiндегiден ќлдећайда т%мен» (Ф.Ницше). С%йтiп, адам жаратылысын жiк-жiкке б%лiп тастаѕан бџрынѕы-соѓѕы аћылмандар солардыѓ iшiндегi еѓ жоѕарѕы дќрежелiлерi ћайсы деген сџраћћа да ќрћалай, ќр тараптан жауап бередi. Жинаћтап айтсаћ, еѓ жоѕарѕы дќреже иелерi љш топћа б%лiнедi екен, олар мыналар: кќмiл адам (ќл-Ѕазали), пассионарлар (Л.Н. Гумилев), љстем адам («сверхчеловек» – Ф.Ницше). «Кќмiл адам» турасында шет жаѕалап айтћан болдыћ. Бiздiѓ тљсiнiгiмiзше, ондай адам ћай заманда, ћай ортада %мiр сљрсе де, рух, жан тазалыѕынан %ткiзiп отырады, к%зiмен к%ргеннiѓ бќрiн аћићат санамай, таза жљрек, таза дiл, таза к%ѓiл нџрымен сќулелендiредi, ал ѕаламдаѕы нџр атаулыны жаћћан иесi бiреу ѕана – Алла таѕала. Кќмiл адамдар кiмдер? Пайѕамбарлар, ќулиелер, таћуалар болса керек-тi. Олар ѕана емес, аћићат нџрына шомылѕан ќрбiр пенденiѓ солардыѓ ћатарына барып ћосылудан љмiтi бар. Пассионарлар кiмдер? Жер биосферасындаѕы тiрi энергиядан ћуат алатын, ерекше бiтiм-болмысы бар, айнала ћауымды ћозѕалысћа тљсiретiн, бастаушы, жетекшi тџлѕалар. Олардыѓ тарих алаѓына шыѕуы ќрбiр этностар жљйесiндегi пассионарлыћ кернеудiѓ белсендiлiгiне тiкелей ћатысты к%рiнедi. Ќлем тарихындаѕы Шыѓѕыс, Наполеон, Зџлћарнайын, Жанна д’Арк, Ян Гус, Ганнибал осындай адамдар. Бџл ретте ћазаћ ћоѕамын, мемлекеттiлiгiн ћџрушылар, кеѓейтушiлер, ћорѕаушылар болѕан Жќнiбек, Керей, Тќуке, Тќуекел, Абылай, Кенесары хандар да осы ћатардан табылатыны хаћ. Ал љстем адамдар (сверхчеловек) дегенiмiз кiм? Немiс аћыны ќрi философы Ф.Ницшенiѓ (1844–1900) тљсiндiруiнше, љстем адам %з маћсатына жету љшiн ештеѓеден тайынбайтын, ешћандай моральдыћ, адамгершiлiк мџраттарды џстанбайтын, ќу бастаѕы жаратылыста берiлген таѕылыћ тiзгiнiн толыћ еркiндiкке

жiберетiн љздiктер. Оныѓ бар мџраты – %згелерге љстемдiк ћџру, билiкке жету ќрi осыныѓ бќрiн ол зорлыћ-зомбылыћ тќсiлiмен iске асырады. Ал сенiм мен таным мќселесiнде маѓыздысы – олардыѓ шындыћћа сќйкес тiршiлiгiнде емес, олардыѓ ћоѕамѕа ћызмет ететiндiгiнде, тигiзетiн пайда-зиянында ѕана болса керек. Fзiѓе џћсас %згелердi таптау – бџл кљшi басым адамдардыѓ ћџћыѕы ѕана емес, мiндетi. Ол «ћџлдар моралiн» бiржола терiске шыѕарады. Кљштiлердiѓ ќрекетi «%мiр энергиясын» молайтатындыћтан, соларды ћорѕау керек екен. Тобыр, ћарапайым халыћ ќлгiндей љстем адамдарды туу љшiн ѕана %мiр сљредi деп есептейдi. Љстем адамѕа аћылѕа сыйымды, ќдепке лайыћ шектеу жоћ, ол – ћашанда еркiн, %з ћалауымен ѕана тiрлiк ететiн ерекше бiреулер. Ницшенiѓ осындай к%зћарастарыныѓ «к%рнектi ћџралдары» ретiнде бiрнеше мысал-љзiндiлер келтiрейiк: «Ћџдайдыѓ %зiн ћорлауѕа ќйтпесе елдi талан-таражѕа салып, алдауѕа, ћанауѕа жол беруге бейiмдiлiгi – бќлкiм, оныѓ адамдар алдындаѕы џялшаћтыѕынан болар». «Бiреудi ѕана сљю жабайылыћћа жатады, %йткенi ол %згелерге немћџрайлыћпен ћарау арћылы жљзеге асады. Ћџдайды сљю де – дќл соѕан џћсайды». «Жџрттыѓ бќрiне бiрдей аяушылыћ бiлдiру – сен љшiн ћаталдыћ ќрi жќбiрлеу болар едi». «Екiжљздiлiк – жаћсы адамныѓ бџзылуы емес, керiсiнше... ќрбiр ырыс-берекенiѓ алѕышарты». «Адамзат – тек тќжiрибеге керек материал, сќтсiз шыћћан жарамсыз к%п ћиратындыныѓ љйiндiсi». «Арып-ашыѕан адамдар тыныштыћ пен бейбiтшiлiктi к%ксейдi, ал бџл – керiтартпа дiндер мен философтардыѓ баѕыты. Байлар мен етi тiрiлер – жеѓiстi, жеѓiлгендер – ћарсыластарын ћайта жеѓудi, билiк иелерi – жаѓа ќлемдердi жаулап алуды ойлайды. Осындай мџћтаждыћ организмнiѓ барлыћ тџтас %мiршеѓ ћасиеттерiне сќйкес келедi».

Осылайша аћыл-санаѕа ерiктi ћарсы ћойып, дќстљрлi христиандыћ моральды, рационалды философияны, этикалыћ љрдiстердi жоћћа шыѕарѕанда, ХIХ ѕасырдыѓ соѓындаѕы «жаѓа философиялыћ» баѕыттыѓ негiзiн ћалаушыларыныѓ бiрiнiѓ к%здеген маћсаты ћайсы деген сџраћћа жауап табу оѓай емес. Шектен шыћћан индивидуализмнiѓ к%рiнiсi ме, ќлде «к%терiлiсi» ме? Fмiрде жолы бола ћоймаѕан аћынныѓ ашуы, сезiм бџрћаѕы ма? Ќрине, бџлайша жеѓiл-желпi тљсiндiруге болмас. Ф.Ницше %мiр сљрген дќуiрдегi, ортадаѕы ќлеуметтiк ћџбылыстардыѓ ќсерi тимей тџрмаѕаны да хаћ. Бiраћ, ќрине, бџрыныраћта жазылѕандай: «Ницшенiѓ к%зћарастары капитализмнiѓ империализмге %ту сатысында ћалыптасып, буржуазиялыћ идеологияныѓ таптар кљресiнiѓ шиеленiсу кезiндегi аћуалын бiлдiредi. Оныѓ дљниетанымы революция рухына жќне ћалыѓ бџћараѕа ћарсы %шпендiлiкке толы. Оныѓ ойы с%зсiз болмай ћоймайтын революциялыћ тасћынѕа тосћау ћою едi», – деген секiлдi арзанћол айыптаулар (Философиялыћ с#здiк. М., 1963) жеткiлiксiз. Онда бiз немiс философы жазѕан еѓбектердiѓ («Заратуштраныѓ айтћандары», «Жамандыћ пен жаћсылыћтыѓ арѕы жаѕында», «Билiкћџмарлыћ» т.б.) осы кезге шейiн ћайта басылып, оћылып жатћанын ћалай тљсiнер едiк? Бџныѓ сыры, сiрќ, оныѓ ћолынан шыћћан туындылардыѓ бiразында таптар тартысыныѓ шиеленiсу тџсындаѕы ѕана емес, соѓѕы бiрер ѕасыр к%лемiнде тым асћынып кеткен «%згелерге љстемдiк жасау» идеяларыныѓ шындыћтары бар екендiгiнен де болар. Расында ѕылым мен техниканыѓ орасан дамуы материалдыћ ћџндылыћтардыѓ молаюына ћол жеткiзiп, сондай ћџндылыћтар иесiнiѓ астамшылыћ сезiмдерiн ћоздырып, олардыѓ к%мейлерiн кеѓейтiп, к%бейте беруге, ала беруге деген ћџштарлыѕын, фќлсафа тiлiмен айтсаћ – нќпсiсiн шексiз арттыра бергенi айдан аныћ емес пе? С%йтiп, %зiн «љстем адам», ерекше жаратылыс

ретiнде к%ре бастаѕандар бiрте-бiрте айналасын, аймаѕын ѕана емес, бќрiн билеуге, бќрiн баѕындыруѕа џмтыла бастайды. Ол ендi %зiнен ќлсiздердi жџтып ћоюды ћанаѕат етпейдi, ол бќр-бќрiн – кљллi ѕаламды билепт%стегiсi келедi, басћасын былай ћойѕанда, кљнделiктi табар табысы мен пайдасы љшiн %зi %мiр сљрiп отырѕан ортаныѓ – табиѕат-ананыѓ да шаѓыраѕын ортасынан тљсiрiп ћџлатудан тайынар емес. Еѓ жаманы – осы «љстем адамныѓ» бiр ћараѕанда жеке-дарадай к%рiнетiн психологиясы ћазiрде дамыѕан, %ркендеген ћоѕамдардыѓ санасын (егер «ћоѕамдыћ сана» деген џѕымныѓ бар екенi рас болса) жайлап алѕанѕа џћсайды. Ќйтпесе ћазiргiдей дамыѕан, %ркендеген заманда жер астындаѕы, жер љстiндегi, жер айналасындаѕы тепе-теѓдiктi бџзып, экологиялыћ апаттарѕа жол берiп жатћан ќулеттiѓ ќрекетiн ћалай тљсiндiруге болады Ќрине, бџл арада Ф.Ницше «байѕџстыѓ» тљк жазыѕы жоћ. Бар пќле – адам жаратылысындаѕы ћайшылыћты, «љстем» пиѕылдардыѓ бел алып, бой бермей жатћанында. Осы арада бiр мысал келтiре кетейiк. Ћазiргi кейбiр ѕалымдар арасында (Д.Лаврок) «Гайя теориясы» деген ћаѕида пайда болѕан к%рiнедi. Олардыѓ айтуынша: егер бџдан кейiнгi 50 жылдыѓ к%лемiнде жер айналасындаѕы жылулыћ м%лшерiнiѓ таѕы да 3–5 градусћа к%терiлуiне жол берсек (ћазiрдiѓ %зiнде 2 градус шамасында жоѕарылаѕанѕа џћсайды), онда бiздiѓ мќѓгiлiк мекенiмiз – Жер, тiрi организм, биосфераныѓ бiр б%лшегi ретiнде, ћатты ћарсылыћ к%рсетiп, %зiнiѓ ћас дџшпанына айналѕан Адамнан ћџтылуѕа тырысады екен. Ћасиеттi «Ћџранда» да бџрынѕы мыѓжылдыћтар дќуiрiнде Ћџдайдыѓ, жаратылыстыѓ заѓдарына мойынсџнбаѕан ћауымдардыѓ жойылып кеткендерi туралы жазылады. Ал жаны жоћ жердiѓ «тiрi организмге» жату – жатпайтындыѕы туралы пiкiрге келсек, бљгiнгi ѕалымдар В.И. Вернадскийдiѓ, Леруаныѓ, Шарденнiѓ т.б. биосфера, ноосфера саласындаѕы еѓбектерiне сљйене отырып, жер бетiндегi ќрбiр жаратындыныѓ

энергия-ћуат к%зi бар «тiрi» ћџрылым екенiн тќжiрибе жљзiнде дќлелдеп ћойѕанына сенемiз. Ертеректегi мџсылман ѕџламалары, мќселен, мутакалимдер рухты – жанныѓ заттыћ к%рiнiсi деп, сондай-аћ жан-жануарларда да, ќр тљрлi %сiмдiктерде де жан бар деп есептеген. Бџрынѕы-соѓѕы батыс, шыѕыс аћылмандарыныѓ адамныѓ жаратылысы, оныѓ ѕалами тiршiлiктегi орны, %мiр сљруiнiѓ мќнi мен маѕынасы туралы айтћандары мен жазѕандары аз емес. Егер ћысћаша ћайырсаћ, солардыѓ басты-басты баѕыттары былай болып шыѕар едi: Адам – кљллi ќлемнiѓ, космостыѓ кiшкене бiр, бќлкiм, еѓ маѓызды б%лшегi, микрокосмос. Космос – идея (Ћџдай) мен материяныѓ ћосындысы (Платон), немесе – тљр (Аристотель). Адам – љш сатылы болмыс иесi, олардыѓ аты – дене, жан, рух. Оныѓ рухани бейнесi – ар-џятына орналасћан. Адам – парасатты, ойлай бiлушi, пайда-зиянды ажырата бiлушi (Декарт), сондай-аћ ол – талдап-талѕай бiлушi, парасатты таным иесi (Кант). Адам – ћоѕамныѓ «атомдыћ» б%лшегi, негiзiнен «Гомо сапиенс» (саналы адам) ѕана емес, «Гомо фабер» (ќрекетшiл адам) болѕаны керек (К.Маркс). Адам – парасат тќжiрибесiн жинаћтаушы, эйдос ћџралы арћылы ќлемдi, %мiрдi зерттеушi, тљсiнушi, тiршiлiк етушi (Гуссерль). Адам – бiрћалыпты, к%ѓiлсiз, џжымдасћан, тоталитарлыћ ћоѕамѕа ћарсы ќрдайым наразы, %згерiстерге, ћайта ћџрылуѕа џмтылушы (постмодернизм). Адам – санасыз, тек психологиялыћ ыћылымдардан тџратын жаратылыс (З.Фрейд). Ал осыншама ћайшылыћты ћатарлардан ћџралѕан адам баласы ѕаламныѓ бiр б%лшегi, бќлкiм, еѓ жоѕары дќрежедегi тумасы ретiнде %зiн-%зi саћтап ћалуы љшiн, оныѓ таѕдыр белгiлеген межелi мерзiмге шейiн аманесен жетуi љшiн, еѓ бастысы – ќуел бастан аћыл, сана, ой-сезiм дарыѕан дара ћџбылыс ретiндегi ћызметiнен айнымай, екi дљниедегi баѕыт-баѕдарынан адасып ћалмауы љшiн ћандай жолмен жљруi керек? Бiздiѓ бќрiмiздi адастырмайтын тура жолымыз ћайсы? Бы-

лайша ћарасаћ, ондай жолдыѓ к%п емес екенiн к%ремiз. Оныѓ себебi де адамныѓ жаратылысына, болмысына, табиѕатына барып тiреледi екен. Ендеше, жџмыр басты пендеге бџл жалѕанда жљрiп %тетiн екi-аћ жол ћалѕан сыѓайлы: тќннiѓ ћалауын iстеп, бџл тiршiлiктiѓ ћызыѕына белшесiнен бата беру немесе жан ћалауына ерiп, iзгiлiктiѓ санын молайта беру. Бџрынѕы-соѓѕы бiлiмпаздардыѓ айтуынша, бiрiншi – %ткiншi де, екiншi – мќѓгiлiкке барар баѕыт к%рiнедi. Тќн азыѕы, жан азыѕы деп те б%ле-жарып атап жатамыз. Бiз де бiлгенiмiзге ћарай осы т%ѓiректегi тљйгенiмiзге тоћталайыћ. Сiрќ, жоѕарыда мысалѕа келтiрiлгенiндей, адам рухы ж%нiндегi џѕымныѓ бiрiздiлiгi болмауы себептi, оныѓ кейде тiрi «жанныѓ» баламасы ретiнде, кейде жаратушы Иемiзбен байланыстыћтан, еѓ жоѕарѕы дќрежедегi космологиялыћ субстанция ретiнде тљсiндiрiлетiндiктен, бџл орайда тереѓдеп бармай-аћ, %зiмiзге жаћын жаѕын т%ѓiректесек те болады. Базбiр мџсылман ѕџламалардыѓ талдауынша, адам бойындаѕы таѕылыћ рух басым тљссе, ол с%зсiз жамандыћтарѕа ћарай бастайды, ал таза перiштелiк рух басым тљссе, екi дљниеде жаћсылыћ к%бейе бермекшi. Осыныѓ бќрi адам бойындаѕы нќпсi аталатын керемет сљзгiден %тедi екен. Сонда нќпсi дегенiмiз не? Нќпсi – сiрќ, адамныѓ iшкi еркi, ћалауы, ћџштарлыѕы болуы керек. Оныѓ да екi бетi бар: ол соѓына ерген пенденi џшар биiкке шыѕарып, немесе тереѓ шыѓырауѕа тастап жiберуi мљмкiн. Атаћты ќлЅазали: «Нќпсi – рухтыѓ к%лiгi. Егер ќркiм оныѓ тiзгiнiн босатып, еркiне жiберсе, ћџрып кеткенi. Ал љндiлiктер немесе кейбiр мистиктер секiлдi нќпсiнi %лтiруге тырысса, онда аћићатћа барар к%лiктен айырылады», – деп жазѕан. Тауып айтылѕан с%з! Fйткенi ауылда %скен, ескi ћариялардыѓ ќѓгiмесiн к%бiрек тыѓдаѕан мына бiздер бала жасымыздан «нќпсiѓдi тый!» дегенге саятын насихатты аз естiгенiмiз жоћ. Сонда осы «нќпсi» дегенiѓ адамды азѕырушы бiрден-

бiр ћџбыжыћ екен-ау деп ойлаушы едiк. Шынында оныѓ «азѕырушы» екенi рас. Бiраћ сол нќпсiнiѓ адамды тќуекелге, iс-ќрекеттерге бастайтын «тљзiк» ћасиеттерi де бар екенiн ендi аѓѕара бастаппыз. Мќселен, ќрбiр пенденiѓ дќмдi ас iшiп, сќндi киiнуге џмтылуы, тiптi атын шыѕарып, жаћсы атаћ алуѕа, абыройлы болуѕа ћџмарлыѕы, %нер-бiлiмнiѓ соѓына тљсiп, сџлулыћты, к%ркемдiктi ћызыћтауы да – нќпсiнiѓ ћалауы емес пе? Ќрине, тќкаппарлыћ, мансапћџмарлыћ, дљниећоѓыздыћ, сараѓдыћ, кекшiлдiк, кесапаттыћ – бџлардыѓ бќрi де сол нќпсiнiѓ ћалауы, жаман, жаѕымсыз сипаттары. Сондай-аћ мейiрiмдiлiк, ћайырымдылыћ, таћуалыћ, жомарттыћ – бџлар да нќпсiнiѓ ћалауы, нќпсiнiѓ жаћсы, жаѕымды сипаттары. Демек, жаѕымды, жаѕымсыз сипаттарына ћарамастан, адамныѓ жанын, жљрегiн, ой-сезiмiн тљгел жайлап алѕан екi тљрлi нќпсi – %зара бiрлiкте ћатар %мiр сљретiн рухани ћџрылым. Бџларды бiр-бiрiне антоганист деп те, демей де атауѕа болады. Fйткенi бџлардыѓ бiтiсетiн де, бiтiспейтiн де тџстары жиi кездеседi. Бќрi де тљптеп келгенде адамныѓ ниетiне, жљрегiне, дiлiне ћатысты, бiздiѓ ћазаћ оны «ћџлћы-пейiлi» деп те айтады. Ћџлћыпейiлi (дiлi) тљзу адамныѓ нќпсiсiн де тiзгiндеп џстауѕа шамасы келедi. Сондай-аћ ћџлћы-пейiлi тљзу адамныѓ %з нќпсiсiн тазалап, тазартуѕа да шамасы келедi емес пе? Џлыћ пайѕамбарымыз Мџхаммед (с.ѕ.с) бiр хадисiнде: «Шын жауынгер – %з нќпсiсiне ћарсы соѕысћан адам», – демеп пе едi? (ат-Тирмизи, Ханбал). Ћалай ћайырсаћ та, адам жаратылысын %згерту, ћалыбын бџзу, оны ћайта жасау мљмкiн емес. Fйткенi: «Адам – ѕаламныѓ кiшiрейтiлген бiр жиынтыѕы. Сол себептi ѕаламдаѕы барлыћ нќрсенiѓ љлгiсi оныѓ бойынан табылады» (Раббани). Ал ѕалам жаратылысы заѓдары да – абсолюттiк џѕым. Бiздiѓ ћолымыздан келетiнi – сол абсолюттiк заѓдардыѓ шеѓберiнде, ќуелден тљзу сызылѕан сара жолдыѓ љстiнде бџлталаћтамай, ћићалаћтамай, сљрiнсек те ћџлап кетпей, ћџлап ћалсаћ та бiржола ћџрдымѕа тљсiп кетпей, аман-есен мќреге жету.

Анау к%не заман данаг%йлерi Конфуцийден бастап ќл-Ѕазалиге, Ибн-Арабиге шейiнгiлерге, кейiнгiлер тљгел армандап, iздеп %ткен «наѕыз адамдар», «кќмiл адамдар» уаћыт %ткен сайын азайып бара ма, к%бейiп бара ма – оны шотћа салып санамалап жатудыѓ мљмкiн еместiгi таѕы аян. Оныѓ љстiне, адам нќсiлiнiѓ бќрiнен жаппай идеалдаѕы «кќмiл адамныѓ» тљп-тљзу жолымен тарта берудi талап ету де, олардыѓ бќрiбiр азшылыћ екенiн, ал т%телеп жљрудi ћалайтындардыѓ ћарасы ћай заманда да к%пшiлiк болатынын ескермеу де ќдiлдiке жеткiзбес едi. Елдiѓ бќрi таћуа, сопы, дќруiш емес. Ал сонда сондай «еместер» ћайтiп кљн к%руi керек? Fзге ћарпайым к%пшiлiкке арналѕан тура жол бар ма? Кќдiмгiдей iшкiсi, жегiсi келетiн, ћуанѕысы, кљлкiсi келетiн – былайша айтћанда, мынау жарыћ дљниенiѓ ћызыѕына шаттанып, сонымен ћатар аћырет ћамынан да ћџр ћалмай, жаратћан Иемiздiѓ алдына жарћын жљзбен бару љшiн не iстеу керек? Алдымнан осындай ћиын сџраћтар шыћћанда ќкеме жљгiнетiн ќдетiм бар екенiн бџрын да жазѕанмын. Дљниетаным, %мiртаным мќселесiнiѓ бќрiн %зi бекем џстанѕан Ислам ћаѕидаларымен џштастыра ћарайтын таћуа ќкем бџл жолы недќуiр мќмiлегер мiнез к%рсетiп: – Адам к%кiрегiнде ќуелден ынсап, ынсапшылыћ болса, жљрер баѕытынан жаѓыла ћоймайды ѕой, балам, – деп жауап бередi. – К%ке, сонда ынсап дегенiмiз не нќрсе? – Ќрбiр ниетте, амалда шектен шыћпаушылыћ, шекарадан %тiп кетпеушiлiктi айтады. – Ал к%кiрегiнде ондай ынсабы жоћ адамдарды ћайтiп тќрбиелеуге болады? Ќкем мџны естiгенде, џзын саћалыныѓ џшын екi саусаѕыныѓ арасына салып шиырлап отырды да, сќл ж%ткiрiнiп ћойды. Бiраћ жауап бермедi... 27.12.2009 ж.

МАХАББАТ ПЕН ЅАДАУАТ Бiздiѓ џлыћ Абайымыз айтпаѕан с%з ћалѕан ба? Жасыѓ џлѕайып, дљние сырына бџрынѕыдан тереѓiрек љѓiлген сайын Абайѕа барып жљгiнуiѓ жиiлей бередi. Жаныѓды ћинаѕан сџраћтарѕа жауап iздейсiѓ. Fлсем орным – ћара жер сыз болмай ма? Fткiр тiл – бiр џялшаћ ћыз болмай ма? Махаббат ѕадауатпен майдандасћан, Ћайран менiѓ жљрегiм мџз болмай ма? – деп жазады аћын. Мџндаѕы Махаббат – ѕаламдыћ к%лемдегi сљйiспеншiлiктi бейнелесе, Ѕадауат сол махаббатћа ћарама-ћарсы – жек к%ру, мейiрiмсiздiк, ћаскљнемдiк, дџшпандыћ деген џѕымдарды бейнелейдi. Бџдан басћа Абайдыѓ талћысына тљсетiн Нќпсi деген с%з бар. Оныѓ маѕынасы тiптi жан-жаћты: адамныѓ iшкi жан дљниесi, ћџштарлыѕы, ћџлћы-пейiлi болып таралып кетедi. Махаббат. Ѕадауат. Нќпсi. Асылы гомо сапиенс аталатын саналы адамныѓ %мiрi осындай љш таѕанѕа тiрелiп тџратын болса керек. Абайдыѓ айтуынша, Алла таѕала ќуелде адам баласын махаббатпен жаратћан. Ендеше: «Кiм %зiѓе махаббат ћылса, сен де оѕан махаббат ћылмаѕыѓ парыз емес пе?» «Махаббаттыѓ т%леуi – махаббат». «Алла таѕаланыѓ пендесiн махаббат уќ мархаматтан жаратћанын бiлiп, махаббатына махаббат пенен ѕана елжiремектi Ћџдайѕа ѕашыћ болды деймiз». («Отыз сегiзiншi с#зден»). Жалѕыз Абайда емес, Шыѕыстыѓ

атаћты аћындары Руми, Хќйќм, Хафиз, Жќми, Саѕди жырларында аспандатып дќрiптелетiн махаббаттыѓ т%ркiнi – кљллi ѕаламды, жан иелерiн жаратушы ћџдiретке ћџлшылыћ етуден бастау алады. Бџл ретте жаратушы мен жаралушыныѓ арасындаѕы махаббат сипаттарын аћындыћ, философиялыћ тiлмен жерiне жеткiзiп жырлаушыныѓ бiрi – бiздiѓ џлыћ бабамыз Ахмет Йасауи екенiн ќркiм бiлуге тиiс. Махаббат – адам %мiрiнiѓ тџѕыры мен тiреуiшi. Махаббат – %зiѓдi ѕана емес, еѓ алдымен %згенi сљю, ћарапайым тiлмен айтсаћ, жаћсы к%ру, џнату. Жаны ашу, мейiрбандыћ, жаћсылыћ iстеу, ћамћорлыћ к%рсету осыдан шыѕады. К%кiрегiн махаббат жайлаѕан адам ћашанда ћайырымдылыћпен, ќдiлдiкпен, адалдыћпен ауылдас отыруѕа тырысады. Ондай адамныѓ кейде сырты байсал суыћтау к%рiнуi мљмкiн, бiраћ iшi – нќзiк, сезiмтал, сергек келедi. Ойынан бџрын сезiмi бас к%теретiн де кездерi бар. «Мџныѓ арты ћалай болар екен» деп ойы тартпаћтай бастаса, сезiмi iлгерi ћарай сљйрелейдi. С%йтiп, бџлдыр ойды м%лдiр сезiм тазалап жуып тџрады. Дљниедегi бар жаћсылыћ махаббатпен жасалады, махаббатпен нџрланады. Еѓ арѕысы сќулеттi љй салып, бiтiк егiн %сiрсеѓiз, жер ћойнауын ћопарып кенiш к%зiн ашсаѓыз, кiтап жазып, ою-%рнек тоћысаѓыз да ћаншама ой ћуатын, жан мейiрiмiн жџмсайсыз. Fйткенi шын сљйiспендiктен туѕан дљние ѕана ћџнды, сџлу болмаћ. Ѕаламдыћ биiктен ћарасаћ та, махаббаттыѓ орны орасан екенi к%рiнедi. Адамды сљй, Алланыѓ хикметiн сез, Не ћызыћ бар %мiрде бџдан басћа? – деп Абай тегiн жазбаѕан. Тљпсiз тџѓѕиыћ ѕарышта шырк%белек айналѕан жџлдыздар, планеталар ќлемi, ай мен кљннiѓ жарыѕы-

на жылынып, бiздiѓ тџраћты мекенiмiз секундына отыз мыѓ шаћырым шапшаѓдыћпен зырлап бара жатса, бџл абсолюттiк шындыћ – Ћџдiреттiѓ iс-ќрекетiнен хабар бередi. Жер бетiндегi кљллi ћџбылыс, ќлi тљгесiлiп-таусылып бiтпеген тiршiлiк иiрiмдерi, адам баласыныѓ ћазандай ћайнаѕан, арпалыс пен алысћа, жеѓiс пен жеѓiлiске толы %мiрi, Абай айтћандай, сол ћџдiреттiѓ хикметiне тџнып тџр. «Ћџдай таѕала ешбiр нќрсенi хикметсiз жаратпады… Бќрiнiѓ хикметi бар, бќрiнiѓ себебi бар». («Отыз сегiзiншi с#зден»). Хикмет сырына љѓiлiп, танып-бiлу љшiн де аћыл-парасат, бiлiм-бiлiкпен ћатар ыћылас-пейiл, ћџлшыныс, сљйiспендiк керек. Махаббатпен жаратћан адамзатты, Сен де сљй ол Алланы жаннан тќттi. Адамзаттыѓ бќрiн сљй бауырым деп, Жќне хаћ жолы осы деп – ќдiлеттi. Адамзатты сљю, ќдiлеттi сљю – бџдан асћан асыл мџрат болушы ма едi? Fйткенi Абайша: «Ѕадќлќт – барша iзгiлiктiѓ анасы дљр. Ынсап, џят – бџл ѕадќлќттан шыѕады». («Отыз сегiзiншi с#зден»). «Адамшылыћтыѓ алды махаббат, ѕадќлќт, сезiм. Бџлардыѓ керек емес жерi, кiрiспейтџѕын да жерi жоћ. Бџл ѕадќлќт, махаббат сезiмi кiмде к%бiрек болса, ол кiсi – ѕалым, сол ѕаћил». («Ћырыћ бесiншi с#зден»). Демек, кљллi адамгершiлiк ћасиеттер, iзгiлiк, ар-џят, ћанаѕат-ынсап – махаббат – анадан туады екен Бџл ѕана емес. Кемеѓгер Абай саналы адамзат %мiрiнде жиi џшырасатын жамандыћтарды махаббатпен емдеуге болады деп сенген. Оћиыћ: «Кљллi адам баласын ћор ћылатын љш нќрсе бар. Ќуелi – надандыћ, екiншi – ерiншектiк, љшiншi – залымдыћ. Надандыћ – бiлiм, ѕылымныѓ жоћтыѕы. Дљниеде ешбiр нќрсенi оларсыз бiлiп болмайды. Ерiншектiк – кљллi дљниедегi %нердiѓ дџшпаны. Талапсыздыћ, жiгерсiздiк, џятсыз-

дыћ, кедейлiк – бќрi осыдан шыѕады. Залымдыћ – адам баласыныѓ дџшпаны. Бџлардыѓ емi – халлаћына махаббат». («Отыз сегiзiншi с#зден»). Ќрине, ж%нге к%шiп, тљзелуге келетiндердi махаббатпен емдегенге не жетсiн! Бџл %мiрдiѓ ћызыѕы – махаббатпен, К%рге кiрсеѓ љлгiлi жаћсы атаћпен, – деп Абай таѕы дџрыс жол сiлтейдi. Ќдетте махаббатты тљр-тљрге б%лiп жатады. Соныѓ iшiндегi еѓ зорларыныѓ бiрi – Отанѕа, туѕан жџртыѓа деген сљйiспеншiлiк сезiмi. Пайѕамбарымыз Мџхаммедтiѓ (с.ѕ.с.) хадисiнде бар: «Мен егер адам %з жаћынын жаћсы к%рсе, халћын да сљйген болып шыѕа ма деп сџраѕанымда, Алланыѓ елшiсi: «Жоћ, олай емес. Жамандыћтарына ћарамай, халћына к%мектескендер ѕана соѕан лайыћ» деп жауап бердi». (Убада Ибн Катир). Атаћты араб ѕџламасы Ибн Ћайум (ХIV ѕ.) жазѕан «Дерт пен дауа» атты к%лемдi кiтаптыѓ љштен бiрi адамзат %мiрiнде кездесетiн махаббат ыћылымдарын жан-жаћты талдауѕа арналѕан. Негiзiнен теологиялыћпсихологиялыћ тџрѕыда тљзiлген бџл кљрделi еѓбекте шыѕыс ойшылы аћыл-ой иесiн билеп алатын сљйiспеншiлiк сезiмдерiн бiздерше бiржаћты марапат љлгiсiнде ћарамай, ћарама-ћайшылыћта, туу, %су, даму, пайда-зиян сипаттар турасында зерделеп, зерттейдi. Адам жаныныѓ пернелерiн д%п басып, махаббат психологиясын ашуда ќлi кљнге шейiн ескiрмеген, бќлкiм, жаѓалыћтай к%рiнетiн пiкiрлерге ден ћоюѕа лайыћ. Ибн Ћайум махаббатты саты-сатыѕа б%лiп ћарастырады. Бiрiншi саты – «Ѕаляка», бџл бiр-бiрiн џнатћан жљректердiѓ жалѕасуы, жолыѕуы, екiншi саты – «ѕишыћ», бџл бiр-бiрiне ерекше ынтыћ, ынтызар халге тљсу; љшiншi саты – «шаук», бџл бiр-бiрiне жетуге асыѕу, саѕыныштан сарѕаю; т%ртiншi саты – «татайум»,

бџл бiр-бiрiне ћџлдыћ џру, баѕыну; бесiншi саты – «ќл-хулля», бџл мџратына жету, махаббаттыѓ шегiшетi т.б. Бџдан басћа ѕџлама о бастаѕы жаратылыстан туындайтын «табиѕи махаббат» тљрлерiн де атап %тедi. Олар: ќйелге, балаѕа деген махаббат, ш%лдеген адамныѓ – суѕа, аш адамныѓ – ас-аућатћа, шаршаѕан адамныѓ џйћыѕа џмтылу себептерiн де осы т%ѓiректен iздейдi. Ќйткенмен, Ибн Ћайумныѓ: «Махаббат адал ќрi жан-жаратылысы таза, тiлi жџмсаћ, кеѓ пейiлдi, тќрбиелi, асыл тектi адамдарѕа лайыћ». Немесе: «Махаббат ћорћаћты батыр, аћымаћты естi, сараѓды жомарт ћылса, менмен патшаларды ћорлап, ћатал мiнездiлердi тќубаѕа келтiредi». «Досы жоћћа – дос, жалѕыздарѕа серiк тауып бередi». Немесе: «Махаббат ауртпалыћтан ћџтћарып, жан тыныштыѕына жеткiзедi, сансыраѕан санаѓды ашып, жаћсы iс-ќрекеттерiѓе ћанаѕат еткiзедi» деген пайымдаулары ћай заманѕа да, ћай ћоѕамѕа да керектi %негелi с%здер екенi хаћ. Махаббаттыѓ пайда-зияны деген џѕымѕа ћатысты кiшкентай мысал. Бiрде пайѕамбарымыз Мџхаммед (с.ѕ.с.) љй алдында жуынып-шайынып отырады екен. Сонда оныѓ айналасына шашыраѕан су тамшыларын кейбiр серiктерi жинап алып, бетi-ћолдарына жаѕа бастаса керек. «Бџларыѓ ћалай?» – сџрайды сонда Расулалла. «Бiз Алланы риза етiп, берекеге ћолымызды жеткiзу љшiн осылай iстеймiз,» – деп жауап бередi серiктерi. Ћасындаѕылардыѓ шексiз махаббатынан туѕан ћџрметтерiне ризашылыѕын бiлдiрудiѓ орнына, пайѕамбарымыз сонда ренжiген сыѓай танытып: «Сендер Алла мен оныѓ елшiсiн ћуантпаћ болсаѓдар, мынадай љш тљрлi амалды орындаѓдар: ќрћашан шындыћты айтып, уќденiѓ љдесiнен шыѕыѓдар, адал к%ршiнiѓ ћатарынан табылыѓдар. Тек осындай жолмен ѕана Аллаѕа, оныѓ елшiсiне деген махаббаттарыѓды дќлелдейсiѓдер», – деген екен.

Махаббат иесiнiѓ ќрдайым жолы бола бермейтiнi тљсiнiктi. Бџл жайында Ахмет Йасауи жаћсы айтћан: Жапа шекпес ѕашыћ болмас, тыѓда ѕапыл, Жапа шеккiн, сабыр еткiн, болмай жќњiл. (Ќ. Жќмiшев аудармасы) Махаббат – сљю болса, Ѕадауат – жек к%ру. Бџл екеуi тiршiлiкте ћатарласып %мiр сљредi. Тiптi жџмыр басты тiрi адамныѓ тџла бойында осы екеуiнiѓ айћасы тынбай жљрiп, ќрћашан ит жыѕысћа тљсiп жататыны да белгiлi. Абай жазѕандай, тљптiѓ тљбiнде ќлсiз жљректердi мџзѕа айналдыратын – сол майдандасу. Fйткенi бiз, ет-жљректен жаралѕан пенде болѕасын, ненi жек к%ру керек екенiн љнемi аныћ ажырата бiлмеймiз. Жек к%ру сезiмiнiѓ де ар жаѕында ќдiлеттiлiк жату керектiгiн ескермеймiз. Ќдетте жек к%рген адам бќрiн џмытып кетедi. Осыдан барып асћына бастаѕан жек к%рушiлiк мейiрiмсiздiкке, ћаталдыћћа, ћаскљнемдiкке џласады. Мџндай жаѕдайда Махаббат жеѓiлiп, Ѕадауат жеѓiске жетедi. Адамзат џрпаѕы саналы нќсiл-жџрт ретiнде ћауымдасћалы бергi уаћытта ћыруар дiни дљниетану аѕымдары мен еѓ-еѓ џлыћ ойшылдары ћџдiреттiѓ ќзiрге шейiн бiзге мќлiмсiз ыћтиярымен пайда болѕан тiршiлiктiѓ оты %шiп, бiржола ћџрдымѕа кетпеуi љшiн киелi Махаббаттыѓ жалынан мыћтап џстау ћажет екенiн айтып, жазып келедi-аћ. «Дљниенi џстап тџрѕан џстын – махаббат. Махаббат бар жерде ѕана – %мiр бар». М. Ганди. «Махаббат демiмен љрленбесе, Тiршiлiктiѓ шыраѕы жанбас болар». Махтымћџлы. Осыѕан ћарамастан, махаббат пен ѕадауаттыѓ май-

даны тоћтар емес. Сiрќ, аћырдыѓ уаћтысына шейiн тоћтамайтын шыѕар. Еѓ %кiнiштiсi – ћайсыбiр замандарда, ћайсыбiр ћауымдарда махаббаттыѓ љнi ќлсiреп, %шуге айналады да, жаппай жаманшылыћ басћа шыѕады. Мейiрiм-шапаѕат азайып, ћатыгездiк, ћаскљнемдiк, дџшпандыћ љстемдiк ћџрады. Ќдiлет iздеушiлер ћџрыћћа тљсiп, ћиянат жасаушылардыѓ желкенiн жел к%терiп, жетiстiкке жетедi. Fйтетiн себебi: адам баласын баћытты, тыныш %мiрге бастайтын тура жол – ынсап, ћанаѕат сезiмдерi џмытылып, ћазiргiше айтсаћ, «модадан шыѕып», Нќпсi деген бiр ћараћџлаћ ћасћырдыѓ жабайы инстинктiсiне сљйенген сайранына ћосылып кететiндер саны ќбден-аћ к%бейедi. Ќрине, осылайша тепе-теѓдiктiѓ бџзылып, терiс ћџбылыстардыѓ текiрек атуына ћайсыбiр замандарда, ћайсыбiр ћауымдарда ћалыптасћан ќлеуметтiк аћуалдыѓ зардабы тиетiнi белгiлi. Нќпсi мџсылман елдерi арасында ежелден адамныѓ iшкi ћџлћы-пейiлi маѕынасында айтылып келедi. Дiни насихаттарда, кiтаби аћындар творчествосында еѓ жиi ћайталанатын с%здiѓ бiрi де – «нќпсiѓдi тый!», ќйтпесе «нќпсiсi бџзылѕан» таћiлеттес болѕан. Ал кеѓ маѕынасында – адамныѓ iшкi жан дљниесiнiѓ к%рiнiсi, содан туатын ћџштарлыћтар (орысша соблазнь, страсти) аумаѕына сыйып жатады. Абай бџл џѕымды ќрi ћарай тереѓдетiп, алыстан ораѕытады. Ол бџл дљниедегi адам бойындаѕы жаћсы-жаманды iсќрекеттер т%ркiнiн жан ћуатынан iздейдi. Егер зерделеп ћарасаћ, ћазаћ аћыныныѓ даналыћ пайымдауларын оп-оѓай тануѕа болады. Љзiндiлер оћып к%- рейiк: «Жан ћуаты дейтџѕын ћуат – бек к%п нќрсе, бќрiн мџнда жазарѕа уаћыт сыйѕызбайды. Бџл ћуаттыѓ iшiнде љш артыћ ћуат бар, зинњар, соны жоѕалтып алу жарамас. Ол жоѕалса, адам џѕылы хайуан болды, адамшылыћтан шыћты.

Бiреуi – … не к%рдiѓ, не естiдiѓ, ќрнешiк бiлдiѓ, соны тездiкпен џѕып, џћћандыћпен тџрмай, арты ћайдан шыѕады, алды ћайда барады – сол екi жаѕына да аћылды жiберiп ћарамаћ. Бiреуi – не нќрсенi естiп, к%рiп бiлдiѓ, хош келдi, ћазiр соѕан џћћандарды тексересiѓ. Љшiншiсi – жљректi маћтаншаћтыћ, пайдакљнемдiк, жеѓiлдiк, салѕырттыћ – бџл т%рт нќрсе бiрлќн саћтаса, сонда сырттан iшке барѕан ќр нќрсенiѓ суретi жљректiѓ айнасына аныћ раушан болып тљседi. Жќне ќрбiр жаћсы нќрсенiѓ %лшеуi бар, %лшеуiнен асса, жарамайды… iшпек, жемек, кимек, кљлмек, к%ѓiл к%термек, ћџшпаћ, сљймек, мал жимаћ, мансап iздемек, айлалы болмаћ, алданбастыћ – бџл нќрселердiѓ бќрiнiѓ де %лшеуi бар. Fлшеуiнен асырса, боѕы шыѕады». («Ћырыћ љшiншi с#зден»). Бiздiѓше, адамныѓ жан ћуаты, содан туындайтын нќпсi ћџбылымдарына берiлген еѓ дџрыс баѕаныѓ бiрi осы. «Бљткiл дљние љздiксiз ћозѕалыс љстiнде. Бiраћ соныѓ бќрi ќрћилы болады. Ал адам жаныныѓ жљрiстерi соныѓ ешћайсына џћсамайды». Ж. Руми. «Iбiлiс ќрдайым Ћџдаймен алысып келедi, сондаѕы џрыс алаѓы – адамныѓ жљрегi». Ф. Достоевский. Иќ, иќ, бџрынѕы бiлiмдарлар бiлiп айтћан: бќрбќрi, махаббат та, ѕадауат та, нќпсi ћџмарлыћ та, солардан балалап %нетiн «пќлелердiѓ» ћай-ћайсысы да – адамныѓ iшiнде, жљрегiнде, жанында жатыр. Ћџдай солай жаратћан деймiз. Ћџдай адамѕа ерiк-жiгер, еркiндiктi де аямай берген. Таѓдау – %зiмiздiкi. Ал сол таѓдау оѓай шаруа емес. Ћиынныѓ ћиыны, тљйiннiѓ тљйiнi – сол таѓдауда. Fйткенi адамды ћоршаѕан айна-

ла %мiр «ћызыћтарѕа» тџнып тџр. Байлыћ, дќулет, мансап, атаћ, билiк – оныѓ еѓ бастылары ѕана. Бџлар ќрi оѓайлыћпен ћолѕа тљспейдi. Соларды ћолѕа тљсiру љшiн жџмыр басты пенде ћай жолды таѓдайды? Ќрине, мџратына тезiрек жеткiзетiн т%те жолды iздей бастайды. Ќдiлет жолы тым џзаћ. Абай жазѕандай: «Бќлкiм, ѕадќлќт барша iзгiлiктiѓ анасы дљр». Бiраћ iзгiлiктi басшылыћћа алып, баћ-дќулеттiѓ жолына жармасу љшiн сабыр, таѕат, берiк шыдам, џзаћ %мiр керек болады. Ћазаћ: «Сабыр тљбi – сары алтын, сарѕайѕан жетер мџратћа» дейдi. Fйтiп сарѕайып кљтуге – екiнiѓ бiрiнiѓ шыдамы жетпейдi. Содан жџмыр басты пенде Махаббат пен Ѕауадаттыѓ шекарасынан аттап %тiп, Нќпсi деген ћџйрыѕы бџлаѓдаѕан ћызыл тљлкiнiѓ соѓына ерiп кете барады. Бќрi емес, к%бi с%йтедi. Осы жерде ќкемнен естiген бiр рауаят есiме тљсiп отыр. Баяѕы заманда уќлаятына атаѕы жайылѕан бай саудагер базардан ћайтып келе жатады. Сонда ойда жоћ оѓашада оныѓ алдынан бейсеубет љш жiгiт шыѕып, жолын кес-кестеп тџрып алады емес пе? Сырттай торуылдап жљрген ћара ниеттi ћараћшылар екен деп зќресi џшћан бай сол жерде ћалтасындаѕы бар аћшасын берiп, тезiрек ћџтылып кетпектi ойлайды. Бiраћ бџны жан-жаѕынан ћамаѕан ќлгi жiгiттер жол тосћан џры-ћарыларѕа џћсамаса керек. Бќрi бетќлпеттерiн к%легейлеп, џзын аћ жамылѕыѕа оранып алѕан екен деседi. Содан орталарынан сырыћтай серейген бiреуi iлгерi ћарай жљрiп, бiрден байдыѓ саћалынан уыстап, кеѓiрдегiн жоѕары ћарай соза тљседi де: – Мен Ќзiрейiл перiштемiн. Сенiѓ жаныѓды алуѕа келдiм! – деп айбат шегедi. Содан соѓ ћасындаѕы серiктерiн таныстыра бастайды. – Ана жiгiттер… Мљѓкiр, Нќѓкiр атты перiштелер. Естуiѓ бар шыѕар? Жапыраћтай ћалтыраѕан байдыѓ аузы аузына жџѕыспай:

– Ойбай, бiлемiн ѕой, бiлемiн… – дегенде, к%зiнен жасы сорѕалай ж%нелсе керек. – Бiлсеѓ, сол. Сенiѓ аћуалыѓ %те жаман, отаѕасы! – деп Ќзiрейiл с%зiн шегелей тљседi. – Сенiѓ екi иыѕыѓа к%рiнбей отырып алып, бџл жалѕанда iстеген обал, сауап жџмыстарыѓды ћалт жiбермей ћаѕазѕа тљсiрген мынау Мљѓкiр, Нќѓкiр перiштелер %те жаман ћорытынды жасауѕа мќжбљр болѕан… – Сондай-аћ менiѓ не жазыѕым бар екен? – деп байекеѓнiѓ сџраћ ћоюѕа батылы жеткенге џћсайды. – Жазыѕыѓ к%п. Еѓ сораћысы: сенiѓ бџл %мiрiѓде жасаѕан бар жаћсылыѕыѓ дастарћанѕа шашып жiберген бiр уыс тарыдан аз да, ал жаманшылыѕыѓ анау љйiѓде жасырулы жатћан алтын, кљмiске толы ћанар-ћанар ћаптардай ауыр тартыпты, тљсiндiѓ бе? Ендi бќрi бiттi. Ћолћаѓды суырып алѕандай, шыбын жаныѓды шырћыратып, тозаћћа тастайтын мезгiл туды. Ал ендi кќлимаѕа тiлiѓдi келтiре бер! – О, перiштелер! Менiѓ бџл жалѕанда жасаѕан кљнќларымды жууѕа мљмкiндiгiм жоћ па? – деп бай байѕџс тiзерлеп отыра ћалып, зар еѓiрейдi. – Маѕан азѕантай пџрсат берсеѓдершi?! Мџны естiгенде, ћасындаѕы серiктерiне жаѕалай ћарап ћойѕан жаналѕыш: – Ћайтемiз? Мынаныѓ шыбын жанын ћиямыз ба? – деп сџрамас па? – Егер кљнќлi iстерiнiѓ %теуiн ћайтарып жатса, ойлануѕа болатын шыѕар, – деп жауап бередi Мљѓкiр. – Бџдан былай сауапты тура жолѕа тљсуге уќде берсе, несi бар? – деп Нќѓкiр сол арада мќмiлегершiлiк бейiлiн танытады. Перiштелердiѓ солћылдаћтыћ ыѓѕайын таныѕан бай сќл есiн жиып, екi ћолын кеудесiне ћусырып тџрады да: – Олла, бiллќ! Бџдан былай бар %мiрiмдi сауапты iстерге баѕыштаймын, – деп ант iшедi. Ќзiрейiл сонда:

– Жарайды. Бџл жолы сенiѓ с%зiѓдi сынап к%рейiк, – деп ќуелгi ћатал райынан ћайтады. – Бiраћ, байеке, саѕан ћоятын бiрнеше шартымыз бар. – Иќ, лќпбай, ћџлаѕым сiзде, џлыћ перiштем?! – Бiрiншiден, ќркiмнiѓ ћорасынан арзанѕа сатып алѕан малыѓды базарѕа апарып, љш есе артыћ баѕаѕа %ткiзудi тоћтатасыѓ. Шариѕатта к%рсетiлгендей, ширек баѕа љстемесiн ћосудан асырмайсыѓ. – Олла, бiллќ! С%йтейiн… – Екiншiден, арам пайда табу љшiн бџдан былай ешкiмге ћиянат жасамайсыѓ. – Ћџп! – Мќселенки, сен биыл %зiѓмен iргелес отырѕан к%ршiѓнiѓ љстiнен ћазыѕа арыз берiп, жалѕан айып таћтыѓ. Сондаѕы айтатыныѓ: ћоѓсыласыѓныѓ балашаѕасы жайћалып пiсiп тџрѕан бау-баћшаѓды жусатып, миуа-жемiстерiѓдi ћырып кетiптi-мiс. Ал аћићатында сенiѓ бау-баћшаѓа ешбiр жау тиген жоћ едi. Fзiѓ бiр тљнде бќрiн арбаѕа тиеп, ћыр асырып жiбергенсiѓ. Ћазiр сенiѓ сол %з баћшаѓнан %зiѓ џрлаѕан жемiстерiѓдi анау ћыр астындаѕы керуен сарайдаѕылар асап жеп жатыр. Солай ма? – Иќ, менi ћџдай адастырды, таћсыр… – Ћоѓсыласыѓа жала жапћандаѕы сенiѓ арам ойыѓ: мљкќмбараѕа џшыраѕан бау-баћшаѓныѓ %теуiне саѕасы суѕа жаћын орналасћан шџрайлы жердiѓ бiр пџшпаѕын иемденiп ћалу едi. Ћазыѕа жазѕан арызыѓда сондай талап ћойѕансыѓ. Ќрi сол ниетiѓдi тезiрек жљзеге асыру љшiн ћазыѕа пќлен тiллќ пара апарып бердiѓ. Рас па? – Ћазiр пара бермесеѓ, бiрде-бiр жџмысыѓ бiтпейдi ѕой, таћсыр… – Ал Хадисте «пара берген де, пара алѕан да отћа жанады» деп айтылѕанын бiлушi ме едiѓ? – Ауылдаѕы молдекеѓнiѓ аузынан сондай бiрдеѓенi естiгенiм бар, таћсыр… – Естiсеѓ, бџдан былай ешкiмдi параламайсыѓ,

ешкiмнен пара алмайсыѓ. Ћазыѕа берген жалѕан арызыѓды ћайтарып аласыѓ. Тљсiнiктi ме? – Ћџп, таћсыр! – Ќйтпесе, сен доѓызды отћа тастап, жаѕып жiберемiн! – Олла, бiллќ… тљсiндiм. Ендi менiѓ басым бос па, таћсыр? – деп уќденi топырлатып берiп, љмiт отын тџтата бастаѕан байѕа Ќзiрейiл таѕы жекiрiп тастайды. – Менен оѓайлыћпен ћџтыла алмайсыѓ. Сенiѓ бџл %мiрде жасаѕан кљнќѓ басыѓдаѕы шашыѓнан к%п! – дегенде, бџл байѕџстыѓ еѓсесi тљсiп кетедi. – Мќселенки, мына сен осыдан љш жыл бџрын еккен егiндерiне, бау-баћшасына су жетпей ћиындыћ к%рiп жљрген ауылдастарыѓды жинап, кеѓеске шаћырдыѓ. Сонда тау беткейден бермен ћарай арыћ ћаздырып, ауыл шетiне жеткiзсек, суѕа ћарыћ болатынымызды айттыѓ ба? Айттыѓ. Содан орталарыѓнан етi тiрi љш жiгiттi шыѕарып, елден жылу жинауѕа џйѕарым жасалды. Аз уаћыттыѓ iшiнде жиналѕан ћыруар ћаражатты саѕан ќкелiп тапсырдыћ. Сен кљн жылынып, к%ктем шыѕысымен жџрттыѓ бќрiн жџмылдырып, арыћ ћаздыруѕа кiрiсiп кетпек болдыѓ. Содан берi, мiнеки, ќлденеше к%ктем, ќлденеше жаз %ттi. Сенiѓ уќдеѓе сенген аѓћау ел ќлi арыћ тљгiл, ћарыћтыѓ iзiн к%рген жоћ. Жиналѕан ћаражат џшты-кљйлi жоѕалды. Жоѕалѕан жоћ, сен оѕан шќњардан зќулiм љй сатып алды деп естiдiк. Рас па? – Fлiп ћалмасам, биыл осы арыћты ћаздыртып беремiн! Тек аман босатыѓдаршы! – Ќй, осы байлардыѓ жаны осыншама тќттi болатыны несi? – деп сџрайды Мљѓкiр осы арада ќѓгiмеге араласып. – Fйткенi бџлар артында ћалатын дљниесiн ешкiмге ћимайды, – деп жауап берiптi Нќѓкiр сонда. – Онда былай болсын, – деп Ќзiрейiл ћорытынды жасайды. – Бџл жолы мына байдыѓ жанын алмаймыз. Кљнќларын жууѕа, ћателiктерiн тљзеуге пџрсат

беремiз. Ал бiраћ бџдан былай тура жолдан аяѕын сќл ћия басса, %з обалы %зiне, аяушылыћ жасамаймыз. Осылай ћиянатшыл байды тќубасына келтiргендей болѕан љш жiгiт былайыраћ џзап шыћћан соѓ, љстерiндегi шџбатылѕан аћ жамылѕыштарын шешiп тастап, %здерiнiѓ оћыстан ойлап тапћан бљгiнгi оћшау ќрекеттерiне ерекше масаттанып, бiразѕа шейiн кљлкiлерiн тыя алмаса керек. Бiр кезде Мљѓкiр ме, Нќѓкiр ме, солардыѓ бiреуi есiн жиып, артына ћарайды да: – Ќй, осы кiм кiмдi алдап кеттi? – деп кљдiк бiлдiредi. – Дџрыс айтасыѓ, – деп ќлгiнде Ќзiрейiл перiштенiѓ жамылѕышына оранѕан џзын тџра жiгiт шџѕыл байлау жасайды. – Жљрiѓдер, ћайтып барып, байдан тiлхат жаздырып алайыћ. Ќйтпесе ол неме бiздi таѕы да таћырѕа отырѕызып кетуi мљмкiн. Содан љшеуi ћиянатшыл байды ћапыда тосћан кезеѓдi жерге ћайтып барса, бай тљгiл, байпаѕы да жоћ, жым-жылас жоѕалыпты. Тек биiк бџтаныѓ басында алаћанат бiз тџмсыћ сауысћан отыр екен деседi. Кенет соѕан тiл бiтiп: – Ал менi џстап ала ћойыѓдар! – деп шыћылыћтап кљледi де, ћанатын бiр сермеп, ќуелеп џша ж%неледi. Расында бџл %мiрде жалѕаншы оѓайлыћпен торѕа тљспейдi, ћџйрыѕынан џстатпай, сусып шыѕып кететiн кездерi жиi џшырасады. Бџл дљниеде Махаббаттан г%рi Ѕадауатћа бастайтын иiр-шиыр соћпаћтар к%п. Ѕадауаттыѓ таѕы бiр жексџрын баламасы – дџшпандыћ болса, ћай заманда да адамзаттыѓ к%сегесiн к%гертпей, алды-артына к%р ћаздырып келе жатћан бадыраћ к%з бќленiѓ басы сол. Кљншiлдiк пен ћызѕаныштан – дџшпандыћ ћашыћ отырмайды. Кљншiлдiк пен ћызѕаныш асылы ќлсiздiктен, осалдыћтан, кемдiктен ѕана тумайды, %йткенi мџндай сезiмдер талантты тџлѕаларѕа да жат емес. Сiрќ, махаббаты, мейiрiмi, iзгiлiгi кемшiн жандардыѓ соћтыѕысынан

т%ѓiректi жек к%рушiлiк жайлап, жџтћан ауаѓды иiсћоћыс дендеп кетсе керек. Абай: «Себебi Алла таѕаланыѓ %зi – хаћићат, растыћтыѓ жолы. Ћиянат – хаћићат пен растыћтыѓ дџшпаны» деп жазды. «Талап, џѕым – махаббаттан шыѕады» деген де Абай. Ендеше, ћиянат – бiлместiктен емес, дџшпандыћтан туындайды. Ћиянат – ѕадауаттыѓ шектен асћан тџсы, Абайша бейнелесек, хайуандыћ. Ћиянатты еш уаћытта еш нќрсемен аћтауѕа болмайды. Ћиянатты аћтау – бiреуге ћиянат жасаумен барабар. Ћазаћ «жалѕан дљние» дейдi. Бџл %мiрде жалѕандыћтыѓ, %тiрiктiѓ, %ткiншiлiктiѓ басым екенiн мегзеп айтћаны. Таѕы да «%тiрiк %рге бастырмайды» дейдi. Бџл, ќрине, арман, тiлек, ниеттен туѕан аталы жаћсы с%з. Ќйтпесе, %тiрiк %рге басћанда ћандай… Биiк таудыѓ басына %рмелеп шыѕа бередi. Естiп, к%рiп жљр емеспiз бе? Еѓ жаманы: ћарашасы %тiрiк айтса, зорлаѕанда ћасындаѕысы зардап шегедi, ал ханы %тiрiкке ћџмар болса, халћы зардап шегедi. Сонда ћалай, бџл %мiрде жаћсылыћ к%п пе, жаманшылыћ к%п пе? Бiр ћараѕанда, жаманшылыћ к%птеу к%рiнедi. Онда неге тiршiлiктiѓ таразысы асты-љстiне тљсiп, т%ѓкерiлiп кетпейдi? Бiздiѓше, бџл ћиын сџраћтыѓ жалѕыз жауабы бар. Жаћсылыћ ћанша аз болѕанмен, оныѓ салмаѕы ауыр – таразы басын теѓестiрiп тџратын себебi де содан. Ауырдыѓ – баѕасы ћымбат, жеѓiлдiѓ – к%лемi љлкен. Fмiрдегi ћџндылыћтыѓ, ћымбат пен арзанныѓ шекарасы осы арадан ажырамаћ. Бiраћ ћалайда дљниеде ќдiлеттiлiк бар. Ќдiлеттiѓ бiржола љнi %шiп, жоѕалып кетпеуiн жоѕарыдан ћадаѕалап отырѕан ѕаламдыћ абсолюттiк аћићат бар. Орыстыѓ данышпан жазушысы Ф. Достоевский: «Егер ћџдай болмаса, ќдiлет те болмас едi», – деп жазбап па едi? Осыѕан ћосарлап бiздiѓ айтарымыз: егер ѕаламдыћ абсолюттiк шындыћтыѓ алдында тљбiнде есеп бермесе, адамды жаратып, осыншама %сiп-%ндiрiп не ћажетi бар? Ќрине, жанды, жансыз тiршiлiкте есепсiз,

себепсiз, салдарсыз ештеѓе жоћ. Бљгiндерi жазыћсыз зќбiр-жапа шеккендердiѓ тљбiнде бiр ћуанатыны аныћ. Асћанѕа – тосћан ћойылатынына сенемiз. Данышпан Абайды тыѓдайыћшы: Кеселдi тљйiн шешiлсе, Кердеѓ мойын кесiлсе, Келмей кетпес кезiне. О да ћџдай пендесi – Тљспей кетер деймiсiѓ Тќѓiрiнiѓ ћџрѕан тезiне? Адам баласы жаћсы љмiтпен %мiр сљрiп келедi. Ал сол жаћсы љмiттiѓ иесi де – Махаббат. Ѕадауат емес. 12.05.2006 ж.

БАЋЫТ ДЕГЕН НЕМЕНЕ? Аса џлыћ Ћџдiрет иесiнiѓ ћалауымен жаратылѕан жанды жаратылыс атаулыныѓ бќрi дерлiк ћуаныш пен ћайѕы-азаптыѓ не екенiн тумысынан ажырата бiлетiнi хаћ. Енесiн к%рiп шаттанып, ћџлдырап ойнаѕан ћџлынныѓ ћуанышты кљйiн жазбай тануѕа болады. Ќйтпесе ботасынан айрылып боздаѕан боз iнгеннiѓ ћасiретiн талай аћын жырѕа ћосып, талай ќуенпаз кљйге ћосып шерледi емес пе? Бiраћ сол ћуанып, ћасiрет шеге бiлетiн жер љстiндегi мыѓ-миллион жан иесiнiѓ ћайсысы туралы «баћытты» иќ «баћытсыз» деген с%з айтылмайтыны аян. Ислам дљниетанымы бойынша аћирет заманында тiрлiк иесiнiѓ баршасы Жаратушыныѓ алдына есеп беруге барѕанда адамнан %зге жан-жаратындыныѓ ешћайсысыныѓ тiрiдегi iс-амалдары таразыѕа тљспей, тљгел жойылып кетедi деседi. Бџл дљниеде де, ол дљниеде де %зiнiѓ iс-амалдарына жауап беретiн – ерiктi, еркiн %мiр сљретiн адамзат нќсiлi ѕана болса керек. Егер тљптiѓ тљбiнде %зiнiѓ iс-амалдарына осылай мыћтап бiр есеп яки жауап бермейтiн болса, џлыћ Ћџдiрет иесiнiѓ ќуел баста саналы адам баласын жаратуынан ешбiр маѕына, маћсат iздеп таппас едiк. Осылайша %зiнiѓ iс-амалдарына екi дљниеде бiрдей жауап беретiн (олай етпеске оныѓ шарасы жоћ) адам нќсiлiн, дџрысында – жеке-дара бас билiгi бар гомо сапиенс %кiлдерiне бiз ќдетте, «Мынау баћытты екен», «Мынау баћытсыз екен» деп %зiмiзше сырттай тон пiшiп, баѕа берiп жататынымыз бар. Баћытсыз пенделердiѓ хал-аћуалы ћандайлыћ екенiн былайша бќрiмiз бiлетiндей к%ремiз.

Ал баћытты адамдар ћандай болады? Шынында, сол баћыт дегенiмiздiѓ %зi ћандай џѕым? Не нќрсе? Оныѓ тљрi, тљсi бар ма? Џстап к%рмесек те, нџсћап к%рсете алар ма едiк? Осы сџраћтарѕа жауап iздеп, алдымен бiраз арѕыбергi аћылмандардыѓ кiтаптарын ћотаруѕа тура келдi. Еѓ ќуелi, ќлбетте, Абайѕа жљгiнемiз ѕой. Кешегi мен бљгiннiѓ сансыраѕан сан алуан сџраћтарына жауап берiп љлгiрген асћан ойшыл аћынымыз бџл т%ѓiрекке тiптi маѓайлап та бармаѕанѕа џћсайды. «Мудрость трех тысячелетий» (Москва, 1999) аталатын, Сљлейменнен бастап Стендальѕа шейiнгi ѕаламдыћ ойшылдар еѓбегiн ћамтитын зiлмауыр кiтаптан да, %зге ћыруар трактаттардан да дќл аныћтап, тљстеп айтћан толыћ пiкiрлердi кездестiре алмадыћ. Ќр заманда %мiр кешкен еѓ љздiк ойшылдар, ерен жљйрiк аћындар мен зерделi жазушылардыѓ баршасы дерлiк адам тiршiлiгiндегi ћуаныштан г%рi ћайѕыны, тоћмейiлдiктен г%рi тоѓтерiстiктi к%бiрек ћазбалап, ћазымырлана жазѕан екен. Арѕы-бергi классик жазушылардыѓ кiтаптарында шын баћытты кейiпкерлер сирек џшырасады. Fйткенi адамзат тарихыныѓ %зi баћытты ћањармандарѕа ерекше сараѓ болса керек-тi. Рас, кешегi ћызыл империя тџсында жарияланѕан базбiр џраншыл шыѕармалардыѓ ћайсыбiр кейiпкерлерi шетiнен мџрат-маћсаттарына жетiп, баћытћа «кенелiп» жататын. Бiраћ солардыѓ к%пшiлiгi армани, ћияли кейiпкерлер едi. Сол себептi де олар, ресми билiк тарапынан ћаншама марапатталып жатса да, %ткен ѕасырымыздаѕы руханиятымыздыѓ ћџбылысы ћатарына ћосыла алмады. Ондай к%ркемдiк ойдыѓ ћџбылысы болып Ќуезовтiѓ, Жансљгiровтiѓ, Ахтановтыѓ, Маћатаевтыѓ кiтаптары ћала бердi. Адамзат тарихында жетпiс жылдай ћысћа мерзiмде %мiр сљрген социалистiк ћауымдастыћ та жоѕарыдаѕы аталмыш сџраћћа толымды, иланымды жауап бере алмапты. Fйткенi социалшылдар негiзiнен жалпыѕа бiрдей ор-

таћ ќдiлдiк, ќлеуметтiк теѓдiк орнатпаћ болѕан едi. Ортаћшылдар осы жолда зорлыћ-зомбылыћтыѓ нешеме тљрлерiн ћару ретiнде жџмсаѕандыћтан, аћыры баянсыздыћћа џрынды. «Баћыт дегенiмiз – кљрес!» џраны ћаншама тартымды к%рiнгенмен, бќрiбiр жеѓiлiске џшырады. Ќрине, бќрiмiз жалпыѕа ортаћ ќлеуметтiк ќдiлеттiлiктiѓ ћажет екенiн мойындаймыз. Бiраћ жалпыѕа ортаћ тџтас баћытты %мiр, баћытты тџрмыс орнатамыз деген џраншылдарѕа бџдан былай кљдiкпен ћараймыз. Сонда сол аѕайындар баћытты тџрмысты ћайтiп орнатпаћшы екен? Ћандай амал-ќдiстермен жљзеге асырмаћшы екен? Айталыћ, мќжiлiстiѓ бiр депутаты сайлаушыларѕа берген уќдесiн орындап, сонау Шиелiнiѓ тџсынан дарияныѓ арѕы бетiне %тiп ћатынауды жеѓiлдететiн тас к%пiрдiѓ салынуына ћолћабыс тигiздi дейiк. Мџныѓ %те игiлiктi жџмыс екенiне ешкiмнiѓ кљмќнi жоћ. Бiраћ дарияѕа к%пiр салынѕаннан анау К%шербай мен Fсербайлардыѓ жеке бастарына бiрден баћыт ћџсы ћонып, баћтары жанып жљре берер ме? Fйткенi мемлекетiѓ бай саналып, %зiѓ кедейшiлiктiѓ таћсiретiн тартып отырсаѓ, одан тљсер не опа бар? Сондай-аћ азшылыѕыѓ дљниенiѓ барша ћызыѕына кенелiп, к%пшiлiгiѓ таућыметтiѓ астында к%мiлiп жатса, одан тљсер не опа бар? Отбасыѓда баћыт џяласа, Отаныѓды да ерекше сљйерсiѓ. Сiрќ, жеке ћара бастыѓ баћыты дегендi жоћћа шыѕаруѕа болмайды. Сол баћыт ћџсы ќуелi ќркiмнiѓ «от басы, ошаћ ћасын» т%ѓiректеп џшып жљрiп, ћордалы ћораѓыздыѓ бiр жылы бџрышына барып џя сала бастаса, тџтас елiѓнiѓ ырысы да молая тљспек емес пе? Осы таћырыпћа азды-к%птi ћалам тартћан байырѕы кемеѓгерлер арасында Ќбунасыр ќлФарабидiѓ айтћандары к%ѓiл аударуѕа тџрарлыћтай к%рiнедi. Бабамыз баћыт деген џѕымды адам бойындаѕы аћыл, парасат пен оныѓ жан дљниесiнiѓ ерекше жетiлуiне ќкелiп телидi екен. Ќрi мџныѓ %зi еркiн, тќуелсiз iс-ќрекет, амалдар арћылы жљзеге аспаћ. «Ба-

ћыт – еѓ алдымен %зiѓ љшiн жасалатын жаћсылыћ», – деп жазыпты Фараби. Баћытћа жету жолында жасаѕан еркiн ќрекетiѓ, амалыѓ – ерекше жаћсы ћадам. Ал сол жолѕа кедергi келтiру љшiн жасалѕан ќрекеттер – ќрдайым жамандыћћа бастайды. Бабамыз баћытты – аћыл, сана, парасат ћуаты арћылы танып бiлуге болды деп тџжырымдайды. Ежелгi грек философтарыныѓ пiкiрiнше, баћыт дегенiмiз (олардыѓ тiлiнде эвдапмония) адамныѓ %сiп- %ркендеп, %мiрдiѓ ћызыѕынан лќззат алуы к%рiнедi. Демокрит деген аћылман грек: «Баћытты сырттаѕы ћызыћ-шыжыћтардан iздеудiѓ ћажетi жоћ, %йткенi бiздiѓ таѕдырымыздыѓ тџраѕы – бiздiѓ iшкi жан сарайымызда», – деп тљйiптi. Ал Сократ жарыћтыћ баћытты сыртекi тќндiк %лшемдерден (бљгiнгiше айтсаћ, материалдыћ игiлiктерден) емес, адам жанынан туындайтын ћџбылыс ретiнде таниды. «Менiѓше, – дептi Сократ, – тек ћана раћымшыл, ћайырымды адамдар ѕана, еркек пе, ќйел ме, бќрiбiр, баћытты бола алады. Ал ниетi бџзыћ адамдар – ќрћашан баћытсыз». Сократша: раћымды, ћайырымды адамдарѕа жамандыћ кесапаты жџћпайды, ол бџл дљниеде де баћытты, %йткенi %з баћытыныѓ сќулетшiсi – адамныѓ %зi. Ал немiс аћылманы Гегель баћыт туралы џѕымды оѓайлатыѓћырап жiберiптi. «Fзiнiѓ мiнез-ћџлыћ ерекшелiгiне сќйкес %мiр сљре бiлген адам баћытты», – деп пайымдапты бџл кiсi. Жапон жџртында: «Баћыт – баћытты кљтпегендерге ѕана ћонады» дейтiн маћал бар екен. Љндi жџртында: «Fзi баћытты адамѕа %згенiѓ бќрi баћытты болып к%рiнедi» деген маћал бар екен. Тљрiк жџртында: «Бесiкте жатћан бала ѕана баћытты» деген маћал бар екен. Ал шын баћытты адам ћандай болады? Ќкемнен естiген бiр рауаятта осы сџраћћа бiршама ћисынды жауап берiледi. Ескi заманда елiнiѓ ћамын жеген, зорлыћшыныѓ бiразын тќубасына келтiрген, ќлсiздерге ћамћор бол-

ѕан ќдiлеттi падишањ %мiр кешiптi. Кљндердiѓ кљнiнде осындай халћына ћалаулы ќмiршi айыћпас дертке џшырап, былайѕа тiлеулес ћараша жџртын ћалыѓ ћапада ћалдырады. Алыс-жаћын жерлердегi ќмбе бiлгiш балгерлердi, тќуiп, ћџшнаштарды тљгел жинап, ћаншама ћаратћанмен, ќр алуан ем-домдар жасатћанмен, падишањтыѓ бетi бермен ћарап, тљзелiп кете ћоймаса керек. Аяћ астынан емес, ќсте-ќсте мысћалдап кiрген тљсiнiксiз кесел аћыр соѓында он екi мљшесiн батпандап жайлап алѕан соѓ, ауыр тартћан ауру денесiмен алтын таћћа барып отыруѕа да шамасы келмей, мљсќпiр халге тљскен ќмiршi ертелi-кеш салулы т%секке сартап болып жата бермес пе? Не ћызуы, не ћысымы, не iсiгi к%рiнбеген бџл дерттiѓ дауасын iздеп таба алмай дал болѕан тќуiптер сонда сол маѓдаѕы аласа таудыѓ ћараѓѕы љѓгiрiн жалѕыз жайлап жљрген кќрi диуанаѕа арнайы кiсi жiберiп, ќбден жалынып-жалбарынып, жаѕдайларын айтып, ќреѓ дегенде т%сек тартып жатћан мќртебелiнiѓ сарайына ертiп ќкеледi екен. Содан ауру кiсiнiѓ ћасында љш кљн, љш тљн бiрге болып, оѓаша џзаћ кеѓескен таћуа аћыр соѓында ќл љстiнде жатћан ќмiршiнiѓ еѓ сљйiктi кенже џлын ћасына шаћыртып алдыртыпты да: – Балам, сенiѓ ќкеѓ тќн ауруына емес, жан ауруына шалдыћћан екен. Бџѕан ешбiр дќрi, дќрмектiѓ пайдасы тие ћоймас, – деп зќресiн џшырѕанѕа џћсайды. – Ендi ћайттiк? Мџныѓ ћандай дауасы бар? – деп бџны естiген кенже џлдыѓ к%зiнен жасы парлап ћоя берсе керек. Сонда к%рiпкел диуана кенже џлдыѓ ебiл-дебiлi шыћћан жљзiне сыѕырая сынай ћарап отырып: – Балам, ќкеѓе жаныѓ ашитыныѓды байћадым. Жарылћаушы перiштелер кей-кейде жаны ашитындардыѓ жанына келiп, бiрге ћосылып тiлек тiлеушi едi… Иншалла, бџйрыћ болса, ќкеѓнiѓ ауыр дертiнiѓ бiр шипасы табылып та ћалар, – деп жџбата бастайды.

Сiрќ, %зiн ќулие таћуалар ћатарына ћосатын ћарттардыѓ %стiп бiрден сыр ашпай, ќуелi бiраз бопсалап отыратын ќдеттерi бар болса керек. – Иќ, иќ, таћсыр! Ол ћандай шипа-дљр? – деп жас жiгiттiѓ мџндайда таѕатыныѓ таусыла бастайтыны тљсiнiктi. Ћарт диуана сонда екi к%зiн тарс жџмып алып, омырауына тљскен бурыл саћалын салалап тарай бастайды да, «ење-ењелеп» бiраз ыѓыранып отырады… – Балам, мен айтпаймын, ћџлаѕымныѓ тљбiндегi саћћџлаћ перiштелер сыбырлайды… – деп диуана бџдан соѓ бќтуасын шыѕарады. – «Ќкесiне шын жаны ашыѕан оѕлан болса, осы уќлаяттаѕы еѓ баћытты адамды iздеп тапсын» дейдi. «Сол баћытты пќндќнi осында ертiп ќкелiп, ауру ќкесiн екi-љш мќрте љшкiртсе, иншалла, дертiнен айыѕып кетер» дейдi. Џћтыѓ ба, балам, перiштелер с%зiн? – Џћтым, ата! – деп ќзiрше ештемеге тљсiне ћоймаѕан кенже џл осы ќѓгiменi естiген соѓ к%п кiдiрмей ћасына н%керлерiн ертiп алып, ел аралауѕа шыѕады емес пе? Алдымен уќлаятћа аты жайылѕан еѓ атаћты байѕа барып жолыѕады. Жас шањизаданыѓ бџл суыћ жљрiсiнiѓ ж%нiн сџрап бiлген бай сонда к%п ћысылып, ћипаћтап отырып: – Таћсыр, менi т%рт ћџбыласы тљгелденген баћытты пенделер ћатарына ћосатын алыс-жаћындарым жљдќ ћателеседi! – дейдi. – Рас, маѕан азын-аулаћ дљние жиналды, бес-алты ћора мал бiттi. Бiраћ %йткен байлыћтан барћадар тауып жатћаным шамалы. Тiлеулес досымнан г%рi бљгiнде к%ре алмайтын ћасым к%п. К%з алартћан џры-ћары, љзiп-жџлћып жеп жатћан ћорћаулар ћаншама! Соныѓ салдарынан, таћсыр, сiзге %тiрiк, маѕан шын, мен %зi кљндiз – кљлкiден, тљнде џйћыдан айрылѕан бiр бейбаћпын. Ћорамныѓ аузына иттен кљзет ћойсам, есiгiмнiѓ алдында мылтыћ асынѕан ћарауыл тџрады. Мен баћытты бай емеспiн, таћ-

сыр, осылай %з еркiм %зiмде жоћ тџтћында жљрген бiреу-мiреуге џћсаймын. Осылайша зар илеген байдан ќзер ћашып ћџтылѕандай болѕан шањизада бџдан соѓ осы уќлаятћа аты мќлiм ѕџлама кiсiнiѓ алдына барып жаѕдайын айтады екен. – Ойбу, ћараѕым-ай, менен жќрдем сџрай келгенiѓ ќбден сасћаныѓ ѕой… Мен деген дљние сырын аша алмай, ой тљбiне жете алмай, шынымен-аћ ештеме бiлместен %мiрiм зая %тер ме екен деп уайым шеккен бiр мџѓлыћ емеспiн бе? – деп бџл да ћара аспанды суѕа алдыра ж%неледi. Бџдан кейiн кенже џл осы уќлаятћа аты мќлiм зор аћынды iздеп барып, iзетпен сќлем бермес пе? Сонда ќлгi зор аћын мџныѓ сќлемiн ќзер алып, бiрден %зiне дљрсе ћоя бередi. – Ћай заманда баћытты болѕан шын аћынды естiп едiѓдер? Сендер ћай кезде шындыћты шырылдатып тура бетке айтатын аћынды аялап, ќлпештеп к%рiп едiѓдер, ќ? Анау сарай маѓын т%ѓiректеп жљретiн мадаћшылар мен жќркелештерден басћа, мына бiз секiлдi сљлейлердi таныѕан, жарытћан жерлерiѓ бар ма? Сендер ћашанда хас аћынныѓ ћадiрiн %лгеннен соѓ бiлетiн надан тобыр емеспiсiѓдер, ќ?! – деп жержебiрiне жетедi. Бџдан да ауыр айып с%здер естiмей тџрѕанда ертерек кетуге асыћћан шањизада н%керiн соѓына ертiп таѕы да осы уќлаятћа белгiлi љлкен шањардыѓ билеушi хакiмiнiѓ тџраћ жайына ћарай атыныѓ басын арнайы бџрып келмес пе? Хакiм, ќрине, шањизаданы жљрегi жарылардай ћуана ћарсы алып, жаћсы жайѕа орналастырады, барлыћ жаѕдайын жасайды. Н%керiмен бiрге мейман етiп, небiр дќмдi ас-аућатћа б%ктiредi, сыйсыяпатћа кенелтедi. Екi-љш кљн демалып, есiн жиѕан шањизада таѕы да жолѕа шыѕар алдында ћаланыѓ хакiмiне даѕдылы сауалын ћойѕан екен дейдi. Сонда хакiм тљк ойланбастан:

– Ќлбетте, таћсыр, мен бџл жалѕандаѕы еѓ баћытты ћџлыѓыздыѓ бiрiмiн. Сiздiѓ данышпан њќм ѕаделеттi падишањ ќкеѓiздiѓ ћол астында жќне мына %зiѓiздiѓ ѕажайып ћамћорлыѕыѓыздыѓ арћасында кљн к%рiп жљрген бiз секiлдi паћырлардыѓ баћытты болмасћа жљдќ хаћысы бар ма? Уа, мќртебелi ќмiршiм! Сiздiѓ кљндей жарыћ жљзiѓiздi к%рiп, бџл жолы да бек ћатты ћуанып, жљдќ жаћсы, ћџрсан болып ћалдым! – деп лекiте ж%неледi. Сонда шањизада хакiмнiѓ бiр тамыры бљлк етпеген бетiне бедiрейiп ћарап тџрады да: – Ей, бќдбаћ! Айтћаныѓныѓ бќрi шiп-шикi %тiрiк! Жалѕан! Ал %зiѓ елден асћан мљнќфыћ екенсiѓ! – деп терiс бџрылып жљре берiптi. Осылайша бiр патшалыћћа ћарайтын уќлаяттыѓ о шетi мен бџ шетiн ќлденеше кљн аралап, %зiн «шын баћыттымын» деген адамды iздеп таба алмай, ќбден шаршап-шалдыѕып, кљдер љзуге айналѕан шањизада сонда ћайтар жолдыѓ ћапталындаѕы биiк ћырдыѓ љстiнде, ћу медиен далада жалѕыздан-жалѕыз ќуелетiп ќн шырћап отырѕан бейсеубет бiр адамѕа к%зi тљседi. Атыныѓ басын бџрып алып, ћырдыѓ љстiне шоћыраћтап шыѕа келген шањизадаѕа к%з ћиыѕын салып, љнсiз басын изегенмен, айтып отырѕан ќнiн ж%пелдемеде аяћтап бiтiре ћоймаѕан ќлгi бейсеубет бiреу кќдiмгi ћолына таяћ џстаѕан шоћпыт киiмдi жџпыны ћойшы екен деседi. Ћойшыныѓ белiнде байлаулы тџрѕан ћара торсыћтаѕы ашыѕан шалаптан бiрер мќрте џрттап алѕан кiшiпейiл шањизада %зара ж%н сџрасып, тiлге келген соѓ, ќрi ћарай к%п с%збџйдаѕа салмай: – Жiгiтiм, мына отырысыѓа ћараѕанда, сен %зi к%зi шалѕайда, к%ѓiлi жайлауда жатћан бiр баћытты жанѕа џћсайсыѓ-ау, – демес пе? – Аллаѕа шљкiр, таѕдырѕа %кпем жоћ, – деп жауап бередi ћойшы сонда. – Иќ, таћсыр, мџны неге сџрадыѓыз? – Сџраѕан себебiм… Бiрнеше аптадан берi мен

бiздiѓ патшалыћћа ћарасты елдi тљгел аралап, %зiн толыћ баћытты сезiнген бiрде-бiр пенденi к%ре алмай, ћапаѕа тљсiп ћайтып келе жатыр едiм. Осы жолда %зiѓе жолыћпаѕанда, анау алтын ордада сартап болып ауырып жатћан ќкемнiѓ бџдан былайѕы к%рер жарыѕы да неѕайбылѕа айналып, ћараѓѕы тартар ма екен деп уайым жегенiм рас едi, – дейдi к%ѓiлi ћатты ћобалжулы шањизада. – Сенi к%рiп љмiт отым тџтанды. Ендi %з ризашылыѕыѓмен мына бiзбен бiрге ордаѕа жљресiѓ, жiгiтiм, – деп %тiнедi. Ћайтар жол љстiнде шањизаданыѓ: – Адам ћайтсе баћытты болады? – деген сауалына ќлгi к%ѓiлдi ћойшы: – Адам барѕа ћанаѕат еткенде ѕана баћытты болады, – деп мљдiрмей жауап бергенге џћсайды. – Сонда, мќселен, ћанаѕат ете ћоярлыћтай мына сенiѓ %зiѓнiѓ ћандай олжаѓ бар? – деп шањизада ќуелi бџл жауапћа ћанаѕаттанбаса керек. – О, менде не жоћ? Менде бќрi бар емес пе, таћсыр. Кiретiн љйiм, киетiн киiмiм бар. Жаћсы ћатыным, тќрбиелi џл-ћыздарым бар. Ет пен сљт берiп отырѕан адалдан жинаѕан малым бар. Басым бљтiн, денiм сау. Жайлауым кеѓ, ћыстауым жылы. Елiм аман, жџртым тыныш. О, ендеше бес кљндiк жалѕанда пендеге бџдан артыћ не керек? – Апырмай, мынауыѓ бџрын бiз естiмеген тосындау гќп екен, – деп шањизада сонда кќдiмгiдей таѓданып ћалады. – Бќлкiм, сен менiѓ ќкемнiѓ не себептен ауырып, т%сек тартып жатћанын да айтарсыѓ? – Тураламасаћ та, ћиялай салуымызѕа болады, – деп сонда ћойшы бiр миыѕынан кљлiптi. – Ешбiр дќрiдќрмектiѓ дќруi тимегенiне ћараѕанда, ќкеѓiздiѓ сырћаты сары уайымныѓ салдары болмаса неѕылсын, таћсыр? – Иќ, ќкемiз уайымшыл кiсi, – деп растайды џлы. – Уайымшылдыћ кiнќрат емес, жаћсылыћтыѓ ны-

шаны. Уайымшылда – џят бар. Арлыныѓ – жаны жарым. Сенiѓ ќкеѓ ќуел бастан ќдiл патша болуѕа барлыћ кљш-ћайратын жџмсап баћћан едi. Жасында елi мен жерiнiѓ азаттыѕын ћорѕау љшiн талай тас ћорѕандар салдырды, томаѕасын тљсiрiп к%з iлмей, толарсаћтан ћан кештi. Сыртћы жауларын жеѓiп, к%ѓiлiн бiр демдеген кезде ол iшiмiздi кеулеп кеткен ћаскљнемдiктерге ћарсы ћасћайып тџрып кљреске шыћты. Осы жолда ћатыгездiк те к%рсеттi, ћайырымдылыћ жаѕын да џмытћан жоћ. Fстiп, арпалысып, алысып жљрiп %мiрдiѓ %рiнен асты, ылдиына тљскенiн бiр-аћ бiлген шыѕар. Саћал, шашты аћ басып, алдынан ћыстыѓ ызѕары бiлiне бастаѕан ћысталаѓ шаћта џлыћ падишањ аѕзам артына бџрылып ћарап, жан-жаѕын тљгендеп баћпас па? Fзi билiк ћџрѕан заманда талай к%здiѓ жасы тыйылѕанмен, бiраћ бќрiбiр ћайѕыћапа азайды ма екен? Талай зорман зорлыћшылардыѓ сазайын бергенмен, бiраћ бќрiбiр зомбылыћ жасаушылардыѓ тџћымын тџздай ћџрта алды ма екен? Џрыћарылар мен паћырларды дарияѕа салѕан аудай аулап, љнемi ауа жџтћызбай, аяусыз тџншыћтырѕанмен, аудан, сљзгiден сытылып тљсiп ћалѕан майда шабаћтар к%п џзамай %сiп-%ркендеп, ћайтадан азулы шортандарѕа айналып кетпедi ме екен? Осыныѓ бќрiн к%рiп, бiлiп, жазбай танып отырѕан сенiѓ ќкеѓ, ѕаделетшiл, аћићатшыл џлыћ падишамыз аћыр соѓында сары уайымѕа тљсiп, сыры тереѓ сырћатты жастыћ етiп жатып алмаѕанда ћайтедi?! – деп џзаћ толѕап кеткен бейсеубет ћойшы мџныѓ с%зiн тыѓдаѕан сайын бiртебiрте еѓсесi т%мендей бастаѕан естияр мирасћордыѓ аћуалын к%рiп, жаны ашыды ма екен, ќлде шыны сол ма, ќйтеуiр ѕаћлиясыныѓ аяѕын к%терiѓкi ќуенмен аяћтаса керек. – Бiраћ џлы падишамыздыѓ бљйтiп бiржола таусылып, бљгiлiп, љгiтiлуi ж%н емес. Оныѓ ѕаделеттi ћџзырыныѓ астында ѕџмыр кешкен к%п жамаѕаттыѓ iшiнде мына мен секiлдi баћыт ћџсыныѓ ћџйрыѕынан џстаѕандар да, ћџдайѕа шљкiр, табылып

ћалады. Fзiѓнiѓ бiр сапарыѓда, ей, мќртебелi шањизадам, алдыѓнан мен секiлдi %мiрiне ризашылыѕы мол бiр-бiр ћойшы кездесе берсе, бџны азырћануѕа болар ма? – деген екен. Осылай зќуiмен жолыћћан баћытты ћойшыны ертiп ќкелiп, џзаћ уаћыттан берi т%сек тартып жатћан ауру ќкенi жетi кљн ћатарынан кљн батар алдында сыртћа к%терiп шыѕарып, одан соѓ етпеттеп жатћызып ћойып жер ћџшаћтатћан, ќр жолы: «Бар ауыртпалыѕын ала кет! Тiфќ, тiфќ», – деп аурудыѓ бетiне су бљркiп, %зiнше џшыћтаѕан, љшкiрген, дем салѕан ескiлiктi емдом септiгiн тигiздi ме екен, ќйтеуiр, бџдан кейiн к%п џзамай т%ѓiрегiне жаћсы атаѕы тараѕан ќдiлеттi падишањ бiрте-бiрте сауыѕып кеткен екен деседi. К%не аѓыз осылай к%ѓiлдi аяћталады. Ќлгiндей аћылман ћойшыны %зiне бас уќзiрлiкке сайлап алѕан сарабдал ќмiршi бџдан кейiн уайым-ћайѕыдан арылып, мџрат-маћсатына жеткен екен деп ќспеттейдi. Ќрине, барѕа ћанаѕат ету, шљкiршiлiктi џмытпау – љлгiлi жаћсы ћасиет екенi с%зсiз. Бќлкiм, осындай ћасиеттi ћанына сiѓiргендер арасында шын баћытты адамдар кездесетiн болар. Ќйткенмен, мына бiздiѓ ќрекетшiл, белсендiлiгi артћан бейберекет заманымызда барѕа ћанаѕат ету философиясын – џрымтал џранѕа, џстын џстанымѕа айналдырып тыныш отыра алармыз ба? Баћыттылыћтыѓ кiлтi – ћанаѕатшылардыѓ ћолында десек, ћарттарымыз бас изегенмен, жастарымыз маћџлдай ћояр ма? Fйткенi ћанаѕатшылдыћтыѓ да %лшемi, шегi, шетi бар. Бiреулер шынында да жоѕарыдаѕы аѓыз ќѓгiменiѓ џнамды кейiпкерi – аћылман ћойшыѕа џћсап, барды ћанаѕат етуi ќбден мљмкiн. Ал бљгiнгi базбiр жiгiттер Алматы мен Астанадаѕы тџтас бiр банк, ћаржы-ћаражат жљйесiн жеке иелiгiне к%шiргеннiѓ %зiн ћанаѕат етпеуi зайыр… Сонда солардыѓ бќрi бiрдей шетiнен дљниећоѓыз, тойымсыз, томырыћ бiреулер деймiз бе? Солардыѓ iшiнде кедей-кембаѕалдарѕа ћайырымдылыћ

к%рсетiп, ќйтпесе мешiт салдырып, мќдениет, бiлiм ошаћтарына к%мек ћаржы б%лiп жатћандары да бар. Демек, iзгiлiк атаулыны кедейшiлiктен iздеудiѓ ћисыны келмейдi. Бай да баћытсыз болуы мљмкiн, кедей де баћытсыз болуы мљмкiн. Айырмасы: байдыѓ баћытсыздыѕы – бiрден к%зге џрынып к%рiнiп тџрмайды, кедейдiѓ баћытсыздыѕын бќрiмiз кљнде кезiктiрiп жљремiз. Баћыттылыћ та, баћытсыздыћ та байды, кедейдi, зорды, кемдi, љлкендi, кiшiнi таѓдап жатпайды. Баћыттылар к%п пе, баћытсыздар к%п пе? Мџны да ешкiм аныћ бiлмейдi. Тiптi бљгiнгi зерттеулер ќдiсiмен сауалнамалар таратып та пќлендей нќтиже шыћпасы белгiлi. Fйткенi баћыттылыћ та, баћытсыздыћ та – %те %ткiншi, %згергiш ћџбылыс (ќлде сезiм бе?). Бљгiн баћытсыз саналѕан адам кљнi ертеѓ баћыттылар ћатарына ћосылып кетуi мљмкiн. Ќйтпесе керiсiнше. Еѓ бастысы жџмыр басты ешбiр пенде дќл ћазiргi заманда %зiнiѓ шын мќнiсiнде иќ баћытты, иќ баћытсыз екенiн тџп-тура ашып айта алмас. Дастарћан басындаѕы: «Мен Пќленше екеѓнiѓ мерей тойына ћатысћаным љшiн %те баћыттымын», ќйтпесе «немересiн Америкадаѕы колледжге оћуѕа жiберген пќленше екеѓнен асћан баћытты кiсi бар ма?!» деген к%термешi кезекшi с%здердiѓ салмаѕын ешкiм %лшеп, бџлдап жатпайтыны таѕы тљсiнiктi. Ћуанѕан сќттiѓ бќрiн баћыттылыћћа тели берсек, ќйтпесе ренжiген сќттiѓ бќрiн баћытсыздыћћа тели берсек, есептен жаѓылысып ћалатынымыз с%зсiз. Маѕан кейде мынадай ой тљседi: жер бетiндегi баћытты пенделер бiз шамалаѕаннан ќлдећайда к%п емес пе екен? Бiздер, жазушылар, атам заманнан бермен ћарай баћыттылар туралы жазуды пќлендей кќсiпке айналдырѕан халыћ емеспiз. Аћындарымыз туа бiттi сарыуайымшыл, пессимист болып келедi. Рас, кешегi социалистiк реализм тџсында: «Жљз биеден жљз ћџлын аламын деп, Отанѕа берген сертiм бар!» – деп %те ћат-

ты ћуанып, ќйтпесе ќкесiн %лтiрген Павлик Морозовты жас џрпаћћа %неге еткен кездер болды. Бiраћ ондай ќрекетiмiздiѓ ешћайсысы уаћыттыѓ уаћытша саяси ћажетiн %тегенмен, шын %нердiѓ ћажетiне аспады. Ќйтпесе, %ткен ѕасырдыѓ жетпiс жылы iшiнде %здерiнiѓ адал, ћалтћысыз еѓбектерiнiѓ арћасында абыройѕа кенелiп, жеке %мiрi, жеке тџрмысы ќбден оѓтайына келген баћытты жандар аз болѕан жоћ. Олардыѓ iшiнде атаћтылары да бар едi (мысалы, Ыбырай Жаћайџлы). Бiраћ солар ж%нiнде наѕыз классикаѕа ћосылатын кљрделi шыѕармалар к%п жазыла ћоймады, жиырмасыншы ѕасырдаѕы еѓ љздiк, елеулi шыѕармалардыѓ басты кейiпкерлерi негiзiнен трагедиялыћ тџлѕа-бейнелер болды. Мџнда да бiр заѓдылыћ, %нер заѓдылыѕы бар едi. Ал кљнделiктi %мiрде баћытты адамдар, ќлбетте, кездеседi. Бiраћ олардыѓ денi %здерiнiѓ баћытты екенiн бiле бермеуi де мљмкiн. «Баћыттымыз» деп жариялаудан бойын аулаћ салып жљредi. Мен %зiм к%пшiлiк алдында «баћытты адаммын» деп жариялаѕан бiр-аћ кiсiнi к%рдiм. Ол кезде, алпысыншы жылдардыѓ ортасында, жастар газетi «Лениншiл жастыѓ» тiлшiсi едiм. Журналистермен %ткен бiр кездесуде сол тџстаѕы ћазаћтыѓ еѓ атаћты режисерi ќрi актерi Шќкен Айманов аѕамыз %з с%зiн: «Мен баћытты адаммын» деп бастаѕаны есiмде ћалыпты. Ќрине, аѕамыз мџны ћџр маћтан, тойымдылыћ сарынында айтћан жоћ: творчестволыћ ой-мџраттарыныѓ жемiсiн к%рiп келе жатћан %нерпаздыѓ сол тџстаѕы ћанаѕат, ризалыћ сезiмi ретiнде толѕады. Мен бiраћ, жасыратын несi бар, аѕамыздыѓ осы с%зiн кезiнде дџрыс тљсiнбеген едiм, дџрыс тљсiнуге – жастыћ маћсимализмiм кедергi келтiргенiн кейiнiрек аѓѕардым. Fзiм к%рген екiншi бiр баћытты кiсiмнiѓ аты-ж%нiн айтсам, ол – Досмаћан Сџлтанџлы деген аѕамыз. Менiѓ мектепте оћып жљрген балалыћ шаѕымдаѕы џстазым. Ћазiрде к%зi тiрi, Шиелiде тџрады, жасы

сексендi алћымдап ћалѕан. Џзаћ жылдар мектепте педагогикалыћ ћызмет атћарѕан %негелi азамат, ел аѕасы, абырой, атаћтары да бiр басына жеткiлiктi. Бiраћ менiѓ айтпаѕым – Досекеѓнiѓ омырауына таћћан марапат, дќреже белгiлерi емес (ќрине, ол да керек). Менiѓ боз- %кпе бозбала кљнiмнен бастап осы кезге шейiн таѓ ћалдыратын, сљйiнiп, сљйсiнтетiн џстазымныѓ ерекше бiр ћасиетi – ћашан к%рсем де менiѓ алдымнан асћан сабырлы, кеѓ пейiлдi, жiбектей жџмсаћ мiнездi, жанашыр, тiлеулес адам шыѕады. Бџл кiсi ќсте даурыћпайды, ћолпаштап, ћошеметтемейдi. Не кем пiшпейдi. Ал Досекеѓнiѓ айтары аз емес. Бастан бiлiмпаз, %мiрлiк iзденiмпаз. Кезiнде ардаћты аћынымыз Ќбдiлда Тќжiбаевтыѓ осы кiсiмен бiр кљн сџбћат ћџрѕаннан кейiн: «Апырмай, мына Досмаћанныѓ ћасында Алматыныѓ кейбiр академиктерi жiп иiре алмайды екенау!» – деп ћызулау пiкiр айтћанын естiгенбiз. Бџл – бџл кiсiнiѓ бiлiмдарлыћ жаѕы. Мен %зiм баяѕыда, алпысыншы жылдарда, КазГУдi бiтiрер шаѕымда, Алматыдаѕы саяси ћыраѕы сыншылар тарапынан бiраз ћуѕын к%ргендiктен, туѕан аулыма «жер аударылып» кетуге мќжбљр болѕанмын. Менiѓ Алматыдаѕы «саяси сенiмсiз» ћылыћтарымнан хабардар аудан орталыѕындаѕы т%релер сонда менi ешбiр ћызмет маѓына жуытћысы келмей, екi-љш ай босћа сандалып жљрiп ћалѕаным бар. Сол тџста аудандыћ оћу б%лiмiндегi аѕа инспектор аѕамыз Досекеѓ бастыѕына ћайта-ћайта айтћыштаумен менi ќзер дегенде Шиелiнiѓ бiр шетiндегi М.Ломоносов атындаѕы мектепке, декретке кеткен мџѕалiм ќйелдiѓ орнына уаћытша сабаћ беруге орналастырады емес пе? Артынша к%п џзамай %зi де осы мектепке ћызметке келдi. Жџрттыѓ айтуынша, бастыѕыныѓ ћырына iлiккен соѓ, бџрынѕы љйреншiктi кќсiбiне ћайтып оралѕанѕа џћсайды… С%йтiп, мен бџрынѕы џстазыммен бiрнеше жыл ћатарынан бiр мектепте ќрiптес ћызметте болдым. Астанадан «ћуылѕан» жас жазѕыш-

тыѓ к%ѓiл кљйiнiѓ ол кезде ћандайлыћ екенi айтпаса да тљсiнiктi. Сонда ел iшiнде жападан-жалѕыз жабырћап жљрген маѕан сљйеу, тiреу болѕан аз аѕаларымныѓ бiрi – осы Досекеѓ де, екiншiсi – аудандыћ партком хатшысы Дљйсендi Смайылџлы деген аяулы азамат едi. Дљйсекеѓ туралы, оныѓ ћиын, кљрделi таѕдыры жайында бџрыныраћта жазѕанмын. Ал Досекеѓнiѓ бљгiнгi ќѓгiмемiздiѓ кейiпкерiне айналу себебi – менiѓ тљсiнiгiмде ол %мiр-тiршiлiгiн маѕыналы %ткiзiп келе жатћан %негелi аѕаларымыздыѓ (ќкенiѓ, атаныѓ) бiрi деп бiлемiн. Џзаћ жылдардан берi ћоныс аудармаѕан аѕамыз ћашан к%рсем Шиелiнiѓ ћысћа, тџйыћтау к%шелерiнiѓ бiрiндегi ћалыѓ %скен бау-баћшаныѓ астындаѕы «кеѓ сарайдай боз љйiнiѓ» iшiнде жайбараћат кiтап оћып отырады, не ћасына газет, журналдарды љйiп тастап, %зi жамбастап жастыћта жатады. Жаздыѓ ыстыћ кљндерiнде есiгiнiѓ алдындаѕы к%леѓкеге, аѕаш сќкiнiѓ љстiне т%сек салдыртып, ћасына бiрен-саран к%ѓiлдес, сырластары келе ћалса, солармен бiрге кеѓес, ћџрапат ћџрып отырады. Басћа уаћыттарда ћалай екенiн ћайдам, ќйтеуiр жаныма жаћсы досым Жаѕыпарды ертiп, зќуiмен бџрынѕы џстазыма сќлем беруге бара ћалсам, Досекеѓнiѓ ћонаћжай љйiнiѓ ћазанында семiз ћозыныѓ етi былћылдап ћайнап жатады… Содан љшеуiмiз – бiр џстаз, екi шќкiрт – пќленбай саѕат мќслихат ћџрамыз. Шiркiн, Досекеѓнiѓ мќслихатына жетер не бар дейсiз! Ќрине, џстазымыздыѓ бiзден г%рi к%ргенi, тљйгенi к%п. Ќрi, жасыратыны жоћ, ол кiсi кешегi Сталин заманыныѓ тљлегi. Кейде пiкiрлерiмiздiѓ ћайшы келiп ћалатын тџстары болады. Ондайда: «Досеке, мен сiздiѓ айтћандарыѓыздыѓ тура сексен процентiне ћосыламын», – деймiн. «Бќрекелдi! Сексен процент аз к%рсеткiш емес», – деп кљледi аѕайымыз. Ондайда «неткен аћылман» деп iштей сљйсiнiп ћоямын. Адамдарды екi топћа б%лiп, «кiтап оћитындар жќне кiтап оћымайтындар» деп

жiктеп отыратын да осы кiсi. Кiтап оћитындардыѓ жыл %ткен сайын азайып бара жатћанын ќрдайым %кiнiп айтады. Осы %мiрiнде талай оћиѕа, талай танысы к%ѓiлiн кљптi ћылса да, бiреудi сыртынан ѕайбаттаѕан, ашумен с%ккен жерiн таѕы естiмеппiз. Бiреудiѓ iс-ќрекетiне, ћџлћы-пейiлiне к%ѓiлi толмаса, Досекеѓ ќдетте «ћанаѕаттанбадым» деумен шектеледi. Аѕайдыѓ аузынан шыѕатын еѓ зор маћтау с%з – осы «ћанаѕаттандым» дегенi екенiн баяѕыдан бiлемiз. Былайша сырт к%зге елеусiздей, оћшау, оѓаша %мiр кешiп келе жатћан осы аѕамызды %з басым баћыт ћџсыныѓ ћџйрыѕынан џстаѕан аздыѓ бiрiне ћосамын. Отыныѓ басы – береке, бала-шаѕаныѓ бќрi оћыѕан, тоћыѕан жаћсы азаматтар ћатарында, ќулетi аман-сау %сiп, %ркендеп келе жатыр. Fз басы %мiрiнде жоѕары лауазымѕа, атаћ, даћпыртћа «%лiп-%шiп» џмтылѕан емес. Бiраћ бiлетiндер арасында абыройы бар, ќйтеуiр терiс атаѕы шыћћан жерi жоћ. Еѓ бастысы – к%ѓiлi кљйлi, жаны тыныш. Олай болатын себебi – бiреудiѓ байлыѕына, барлыѕына ќсте ћызыћпапты, озып кеткендердi кљндемептi, ћалып ћойѕандарды – табаламапты. Бiреуден iлгерi, бiреуден кейiн кљн оздырыпты. Айрыћша асып-тасып кетпегенмен, тџрмыс тапшылыѕыныѓ зардабын тартпаѕан жан. Љйiне жаћсы к%ретiн iнiлерi келе ћалса, ћай уаћытта да бiр ћозыны аунатып сойып тастауѕа шамасы жетедi. Ћолынан келгенiнше жаћсылыћтыѓ, адамгершiлiктiѓ, %нер, бiлiмнiѓ џрыѕын ектi. Мџѕалiм атанды. Ќрине, бџл таћырыпта мен Досекеѓмен кеѓескен емеспiн. Бџл айтып отырѕандарымныѓ бќрi – %з с%зiм, %з тљйсiгiм. Жалпы, Досекеѓнiѓ %зi туралы айтћан ќѓгiмелерi есiмде ћалмапты. Ќлi де ћуаты бар, ћаламы жљйрiк, ћиялы сергек аѕамыз ќлдећандай жазба естелiктерiн жариялап жiберсе, бќлкiм, осы бiз айтћан пiкiрлермен љндестiк табылып ћалар деп ойлаймын. Таѕы да ерекше атап айтпаѕым – бџл %мiрдегi орнын, азаматтыћ амал-ќрекетiн, миссиясын (ќрбiр сана-

лыныѓ, љлкен, кiшiлiгiне ћарамай, тiрлiкте жеке-дара миссиясы болатынына сенiмдiмiз) iздеп тапћан осындай жаћсы аѕаларымыздыѓ бойында %згенiѓ табысына ћуану, бќйгеге тљсiп жљрген жаћыныныѓ ќрдайым озып келуiне тiлеулестiк секiлдi ћазiр %те сирек кездесетiн мiнездiѓ молдыѕы дер едiм. Адамныѓ адымын iлгерi бастырмайтын, жанын жегiдей жейтiн еѓ жаман ћџлыћ – кљншiлдiк. Кљншiлдiк жайлаѕан кеудеде ешћашан тыныштыћ болмасы хаћ. Ал баћыт дегенiмiз, сiрќ, адамныѓ жан дљниесiнiѓ тыныштыѕы, iшкi келiсiм, ой мен сезiмнiѓ, маћсат пен ќрекеттiѓ, ћџлыћ-пейiл мен мiнездiѓ љндестiгi, љйлестiгi емес пе екен? К%терiѓкiреп айтсаћ – гармония. Осындай iшкi љндестiктi бџзбай, сары майдай саћтай бiлген адам – баћытты. Ќрине, ет пен сљйектен жаралѕан ќрбiреудiѓ к%ѓiл ауаны домбыраныѓ шегiндей тартылып, љнiн %згертiп тџрмаѕы бар. Баћытты адам – ћайѕы-ћапасыз адам деген с%з емес. Бџлардыѓ басћаларымыздан айырмасы – сезiм ћџбылымдарын аћыл, парасатћа жеѓдiрiп отырмаћ. Бџл оѓай оспаћ нќрсе емес, екiнiѓ бiрiнiѓ ћолынан келе бермейдi. Осылайша сана мен жанныѓ тџраћты љндестiгiн саћтай бiлетiн адамдар – ерекше рухы кљштi, тiнi берiк, жаратылысы дара тџлѕалар. Бџлардыѓ негiзгi тiрегi – сенiм, ћазiргi тiлмен айтћанда, иман. Сенiмi барлар, имандылар ѕана – баћытты. Сенiмi барлар – %мiрдiѓ кљнделiктi кќкiр-шљкiр келеѓсiздiктерiнiѓ соѓына ерiп кетпейдi, аз кљнгi пайданы ћызыћтамайды, тљптiѓ тљбiнде %ткiншiден %мiрлiктiѓ љстемдiкке шыѕатынын бiлетiндер, арзанѕа алданбайтындар. Сенiмi мыћты кейбiр тџлѕалардыѓ %зге бќле, жала тљгiлi, ажалдан да ћорыћпайтынын к%ргенiмiз бар. Мќселен, 1993 жылы жетпiске келген шаѕында бейдауа кеселге џшыраѕан, ХХ ѕасырдаѕы ћазаћ ќдебиетiнiѓ шын классик жазушысы Тахауи Ахтанов аѕамыздыѓ аузынан: «Шыраћтарым, мен %лiмнен ћорыћпаймын.

Fйткенi ћџдайѕа сенемiн», – деген ћысћа тџжырымын естiгенбiз. Артынша осы ойын ол «Лениншiл жасћа» берген сџхбатында %рбiттi… Ал сол жылдарда аћталып, аттары атала бастаѕан Алаштыѓ арыстары Ахметтiѓ, Маѕжанныѓ, Мiржаћыптыѓ, Шќкќрiмнiѓ рухына арналѕан жиын %ткiзiлiп, ас берiлiп, артынша Алматыныѓ орталыћ мешiтiне ћџран оћыту шарасынан шеткерi ћалѕан, «бiз коммуниспiз, ћџдайѕа сенбеймiз» деп ћџран-дџѕаѕа ћатыспаѕан базбiр к%не к%з ћарияларымыз ћазiр пќни дљниеден %тiп кеттi… Жалпы, ќркiм баћытты болуды ќрћалай тљсiнiп, баѕалауы мљмкiн. Ќсiресе ћандай ќдiспен болсын баю, дљние жинау %ѓмендеп бiрiншi кезекке шыћћан бiздiѓ ерiктi заманымызда «сенiм», «иланым», «љйлесiм», «рухани кемелдену» секiлдi сiздiѓ фќлсќфалыћ болжамдарыѓызѕа бџрылып ћарамайтын кейбiр iскер, белсендi ћауымныѓ наным-тџѕырын ћайсымыз бiлiп жатырмыз? Бiраћ бќрiбiр… заман %згерер, технология %згерер, космосћа џшармыз, %зге ќлемдердi игерермiз, %сермiз, %ркендермiз – оѕан дау бар ма? Тек адамныѓ жаратылысы %згермейдi. Адам баласы бџрынѕыша баћытты болуды армандайды. 19.09.2003 ж.

ШАЙТАННЫЃ ШЌКIРТТЕРI Шайтандардыѓ еѓ љлкен бастыѕы Iбiлiс деген антџрѕан бар едi. Сол неме айналасына жын, перiлердi жинап алып, ара-тџра жиналыс %ткiзедi екен. Сонда шайтандар ћауымына келiп ћосылѕан ќрiптестерiнiѓ есебiн тыѓдап, ќр тљрлi тапсырмалар беретiнге џћсайды, џзаћ-џзаћ ќѓгiме дљкен ћџрып, кќдiмгiдей сабаћдќрiстер оћитын к%рiнедi. Адамзат баласын тура жолдан тайдырып, аздыру-азѕыру жолында бел шешiп белсендi ћызмет атћарып жљрген талантты шќкiрттерiн марапаттап, ќр тљрлi дипломдар мен сыйлыћтар тапсырса, анау ќлгi тљк бiтiрмей босћа салпаћтап, ћара к%бейтiп жљрген к%к жалћауларды кќдiмгiдей сын тезiне салып, шайтандар ћауымынан ћуып жiберуге дейiнгi ћатал шаралар ћолданады деседi. Осындай кезектi жиындардыѓ бiрiнде соѓѕы жылдарда ќжептќуiр ќрекеттерiмен к%зге тљсiп жљрген шќкiрттердiѓ ќлденешеуi алѕа шыѕып, бастыћтарыныѓ алдында ћџраћ џшып, бастарын иiп тџра ћалады. – Уа, бiздiѓ бќдбаћ бастыѕымыз! Рџћсат болса, бiздiѓ бiрер џсынысымыз бар едi... – деп, мљлќйiмсидi екен. Бќдбаћ бастыћ ћолын к%терiп: – Иќ, айта берiѓдер, – дейдi екен. – Мен айтсам... – деп сонда теке саћал, тесiк к%з бiреуi мойнына асып алѕан ћара дорбасыныѓ iшiне ћолын салып, бiр уыс алтын теѓгенi айналасына шашып жiбередi. – Мен мыналарды ќрбiр дљниећоѓыз байдыѓ жљрер жолына бiр-бiрлеп тастап, соѓыма ертiп

аламын да, аћыр аяѕында ћџрдымѕа апарып ћџлатамын! – деп масайрап тџрады. Мџны тыѓдаѕан Iбiлiс: – Дџрыс, – деп басын изейдi. Бџдан кейiн ћџйрыѕы жыланша ирелеѓдеген екiншi бiреуi ћара дорбаѕа толтырып салѕан ќлдећандай ш%ѓге-тiкендердi уыстап шашып жiберiп: – Ал мен мыналарды кљнде мешiтке барып намаз оћыѕыш мџсылмандардыѓ жљрер жолына т%сеп тастаймын. Табандарына ш%ѓге кiрiп, зар жылаѕан намазхандарды к%руден артыћ ћызыћ бар ма?! – деп саћ-саћ кљледi екен. Мџны тыѓдаѕан Iбiлiс: – Дџрыс-аћ, – деп таѕы басын изейдi. Бџдан кейiн тљлкi тџмсыћ, тљбiт иек жастау бiреуi iлгерi ћарай итiнiп шыѕып, бџл да ћара дорбаѕа толтырып салѕан ћап-ћара кљл мен кљйенi уыстап шашып тџрады. – Ал мен бџларды адал жљрiп, адал тџрѕан адамдардыѓ љстiне т%гiп, ќбден айѕыздаймын. Осыдан кейiн олар %тiрiк жаладан, жалѕан айыптан оѓайлыћпен ћџтылып к%рсiн! Мџны тыѓдаѕан Iбiлiс недќуiр к%ѓiлденiп: – Жарайсыѓ! – деп басын изейдi. Бџдан соѓ ћасы, к%зiн сљрмелеген, шашы басына емес, желкесiне шыћћан жел%кпе бiреуi ћара дорбаѕа толтырып алѕан домалаћтарды к%рсетiп, оларды џзын шџбаћ тiлiмен жалап-жалап жiбередi де: – Мынау араныѓ бал жинаѕан омартасы. Мен осыны %сек айтћыш, ѕайбатшыл адамдардыѓ аузы-басына жаѕып, тќттiге љйретемiн. Тќттiге бiр љйренiп алѕан соѓ олар, сiрќ, ѕайбатшыл ќдеттерiн тастай ћоймас! – деп мџнысы да мќз-мейрам болып жетiсе ћалса керек. К%мекшiлерiнiѓ бџл жолѕы џсыныстарын ћџп алѕан бастыћ сонда оларды басынан сипап тџрып, бљлдiргiш ќрекеттерiне к%п-к%п сќттiлiк тiлеп, шыѕарып салѕан едi деседi.

Ел бџзылса, ћџрады шайтан %рмек, Перiште т%меншiктеп, ћайѕы жемек. Fзiмнiѓ иттiгiмнен болды демей, «Жеѓдi ѕой» деп шайтанѕа болар к%мек, – деп тегiн жазбаѕан шыѕар-ау. Дiни философияѕа сљйенсек, адам %мiрiндегi антисистеманыѓ аты – шайтанизм. Адамизм мен шайтанизм. Бiр-бiрiне ћарама-ћарсы тџрѕан екi џѕым, кереѕар субстанциялар. Бџлардыѓ арасындаѕы кљрес, сiрќ, аћыр заманѕа шейiн бiтпек емес. Кейде бџл екеуi бiтiсуi, бытысуы, быћпырт араласып кетуi мљмкiн. Бiраћ жаратындылары ќуел бастан басћа-басћа болѕандыћтан, шектеулi шеѓберден шыѕа алмай, заѓдылыћ %рiсiнде %мiр сљредi. От пен су сияћты. Су ћџйсаѓ, от %шiп ћалады емес пе? Сондай-аћ алаулап жанѕан от %рши берсе, суды буѕа айналдырып, џшырып жiбередi. Бџлардыѓ ћарама-ћарсы жаулыѕы осыѕан џћсайды. Жаратылыстыѓ ћатал заѓы осындай. Ћасиеттi Ћџранда айтылмап па едi: ...Сендердi бiз ќуелi рух етiп жараттыћ та, содан соѓ ћалыпћа (адам тљрiне) салдыћ. Содан соѓ перiштелерге: «Сендер адамѕа бас иiѓдер», – дедiк. Iбiлiстен басћаныѓ бќрi бас идi. Тек Iбiлiс ћана ћасарысты. «Бас июге бџйырѕан шаѕымда сен неге ћасарыстыѓ?» – деп сџрады Алла Iбiлiстен. «Мен олардан артыћпын, менi оттан, ал адамды топыраћтан жараттыѓ», – дедi Iбiлiс. «Сен бџл жерден (жџмаћтан) шыѕып кет, – дедi Алла Iбiлiске. – Бџл жерде сен %зiѓдi астам џстауыѓа болмайды. Жоѕал. Сен ћор боласыѓ». «Маѕан адамдар ћайта тiрiлетiн кезге дейiн (ћияметке дейiн) мќулет бер», – дедi Iбiлiс. «Саѕан мќулет берiлдi», – дедi. «Менi тура жолдан аздырѕаныѓ љшiн мен сенiѓ тура жолыѓа к%лденеѓ тџрамын. Сонан соѓ с%зсiз олардыѓ алдынан, соѓынан, оѓынан, солынан (жан-жаѕынан) шабуыл жасаймын. Олардыѓ басым к%бi шљкiршiлiк ететiндер емес екенiн к%зiѓмен к%ресiѓ» (Ћџран Кќрiм. «Ќѕсаф» сљресi, 11–17. Аударѕан У.Ћыдырхан).

Барлыћ монотеистiк дiндерде осы сарындас рауаят айтылады. Демек, дљниеге адам келгенде оныѓ антиподы да бiрге жаратылѕан болып шыѕады. Кљллi ѕаламдыћ тiзбектегi жоћтан бардыѓ жаратылып, бардыѓ жоћћа айналатыны секiлдi заѓдылыћпен сабаћтас, саналы болмыс иесiн ќлдећандай сынаћћа салып, сљзгiден %ткiзу љшiн Арсы-Кљрсiде ћџрылѕан жобажоспар секiлдi. Менiѓ таћуа ќкем айтар едi: – Алла таѕала жаратћан кљллi жанды, жансызда ертеѓгi кљнi %зiнiѓ ќрбiр амал-ќрекетiне жауап беретiн жалѕыз адам ѕана екен! – деп. – Мџны ћалай тљсiнсек болады, к%ке? Бџл сонда ќдiлеттiлiкке жата? – деп сџраймын ѕой. – Аћирет кљнi жанды маћџлыћаттыѓ бќрi ешбiр сџраусыз, жазасыз жойылып кетедi дегендi ѕалымдар аузынан естiген едiм. Сондай-аћ шайтан, шайтан жолына тљскен %зге жын, перiлер де бiрден сџраусыз, тексерусiз тамџћ отына лаћтырылады деседi. – Ал сонда адамныѓ не жазыѕы бар? Онсыз да раћымы мол Иемiз бiр жолѕа кешiрiм жасап, бџл дљниеде бас еркiнен айрылып ћалѕан кљнќкар ћџлдарын тамџћ отынан ћџтћарып алса ћайтер едi? – Егер адам %зiнiѓ бџл жалѕандаѕы амалќрекеттерiне џлыћ аћићи хаћтыѓ алдында жауап бермейтiн болса, онда, балам-ау, сол адамды жаратып, бџл дљниеге келтiрудiѓ, оѕан аћыл-ес, ой-сана, ерiк, жiгер дарытудыѓ не ћажетi бар? Онда, сiрќ, адам %мiрiнде, кљллi тiршiлiкте тљк маѕына, титiмдей тќртiп ћалмас едi, – деп бiздiѓ ќкей алыстан ораѕытып кетер едi. – Сонда к%зге к%рiнбейтiн, %зi оттан жаралѕан шайтан адам баласын ћалай аздырып, терiс жолѕа тљсiрмек? – Ол лаѕнет адамныѓ ћаны арћылы оныѓ iшiне кiрiп алып, кљнi-тљнi кљбiрлеп, сыбырлап, љгiтiн жљргiзе бермес пе? Тек осы дљние пайдасын кљйттеп

жљретiн кљйбеѓ тiршiлiк иелерiн, дiнi жоћ, дiлi осал, ар-џяты олћыларды iздеп тауып алып, о баста жаратћушы Иемiз белгiлеп берген тура жолдан адастырып кетпес пе? – Неге %йтедi? Ћандай маћсатпен? – Ол лаѕнет ќуелде жаратћушы Иемiзбен айтысћа тљсiп, бџйрыћты орындаудан бас тартћанда, %зiнiѓ адам жаратылысынан артыћ екенiн дќлелдегiсi келген жоћ па? Бџдан былай ћиямет кљнiне шейiн осы с%зiнiѓ шындыћ екенiн, адамныѓ ардаћтауѕа тџрарлыћ ћасиетi кем екенiн, оныѓ бќрiбiр шайтан жолына тљсiп кететiнiне Иемiздiѓ к%зiн жеткiзу љшiн тыраштана бермек ћой. Бќлкiм, осындай ќдiс-айламен %зi тозаћћа кететiн аћыр заманды алыстата тљспек пе, кiм бiледi... – Сонда, немене, Iбiлiс бiржола жеѓiлген кљнi жер бетiнде аћыр заман орнамаћшы ма, к%ке? Жоћ ќлде Iбiлiс бiржола жеѓген кезде аћыр заман тумаћшы ма? Жалпы тљптiѓ тљбiнде Адам жеѓе ме, ќлде Шайтан жеѓе ме? – Сџрамасты сџрайды екенсiѓ, балам, – деп ќкем басын шайћап, сќл жымиып кљлiп ћойды. – Бљйтiп сџрайтын себебiм, к%ке... ћай кљнi осы бiздiѓ ауылдыѓ ана бiр молдасы, Пќленше-екеѓ айналасына ћаусаѕан кемпiр-шалдарды жинап алып, «Ћырыћ сауал» деген бiр кiтапты ежiктеп оћып, ћазаћшаѕа тќржiмалап отыр екен, – деп мен с%зiмдi жалѕадым. – Сол кiтапта, Пќленше-екеѓнiѓ тљсiндiруiнше, аћыр заман жер бетiнде иман-шапаѕат, ѕаделет тљбегейлi жоѕалѕан кезде туатын к%рiнедi. Ћателеспеу љшiн дамулланыѓ тќржiмасына сљйенiп ќлгi «Ћырыћ сауал» деген кiтаптан мынадай ћысћа љзiндiнi ћаѕазѕа тљсiрiп алып едiм, к%ке, тыѓдап к%рiѓiз... «Исрафил керней шалып, ћиямет кљнiн жария еткен кезде жер бетiнде ар-џят, мейiрбандыћ, ћайырым-садаћа ћалмас едi. Ћџран белгiлеп берген жаћсылыћ пен кемеѓгерлiк те келмеске кетедi. Ѕџламалардыѓ тура жолы џмытылып, ћџлћы-пейiлдерi бџзылѕан адамдар %згелердiѓ

есебiнен кљн к%редi, ћазылар жалѕан љкiм шыѕаруды ќдетке айналдырады, %тiрiк-шындыћћа айналады, заѓдар мен тќлiм-тќрбие жоѕалады» дейдi екен ќлгi кiтапты жазѕан Фурати атты ѕџламаѓыз. Бџл, немене, сонда шайтанныѓ жеѓiске жетуiнiѓ дќлелi ме? Мџны естiгенде, менiѓ таћуа ќкем езуiндегi азѕантай жџмсаћ кљлкiсiн тез жиып ала ћойып, к%зiн жџмып, бiр ауыћ тереѓ ойѕа шым батып кеткен едi. Содан недќуiр љнсiз отырды да, тамаѕын ћайта кенеп, аздап ж%ткiрiнген соѓ: – Мен ћайдан бiлейiн, балам. Тоћуым бар болѕанмен, оћуым аз адаммын... – деп бiр ћайырды. Содан ќрi с%зiн былай сабаћтады. – Бiраћ менiѓ пенделiк ойым айтады: тљптiѓ тљбiнде бќрiбiр шайтан лаѕнет жеѓiлiске џшырайды, кљйрейдi, ћџриды... Тамџћћа тљсетiнi ћџритынын аѓѕартпай ма? Жер бетiнен имандылыћ бiржола жоѕалып кете ћоймас. Бџѕан Алланыѓ с%зi Ћџран куќлiк бередi. «Ћџранды шынында бiз тљсiрдiк жќне оны ћорѕайтынымыз да рас» демеп пе едi Иемiз? («Хижiр» сљресi, 9-аят. Аударѕан У.Ћыдырхан). Ендеше, ѕаламдыћ ѕаделет кiтабын Алланыѓ %зi ћорѕайтын болса, сол кiтапта к%рсетiлген тура жолдыѓ жоѕалып кетуi мљмкiн бе? Алланыѓ заѓын %згертуге Алладан басћа ешкiмнiѓ шамасы келмейдi. Ендi азѕырушы шайтан адамныѓ iшiне ћан тамыры арћылы кiредi деген ћисынѕа келейiк. Адам бойындаѕы генефондтыѓ ќйтпесе сыртћы ортадан жетiп жататын кљллi аћпараттыѓ, тiптi «жан» аталатын субстанцияныѓ ћан клеткаларына орналасћаны ж%нiндегi ѕылыми-философиялыћ болжамдар жайында бiз «Ћандастар» атты рисаламызда шет пџшпаћтап жазѕанбыз. Ал адамныѓ антипод жаратылысы туралы айтћанда, егер шайтан деген шартты џѕымды сырттан келетiн ќсер, ќйтпесе адамныѓ %з iшiндегi аћпарат к%зi ретiнде ћарастырсаћ, мџныѓ да ћан арћылы тарайтынына сенуге болады. Адам аѕзасын зерттейтiн ѕалымдардыѓ (мысалы,

М.Гейманс, С.В.Аничков т.б.) дќлелдеуiнше, адам аѕзасындаѕы каротид тљйiндерi аталатын, к%лемi арпа дќнiндей кiшкене «детальдыѓ» ћызметi айрыћша к%рiнедi. Мџндай тљйiндер саны – екеу ѕана, бџлар мойындаѕы џйћы тамырларыныѓ айрыѕына орналасћан. Џйћы тамырыныѓ ѕылыми-биологиялыћ атауы – каротис екен де, каротид тљйiндерi осыдан шыћћан к%рiнедi. Ал осы каротид тљйiндерiнiѓ ћан ћџрамындаѕы оттегiнiѓ %згерiстерiне аса сезiмталдыћ танытатынын бiрден байћаѕан ѕалымдар бџдан кейiн фармакологиялыћ лабораторияда арнайы тќжiрибелер жасай бастапты. Олар сонда оттегi жетiмсiздiгiн (гипоксия аталатын) тудыру љшiн ќр тљрлi улы заттарды ћолдана бастамай ма? Мџндай жаѕдайда ќдетте адам аѕзалары ауа «аштыѕынан» азап шегiп, ћызметi бќсеѓсiп, кљрт нашарлап кетсе керек едi. Ал бiраћ бџл жолы кљре тамырдаѕы каротид тљйiндерiнiѓ ћызметi нашарлаудыѓ орнына, ћайта керiсiнше – жанданып жљре берген. Содан зерттеушiлер бџл тљйiндердi кљкiрттi сутегiмен, калий цианидiмен улап, тџншыћтырып тастамаћ болады – бiраћ бџл ќрекеттерiнен тљк шыћпайды: екi тљйiн бџрынѕыдан г%рi жандана тљсiп, ћызметтерiн кљшейтуден танбайды. Адам аѕзасына %зге дљниеден келiп ћосылѕан антиподтар секiлдi, былћ етпей тџра бергенге џћсайды. Бџѕан ћатты таѓырћаѕан зерттеушiлер мойындаѕы кљре тамырлардыѓ айырыѕына жабысћан осы екi каротид тљйiндерiнiѓ адам ћанын тџраћты тљрде «оћып» отыратынын, оныѓ химиялыћ %згерiстерiн жете баћылап, адамныѓ iшкi, психологиялыћ сезiмдерiндегi ќрбiр ћџбылыстарды ћабылдап отыратын ћасиеттерi бар екенiн аныћтайды. Ќлi сыры, тљбiрi толыћ ашылмаѕан ѕылыми ѕажайыптыѓ бiрi осындай болса керек. Ал Алланыѓ Ћџраны бџл ж%нiнде не айтушы едi? Оћып к%рейiк: «Мы сотворили уже человека и знаем, что нашептывает ему душа; и мы ближе к нему, чем шейная артерия. Вот принимают два приемщика, спра-

ва и слева, сидя. Не произнесет он и единого слова, иначе как у него – готовый надсмотрщик». («Каф» сљресi, 16–18-аяттар. Аударѕан И.Ю.Крачковский). Атаћты арабтанушы ѕалымныѓ орысша аудармасын %згерiссiз келтiрiп отырѕан себебiмiз тљсiнiктi – мџнда жаратушы Иемiздiѓ %зi жаратћан адам жанындаѕы ќрбiр ћџбылымды жете бiлетiндiгi, оѕан мойнындаѕы екi кљре тамырдан да жаћын екендiгi, адамныѓ екi жаѕында бќрiн ћабылдайтын екi ћарауылдыѓ отырѕаны, адам бiр с%зiн айтып љлгiргенше ћарауылдыѓ ќзiр тџратыны аныћ айтылѕан. Ал %зге аудармалардыѓ к%пшiлiгiнде надсмотрщик-ћарауыл «екi перiштеге» ауыстырылѕан. Бќлкiм, «екi перiштесi» де – дџрыс шыѕар. Дегенмен бџл жерде мойындаѕы кљре тамырѕа жабысћан екi каротид тљйiнiне – адам миына бар аћпаратты жеткiзiп тџратын ѕажайыпћа еѓ жаћын тџрѕан осы надсмотрщик-ћарауыл деген џѕым екенi рас. Бџдан баяѕыда Ћџранда айтылѕан шындыћты арада мыѓ жарым жыл %ткен соѓ адамныѓ %зiнiѓ %мiрлiк тќжiрибесi – ѕылым дќлелдеп шыћты деп ћорытсаћ болмас па? С%йтiп, шайтан лаѕнеттiѓ адамныѓ аћпарат к%зi – ћан арћылы iшiне, миына, жљрегiне (таѕы несiне?) кiрiп кетуi ќбден ћисынды ќѓгiме болып шыѕады. «Ћанына сiѓген ћасиет» деп жатпай ма? Миына, бауырына, жљрегiне сiѓген ћасиет деп ешкiм айтпайды. Мџндай џѕым жалѕыз ћазаћта емес, %зге халыћтарда да бар. Ќрине, шайтанѕа еру, ермеу – адамныѓ %з ыћтиярында. Асылы осы шайтан туралы џѕым да адамныѓ жаћсы-жаман ќрекеттерiне баѕа беруден, таразыѕа салып %лшеуден, ажыратып-айырудан туѕан болуы керек. Fйткенi кез келген пенденiѓ ќзќзiлдiѓ соѓына ерiп кете бермейтiнi тљсiнiктi. Ќзќзiл де %зiне џћсас, к%ѓiлi жаћын адамдарѕа сљйкенiп, сљйсiнiп жљретiн шыѕар-ау. Мџсылман ѕџламасы Уахид Абду Саламныѓ

пiкiрiнше, шайтан лаѕнеттiѓ адамныѓ жан дљниесiне кiрiп кететiн ќлденеше есiктерi бар к%рiнедi. Олардыѓ атауы: надандыћ, ашушаѓдыћ, фќни жалѕанныѓ ћызыћтарын ћуып кетушiлiк, байлыћћџмарлыћ, сараѓдыћ, астамшылыћ (менмендiк), билiкћџмарлыћ, нќпсiћџмарлыћ т.б. тiзiлiп кете бередi. Осы автордыѓ Шайтанѕа беретiн сыртћы сипаттамасы да назар айдарарлыћтай. Аты-ж%нi: Iбiлiс. Тџраѕы: надандардыѓ кеудесi. Елi: Ћџдайѕа ћџлшылыћ етпейтiндерден. Дќулетi: алдау-арбаумен жинаѕан дљние-мљлiк. Мќжiлiс ћџратын жерi: базар. Тљр-тљсi: хамельон кесiрткеге џћсас. Ќйелi: жалаѓаш жљретiн ћатын, ћыз. Досы: Ћџдай (ѕаделет) жолымен жљрмейтiндер. Кiмнен ћорћады: тќубаѕа келушiден. Љйi: моншалар мен ќжетханалар. Одаћтасы: екiжљздi мљнќфыћтар. Асы: парадан тљскен азыћ-тљлiк. Сусыны: араћ-шарап. Дiнi: куфр (еш нќрсеге сенбеу). Кќсiбi: пќле-жала, %сек-аяѓ. С%зiнiѓ басы: «Мен!» т.б. тiзiлiп кете бередi. Осындай терiс жолѕа тљскендердiѓ бќрiн шайтанныѓ шќкiрттерi, к%мекшiлерi деп атасаћ болады. Айрыћша бљгiнгi заманда, басћадай ќлеуметтiкћоѕамдыћ кеѓiстiкте %сiп-%нiп, %згеше тќрбие алѕан мына бiздер, аѕа џрпаћ љшiн бiрден жат, тљсiнiксiздеу к%рiнген «нарыћтыћ ћатынастар» деген кезеѓге ћадам басћан тџста бџрыныраћта жабулы тџрѕан талай «есiктердiѓ» (Уахид Абду Саламныѓ бейнелеуiндегi) айћара ашылып кеткенi аћићат. Бiздiѓ арамызѕа капитализммен бiрге капитал, байлыћћџмарлыћ ендеп кiре бастады. Ќуелден мал тауып, жан баѕуды жек к%рмейтiн адам ћауымы ќлгiндей «есiктердiѓ» мљлде ашыћ ћалѕанын к%рiсiмен ќрi сол «есiктердiѓ» алдында тџратын тексерушi кљзетшiлердiѓ лездiѓ арасында iзiм-ћайым жоѕалып кеткенiн пайдаланып, бiрден лап ћойды емес пе? Ћалайда баю керек болды. Џрла, жырла, тона, тала – байы! Басћа оѓды џѕымныѓ бќрi жайына ћалды. С%йтiп, бiрте-бiрте бай-баѕландар бљгiнгi заманныѓ ћањармандарына айналды. Баяѕыда

тљтiнi ћою шыћћан жерлердi аѓдып, кiшiгiрiм той-томалаћтарда тамада болуѕа таласып жљретiн майрампаздар ендi телеэкран жџлдыздары, атаћты миллионерлер. Баяѕыда барабан соѕып, баћ-шаћ етiп босћа шулап жљретiн, не дауысы жоћ, не талѕамнан жџрдай тарбаћалар ендi эстрада жџлдыздары, атаћты миллионерлер. Мектепте он жыл оћып не к%бейту таблицасын жаттап љлгермеген, не Толстойдыѓ, не Абайдыѓ бiр кiтабыныѓ бетiн ашып оћымаѕан ордаѓбайлар ендi атаћты бизнесмендер ћатарында тџрып алып, ћалт-ћџлт етiп ќзер кљнелтiп жљрген %зге момындарѕа осћырына, оћырая ћарайды. Осындай ћџбылыстар бiздегi бар бќленiѓ есiгiн ашып жiбергенге џћсайды. Жоѕарыда айтылѕан «шайтани» мiнез, сипаттар бџрыннан да аз емес едi – соѓѕы он бес-жиырма жыл к%лемiнде бџлар ћара ћџрттай ћаптап к%бейiп кеттi. Дљниећоѓыздыћ надандыћты, тойымсыздыћты, параћорлыћты, жалаћорлыћты, мансапћорлыћты, нќпсiћџмарлыћты, астамшылдыћты туѕызады екен. Осындай жолѕа тљскендер шетiнен шайтанныѓ шќкiрттерiнiѓ ћатарына барып ћосылады. Бейнелеп айтсаћ та, туралап айтсаћ та – осы ћисын. Ќрi осындай терiс жолѕа тљскендер адами, адамгершiлiк жљйеге емес, оѕан ћарама-ћарсы полюсте, антисистемаѕа ћызмет етпекшi. Еѓ ћауiптiсi – мџндайлар жеке бастарыныѓ азѕындауымен ѕана тынбай, ћоѕамда субпассионарлардыѓ (Л.Н. Гумилев) санын к%бейтiп жiбередi, с%йтiп тљптiѓ тљбiнде руханият %ркендерiнiѓ %суiн тоћтатып, %ркениет тамырларына балта шабады. Байлыћ атаулы жаманшылыћћа бастай ма? Мџндай сџраћћа жауап табылады екен. Бiрде бiздiѓ џлыћ пайѕамбарымыз Мџхамед (с. ѕ. с.): «Осы дљниенiѓ жарћылдаѕан ћызыћтары мен сџлулыћтары менiѓ љмметтерiмдi адастырып жiбере ме деп ћорћамын», – деп уайым айтса керек. Сонда бiр кiсi орнынан тџрып: «О, Расулла! Сiз айтћан нќрсе-

лер жаћсылыћтар емес пе? Ал жаћсылыћ жаманшылыћ ќкелушi ме едi?» – деп сџрайды. Пайѕамбар азкем љнсiз отырып, артынан: «Ќлбетте, жаћсылыћ жаманшылыћ ќкелмейдi, – дейдi. – Бiраћ к%ктемде %сiп шыћћан жемiстердi талѕап-таѓдамай жей беретiн ћомаѕай адамныѓ денсаулыѕы бџзылып немесе уланып %лiп ћалуы мљмкiн ѕой. Осы секiлдi бџл дљниенiѓ байлыѕы да ћызыћ ќрi тќттi к%рiнедi. Мџсылманныѓ еѓ жаћсысы сол байлыѕынан кедейлерге, жетiмжесiрлерге, љйсiз-кљйсiз жљргендерге б%лiп беретiндерi ќрi адал жолмен тауып, ж%нiмен жџмсайтындары – ћайырымдылыћ дегенiмiз де осы. Ал адал жолмен таппай, ћомаѕайлыћпен жей берсе, ћанаѕатты бiлмес, ћиямет кљнi мџныѓ бќрi оныѓ алдынан шыѕады» (Ќбу Саид ќл-Худри). Бџдан iзгiлiктi iстерге жџмсалатын байлыћты ешкiмнiѓ кљстќналамауы керек екенi к%рiнiп тџр. Байлар ѕана емес, iзгiлiк жолында жљрмеген кедейлер де шайтан шќкiрттерiнiѓ ћарасын к%бейте бермекшi екен. Бiр ѕана мысал. Ћай жылы ел жаћта демалыста жљрген кезiмде, ћасымда аудандыћ ќкiмшiлiктiѓ б%лiм бастыѕы бар, Шиелiнiѓ ќжептќуiр тљзу, кеѓ к%шесi бойымен жайбараћат келе жаттыћ. Кенет ћарсы алдымыздан к%нелеу бiр жеѓiл машина шыѕа келдi де, тџп-тура бiз отырѕан к%лiкке ћарай ызѕыта ж%нелсiн. Бiз отырѕан к%лiктiѓ жетегiн џстаѕан жас шофер сонда ћапелiмде сасып ћалып, туралап келе жатћан машинамен соћтыѕысып ћалмас љшiн астындаѕы «атыныѓ» – «Тойота» болуы керек, – басын кiлт бџрып алып ћаша ж%нелгенде, к%шенiѓ жиегiндегi шалшыћ суѕа гљмп етiп ћойып кеттi. Бiраћ бљйтiп жалтарѕанмен, ћарсы беттегi ћарћынын тежемеген ћуѕыншыдан ћџтылып љлгiрмедi. Ќлгi ызѕытпа салдырап келiп, бiз отырѕан машинаны тџмсыћтан берiп жiбердi де, тырћ-тырћ еткен ќлсiз дыбыс шыѕарып, артынша љнi %штi. Мџныѓ бiз отырѕан к%лiктi ќдейi, ћасаћана келiп соћћаны айдан аныћ едi. Одан ќрi не болды

дейсiз ѕой? Бќрiмiз абыржып сыртћа шыѕып, љстi-басы сауыс-сауыс, саћалы %сiп кеткен, к%зi кiртиген тќпелтек жiгiтке – џсћыны мџныѓ %зiнен де жаман, ћаусаѕан кќрi «Жигулидiѓ» иесiнiѓ ћасына барып: – Ќй, шыраѕым, мџныѓ ћалай? Тџп-тура тљзу жолда келе жатћан бiзге соћтыћћаныѓа ж%н болсын? – деп сџрамаймыз ба? Сонда ќлгi неме жылт-жылт еткен тышћан к%зiн жасырмастан, басын ћисаѓдатып: – Fздерiѓ ѕой... – деп мiѓгiрлей бердi. Ћасымдаѕы ќкiмшiлiк ћызметкерi бойшаѓ, аяћћолы балѕадай жас жiгiт едi, сол мынаныѓ бетсiздiгiне ашуланып, ћасына жетiп барды да: – Ќй, сен не оттап тџрсыѓ? Ќдейi келiп соћтыѕып, ендi бiзге жала жаппаћшы ма едiѓ? – деп жаѕасынан џстап, сiлкiп-сiлкiп жiбердi. – Ћане, бар документтерiѓдi ќкел... Правоѓ мен техпаспортыѓды маѕан бер! – деп дiгерледi. Анау «бермеймiн» деп ћарсылыћ к%рсеткендей сыѓай танытћанмен, ћарулы бойшаѓ жiгiттiѓ мысы басты ма екен, ќйтеуiр кљѓкiлдеп жљрiп, ћаусаѕан кќрi «Жигулидiѓ» ћџжаттарын ќкiмшiлiк ћызметкерiнiѓ ћолына џстатћан. – Ендi кете бер. Сенiмен кейiн с%йлесермiз, – деген ћызметкер бџдан кейiн сабасына тљсе бастап, жол шетiндегi шалшыћта батып тџрѕан жасыл тљстi, су жаѓа шетелдiк машинаныѓ ћасына барып: – Ћап, атаѓа нќлет-ай... Ћиратып кетiптi ѕой! – дегенде, даусы ерекше жайсыз шыћты. Шынында, су жаѓа шетелдiк машинасыныѓ сол жаћ шекесi опырылып тљскен екен, айналасына жарыћ тљсiретiн шамдарыныѓ кљл-талћаны шыѕып шашылып жатты. – Ендi мџны Ћызылордаѕа иќ Шымкентке апарып ж%ндетпесем... бџл маѓайда керектi жабдыћтар жоћ, – деп машина иесi – момын, нќзiк бiтiмдi жiгiт – сол жерде %кiнiшiн бiлдiрiп, уайымдап тџрды.

– Саспа, ж%ндеуге кететiн бар шыѕынды айыптыдан %ндiрiп аласыѓ, – деп ќкiмшiлiк ћызметкерi оны жџбатћан болады. Кейiн естiдiм: арада екi-љш кљн %тiп, оћыс оћиѕаныѓ iзi суи бастаѕан кезде, ќлгi ћаусаѕан кќрi машинаныѓ иесi аудандыћ милиция бастыѕына (ќлде ГАИ-ге ме) салаћџлаш арыз жазып, мџны пќлен кљнi пќленбай к%шеде аудандыћ ќкiмшiлiктiѓ б%лiм бастыѕы Пќленшеев отырѕан к%лiк ќдейi апатћа џшыратып, орасан шыѕынѕа кенелтiптi ќрi мџнымен де ћоймай, ќлгi Пќленшеев кљш ћолданып, кљллi ћџжаттарын тартып алыпты, к%лiк апаты болѕан жерге ГАИ саћшыларын шаћыртуѕа мџршасын келтiрмей, %зiн боћтап-бџралап ћуып жiберiптi деп бар пќле-жаланы т%ндiрсе керек-тi. Содан милиция бастыѕы Пќленшеевке звондап: «Исеке, ондай арызћойлармен шатасып, атыѓызды былѕап ћайтесiз? Одан да ол неменiѓ бар документтерiн ћайтарып берiп, ќкелеп-љкелеп ћџтылсаѓызшы!» – демей ме? Жалаћормен жаѕаласатын басћа лажы ћалмаѕанын байћаѕан Пќленшеев аћылман аѕаныѓ айтћанын iстеп, ќлгi бiз к%зiмiзбен к%рген апатты ќдейi жасаѕан жiгiттi артынан кеѓсесiне шаћыртып алып, ћџжаттарын ћайтарып бередi. Ал тљк жазыѕы жоћ су жаѓа шетелдiк машина иесiнiѓ бџдан соѓ ќжептќуiр шыѕынѕа батћаны тљсiнiктi. Ћаусаѕан кќрi машина иесi – кедейдiѓ, су жаѓа шетелдiк машина иесi – байдан кек алѕан сићы осындай. Шаѕын ауылдаѕы шаѕын оћиѕа. Кiшiгiрiм «тап тартысыныѓ» к%рiнiсi. Осындаѕы кедейдiѓ (бќлкiм, %зiн «кедей» санайтын) субъектiнiѓ психологиясы ќбден тљсiнiктi: бџл неге жаман, ескi машина мiнiп жљредi? Ал анау неге жаћсы, ћымбат машина мiнiп жљредi? Fй, мен саѕан к%рсетейiн... Бар болѕаны осы. Мiне, осындайлар – шайтанныѓ азыѕы. Iбiлiс кљншiлдердi, ћызѕаншаћтарды %те жаћсы к%редi. Кљншiлдер мен ћызѕаншаћтар – Iбiлiстiѓ еѓ жаћын достары деседi. – К%ке, шайтан жолына тљскендердi жамандаймыз

кеп, жамандаймыз кеп... Бiраћ сол шайтани жолмен жљргендердiѓ шетiнен жолы болѕыш болатыны ћалай? – деп мен таћуа ќкеме %зiм љшiн еѓ маѓызды к%рiнетiн сџраћты ћоймаймын ба? – Ќне, байып жатћан да солар, %сiп жатћан да солар, т%рде, т%беде отырѕанныѓ к%пшiлiгi де сондайлар. Сiз бен бiз жиi айтатын ќдiлет, теѓдiк дегендер сонда ћайда ћаѓѕып кетпекшi? – Соныѓ бќрiн бiле берсем, мен ќлдећашан Апылатынмен табаћтас отырмас па едiм? – деп бiздiѓ ќкей мџндайда миыѕынан кљлiп ћояр едi. – Ќлiмсаћта Алланыѓ %зiмен айтысћа тљскен бџл кќззапты оѓай-оспаћ к%рiп пе едiѓ? Бiр рауаятта бџл кќззќп жетпiс мыѓ перiштенi ћарауында џстаѕан, асћан ѕџлама, бiлгiр едi деп те айтылады. Ендеше мџныѓ соѓына ергендердiѓ ћай-ћайсысына да ћолѕабысын тигiзуге, демеп жiберуге ќбден шамасы келедi, айла-амалы да жеткiлiктi. Бiраћ, балам, шайтанмен шартћа отырѕандар бiле бермейтiн таѕы бiр кiлтипан бар. «Ол не нќрсе?» – деп сџрамайсыѓ ба? – Ал сџрайыћ, к%ке. – Шайтан ешћашан ешкiмге опа бермейдi. Оныѓ ћызметi сондай. Ол бiреулердi к%терiп барып-барып, аћыр соѓында ћџрдымѕа тастап кеп жiбередi. Ол лаѕнеттiѓ бар маћсаты ежелден адам баласын к%ркейту, мџратына жеткiзу емес, аздыру-тоздыру емес пе едi? 16.08.2009 ж.

ЋАНДАСТАР НЕМЕСЕ БЉГIНГI ЉШ АНЫЋ Менiѓ елде тџратын Хџддыси деген чечен жолдасым бар едi. Соныѓ %з аузынан естiген бiр ќѓгiме есiме тљсiп отыр. Бiрде осы Хџддыси кеш ќлетiнде %зi ћызмет iстейтiн кеѓсесiнен љйiне ћарай келе жатып, орталыћ базарды ћоршап тџрѕан биiк кесек дуалдыѓ жанынан %те бергенде, анадай жерден: – Ќй, ќй, ћайда бара жатырсыѓ? Мына бџзыћтардан менi ћџтћара кетпеймiсiѓ?! – деген ашулы дауысты естидi. Сонда бџл бџныѓ ана тiлiнде – чеченше дауыс шыћћан жаћћа бџрылып жалт ћараса, биiк дуалдыѓ бiр бџрышында еѓгезердей екi сары орыстыѓ ортасында екi ћолы ербеѓдеп, кiрiптар халге тљсiп тџрѕан осындаѕы тџтынушылар одаѕыныѓ экспедиторын – %зiнiѓ ескi танысын к%редi. Хџддыси сол арада сќл б%гелiѓкiреп, ойда жоћта екi зорлыћшыныѓ ћыспаѕына тљсiп ћалѕан жерлесiне бiрден болыса кетудiѓ ћисынын таппай, екiџдай халдi басынан кешiрсе керек. Бџныѓ бiрден iлгерi џмтылмай, кiбiртiктей беруiнiѓ себептерi де жоћ емес екен. Fйткенi ќлгi экспедитордыѓ џлты чечен болѕанымен, алѕан ћатыны мџсылман емес к%рiнедi. Содан да шыѕар, ол неме осындаѕы азѕантай ћандастарыныѓ бас ћосуларынан, ћџрапаттарынан бойын аулаћ салып, б%лектенiп жљретiнге џћсайды. Ал мџныѓ %зi чечендер арасында сирек џшырасатын, жат мiнезге жатады. Жалпы алѕанда ћайда жљрсе де тџтастыѕынан, ынтымаћ-бiрлiгiнен айрылмайтын iргесi берiк халыћтыѓ iшiнде ќлгi экспедитор секiлдi бiрлi-жарым шiрiген

жџмыртћаны %зге нќсiлдестерi секiлдi ерекше џнатпайтын Хџддысидiѓ бќрiбiр џзаћћа шыдамы жетпей, биiк дуалдыѓ тасасында ћолдарына тљскен сорлыныѓ жаѕасына жармасып, тал тљсте тонауѕа кiрiскен кiсќпiрлердiѓ ћасына аяѓдап барып, араѕа тљсуге мќжбљр болады. – Ќй, жiгiттер, бџларыѓ ћалай? Екеуiѓ тџрып бiреуге жабылѕандарыѓ џят емес пе?– деп Хџддыси ќуелi екi зорлыћшыны мќмiлеге келтiргiсi келедi емес пе? С%йтсе, экспедитордыѓ ћалтасындаѕы азѕантай аћшаны ћаѕып алѕан бџзыћтар ендi оныѓ аяѕына киген су жаѓа жылтыраћ туфлиiн шешiндiрiп алудыѓ ќрекетiне кiрiскен екен. Бџзыћтар ћастарына барѕан бџѕан пысћырып та ћарамай, орысша боратып боћтап жiбередi. – Жаныѓ барда, ћайћай! Ќйтпесе таяћ жейсiѓ!– деп доћ к%рсетедi. Хџддыси болса, ќрине, капуста мен картошканы ћорек етiп жљрген iшегi жiѓiшке ќлсiздердiѓ ћатарынан емес, ћазаћ арасында %сiп ћазы мен ћартаѕа тойып љйренген толыћ, жуан жiгiт, аяѕы келсаптай, жџдырыѕы тоћпаћтай томырыћтар ќулетiнен шыћћан. – Сонда ћаным ћайнап басыма шыћты,– дейдi Хџддыси. – Ќрi ћарай љгiтiмдi тез доѕардым да, астамсыѕан аћымаћтарды екi бџттарыныѓ арасынан бiрбiрлеп теуiп, шалћаларынан тљсiрдiм. Содан соѓ бет, мџрындарын бiраз тегiстеп, шошћадай шыѓѕыртып сабадым да, аћырында арттарына ћарауѕа шамаларын келтiрмей, ћуып жiбердiм. – Ќб, бќрекелдi!– деп сонда бiз зорлыћшылардыѓ ќдiл жазасын берген жолдасымызды ћошеметтей бастаѕанбыз. Бiраћ Хџддыси бiздiѓ к%терме с%зiмiзге пќлендей елп ете ћойѕан жоћ. Ћайта ћабаѕын шытып, ренжiген сыѓай танытты. – Ќлгi экспедиторды айтамын-ау,– дедi.– Кќпiрлердiѓ ћыспаѕынан босатып жiберген маѕан Алла разы

болсын айтудыѓ орнына, ћайта менi ала к%зiмен атып тџр. – Онысы ћалай?– деп бiз сонда кќдiмгiдей таѓырћап ћалѕанбыз. – «Менiѓ аћшам ана бџзыћтардыѓ ћалтасында кеттi. Сенiѓ ћайтарып беруге шамаѓ жетпедi»,– деп менi с%ге бастады... – Апырмай, ќ?! – «Ей, жаѓа дер кезiнде айтпадыѓ ба? Ендi ол немелердi ћайдан iздеп табамын? Ћарасын батырып, ћашып кеттi ѕой...», – деп мен ендi экспедитордыѓ алдында аћтала бастадым. – Адамшылыѕы кем сорлы екен ѕой,– деп сонда бiз Хџддысиге жанашырлыћ бiлдiрген болдыћ.– Ондай жаћсылыћты бiлмейтiнге жаћтасып неѓ бар едi? Экспедитордыѓ арамнан тапћан артыћ аћшасын џрылар олжалап кетсе ћайтушы едi? Fзiне де сол керек! – Басћаша бџлтаруѕа менiѓ хаћым жоћ ћой!– деп Хџддыси басын т%мен салып, ойланыѓћырап отырды. – Неге?– деп сџраймыз. – Ол неме ћаншама дљниећоѓыз, майдапашаћ болса да, бќрiбiр менiѓ ћандасым емес пе? – Онда тџрѕан не бар екен? – Ћандастыѓ аты – ћандас. Мен оны жаћсы к%рейiн, жек к%рейiн, бќрiбiр. Егер менiѓ бiр ћандасымныѓ басына кљн туса, оныѓ %зге тљсi б%теннен зќбiр к%рiп тџрѕанына к%зiм жетсе, мен ћалайда оѕан к%мекке келiп, болысуым керек емес пе? Бiздiѓ халћымыздыѓ ћатал заѓы осындай. Оны бџзсам, мен ћарѕысћа џшырар едiм,– дедi сонда бiздiѓ бала жастан тай-ћџлындай тебiсiп бiрге %скен чечен жолдасымыз. Ћандастар дейдi... Сонда олар кiмдер? Ќдетте бiр џлттыѓ, бiр халыћтыѓ адамдарын ћандастар деп атаймыз. Ћазаћта: «Ћаны бiрдiѓ – жаны( бiр» деген с%з бар. Бџныѓ жалпылама жќй с%з емес, тереѓ маѕыналы, философиялыћ %зегi бар џѕым екенiне ќсте-ќсте к%зiмiз жетiп келедi. Ћандастардыѓ таза биологиялыћ, физио-

логиялыћ жаћындыћтары бар екенi ћазiр ѕылымда кљмќн тудырмайтын жаѕдаят. Мќскеуде немесе Аляскада, Ћытайда немесе Тљркияда жљрген ћазаћтардыѓ, егер ћандары араласып кеткен будандар, ќйтпесе %зiнiѓ џлттыћ жаратылысын џмытћан маргиналдар болмаса, анадай жерден бiр-бiрiн жазбай тануын ћалай тљсiндiрер едiк? Бiз ѕана емес,%згелер де с%йтедi деседi. Ћандастардыѓ дљниетанымы, психологиясы, мiнезћџлћы дара-дара, %згеше сипаттарды ћџрайтыны кљнделiктi тџрмыстыѓ %зiнде де белгiлi. Ќсiресе %зара жиi араласып, к%ршi отырѕан елдердiѓ џлттыћ ерекшелiктерi к%мескiлене бастаѕандай к%рiнгенмен, бќрiбiр бiржола жоѕалып кетпейтiнiне кќрi тарих куќлiк етедi. Бiр ѕана мысал келтiре кетейiк. Бiрде бiз, Алматыдан барѕан екi ћазаћ, Париж шањарына орналасћан ЮНЕСКО кеѓсесiнiѓ маѓындаѕы ресторанда кешкi ас iшiп отырѕан едiк. Сќлден кейiн сол ресторанныѓ есiгiн айћара ашып тастап, улыѕан-шулыѕан болып дауыстап с%йлескен бес-алты адам бiрден т%рге ћарай оза бердi. Оѓашалау орынѕа орналасып, %зара кљѓкiлдесiп ќѓгiме айтып отырѕан бiздiѓ ќлгi улыѕаншулыѕан топћа таѓырћай ћараѕанымызды байћаѕан ћасымыздаѕы тiлмаш француз: – Е, бџлар жџмыстан ћайтћан итальяндар ѕой, – деп тљсiндiрдi.– Бџлар ќдетте осылай еркiнсiп, ћатты дабырласып с%йлеп жљредi. Ћайтерсiѓ, темпераментi к%терiѓкi халыћ ћой! Шынында тамаћ iшуге кiрiскен ќлгi итальяндардыѓ ауыздарына бџдан кейiн де тыным болѕан жоћ. Fздерi ќрi пулеметше бытырлатып тез с%йлейдi екен... Ал бiздiѓ ћазаћ арасында ас iшiп отырѕанда ананымынаны айтып дабырлап с%йлеу – ћашанда ерсiлiкке жатады. Сондай-аћ далада туып-%скен бiздiѓ ќке-шешелерiмiз дастарћан басына жиналѕан меймандарына ћазiргiдей «iш, же!», «алып ћояйыћ!», «к%терiп жiберейiк!» дегендей к%термешi с%здердi к%п айтпау-

шы едi. «Алдыѓа ас ћойдыћ, екi ћолыѓды бос ћойдыћ» деген ћаѕиданы басшылыћћа алушы едi. Сонда осылайша џлт пен џлыстыѓ, бiздiѓ таћырыбымыз бойынша – ћандастардыѓ бiр-бiрiне џћсай бермейтiн мiнез-ћџлыћтары, психологиясы, сiрќ, ћалай ћалыптасћан деген сџраћ туады. Ќрине, бџл жерде %скен ортаныѓ, табиѕаттыѓ, тарихи, ќлеуметтiк тамырлардыѓ тiкелей ќсерi болмай ћоймайтыны аян. Ћазiргi этногенез iлiмiнiѓ негiзiн ћалаушы Л. Н. Гумилевтiѓ пiкiрiнше, этностардыѓ (џлттардыѓ) тарихи дамуына географиялыћ аймаћтыѓ, ландшафтардыѓ ыћпалы тiптi зор к%рiнедi. Бiраћ бiздiѓ маћсатымыз – ћандастар џѕымыныѓ тарихи, ќлеуметтiк сырларына љѓiлу емес, сол ћандас, нќсiлдес ќрбiр индивидтiѓ, жеке пенденiѓ басындаѕы таным, психология, моральдыћ-адамгершiлiк ћасиеттерiндегi %згешелiктер мен айырмалардыѓ тљп т%ркiндерi ћайда жатћанына ой жљгiрту, жауаптар iздеу. Мен љшiн, жазушы ретiнде, жоѕарыда айтћан чечен жолдасым Хџддысидiѓ %зi онша ћаламайтын, тiптi сућаны сљймейтiн ћайыбана бiреуге зорлыћ жасаушы ћайдаѕы бiр бџзыћтарды к%ргенде ћаныныѓ бiрден басына шапшып шыѕа келгенi, содан к%п ойланбастан арашаѕа џмтылѕан ќрекетi ћызыѕыраћ. Ќлсiзге араша тљсу керек екенiн, ќлбетте, бќрiмiз бiлемiз, «с%йту керек» деп насихат айтуѕа бќрiмiз шебер-аћпыз. Бiраћ дќл ќлгiндегiдей т%тенше жаѕдайда Хџддысидiѓ орнында мына сiз бен бiз болсаћ, ћайдаѕы бiр арамтамаћ алћаш љшiн жуан жџдырыћтармен т%белесе кетпейтiнiмiзге кепiлдiк берер едiм. Бiрiншiден, ћайыбана бiреуге ара тљсемiн деп жљрiп, %зiѓ таяћ жеп ћалуыѓ ќбден мљмкiн. Сiз бен бiз мџндайда %те џстамдымыз, бќрiн аћылѕа жеѓдiруге тырысамыз, аћымаћпен бiрге аћымаћ болѕымыз келмейдi. Солай ма? Ал чечен жiгiтi Хџддыси сiз бен бiзше безбендеп тџрмайды. Хџддыси де, ќрине, к%шеде жљрген жалаѓаяћтыѓ бiрi емес: жоѕары бiлiмi бар, бiзге џћсап мойнына гал-

стук таћћан зиялы жiгiт. Аћыл-парасаты, бiлiмi, бiлiгi сiз бен бiзден кем емес. Ауданѕа аты мќлiм азамат, фотожурналист. К%рiнген к%н етiктi бџзыћтармен т%белеске тљсуге мџныѓ да ћџлћы жоћ. Бiз Хџддысидi ћазаћ арасында %скендiктен, ћазаћ болып кеткен деп ойлаушы едiк. С%йтсек, досымыз бќрiбiр чечен (нохчий) болып ћалыпты. Ол %зге бiр чечендi б%тен тљстi бiреулер ортаѕа алып ћиянат к%рсетiп жатћанда бейтарап ћала алмаѕан... Бiрден ћаны басына шапћан к%рiнедi. Бiздiѓше, мќселенiѓ бар тљйiнi осы жерде. Ћан... Ћан мен жан ќу бастан ажырамас егiздей бiрге жаратылѕан болуы керек. Ол ѕана емес: ћан мен жанныѓ ћасиеттерi мен сипаттары ќу бастан ортаћ, џћсас, байланыс, бiрлiкте болуы керек. Ћасиеттi Ћџранда жазылѕан жоћ па едi: «Адамды Бiз топыраћтыѓ еѓ асылынан жараттыћ. Одан соѓ оны џрыћтыѓ тамшысына айналдырып, %те сенiмдi орынѕа – (жатырѕа) орналастырдыћ. Одан ќлгi џрыћты џйыѕан ћанѕа айналдырдыћ. Џйыѕан ћанды бiр жапыраћ етке айналдырдыћ. Бiр жапыраћ етке сљйек бiтiрдiк, одан соѓ сљйекке ет ћондырдыћ, оѕан (жан кiргiзiп) тiрi жаратылысћа айналдырдыћ» («Мџњмин» сљресi, 12–14). Адам миы жете бермейтiн мынандай ѕажайыпћа назар аударыѓыз: осыдан мыѓ жарым жыл бџрын хат танымайтын арабтыѓ (Мџхамедтiѓ с.ѕ.с.) аузынан бiзге жеткен жаратћан Иемiздiѓ с%зiн бљгiнгi тќжiрибеге сљйенетiн iлiм-бiлiм толыћ растап отыр. Соныѓ iшiнде жатырда пайда болатын џйыѕан ћанныѓ уаћыт %ткен соѓ етке айналатыны да тап-таза шындыћ екен. Байћайсыз ба: џрыћ тљскеннен кейiнгi бiрiншi кезекте – ћан тџрады. Демек, ќуелгi кезектегi (биологиялыћ жаѕынан ћарасаѓыз) жаратынды – кќдiмгi ћызыл сџйыћ ћан. Ћан! Мџнда осы кљнге шейiн сыры толыћ ашылмаѕан тылсым ћџпиялар бар секiлдi к%рiнедi. Ћџран, Ислам дiнi ћан iшуге ћатаѓ тыйым салады. Ћаннан жасалѕан таѕам – харамныѓ еѓ љлкенiне жатады. Неге? Кейбiр халыћтардыѓ (мысалы, Сiбiрдегi

џсаћ џлыстардыѓ) дастарћанына ћоятын ћадiрлi асыныѓ бiрi – жаѓа сойылѕан жас малдыѓ отћа ћаћтап пiсiрген ћаны к%рiнедi. Бiраћ ќлгi џсаћ џлыстардыѓ жын, шайтанѕа, от пен суѕа табынатын шамандыћ политеизм нанымындаѕы џрпаћтар екенiн ескеру керек. Ал бiр Ћџдайѕа ћџлшылыћ етушi монотеизм (ислам, иудаизм, христиан) нанымындаѕы нќсiлдестер арасында мџндай жабайы ќдеттердiѓ кездесетiнi ж%нiнде естiп, бiлген емеспiз. Ћайта монотеизм нанымындаѕылар ћан атаулыны ћасиеттеп, киелi нќрседей к%ретiнi мќлiм. Мќселен, ел iшiндегi мал соятын естияр ћазаћтыѓ ќрћайсысы бауыздау ћанды шџѓћырѕа аѕызып, аяћћа бастырмай к%мiп тастайды. Ћан к%рсе, ћатты ћорћып, жљректерi лобли бастайтындар да – к%пшiлiк. Тiптi маман дќрiгерлердiѓ бќрi бiрдей хирург болып шыћпайтыны олардыѓ ћабiлеттерiнiѓ жетiмсiздiгiнен емес, психологиялыћ тосћауылдан %те алмаѕандыѕынан екенi даусыз. Бiр мысалѕа жљгiнейiк. Ресей ѕалымдары Ю. Бут пен В. Нестеров терминалдыћ лабораторияларда жљргiзген зерттеулер нќтижелерiн жария етiптi. Бџлардыѓ пайымдауынша, ќрбiр ћолдан %лтiрiлген хайуанаттар денесiнде «ажал сќулелерi» (гаввах – жанныѓ ћиналуынан туатын ерекше энергия) аталѕан џшћындар пайда болатын к%рiнедi. Егер осындай џшћындарды арнайы ћџралдар арћылы жинаћтап, кљшейтсе ќрi соны ќр тљрлi тiрi организмдерге баѕыттап жiберсе, аса зиянды, ћауiптi %згерiстерге џшырайды екен. Ал ћан iшетiн, ћаннан ћуырып котлет жейтiн байѕџстардыѓ ахуалы кейiн ћандай болатынын %зiѓiз болжап к%ре берiѓiз: азѕындау мен азудыѓ, азаюдыѓ, аћыр соѓында жер бетiнен жоѕалып ћџрып кетудiѓ к%п себептерiнiѓ бiрi осындай жабайы ќдеттерде жатпасына кiм кепiл? Ћан – биологиялыћ жаратылысы жаѕынан да, философиялыћ тџѕырлар тџрѕысынан ћараѕанда да ћасиеттi, киелi џѕым, кљрделi субстанция екенiн бџрынѕы, бљгiнгi ѕылыми зерттеулер дќлелдеп отыр.

В.И. Ленин бастаѕан большевиктер Ресей империясындаѕы билiк басына келген соѓ к%п џзамай к%рнектi большевик, ѕалым, философ А. Богдановтыѓ басћаруымен ћан зерттеу институтын ћџрѕаны тегiннен тегiн емес екен. Кљнi бљгiнге шейiн %мiр сљрiп келе жатћан осы ѕылыми орталыћта кешегi совет %кiметi жылдарында %те ћџпия зерттеулер жљргiзiлгенге џћсайды. Fзге де еуропалыћ ѕалымдар М. Гендель, С. Гроф, Р. Шнайдер, П. Ниханс, Гиршфельд т. б. %ткен ѕасырдыѓ басында, ќсiресе 30–40-жылдарда адам ћанын зерттеушi лабораториялар ашып, ќрћилы тќжiрибелер жасайды ќрi олардыѓ бiразын кейiн расизм теориясын жасаушы бљлдiргiш бџзаћылар пайдалануѕа тырысады... Бiздiѓ џћћанымыз: адамныѓ ћанында ерекше ћасиеттер бар к%рiнедi. Мќселен, жеке индивидтiѓ ћаныныѓ ћызуына, аѕысына зер сала отырып, оныѓ мiнезћџлћындаѕы, моральдыћ болмысындаѕы талай ћџбылыстарды аныћ айыруѕа болады екен. Бџл ѕана емес, ћан ќрбiр адамныѓ нќсiлдiк, жеке бастыћ сипаттарын саћтап ћалушы бiрден-бiр субстанция ретiнде аныћталыпты. Бџл ѕана емес, Ресей ѕылым академиясыныѓ ми зерттеу орталыѕын џзаћ жылдар басћарѕан И. П. Бехтереваныѓ пiкiрiнше, адамныѓ миына шоѕырланатын аћпараттыѓ бќрi сырттан, ќлдебiр белгiсiз толћындар аѕыны арћылы жетiп жатады. Ал П. Гаряев, А. Березин, Г. Комиссаров т. б. ѕџламалар сол шоѕырланатын аћпараттыѓ бќрi ДНК жљйесiндегi геналарда саћталады деген бџрынѕы тџжырымдарды терiске шыѕарып, аћпараттар ќрбiр тiрi организмдер жаратылмас бџрын ќлдећайда, алыс космостаѕы толћындыћ голограммаларда жинаћталады деген дќлелге жљгiнедi. Ћысћаша айтсаћ, адам миына негiзгi жаратынды аћпарат ћан аѕымдары арћылы жетiп жатса керек. Ал ћанныѓ %зi – космостыћ толћынды голограммада жинаћталѕан «бџйрыћтарды» ћабылдаушы бiрден-бiр ћайнар к%з, ћамба секiлдi. Ћарапайым тљсiнiктi тiлге аударсаћ, сенiѓ %мiрiѓ, таѕдырыѓ, мiнез-ћџлћыѓ – бќрi-бќрi ћан

тљйiршiктерiне алдын ала, атам заманда «жазылып» ћояды деседi. Ми дегенiмiз кќдуiлгi дешифратор, ћандаѕы «жазуды» оћып-танушы, оћып-таныѕан соѓ тiрi организмге шешушi ыћпал жасайтын, жљйке желiлерiне жеткiзiп отыратын к%шiр секiлдi екен. Ќрине, бџл айтылѕандардыѓ бiразы ќлi де ѕылыми гипотеза болар. Дегенмен, «ћаны бiрдiѓ – жаны бiр» деп маћалдайтын атам ћазаћтыѓ к%регендiгiне ћол ћоюѕа болады. Таѕы бiр тамашасы бар екен. Ћанѕа келiп жинаћталатын ќлгi тiршiлiк аћпараттары алыстаѕы космостыћ кеѓiстiктен жерге жарыћ толћындары – фотондар арћылы жетiп жататыны аныћталыпты. Ћасиеттi Ћџранды ашып оћып к%рейiк. «Алла аспанныѓ да, жердiѓ де нџры. Ол бейнебiр бљркеудегi (ћуыстаѕы) сќулеге џћсайды, айталыћ, бљркеу бар жерде шыны-шиша тџр, шишаныѓ iшiнде шыраћ бар... Алла ћалаѕан пендесiн, мiне, осы нџрына б%лейдi...» («Нџр» сљресi, 35). Космостан келiп жататын фотон аѕындары дегенiмiз – осы, Алланыѓ нџры емес пе екен? Бљкiл ѕаламныѓ негiзi, ћозѕаушы кљшi – квант (жарыћтыѓ џсаћ б%лшектерi), ал сол квантты ѕаламѕа таратушы «курьер» тасымалшы – космостыћ сќулелер болып шыћты емес пе? Сол ѕаламдыћ сќулелердi, хабаршыларды бойына жинаушы, сiѓiрушi «хатшыныѓ» бiрi адамныѓ ћан тљйiршiктерi деседi. Бџл – бљгiнгi ѕылымныѓ жеткен жетiстiктiгi. В. И. Вернадскийдiѓ биосфералыћ теориясы да тљптiѓ тљбiнде осыны растайды. Мџндай философияны мџсылмандардыѓ ћасиеттi Ћџраны да бекiте тљседi. «Нџр шашыратып кљндi, жарыѕын жайѕызып айды жаратты Алла» («Жљнiс» сљресi, 5). Бiз сонда космостан шашыраѕан нџрларды ћанымызѕа сiѓiрген сана иесi, ќуел бастан, ќлiмсаћтан таѕдыр-талайымыз, жан-жаратылысымыз б%лекше, оћшау жаратылѕан тiршiлiк к%здерi екенбiз. Бќрiмiздiѓ ћаны-

мыздыѓ тљсi ћызыл болѕанмен, тiлiмiз бен дiлiмiзде айырым-айшыћтарымыз толып жатћан, ќзелден жаратылыстыѓ ћалауымен жарыћ дљниеге келген џлттар мен џлыстармыз. Бiз – ћандастармыз. Бiз – ћазаћпыз. Бiздiѓ таѕдырымыз, тарихымыз, тiлiмiз, дiнiмiз, дљниетанымымыз, мiнез-ћџлћымыз ортаћ. Fйткенi бiздiѓ алпыс екi тамырымызды ћуалап аѕып жатћан ћанымыз ортаћ. Бiз ќр тљрлiмiз, бiраћ тегiмiз, тљбiрiмiз, бiтiм-болмысымыз т%ркiндес. Бџл ќрi %зiмiздiѓ ћалауымызбен болѕан ћџбылыс емес – жаратылыстыѓ зандылыѕы. Жаратылыстыѓ тек ћазаћ ћандастарѕа ыћыласы ауып, осылай оћшау жаратпаѕаны да тљсiнiктi. Жер бетiндегi ќрбiр этностыѓ: «Мен ћытаймын, мен орыспын, мен немiспiн, мен тљрiкпiн, мен арабпын, мен чеченмiн» деп маћтануѕа хаћысы бар. Fйткенi жаратылыс ќу бастан ешкiмнiѓ ала ћойын б%ле ћырћу ниетiнде болмаѕан. Ћандастар, бейнелеп айтћанда, тџтас дене секiлдi: он екi мљшеѓнiѓ бiр жерi ауырса, тџла бойыѓнан маза кетедi емес пе? Кљнделiктi тiршiлiкте сенiѓ ћандастыћ ћасиетiѓ ћуаныш, шаттыћ љстiнде емес, ћайѕы-ћасiрет кезiнде к%бiрек к%рiнетiнi бар. «Аѕайын – бiр %лiде, бiр тiрiде» деп маћалдайтын ћазаћ, мќселен, ћалыѓ елдiѓ басына ћауiп бџлты т%нген шаћта ќншейiндегi салѕырттыѕын, бойкљйездiгiн тез жинап ћойып, шамасы жететiндерi «аттандаѕан» азаматтар ћатарына барып ћосылѕан. Бiздiѓ ћандастарымыз бџрындары да, кейiндерi де ар-намысын ќсте астамсыѕан б%теннiѓ табанына салып таптатып к%рмеген. Ќлi жетпесе де, ќлуеттiнiѓ табанын жалап т%меншiктеген жерi жоћ. Кенесарыдан, Аманкелдiден бермен ћарай жалѕасып, Ћайрат Рысћџлбекџлына шейiн џласћан џлттыћ мiнезiмiздiѓ бiр ћыры осындай болса керек. Бiраћ бiз бџл арада џлттыћ ерекшелiктерiмiздiѓ сипаттарын аныћтап, зерттемек емеспiз. Сол џлттыћ ерекшелiктердiѓ тљп ћазыѕы – ћанда, ћандастыћта

жатћанына назар аудармаћ ниеттемiз. Ќлемдiк тарихи ћџбылыстарѕа, этностардыѓ %сiп-%ркендеуi мен жер бетiнен жоѕалып кету себептерiне жаѓа к%зћарастар ћалыптастырѕан Л.Н. Гумилев: «Ћан араластыру тљптiѓ тљбiнде кез келген џлтты, кез келген мемлекеттi аз уаћыттыѓ iшiнде ћџрдымѕа кетiретiнi аћићат»,– деп жазыпты. Этносфераныѓ асћан бiлгiрi осылай десе, коммунистiк дљниетанымныѓ бiлгiрi В. И. Ленин: «Бiр мемлекет аймаѕында %мiр сљрiп отырѕан џлттарды б%лшектеу зиянды, бiздер, марксистер, оларды жаћындастыруѕа, ћосуѕа тырысамыз... Марксизм кез келген џлтшылдыћтыѓ орнына – интернационализмдi, еѓ жоѕарѕы бiрлiктегi барлыћ џлттардыѓ ћосылуын ћояды»,– деп ашыћ айтћан. «Ћосылудыѓ» орысшасы – «слияние нации» айћыныраћ, кљштiрек естiледi. Ћазiр бќрiмiзге белгiлi болып отырѕандай, кешегi ћызыл империя сол империя ћарауындаѕы аз халыћтарды интернационализм насихатына сљйене отырып, бiржола ћосып жiберу љшiн барлыћ амал-ќрекеттердi ћолданып-аћ баћты. Бiздiѓ бќрiмiз «совет халћы» деген тегiн, тiлiн, дiлiн, дiнiн џмытћан жаѓа бiр супер-этносћа айналуымыз керек едi. Егер таѕы да бiр жетпiс жыл осындай алакљлiк саясаттыѓ жетегiнде жљре бергенiмiзде, отаршылдардыѓ ежелгi арманы жљзеге асуы ќбден мљмкiн болатын. Fйткенi жоѕарыдаѕы Л.Н. Гумилев негiзiн ћалаѕан этногенез ѕылымы адамзаттыѓ соѓѕы т%рт-бес мыѓ жылдыћ тарихында мџндай ћџбылыстардыѓ жиi кездескенiн тайѕа таѓба басћандай етiп дќлелдеп бердi. Сонда аз џлттарды ћосып (дџрысы – жойып) жiберудiѓ еѓ т%те жолдары ћандай едi? Бiрiншiсi – бiз љшiн ќлi де жџмбаћ жаћтары к%п ќр тљрлi ћџпия лабораторияларда жљргiзiлiп келген, адам ћанын жан-жаћты зерттеген ѕылыми тќжiрибелер болса керек. Кейбiр деректерде КСРО-да баяѕыда А. Богданов негiзiн ћалаѕан институт џзаћ жылдар бойы ќр тектi адамдар-

дыѓ ћандарын ћџю, алмастыру, араластыру арћылы бiр-бiрiне ќсерiн, ыћпалын хаттап ћаѕазѕа тљсiрiп, «кљштi» ћандардыѓ «ќлсiз» ћандарды %згертiп, жџтып ћоятын жаѕдайларын дќлелдеген, мџны ќлгiндей саяси маћсаттарѕа пайдаланѕан дегендей пiкiрлер келтiрiлген. Егер бџл расћа шыћса, наѕыз расистiк зымиян ќдiсiѓiз сол болар едi. Екiншiсi – бiз љшiн айдан аныћ аралас некелердiѓ жыл %ткен сайын к%бейе тљсуi. Жоѕарыда Л. Н. Гумилев жазѕан ћан араластыру наућаны дегенiѓiз тџп-тура осы емес пе? Бџдан шыѕатын ћорытынды: жаппай ћан араластыру – айрыћша аз санды џлттарды жойып, белгiлi бiр мемлекеттiк ћџрылымда љстемдiк етушi супер-этносћа сiѓiрiп жiберу саясаты едi. Адамзат тарихында талай мќрте ћайталанѕан осы ћџбылыстан таѕдырдыѓ ћалауымен аман %ткен мына сiз бен бiзге бљгiндерi «тќуба, тќуба!» деп, тiлiмiздi кќлимаѕа келтiруге болады. Бiраћ ћазiрге шейiн бiздiѓ Отанымызда аралас некелер саныныѓ ћаптап %сiп бара жатћанын зор жетiстiк санап, мџны интернационалдыћ тамаша идеялардыѓ ќсiресе Ћазаћстанда %ркен жайѕанын елден ерек ћџбылыс ретiнде айтып жљрмiз. Ќсiресе бiздiѓ елiмiздегi еѓ ыћпалды телеарнамыз «Хабар» ай сайын, апта сайын Ћазаћстандаѕы аралас некелердi ерекше насихаттап, дќрiптеуден жаѓылмай келедi. Жуыћта Ћостанай облысындаѕы тџрѕындардыѓ 35 пайызы аралас некеде тату-тќттi %мiр сљрiп жатћанын зор маћтаныш, ќлеуметтiк жетiстiк ретiнде жариялап жiбердi… Ќрине, ќрбiр есi дџрыс кiсi халыћтар арасындаѕы тљсiнiстiкке, бейбiт ћарым-ћатынасћа ћарсы тџрмайды. Бџл жаѕынан бiздiѓ ћазаћћа ешкiмнiѓ %кпесi жоћ. Бiраћ «туыс болайыћ», «интернационалшы болайыћ» деп ћыздарымызды ћалыѓсыз алып, жiгiттерiмiздi џрынсыз ноћталаѕан к%лгiр, екiжљздi саясаттыѓ ар жаѕында – џлтсыздандыру ниетi жатћанын џѕыну соншалыћты ћиын нќрсе ме?

Ћаны араласћан некеден туѕан џл, ћыздарымыздыѓ жљрiс-тџрысына бiр мезгiл љѓiлiп ћараѓызшы. Ќрине, олардыѓ арасында ћабiлеттi, ќрекетшiл, белсендi тџлѕалар аз емес. Патриоттар да жеткiлiктi. Бiраћ солардыѓ кейбiреулерi наѕыз ћазаћы, џлттыћ ортаѕа тљскенде психологиялыћ жаѕынан ыѓѕайсыз, беймаза халге тљсетiнi ып-рас. Fйткенi олар наѕыз ћазаћ ћауымына тќн т%л мiнездердi, ќдеттi, ќсiресе ќдептi бiле бермейдi. Бџл жерде дљбќра менталитет пен тума менталитет сыйыспайды, бiрiн-бiрi ћанша сыйлаѕысы келсе де, сќйкес келмейдi. Ќрi мџнда жеке адамдардыѓ ешбiр кiнќсi жоћ. Бќрi – ћан араласудыѓ ќсерiнен. Fйткенi бiздiѓ ћанымыз бойымыздаѕы барша аћпараттыѓ, оныѓ iшiнде психологияѕа, мiнез-ћџлыћћа ћатысты генетикалыћ џрыћтардыѓ к%зi к%рiнедi. Бџл ѕылым – адамтану ѕылымы дќлелдеген аћићат. Уаћыт озѕан сайын жер љстiндегi гомо сапиенс нќсiлдерiнiѓ талай ћџпия сырларыныѓ ашыла беретiнiне кљмќн жоћ. Соныѓ бiрi – сонау Нуњ пайѕамбар заманында бiр тiлде с%йлеген (мџны ћазiргi лингвистика тарихы да жоћћа шыѕармайды) адамзат џрпаѕыныѓ келе-келе ќр тљрлi џлттарѕа, џлыстарѕа б%лiнiп кетуi, сол ќр тљрлi џлттар мен џлыстардыѓ болмыс-бiтiмдерi ћалыптасуындаѕы ќлеуметтiк факторлармен ћатар жер аймаѕындаѕы биосфераныѓ, космостыћ энергияныѓ ћызметiне ћатысты ыћылымдар. Бiздiѓ пайымдауымызша, ћандастыћтыѓ %зi де – сондай ћџпия, аса кљрделi ыћылымдарѕа жатады. Ћандас болу – ћандастардыѓ мойнына бiраз мiндеттер жљктейдi. Бџл турасында џлыћ пайѕамбарымыз Мџхаммедтiѓ (с. ѕ. с.) хадистерiнде %те жаћсы айтылѕан. «Ћандастарына менсiнбей ћараѕандарѕа Алланыѓ раћымы тљспейдi». «Осы дљниеде зауалѕа џшыратып, о дљниеде шапаѕатсыз ћалдыратын кљнќлардыѓ бiрi – ћандастарымен ћатынасын љзiп, оларѕа ћарсы болу». «Ћџдiреттi Алладан молшылыћ кљтiп, %мiрiн џзар-

туды сџраѕан ќркiм туысћандары алдындаѕы борышын %тесiн». Осы хадистердiѓ маѕынасын жете тљсiнген адамѕа %згеше %сиет, наћылдап насихат айтудыѓ ћажетi бар ма? Ћазаћ жџрты тќуелсiз, тљпкiлiктi азат мемлекет болып ћалуы љшiн, бiздiѓше, љш аныћ бар. Олар: жер бiрлiгi, тiл бiрлiгi жќне дiн бiрлiгi. Осы аталѕан љш бiрлiкке жету љшiн, с%йтiп айдарымыздан жел есiп жетiсiп жљру љшiн еѓ бiрiншi ћажетiмiз – %зiмiздiѓ туѕан тџраѕымызда, Ћазаћстан аталатын џлан-байтаћ даламызда ћазаћ халћы ћалайда ћалыѓ к%пшiлiк болып бiржола орныѕуы керек. Ал туѕан жерде осы к%пшiлiк ћандастарымыздыѓ шамасы 80 пайыздан кемiп кетпейтiн к%рсеткiшке ћолымызды жеткiзсек, ћазаћћа келетiн жау жоћ деп бiлiѓiз. Ќлденеше жљздiк жылдарѕа созылѕан аћ, сары, ћызыл империялар тџсында азаттыћ жолындаѕы айћастарда азая-азая келiп, одан соѓ ћасаћана жасалѕан аштыћ, ћырѕын, жер-суларды тартып алып, таћыр ш%лдерге ћарай ыѕыстыру секiлдi ќрћилы љргiнсљргiннiѓ арћасында Еуразия аймаѕындаѕы ежелгi далалыћ %ркениеттi жасаушы џйытћы џлыстардыѓ бiрi – мына бiздер, ћазаћ ћандастар, %з жерiмiзде отырып кешегi Кеѓестiк империя кезiнде еѓ ћауiптi, ћатерлi шетiнге дейiн, 30-40 пайыздыћ азшылыћ деѓгейiне жеткен екенбiз. Ќрi сол ат т%белiндей азѕантайѕа айналѕан џлттыѓ 40 пайызы %зiнiѓ ана тiлiн бiлмейтiн болыпты. Ендi бiраз 50 жылдай уаћыт отаршылдыћ ћамытын киiп жљре бергенiмiзде, жоѕарыда айтћан љш аныћтыѓ сау тамтыѕы ћалмайды екен. Ќйткенмен, к%ктегi џлыћ Иемiз ќуел баста бiздiѓ ћазаћћа осыншама џлан-байтаћ жердi бостан-босћа б%ле-жарып бермесе керек-тi. Таѕдыр-жазмыштыѓ да %зiнше бiр есебi болѕан шыѕар деп ойлаймыз. Ежелден Ћазаћстан аталѕан, ащы iшектей созылѕан ирек-ирек шекара сызыѕыныѓ iшiне еѓ кемiнде бес Франция

сыйып кететiн байтаћтыѓ асты-љстi ќл ќзiрде таусылып бiтпес ћазына байлыћ екенiне бљгiндерi шљкiршiлiк етемiз. Отаршылдыћтан ћџтылѕан жылдар iшiнде (бџл тарих љшiн ћас ћаѕым сќт емес пе?) 40 пайыз деген ћорћынышты шетiннен шыѕып, 57–59 пайыз деген ћанаѕаттай тџрарлыћ межеге жетiн ћалыппыз. Демек, жыл %ткен сайын к%бейiп келедi екенбiз. Ешбiр соѕысжанжалсыз, таѕдырдыѓ талайымен, тарихтыѓ ћалауымен келген тќуелсiздiгiмiз жылдарындаѕы еѓ зор табысымыз, к%ѓiлiмiзге медет ћылып џстар бiр џстанымымыз осы ћандастарымыздыѓ ћарћынды ћадаммен к%бейе бастауы болар-аћ. Осы кљнге шейiн аздыћтан к%рген ћорлыѕымыз аз емес. Ћазаћ ћандастардыѓ еш уаћытта ержљректiктен, мќрттiктен, ћайсарлыћтан кемдiкте болѕан кезi жоћ. Бџрыныраћтаѕы дљниенi айбатымен тiтiреткен тарих ћойћаптарын ћозѕамай-аћ, кейiнгi ћазаћ хандыѕын ћџрѕан дќуiрден бергi оћиѕаларды ћиялмен шолып ћарасаћ та, ќуелде шыѕыс жаћтаѕы басћыншылармен 200 жыл, одан соѓ таѕы сондай мезгiлге жуыћ батыс жаћтаѕы басћыншылармен џрыс салып, азаттыѕын ћорѕап баћћан ата-бабаларымыздыѓ џрпаћтары бќрiбiр отаршылыћтыѓ табанына барып тљссе, мџныѓ тљптеп келгеѓде жалѕыз ѕана себебi бар едi. Бiз аз едiк, ал жау жаѕы ћашанда ћараћџрым к%п едi. Осы кљнге шейiн бiздiѓ арамыздан шыћћан бiлiмпаздардыѓ бќрi дерлiк (оныѓ iшiнде атаћты аѕартушыларымыз, аћын, жазушыларымыз бар) ћазаћтыѓ соры ћашанда алауыздыћ пен рушылдыћ, џлыс-тайпаларѕа б%лiнушiлiк болды дегендi жиi ћайталап келдi. Ал осыныѓ негiзiнде ћате ћаѕида екенiне – басћаларды ћайдам, мына менiѓ жыл %ткен сайын к%зiм жете бастаѕанѕа џћсайды. Рас, ћазаћ атам ћашаннан ру, тайпаларѕа б%лiнген, бiраћ ешћашан iргесiн аулаћтап, б%тенге, жатћа айналмаѕан. Егер ћазаћ ћандастар ежелден %зара б%лектенiп, жеке-дара %мiр кешудi к%ксеген болса, осыншама байтаћ пен байлыћты

иеленiп, ћалай ћорѕап ћалар едi? Бiздiѓ ата-бабаларымыз туѕан жердi жаудан ћорѕау кезеѓдерiѓде ѕана Мќрт%бе мен Кљлт%бенiѓ басында бас ћосып, бiрiгiп кетушi едi дегенмен шектелсек, бќлкiм, тарихћа ћиянат болар едi. Бiздiѓ ата-бабаларымыз ћазаћ ћауымындаѕы кљллi ќлеуметтiк мќселелердi, соныѓ iшiнде ќртљрлi дау-дамайлы, ћаћтыѕысты оћиѕалардыѓ бќрiн дерлiк сол ежелгi тайпалыћ мљдделердi (демек, к%пшiлiк халыћтыѓ ћалауын) ескере отырып, ќдiлдiк пен адамшылыћ жолымен шешудi мџрат еткенi хаћ. Ќрi сол шешiмдердiѓ бќрi к%пшiлiктiѓ к%з алдында, наѕыз далалыћ демократия ќдiсiмен жљзеге асћан. Ќлбетте, билiк тiзгiнi ру, тайпалар арасынан табиѕи сџрыптау, бќсеке жолымен суырылып щыћћан (таѕайындалѕан емес!) билердiѓ ћолында болѕан. Ал соѓда бљгiнгiдей ќкiмшiлiк шекараларѕа б%лiнбеген џшы-ћиыры жоћ џлы даланы жайлап жљрген џлыстарды басћарудыѓ басћаша ћандай ћисынды болуы мљмкiн едi? Сiрќ, ћазаћ ћауымындаѕы бџрынѕы ру, тайпалыћ басћару жљйесi – б%лiнудiѓ емес, ел болып, жџрт болып бiрiгудiѓ, жай таластыѓ бќрiн тайталасћа айналдырмай, к%ппен бiрге кеѓесiп, ортаћтасып, ортаћ мќмiлеге келiсiп шешудiѓ к%рiнiсi десек – шындыћћа келедi. Мџндайда к%птiѓ де, аздыѓ да мљддесi ескерiлмек, %йткенi мџныѓ бќрi елдiѓ к%з алдында жариялыћ жаѕдайында %тiп жатса керек-тi. Ќрине, ћазаћ ћауымыныѓ %з iшiндегi џйтћымалы оћиѕалардыѓ бќрiнде аз бен к%птiѓ таразысы ќрдайым теѓ тљсiп отырды деп ешкiм айта алмас. Аталасы к%птiѓ љлесi де мол болѕаны аныћ. Сондыћтан да сол кездiѓ батаг%йлерi: «Џлыѓ отыз, ћызыћ ћырыћ болсын!» – деп тiлек тiлейдi екен. «К%п ћорћытады, тереѓ батырады» деген ескертпе с%з де сол ескi дќуiрден ћалѕан. «К%сегеѓ к%герсiн!» деген к%не тiлектiѓ де к%мейi – %с, %ркенде, к%бей дегенге саяды. Бiрiншi аныћ – жер бiрлiгi дедiк. Ата заѓымыз бойынша бљгiнгi тќуелсiз Ћазаћстан – федеративтiк

емес, унитарлыћ мемлекет. Унитарлыћтыѓ маѕынасы – жерi бiртџтас, б%лiнбес, б%лшектенбес иелiк, оныѓ егеменi жалпылап айтћанда ћазаћ мемлекетi, ћазаћ халћы деген ћарапайым с%з. Бiзде ешћандай %зге территориялыћ дербес ћџрылымдар, автономиялар болуѕа жол жоћ. Ал осы ата заѓда бекiтiлiп берiлген туѕан жердiѓ бiртџтастыѕын, оныѓ шекарасын бџлжытпай саћтап ћалуѕа, с%йтiп оны келер џрпаћтарымыздыѓ мќѓгiлiк мџрасына айналдыруѕа еѓ мљдделi џлт – осы аймаћты ѕасырлар бойы жайлап, ћанымен, жанымен ћызѕыштай ћорѕап келе жатћан, асћан ержљрек те батыр, бiраћ аѓћау, аѓѕал, адал жџрт – ћазекем екенi таѕы белгiлi. Ал пайда табу љшiн ћџнарлы аймаћтарымызды сатып алып, бќлкiм, бљгiнгi кљнi жџмыссыз жљрген жастарымызды iске жегiп, олардыѓ кљнк%рiсiн жеѓiлдетуi ќбден мљмкiн ћаны басћа немесе тљбi шикi бiреулер ќлдећандай неѕайбыл замандар туса (Алла ондайдыѓ бетiн аулаћ ћылсын!), ћолына ћару џстап, ежелгi еѓку-еѓку жерлердi жанын ћиып ћорѕай ћояр ма екен? Ондайда еѓ алдымен сол кешегi Аѕыбай мен Ћабанбайдыѓ, Ћобыланды мен Райымбектiѓ џрпаћтары атћа ћонатыны аћићат. Екiншi аныћ – тiл бiрлiгi дедiк. Ќр тљрлi тiлдi игерген адамдар бар, бiраћ ќр тљрлi тiлде с%йлейтiн халыћтар жоћ. Ћытайлар – ћытайша, орыстар – орысша, немiстер немiсше с%йлейдi. Егер ћалыѓ ћытай орысша (немесе жапонша, кќрiсше) с%йлей бастаса, дљниеде Жљѓго (бiздiѓше, Ћытай) аталатын џлы мемлекет болмас едi. Ќйтпесе ормандай ћалыѓ орыс французша с%йлей бастаса, дљниеде Ресей аталатын џлы мемлекет болмас едi. Ћазiрде аѕылшынша љйрену жаппай модаѕа айналды. Бiраћ анау жапондыћ, анау француздардыѓ %з тiлдерiн %гейсiтiп, теп-тегiс янкишеге к%шiп кететiндерiне сену ћиын. Fйткенi олардыѓ ќрћайсысы жер бетiнде пќленбай ѕасырлар бойы %мiр кешiп келе жатћан егемендi елдер. Љш халыћтыѓ, љш тiлдiѓ басын ћџраѕан Швейцария атты мемлекет – ћолдан жасалѕан

жасанды ћџрылым, нонсенс, жеке тќжiрибе ѕана, бџл ешкiмге љлгi-%неге бола алмайды. Ќлемнiѓ ќр ћиырында кездесетiн федеративтiк ћџрамалардыѓ бќрi де саяси мќмiле мен мќжбљрлiктен туѕан, шын мќнiсiнде сондай елдердiѓ бќрiнде негiзгi џйыстырушы џлттыѓ тiлi љстемдiк жасайды. Шын мќнiсiнде тiл бiрлiгi жоћ жерде – егемендi елдiѓ тџтастыѕы туралы айту артыћ. Бљгiнгi таѓда жалпыѕа ортаћ, к%пшiлiктiѓ бќрiне ћажет џлттыћ тiлi ћалыптасып љлгермеген бiр ѕана мемлекет бар, ол – бiздiѓ сљйiктi Ћазаћстанымыз. Iргемiзде жатћан Fзбекстанда – %збекше «гќпiредi», Тќжiкстанда – негiзiнен тќжiкшеден басћа тiлде «ћоћ етпейдi», Тљрiкменстандаѕы жаѕдай да сондай – тљрiкменше. Ќдетте тарихты, таѕдырды кiнќлауѕа ќуеспiз. Кешегi ћызыл империя дќуiрiнде зорлыћ-зомбылыћты %згелердеѓ к%бiрек к%ргенiмiз де %тiрiк емес. Бiраћ кейде %зiмiздiѓ %збек аѕайынныѓ: «Орыс болу љшiн – алдымен ћазаћ болып ал!», ќйтпесе: «Ћазаћтыѓ итi де зќкљн, зќкљн деп љредi!» – деген ћалжыѓ с%зi есiѓе тљседi. Басћа бауырластарымызѕа ћараѕанда Кеѓестiк идеологияны бойымызѕа молыраћ сiѓiрген, кезiндегi интернационалистiк џрандардыѓ пќрмендiлiгiн, ћазаћ тiлiндегi мектептердiѓ жаппай жабылып, оћу, бiлiм, %ндiрiс саласында, одан кейiн ќкiмшiлiк, билiк басында тек орыс тiлiне жљйрiк мамандардыѓ ѕана орналасћанын к%рген, сол жетпiс жылдыѓ iшiнде %сiп-%ркендеген ћауымныѓ дљниетанымы, ћџлћы-пейiлi, менталитетi ќжептќуiр %згерiстерге џшыраѕанына к%зiмiз жетiп отыр. Басћасы – басћа, ал жергiлiктi тџрѕындарыныѓ 90 пайызынан астамы кќдiмгi ћарак%з ћазаћтар болып келетiн Ћызылорда облысында, мќселен, осы кљнге шейiн орыс мектептерiнде оћитын оћушылардыѓ денi ћазаћ ћандастар к%рiнедi. Ћызылорда мен Шымкенттен шыћћан зиялылардыѓ бiразыныѓ отбасында осы кљнге шейiн балалары орысша сайрап отыратыны таѕы %тiрiк емес.

Сондай ћайтпек керек? Ќрине, кез келген тiл ћажеттiлiк жаѕдайында ѕана %мiр сљре алады. Ћазаћ тiлiнiѓ ћажеттiлiгiн арттырудыѓ жалѕыз жолы – осы тiлде с%йлейтiѓдердiѓ санын к%бейту. Ал жџртымыздыѓ санын жедел к%бейтудiѓ ћазiргi т%те ќдiсi ќр тљрлi мемлекеттерде жайлап жљрген ћазаћтардыѓ к%шiн ата ћонысћа ћарай бiржола бџрып ќкету, дџрысы – бџрып ќкелу. Айрыћша Ћытай жайлаѕан бiржарым миллион ћандастарымызды, Fзбекстан жайлаѕан миллионнан астам ћаѓдастарымызды ћара шаѓыраћћа ќкелiп ћоныстандырмай, жуыћ арада бiздiѓ тiлдiк, демек, елдiк мќртебемiздi к%терiп ќкету оѓайѕа тљспек емес. Љшiншi аныћ – дiн бiрлiгi дедiк. Мџныѓ ћазiр айрыћша маѓызы екенiн ендi ѕана тљсiне бастаѕандаймыз. Ќлi ћабырѕасы бекiп, бџѕанасы ћатып кете ћоймаѕан бiздiѓ жас мемлекетiмiзде к%пдiѓдiлiкке орын берiлсе, бџдан асћан ћауiп-ћатер жоћ. Жеке адамныѓ ождан-сенiмiне ерiктiлiк пен таѓдау болѕаны айып емес, бiраћ ата-бабамыз ќзелде ћабылдап, %зiнiѓ рухани џранына, идеологиялыћ, тiптi саяси (бџл с%здерден ћорыћпауымыз керек) танымына айналдырѕан Ислам дiнiнiѓ тџтастыѕын мынадай тќуелсiздiк пен бостандыћћа шыћћан дќуiрде Батыстаѕы айѕайшылардан ћорћып, демократияныѓ додасына салып, %лген тоћтыныѓ денесiндей сљйрелей берудiѓ ешбiр ж%нi жоћ. Ислам бiзге ата-бабаларымыз џстанѕан дiн болѕандыћтан ѕана етене емес. Ислам адамзаттыѓ аћырѕы аћићат дљниетанымы болѕандыћтан бiзге етене, ол – ћџдай жолы, ќдiлдiк пен шындыћ мџраттарыныѓ боямасыз, бљкпесiз бас ћосћан кодекстер жиынтыѕы. Бљл дiннiѓ ќрi бiздiѓ талай соћтыћпалы соћпаћты кешулердi бастан %ткерген ел-жџртымызѕа ћашанда демеу, сљйеу болып келгенiн де џмытпасаћ керек. Ќрбiр тќуелсiз бостан мемлекеттiѓ ћауiпсiздiк мљдделерi бар екенi екiнiѓ бiрiне белгiлi. Сол мљдделерге тiкелей ћарсы ќрекет етiп жљрген тљр-тљсi жыпжылмаѕай ћастанды дiни секталардыѓ тамыр жаюына

мљмкiндiк бермей, осы бастан отап ћырћып тастамасаћ, пќлен уаћыт %ткен соѓ %зiѓ – мџсылман, џлыѓ – иеговист, ћызыѓ – кришнаит болып шыѕып, бiр дастарћан басында отырып ас iшуге зар болып ћалуыѓ мљмкiн, ей, аѓћау, аѓѕал жџртым! Ћазiргi ќлемдегi демографиялыћ аухал ж%нiнде алаѓдаушылыћ бар. Бiреулер: «Ойбай, жер бетiндегi адамдар саны ойсан к%бейiп барады. Ћазiр 6 миллиардтан асып кеттiк. Осы ѕасырдыѓ аяѕында 8 миллиардћа жетедi екенбiз. Одан ќрi ћарай еселеп %се берсек, аспан асты, жер љстiндегi байлыћтардыѓ к%зi сарћылып, теп-тегiс жоћшылыћћа, ашаршылыћћа џшырайды екенбiз» деп байбалам салады. Мальтус заѓы деген бiрдеѓе бар. Оныѓ пайымдауынша, жер бетiндегi адам саныныѓ %суi геометриялыћ прогрессия жолымен, ал сол адамныѓ кљнк%рiс к%здерiнiѓ %суi арифметикалыћ прогрессия жолымен жљретiн к%рiнедi. Мџныѓ %зi ќрi биологиялыћ заѓдылыћ екен-мiс. Бџл да, сiрќ, анау Дарвин iлiмi секiлдi, ойдан шыѕарылѕан, тџрпайы, механикалыћ тќсiлдерге негiзделген жалѕан аѕымдардыѓ бiрi болса керек. Болашаћта жер бетiне адам сыймай кетiп, тек сол себептен ѕана ћџрдымѕа кетiредi деп ойлаудыѓ %зi, сыпайылап айтћанда, џшћарылыћ. Шынында сол жердi, ондаѕы тiршiлiк иелерiн жаратћан, оларды ѕана емес, кљллi ѕаламды ћатесiз, ћапысыз басћарып отырѕан Ћџдiреттi кљш бќр-бќрiн кљнi бџрын шотћа салып, есептеп ћойѕан емес пе? Ќзiрше ѕаламдыћ «компьютерлiк» жљйенiѓ титтей де, тiптi жарты градусћа бџрыс кеткенiн байћаѕан бiрдебiр астроном, бiрде-бiр фќлсафашы жоћ. Ендеше, к%беюмен ћорћытудыѓ да ар жаѕында – жымысћы саясат жатыр деп ойлауѕа хаћымыз бар. Fйткенi ћазiр ќлемде к%бейiп жатћан кiмдер? Ќрине, мџсылмандар. Оныѓ iшiнде бiздiѓ ћазаћ ћандастарымыз да бар. Таѕы бiр т%те жол – пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с.) хадистерiнде к%рсетiлген: отбасын ћџрѕандарымыз %сiп-%ркендеп, бџтаћ жайып к%беюiмiз парыз. Ћала-

лыћ %ркениетке бейiмделiп, ќйтпесе кљнк%рiс, тџрмыс ћиыншылыѕынан ћорћып, отбасындаѕы бала санын бџдан ќрi шектей берсек, межемiзге жаћындай алмай ћалуымыз мљмкiн. Бiз кейде сан мен сапаны бiр-бiрiне ћарама-ћарсы ћойып жатамыз. Бiраћ сол санныѓ сапаѕа айналар тџсын ескере бермейтiнiмiз бар. Санныѓ тура сапалыћ ћасиетке џласар жерi де мол. Бiрге туѕан ћандастарыѓ неѕџрлым к%п болса, ну ормандай тџтасып, ћалыѓ ел болып отырса, сен ћашанда елiѓ мен жерiѓнiѓ мљддесiн ћапысыз ћорѕап ћаларсыѓ, ешкiмге есеѓдi жiбермей, ризыћ несiбеѓдi молайта берерсiѓ. Алыс пен жаћынѕа к%леѓкеѓдi тљсiрiп, ћамћорыѓа аларсыѓ. Љлкендердiѓ алак%здiгiнен ћорыћпай, кiшiлерге «аѕа» атанарсыѓ. К%птiѓ атынан с%йлесеѓ, сенiѓ даусыѓды %згелерден бџрыныраћ естiп, сенiмен к%п те, аз да санасар, таласуы мљмкiн, бiраћ санаспауы мљмкiн емес. К%бiѓ жиналып ћасыћтап су ћџйсаѓ, ш%лiѓ к%лге айналады, к%лiѓнiѓ айналасы жайћалѕан жасыл нуѕа айналады. Ќлсiз бен аздыѓ жаны ћысылѕанда ћолына џстап шыѕатыны аћ шљберек болар, ал жау ћашырѕан жеѓiмпаз к%птiѓ ћолында желбiреген к%к ала ту болар. Аздыѓ к%пшiлiктi бастайтыны рас, бiраћ соѓына ерген ћарашасы кем жљйрiктiѓ ћараћшыѕа жалѕыз жеткенiнде не мџрат-маѕына бар? Аѕайыныѓ тойып iшкен тамаћ – ас, ауылдасыѓ тойып iшкен тамаћ – той емес пе? 16.10.2008 ж.

ЋАНАЅАТ ЋАЅИДАЛАРЫ Бiздiѓ ќкемiз: «Ќр нќрсеге ћанаѕат керек, шыраћтарым» деген с%здi жиi айтар едi. Ћашаннан кейiнгi %сiп, %нiп келе жатћан жас ћауымныѓ iс-ќрекеттерiне к%ѓiлi к%нши бермейтiн љлкендердiѓ мџндай љйреншiктi љгiт-насихатына пќлендей ћџлаћ ћоймай, кейде тiптi пiкiр таластыруѕа шейiн баратын, џзаћ жылдар бойы «аћылды тџрмыс билейдiге» саятын коммунистiк дљниетанымныѓ ћџндаѕынан шыћћан %зге тџстастарымнан оншалыћ џзап кетпей жаѓа заманныѓ «жырын жырлаушылар» iшiнде %зiмнiѓ де жљрген кезiм емес пе? Сол себептi: – К%ке-ау, ћол жеткендi ћанаѕат ете берсек, бiржола тоћырап, тоћтап ћалмаймыз ба? – деп ћарсылыћ бiлдiрер едiм. Ќкеммен арамыздаѕы ќѓгiмеде ќдетте шешем менi жаћтап шыѕа келетiн. Менiкi дџрыс па, бџрыс па – ол кiсiге бќрiбiр: – Ау, Оразжаным кљнi-тљнi кiтап ћџшаћтап, оћып, тоћып жљрген жоћ па? Ал – кiтап %тiрiк айтпас болар. Бiр бiлгенi бар шыѕар, – деп, отыздан асып орда бџзатын шаѕына жеткен ортан ћолдай џлын ћызѕыштай ћорѕай бастайды. Ќкем мџндайда миыѕынан кљлiп, мџртын сипап ћояды. – С%йле, Биеке, с%йле! – дейдi. Басћа ештеѓе демейдi. Шешем ќкемнiѓ осындай келте, зiлмауырѕа бергiсiз љйреншiктi жауабынан кейiн тез орнынан тџрып, џзаћ тќжiкеге кiрiсетiндей к%рiнетiн ќке мен баланы екеуара

оѓаша ћалдырып, ж%нiне кете барады. Бiраћ менде ќкеммен %йтiп тќжiкелесерлiк шама жоћ: бiрiншiден, мен %мiр бойы, ес жиып, етек жапћалы берi, ол кiсi дљниеден %ткенге шейiн бiрде-бiр рет оныѓ бетiне тура ћарап ћарсы тџрѕан, дауыс к%терген пенде емеспiн. Ќрине, iштей келiспеген, маћџл к%рмеген тџстарым бар. Бiраћ ешћашан ашу шаћырып, терiс мiнез к%рсеткен жерiм жоћ екен. Ойымдаѕыны жiѓiшкелеп, жџмсартып айтуѕа тырысатынмын... Мен ћайта шешеммен емiнеркiн, батыл с%йлесер едiм. Ћуаныштарым мен ренiштерiмдi сол кiсiмен к%бiрек б%лiсуге љйренгенмiн. Арызыѓды тыѓдаушыѕа, жаћтаушыѕа айтуѕа бќрiмiз бейiл емеспiз бе? Екiншiден, ќкемiз ескiлiктi, жаѓаша мектептiѓ ешћайсында оћып, арнайы бiлiм алмаѕанмен, к%ргенi, тљйгенi, тоћыѕаны к%п, жасынан ћазаћы, ћазаћы ѕана емес, шыѕыстыћ, мџсылмандыћ ортада %скен, елiмiздiѓ оѓтљстiк аймаѕында сол бiр тоталитарлыћ заманныѓ %зiнде жыртылѕан ћаѕаз беттерiндей ќр жер-ќр жерде саћталып ћалѕан к%не к%з ћариялар мен оћымыстылардыѓ тќрбиесiнде болып, iлiмiн љйренген к%ѓiлi жљйрiк, к%кiрегi кенiш кiсi едi. Ќкем туралы бџрын да жазѕандыћтан, бџл арада ќрi ћарай созбаламай, бiр-аћ нќрсенi ћадап айтћым келедi. Уаћыт жылжып %тiп, ендi мына бiздiѓ к%ш-к%лiгiмiз де еѓiске ћарай џзаѕан сайын мына мен ћайдаѕы бiр ћиян шетте, жайћалѕан орманы жоћ, жайылѕан сулары жоћ сарыдалада елеусiз %мiр кешкен бљркiт ћабаћ, ћауѕа саћал ћазаћ шалыныѓ ќр тџста айтћандары мен айтпай iстеген амалдарыныѓ шындыѕына, растыѕына к%зiм жете тљстi десем болады. Ћанаѕат жайында жиi айтатын «ѕџлама» ќкемнен г%рi кљнделiктi %мiр шындыѕына жаћыныраћ жљретiн шешемнен бiр рет мыћтап «жеѓiлгенiн» де к%рдiм. Бiр кљнi бiздiѓ к%кем ойда жоћта ойланып отырып, мынадай тосын ќѓгiме бастады. – Мына тамныѓ бљйiрiнен есiк шыѕарып, ћылует ћазып алсам ћайтедi? – демесi бар ма?

– Ћылуетi несi?! – деп шешем ќкемiздiѓ ќрћашан осылайша шаѓ берiп ћалатын оћыстау мiнез-ћџлыѕынан бџрыннан хабардар болса да, бџл жолы кќдiмгiдей тосырћап, таѓырћай сџраѕан. Таѓырћаѕаны сол шыѕар, ћолындаѕы ћамыр жайып отырѕан оћтауын сыпыраныѓ љстiне к%лденеѓ тастай салды. – Ћылуетке кiрсем, љйдегi бала-шаѕаныѓ шуылынан аулаћ, оѓаша мiнќжат етiп отырмаймын ба? – деп к%кем сол арада кiшкене к%здерiн жыпылыћтатып, шешем жаћћа ћараѕыштай бердi. – Сонда сен де тыныш, мен де тыныш, бiр-бiрiмiздiѓ кљѓкiлiмiздi, ыѓћыл-сыѓћылымызды естiмей, жљдќ жаћсы болмаймыз ба? Шешем бiраћ ќкем с%зiнiѓ соѓын ћалжыѓѕа сљйемелдеп айтћанымен, аныћ ниетi сол екенiн тљсiнгендiктен, шынымен шамданыѓћырап, ќлгiнде сыпыра љстiне к%лденеѓ тастай салѕан оћтауына ћайта жармасты. – Саѕан ћылует ћазып ќуре болып не керек? Осы отырѕан љйiмiздiѓ %зi ћылует емес пе?! Соѓѕы жылдарда ауылдаѕы азѕантай шал-шаућан, пiрќдар-сопылардыѓ соѓына ерiп жљрiп, бџл дљние алаѓын мљлдем џмытып, %мiрдiѓ ћызыћ-шыжыѕын баз кешуге айналѕан ќкемнiѓ ћисынсыз ћиялидай к%рiнген џсынысына бџдан артыћ ћысћа, џтырлы жауап беру мљмкiн емес едi. Шынында сонау бiз дљниеге келмей тџрып, отызыншы жылдардыѓ ортасында ћам кiрпiштен тџрѕызылѕан, алдында кiшкене дќлiзi бар жалѕыз б%лмелi љй-тамныѓ ол кезде ќбден тозыѕы жетiп, аласа ћабырѕасы ќр тџсынан жарылып, љгiтiлiп, ћџлауѕа айналѕан тар мекенде љлкенiмiз, кiшiмiз бар, жетi-сегiз жан %мiр сљрiп жатћанбыз. Шынында бiздiѓ осы љйiмiздiѓ баяѕыныѓ дiндар сопылары жер астын ћазып жайлайтын ћараѓѕы љѓгiр-ћылуеттерiнен айырмасы шамалы едi. – Осы там ћџлап, љстiмiзден басып ћалса да, мына сен: «Ћџдая шљкiр, к%рсеткенiѓе ћанаѕат!» деп

кљбiрлеп жататын шыѕарсыѓ-ау! – деп, жас кљнiнде ликбездiѓ оћуын оћып, аз кљн комсомол ћатарында трактор айдаѕан бiздiѓ бџрынѕы «белсендi» шешемiз осылайша ойда жоћта к%терiлген ћылует дауына бiржола нљкте ћойѕан секiлдi едi. Осы жолы ќбден џтылѕанын к%рген бiздiѓ к%кемiз сонда к%зiн жџмып алып, недќуiр љнсiз отырды да: – Иќ, Алланыѓ к%рсеткенiне шљкiр, бергенiне ћанаѕат, – дедi де ћойды. Бџдан соѓ ћылует жайын ћайтып ћозѕаѕан жоћ. Ќкемiздiѓ ћанаѕатшылдыѕыныѓ арћасында бiз жас кљнiмiзден барлыћты да, жоћшылыћты да к%рiп %стiк. «Барлыћ» деген с%здi жаћшаныѓ iшiне алып жазсаћ та болады. Fйткенi %ткен Кеѓес заманындаѕы «барлыћ» деген џѕым бљгiнгi «байлыћ» деген џѕыммен мљлдем маѓайласпас едi. Сталин билiгi тџсында елдiѓ бќрi жаппай жалаѓаш, аш ћџрсаћ %мiр сљрсе, Хрущев билiгi тџсында да ћарынныѓ тойып, киiмнiѓ бљтiнделген жерi шамалытџѕын. Сондай ћысылтаяѓ кездерде љйелмендiсљйелмендi %сiп келе жатћан алты баласын асырау љшiн ћолында ћалам-ћаѕазы, ћалтасында м%рi жоћ ћара шаруа ћатарындаѕы бiздiѓ ќкей кљндiз-тљнi колхоздыѓ ћара жџмысында жљрсе де, бљйiрi шыѕа ћоймайтынына ќбден к%зi жеткен соѓ, ќуелде ешкiм аяћ баспайтын ћалыѓ ћџмдардыѓ арасындаѕы саз табандарѕа аздаѕан тары, жљгерi, ћауын, ћарбыз егiп, соларды жинап-терiп, бџћпантайлап кљн к%рiп жљредi емес пе? Кейiн оныѓ ондай «заѓсыз», ћџпия ќрекеттерi ашылып, социалистiк ћоѕам џстанымдарына ћайшы келетiн жекеменшiк ќрекеттерi ќшкереленедi де, к%кем ондай «терiс» райынан ћайтып, бџдан кейiн бiржола ортаћшыл џйым – колхоздыѓ бау-баћша %нiмдерiн %ркендетушi озат дићанѕа айналып жљре бермес пе? Бiздiѓ к%кем шынында да жер таныѕыш, су таныѕыш асћан бiлгiр, бiлiктi дићан едi. Елуiншi-алпысыншы жылдарда ћауыншы Сќрсенбай %сiрген асыл тџћымды жемiстер вагондарѕа, машиналарѕа артылып, жан-жаћћа таратылып жататын...

Ћазiр сол «Сќрсенбай кљлќбi» аталѕан ћабыѕы ћатты, етi ћалыѓ, аса дќмдi, шырын асты Сыр бойынан iздеп таба алмайсыз. Fзбекстан жаѕында бiрлi-жарым дићандар осы асыл тџћымды саћтап ћалыпты деп естимiз... Бџл ћауынныѓ бiр ерекшелiгi – оны ћыс ортасына шейiн, жылы кепенiѓ iшiнде, ћураѕан бидай сабанныѓ арасына орап саћтауѕа болатын. Ал еѓбегiн, еѓбегiнiѓ жемiсiн ќбден бџлдай бiлетiн бiздiѓ ќкемiз ћыстыѓ суыћ кљндерiнде сабан арасында ћџндаћтаулы жатћан, ќбден балбырап пiскен балдай тќттi ћауынныѓ бiрдi-екiсiн ћоржынныѓ екi басына салып алып, белi ћайћаѓдаѕан сџр есектiѓ љстiне отырып, ауданѕа ћарай жортаћтатып тартып кетер едi. Содан ћоржынныѓ бљйiрiн томпитћан жеѓсiк жемiстi аудан орталыѕында тџратын бастыћтыѓ љйiне тљсiрiп, ћайтар жолда базарѕа соѕып керектi ас-аућат, ћант-шќйiн алып ћайтар едi. С%йтiп, бiз бiр байып ћалатынбыз. Ќкемiз ондайда: – Иќ, Алла, бергенiѓе шљкiр, ћанаѕат! – деп кекiрiк атып, саћалын сипап отыратын. Бiраћ бiртiн-бiртiн, жасы џлѕая келе бiздiѓ аћсаћал кљнделiктi тџрмыс, кљнк%рiс ћамынан бойын аулаћ џстай бастады. – Барѕа ћанаѕат, ћалѕанын ћџдай жеткiзер, – дейтiн «гќптi» жиi ћайталайтын болды. Шешемнiѓ андаймџндай кљѓкiлiне ћџлаћ аса ћоймайды. Алѕашћы кiтаптарым жарияланып, ћаржы-ћаражат жинала бастаѕан соѓ мен ќке-шешеме жаѓа љй салып беруге ќрекет етпеспiн бе? Алпысыншы жылдардыѓ аяѕында сондай жаћсы талаппен ауылѕа демалысћа барып, ол кезде ћабырѕасы ћаланып, т%бесi к%терiлiп ћалѕан тамныѓ сыртын сылап жатћан жалдамалы «зимогорлардыѓ» жџмысын тамашалап тџрѕан едiм. Анадайдан iшiне лай-батпаћ толтырылѕан екi ауыр шелектi ћолдап к%терiп келе жатћан ќкемдi к%рдiм. Ћасында зембiл сљйрелеген шешем бар. Екеуiнiѓ ћџрылысшыларѕа к%мектесiп жљргенiн тљсiнсем де,

жастары џлѕайып ћалѕан кiсiлердiѓ бџл ќрекеттерiн iштей џнатпай: – Ау, бџларыѓ не?! – деп аузымды аша бергенiм сол-аћ едi, шаѕын ауылдаѕы «К%терме» к%шесi жаѕынан шыѕып, бiздiѓ љйдiѓ ћасына жаяу аяѓдап келiп ћалѕан Тџржан атты ћария анадайдан ћатты дауыстап: – Ќй, Сќрсенбай! Ћартайѕан шаѕыѓда шелекпен лай тасып жљргенiѓ неѕылѕаныѓ? – дедi. – Мына отырѕан ескi љйiѓ тарлыћ еткендей, бљйтiп ќуреге тљскенiѓ неѕылѕаныѓ? Ќкем жауап берiп љлгiргенше, шешем жылдамдыћ к%рсетiп: – Е, %зiне керек игiлiктi жџмыс iстегеннiѓ не айыпшамы бар екен? Шаршаса шаршайды да! – деп шап ете ћалды. Тџржан ћария шешемнiѓ с%зiн естiмеген кiсiдей: – Ей, Сќрсенбай! Ертеѓ жаѓа љйге к%шсеѓ, к%ѓiлiѓ к%терiлiп, кљпiрлiкке бастайды деп ћауiптенбеймiсiѓ? – деп ќрi ћарай ћазбалай тљстi. Бџл – ауыл аймаћ к%лемiнде недќуiр беделi бар, жас кљнiнде – ћызыл белсендi, ћартайѕанда – белгiлi дiндар сопы болып алѕан, аузы батыр, мiнезi шадырлау, тайѕанаћтамай тура с%йлейтiн отаѕасы едi. Сол тџста жасы сексеннен асып кеткен, бiраћ бойы тiп-тiк, с%зi шираћ, уаћтысында ескiше, жаѓаша сауат ашћан, ќжептќуiр бiлiмдар, бiздiѓ ќкемiзбен пiрќдарлас, ниеттес, дос адам. Айналасындаѕы %зi секiлдi шал-шаућандарѕа аћыл љйретiп ћалѕан ќдетiмен ќрi жасыныѓ љлкендiгiн пайдаланып, бiздiѓ ќкейдi ж%нге салѕысы келiп тџрѕан ћыѓыратћы мiнезiн байћап тџрсам да, мен бџл жолы лќм-мим жаћ ашћаным жоћ. Таћуа шалдыѓ бџл с%зiне ќжептќуiр шамдана тљскен шешем жаћћа к%з тастап, фќниќуи мен дљниќуи к%зћарастардыѓ тартыс-таласына ћџлаћ тосып тџр едiм. – Бџл љйдi бiзге баламыз салдырып берiп жатыр. Бџѕан ќкесiнiѓ ћалтасынан шыћћан к%к тиыны жоћ...

Сонда неге мџныѓ елден ерек к%ѓiлi к%терiлiп кетедi, ќ?! Баламныѓ тапћан аћшасы да, еѓбегi де адал. Бiр тљйiр, бiр тиын арам араласпаѕан. Бќрiн %кiмет %зi санап берген. Ендеше, неге менiѓ баламныѓ адал еѓбекпен тапћан табысына салынѕан љй кiм к%рiнген шќлдубќлду шалдыѓ ћисынына ћиюласпайды, ќ?! – деп менiѓ шешем сол жерде ауылдаѕы ќжептќуiр ќптќрићатты кiсiнi мытып-мытып жiбергенi бар. Жасы љлкен болѕанымен, Тџржан аћсаћалдыѓ бiздiѓ елге кљйеулiгi бар ма, немене, ќйтеуiр аз-кем басын шайћап, љнсiз тџрды да, аћыр соѓында: – Ќй, бар болѕыр, бар болѕыр... – деп кљбiрлеп, ж%нiне кете барды. Бiраћ бќрiбiр осы оћиѕадан кейiн бiздiѓ к%кем шелек к%термек тљгiлi, жаѓадан салынып жатћан љйдiѓ маѓына жуыћтамай ћойса керек-тi. Сiрќ, ћаншама аћылг%й пiрќдар болѕанмен, бiздiѓ ќкемiздiѓ %зi берiк џстанѕан ћаѕидаларында базбiр ћайшылыћтар кездесер едi. – Жер бетiндегi барлыћ пќле ћанаѕатсыздыћтан туады, шыраћтарым, – деген с%здi де бiз ќкемiздiѓ аузынан жиi естiр едiк. Расында билiкћџмарлыћ, байлыћћџмарлыћ, атаћћџмарлыћ, ќйелћџмарлыћ, тiптi %зге де ћызыћћџмарлыћ, ћызылћџмарлыћ секiлдi «ћџмарлыћтардыѓ» бќрiнiѓ тљп т%ркiнiнде осы ћанаѕатсыздыћ (бџл ћџлћы-пейiл ме, жанды жаратылыс сипаты ма, сезiм бе, ћалау ма, таѓдау ма – %зiѓiз ойлап, таразылап к%рiѓiз) жатады екен. Ћанаѕатсыздыћтан – тойымсыздыћ туады. Ал тойымсыздыћ дендеген жерде тоћтау, толастау, тџраћтау дегеннiѓ болмайтыны белгiлi. Ћанаѕатсыздыћтыѓ тљбiр с%зi – ћанаѕат, тойымсыздыћтыѓ тљбiр с%зi – тойым. Ћанаѕатшылдыћтыѓ ћолыѓды к%кке жайып ћарап отыру емес екенi де тљсiнiктi. Адам ќуелде тiрi жан иесi болып жаратылѕан соѓ оѕан iшетiн ас-аућат, киер киiм, баспана керек. Ол ѕана емес, сана иесiнде тќннiѓ ћажетi мен жанныѓ

ћажетi бiрге жаратылѕан. Fмiр сљрудiѓ еѓ ћарапайым арифметикасы осындай. Екiнiѓ бiрi бiлетiн нќрселерге џћсайды. Жердiѓ љстiн адам џрпаћтары басып жљргелi берi миллионнан астам жылдар %тiптi, кейбiр ѕалымдардыѓ шамалауынша џзын саны ћырыћ миллиардтан астам нќсiлдестерiмiз ћазiрде топыраћ астында жатћан к%рiнедi. Тiптi бiзден бџрын бiз жайлаѕан биосферада кемiнде бiр мќрте сџрапыл апат болып, тiршiлiк иелерi бiр мезгiлде аз уаћытта жойылып кеткен де, араѕа миллион жылдар салып, ћайтадан ћалпына келген деген немесе осы жџмыр жердiѓ полюстары ауысып, аунап тљскендiгiн дќлелдейтiн айћын iздер бар. Бџл тiршiлiкте, кљллi жињанда, космос кеѓiстiгiнде бќрi бiрбiрiне тќуелдi, кiрiптар, %зара байланыста, дљние бiртџтас, ортаћ, бќрi бџлжымас заѓдарѕа баѕынадыѕа саятын пiкiрлердi бiз Платонды, Фарабидi, Ѕазалидi, Вернадскийдi оћымай тџрып та естушi едiк. Ал бiздiѓ дќуiрiмiзде жаратылыс ѕылымдары ћарыштап дамыды, ѕарышты аралай бастадыћ деймiз. Бiраћ бќрiбiр адамзат жаратылысыныѓ осы уаћыттар iшiнде к%п %згере ћоймаѕанына таѓ ћаласыз, тамаша боласыз, не ћуанарыѓызды, не ренжiрiѓiздi бiлмейсiз. Ћуанатын да, ренжитiн де ћџбылыс-ћџбылымдар жеткiлiктi. Бiраћ соныѓ ешћайсысынан тџраћтылыћ, тџрлау iздеп таппайсыз. Бќрi %ткiншiге, %тпелiге џћсай бередi. Ќлде дљние ќуел бастан осылай жаратылѕан, осылай «ойластырылѕан» ба? Жаратылыс, Ћџдiрет иесi ќуел бастан бќр-бќрiн, кљллi ќлемдi, айрыћша аћыл-сана иелерiн џлы сынаћћа ћойѕан деген тџжырымѕа ћол ћоюѕа мќжбљрсiз. Сенесiз. Сенбеске – басћа лажыѓыз, %зге уќжiѓiз жоћ. Адам нќсiлi есiн жиып, етегiн жапћалы берi к%ктен тљскен перiштелер де, сол перiштелер арћылы Жаратушы Иемiздiѓ аяндарын жеткiзген пайѕамбарлар да, адам ќулетiнiѓ %зi %з ортасынан %сiп шыћћан небiр бiлгiр данаг%йлерi де ќзелден бiр ѕана с%здi, бiр ѕана ѕаћлияны айтып келедi. «Адам, атыѓа лайыћ адам бо-

лып ћал!» Айтуѕа жеѓiл, ћарапайым-аћ џѕым. Адал, ќдiл бол. Fтiрiк айтпа. Ешкiмге ћиянат жасама. Кiсi %лтiрме. Кiсi аћысын жеме. Арам iстерден аулаћ жљр. Адалынан iшiп-же, арамды аузыѓа салма. Неткен ћарапайым талаптар! Осындай ћарапайым талаптар мыѓдаѕан жылдар бойы айтылумен, жазылумен келедi. Мыѓ-миллион бiлгiрлер мен аћылмандар миын, жљрегiн, жанын сыѕып, азапћа тљсiп: «Адам болайыћшы, адал жљрейiкшi!» деп жар салудан жалыћћан емес. Бќлкiм, осы XXI ѕасырѕа шейiн жер бетiнен бiржола жойылып кетпей, соѕыса, соћтыѕыса, алыса-жџлыса жљрiп аман жетуiмiздiѓ бiр себебi де осы: айналамыздаѕы иесi, киесi бар кеѓiстiктiѓ тепе-теѓдiгiн саћтап, бiржола шектен шыѕып кетпегенiмiзден де болар. Оѕан, ќрине, шљкiршiлiк етемiз ѕой. Жер бетiндегi адамшылыћтыѓ ћазыѕы – ћанаѕатшылдыћ десек, ешкiм таласа ћоймас. Адал еѓбегiѓмен, маѓдай терiѓмен тапћаныѓды ћанаѕат ету, керегiѓнен, ћажетiѓнен артыћћа џмтылмау, %згенiкiне ћызыћпау, ћызѕанбау, %зiмдiкiн асырамын деп бќсекеге тљспеу, бџл %мiрдiѓ маѕынасын – дљниелiк, материалдыћ игiлiктерге айналдырмау т.б. секiлдi ћаѕидаларды ќркiм-аћ естiп-бiлiп келедi. Айтуѕа жеѓiл, ћџлаћћа жаѕымды с%здер. Тќннiѓ азыѕын к%бейте бермей, жанныѓ азыѕын жинаѕан дџрыс деп љгiттеймiз. Ќрбiр ћанаѕатшыл адам – тќубашыл, ал тќубашылдыѓ к%ѓiлi тыныш, мiнез-ћџлћы жаѕымды, iс-ќрекетi љйлесiмдi болатынын да к%рiп жљрмiз. Ћанаѕатшыл болу – алдымен ќркiмнiѓ %зiне жаћсы, ондай адамдардыѓ ќр нќрсеге жљйкесi тозып, жљрегi сыздай бермейдi, аласџрмайды, алыспайды, жаѕаласпайды, жарыспайды. Басћаларды былай ћойѕанда, мџсылмандыћ дљниетанымда ћанаѕатшылдыћ (рида), шљкiршiлiк (тќуба), нќпсiнi тыю (зухд), сабырлылыћ (сабр), шыдамдылыћ (итмаѕнина), љмiтшiлдiк (раджаѕ), ќрекетшiлдiк (тќуекел) жай мiнез-ћџлыћ сипаттары тљрiнде емес, философиялыћ џѕымдар ретiнде ћарастырылып, ќрбiр мљњмин

џстануѕа тиiстi моральдыћ-этикалыћ шарттар ретiнде џсынылады. Ќрi бџлар бiр-бiрiнен туындайтын, %зара мыћты байланыстаѕы, жiптерi байланѕан, ћазiргi тiлмен айтћанда, ежелден ћалыптасћан моральдыћ кодекстерге џћсайды. Мќселен, бџл таћырыпты ћозѕайтын еѓ ескi жќдiгерлердiѓ бiрi Ќбунасыр Саррадждыѓ «Китаб ќллума» (X ѕ.) атты еѓбегiнде аныћ мџсылмандыћ (бiздiѓше – адамшылыћ) џстанымдардыѓ iшiнде осы ћанаѕатшылдыћ туралы: «Алланыѓ мейiрiмiне б%леп, жер љстiндегi жќннаттыѓ ћаћпасын ашатын ћасиет», «Бќрiн барынша пайдалана бiл, бiраћ дљние ћызыѕы мен соѕан ћызыѕушылыћ сенi Алладан алыстатып ќкетпесiн», «Ћанаѕат – таѕдырдыѓ жазмышына сабырлылыћпен мойынсџну» деген секiлдi жолдар бар. Ќрине, тойымсыз нќпсiнi (ћџмарлыћ, орысша страсть маѕынасындаѕы) тыйып, тќубаѕа келiп тџру љшiн, ќр нќрсеге сабырмен ћарап, шыдамдылыћ к%рсету љшiн, жаћсылыћтан љмiт љзбей, тќуекелге бел байлау љшiн еѓ алдымен – ћанаѕатшылдыћты, шљкiршiлiктi басшылыћћа алу керек екенi тљсiнiктi. Fйткенi ќрбiр адам тапћанын, жеткенiн, алѕанын ћанаѕат етудi бiлмесе, оныѓ %мiртiрлiгiнде пќлендей маѕына да ћалмас едi. Ал жедiѓ, iштiѓ, кидiѓ, белшеѓнен баттыѓ... ќрi ћарай не бар? Бiз бџл арада бџл дљние ћызыѕы, тќн раћаты жайында айтып отырмыз. Fйткенi ћай заманда да жеке адам мен ћоѕам, ћауым, мемлекет – бќр-бќрiнiѓ ќрекет-амалдары негiзiнен сол материалдыћ ћџндылыћтарды к%бейтуге жџмсалып келген. Жылжып жылдар, ѕасырлар %ткен сайын iшуден, жеуден, тќн лќззатын iздеуден жалыћпаѕан адам баласы бiрте-бiрте ћанаѕатты, тоћтауды, толастауды кейiн ћарай ысырып тастап, ќсiресе технологиясы, %ндiрудiѓ айла-тќсiлдерi ќбден жетiлген бiздiѓ дќуiрiмiзде «ашыћћаннан – ћџныћћан жаманѕа» саятын ћазаћы маћалдыѓ кебiн киiп, ќлi де жеп жатыр, жеп жатыр... Ендi аз ѕана уаћытта, ќрi кетсе елу-алпыс жылдыѓ iшiнде жер љстiндегi, жер астындаѕы тџтынуѕа, пайдалануѕа жарайтынныѓ бќрiн

(к%мiрiн де, мџнайын да, газын да) тауысып, ћџртып тынбаћпыз... Ќрi ћарай не ћалды? Ол – ол ма, ендi жџтатын ауамыз бен суымызды ластап бљлдiрiп, %зiмiз %мiр сљрiп отырѕан ортамызды ылайлап, биосфераныѓ %зiне «шабуыл» жасауѕа кiрiсiппiз. Ћалыѓдыѕы не бары 118 сантиметрден аспайтын аспандаѕы азон ћабаты ќр тџсынан тесiлiп, жыртылып жатћанѕа џћсайды. Fйткенi, профессор Крис Рэйплидiѓ пiкiрiнше, соѓѕы 150 жыл iшiнде жер атмосферасына 500 триллион тонна к%мiрћышћыл газын џшырып жiберiппiз. Осылай кете берсе, бiздiѓ тiрi тiршiлiгiмiздi кљн радиациясынан ћорѕап тџрѕан азон ћабаты с%гiлiп, ультракљлгiн сќулелер бiр мезетте бќрiнiѓ шаруасын бiтiретiн к%рiнедi. Мџсылман дiнiне %ткен атаћты француз ѕалымы Жак-Ив Кусто 1978 жылдыѓ %зiнде егер адам баласы айнала ћоршаѕан ортасын – жердiѓ биосферасын бљлдiрудi тоћтатпаса, мќселен, Жерорта теѓiзi 1990 жылдардыѓ соѓында, ал Атлант мџхиты XXI ѕасырдыѓ басында %лi суларѕа айналады деп болжаѕан екен. Шынында да ћазiр Жерорта теѓiзi 95 пайызѕа «%лiптi». Егер жер бетiндегi жойћын су ћоймалары – мџхиттар мен теѓiздерде биологиялыћ тiршiлiк к%здерi жойылса, бiздiѓ экологиялыћ кеѓiстiгiмiздегi негiзгi компонент саналатын планктон деген зат бiржола ћџритын к%рiнедi. Планктон болмаса, жердiѓ асты мен љстiнде адамныѓ жеуiне жарайтын тамаћ атаулы ћалмайды екен. Айналамыздаѕы к%зге к%рiнiп тџрѕан, ќр жџрттыѓ ѕалымдары ќлдећашан дќлелдеген алапаттардыѓ тљрi осындай. Осыныѓ бќрi дерлiк ћазiр шексiз ѕарыш кеѓiстiгiндегi кiшкене жасыл нљкте, Ћџдiреттiѓ мейiрiмi тљсiп жаратћан жаннат мекенi – Жер бетiн жайлаѕан адамзат џрпаѕыныѓ ћанаѕатты, тоюды, тоћтауды бiлмейтiн тынымсыз ќрекетiнен туындаѕан, аћыр аяѕы немен тынары белгiсiз ћџбылыстар болып отыр. Бiр адамныѓ ћанаѕатсыздыѕынан – ондар, жљздер, ќрi кетсе мыѓдар зардап шегуi мљмкiн. Ал мыѓдардыѓ

ћанаѕатсыздыѕынан айнала ћауым, миллиондар, мемлекеттер, тљптеп келгенде кљллi адамзат зиян шегедi екен. Ќрине, ћазiр жер бетiнде %мiр сљрiп отырѕан алты миллиардтай нќсiлдесiмiздiѓ бќрi бiрдей бiздiѓ дќуiрiмiзде т%бемiзге т%нiп келе жатћан экологиялыћ (биосфералыћ) апатћа жауапкер деп айтуѕа болмас едi. Жауапкерлер – еш нќрсенi ћанаѕат етпейтiн, дљниеге к%зi тоймайтын, алсамнан, жесемнен, к%бейтсемнен басћаны бiлмейтiн, %згелерден озсам, %згелерге љстемдiк жљргiзсем, %згелердi кiрiптар, баѕынышты халге тљсiрсем деп к%ксейтiн жалмауыз алпауыттар, сол алпауыттардыѓ мљддесiне ћызмет iстейтiн билiктегi сайћал саясаткерлер, бџл жалѕанныѓ, бљгiнгi кљннiѓ ѕана ћызыћ-шыжыѕына батћан ћанаѕатсыз жалдаптар. Жер ћойнауын ћопарып, к%мiрдi, темiрдi, мџнайды, газды жеп жатћан да солар, ауаѕа миллион тонналап у шашатын алып завод, %ндiрiс иелерi де солар, билiк басындаѕыларды бишiкпен жасћап, жетегiне жљргiзетiн де солар. Алыс-жаћын болашаћтан љмiт љзбей, к%герiпк%ктеп, %зiмiз %мiр сљрiп отырѕан Жер-ананыѓ биосферасына %згеше ћауiп-ћатер т%нiп келе жатћанын к%зi ашыћ, к%кiрегi ояу ѕалымдар ќлдећашаннан айтып жљр. Биосфера ѕалам заѓдылыћтарымен жаратылѕан тiрi объект болса, бiздiѓ Жер-анамыз да тiрi дене к%рiнедi. Ал ќрбiр «тiрi» объектiнiѓ «%лгiсi», табиѕат белгiлеп берген мерзiмнен бџрын жойылып кеткiсi келмейдi, ол да ћорѕанып баѕады, ќрi ћарай %мiр сљре берудiѓ жолын iздейдi. Кейбiр ѕалымдардыѓ пiкiрiнше, мысалы, %зiне тiкелей ћатер т%не бастаѕан тџста биосфера ерекше ћатал мiнез к%рсетiп, экологиялыћ апаттарды (тасћын, дауыл, цунами, зiлзала) ћаптатып жiбермек. Ал егер осы «ескертпелерден» кейiн де сол ѕаламат табиѕаттыѓ бiр б%лшегi саналатын адамзат бќрiбiр есiн жимаса, жаулыѕын тоћтатпаса, ауыр жазаѕа џшырамаћшы. С%йтiп, адамзат баласыныѓ ћанаѕатсыздыѕы жер бетiндегi, жер айналасындаѕы ре-

сурстарды жалап-жеп тауысып ћана ћоймай, биосферадаѕы, ноосферадаѕы тепе-теѓдiктi таѕы да бiрнеше миллион жылдарѕа бџзып, шайћап кетуi мљмкiн деседi. Егер адам баласы %мiр сљруге керектiнiѓ барына ћанаѕат етсе, сана иесiне лайыћ тiршiлiк етiп, басћаныѓ бќрiнде ынсапшылдыћћа ћолын жеткiзiп, ысырапшылдыћћа (ысырапшылдыћтыѓ ислам философиясында кљнќѕа жатћызылатын ќрекет болуы тегiн емес) жол бермесе, %з айналасында терiс энергия, энтропияны к%бейте тљспей, %зiн де, %згенi де, тiршiлiктiѓ алтын бесiгiн де аман-есен саћтап ћалатыны хаћ. Осы арада Ћазаћстан Республикасыныѓ тџѓѕыш Президентi Н.Ќ. Назарбаевтыѓ «Нџр-Астана» мешiтiнде с%йлеген с%зiндегi мынадай аталы пiкiрi еске тљседi: «Дљниенiѓ бар байлыѕын жинап, бар ћызыѕын тауысћан адам жоћ. Бќрiмiз бџл дљниеге жалаѓаш келiп, жалаѓаш кетемiз. Бiр Алладан басћаныѓ бќрi – бџл %мiрдiѓ ћонаѕы. Ендеше сол %з тiрлiгiмiздi ынсап, ћанаѕатпен %ткiзiп, Жаратушымыздан %зiмiзге, отбасымызѕа, алыс-жаћын аѕайынѕа, жалпы барша адамзат ћауымына тек жаћсылыћ тiлейiк», – дейдi. Ќркiм-аћ, ќсiресе билiк маѓында жљрiп, дљние-байлыћты белден кешуге мљмкiндiгi мол шен-шекпен иелерiнiѓ жадында жљрерлiктей жаћсы-аћ ћаѕида емес пе? Ал таѕы бiр президенттiѓ, дљниедегi еѓ ћуатты мемлекет АЋШ-ты пќленбай жыл билеп-т%стеген Р.Рейган мырзаныѓ кезiнде табиѕат ћорѕаушылардыѓ: «Азон мќселесiн ћалай шешемiз? Америка осы уаћытћа шейiн жџтћан ауамызды ластауѕа шек ћоятын халыћаралыћ Киото келiсiмiне неге ћол ћоймай отыр?» – деген сџраѕына берген жеѓiлтек жауабы кiсi таѓданарлыћтай болыпты. «Бiз онда кљн радиациясын %ткiзбейтiн плащтар жамылып, ћара к%зiлдiрiктер киiп жљремiз», – дептi ѕой сабазыѓ! Бџл баюдан, алудан, баѕындырудан басћаны бiлгiсi келмейтiн елдiѓ «к%семiнiѓ» с%зi. Дљниетанымы. Психологиясы. Осын-

дайлардыѓ психологиясы %згерiп, тќубаѕа келмей, жер бетiндегi ћанаѕатсыздыћтан туып жатћан ћџныћћан, ћорћау ќрекеттерге ќл-ќзiрше тыйым болатынына сенiѓкiремейсiѓ. Ћџныћћандарды ћорћыныш, љрей ѕана тоћтатуы мљмкiн. Ћоѕами-ќлеуметтiк кеѓiстiктi былай ћойѕанда, бiз айтып отырѕан ћанаѕат ћаѕидаларын ћџйысћанына ћыстырмайтын жеке индивидтер, жеке пенделер ќдетте дљние-байлыћ ћызыѕына тойымсыз болумен ћатар, шетiнен билiкћџмар, атаћћџмар келетiнiн ћайтерсiѓ. Осыныѓ iшiнде билiкћџмарлыћ, таћћџмарлыћ айрыћша Шыѕыста, Азия елдерiнде недќуiр етек жайѕан «ауру». Ћазекем де бџл жаѕынан ешкiмнен ћалыса ћоймайды. Билiк атаулыныѓ табиѕаты ж%нiнде осы уаћытћа шейiн Шыѕыс аћындары мен ойшылдары, оныѓ iшiнде Фердоуси, ќл-Фараби, ќл-Ѕазалиден асырып ешкiм жаза ћойѕан жоћ. Fзiмiздiѓ Абай да ћазекемнiѓ шенћџмарлыѕын барынша шенеп, жерiне жеткiзiп айтып %ттi. Жер бетiнде адам нќсiлi џжымдасып, ћауымдасып %мiр кешiп отырѕанда, ќлбетте, билiк атаулы ешћашан жоѕалып кетпейтiнi тљсiнiктi. Басћару љшiн, љйлестiру љшiн, баѕындырып, баѕыт беру љшiн ќйтпесе ћорѕапћорѕануѕа да билiк керек, бџѕан кiмнiѓ таласы бар? Билiк ќдiл, ашыћ, жария болып, iзгiлiкке ћызмет етсiн дегендi де жиi естимiз, бџѕан кiмнiѓ таласы бар? Бiз бџл арада бiр ѕана нќрсеге – билiкке де ћанаѕат, ынсап керек деген ћаѕидаѕа назар аудармаћпыз. Fйткенi ћанаѕаты мол билiк иесi – халыћтыѓ баѕы екенi ежелден белгiлi. Ћанаѕатшылдыѓ билiгi, бќлкiм, џзаћћа созылмауы мљмкiн, бiраћ оныѓ %мiрi џзаћ болатыны шындыћ. Билiк кейде мойынѕа тљскен сынаћћа, кейде тџзаћћа да џћсап кетедi, ал ћанаѕат – сол тџзаћты шешiп, сынаћтан аман-есен %ткiзетiн ћџтћарушыѕа барабар. Осы билiк жайында ќр заманда ќр елдiѓ бiлгiрлерi айтып кеткен ћисынды ойлары да аз емес. Мќселен:

«Билiк басында џлы ойшылдар отырса, ћарауындаѕы жџрты оныѓ бар-жоѕын бiлмейдi; егер аћылдылар билiк ћџрса, ћарауындаѕылар оны сыйлап, мадаћтаумен болады. Орташалар билiк тiзгiнiн џстаса, одан ћорћа бастайды, ал кiшкентай бiреулер отыра ћалса, менсiнбей жек к%редi» (Лао-Цзы). «Зор мансапћа ћолы жеткен кемаћыл бiреудi ћасындаѕылар данышпан к%ре бастайды» (К.Гельвеций). «К%зi тiрiлерге орнатылѕан ескерткiш ќдетте ћардан жасалады да, шындыћтыѓ сќулесiнен оп-оѓай ерiп кете бередi» (П.Буаст). «Маѓайына дарынды, абыройлы адамдарды жинаудан ћашатын ќмiршi ќскерi жоћ ћолбасшыѕа џћсайды» (И.Гете). «Fзгелердiѓ к%з алдында, мансап биiгiнде тџрѕан адам ћайта-ћайта оћыс бџрылыс жасай берсе, аћыры оѓбай ћџлайды» (Наполеон). «Ешкiм анасынан король болып тумайды – оны адасћан адамдар iздеп тауып алады» (Б.Шоу). Билiктегi ынсапсыздыћ, тойымсыздыћ бiрте-бiрте ауруѕа, маникалды шизофренияѕа айналатын болуы керек. Жалпы шексiз ћџмарлыћ (ћай жаѕынан ћараѕанда да) – денi сау, есi бљтiн адамѕа тќн ћџбылыс емес. Ќлдекiмдер «дљниеде маѕан теѓдесетiн ќмiршi жоћ», «ћазаћта (иќ орыста) менен асћан аћын жоћ», «менен озыћ бiлгiр жоћ» деп ойлап, соѕан %зi iштей сене бастаса, ондайлардан бiрден кљдер љзгенiмiз ж%н болады. Fйткенi ќдетте шын кемеѓгер жаратылѕан жандардыѓ бойында сенiм мен кљдiк ћатар жљредi. Ешбiр кемеѓгер тџлѕа «бќрiн оћсаттым, бќрiн ћатырдым» деп айтпайды, ойламайды, ћайта керiсiнше: %мiр бойы %з-%зiне к%ѓiлi толмай, ћиналумен, кљдiктенумен, iзденумен %тедi. Бiр ћараѕанда ондай тџлѕалар ћанаѕатсыз, ынсапсыз, тынышсыз, мазасыз к%рiнуi мљмкiн. Мысалы, граф Толстой мен феодал Абай еш нќрседен мџћтаждыћ к%рмеген кiсiлер едi. Бiраћ екеуi де бџл %мiрден кљѓiренумен, кљрсiнумен %ттi. Олардыѓ

iздегенi iзгiлiк, к%здегенi ѕаделет болды. Ондайлар ћарындарыныѓ тоћтыѕын, атаћ-абыройларыныѓ молдыѕын ћанаѕат тџтып, тоћмейiлсiп, тыныш жата бермес. Айнала дљние бљлiнiп, лайланып, ћиянатшылдыћ, зорлыћ-зомбылыћ, %сек-%тiрiк, жалѕандыћ жайлап, быћпырт к%бейiп бара жатса, неге елдiѓ бќрiнiѓ мойындарына су кетiп, ноћталы %гiздей жетекте жљре бермек? «Ќй, бџларыѓ ћалай? Жер љстiнде ар, џят, обал, сауап бар емес пе?» – деп сџрайтын, торѕайдай шырылдап, шат-шќлекейi шыѕатын жекелер де кездеспеушi ме едi? Бiз бљгiнгi ќѓгiмемiзде тќн азыѕы туралы к%бiрек ћаузап кеттiк. Fйткенi адамныѓ, адамзаттыѓ ќзелден тќн азыѕын iздеп, тџрмыс ћажетiн басшылыћћа алатыны белгiлi. Аћылды алдымен ћарын ћамы билейтiнi аћићат. Ћарын, аћыл, жљрек деп тiзбелесек, жљректiѓ соѓѕы кезекте тџратынына да ешкiм таласа ћоймас. Аћыл мен ћарын ќзелден мыћты одаћтас, бџл екеуi ќрдайым жљректi жеѓiп кете бередi. Аћыл мен ћиял шексiз жљйрiк, ћарын тойѕанша мќз, ал жљрек – ќлсiз, жљректiѓ ћуаты – не бары 7-аћ вольттыћ электр ћуатына теѓ к%рiнедi. Салыстырып байћаѓыз: љйiѓiздi жарыћ ћылып тџрѕан жалѕыз электр шамыныѓ ћуаты – 220 вольт. Осы жџдырыћтай кiшкентай жљрекке %з %мiрiѓiзде ћаншама салмаћ, ћысым тљседi?! Жљрегiѓiз тоћтамай, љзiлiс жасамай, бiр мезгiл демалмай џдайы лљпiлдеп соѕып тџруы љшiн оѕан ћаншама кљш, ћорек керек? Жан азыѕы. Жан ћуаты. Оны жаратћан Алла ѕана толыћ бiледi. Бiздiѓ бiлетiнiмiз: жан азыѕы дегенiмiз – жаћсылыћ, iзгiлiк, ћайырымдылыћ. Ал бџл џѕымдарда шек-шектеу жоћ. Ешбiр тыйым салынбаѕан. Демек, жан азыѕына – ћанаѕат ету, тоћтау, толастау амалдары жљрмейдi. Жан азыѕын к%бейтуден басћаныѓ бќрiне – ћанаѕат керек. Бiздiѓше, ћазiргi кездегi еѓ ћарапайым ћаѕиданыѓ бiрi осы. 25.08.2008 ж.

ЌЛ-ФАРАБИ ФОРМУЛАСЫ Билiк иесi ћандай болуы керек? Бџл таћырыптаѕы ќѓгiмемiздi ќдеттегiдей рауаят љлгiсiнде бастаймыз. Ол кезде, 1965 жылы, мен %зiм туѕан топыраћта, ауылдастарымныѓ ортасында кќдiмгiдей ћџба ћоѓыр тiршiлiк етiп жљрген едiм. К%ѓiлiмiз асау, к%кiрегiмiз ћызу болѕанмен, ќлi де тындырып тљгелдегенiмiз аз, бiраћ сол аздыѓ %зiн азырћанбай мљмкiндiгiнше бџлдау ниетiмiз бар ќрi-сќрi, апыл-тапыл жiгiттердiѓ ћатарындамыз. Шиелiдегi бiзге џћсап %леѓ, ќѓгiме, очерк, маћала, хабар-ошар жазып, анда-санда газеттерде аттары к%рiнiп ћалатын «жергiлiктi жазушыларѕа» былайша тосырћай ћарайтын, кiшiгiрiм таћћа мiнген бишiкештер де табылар едi. Ќйткенмен, обалына не керек, ћашанда ел iшiнде к%зi ашыћ, к%ѓiлi ояу, парасатты, ћайырымды адамдар жасай бермекшi ѕой. Сондай ћауым ортасында билiк басында отырѕандар мен билiк маѓында жљргендер де кездеседi. Солардыѓ бiрi – сол тџстаѕы Шиелi аудандыћ партия џйымыныѓ идеология ж%нiндегi хатшысы, менiѓ %згелер секiлдi љйсiз-кљйсiз жљдеу тџрмысымнан ќбден хабардар ћамћоршым Смайылџлы Дљйсенбi аѕамыз бiр кљнi менi жџмысына шаћырып алып: – Сен бљйтiп босћа жљре бермей, анау бiрiншi хатшыѕа барып, жаѕдайыѓды айтып тљсiндiр. Осылай да осылай… бiр жылдан берi ќркiмнiѓ босаѕасын жаѕалап, пќтер жалдаумен азып-тозып бiтуге айналдым, к%ке! Fзiѓiзден к%мек болмаса, жаѕдайым %те ћиын, к%ке! – деп, бiраз мџѓлап, љлкен кiсiнiѓ к%ѓiлiн жiбiтiп ћайт! – деген.

– Дљйсеке, ол кiсiнiѓ алдына ћайтiп барамын? Хатшысы менi оп-оѓай жiбере ћояр ма? – деп ћауiп айтып едiм. – Дљйсенбi кљнi барсаѓ, ћабылдаушылар ћатарында кiрiп кете бересiѓ. Ол жаѕына ћам жеме, – деп Смайылџлы менiѓ ћолтыѕымнан демеп ћойды. – Саспа. Ѕафекеѓ сенi жаћсы бiледi. Fткен жолѕы мектепаралыћ фестивальда сендердiѓ мектептерiѓ алѕа озып шыћты емес пе? Басшылар, есiѓде болсын, озыћтарды есiнде саћтайды… Осыныѓ алдында ѕана к%ркем%нерпаздардыѓ аудандыћ фестивалiнде %зiм ћызмет iстейтiн М.В. Ломоносов атындаѕы мектептiѓ ќншiлерi мен кљйшiлерiнiѓ жљлделi орындарды жеѓiп алѕаны рас едi. Аудан орталыѕындаѕы мќдениет љйiнде %ткен ћорытынды концертке сонда бiрiншi хатшымыз бастаѕан бюро мљшелерi тљгел ћатысћан – ол заманныѓ жаћсы салттарыныѓ бiрi болатын. Мен де сонда мектептегi ќрiптестерiме iлесiп сахнаѕа шыѕып, пианиноѕа ћосылып тџрып, ћайта-ћайта кљшенiп халыћ ќнi «Шќпибай-ауды» шырћамаспын ба? Жиналѕан к%пшiлiкке менiѓ ќншiлiк ћабiлетiм емес, сiрќ, ауыл сахнасында ол кезде тосындау к%рiнетiн кљйсандыћћа ћосылып «гљрiлдегенiм» џнаѕан болуы керек, ќйтеуiр бiразыныѓ гуiлдетiп ћол соћћанын байћадым. Ал љзiлiс кезiнде залда ћарсы кездесiп ћалѕан Ѕафекеѓ, аудандыћ партия џйымыныѓ бiрiншi хатшысы Ѕафур Мџћаметжанов, былайша айтћанда сол замандаѕы зор билiк иесi, маѕан жаћын келiп, анадайдан ћолын созып, жарћын жљзбен амандасып: – Оу, Оразбек мырза, сен %зiѓ ќншi екенсiѓ ѕой! Жарайсыѓ, жарайсыѓ! – дегенi бар. Љлкен кiсiнiѓ осылай назар аударып маћтаѕанына алѕыс айтып, ћуанудыѓ орнына, сол арада менi ћандай тљлен тљрткенiн бiлмеймiн, ќйтеуiр бiрден басы жоћ, аяѕы жоћ: – Ѕафеке, бџл Шиелiде жљре берсек, тљбi ќншi тљгiл, мќйрампаз да болып кетермiз… – деп ћарап тџрдым.

Ѕафекеѓнiѓ ћасындаѕы н%керлерiнiѓ бiрi – менiѓ осы ћисынсыз с%зiмнiѓ тiгiсiн жатћызѕысы келген шыѕар, сол заматта маѕан секем ала ћарап: – Бала, бџдан кейiн облыстыћ фестивальѕа ћатысып, жљлде алып ћайтуыѓа тiлектеспiз, – дедi. Кекетiѓкiреп айтћандай к%рiндi. Осы оћиѕадан кейiнiректе оѓаша кеѓескенiмiзде Дљйсенбi Смайылџлы: – Ќнеукљнгiѓ не с%з осы? – деп ренжiген сыѓай танытты. – Бастыћтарѕа «творчество адамдарында ондай оѕаш мiнездер кездесе бередi» деп ќреѓ тљсiндiрдiм… Fзi еске тљсiрiп отырѕан оћиѕаныѓ бџл жолы маѕан ыѓѕайсыз тиетiнiн тез аѓѕарѕан Дљйсекеѓ: – Ол жаѕына ћам жеме! – деп жоѕарыда айтћанын таѕы ћайталады. – Ѕафекеѓ секiлдi жасынан атћа мiнген аѕаларыѓда кеѓпейiлдiлiк пен т%зiмдiлiк жаѕы жетiп артылады. Ќр нќрсеге шамдана беретiн кiсi ел тiзгiнiн џстай алар ма?! Екеуара ќѓгiмеде аузынан осындай аталы с%з шыћћан аѕамыз, ћазiр ойлап отырсам, сол 65 жылы не бары 33–34 жаста екен. Fзi де ћарабайыр ќлде бiреу емес, ќжептќуiр билiктiѓ тiзгiнiн џстаѕан азамат ретiнде ерте есейген сондай жiгiттер шыћћан парасат биiгiне ћазiргi ћытымыр, шiкќмшiл мезгiлдiѓ тџрѕындары ретiнде таѓырћап ћарауѕа тура келедi… С%йтiп ойламаѕан жерден облыстаѕы еѓ iрi ауданныѓ бiрiн басћарып отырѕан билiк иесiнiѓ ћабылдауына барайын. Мен келгенде бiрiншiнiѓ ћабылдауын кљтiп отырѕан кiсi ћарасы недќуiр екен, iшiнде љлкендерi де, беделдi, белгiлiлерi де бар. Солардыѓ кейбiреуi тiптi менiѓ кiшiлiк ќдеппен берген сќлемiмдi алѕысы келмей, ћолдарыныѓ џшын ќзер-ќзер џсынатынын к%рген соѓ: «Ќй, мына дќулер отырѕанда, мен бљгiн бастыћћа кiре алмаспын» деп сабырсыздана бастадым. Бiраћ мен к%п кљткенiм жоћ. Бастыѕы ћоѓырау шалѕан сайын сырты ћара дермантинмен ћапталѕан ауыр есiктi еппен ашып кiрiп-шыѕып жљрген хатшысы бiр кезде маѕан ћарап ќуелi:

– Сiз бе Сќрсенбаев? – деп сџрады. – Иќ, мен, – дедiм. Жљрегiм дљрс-дљрс соѕып кеттi. Хатшы ћыз бџдан соѓ алдында жатћан ћаѕазѕа – сiрќ бљгiнгi келушiлердiѓ тiзiмi болуы керек, к%з жљгiртiп отырды. «Сiз ћайта берiѓiз» дейтiн шыѕар деп ойладым… – Сiз кiрiѓiз, – дедi хатшы басын к%терiп. Мџны естiгенде ћабылдау б%лмесiнде кезек кљтушi дќудiѓ бiрi: – Ау, бџл ћалай?.. – деп ћозѕалаћтай бастады. Fзiм рџћсат алѕан соѓ, %згелерге ћарайлармын ба – сол жерде ћаптаулы ауыр есiктiѓ ар жаѕына ћарай зып етiп %те шыћћанмын. Содан айлапаттай кеѓ кабинеттiѓ т%рiндегi ћызыл ћоѓыр жалпаћ љстелге ћарай бара бердiм де, бiрден кiдiрiп тџрып ћалуѕа мќжбљр болдым. Fйткенi жалпаћ љстелдiѓ ћожайыны дќл мен кiрген кезде «Социалистiк Ћазаћстан» газетiн тура ортасынан айћара ашып тастап, %зi сол к%лдей газеттiѓ ар жаѕында к%зге к%рiнбей, астындаѕы орындыѕына шалћайып жатып алѕан екен. Сол кездiѓ %зiнде ќлiме ћарамай %зiмдi болашаћ жазушылыћ кќсiпке дайындап жљрген жазѕан басым, %мiрде кездескен ќрбiр џтырлы к%рiнiс, штрих, детальдарды еске саћтап ћалуѕа тырысатын машыћты ќдетiммен жан-жаѕыма к%з жiберiп, ой жљгiртiп тџрсам керек. Бiрiншi хатшы бет-жљзiн к%легейлеген к%лдей газеттi судыратып ћайта бљктеп, ћасына ћойды да, ћабаѕын к%терiп маѕан ћарады. Мен сонда: – Ассалаумаѕалейкум! – деп асыѕыс амандасып љлгiрдiм. Ѕафекеѓ болса ќжуа-мысћыл аралас (маѕан солай к#рiндi) кiшкене %ткiр к%зiн маѕан тiктей ћадап отырып, аћырын ѕана: – Уаѕалейкум… – дедi. Неге екенiн бiлмеймiн:

«Уаѕалейкумсќлќм» деген тџтас сќлем жауаптыѓ «сќламын» толыћ айтпады. Мџнан соѓ бiрiншi кеудесiн тiктеп, ресми ћалыбына тљстi де: – Иќ, не айтасыѓ, жолдас Сќрсенбаев? – деп сџрады. Бiрiншi хатшымыз ол кезде ћырыћтыѓ љстiндегi ћырма саћал, орта бойлы, ћара бџйра шашты, кескiндi, келiстi кiсi болатын. Айдыны мен сџсы да жеткiлiктi едi. Талай жиналыстарда к%ргенбiз: %ктем шешен с%йлейтiн, ерекше айтћыш, бiлiктi, бiлiмдi басшы ретiнде елге танылып љлгiрген. Осындай беттi, беделдi билiк иесiнiѓ алдында мен сонда бiраз ћипаћтап, бiраз ћиналып отырып, жаѕдайымды айтып жеткiзген болдым. – Мќселе былай ѕой… – деп Ѕафекеѓ бџдан кейiн барынша байсал тартып, мќн-жайды џѕындыра бастады. – Осы Шиелiде жылына жиырма шаћты љй салып, кезекте тџрѕан тџрмыстары ауыр отбасыларына пќтер љлестiрiп жатамыз. Бiраћ тџрѕын-жай проблемасын ќзiр шеше алатын тљрiмiз жоћ. Жаѕдай %те ауыр. Тiптi %зiмiз ауданѕа шаћыртып алдырѕан бас мамандарымызѕа баспана тауып бере алмай, ћатты ћиналып жљрмiз. Ѕафекеѓ осыларды айтып сќл љзiлiс жасап, «тљсiндiѓ бе?» деп маѕан сџраулы к%збен ћараѕанда, неге екенiн ћайдам, менi таѕы да тљлен тљртiп жљре бердi. Сiрќ, жастыћтыѓ желiгi шыѕар. – Аѕа, сонда ћалай, мына бiз, ЦК комсомолдыѓ жолдамасымен елге келген жас мџѕалiм маман ћатарына жатпаймыз ба? – деп %те ыѓѕайсыз бiр сауалды ћойып кеп жiбермеймiн бе. Мџћаметжанџлы к%птi к%рген, талай ой-шџћырдан аман %тiп жљрген жырынды кiсi емес пе? Байсалды ћалпын %згертпестен, екi ћолын айћастырып љстелге сљйеп отырып, тез жауап бердi. – Ау, мен мџѕалiмдi маман емес дедiм бе? Маманныѓ к%кесi де, ќкесi де – мџѕалiм. Бiз ешкiмдi алаламай, ќркiмнiѓ жаѕдайын жан-жаћты ескере отырып шешiм

ћабылдаймыз. Ал сен, жолдас Сќрсенбаев.. – деп бастыћ осыдан кейiн маѕан ерекше жылы џшырай, кљлiмсiрей ћарап алды. – Хорошо. «Лениншiл жасћа» жазѕан бiрер %леѓiѓдi, маћалаларыѓды оћыѕанмын. Талабыѓ дџрыс. Бiраћ ендi %зiѓ ойланшы… кќзитке т%рт-бес %леѓiм басылѕан екен деп, ендi мына бiздердiѓ, љлкен аѕаларыѓныѓ т%бесiн ћырѕыштап оймаћсыѓ ба? Мџныѓ ћалай, ќ? Ол кезде, 65 жылѕа дейiн, мен орталыћ газет беттерiнде («1961 жыл» атты поэмама ћатысты) талай орынды-орынсыз кiнќлауларды естiп, бiраз буыным ћатайып ћалѕанмен, дќл Ѕафекеѓнiѓ аузынан шыћћандай д%п айтылѕан, бiраћ зiлсiз, %зiмсiнген осындай ќдiл сынды естiп к%рмеген едiм. Ѕафекеѓнiѓ бџл уќжiне ештеме тауып айта алмаѕаным ќлi есiмде. – Базардыѓ ћасына он алты пќтерлiк екi љй салып жатырмыз, – дедi бџдан ќрi Ѕафекеѓ. Бiрiншi хатшыныѓ алдына келген жас мџѕалiмге бар шындыћты жасырмай ашыћ айтып отырѕаны – кiсi таѓѕаларлыћ демократизм љлгiсiндей к%рiнер едi. – Ал бiраћ оѕан кезекке тџрѕан отбасылар %те к%п. Fзiѓ-аћ айтшы… бiздiѓ аппаратта, мќселенки, Олжабай деген бiр жаћсы жiгiт нџсћаушы болып ћызмет iстейдi. Балалы-шаѕалы. Fзiнiѓ денсаулыѕы да мќз емес. Ал сол жiгiтiмiз шиеттей бала-шаѕасымен бiреудiѓ iргесiн ыза к%терiп кеткен ескi љйiнiѓ бiр б%лмесiнде пќтер жалдап тџрып келедi. Сонда деймiн-ау, балалы-шаѕалы Олжабай аѕаѓ љй алуы керек пе, ќлде ќзiр соћа басты, аяћ-ћолы балѕадай, %зiнiѓ де кесек ћџйып, љй салып алуѕа шамасы келетiн сендей жас жiгiт љй алуы керек пе? Бастыћћа айтар басћа жауабым ћалмаѕан соѓ: – Ќрине, Олжабай Сапарбаев љй алуы керек! – деп бiрден келiсе кеттiм. – Ќб, бќрекелдi! – деп бiрiншi сонда риза болѕандай сыѓай танытћан. – Арызыѓды ћалдырып кет. Аћылдасып к%рейiк… Ѕ.Мџћаметжанџлыныѓ «аћылдасып к%рейiгi» ќй-

теуiр шыѕарып салма сљйеу с%з емес екенiне к%п џзамай к%зiм жеттi. Ћара кљздiѓ аяѕына таман Шиелiдегi Стаханов к%шесiнiѓ бойында тџрѕан екi ћабатты кiрпiш љйден аупарткомныѓ тiкелей нџсћауымен маѕан екi б%лмелi тќп-тќуiр пќтер б%лiндi. (Осы арада жаћша iшiнде айтылатын бiр ќѓгiме бар. Осыдан 30 жыл %ткен соѓ, 1995 жылы мен ћатты ауырып, Алматыдаѕы ћызметiмнен %з еркiммен босанып, туѕан жерiм Шиелiде 6 айдай уаћыт денсаулыћ жаѕдайыммен тџрып ћалдым. Сонда Шиелiнi басћаратын тќуелсiздiк заманыныѓ жаѓа жас ќкiмi бџл кезде туѕан жер таћырыбына жиырма шаћты кiтап шыѕарып љлгiрген белгiлi жазушыныѓ отбасын паналататын пќтер тауып беруге ќуелi ћџлыћ танытћан болып, артынан тљлкi бџлаѓ ћулыћћа салып, ћџйрыѕын џстатпай кеткенi к%ѓiлде хатталып ћалыпты). Содан ћайтып Ѕафекеѓнiѓ алдына бiрдеме сџрап барѕан жерiм жоћ. Бџл кiсi џзаћ жылдар Шиелi, Жаѓаћорѕан аудандарын басћарды, облыстыћ мекемелердiѓ тiзгiнiн џстады. Содан 1986 жылы зейнетке шыћћанѕа шейiн баѕы ћайтып к%рмептi. Ћазiр жасы сексеннен асћан, ел iшiндегi еѓ ћадiрлi, аузы дуалы ћариялардыѓ бiрi. Ћадiрлi болатын себебi – осы Ѕафекеѓдер кешегi жљрген-тџрѕаныѓ џдайы есепке алынатын ереже заманныѓ %зiнде билiк басында отырып, еѓ алдымен елiнiѓ ћамын ойлап, мџѓын мџѓдай бiлген к%пшiл, жалпышыл азаматтардыѓ алдыѓѕы сапында жљрдi. Мџћаметжанџлы Шиелi мен Жаѓаћорѕан аудандарын басћарѕан тџстарда (1965–1975 жылдар) ол жаћта жаѓа жерлер игерiлiп, кљрiштi, ырысты алћаптарѕа айналѕанынын бiлемiз. Бiр ѕана мысал. Мќселен, бiз туып %скен Шиелi ћонысыныѓ iшi-сырты жаз шыћса-аћ болды ыза к%лдерге толып, шалшыћ, батпаћ-сулардан аяћ алып жљре алмас едiк. Оныѓ себебi – бiр жаѕынан, жер асты суыныѓ жаћындыѕынан да, екiншi жаѕынан, ћоныстыѓ дќл iргесiнде 1940 жылы ћазылѕан атаћты Шиелi каналыныѓ кеѓ арнасы %тетiн. Осы арнаны

алты ай жаз су кернеп аћћанда, Шиелiнiѓ орталыѕын ыза к%терiп кететiн. Сонда тiптi iргетастары цементтен ћџйылѕан ћыш љйлердiѓ ћабырѕасына шейiн зќктенiп, бљлiне бастайтын. Кезiнде талай айтылып, талай жазылса да кљрмеуi шешiлмеген осы ћиынныѓ ћиынындай к%рiнген мќселенi Ѕ.Мџћаметжанов орайын келтiрiп (орайын ћалай келтiргенiн #зi бiледi), бiрер айдыѓ iшiнде ж%нiн тапћанын к%зiмiзбен к%рдiк. Сонда не iстедi дейсiз ѕой? Шиелi каналыныѓ ескi арнасын бџрып ќкетiп, ћалыѓ ел отырѕан ћоныстан екi шаћырымдай аулаѕыраћ жерден ћазылѕан жаѓа баѕытћа салып жiбердi емес пе? Ќрi т%менгi жаћтан жер асты суларын тартып ќкететiн ћашыртћы арыћ жљргiзiлген. Осыдан кейiн ћоныскерлер жаз шыћса љйдiѓ iргесiне дейiн жететiн жайма сулардан ћџтылып, есiктерiнiѓ алдына к%гертiп бау-баћша егiп ћарыћ болып ћалѕаны бар. Ендi, мiне, арада отыз жылдай уаћыт %ткенде баяѕыда Мџћаметжанџлы ћаздырѕан ћашыртћы арыћтыѓ табаны уаћтылы аршылып, тазартылып тџрмаѕандыћтан, жер асты суы ћайта к%терiлiп, Шиелiнiѓ шеттегi љйлерiн таѕы ыза к%тере бастаѕанѕа џћсайды… Ќрбiр љлкендi-кiшiлi билiк иесiнiѓ атћарѕан осындай игiлiктi iстерi жеке адамдардыѓ да, жалпы к%пшiлiктiѓ де жадында саћталып ћалатыны аћићат. Билiк атаулыныѓ табиѕаты, мќн-маѕынасы, мџраты мен мљддесi ж%нiнде, билiк иелерiнiѓ %ресi мен %негесi туралы бџрынѕы-соѓѕы философтар, тарихшылар, саясаткерлер к%п айтып, к%п жазѕан. Ќйткенмен осы таћырыпты жан-жаћты ћамтып, ћырын-сырын тереѓдетiп ашћан, билiктiѓ, билiк иелерiнiѓ философиясын, психологиясын барынша аћтарып к%рсеткен… %згелер емес, еѓ алдымен атаћты аћындар мен жазушылар десе болады. Бџл ретте Фердоуси, Шекспир, Толстой, Абай шыѕармаларын еске тљсiрсеѓiз жеткiлiктi. Ал ежелгi философтар арасында бiздiѓ кемеѓгер бабамыз Ќбунасыр ќл-Фарабиден (870–950) асырып ћалам сiлтеп, ой %рбiткен оћымыстылар к%п емес екен.

Еѓ ѕажабы – бџдан мыѓ жылдан астам бџрыныраћта жазылѕан еѓбектерде айтылѕан пайымдаулар к%нермей, к%мескiленбей, ћайта кљнi кеше, тiптi бљгiндерi жарияланып жатћан ћаѕидалардай ќсер етедi. Мќѓгiлiк таћырыптарды ћозѕап, адамзаттыћ iлiм-бiлiмдердi игерген бабамыздыѓ кезiнде тегiннен-тегiн «Екiншi џстаз» атанбаѕанын ќрбiр џрпаћ %з кезегiмен осылай џѕып-бiлiп жататын болуы керек. Туасы жљздеген жылдардан кейiн тќуелсiздiкке ћайтадан ћол жеткiзiп отырѕан бiздiѓ ћазаћтыѓ жаѓа ћауымына џлы бабамыздыѓ мемлекеттiк ћџрылымдар, басћару ќдiстерi, билiк иелерi туралы жазѕан еѓбектерiне тереѓ љѓiлiп, зерттеп бiлу ћажет екенi кљмќн туѕызбайды. Ќрине, Фараби трактаттарыныѓ тiлi, лексикасы, ќдiстемелерi, терминологиясы ћазiргiден %згешерек. Бiраћ мазмџн, маѕынасы айдан аныћ, ќсiресе бiздерге – Фараби џрпаћтарына етене жаћын, тљсiнiктiрек. Бiздiѓ бљгiнгi ќѓгiмемiзге %зек болып отырѕан сауалдарѕа Ќбунасыр бабамыздыѓ «Ћайырымды ћаланыѓ тџрѕындары», «Азаматтыћ саясат», «Мемлекеттiк ћайраткердiѓ наћыл с%здерi», «Баћытћа жету жолдары», «Фќлсафа жќне дiн» аталатын трактаттарында аућымды, тљбегейлi жауаптар табылады. Оныѓ бќрiн зерттеп, зерделеу – ѕџламалардыѓ мiндетi. Ал бiздi ћызыћтыратыны – билiк пен билiк иелерiнiѓ философиясына, психологиясына ћатысты иiрiмдер, осыѕан орайлас џлы ойшылдыѓ тџжырымдары мен талаптары, шектеулерi мен шенеулерi десек болады. Жинаћтап айтсаћ, Ќ.Фараби билiк иелерiн екi топћа б%ледi. Бiрiншiсi – еѓ жоѕарѕы билiк иесi, «ћайырымды ћаланыѓ» бiрiншi басшысы, мќлiк – бiзше, патша, король, президент. «Ћайырымды ћала» – бљгiнгi терминологияѕа тљсiрсек, мемлекет, мемлекеттiк ћџрылым. Екiншiсi – хакiм, мќлiктiѓ айналасындаѕы н%керi, бiзше, ќкiм, уалаят басшысы, мемлекеттiк ћџрылымдардыѓ билеушiсi. Ѕџлама бабамыз %з еѓбектерiнде мемлекеттiк ћџры-

лымдардыѓ сол замандаѕы аћуалын жiктеп, жiлiктеп, к%бiне сыни баѕа берсе, сол ћџрылымдар iшiндегi тџрѕындардыѓ %мiр сљру, дљниетаным дќстљрлерiн талдайды, болашаћтарына болжам жасайды. Осы арада ерекше атап %терлiк таѓѕажайып ћџбылыс – Фараби осыдан мыѓ жыл бџрын-аћ џсаћ мемлекеттiк ћџрылымдар мен халыћтардыѓ заманалар %ткен соѓ бiрiге бастайтын баѕытын сол заманныѓ %зiнде-аћ болжап бiлiптi. Ћазiр бџндай џѕымдарды супер-этнос (Л.Гумилев), федерация, евросоюз деп атап жљргенiмiз жоћ па? Фараби тiптi тљптiѓ тљбiнде адамзатћа ортаћ бiр ѕана одаћтастыћ болады дегенге шейiн барады. Fкiнiшке орай, осы уаћытћа шейiн Екiншi џстаздыѓ мџрасын зерттеушiлердiѓ бќрi дерлiк мџндай идеяларды «утопия» (ћџрѕаћ ћиял) деп тљсiндiрiп келiптi. Ал Екiншi џстаздыѓ билiк иелерi туралы пiкiрлерiн бiр жерге топтастырсаћ, былайша болып шыѕар едi. Еѓ жоѕарѕы басшы – мќлiк ќуел бастан Алланыѓ ћалауымен, Фарабише айтсаћ, «адамѕа аян берушi Бiрiншi себептiѓ» ыћтиярымен «таѕайындалады» екен. Ендеше мџндай ќмiршiге ћойылатын биiк талаптар да ерекше жауапты. Фарабидiѓ жазуындаѕы «Ќл-малик ѕалал хакика» – «Аћићатшыл ќдiл патша» бљгiнгi тiлмен айтћанда %негелi, еѓ љздiк идеалды мiнсiз билеушi. Осындай еѓ џлы мќртебелi ќмiршiге Екiншi џстаздыѓ ћоятын он екi тљрлi талабы бар екен. Екiншi џстаздыѓ философиялыћ, логикалыћ рисаларында пайдаланылатын математикалыћ шартты белгiлерiнiѓ iзiмен жљрсек, бџл былай болып шыѕар едi: 12 + Т = М Бiз мџны %зiмiзше ќл-Фараби формуласы деп атаймыз. Осындаѕы «12» – реттiк сан, «Т» – талаптар, «М» – мќлiк (патша). Сондай-аћ Екiншi џстаздыѓ уќлаят ќкiмдерiне ћоятын алты тљрлi талабын да осы формуламен белгiледiк.

6 + Т = Х Осындаѕы «6» – реттiк сан, «Т» – талаптар, «Х» – хакiм (ќкiм). Сонымен еѓ жоѕарѕы билiк иесiне ћойылатын талаптар ћандай екен? 1. Дене мљшелерi сау, ћуатты, шыдамды. 2. Табиѕи алѕырлыѕы, тљсiнiкшiлдiгi мол. 3. Еске саћтау ћабiлетiнiѓ (жадыныѓ) мыћтылыѕы. 4. К%реген, болжаѕыш, аћылды, парасатты. 5. Шешен тiлдi. Ежелгi данаг%йлер (Аристотель, Платон) секiлдi, ќл-Фараби де мемлекеттi философтар басћаруы тиiс деп бiледi. Ол: «Философ жоѕары билеушi, ќмiршi, заѓ шыѕарушы жќне имам негiзiнен бiр џѕым екенi аян,» – деп жазады. Бџл арада Фарабидiѓ азаматтыћ дљниќуи билiктi ислами билiкпен џштастыратыны аныћ к%рiнедi. Бiраћ бќрiбiр бабамыз философияны дiндерден бџрын дљниеге келген деген пiкiрiнен ћайтпай, билiк жљйесiнде философ ќмiршiнi бiрiншi орынѕа ћояды. Ал т%менгi билiк иелерi Фарабише алты тљрлi талапћа жауап беруi керек. 1. Парасаттылыћ. 2. Бiлгiрлiк. Fзi басћаратын аймаћта о баста ћабылданѕан заѓдар мен ћаѕидаларды, ќдет-салттарды жете меѓгерген ќрi соларды мљлтiксiз жљзеге асырушы. 3. Жол, ж%н тапћыштыћ. 4. К%регендiк жќне болжаѕыштыћ. Соныѓ бќрiн ол ћарауындаѕы елiнiѓ ќл-аућатын арттыруѕа жџмсаушы. 5. Дiлмарлыѕымен елдi соѓына ерiтушi. 6. Ќскери дайындыѕы жеткiлiктi. Бџл арада Екiншi џстаздыѓ билiк иелерiнiѓ туыстаѕы табиѕи ћабiлетi («бил фитра») мен жљре-бара, тќжiрибе жинаћтаудан соѓ пайда болѕан ћасиеттерiн («бил ирада») џштастыру ж%нiндегi, сондай-аћ жоѕарыдаѕы жоѕарѕы талаптар бiр кiсiнiѓ бойынан табылмаѕан жаѕдайда ќр тљрлi бейiм-ћабiлетi бар билiктегiлердiѓ бiрлесiп ћызмет iстеу керектiгi жайында айтћан

пiкiрлерi – бiздiѓ бљгiнгi заманымыздыѓ кљн тќртiбiнде тџрѕан мќселелердi еске тљсiредi. Екiншi џстаздыѓ аталмыш талаптар орындалмаѕан жаѕдайда мемлекеттiѓ («ћайырымды ћаланыѓ») бiртебiрте азѕындап, кљйреп тынатыны турасындаѕы дќлелдемелерi де – дќп ћазiргi џрпаћтарына айтћан ескертпелердей естiледi. Ой жљгiртiп оћып к%рейiк: «Атаћћџмар ќкiм барша айла-тќсiлдердi ћолданып, %зiнiѓ жќне %з балаларыныѓ атын мќѓгi ћалдыруѕа, %з џрпаѕын %зiнiѓ ескерткiшi ретiнде ћалдыруѕа, балаларына немесе %з туысына %кiмет билiгiн ћалдыруѕа тырысуы мљмкiн». Ќйтпесе: «Содан соѓ ол байлыћты кљшпен басып алып, оны %згелерге пайдаландырмауы, басћа жџрт %зiне бас иiп, баѕынуы љшiн ќрi бџны ћадiрлеп ћџрмет тџтуы љшiн дљниенi љстi-љстiне жинай беруi љшiн… мќселен, љй iшiнiѓ сќулетi, сќн-салтанатымен, џлыћ дќрежесiмен, шен-шекпенiмен %зiн ерекшелеуi мљмкiн». Таѕы да: «Содан кейiн ол елден ћашыћтап, %зiнiѓ билiгi ныѕая тљскен сайын атаћћџмар заѓдар шыѕаруы жќне оныѓ %зi мен тайпасы %згелердiѓ љстiнен патшалыћ ћџруы мљмкiн» Ѕџламаныѓ айтуынша, мџндай билiк иелерi бiртебiрте асћаћтап, асћына тљседi: «Ол дќрежелi кiсiлерге атаћтыѓ белгiлi бiр тљрлерiн немесе атаћ-абыройѕа жеткiзетiн байлыћ, киiм-кешек, шен-шекпен, мiнетiн к%лiктердi… таратып бередi. Соныѓ нќтижесiнде ќкiмнiѓ мќртебесiн к%терушiлердiѓ баѕасы артып, оѕан бас иiп тќжiм етушi тџлѕаларѕа айналады». Ќл-Фараби жоѕарѕы талаптарѕа жауап беретiн билiк иелерiн шын ћџрметтi, абзал ќкiмдер деп баѕалай отырып, сондай лайыћты ћџрметке жетудiѓ жолдарын к%рсетедi. Ќрi тек ћараћан басыныѓ ћамын кљйттейтiн билiк иелерiнiѓ философиясын, психологиясын аяусыз ќшкерелейдi.

Оћып к%рейiк: «Бџлардыѓ кейбiреулерi ћџрметке байлыѕымыздыѓ арћасында ие боламыз деп ойлайды. Ендi бiреулерi ћџрмет тек ата тегiне ћарай к%рсетiледi деп бiледi. Ал базбiреулерi ћџрметке ћала тџрѕындарына зорлыћ-зомбылыћ жасау, оларды баѕындыру, ћорлау, ћорћыту жолымен жетпек болады». Осы жерде ѕџлама бабамыз билiк ж%нiндегi былайѕы тоѕышар к%пшiлiктiѓ к%зћарасын да бiлдiре кетедi: «Кейбiреулер жџртты #зiне баѕындыра алмаѕан… адамда басћару #нерi бола тџрса да, оны ќмiршi атауѕа болмайды деп ойлайды». Демек, бљгiнше айтсаћ, ћатал тќртiптi, диктатураны аѓсайтындар бџдан мыѓ жыл бџрын да «ќлќулайлаѕан» к%рiнедi… Ал ендi Фараби формуласына сќйкес келмейтiн билiк иелерi кездессе, ћайтпек керек? Бџл сауалѕа ѕџлама еѓбектерiнде ќбден тыѓѕылыћты жауап берiледi: «Бџл ћасиеттердiѓ бќрiн жалѕыз #зiнiѓ бойына жинаѕан адам табылмаса, бiраћ ондай ћасиеттер бiр топ адамдарѕа жеке-дара тќн болса, онда солар… ќкiмнiѓ орнына заѓ бойынша бiрлесiп ие болады. Адамдардыѓ бџл тобы заѓ бойынша ћойылѕан басшылар деп аталады,» – деп жазады. Бљгiнгi к%збен ћараѕанда, наѕыз демократиялыћ љрдiсiмiз осы емес пе? Бџдан басћа ќл-Фараби трактаттарында экономикалыћ мљдделер (пайда табу) мен материалдыћ игiлiктердiѓ ќдiл б%лiске тљсуi, тiптi саћтыћ ћор, тџрѕындарды кќсiппен, жџмыспен ћамтамасыз ету т.б. секiлдi «ћайырымды ћала» (ћазiрше: ћайырымды мемлекет) жљйесiнде iске асырылуѕа тиiстi билеушi топтардыѓ жауапты мiндеттерi атап-тљстеледi. Соныѓ бќрiнде ыћтиярлыћ, ерiктiлiк, ќдiлдiк, заѓдылыћ ћаѕидалары саћталуы ћажет екенiн ќр тџста ескертiп отырды. Ѕџламаныѓ жиi ћолданатын екi с%зi бар екен: Олар – «ерiктiлiк пен сљйiспеншiлiк». Бљгiнгi тiлге тљсiрсек, «ерiктiлiгi» – жеке бастыѓ ћалауы, еркiндiгi, бостандыѕы, ал «сљйiспеншiлiгi» – шын ниет тазалыѕы, љйлесiмдiлiк, љндестiк, ауызбiршiлiк болса керек-тi.

Шынында ерiктiлiк пен сљйiспеншiлiк жайламаѕан жерден адами, ћоѕами саналы болмысты iздеп жатуда маѕына бар ма? Билiкке ћатысты ќѓгiмеде Екiншi џстаздыѓ мырзалыћ, мейiрбандыћ, ћайырымдылыћ, iзгiлiк, џстамдылыћ, ћарапайымдылыћ секiлдi %негелi мiнез-ћџлыћтармен ћатар надандыћ, ћанаѕатсыздыћ, мансапћџмарлыћ, менмендiк, айлакерлiк секiлдi жаѕымсыз мiнез-ћџлыћтар т%ѓiрегiнде айтћан ћысћа тџжырымдары да танымтаѕылымдарѕа тџнып тџр. Билiкке ћатысты осы кљрмеуi к%п кљрделi пiкiрлердi %зiмiзше жинаћтап к%рсек, ќуел баста бiрiншi себептiѓ (Алланыѓ) ћалауымен болатын Бiрiншi басшыныѓ т%ѓiрегiне топтасћан кейiнгi басшылыћ (мџныѓ бќрi – Џстаздыѓ терминологиясы), жалпы билiк атаулы жоѕарыда тiзбеленген жоѕарѕы талаптар љдесiнен шыѕа бiлсе, онда Ќбунасыр ќл-Фараби бабамыз арман еткен «ћайырымды, абзал жќне баћытты адамдардыѓ» заманы туады дей берiѓiз. Бџл айтылѕан тќмсiлердiѓ бљгiнде Ћазаћстан аталып, ќлемге мќшњљр болып отырѕан, мемлекеттiк њќм билiк ћџрылымдары жасаћталу, ћалыптасу љстiндегi жас ћоѕамияттыѓ %мiрiне тiкелей ћатысы бар екенi тљсiнiктi. Оныѓ љстiне, ќл-Фарабидiѓ ќлеуметтiк философиясы ежелгi дќуiр ойшылдары Аристотель мен Платоннан бастау алатынын жаћсы бiлсек те, тљптеп зерттеп, тљбегейлi зерделеген ќркiм мџныѓ бќрiбiр шыѕыстыћ жљйедегi басћару, билiк тќсiлдерiне негiзделiп, Исламнан тараѕан имандылыћ дљниетанымдардан туындайтынын аныћ аѓѕарар едi. Еѓ жоѕарѕы билiк пен дiн иесi – имамды бiрлiкте ћарау, ќрине, Фараби заманына тќн шындыћ. Мџндай бiрлестiк бiздiѓ заманымыздыѓ кљн тќртiбiнде тџрмаѕанмен, билiк пен адамгершiлiк мџраттарын бiрiктiретiн ћаѕидалар ћазiргi ћазаћ ћоѕамиятына ерекше жаћын, етене екенi рас. Жалпы билiк иесi ћандай болуы керек дегенге саятын Фараби формуласы анау Еуропа мен

Американыѓ дќстљрлi демократиясы ћалыптасћан елдерiнен г%рi, бiресе Ћытайѕа, бiресе Малайзияѕа, тiптi кейде анау алыстаѕы Голландияѕа елiктеп жљрген мына бiздерге ќлдећайда ћажеттiрек к%рiнедi. Бџл жерде џлы бабамыздыѓ еѓбектерiн оћыѕаннан кейiн туындайтын басћа баѕалы баѕамдарды арнайы с%з етпегенде, оныѓ жоѕарыдаѕы жоѕарѕы талаптарына толыћтай жауап беретiн к%шбасшылар ћазаћ топыраѕында бџрынды-соѓды болды ма деген «жуан» сџраћтыѓ бас к%теретiнi хаћ. Болѕанда ћандай – болѕан, ќлi де бар. Бќлкiм, к%п емес шыѕар, бiраћ бар деп сенемiз. Сол барлардыѓ арћасында шыѕар-ау – жаћсылыћ пен жамандыћтыѓ таразысы ќрдайым теѓ тљспегенмен, ќзiр бќрiмiз бiрдей тентiреп, тезек терiп кете ћойѕанымыз жоћ, итжыѕыспен %тетiн %мiрдiѓ жалына жармасып, аман-есен келе жатырмыз. Ал %з басымыз президенттiѓ, премьердiѓ ћасында жљргенiмiз жоћ, ќйтпесе ћабылдауына барып, сџхбаттасћан емеспiз, тек оларды теледидардан к%ремiз, с%здерiн тыѓдаймыз, оћимыз. Сол себептi бiрiншi билiк иелерi туралы «пќлен-тљген» деп баѕа беруге жаѕдайымыз к%термейдi. Бџл жерде айтарымыз: бљгiнгi Елбасымыздыѓ бiр ѕана бiтiм-болмысын – оныѓ ерекше ћайсарлыѕын, %зi тљзу, тура деп бiлген баѕытынан бџрылып кете ћоймайтын табындылыѕын байћамау, баѕаламау мљмкiн емес. Мќселен, елорданы Астанаѕа к%шiру кезiнде ешкiм кљтпеген ерлiкке барабар %жеттiк ќрi к%регендiк ќрекет болѕаны ендi тарихи шындыћћа айналып отыр. Fзге ќкiмдерiмiз ћандай? Ќркiм ќр ћалай шыѕар. «Халыћ айтса, ћалып айтпайды» деген де с%з бары рас, халыћтыѓ да ћателесетiн кездерi болады. Бiраћ %зiн к%пшiлiк мљддесi љшiн ћызмет iстеп жљрмiн деп ойлайтын, ќйтпесе солайша жарнамалайтын ћазiргi ќкiмдерiмiз ара-тџра былайѕы жамаѕаттыѓ пiкiрлерiне ћџлаћ тљрiп ћойѕандары артыћ болмас едi. Бџл ретте бiз жоѕарыда бiр кезде билiк басында отырѕан аѕамыздыѓ кейбiр %негелi ќрекеттерi мен туыстаѕы

бiлгiрлiк пен бiлiмдiлiктен туындайтын мiнез-ћџлыћ байлыѕы жайын ћозѕадыћ. Ѕафур Мџхаметжанџлы – бљгiндерi пенсияда жљрген ћадiрмендi ћариямыз, ендеше ат љстiнде жљрген билiк иесiне жаћсы к%рiну љшiн, %згедей базбiр ћаламдастарымныѓ ќдетiне баѕып, баѕасын асырып отырмаѕаным тљсiнiктi. Дќл осы ќдiспен ќлденеше жыл Ћазаћстан љкiметiнiѓ мљшесi, министр, елшiлiк лауазымдарын атћарып, ал дќп ћазiр ресми портфельдiѓ бќрiн %з иелерiне тапсырып, бiрыѓѕай ћоѕами жџмыстарѕа бет бџрѕандай к%рiнетiн кейiнгi џрпаћ %кiлi, демократиялыћ нарыћ заманыныѓ белсендi, беделдi ћайраткерiне айналѕан бiр iнiмiз туралы айтпаћшымын. Айтћанда… оныѓ саяси, ќлеуметтiк џстанымдарына тоћталып жатпай, жоѕарыда атап %ткенiмiздей, билiк тiзгiнiѓ џстаѕан адамныѓ философиялыћ, психологиялыћ болмысынан балалайтын адамгершiлiк ћасиеттерiн ќспеттеп к%рсету ниетiмiз бар. Маѕан жазушы ретiнде ќрбiр адамныѓ, ќрбiр пенденiѓ (басшы ма, ћосшы ма – бќрiбiр) iшкi жан дљниесiн танып бiлу ћымбатыраћ. Fйткенi ќл-Фараби бабамыздыѓ %зi адамныѓ адам болып ћалыптасуына жан ћуаты к%здерiнiѓ орасан ќсерi болатынын дќлелдеп, сол ћуат к%здерiн «ћозѕаушы кљш», «аћыл-парасат кљшi», «сезiмталдыћ кљшi», «бойѕа сiѓiру кљшi», «елестету кљшi» деп алты топћа б%лiп ћарастырады. Демек, абзал жанды адамдардыѓ iс-ќрекеттерiнiѓ жаћсылыћћа бейiм тџруы – ћазiргi тiлмен %рнектесек, заѓдылыћћа жатса керек. Мен бiлетiнде айналасына осындай жаћсылыћ џрыѕын егiп жљрген азаматтарымыздыѓ бiрi – Алтынбек Сќрсенбайџлы. Ол орда бџзатын отыз жасында, 1992 жылы Ћазаћстан Республикасыныѓ Аћпарат министрi болып таѕайындалды. Осы ћызметте 8–9 жыл тапжылмай отырып, жемiстi жџмыстар атћарды. Сол тџстаѕы жас министрдiѓ еѓ љлкен жеѓiсi – тќуелсiз мемлекетiмiзде бџрыннан %мiр сљрiп келе жатћан бiрде-бiр басылымныѓ /бiрде-бiр баспаныѓ/ жабылмай, саћталып ћалуы едi. Ћазiрде айтуѕа оѓай шыѕар, ал бiраћ

сол 90-жылдардыѓ басында империя ћамалын бџзып шыѕып, жеке-дара тiршiлiк ћџру жолына тљскен мемлекетiмiздiѓ ћаншалыћты экономикалыћ даѕдарыстарѕа џшырап, тар жол, тайѕаћ кешулерден %ткенiн еске тљсiрудiѓ %зi ауыр. Бiзге џћсас жеке отау тiккен кейбiр к%ршi елдерде басылым атаулы жаппай жабылып, тек мектеп оћулыћтарын жариялайтын баспалардыѓ тљтiнiн тљтетiп ћалѕанын да бiлемiз. Ал А. Сќрсенбайџлы министр болып тџрѕан заманда бiздiѓ байырѕы баспаларымыздыѓ бiразы уаћыт талабына сќйкес ћайта тљлеп, халыћтыѓ игiлiгiне айналѕан жаћсы кiтаптарды жиi шыѕара бастады. Бiр ѕана мысал. Кљллi ќлем жџртшылыѕы тџѓѕыш рет атап %ткен Абай аћынныѓ 150 жылдыћ тойы ћарсаѓында %зiм ћызмет iстейтiн «Fнер» баспасында сол 1994–1995 жылдар к%лемiнде 40-ћа жуыћ басылым жарыћ к%рсе, солардыѓ iшiнде шетелдiк базаларда басылѕан «Абай елi» жќне «Абай» атты ерекше к%ркем безендiрiлген екi сурет альбомныѓ орны ерекше болды. «Абай елiн» – Прагада, «Абайды» Парижде бастырдыћ. Љкiметтiѓ ћџлыћсыз, ћазынаныѓ ћалтасы тесiк ћиын кезеѓде осы асћан жауапты жџмыстыѓ басы-ћасында жљрген А.Сќрсенбайџлыныѓ кейде денсаулыѕы бџзылып, џйћысы ћашћан кљндерiнiѓ куќгерлерi iшiнде бiз де бармыз… Бiздiѓ баѕымызѕа сол кездегi вице-премьер Ћуаныш Сџлтанов баспаларѕа ћол џшын берiп, к%п к%мек к%рсеткенiн айта кетуiмiз керек. А. Сќрсенбайџлыныѓ џлтжандылыѕынан, мемлекетшiлдiгiнен, мќдениетшiлдiгiнен, руханиятшылдыѕынан туындайтын таѕы бiр жаћсы ћасиетi бар, онысы – ќрћашан аћылѕа ћонымды, ћалыѓ оћырманныѓ мљддесiне љйлесiмдi џсыныс-пiкiр айтсаѓыз, инциатива к%терсеѓiз, бiрден-аћ ћолдап кететiнi, ћолынан келгенше с%збџйдаѕа салмай жљзеге асыра бастайтыны. Мќселен, Мџстафа Шоћайдыѓ екi томдыћ таѓдамалы шыѕармаларын кезiнде шџѕыл жариялап жiберуде министрдiѓ билiктiѓ тезiне салѕан шешiмдiлiгi жќрдемдескенi де рас едi.

Алтынбек Сќрсенбаев Аћпарат министрлiгiн басћарѕан жылдарда, бiр жаѕынан, тотолитарлыћ билiк жљйесiнен ќлi џзап кете ћоймаѕан елiмiзде демократиялыћ љрдiстердiѓ ћалыптасып љлгiрмей, аяѕын ќлтек-тќлтек басћан кезiнде, екiншi жаѕынан, мемлекеттiк, џлттыћ идеологияныѓ ќлжуаздыѕын пайдаланып, тќуелсiздiк дџшпандарыныѓ ќр тџста ашыћтанашыћ бас к%терiп, ќрћилы басылымдарда терiс пиѕылдарын боратып басып жатћан бассыздыћтармен талай бетпе-бетке келгенде, %зi бiрде жеѓiп, бiрде шегiнiс жасап жљрсе де, ќуел баста Елбасы сенiп тапсырѕан билiгiн ќсiре пайдаланып, кљштеуге, зорлауѕа барѕан кезiн к%ргенiмiз жоћ. Бџл оныѓ билiгi жеткен жерiне шейiн демократиялыћ џстанымдарѕа адал екенiн танытты. Алтынбек мемлекеттiк дќрежелi билiктiѓ басында отырѕан жылдарда талай мќрте кеѓ ћолтыћ %рiстi мiнездiѓ љлгiсiн к%рсеттi. Жаѓа сипаттаѕы мемлекеттiк ћџрылымыныѓ iргетасы ћаланып, џстын-тiреуiштерi ендi орнатыла бастаѕан тџстаѕы ћызу айтыстар мен идеологиялыћ аѕымдардыѓ тура %тiнде ћалѕан Аћпарат министрлiгi 1993–1998 жылдарда республикамызда насихат министрлiгiнiѓ ћызметiн атћарды десе болѕандай едi. Сонда мемлекеттiк, тќуелсiздiк мљдделерiн табандылыћпен ћорѕай бiлетiн билiк иесiне т%зiмдiлiк пен мќмiлегершiлiк мiнездер де ауадай ћажет екенi к%рiндi. Ал Алтынбек iнiмiз сол тџстарда осындай талаптарѕа толыћ жауап беретiн бiлгiр, бiлiктi, %релi азамат екенiн танытты. Егер ќдiлiн айтсаћ, тќуелсiздiгiмiздiѓ таѕдыры шешiлген тоћсаныншы жылдарда Елбасыныѓ т%ѓiрегiне топтасћан аѕа буын, кiшi буын iшiнде %зi ћџралпы жас ћайраткерлер арасында Алтынбек Сќрсенбайџлыныѓ бойы ерекше биiк к%рiндi. Ќлде руханият саласына к%бiрек араласып жљргендiгiнен бе екен, ќйтеуiр ќдебиет, мќдениет ауылындаѕы зиялылар ортасында оныѓ беделi %згелерден жоѕары болды. Тiптi аћпарат, баспа, баспас%з саласында таусылып бiтпейтiн ћыруар жџмыстарда, кљнделiктi талћылау,

таластарда да министрiмiздiѓ талапшылдыѕы, принципшiлдiгi, турашылдыѕы љстiне, %зара сыйластыћ пен тљсiнiстiк секiлдi адамгершiлiк џстанымдарѕа берiк екенiне талай к%зiмiз жеттi. Мќселенки, мен %зiм, ћазiр ойлап отырсам, жџмыс бабында %зiм iштей ћатты сыйлайтын министр iнiммен екi мќрте ћайшы келiп ћалѕан екенмiн. Онда да министрлiктiѓ коллегия мќжiлiсi љстiнде, жџрт к%зiнше ашыћтан-ашыћ пiкiрлерiмiз алшаћ тљстi. Ол – министр, љкiмет мљшесi, мен – оныѓ ћарауындаѕы баспа директорымын, былайша ћараѕанда, баѕынышты ћызметкер ѕанамын. Осы талћылаудан кейiн бастыћ пен баѕыныштыныѓ аз уаћыт тоѓтерiстеу жљргенi тљсiнiктi. Ал сќтi тљскен бiр кљнi жџмыс б%лмемде отырѕан маѕан министр телефон шалды. Ћысћа амандыћ-саулыћтан кейiн: – Жаћында Райымбек батырдыѓ екi жљз елу жылдыћ тойы %тетiн едi. Ореке, бiзбен бiрге Нарынћолѕа барып, той тойлап ћайтуѕа ћалай ћарайсыз? – деп сџрады. – Баруым керек ћой, Алтеке. Бiраћ менде ћазiр к%лiк жаѕы ћиындау болып тџрѕаны… Машинам бџзылып, гаражда тџр едi, – деп мен сонда ћисынсыздау жауап бермеймiн бе. – Ореке, к%лiктен басћа проблема жоћ па? – Жоћ. – Онда тиесiлi к%лiк сiздiѓ љйiѓiзге соѕып, алып кетедi. Дайын тџрсаѓыз болѕаны, – деп министрiм сонда телефон тџтћасын орнына ћоя салѕан. Райымбек бабамыздыѓ тойынан кейiн бiздiѓ ћабаѕымызды ћайтып кiрбiѓ шалып к%рген жоћ. Екiншi оћиѕа. 1995 жылы мен ћатты аурып, елге кетуге мќжбљр болдым. Бастыѕыма барып: «Осылай да осылай. Ћызметтен ћала берген соѓ, жџмысымнан береке ћаша бастады. Ендi бiраз љзiлiс жасап, емделуiм ћажет» деген себеп-сылтаумен, %з еркiммен арыз жазып, %тiнiш айттым. «Ќлi де шыдай тџрыѓыз. Љйден ћатынап емделе берiѓiз, ќйтпесе таѕы да аћысыз дема-

лысћа шыѕыѓыз» деген аћылѕа сыйымды љгiтiне к%нбегенiмдi к%рген бастыѕым сонда менi ћызметтен босату туралы бџйрыћћа ћолын ћойды да, аурушаѓ директорды %з сџрауымен ауылѕа шыѕарып салу љшiн баспаѕа ќдеттегiдей басћарма бастыћтарыныѓ бiреуiн не орынбасарын жџмсамай, %зi келiп ћатысћаны есiмде. Содан љстiме оћалы шапан жауып, арнайы адрес хаты жазылѕан папкасын тапсырып тџрып: – Fз еркiмен ћызметтен кеткен мџндай директорды бiрiншi к%руiм, – деп Алтынбек iнiм аѕасын бiраз к%термелеп маћтап алѕан соѓ: – Денсаулыѕын тљзеп, ћай кезде ћайтып келсе, Орекеѓнiѓ орны дайын, – деп с%зiн аяћтаѕан. Осыдан кейiн џзын ырѕасы алты айдай уаћыт ауылда жљрiп, сол жылѕы желтоћсанныѓ соѓына таман Алматыѕа ћайтып оралайын. Бала-шаѕаныѓ ћасында бiр жџма жатћан соѓ, сол бала-шаѕаныѓ «осылай жџмыссыз жљре бересiѓ бе?» деген наразылыћ аралас итермелуiмен сќтi тљскен бiр кљнi министрiмнiѓ алдына таѕы бармаймын ба. Сонда министрдiѓ ћабылдау б%лмесiнде ћџжынап отырѕан халыћты к%рсеткен бџрыннан жљзтаныс хатшы ћыз: – Аѕа, жџмыс аяѕына ћарай бiр айналып соћсаѓыз ћайтедi? – деп ж%нiн айтћан. Хатшы ћарындастыѓ џсынысын ћџп алып, кешкi саѕат алты жарымдар кезiнде бастыћтыѓ ћабылдау б%лмесiне ћайтып келсем, манаѕыдай емес, кiсi аяѕы басылып ћалѕан екен. Алтынбек Сќрсенбайџлы сонда менi кiдiрiссiз ћабылдап, бiрден ќѓгiменiѓ т%тесiне к%штi. – Денсаулыѕыѓыз ћалай? Жџмысћа дайынсыз ба? – деп сџрады. – Онда бiрiншi ћаѓтардан бастап «Ћайнар» баспасына директор болып барасыз. Бастыѕым бџл жолы %те асыѕыс екен. Ол жаѕы тљсiнiктi де едi – шаруаныѓ шалѕайы ћымталып, ћортындылайтын жыл аяѕы бiтуге айналѕан жауапты тџсћа тура келiп барѕанмын. Сонда да бастыћпен бес-он ми-

нут тiлдесiп, баратын баспамныѓ жай-жапсарын сџрап алуѕа љлгiрдiм. – Ореке, шай-суыѓызды дайындай берiѓiз. Баспаѕа %зiм апарып отырѕызамын, – деп кљлдi бџдан соѓ министрiм. Ал айтыѓызшы, оћушым: осылайша айтћан с%зiн ћайтып жџтпайтын уќдешiл билiк иелерi к%п пе? Ћарауындаѕыларыныѓ хал-аћуалына ћарап, тiптi денi-басыныѓ саулыѕына шейiн мќн беретiн, жанашырлыћ пейiлiн танытып ћана ћоймай, ћолма-ћол к%мегiн к%рсететiн ћайырымды билiк иелерi к%п пе? Бџрындары базбiр ћырбайлары (оппоненттерi) осы Алтынбек iнiмiзге сыртынан «џлтшыл» деп кiнќ таѕуѕа тырысатынын естушi едiк. Жаћында жоѕарыда жљрген таѕы бiр сайрауыћтыѓ Алтынбек теѓт%раѕалыћ жасап жљрген «Аћ жол» партиясына «џлтшылдыћ џрандарды пайдаланѕысы келедi» деген керауыз пiкiрiн оћыдыћ. Бџндай сайрауыћтардыѓ ойынша (бќлкiм, ќдейi солай тљсiндiруiнше), «џлтшылдыћ» – ел шошырлыћ ћџбыжыћ секiлдi. Мџндай айлакерлiктiѓ т%ркiнi белгiлi – кешегi ћызыл империя заманыныѓ еѓ ћауiптi идеологиялыћ ћаруын ћазiргi к%зћамандар «елiм, жерiм» деп шырылдап жљрген еѓ елеулi жiгiттерiмiзге ћарсы сiлтемек. Дќл осындай к%зћамандар жуыћта ѕана Парламентке сайланѕан ћазаћ депутаттары ћазаћ тiлiн бiлуi керек деген %те ћарапайым џсынысћа ћарсы дауыс бергенiн бiлемiз. Ќрi бџлар %здерiнiѓ осындай опасыздыћ ќрекеттерiн %зге џлттардыѓ хџћын сыйлаѕандыћ деп тыраштанады. Ал бџлар сонда тќуелсiз мемлекеттiѓ туын к%терген ежелгi џлттыѓ хџћын ћайда жасырып ћоймаћ екен? Ћџдайѕа шљкiр, Ћазаћстан Парламентiнде Шерхан Мџртаза, Амангелдi Айталы сияћты, Жќкен Ћалиџлы, Ќбдiжќлел Бќкiр секiлдi «џлтшыл»азаматтарымыз бар. Ћџдайѕа шљкiр, мемлекетiмiздiѓ ќлеуметтiк саяси кеѓiстiгiнде Рахманћџл Бердiбай, Ќзiмбай Ѕали, Мџхтар Маѕауин, Аманхан Ќлiм секiлдi айтћыш, жазѕыш «џлтшыл» зиялыларымыз бар. Ал осындай тџлѕалары-

мыздыѓ ћатарына Алтынбек Сќрсенбайџлын ћосып, оѕан «џлтшыл» деген айдар таѕып сынаушылар табылып жатса, ќрине, бџѕан ћуануымыз керек шыѕар. Fйткенi ћазiр жер-жињанда %з мемлекетi мен елiнiѓ мљддесiн жоѕары ћойѕан «есi дџрыс» тџлѕалардыѓ бќрi – «џлтшыл». Ал ћараћан басыныѓ ќйтпесе отбасыныѓ мљдесiн алѕа шыѕарѕан «џлтсыздар» – берiден ћараѕанда тоѕышарлар, ќрiден ћараѕанда мљнќфыћтар. Аллам бiздi сондайлардан саћтасын! Ћанша айтћанмен, билiк иелерiнiѓ ћолында бiраз нќрселер – тџтћалар бар. Сiз бен бiзге џћсаѕан ћарапайым к%пшiлiктiѓ шаруасыныѓ шалћайып оѓала тљсуiне, ќйтпесе еѓкейiп еѓсесi тљсiп кетуiне билiк иесiнiѓ тiкелей ыћпалы болатыны с%зсiз. Ќуел бастан адами тiршiлiк баѕындыру мен баѕыныштылыћ ќдiстерiнен ћџралѕан. Бџндай бiтiм-болмысты бџзбаћшы болып ќрекет ету – анархия да, бiтiмгершiлiкпен тiршiлiк ету – демократия. Билiк иелерi бар игiлiктердi тепе-теѓ б%лiп бере алмайды, сондай-аћ адамдарды бiр-бiрiмен теѓестiруге де шамалары жетпейдi. Оныѓ еѓ %зектi мiндетi – ќлеуметтiк теѓдiк пен ќдiлеттi љрдiстердi саћтау. Олар еѓ алдымен %здерiн халыћтыѓ ћызметшiсi деп бiлуi керек. Ќл-Фарабидiѓ билiк туралы формуласыныѓ негiзгi мќнi, тљп ћазыѕы да осыѕан саяды. Џлыћ пайѕамбарымыз Мџхаммедтiѓ (с.ѕ.с.) билiк жайында айтћан хадистерiн еске тљсiрiп ћойѕанымыз да ж%н болар едi. 1. «Патша– Алланыѓ жердегi к%леѓкесi». 2. «Тиран жџмаћћа кiрмейдi». 3.« Билiк иесiнiѓ еѓ жаманы – ћатыгез ќкiм». 4. «Fзi сџранып iздеп жљрген адамды ќкiм ћоюѕа болмайды». 5. «Ћиямет кљнiнде Алланыѓ ћайырымы тљсiп ћарамайтын, жазадан ћџтћармайтын љш тљрлi адамы бар, олар: к%рсе ћызар ойнасшыл, жалѕаншы ќкiм жќне тќкаппар». 07. 06. 2004 ж.

ЋАЗАЋТА ПАССИОНАР ТЏЛЅАЛАР БАР МА? Бџл сџраћћа жауап iздеу љшiн ќѓгiменi бiр ћайѕылы ћапылыс оћиѕадан бастасаћ деймiн. Бџрнаѕы 2006 жылы аћпан айыныѓ 11 жџлдызында саясаткер ќрi журналист Алтынбек Сќрсенбайџлы ойда жоћта оћыстан ћазаѕа џшырады. Оћыс болѕанда – аурудан яки апаттан емес, ћанћџйлы ћаскљнемдердiѓ ћолынан оћћа џшты. Мџны кљллi ел-жџрт тќуелсiздiк алѕалы бергi уаћыттаѕы ћазаћ тарихындаѕы сџмдыћ трагедия, суыт оћиѕа ретiнде ћабылдады. Алтайдан Атырауѕа шейiн, Ћырдан Сырѕа шейiн созылып жатћан байтаћ даланы мекен еткен ру-џлыс атаулыныѓ бќрi тiтiркенiп, тљнерiп, ћан жылады, аза тџтты. Ћапияда ћыршын кеткен жаћсы азаматћа ќркiмнiѓ-аћ жаны ашитыны белгiлi. Бiраћ бџл жолѕы к%пшiлiктiѓ белi ћайысып, еѓсесi тљсе егiлуi – жќйша жанашырлыћћа џћсамас едi. Озыћ туѕан оѕланын артында ћалѕан ћалыѓ ћарашасы тљгел жоћтады десе болады. Ћазаћтыѓ ежелгi ата дќстљрi ћайта жаѓѕырып, жер-жерлерде жоћтау айтћандар, жоћтау жазѕандар к%бейдi. Соныѓ бiразы газет беттерiнде жарияланып жатты... Бџл бџрын байћала бермеген тосын, т%те ћџбылыстай к%рiнгенi рас. Бiз бейбаћ соѓѕы жетпiс жылдыѓ iшiнде талай арыстарымыздан айрылдыћ емес пе? Соныѓ бiразын кезiнде аза тџттыћ, ардаћтап еске алдыћ – бџндай %негелi дќстљрден ќлi де ажырап кеткенiмiз жоћ. Ќйткенмен, љлкен-кiшiсi жаппай тiк тџрып, жаназаѕа ћатысћандай жабырћап, жандары кљйзелгенiн тџѓѕыш к%руiмiз осы. Тiптi алыстаѕы ауылдарды жайлаѕан бейтаныс кiсiлердiѓ

аузынан: «Апырмай, осындай азаматты ћалайша к%зi ћ%зi ћиып атты екен?!» деген ањ џрма с%здердi талай естiдiк. Араѕа жылдар тљссе де, есiл ерiн азалаудан елiнiѓ, сiрќ, тоћтайтын тљрi жоћ. Осы ћџбылыстыѓ сыры неде? Рас, Алтынбек Сќрсенбайџлы саясатћа ерте араласып, сонау 1989– 1992 жылдарда жастар газетi «Fркен – Горизонттыѓ» редакторы болып тџрѕан кезiнде-аћ (ќлi жасы отызѕа толмаѕан) жаѓалыћћа жаны ћџмар, прогресшiл, демократиялыћ баѕыттаѕы жiгерлi, жљректi журналист ретiнде оћырмандар арасында танымал бола бастаса, кейiнгi жылдардаѕы жауапты ћызметтерiнiѓ (Президент жќне љкiмет ќкiмшiлiгiнде б%лiм меѓгерушiсi, министр, ћауiпсiздiк кеѓесiнiѓ хатшысы) бќрiнде де азаматтыћ џстанымы берiк, џлтшыл, мемлекетшiл ћайраткер ретiнде ћалыптасты. Ал 2003 жылдан бастап демократиялыћ оппозиция жаѕына %тiп (бiздiѓ елде %здерiн «демократиялыћ» деп атамайтын бiрде-бiр партия жоћ емес пе?), «Аћ жол» партиясын ћџрушылардыѓ ћатарына кiрдi. Ћысћаша %мiрбаяны осындай. Ћазаћ тарихыныѓ жаѓа кезеѓiнде саяси-ќлеуметтiк кеѓiстiкке белсене араласып жљрген «жас тљрiктердiѓ» бiразыныѓ %мiр жолдары осыѕан џћсас. Бiраћ сол «жас тљрiктер» тобыныѓ арасынан Алтынбек iнiмiз ќуелденаћ ерекшелеу к%рiндi. Осы ерекшелiктi %згелерден бџрыныраћ байћаѕан оныѓ ћасында жљрген саясаткерлер емес, еѓ алдымен џлттыѓ зиялы ћауымы, оныѓ iшiнде жазушылар едi. Аћын, жазушылардан пќлендей кќнiгi, ќккi саясатшылдар шыћпаѕанмен, олардыѓ ќу бастаѕы жаратылыстан интуициясы, тљйсiгi мыћты болатындыѕы бесенеден белгiлi емес пе? Алтынбек Сќрсенбайџлы ћамшыныѓ сабындай ћысћа ѕџмырында (43–44 жас деген – не тќйiрi?) туѕан елiнiѓ тарих к%шiнде ћџйрыћты жџлдыздай жарыћ iз ћалдырып, аѕып %ттi. Асыл азамат дљниеден ћайтћан соѓ, оныѓ ћырћын атап %туге жиналѕан к%пшiлiк алдында маѕан да с%з кезегi тигенде: «Алтынбектiѓ аты

ћазаћтыѓ азаттыћ тарихында ћалды. Ол %зiнiѓ Ќлихан Б%кейхан, Ахмет Байтџрсын, Мџстафа Шоћай секiлдi аѕаларыныѓ ћасына барып жатты» дегенiм бар едi. Fзге жазушы ќрiптестерiм сол жолы менен де г%рi жоѕары баѕалап, жљрек жарды пiкiрлерiн айтћан. Арада недќуiр уаћыт %тсе де, Алтынбектiѓ бейнесi ќсте к%мескiленер емес. Неге? Асыл азаматтыѓ туѕан-туысћандарыныѓ, дос-жарандарыныѓ, ќрiптестерiнiѓ оныѓ жарћын бейнесiн жаѓѕыртып, жиi-жиi еске алып отырулары, саѕынышпен сарѕайып, iздеп отырулары ќбден тљсiнiктi. Ал бiраћ %зге ћаймана ћазаћтыѓ, тiптi %мiрiнде онымен бiр рет кездесiп, бiр ауыз с%зiн естiмеген ћарапайым мџѕалiм мен дќрiгердiѓ Алтынбектiѓ аты айтылѕанда жљздерiне ћан жљгiрiп, ћасћабаћтары жыли бастайтыны нелiктен? Тiптi оны к%зi тiрiсiнде талай ѕайбаттаѕандардыѓ (ондайларды да к%ргенбiз) ендi неге љндерi шыћпайды? Алтынбек Сќрсенбайџлыныѓ %мiрi мен %лiмi, %негесi мен мџрасы туралы ќѓгiменiѓ ќл-ќзiр таусылып бiтпейтiнi хаћ. Fйткенi ћазаћ елiнiѓ тќуелсiздiк тарихы ќлi толыћ жазылып бiткен жоћ. Ћазаћияныѓ тќуелсiздiк тарихында елi мен жерiнiѓ еркiндiгi љшiн, оныѓ байлыѕы мен дќулетi џстаѕанныѓ ћолында, тiстегеннiѓ аузында кетпей, алдымен %зiне бџйырып ћалуы љшiн ћан мен терiн т%ккен, халћыныѓ емес, жалпыныѓ мљддесiн ћорѕаѕан, с%йтiп ќрћашан желдiѓ %тiнде, жаудыѓ бетiнде жљрген нелер жанкештi ерлер, наркескен жiгiттер болды емес пе? Ондайларды ћазiргi таѓда пассионарлыћ тџлѕалар ћатарына жатћызамыз. Алтынбек Сќрсенбайџлы, с%з жоћ, ћазаћ жџртыныѓ жаѓа тарихындаѕы пассионарлыћ тџлѕалардыѓ бiрi едi. Оныѓ соѓѕы он-он бес жыл iшiндегi %мiрi мен ћызметi, жеѓiсi мен жеѓiлiсi, еѓ соѓында %зi таѓдап алѕан асыл мџраттары жолында басын ћатерге тiгiп, мерт болуы – бiз пассионар атап отырѕан жiгiттiѓ аты-

на заты сай тарихи тџлѕа екенiн таѕы дќлелдей тљседi. Fйткенi осындай пассионар тџлѕалар, Л.Н. Гумилевтiѓ аныћтауынша: а) %з маћсаттарына жету љшiн шексiз ћажыр-ћайраттарын жџмсайды; ќ) сол маћсаттары жолында жеке басыныѓ мљдделерiнен бас тартып, %зi iздеп тапћан асыл идеалдарѕа (кейде, бќлкiм, жљзеге асуы ћиын ћияли нќрселерге) бар %мiр арнайды; б) жанкештiлiкке, ћатерге бас тiгуден ћорыћпайды. Сонда пассионар тџлѕалар дегенiмiз кiмдер? Бiздiѓ заманымызда пассионаризм iлiмiнiѓ негiзiн ћалаушы тарихшы ќрi философ Л.Н.Гумилевтiѓ пiкiрiнше, адамзат тарихыныѓ мыѓдаѕан жылдарѕа созылѕан салћар к%шiнде ќу баста ерекше жаратылѕан жеке индивидтердiѓ, жер ќлемдi ћоршаѕан биосфераныѓ ерекше энергиялыћ ћуатын бойына сiѓiрген тџлѕалардыѓ атћарѕан, атћарар ћызметi айрыћша болмаћ. Ќрбiр этностыѓ тарихындаѕы пассионарлыћ кернеудiѓ, пассионарлыћ кеѓiстiктiѓ толћындары мен ћысымы к%терiлген тџстарда Наполеон, Зџлћарнайын, Сулла, Жанна д’ Арк, Аввакум, Ганнибал, Шыѓѕыс хан секiлдi ћайраткерлер тарих сахнасына шыћпаћ. Бiр с%збен айтћанда, тiрi ќлем биосферадан энергия ћуатын нќр алатын ерекше жаратылѕан адам нќсiлдерi айнала ћауым-ћоѕамы ћозѕалысћа тљсiп, ћара ћазандаѕы ћайнай бастаѕанда (мџны – «избыток энергии» – кљш-ћуаттарыныѓ асып-т%гiлуi деп сипаттайды екен) тiзгiндi %з ћолдарына џстап, жаѓа жалпы %рiстерге, %згерiстерге бастайды. Осындай ќлеуметтiк-ћоѕами дљмпулердiѓ себебiн бџрынѕыдай љйреншiктi тап тартысы теориясына сыйѕыза алмаѕан ѕџлама аћыр соѓында «Пассионарлыћ серпiн» деген џѕымды ойлап тауып, оныѓ негiзгi себебi – космостан жеткен ћайрат-жiгердiѓ, жарыћтыѓ (космическое излучение) ќсерi деп тљсiндiредi. «Барлыћ себеп – Ћџдайдан» деп айта алмайды. Ћарапайым тiлмен нобайласаћ: ќрбiр этнос – биологиялыћ, географиялыћ ћџбылыс болса, сол этносты ћалыптастырушы, iлгерi

бастаушы, %рге ћарай сљйреушi – жаћын космостан кљш-ћуат алатын пассионар жетекшiлер болып шыѕады. Жалпы, бџл теорияныѓ ћыры мен сыры мол. Ћайшылыћтары да жеткiлiктi. Пассионаризм табиѕатын тереѓiрек тљсiну љшiн, сiрќ, академик В.И. Вернадскийдiѓ еѓбектерiн оћу керек. Сондай-аћ Л.Н. Толстойдыѓ «Соѕыс жќне бейбiтшiлiк» романыныѓ еѓ соѓѕы тарауын шолып шыћсаѓыз да, бiраз нќрсеге к%зiѓiз жетедi. Онда мынадай жолдар бар (тљпнџсћадан %згерiссiз келтiрiп отырмыз): «Все это могло бы быть интересно, если бы мы признавали божественную власть, основанную на самой себе и всегда одинаковую, управляющего своими народами через Наполеонов, Людовиков и писателей». Осы пiкiрдiѓ %зi де пассионарлыћ теорияныѓ алѕышарттары емес пе? Толстой мџнда Ћџдайдыѓ ћалауын жљзеге асырушы саяси билiк џстындары ћатарына жазушыларды да ћосып жiбередi – басћа айырмасы байћалмайды. Сонымен пассионарлар – ерекше жаратылѕан, ћоѕам-ћауымныѓ ћозѕаушы кљштерi, Гумилевше ћайырсаћ, тарих к%шiнiѓ жетекшi тџлѕалары. Бiраћ олар – шетiнен мiнсiз, идеал иелерi емес. Олардыѓ ерекше ћуатты, iлгерiшiл адамдар екенiн, бiраћ к%пшiлiгi кќдуiлгi жџмыр басты пенде болѕанын, кейбiр кезеѓдерде (Гумилев оны «пассионарный перегрев» – «пассионарлыћ асып-тасу» деп атайды) ћателiкке џрынатындарын, психологиялыћ %згерiстерге џшырап, %зiмшiлдiкке салынатынын тарихи мысалдармен жаћсы дќлелдеп шыѕады. Сондай-аћ ѕџлама дљние жљзi џлыстарыныѓ (этностарыныѓ) арѕы-бергi џзаћ тарихын зерттей отырып, пассионарлыћ толћындардыѓ %рлеу, тџраћтану, ћалыптасу, ћайту, %шу кезеѓдерiн де атап %тедi. Адамзат тарихы, ќрине, Шыѓѕыс хан, Зџлћарнайын, Наполеон секiлдi бiтiмi зор, к%п зерттелiп, к%п жазылѕан ћолбасшылардыѓ ћызметiмен шектелмейтiнi

белгiлi. Ќрбiр љлкендi-кiшiлi џлт пен џлыстыѓ бџрынѕы-кейiнгi тарихын жасасћан, к%шiн бастап, к%ркiн тљзеген, атаѕын асырып, рухын байытћан атаћты ќмiршiлерi мен ќскер басылары, батырлары мен аћындары, аћылмандары мен абыздары болѕан. Бiз бџл жерде рухани пассионаризм туралы да џмытпауымыз керек. Кемеѓгер Л.Толстой жер бетiнде Ћџдайдыѓ ћалауын жљзеге асырушы тџлѕалар ћатарына жазушыларды текке ћосып отырѕан жоћ шыѕар. Л.Гумилев те пассионарлар тiзiмiнде ерте дљниедегi атаћты шешендердi атап кетедi. Сол шешендерiѓ бiздiѓ ћазаћтыѓ ораћ ауыз, от тiлдi ескi билерiн еске тљсiрмей ме? Демек, саяси-ќлеуметтiк пассионаризммен ћоса ћабат рухани пассионаризм де %мiр сљретiнi шындыћ. Бќлкiм, ќлгiнде айтылѕан, жаћын космостан ћуат алатын биологиялыћ-географиялыћ феномендi џлт, џлыс (Гумилевше – этнос, этносфера) деп атасаћ, ќрбiр %згерiстер мен ћџбылыстар ќуелде рухани пассионаризмде к%рiнiс табады емес пе? Мќселен, араб халифатыныѓ (империясыныѓ) ћџрылуы мен мџсылман ќлемiнiѓ пайда болу негiзi – Мџхаммед (с.ѕ.с.) бастаѕан дiни, рухани пассионаризм екенi тљсiнiктi. Fйтiп алысћа бармасаћ та, %зiмiздiѓ ћазаћ тарихындаѕы еѓ iрi жасампаз тџлѕаларымыздыѓ жанында жљрген атаћты жырауларымыз Жиембет, Аћтанбердi, Љмбетей, Бџћар, Нысанбай, Махамбет пен Т%ле, Ћаз дауысты Ћазыбек, Ќйтеке билер наѕыз пассионарлар, к%пшiлiктi ауыздарына ћаратћан к%семдер болѕанына кљмќн жоћ. Ал бiздiѓ заманымызда сахнаѕа жаѓа тумыстаѕы саясаткерлер шыћты. Мџныѓ да себептерi тљсiнiктi. Бџрындары (соѓѕы жетпiс жыл к%лемiнде) бiздiѓ елiмiзде бiр ѕана саясатћа коммунизм мџраттарына ћызмет ету, бiр ѕана саясаткердiѓ – компартия Басшысыныѓ айтћандарын жљзеге асыру мiндеттерi тџрды. Саяси пассионаризмге орын ћалмаѕан едi. Тiптi аздыкем пассионарлыћ мiнез к%рсете бастаѕан Генсек

Н.С.Хрущевтiѓ %зiн кезiнде ћасындаѕы суб-пассионарлардыѓ ћџлатып тынѕанын бiлемiз. Ќйткенмен, тарих доѓѕалаѕы ќрi ћарай жылжи бердi. СССР аталѕан еуразиялыћ империя кљйреп, тќуелсiз мемлекеттер, егемендi елдер дљниеге келдi. Жаѓашыл демократиялыћ љрдiстер туып, бџрын байћала бермейтiн саяси наућандар мен ќлеуметтiк топтар, ќр тљрлi партиялар бас к%тердi. Бiз ендi жеке адамдар, ќрћилы топтар арасындаѕы ћызу айтыс-тартыстарды ѕана емес, бџрындары «совет халћы» аталатын «тџтас тату» жамаѕайындардыѓ мљдделерi алшаћтап, араздаса бастаѕанын, жаѕаласып, жаулай бастаѕанын да к%рдiк. Мiне, дќл осы ћилы кезеѓде жас мемлекетi мен жаѓарѕан џлтыныѓ љмiтiн %шiрмей, оныѓ шаѓыраѕын к%терiп шыћћан жанкештi џлдары болды. Сол тџста тќуелсiз Ћазаћстанныѓ тџѓѕыш Президентi Нџрсџлтан Назарбаевтыѓ к%к туы астына жиналѕан саясаткерлердiѓ, пассионар џрпаћтыѓ арасында анау асћар Алатаудыѓ аћбас шыѓы ХанТќѓiрiнiѓ баурайынан џшып шыћћан Алтынбек Сќрсенбайџлы бар едi. Мен бџл рисалымда бџл азаматтыѓ 15–16 жылѕа созылѕан саяси %мiрбаянына, саяси кљресiне тоћталып, талдау жасап жатпаймын. Мџныѓ бќрi – келешектiѓ еншiсiнде деп бiлемiн. Алтынбектiѓ %мiрi мен кљресiнiѓ ћазаћ тарихыныѓ еншiсiне айналатынына ћазiр кiмнiѓ кљмќнi бар? Осындайда 2004 жылы %ткен парламент сайлауы еске тљседi. Сол жолы мемлекеттiк ћызметтен босанып, «Аћ жол» партиясыныѓ теѓ т%раѕалыѕына сайланѕан Алтынбек сайлау наућанына ерекше ћызу араласып кеттi. Сол наућан кезiнде ол партиялыћ бiр љмiткердi љгiттеу љшiн менiѓ туып-%скен жерiм Шиелi ауданына барады, жиындарѕа ћатысып, с%з с%йлейдi, сайлаушылардыѓ сџраћтарына жауап бередi, жатажастанып ќр тљрлi кездесулер %ткiзедi. Кейiн Алматыда тџратын баласыныѓ љйiне зќуiмен ћыдырыстап келген %зiмнiѓ ћарт џстазым, к%зi ашыћ, к%ѓiлi жљйрiк

Досекеѓнен – Досмаћан Сџлтанов аѕайдан сџрамаспын ба: – Досеке, Шиелiдегi кездесулер ћалай %тiп жатыр? – деп. Аса сабырлы, аћырын баппен с%йлейтiн аѕайым сонда аз-кем ойланып отырды да: – Жалпы жаман емес... Ќркiм ойындаѕысын айтады да, – дедi. – Бiраћ мен к%бiсiнiѓ с%зiне оншалыћ ћанаѕаттанбадым, – дедi. «Ћанаѕаттанбадым» – %зiм ежелден ерекше сыйлап, ќрбiр пiкiрiне ћџлаћ асатын аѕайымныѓ аузынан шыѕатын ауыр айып с%з екенiн бџрыннан бiлемiн. Досекеѓ зќуiмен бiреудi маћтаѕысы келсе, ќйтпесе %зi оћып шыћћан бiр кiтапты џнатып ћалса: «Ќбден ћанаѕаттандым», – деп сипаттар едi. «Ћанаѕаттанбадым» дегенi – мансџћћа шыѕарѕаны. – Неге ћанаѕаттанбадыѓыз? Досекеѓ менiѓ бџл сџраѕыма ћысћа жауап бердi. – Соларыѓныѓ с%зi де, %зi де %лпеѓ к%рiндi маѕан... Мен мџны естiгенде џстазымныѓ емеурiнiн тез тљсiне ћойдым. «Fлпеѓ» – Досекеѓнiѓ сиректеу ћолданатын сипаттама с%зi. «Fлпеѓ» – бiздiѓ жаћта жеѓiл-желпi, салмаћсыз, арты сџраусыз деген џѕымды бiлдiредi. Осы кљнгi баћћџмар, таћћџмар саясаткерлер бiразы осындай «%лпеѓ» екенiн естiп-к%рiп жљргендiктен: – Шынымен-аћ ж%нi тљзу бiреуi жоћ па екен? – деп таћымдай тљстiм. – Неге болмасын? Ондайлары бар. – Сонда сiз ћайсысына ћанаѕаттандыѓыз? – Анау Алтынбектiѓ айтћандарына ќбден ћанаѕаттандым. – Неге? – Оныѓ с%зi де, %зi де тегеурiндi к%рiндi маѕан. Арада бiрнеше жыл %ткенде, Алтынбектi еске тљсiрсем, алыс ауданда ќлi де аман-сау жљрiп жатћан ћарт џстазымныѓ осы с%зi ойыма орала бередi. «Тегеурiндi» ...Ћалай тауып айтћан? Ћазаћтыѓ ескi ауылында %мiр сљрген кќрi ћџлаћ ћариялар iшiнде

«сыншы» аталѕан бiлiмпаз, тамыршы кiсiлер адамды бiр к%ргенде-аћ кiм екенiн танып, жаратылысын, болашаѕын болжап айтып бере берген деседi. Расында елiмiздiѓ соѓѕы он-он бес жылдыћ тќуелсiз кеѓiстiгiнде к%рiнiп жљрген жас саясаткерлер iшiндегi еѓ тегеурiндiкi – осы Алтынбек едi. Сiрќ, сол тегеурiндiлiк – оныѓ iшкi жаратылысынан, ата-бабасынан дарыѕан ћасиетi болса керек-тi. Мiнездегi туа бiттi ћайсарлыћтыѓ дљниетанымдаѕы берiктiкке, бекемдiкке айналып, турашылдыћ пен тџѕырлыћтан таймайтын табанды iс-ќрекеттерге бастайтынын байћаймыз. Ал Алтынбектiѓ љлкен биiк ћызметтерiнде жљрiп те (министр, ћауiпсiздiк кеѓесiнiѓ хатшысы, елшi), кейiн саясаттыѓ бџралаѓ жолына тљсiп кеткен кездерiнде де %зi дџрыс, ќдiлеттi деп тапћан мџраттардан жалтарып, жауырды жаба тоћыѕан, ќйтпесе кљштiнiѓ алдында кiбiртiктеп, кљмiлжiген жерлерiн к%рмеппiз. Ћателескен тџстары бар шыѕар, бiраћ ешкiм оныѓ ћасаћана iстеген ќрекеттерiн атап тљстеп шыѕа алмас. Ол жеѓген кезiнде де, жеѓiлген жерiнде де тегеурiндi еркектiк ер мiнезiн мойындатып жљрдi. Оныѓ адам танудаѕы кемшiлiктерi аз емес едi, бiраћ ћоѕам тануда замандастарыныѓ алдына тљсiп кеттi. «Саясат» деген с%з («политик») к%не грек тiлiнде «мемлекет» деген џѕымды бiлдiредi екен. Ал Шыѕыс елдерiндегi «саясат» џѕымыныѓ маѕынасы басћашалау жан-жаћты, кеѓiрек. Ћарапайым халыћтыѓ тљсiнiгiнде бџѕан «%з мљддеѓдi орындау љшiн ћарсы жаћты алдап-сулап айтћанѕа к%ндiру» деген ћисындарда жата бередi. Бљгiндерi «Саясат – мљмкiндiктердi жљзеге асыру %нерi» деп жљргендерi де осы т%ѓiректен шыѕады емес пе? Fзiм саясатћа жљйрiк болмаѕандыћтан (бiздер, жазушылар, оѕан к%бiне философиялыћ мораль тџрѕысынан ћараймыз ѕой), бiрде саяси кљрестен шаршаѕан сыѓайда ћабаѕын тљйiп отырѕан Алтынбек iнiмдi к%рiп: – Анау Алаш ардагерi Мџстафа Шоћай егер заман

тљзелiп, жаѕдай туса, бќрiн тастап, мџѕалiмдiктi таѓдап, ќйтпесе ѕылым жолына тљсiп кетудi армандайды екен. Саясаты ћџрѕырдыѓ шиыр шырѕалаѓы к%п, лас нќрсе екенiне к%зi жеткен-ау шамасы, – дегенiм бар едi. Ћаржы ћыспаѕына тљскен ћиын жылдарда М.Шоћайдыѓ екi томдыћ таѓдамалы шыѕармалар жинаѕыныѓ («Ћайнар», 1998, 1999) басылып шыѕуына %зi тiкелей жќрдемдескен, Алаш ћайраткерлерiнiѓ %мiрi мен %негесiн ерекше ћџрмет тџтатын министр iнiмiз сонда басын к%терiп: – Неге? Саясатты жасайтындар адамдар. Оныѓ адал жљргiзiлуi де сол адамдардыѓ ћолында, – деген. Бiздiѓ бiлуiмiзше, Сќрсенбайџлы %зiнiѓ ћысћа ѕџмырында осылай %зi дџрыс к%рiп џстанѕан жолынан – саясаттаѕы адалдыћ пен ќдiлдiктен тайѕан жоћ. Бџл аныћ пассионарлыћ жаратылыстан туѕан мiнез едi. Л.Гумилевтiѓ аныћтауынша, мџратћа жету жолындаѕы жанћиярлыћ, жанкештiлiк – пассионар тџлѕалардыѓ бойында кездесетiн мiндеттi алѕышарттардыѓ бiрi к%рiнедi. Осындай пассионарлыћ тџлѕалар ћалай, ћайдан пайда болары. Гумилевше айтсаћ: а) генетикалыћ тџћым ћуалау жолымен; ќ) биосферадаѕы тiрi жаратылыстыѓ айрыћша ћуатын бойына сiѓiру арћылы; б) ћоѕам %мiрiндегi ќлеуметтiк-пассионарлыћ дљмпу кезiнде сахнаѕа шыѕады екен. Еѓ ћызыѕы – ќлгiндей пассионарлыћ кеѓiстiктiѓ ќр мерзiмiнде ћайталанып отыратын дљмпулер 5 жылдан аспайтын к%рiнедi. Бџл аса кљрделi, кљрмеуi к%п философиялыћ аѕым, ол ќлемдiк жаратылыс, астрономия, астрофизика, биосфера ѕылымдарыныѓ ћазiргi даму шегiндегi ћиыршиырлармен сабаћтасып жататын ћџбылыстар болѕандыћтан, ол жаѕына тереѓдеп бармай-аћ, бљгiнгi ћазаћ ћауымыныѓ болмысына жаћыныраћ келетiн, орыс оћымыстысы негiзiн ћалаѕан адамзат тарихындаѕы жаѓа к%зћарасћа–этногенездiѓ пассионарлыћ теориясына аз-кем назар аударсаћ жеткiлiктi шыѕар. Осы тџрѕыдан ћарастырсаћ, %ткен 2001–2006 жылдар-

да бiздiѓ елiмiзде осындай пассионарлыћ бiр дљмпудiѓ болѕаны байћалады. Ол дљмпудiѓ саясиќлеуметтiк себептерiн термелеу – бiздiѓ мiндетiмiз емес (ќрi оѕан бiздiѓ ќлеуетiмiз де жетпес), бiраћ осы жылдар аралыѕында ћазаћ ћоѕамы iшiнде ќрћилы толћу-толћындардыѓ ћозѕалысћа тљсiп, басћарушы «аћсљйек» топтардыѓ арасында шиеленiскен кљрестердiѓ асћына тљскенi ћазiр ашыћ, жария жазылып жатыр. Сол 5 жылѕа созылѕан пассионарлыћ дљмпудiѓ ћаћ ортасында жас саясаткер Алтынбектiѓ жљргенiн елдiѓ бќрi бiледi десе болѕандай. Ќрi ол ћатардаѕы ћатысушы емес, жанкештiлiк ћасиеттi бойына сiѓiрген пассионарлыћ тџлѕаѕа џћсайтын едi. (Осы орайда М.Горькийдiѓ сонау XIX ѕасырдыѓ соѓында, XX ѕасырдыѓ басында болашаћ т%ѓкерiс, %згерiстердi болжап жазѕан «Сџѓћар туралы жыры» мен «Дауылпаз туралы жыры», сондаѕы: «Безумству храбрых поем мы песню!» деген џрандама с%здерi еске тљседi. Осындаѕы «Жанкештiлердiѓ к%зсiз ерлiгi» деген тiркес – Гумилевтiѓ пассионарларѕа беретiн мiнездемесiне ќбден орайлас келедi). Осы 5 жыл iшiнде Алтынбектер наѕыз пассионарлыћ биiктерге к%терiлiп, пассионарлыћ амал-ќрекеттер жасай алды ма, жоћ па – оѕан толыћ к%зiмiз жетпейдi. Бiраћ %зге билiк тарапындаѕы, оппозиция тарапындаѕы еѓ тџрлаулы, еѓ тџраћты жiгiттердiѓ iшiндегi тереѓ бiлiмдiсi, сауаттысы, бiлiктiсi, ћазаћ тiлiн, ћазаћ мќдениетiн жетiк бiлетiнi – демек, туѕан џлтына %згелерден г%рi жаћыныраѕы осы Алтынбек едi. Оныѓ џлтына жаћындыѕын бiз бџл арада текке айтып отырѕанымыз жоћ. Fйткенi Гумилев зерттеулерi бойынша: пассионарлыћ дљмпулер немесе кернеулер к%бiнесе бiр џлттыѓ (этностыѓ) iшiнде жљредi, яѕни «Пассионария индукция гораздо сильнее действует на людей той же этнической принадлежности, что и пассионарии – источники индукции». Ћарапайым џѕыммен айтсаћ, ћоѕам-

ћауымды iлгерi бастаушы, %згертушi iрi тџлѕалар ќрбiр џлттыѓ т%л тумалары, оныѓ тiлiн, дiлiн, менталитетiн жетiк бiлетiн ерекше жандар болып шыѕады. Бџлар %здерiнiѓ бойындаѕы пассионарлыћ ћуатты %з ћандастары арасында ѕана тарата алады. Ал џлттан тыс тџрѕан, оныѓ тiлiн, психологиясын, салт-дќстљрлерiн бойына сiѓiрмеген ћайраткерлер ћаншама атаћты жампоздар ћатарына ћосылып жљрсе де, елдi соѓына ертетiн ержљрек тџлѕа бола алмайды. Бџныѓ %зi, ћарап отырсаћ, тарихи шындыћ, ѕылыми заѓдылыћ екен. Осындайда жеке бастыѓ ћам-ћарекетiнен – мансаптан, байлыћтан, атаћтан баз кешiп, а) џлтыныѓ; б) демократияныѓ мљддесiн бќрiнен жоѕары ћойѕан, %зге к%пшiлiгiмiзге џћсап жаћсы џрандарды жай айтып, ал тљптеп келгенде ошаћ ћасынан џзамай, бљгiнгi ћџлћынѕа, бљгiнгi ћалтаѕа ћызмет етiп, %зiн маћтаѕанды, %згенi даттаѕанды тќуiр к%ретiн, к%сем болмаса да к%семси беретiн, шешен болмаса да шешенси беретiн, пенделердiѓ ћатарына ћосылмаѕан, ћосылѕысы келмеген Алтынбектей азаматын сљймегенде, бџл ел кiмдi сљюшi едi? Кеѓестiк дќуiрде бiз к%рген еѓ соѓѕы пассионар аѕамыз, батырлардыѓ соѓы Бауыржан Момышџлы ѕой. Баукеѓ дљниеден %ткен соѓ, тоћырау заманыныѓ тоѕышар тыныштыѕын бџзѕан кiмiѓ бар? 1986 жылдыѓ ћањарманы Ћайрат Рысћџлбековтiѓ љнiн шыѕармай, тас ћамауда тџншыћтырды... Тек тќуелсiздiк таѓы атћаннан кейiн ѕана ћайнарлардыѓ к%зi ашылып, айбарлы азаматтарымыз т%бесiн к%рсете бастады емес пе? Ендi осы айбарлы азаматтарымыздыѓ ортасынан барды мiсе тџтпайтын, ќлемдiк %ркениет %негелерiне џмтылѕан, тќуелсiз елде тќумендiлiкке, кiрiптарлыћћа к%нгiсi келмейтiн к%пшiлiктiѓ к%шбасшысы болуѕа жарайтын жаѓа буын, айдарлы оѕландарымыз алѕа шыћты емес пе? Мџндай оѕландардыѓ ћарасы к%п емес-тi. Сол аздардыѓ бiрi, ћысћа %мiрiнде %зiнiѓ мемлекетшiл, џлтшыл, демократияшыл екенiн ќрбiр басћан ћадамы, с%йлеген с%зi,

жазѕан маћаласы арћылы дќлелдеп, шегiнудi, иiлудi, бљгiлудi бiлмеген, мќмiлеге, мќйм%ѓкеге бармаѕан, анау арѕыдаѕы Райымбек бабасына, бергiдегi Бауыржан аѕасына џћсаѕан, тартћан атпал азаматы ћапияда ћазаѕа џшыраѕанда артындаѕы ел-жџртыныѓ егiлiп, жоћтау айта бастауында ќлеуметтiк, психологиялыћ, мезгiлдiк, кезеѓдiк сыр-сипаттар бар екенi аныћ. Мџндайда елiнiѓ љмiтiне айнала бастаѕан ћыршынныѓ %мiрi мен %негесiн ќсiре баѕалау, идеализациялау, бiрте-бiрте, уаћыт %ткен сайын аѓызѕа айналдыру деген бола бередi. Fз басым џзаћ жылдар бойы Алтынбектiѓ ћарауында ћызмет iстеп, ќрiптес, пiкiрлес, серiктес болѕан к%п ћазаћтыѓ бiрiмiн. Жасымыздыѓ алшаћтыѕына ћарамай, жџмыс бабында жиi тоћайласудыѓ, кейде тiптi таласып, талћыѕа тљсудiѓ арћасында бiз бiр-бiрiмiздi жаћсы танып, бiрте-бiрте жаћын араласа бастаѕан едiк. Fткен 90шы жылдардыѓ ортасында Алтынбек Сќрсенбайџлы аћпарат жќне ћоѕамдыћ келiсiм министрi ѕана емес, мемлекеттiк билiктегi еѓ ыћпалды идеолог болып тџрѕан кезде, республикалыћ «Ћазаћстан» баспасыныѓ директоры, байырѕы баспагер Ерiк Сыздыћов аѕамыз кездескен сайын: «– АО Сќрсенбаев, жаѕдайларыѓ ћалай?» деп амандасушы едi. «АО Сќрсенбаевы» – сол кезде жиi айтыла бастаѕан АО – акционерное общество деген џѕымды бiлдiрсе, А – Алтынбек, О – Оразбек деп тџспалдайтын (ќрине, ћалжыѓ ретiнде). Маѕан арналѕан ыћылас-пейiлiн к%зi тiрiсiнде Алтынбектiѓ %зi де бiрер мќрте жасырмай айтћаны бар: бiрде – маѕан риза болѕан тџсында, таѕы бiрде – %кпелеген, бќлкiм, ренжiген кездерiнде. Ризалыћ бiлдiрген тџсы – 2000 жылдыѓ жазы болса керек. Сол жолы министр iнiмнiѓ ћабылдауына кiрсем, ќдетте менi жарћын жљзбен орнынан тџрып ћарсы алатын Алтынбектiѓ ћабаѕы ћату, к%зiнде кiрбiѓ бар екен. Даусы да бќсеѓ шыћты. К%п с%збџйдаѕа салмай, бљйтiп к%ѓiлсiз отыруыныѓ себебiн %зi айтты.

– Менiѓ бiрге туѕан ћандастарымнан кем к%рмейтiн осында... љш аѕам бар едi, – дедi. – Соныѓ бiреуi Пќленшеев едi (аты-ж%нiн атап айтты), екiншiсi – Хайдекеѓ едi, бџл кiсi дљниеден %тiп кеттi, љшiншiсi – мына Сiз боласыз. Хайдекеѓ туралы пiкiрiмдi ћоштасу с%зi ретiнде «Егеменде» жаздым, оћыѕан шыѕарсыз... Ал анау Пќленшеевке, %зiѓiздiѓ де хабарыѓыз бар, осындай ћиын кезеѓде ћолымнан келген бар к%мегiмдi к%рсеттiм, ћаржылай да, материалдыћ та жаѕдайлар жасаттым. Ендi келiп осы аѕамыз менiѓ сыртымнан, министрлiктiѓ ћалауынан тыс ћолайсыз ќрекеттер жасап, барша баспагерлер кљнiн к%рiп отырѕан ортаћ байлыћ к%зiн %зi иемденiп кетпекшi болып жљр. Ќрине, мен осы жерде отырсам, бџѕан жол бере ћоймаспын... Алтынбек бџдан соѓ сќл саябыр тауып, оныѓ с%зiн љнсiз тыѓдаѕан маѕан ћарай орындыѕын жаћындата тљстi де: – Ендi сол жаћсы к%ретiн аѕалардан %зiѓiз ћалдыѓыз, – деп, жљзiн жылытып, ћабаѕын ашып с%йлей бастады. Fзiнiѓ менi неге жаћсы к%ретiнiн екi-љш тiркеспен термелеп те шыћћан. Fзiн маћтаѕанды кiм жек к%рсiн, мен де сол жерде басымды изеп, ризалыѕымды бiлдiрсем керек-тi. Екiншi жолы «менi неге жаћсы к%ретiнiн» Алтынбектiѓ %з аузынан, 2006 жылдыѓ басында, Алматыдаѕы Достыћ даѓѕылыныѓ бойына орналасћан «Аћ жол» партиясы штабыныѓ ѕимаратындаѕы теѓ т%раѕаныѓ жеке кабинетiнде %ткен оѓаша отырыста естiдiм. Iнiмiз менiѓ 2005 жылы жарыћ к%рген «Fмiрнама» атты кiтабымды оћып шыћћан екен, с%з арасында осы кiтапћа тоћталып, автордыѓ атына таѕы да жаѕымды пiкiрлерiн айта бастаѕан. – Сонда «Fмiрнама» несiмен џнады? – деп сџрамаймын ба? – Осы уаћытћа шейiн талай мемуарлыћ шыѕармаларды оћыдыћ ћой. Соныѓ бiразынан Сiздiѓ кiтабыѓыздыѓ артыћшылыћтары бар екен.

– Ол ћандай артыћшылыћтар? Fзге барша ћаламгерлер секiлдi, жылы с%зге зќрулiгiн танытып отырѕан авторѕа ћарап, сонда Алтынбек жымия кљлiп ћойды. – Ореке, ћазiргi классиктердiѓ бiрi екенiѓiзге ћарамай, сiз осы кiтабыѓызда, %зге мемуаршылар секiлдi, еѓ алдымен %зiѓiздi ерекше к%рсетуге тырыспай, бќрiн болѕан кљйiнде, ешкiмдi кiнќламай, кљстќналамай, шындыћ ћалпында жазады екенсiз. Кiтабыѓыздыѓ ар жаѕынан %з бейнеѓiз к%рiнiп тџр. Осыдан кейiн %зiѓiздi бџрынѕыдан да жаћсы к%рiп кеттiм. – Кiтабыныѓ ар жаѕынан %зi к%рiнiп тџруы жетiстiкке жата ма %зi? – деп мен Алтынбектiѓ менi маћтап отырѕанын тљсiнiп отырсам да, бiр жаѕынан сыпайылыћ жасап, екiншi жаѕынан творчестволыћ психологияныѓ ћиыр-шиырларын ћозѕамаћ болып, ќѓгiмемiздi ќрi ћарай сабаћтай тљстiм. – Мќселен, бiздiѓ кейбiр талантты аћындарымыз мансапћорларды %леѓге ћосып сынайды да, ал %здерi %мiрде солардыѓ алдында ћџраћ џшады, дљниећџмарлыћты сынайды да, %здерi баю љшiн мойындарына дорбасын iлiп алып, ел аралайды... Сонда %нер жасаушы мен оныѓ %з %мiрi алшаћ жатса, мџны ћалай тљсiндiруге болады? Ќдетте кездескен сайын ќдебиет, мќдениет айналасындаѕы ќѓгiмелерге ћџлаћ тљрiп, %зi де пiкiр ћосып отыратын iнiмiз бџл жолы бџл таћырыпты ќрi ћарай %рбiтуге ћџлыћ танытпай: – Бџл жайындаѕы ойларымды кейiн кеѓiректе маћала ретiнде ќйтпесе %зiѓiзге жолданѕан хат ретiнде жазармын, – деп ћысћа ћайырѕаны бар едi. Бiраћ, %кiнiшке ћарай, Алтынбектiѓ ол ниетi жљзеге аспады. Љлгiрмедi... Министр iнiмiзбен тату-тќттi ћатынаста бола жљрiп те пiкiр таластырѕан, бiр-бiрiмiзге ћайшы келген, тiптi ренжiскен тџстарымыз да бар. Оныѓ себебi – Алтынбек Сќрсенбайџлы ћаншама мќртебелi ћызметте жљрсе де, онымен ашыћ, тура с%йлесуге, тiптi ћарсы келуге

болушы едi. Ол сырт к%зге тљсi суыћ, кейде ћату, ћатал к%рiнгенмен, %зi сыйлайтын, сенетiн адамыныѓ алдында %те кеѓ пейiлдi, ашыћ, аћжарћын азамат екенi бiрден байћалатын. Бiр с%збен айтћанда, наѕыз ћоспасыз демократ едi. Ол басћарѕан жылдарда министрлiкте %тетiн коллегия жиындарында, %зге де кеѓесмќслихаттарда пiкiр шектеушiлiкке, ќкiмшiлiк ћысымдарѕа жол берiлмейтiн. Содан кейде артыћ-ауыс пiкiрлер, талас-тартыстар шаѓ берiп, творчестволыћ ортаѕа тќн шатаћи мiнездер де к%рiнiп ћалатын. Соныѓ бќрiне кеѓшiлiкпен, т%зiмдiлiкпен ћарайтын министр бќрiбiр тiзгiндi %з ћолынан шыѕармай, ќрћалай сџраћтар туѕызѕан iрiлi-џсаћты мќселелердi ортаћ iстiѓ мљддесi тџрѕысынан ќдiлдiкпен шешiп отырар едi. Ал оћта-текте %зi де ћателесiп, мљлт басћанда, %зге т%решiлдерге џћсап шiренбей, шiкiреймей, ћисайѕанды – тезiрек тљзетуге, ал тљзелгендi игiлiкке айналдырып жiберуге ћабiлетi жетiп-артылатын. Бџл оныѓ бойына туа бiттi дарыѕан лидерлiк, жетекшiлiк ћасиетке џћсайтын. Аѕалы-iнiлi екеумiз (бџл айтуѕа жеѓiл, ал шынына келсек, ол – министр, мен – оныѓ ћарауындаѕы ћатардаѕы баспа директоры) екi мќрте бiрбiрiмiзге ћарсы келiп, жџмыс бабында шиеленiсiп ћалѕанныѓ артынан к%п џзамай маѕан %зi звондап, бiрде Нарынћолдаѕы Райымбек батырдыѓ тойына, бiрде «Аћ ћайыѓдаѕы» демалыс орнына шаћырып, тез татуласып кеткенiмiз жайында мен бџрыныраћта, 2004 жылы, Алтынбектiѓ к%зi тiрiсiнде жарияланѕан «Ќл-Фараби формуласы» атты рисаламда еске тљсiргенмiн... Кеѓпейiлдiлiк, к%ркем, к%сем мiнез – А.Сќрсенбайџлыныѓ азаматтыћ, адамгершiлiк ћасиеттерiн айћындай тљсетiн жаћсы сипаттардыѓ бiрi едi. Ќлбетте, А.Сќрсенбайџлы %зiнiѓ келте ѕџмырында бiрден талантты журналистен танымал саясаткерге айналып кете ћойѕан жоћ. Fзгелерге џћсап %су, толысу, %згеру жолдарынан %ттi. С%йтiп бiрте-бiрте тџраћты, тџрлаулы демократ ћайраткер ретiнде ћалыптасты. Де-

мократ ћана емес (ћазiрде осыныѓ %зi таптаурын џѕымѕа айналып барады емес пе?), халћыныѓ ћамын жеген, соныѓ жолдарын iздеген жолбасшы ретiнде танылып љлгiрдi. Ћоѕамтанушы-адамтанушы ой иесi, публицист, ѕалым ретiнде де жарћырап к%рiне бастаѕан. Ал бiраћ осындай озыћ жiгiттiѓ тоћсаныншы жылдардыѓ басында билiктегi авторитаризмнiѓ, ќлеуметтiк тџрмыстаѕы жаппай жекешелендiрудiѓ жаћтаушысы болѕанын жылы жауып ћойѕымыз келмейдi. Мќселенки, 1994 жылы бiз Абай туралы сурет-альбом кiтабын бастырып, дљниеге тарату љшiн Париж шањарында орналасћан ЮНЕСКО-ныѓ орталыћ штабымен келiсс%з жљргiзуге барып, он кљндей ћыдырыстап ћайттыћ та, осы сапар љстiнде iнiмiзбен к%п с%йлесiп, к%п пiкiрлесудiѓ сќтi тљскенi бар. Бџл Ћазаћстанда социализмнiѓ тљбегейлi кљйреп, жаѓа нарыћ ћатынастарыныѓ ћаѕынып тџрѕан кезi едi. Елiмiзде жаппай жекешелендiру наућаны басталѕан. Соныѓ iшiнде жердi жекешелендiру туралы гу-гу ќѓгiме елдiѓ џйћысын ћашырѕан заман едi. Ал Парижге бiрге келген Алтынбек iнiмiз осы жер дауында... жекешелендiрудiѓ белсендi жаћтаушысы болып шыћты. Ћонаћљйде, к%ше бойындаѕы ћыдырыстарда, жаћын маѓдаѕы тарихи мекендердi аралап жљрген кезiмiзде ол жаѓа нарыћтыћ ћатынастардыѓ, жекешелендiрудiѓ артыћшылыћтарын айтып, социализмнiѓ нанын жеп, оћуын оћыѕан, басћадай %мiр-салттарды к%рiп-бiлмеген мына бiз секiлдi ескi бет, естияр аѕасына љгiт-насихат жљргiзуден жалыћпады. Бiраћ маѕан мџндай љгiттiѓ дарып жатћаны шамалы... Ќсiресе жердi жеке меншiкке берiп, оны сату туралы ќѓгiме ћџлаѕыма кiрер емес, к%ѓiл-к%кейiме ћонар емес. Содан iнiмiзбен айтыса-айтыса ќбден етiмiз љйренiп кеткен бе, аћыр соѓында мен: – Алтеке, ћанша дќлелдесеѓ де, мен бќрiбiр жердi жекешелендiруге, сатуѕа бiражола ћарсымын! – деп келтесiнен ћайырѕаным бар.

– Экономикамыз iлгерi дамуы љшiн, тiптi сол жер телiмдерiн саћтап ћалу љшiн де... – Бќрiбiр ћарсымын. – Нарыћ жолына тљскен елдердiѓ тќжiрибесiне сљйенсек, жер – товар ретiнде баѕаланады... – Бќрiбiр ћарсымын. Менiѓ кейде %стiп айтћанымнан ћайтпай, ћыѓырайып кететiн мiнезiм бар екенiн бiлетiн iнiм осы арада маѕан к%зiн сљзiп, жымия кљлiп ћойды да: – Мысалы, Ореке, сiзге Сыр бойынан, %зiѓiз туып %скен Шиелi маѓынан нулы, сулы жерден жљз гектар сатып алып берсек, кљрiшiѓiздi егiп, ћауыныѓызды жеп, емiн-еркiн кiтабыѓызды жазып жатпас па едiѓiз? – дедi. – Жоѕќ, ол менiѓ ћолымнан келмейдi. – Неге? – Жер мен к%ктi жаратћан бiр Ћџдай. Ендеше, оныѓ иесi де %зi. Ћџдай жаратћан жердi, к%ктi игеруге, пайдалануѕа, кљнк%рiс, табыс к%зiне айналдыруѕа болады, бiраћ иеленуге болмайды. Fйткенi жердi, к%ктi жаратуѕа бiздiѓ титтей де ћатысымыз жоћ, титтей де еѓбегiмiз сiѓбеген, – дедiм. Мен тарапымнан айтылѕан мџндай «дќлелдi» естiгеннен кейiн iнiмiз к%зќйнегiн ћолына џстап, љнсiз отырып ћалды. Екеумiз ћайтып бџл таћырыпты ћозѕаѕан емеспiз. Кейiнгi жылдарда байћаѕаным: ол %зiнiѓ ћазаћ жерiне кiмдер ие болуы керек деген к%зћарасында мемлекеттiк, халыћтыћ мљдделердi бiрiншi кезекке ћойып жљрдi. Алтынбек кейде, бал iздеген ара секiлдi, айнала т%ѓiрегiн шарлай џшып, ћоѕамдаѕы ќр топтыѓ тiрлiктынысын зерттеп, ой-пiкiрiн жинаћтайтын, к%ргендерi мен естiгендерiн к%ѓiл таразысына салып %лшейтiн %ресi биiк, %рiсi кеѓ, ертерек есейген азаматћа џћсар едi. Fз ой-ќрекеттерiнiѓ дџрыс-бџрыстыѕына к%з жеткiзу љшiн бе екен, ќлде басћадай себептерi бар ма, ќйтеуiр ниетi тљзу зиялылармен

кездескенде ќр тљрлi сџраћтар ћойып, суыртпаћтап сыр тартып отыратын. Сонда бiрден басын изегiш ћостаушыларды, маћтаушыларды ѕана емес, %зiндiк пiкiрлерi мен %згеше мiнездерi бар аѕаларын тыѓдауѕа ћџлыћты екенiн талай к%рдiк. Тџтћиылдан ћойылатын ыѓѕайсыз сџрауларѕа жауап беруден де жалтармайтын. Жазушыларѕа жаћын жљруiнiѓ бiр себебiн де осы т%ѓiректен iздеу керек шыѕар. Fйткенi билiк иелерiнiѓ бетiне жасћанбай ћарап, шындыћты (шындыћ – ћашан да ыѓѕайсыз!) айтатын жалѕыз-жарым адамдар ћашанда аћын-жазушылардыѓ ортасында жљредi емес пе? А.Сќрсенбайџлыныѓ љлкендi-кiшiлi аћын-жазушылармен араћатынасы, ой алмасулары, пiкiр жарысулары, ќзiл-ћалжыѓдары бiр пара ќѓгiмеге азыћ болар едi. Ћазiр ондай естелiк-ќѓгiмелер арагiдiк жазыла да бастапты. Жалпы оныѓ %зi ж%н к%рген џстанымдарына ћатып ћалѕан ћасаѓ саясаткер емес екенiн, екi тiлдi еркiн меѓгерген, ћазаћы, далалыћ ћасиеттердi, ћазiргi «еуропалыћ» деп дќрiптелiп жљрген %ркениет љлгiлерiн бойына сiѓiрген сегiз ћырлы, бiр сырлы тџлѕа екенi аныћ едi. Бiр ћараѕанда лапылдап тџрѕан темпераментi байћала ћоймайтын, ауыр ћимылдап, салмаћпен с%йлейтiн осы жiгiттiѓ пассионарлыћ ћуаты сарайында. Оныѓ осындай жаратылысын ќркiм-аћ (достары да, жаулары да) байћар едi. «Экспресс-К» секiлдi газеттерде, КТК секiлдi телеарналарда оныѓ жљрiстџрысын аѓдып, кекетiп-мџћатып, ѕайбаттауѕа кiрiскен тџстарда да Алтынбектiѓ кљйiп-пiсiп, еркекше боћтап-бџралаѕандай ашушаѓ мiнез к%рсеткенiн к%рген ешкiм (ет жаћындары болмаса) жоћ. Ћырыћтан асћан шаѕында, шахмат таћтасыныѓ бетiндей шџбарланѕан саясат жљрiстерiн бастан %ткерген кќнiгi ойыншыдай, толыѕып, толыѕысып пiскен шаѕына жеткендей кексе кеѓ пейiлдi болды. Бiраћ алѕан бетiнен ћайтпайтын ћайсарлыѕы, жљрек ћуаты, жоѕа-

рыда бiздiѓ Досмаћан аѕайымыз айтћандай, ерекше тегеурiнi – тљптiѓ тљбiнде оныѓ баѕына емес, бџл дљниедегi сорына айналды ма деп ћорћамыз... Бiздiѓ дќуiрiмiзде дљниеде Алтынбектен асып кеткен кќнiгi, тљпсiз тереѓ, ћулыѕына ћџрыћ бойламайтын нелер атышулы саясаткерлердiѓ (мќселен, Кисеинджер, Бзежинский сияћты) бар екенi рас. Бiраћ солардыѓ ешћайсысы оћћа байланбай, ћартайѕанша айналасына аћыл айтып, аман-есен жљрiп жатћан жоћ па? Осы арада Алтынбектiѓ азаматтыћ iрiлiгi мен адамгершiлiк бекемдiгi туралы да арнайы айтып %тудiѓ ћисыны бар. Оныѓ, бќлкiм, кќнiгi (профессионал маѕынасындаѕы) саясаттыѓ лай батпаѕына батпай, адал болып ћалуыныѓ бiр себебiн осы т%ѓiректен iздеген дџрыс шыѕар. Бiздiѓ зиялылар аталатын ћауым арасында елдiѓ бќрiне жаћсы к%рiнiп, жаћсы атты болу љшiн жанына жаћындап кеткеннiѓ бќрiн маћтап-мадаћтап, ћазаћы џѕымда айтсаћ, «боѕын боталы тљйедей ћылатын» жалпаћ шешейлер, жаппай жарылћаѕыштар аз емес. Алтынбектiѓ бойына бiткен азаматтыћ њќм адамгершiлiк ћасиеттердiѓ сыр-сипаты бџдан %згешерек едi, сiрќ, ќрекетшiл, белсендi гуманизм атаѕанымыз дџрыс шыѕар. Сырты жылтыр, iшi бџлдыр бџдырсыз гуманизм емес – наћты, ћолма-ћол, мiндетсiз, мiндеттенусiз жасалатын амал десек жарасады. Осыѕан орай кiшкене бiр мысал келтiре кетейiк. Мен %ткен 1995 жылдыѓ жазында денсаулыѕымныѓ кљрт нашарлауына байланысты ћызметтен кетуге мќжбљр болдым. Бастыѕым Алтынбектiѓ алдына барып: – Осылай да осылай, ескi бљйрек ауруым ћоздап, ќбден мазам кеттi, жџмыста да береке ћалмады. Ендi елге барып, емделiп ћайтудан басћа амалым жоћ. Арызыма ћол ћойып бере ѕой! – демеймiн бе. Министр iнiм сонда ћатты таѓырћап:

– Денсаулыѕын сылтау етiп, жауапты орнынан бас тартып отырѕан адамды бiрiншi рет к%руiм, – дедi. – Ауырсаѓыз, емделiѓiз. Алматы тџрѕанда, ауылѕа аттанбаѕыѓыз ћалай? – Алтеке, %зiѓнiѓ ыћырарыћ бойынша екi ай жалаћысыз демалысћа шыѕып, Алматыныѓ дќрiгерлерiне ћаралып-аћ баћтым. Бiраћ ћайталай беретiн тљрiм бар... – Таѕы екi айѕа босатайын. Емiѓiздi жалѕастыра берiѓiз. – Жоћ, олай етуiм жараспас. Сiрќ, мен ауылѕа барып, алаѓсыз, емiн-еркiн тыныѕып ћайтайын. Бџрыннан ћалыптасћан ќдетiм осы – елге кетсем, есiмдi жия бастаймын... Бџѕан дќрiгерлерiм де ћарсы емес. Сонымен, не керек, џзын с%здiѓ ћысћасы, сол жолы аћпарат министрiнiѓ %зi баспаѕа арнайы келiп, џжымды тљгел жиынѕа жинап алды да, менi ќбден маћтап-маћтап иыѕыма оћалы шапанын жапты, ћолыма адресi жазылѕан папкесiн тапсырды... – Орекеѓ денсаулыѕын тљзеп, Алматыѕа ћайтып келсе, бџрынѕыдай дќрежелi ћызметi ћашан да дайын тџр! – деп уќдесiн бердi. С%йтiп, мен %з еркiммен кљнк%рiсiмдi айырып отырѕан ћызметiмдi тастап, араѕа жарты жыл уаћыт салып денсаулыѕымды бiраз тљзегендей болѕан соѓ, астанама, бала-шаѕамныѓ ћасына ћайтып келмеспiн бе? Бiрнеше кљннен кейiн аћырын аяѓдап отырып министрлiк жаћћа барайын. Бiрден министрдiѓ ћабылдауына соћпай, алдын ала аћпарат жинау љшiн сондаѕы таныс жiгiттердiѓ (басћарма бастыѕы дќрежесiндегi) бiреуiнiѓ есiгiн ашып, iшке кiрейiн. Обалына не керек, ескi танысым орнынан тџрып, ыћыласпен ћарсы алды. Бiраћ амандыћ-саулыћ сџрасып болѕан соѓ, сыпайылап жџмыс жаѕдайын ћозѕай бастаѕанымда, жiгiтiмнiѓ ћабаѕы тљсiп кеттi. – Ореке, бiлесiз ѕой, ћазiр бiраз нќрсе ћиындап кеттi ѕой... Осы кљнi бiзге келiп жџмыс сџраушылар

к%п. Солардыѓ iшiнде мљйiздерi ћараѕайдай анау Пќленше-екеѓдер мен Тљгенше-екеѓдер де бар. Бќрiне iрi жауапты кресло керек. Бiлесiз ѕой... Ондай орын табыла бермейдi ѕой... – дейдi. Танысымныѓ «ѕой ѕойы» бiрден «г%й-г%йге» айнала бастаѕанын к%рдiм де, бџл арада к%п кiдiрместен, џзын дќлiз бойымен жаѕалай жљрiп отырып, министрдiѓ ћабылдау б%лмесiне барып кiрдiм. – Алтынбек Сќрсенбайџлы Президент ќкiмшiлiгi жаѕында жљр, бљгiн ешкiмдi ћабылдай ћоймас, – деп хатшы ћыз маѕан сџраулы жљзбен ћарады. – Бљгiн мџнда келе ме %зi? – деп мен оныѓ ћасына жаћындай тљстiм. Хатшы ћабылдау б%лмесiне кiрiп-шыѕып жљргендерге естiртпей, ћџпия бќсеѓ дауыспен: – Саѕат жетiлерге таман соѕып ћалар... – деп хабарлады. Содан кесiмдi уаћытта ћайтып оралсам, бастыћтыѓ алды ыѕы-жыѕы халыћ екен. Ќлгi хатшы ћыз менi к%рiп басын изеп, лып етiп iшке ћарай кiрiп кеткен. Сќлден соѓ ћайта шыћты. – Сiздi шаћырады, – дедi. Алтынбек iнiм менiмен к%рiсiп амандасты да: – Ореке, уаћытым аз, %те асыѕыспын, – дедi кешiрiм сџраѕандай ыѓѕаймен. – Ауылдан денсаулыѕыѓызды тљзеп ћайттыѓыз ба? Жџмысћа дайынсыз ѕой? – Аллаѕа шљкiр... – деппiн министрiмнiѓ бљйтiп жылдамдатып жiберетiнiн кљтпегендiктен, аузыма ћапелiмде басћа с%з тљспесе керек. – Онда жаѓа жыл %тiсiмен сiздi «Ћайнар» баспасына %зiм апарып отырѕызамын. Келiсесiз ѕой? – Ау, онда Хайдекеѓ, Хайдолла Тiлемiсов аѕамыз отырѕан жоћ па? – Хайдекеѓ пенсияѕа шыѕып, жеке кќсiпорнын ашып алѕан. С%йтiп, 1996 жылдыѓ ћаѓтарынан бастап мен «Ћай-

нар» баспасындаѕы жаѓа ћызмет орныма бардым. Бџл жолы да Алтынбек, ћашандаѕыдай, уќдесiн жџтпай, с%зiнде тџрды. Жалпы Алтынбек бiз бiлетiн саяси кеѓiстiктегi уќдеге берiк, %тiрiкке ћаны ћас, тџрлаулы жiгiттердiѓ бiрi едi. Оныѓ ћаншама адамѕа ћол џшын берiп, жќрдемдескенi, %згенiѓ ћуанышына ортаћтасып, ћайѕысын б%лiскенi туралы бiзден басћа да ќркiмнiѓ айтары, жазары аз болмауы керек. Сiрќ, кљнделiктi кљйбеѓ тiршiлiкте азаматтыћ бiтiм-болмысына адамгершiлiк ќрекеттерi саћадай сай келетiндер сирекау, сирек! Соѓѕы кездерi кейбiр газеттерде А.Сќрсенбайџлын «оппозиция лидерi едi» деп марапаттаѕан с%здердi оћысам, шынымды айтайын, менiѓ шамыма тиедi. Неге? Fйткенi бџл џлттыѓ џлы екенiн дќлелдеп %ткен азаматымыздыѓ тарихтаѕы орнын жеѓiлдету, тiптi арзандатудай аѓѕарылатыны бар. Оппозиция дегенiмiз не? Ол, бiздiѓше, %тпелi, %згергiш, таза саяси ћџбылыс. Саяси конъюнктураныѓ ћџралы, бљгiн – бар, ертеѓ – жоћ. Ал ќрбiр ћауым %мiрiндегi бiтiспес кљрестер (оныѓ тљр-тљсi, себеп-салдары, ќрине, ќрћилы) негiзiнен жасампаздар мен кертартпалардыѓ, Гумилев iлiмiнiѓ ыѓѕайына ћарай ћџласаћ, пассионарлар мен субпассионарлардыѓ арасында жљредi емес пе? Алтынбектердiѓ, Алтынбекке џћсаѕандардыѓ миссиясы кез келген оппозицияныѓ, кез келген партияныѓ жарѕы-жарнамаларынан ќлдећайда жоѕары, ќлдећайда мќртебелi екенiне кљмќнiмiз жоћ. Пассионарлыћ ћасиет кiмнiѓ ћай партияда жљргенiмен аныћталмайды, ол, тљптеп келгенде, оныѓ ћауымына, џлтына ћалай ћызмет етуiмен, ћандай жол-жоба салуымен, ћайда бастауымен, ћарапайым тiлмен айтћанда, Ћџдай ќу бастан ерекше жаратып, бойына дарытћан ћабiлет-ћарымын барынша сарћа жџмсауымен к%рiнедi. Тiптi пассионар мен саясаткер кейде кереѕар џѕымдай ћабылданады. Fйткенi наѕыз пассионарѕа, Гумилевке сенсек, еѓ керектi ћасиет – жанкеш-

тiлiк, бойындаѕы ћуатты ћалтћысыз, ћалдыћсыз, сарћа жџмсау. Демек, бџл – еѓ алдымен философиялыћ џѕым. Ал саясаткер, партия жетекшiлерi туралы осыны айта аламыз ба? Бiзге, бќлкiм, ћазiр пассионар тџлѕалар жетiспейтiн шыѕар. Осы жерде к%ѓiлге медет тџтар бiр жаѕдай бар. Бiздiѓ заманымыздаѕы еѓ iрi тарихшы ќрi философ Л.Н. Гумилевтiѓ дќлелдеуiнше, ќрбiр этностыѓ дљниеге келуi, %сiп-%ркендеуi, тоћырауы мен толастауы 1200–1500 жылдай џзаћ уаћытћа созылады екен. Бџл жаѕынан ћараѕанда, бiз, ћазаћ, жас џлтпыз. Ћазаћтыѓ келешегi алдында; ѕасырларѕа созылатын џзаћ к%шкеруендер жатыр. Ендеше, ќлi талай пассионарлыћ дќуiрлеудi бастан %ткеретiнiмiзге сенiмiмiз кќмiл. Орыс ѕалымыныѓ пассионарлыћ iлiмiнiѓ негiздерiне сљйене отырып, %зiмiзге етене жаћын ќдебиет пен %нер, ќйтпесе жалпы руханияттыѓ %сiп-%ркендеу жолдарын зерттеп, оныѓ iшiнде жеке тџлѕалардыѓ, аты ќйгiлi аћын-жазушылардыѓ таѕдыры мен талайындаѕы кейбiр тљсiнiктi-тљсiнiксiз ћџбылыстардыѓ сырына љѓiлуге болар едi. Ќрбiр творчестволыћ, психологиялыћ ћџбылыстардыѓ ћџбылымдарын аныћтауда, бќлкiм, биосфера, оныѓ бiр ћабаты саналатын ноосфера, ќйтпесе этногенез секiлдi – адамзаттыѓ дљниетанымымен тiкелей сабаћтасатын жаратылыс заѓдарыныѓ жаѓалыћтары к%мекке келер ме едi деп ойлаймыз. Бiз бџл жолы тиiп-ћашып с%з етiп отырѕан пассионар тџлѕалар да сол жанды жаратылыстыѓ, ноосфераныѓ бiр б%лшегiне џћсайды, демек, олар бџл %мiрге кездейсоћ келiп-кетпесе керек-тi. 27.05.2008 ж.

БАРАКАТ ИЕЛЕРI Мен таћуа ќкемнiѓ адам тануда ћателескен кезiн к%рген емеспiн. Бiздiѓ елде Ыбырай Жаћай баласы деген даѓћты дићан %мiр сљрдi. Сол замандаѕы еѓ жоѕарѕы Социалистiк Еѓбек Ерiнiѓ екi алтын жџлдызын омырауына таћћан еѓ абыройлы, ћадiрлi ћария ћатарында жљрдi. Кеѓес дќуiрiнде бiр ѕана Шиелi ауданынан ћырыћтыѓ љстiнде Еѓбек Ерлерi шыѕып, баћ ћонса, солардыѓ iшiнде шын мќнiсiнде елдiѓ ыћыласын аударып, бас изетiп маћџлдатћан бiрегей бiреуi осы Ыбырай аћсаћал едi. Бiрде ќкемнiѓ Ыбекеѓ туралы: – Алланыѓ баракаты дарыѕан кiсi ѕой, – деген с%зiн естiгенiм бар. К%кемнiѓ аузынан ќрбiр бата жасаѕанда: «Ассалаумаѕалейкум рахматуллањи уа баракату» деген ћайырмасын жиi еститiндiктен, бџѕан оншалыћты мќн бермей: – Иќ, берекесi тасыѕан кiсi ѕой, – деп жеѓiлдеу ћостап отыр едiм. Ќкем сонда мен бџрындары ести ћоймаѕан, естiсем де есiмде ћалмаѕан тосындау бiр ќѓгiмесiн бастаѕан соѓ, ћайтып ћџлаћ тљргенмiн. – Баяѕы отызыншы жылдары, ћиын-ћыстау кезде бiз осы Ыбекеѓмен колхоздыѓ ћырманында жџмыс iстедiк, – деп ќкем ќѓгiмесiн ќрi ћарай сабаћтады. – Кљндiз ћырманѕа тасылѕан бау-бау астыћты маялап, сабалап, дќнiн ажыратамыз да, жиналѕан ћызылды желге ћарата суырып, ш%п-саламнан тазартамыз. Ал тљнемелiкте сол љйiлiп ћалѕан астыћты таѓ атћанша

кљзетiп шыѕар едiк. Ит-ћџстан ћорымаймыз, џры-ћары екi аяћтыдан ћоримыз. Елдiѓ к%бi бiр љзiм нанѕа зар болып, аштыћтан ћырылып жатћан тџс. Сонда бастыћтар, неге екенiн ћайдам, тљнгi ћырманныѓ кљзетiне ћатардаѕы ћалхозшы осы Ыбырай екеуiмiздi ћалдырып жљрдi. Бастыћтар жџмыс кљнi аяћталысымен кешке ћарай ќрбiр љйiлген ћызылдыѓ бетiне иректеп белгi салып кетедi. Егер бiр уыс дќндi алып ћалтаѓа салсаѓ, ќлгi ирек сызыћтар %шiп, џрлыѕыѓныѓ бетi ашылып ћалады. Осындай ћысылтаяѓ кљндердiѓ бiрiнде аштыћ ћысћан таныс шаруа тљн жарымы шамасында бiздiѓ ћасымызѕа келiп: «Ей, жiгiттер, осы ћызылдан жарты табаћ бидай алып, отћа ћуырып жесек ћайтедi? Анау бригадирдiѓ ћамшысыныѓ сабымен салѕан ирегiн мен айнытпай сызып беремiн ѕой!» – деп жалынса да, бџлар оѕан к%нбейдi. «Ей, шыраѕым, мџнымыз џят болады. Бiздiѓ џрлыѕымызды бригадир байћамаѕанмен, к%ктегi ћџдай к%рiп тџр ѕой!» – дейдi. Ыбырайдыѓ осы уќжiн бiздiѓ љйде сырт к%зден бџћпантайлап жасырынып жљрген Ќбдiћайым ишанѕа барып айтћанымда, ол жарыћтыћ басын изеп отырып: «Апырмай, бџл дќу ћараныѓ пейiлi жаћсы екен ѕой. Тљбiнде мџныѓ басына баћ ћонып, баракат даритын болар» деп болжаѕаны бар едi. Сол расћа шыѕып, Жаћай баласы бџл кљнде дќуiрлеп тџр емес пе? Ќкемнiѓ бџндай ћисынын естiгеннен кейiн ќуелден ќуесћой ќдетiме баѕып: – Сонда, к%ке, бџл «баракат» дегенiѓiз ерекше ћасиеттi нќрсе болды ма, ћалай? Шалдардыѓ «береке берсiнге» саятын љйреншiктi батасынан б%лектеу ме? – деп сџраймын ѕой. Бiздiѓ отбасымыздаѕы ескi с%з бен естi мќслихатћа ежелден ћџмарлыѕы бар ћџйма ћџлаћ љлкен џлыныѓ алдында iшiн ашып с%йлеуге ќбден даѕдыланып алѕан ќкемiз бџл жолы iркiлген жоћ. – Бараканы бiздiѓ џстаздарымыз ќрћалай тљсiндiрер едi, – дедi. – Менiѓ бiлетiнiм: ол жаратћан иемiз

Алла таѕала тарапынан келетiн жарылћау, жомарт сыйдыѓ бiрi болса керек. Алланыѓ назары тљсуi. Алланыѓ желеп-жебеуi. Мџндай ћасиетке еѓ ќуелi пайѕамбарлар мен ќулие-ќнбиелер лайыћты деседi. Одан кейiн иемiздiѓ ћалауымен тура жолда жљрген кейбiр љмбеттерiне де ћонатын к%рiнедi, – деп ќкем саћалын саумалап, бiраз љнсiз отырып ћалды. – Сонда, к%ке, баракат иелерi кiмдер болады? Жарайды, пайѕамбарлардыѓ, ќулие-машайыћтардыѓ жаѕдайы бiршама тљсiнiктi. Жаратћан Иемiздiѓ сљйiктi ћџлдарына ерекше ыћылас к%рсетiп, керемет кие дарытатынына кљмќнiмiз жоћ. Ал кќдiмгi ћарапайым жџмыр бастылар ћандай жолмен мџндай дќрежеге жетпек екен? – деп сџраймын ѕой. – Олар бiрден, туыстан осындай ћасиеттi еншiлеп туа ма ќлде жљре бара, бiртебiрте к%терiле бермекшi ме? Осыныѓ тура жолын, т%те жауабын бiлсек, к%ке-ау, бќрiмiз де сол баракатшылар ћатарына барып ћосылуѕа ќрекет етпеспiз бе? – Елдiѓ бќрiнiѓ ниетi сондай деп саѕан кiм айтты? – Осы арада таћуа ќкемнiѓ даусы сќл ћатћылдау естiлдi. – Ондайларды к%птеп к%ре алмай жљрмiз-ау, балам. Ћайта ћу нќпсiнiѓ соѓына тљсiп, бџл дљние ћызыѕын iздеушiлер бљгiндерi %ктеп тџрѕан жоћ па? Ќкем екеуiмiздiѓ екеуара ќѓгiмемiзден аѓѕарѕаным мен тљйгенiм ќзiрге мынау болды: баракат џѕымы, ћазiргi тiлмен айтсаћ, моральдыћ-этикалыћ, адамгершiлiк, таным-талаптармен тамырласып жатады екен. Бџл Исламдаѕы тассавуф (сопылыћ) iлiмiнен бастау алѕандай к%рiнгенмен, тљптiѓ тљбiнде кљллi адами жаратылыстыѓ сырына љѓiлуден туатын дљниетанымѕа џћсайды. Тек Шыѕыс елдерiнде ѕана емес, анау материализмнiѓ батпаѕына батып жатћан Батыс елдерiнiѓ %зiнде де осы «баракаѕа» мойынсџнѕан жекедара тџлѕалар болыпты. Бџрынѕыларды айтпаѕанныѓ %зiнде, француз жџртыныѓ кљнi кешегi љлкен ћайраткерi Шарль де Голь %зiне ќлденеше мќрте ћастандыћ жасалып, тiрi ћалѕан кљндерiнде: «Менiѓ бара-

кам бар. Ендеше, бџл %мiрдегi %зiмнiѓ миссиямды толыћ атћарып шыћћанша, маѕан ћауiп жоћ, – деп мќлiмдеме жасапты-мыс. Генерал сонда «бараканы» (баракатты) %зiне Ћџдай жiберген ћорѕан ретiнде баѕалаѕаны к%рiнiп тџр. Баракат џѕымыныѓ маѕынасы жан-жаћты, бiраћ бiр-бiрiмен туыс екенiн «барака» деген араб с%зiнiѓ тљбiнен туындайтын тљсiнiктердi жан-жаћты талдаѕан (небќрi 13 атау) кейбiр автордыѓ (И.Шах. Суфизм. М., 1994) еѓбектерiнен оћыдыћ. Ќрине, баракат иесi сол дќрежесiне лайыћты %мiр сљруi керек екенi тљсiнiктi. Демек, кiм к%рiнгенге баракат келiп ћона бермесе керек. Менiѓ ќкемнiѓ айтуынша: «Баракат %зiнiѓ ћонатын жерiн кљнiлгерi бiледi». Баракат иелерi, сiрќ, талай-таѕдыры оѓ к%зiмен ћарап, басына баћыт ћџсы ћонѕан пенделермен о бастан егiз туса керек деп шамалаймыз. Ал Ыбырай Жаћайџлы секiлдi ћалыѓ ћара шаруаныѓ ортасынан шыћћан, былайѕы сырт к%зге %те ћарапайым к%рiнетiн, шындыѕында – бойындаѕы ћайраткљшiн ћџмбыл еѓбекке жџмсап, %мiр бойы ћалтћысыз, ћџйтырћысыз, %тiрiксiз, боямасыз, бопсасыз кљн к%рудi (атаћ, дќрежеге жетiп, елден ерекшелену љшiн емес!) асыл мџратына айналдырѕан айнымас адал адамдар некен-саяћ кездеседi емес пе? Бала жасымыздан ауылдас отырып, жиi к%рiп жљретiн дићанныѓ кљнделiктi тџрмысынан, амал-ќрекеттерiнен хабардар болып ћана ћоймай, осы бiр туысынан ерекше жаратылѕан, «мiне, мынау наѕыз ћазаћ» деп тљстеп танытуѕа лайыћ, жасы елуден асћан шаѕында баћыт ћџсы айналып келiп басына ћонѕан, содан %ле-%лгенше, жасы 90нан асћанша %згермеген, %зеуремеген, астамсымаѕан, сол баяѕы 30-жылдардаѕы ћырман кљзетiнде тџрѕан ынсапшыл, «бќрiн ћџдай к%рiп тџр ѕой» дейтiндей ћџлћы-пейiлiн жоѕалтпаѕан аћићи еѓбекћор, аћићи iзгi амал иесiнiѓ бейнесi жадымызда жазылып ћалыпты. Мен кезiнде «Ыбырай тљбегi» атты шаѕын повесть

жазып, бiр кiтабымды дићан атаѕа %з ћолыммен апарып бергенiмде, ћария аћырын басын шайћап отырып: – Осы сендер мен туралы жазуындай жазып-аћ жатырсыѓдар ѕой... Бiраћ менiѓ онша тљсiнiѓкiремей жљрген бiр нќрсем бар. Сондайда неге мына мен паћырды ел бастаѕан к%сем, с%з бастаѕан шешен етiп ќспеттеуге ћџмарсыѓдар? Ќлде шындыћты жазуѕа сендердiѓ саясаттарыѓ к%термей ме? – деп сџраѕаны бар. Мен ћапелiмде џтырлы жауап таппай: – Е, ќйтеуiр елге %неге, љлгi етсектен туатын жаћсы ниет шыѕар, – дегенiм есiмде. Аћылды ћария менi ћиын сџраћтармен ќрi ћарай ћинаѕысы келмегендей: – Жарайды, шыраѕым, кiтаптарыѓды љйге ћалдырып кет. Бiраћ соны оћитын кiсi табыла ћойса жаћсы ѕой... – деп с%зiнiѓ соѓында бџлдыратыѓћыратып жiберген едi. Расында дићан ата к%реген кiсi екен. Fзi дљниеден %тiп, араѕа он шаћты жыл тљскен соѓ, бiздiѓ колхоз орталыѕында ашылѕан Ы.Жаћаевтыѓ мџражайљйiн аралап жљрген кезiмде, бџл жерден менiѓ бџрындары дићанныѓ %з атына жазып берген ћолтаѓбам бар сол бiр кiтап к%зiме тљспедi. Ол – ол ма, аудандыћ мџражайѕа айналѕан ѕимаратта Шиелiден ќр жылдары шыћћан ћойшылар, кљрiшшiлер, кiшiгiрiм тiлшiлер ћаз-ћатар тiзiлген суреттер арасынан осы колхоз жерiнде туып-%скен Оразбек Сќрсенбаевты – жазушы жолдасыныѓ бет бейнесiн к%ре алмай ренжiген менiѓ ескi досым, аудандыћ оћу б%лiмiнiѓ меѓгерушiсi Жаѕыпар Зермџхамедов: – Ќй, бџларыѓ ћалай? – деп сџраѕанда, мџражай директорыныѓ бет-аузы бљлк етпей: – Ой, бiз Орекеѓнiѓ суретiн iздеп таппай ћалдыћ ћой! – деп ыржалаћтап кљле бергенiн ћайтерсiѓ?! Бiздiѓ ћай-ћайсымызда да пенделiк осалдыћ сезiм жетiп-артылады. Мџндайдан тљп-тљгел ада болмаѕан-

мен, еѓсесiн тiк џстап, биiкке шыћса да, ылдиѕа тљссе де сыр бермей, сыртындаѕы сымбатын, iшiндегi ћымбатын саћтап ћалатын, сара да дара адамдар кездеседi. Бќлкiм, баракат иелерi дегенiмiз осындайлардыѓ iшiнде жљрген шыѕар. Ќйтеуiр бiз к%рген Ыбырай Жаћайџлы – елден ерек, жосыѕы б%лектеу адам едi. Оныѓ ћат-ћабат абырой-атаћтарды к%тере алмай, менменсiмек тџрмаћ, «мен» дегенiн ешкiм естiмептi. Ћаншама мљмкiндiктерге ћолы жетсе де дљние ћуып, мал жинап, байлыћ iздемеген. Кезiнде Кеѓес Одаѕына атаѕы жайылып кеткен еѓбекшiге Сталиннiѓ бџйрыѕымен (ел солай тљсiнедi) салынып берiлген, дќлiзiнде екi адам ћатарласып жљре алмайтын шаѕын љйде џзаћ %мiрiн %ткiздi жарыћтыћ. Ешкiмнен ештеѓе сџрамаѕан. Оны айтасыз: мен ауылда жљргенде осы «герой» ћариямыздыѓ љстiне жеѓiнiѓ жиегi ћырћылѕан к%нетоз шапан киiп, ауданныѓ ќр тџсына ћатынайтын салдыраћ ескi автобуста, к%пшiлiктiѓ арасында љн-тљнсiз отырѕанын (к%п с%йлемейтiн, аузы ауыр кiсi едi) талай к%рдiм. Ыбекеѓнiѓ ћарпайымдылыѕын, кiшiпейiлдiлiгiн, мейiрбандылыѕын, пейiлiнiѓ кеѓдiгiн к%зi к%ргендер ќлi де аѓыздай ќсерлеп айтады. Менiѓ де бџл кiсi туралы естiген, к%рген, бiлген бiраз хикаяларым бар... Тоћ етерi: Ыбырай Жаћай баласы к%п оћымаса да, тоћыѕаны мол, џзаћ %мiрiнiѓ талай ыстыћ-суыћ %ткелектерiнен аман-есен %ткен, тiрлiгiнде ораза, намазын %теп, ћџдай алдындаѕы ћџлшылыѕын тастамаѕан, ата-баба %сиетiмен ћанына сiѓген-тура жолынан ауытћымай, адамшылыћ џстанымдарынан шыћпаѕан, иыѕына тљскен абыройбейнеттiѓ бќрiн ауырсынбай к%тере бiлген, бџл пќни дљниеде жолы болѕан, мына бiз к%рген љлгiлi к%не к%здердiѓ сойынан едi. Ендеше, менiѓ таћуа ќкемнiѓ Ыбекеѓдi кезiнде «баракат иесi» деп баѕалап, ћџндауымен ќбден келiсуге болады.

Баракат т%ѓiрегiндегi ќѓгiменi ќрi ћарай сабаћтай тљсу љшiн таѕы бiр мысалѕа жљгiнейiк. Бiздiѓ шоѓ досымыз, ћазiргi ћазаћтыѓ шоѓ жазушысы Ќбiш Кекiлбайџлыныѓ 1999 жылы жазылѕан «Тљс пен жору» атты %леѓi (бќлкiм, баллада атауѕа лайыћ) бар, оныѓ ћысћаша желiсi мынаѕан саяды. Fткен ѕасырдыѓ алпысыншы жылдарында Ћазаћстан Жазушылар одаѕыныѓ љйiнде лирикалыћ кейiпкер (Ќ.Кекiлбаев) пен алпамса аћын (М.Маћатаев) кездесiп ћалып, екеуара кеѓес ћџрмас па? Сонда лирикалыћ кейiпкер бала жасында %з басынан %ткен бiр оћыс оћиѕаны хикаялап айтып отырады екен. С%йтсе, Ќбiш соѕыстан соѓѕы жылдарда, 6 жасар шамасында болуы керек, аяћ астынан ауыр дертке џшырап жатып ћалады. Мешел аяћ... Ћџяѓ бел... Аш-жалаѓаш мешеу кљн, Ћарсы алам деп тап болдым – жџмыстан ћайтћан шешемдi. Жалаѓаяћ жљгiрiп к%бiк ћарда к%ктемде, Тобанаяћ боп ћалдым, ћабыныпты %кпем де. Содан кейiн дерттi бала ата салтымен жаћын маѓдаѕы ќулиенiѓ басына тљнеп, ќруаћтарѕа тќу етiп, жќрдем сџрайды екен. Шатпа љйшiк iшiнде жатып ћалѕып кетедi. Бiр мезгiлде шатпаныѓ бiр љзiгi тљрiлiп, саѓылаудан к%кшiл шапан, сџр етiк киген, %те шырайлы, биязы кљлкiсi бар, нџрлы %ѓдi ќлдекiмнiѓ љй сыртында тџрѕанын к%редi. К%зiн маѕан тiктедi... К%ѓiлiн де бљкпедi... Жыбырлатып саусаѕын: «Келiп кет, берi шыћ», – дедi. «Берi кел, – дедi, – балаћай. Шыѕып кет, – дедi, – сџраймын». «Ћорыћпа, – дедi, – ћошаћан! Мен келiп тџрѕан Ћџдаймын».

Артынша лирикалыћ кейiпкер таѓѕажайып кереметке кезiгедi: «Ћџдай-ай», – дедiм барлыѕып, ћалыпты даусым ћарлыѕып, Шырт џйћыдан ояндым, уайым-ћайѕы ћалды џмыт. Ћарѕып тџрдым орнымнан, атып шыћтым есiктен, «Кешiре г%р, тќѓiрiм, шаћырѕанда кешiксем!» Айдалада ћараша љй, маѓайында жоћ ешкiм, Кљлiмдеген Кљн к%зi дейтiндей: «Елес емеспiн!» Ќлгi бiр нџрлы биязы %ѓ Кљн болып к%кке шыћћандай, К%терiлдi к%ѓiлiм – аянын Хаћтыѓ џћћандай. Содан, мiне, келемiн ћара жердi ныћ басып, Белгiлi ќлi сол тљстiѓ %лмей естен шыћпасы. Бџл %леѓнiѓ еѓ маѓызды ћорытындысы соѓында: Айтћанымда бџл кептi Мџћаѕалиѕа, Ћоѓыр даусы кљмбiрлеп, ћайтарып едi Кќлима. «Байћа, – деген, – бауырым... Тљскен ѕой к%ктiѓ назары, Сарћылмас, – деген, – сауыѕыѓ... Баянды екен базарыѓ». К%л-дария к%кем ѕой, тарылмайтын саѕасы-ай, Жоруыѓ жаћсы екен ѕой... Аузыѓа май, аѕатай! Осы балладаны ойдан шыѕарылѕан образдыћ жљйе, к%ркемдiк тќсiл ретiнде ћарамай, %мiрде аныћ болѕан оћиѕа, %мiрбаяндыћ дерек деп ћабылдасаћ, тарау-тарау ойлардыѓ шетi к%рiнедi. Еѓ алдымен айтарымыз: бџл – ќрине, аяни тљс. Аяни тљс дегенiмiз не? Ислами философияда бџѕан былайша тиянаћты жауап берiледi. Ќбу Дауд (817–889 жж.) %зiнiѓ

«Сунан» атты хадистер жинаѕында џлыћ Пайѕамбарымыздыѓ (с.ѕ.с.): «Мљњминнiѓ к%рген тљстерi – пайѕамбарлыћтыѓ ћырыћ алты ћџрамыныѓ бiр к%рiнiсi», – деген с%зiн келтiредi. Одан ќрi расулла: «Ал адал ниеттi адамныѓ к%рген тљстерi айна ћатасыз келедi. Тљс љшке б%лiнедi: Алланыѓ рахматынан хабар берушi ћуандыратын тљстер, шайтан араласћандыћтан ренжiтетiн тљстер, адамныѓ %зi ойлаѕан нќрсесiнен туындайтын тљстер», – деп тљсiндiредi. Ал Шыѕыстыѓ асћан ойшыларыныѓ бiрi Ќбухалыћ ќл-Ѕазали (1058–1111 жж.): «Дiлдiѓ iшкi жаѕын ѕалами перiштенiѓ тџраћ жайы деуге дќлел бар, соныѓ бiрi – тљс к%ру. Адам џйћыѕа кеткен кезде сезiм жолдары байланып, дiл ћџдiретi кљшiне кiредi де, дiлден тысћары перде ашылып, перiштелер Лаухул-Маћфузден ѕайыптарды оћып к%редi, алдаѕы болатын оћиѕалардан хабар алады», – деп жазады. Дiл, ќл-Ѕазалидыѓ тљсiндiруiнше, рухтыѓ аћићаты болса, дiл – айнаѕа џћсас, онда Лаухул-Махфузѕа (таѕдыр кiтабына) алдын ала жазылып ћойѕан оћиѕалардыѓ суреттерi тљсiп, к%зге к%рiнсе керек: ондай айналар ерекше таза, даћсыз, кiршiксiз болуы мiндет, сонда ѕана ондай суреттердi ќуелi перiштелер к%рiп, бiлмек екен. Адам жаратылысын хайуани рух њќм дiл рухы деп екiге б%лiп, кљрделi еѓбектер жазѕан ѕџламаныѓ айтуынша, дiл – Алла таѕаланыѓ мемлекетi, оныѓ iлiмi жќне хикметiнiѓ мекенi; ќр пенденiѓ ћалауы еѓ ќуелi сол дiлде пайда болмаћшы, ал дiлдiѓ %зi – ѕарыштыѓ тумасы. Бiраћ, ќл-Ѕазалише, рух сипаттарын толыћ танып бiлу мљмкiн емес, бџл ж%нiнде Ћџранѕа сiлтеме жасайды: «Егер олар сенен рух (жан) туралы сџраса, оны Алла ѕана бiледi. Сендерге бџл туралы берiлген бiлiм шектеулi де» («Исра» сљресi, 85-аят). Бiз с%з етiп отырѕан баракатты адамныѓ %з ћалауына жатћызар болсаћ (ќрбiр жаћсылыћ тiлеуi – ќрбiр iзгi ниеттi адамныѓ ћалауы емей, немене?), соныѓ бќрi

еѓ алдымен «ѕарыштыѓ тумасы» – дiлдiѓ айнасына тљспекшi екен. Ќлбетте, %зiне жамандыћ тiлейтiн есi бљтiн ешкiм жоћ. Ауру – сауыѕуды, ћайѕылы – ћуануды, аш тойынуды ойлайды. Бџл ѕана емес, кедей – баюды, бай одан сайын баюды, атаћсыз – атаћты болуды, кiшкене ќкiм – љлкен ќкiм болуды, љлкен ќкiм сџлтан болуды армандайды. К%рiксiз – к%ркемге, ќлсiз – кљштiге, аз к%пке айналуды к%ксейдi. Бiраћ осындай жаћсы ниеттен туындап жататын жаћсы ћалаулардыѓ бќрi бiрдей орындала бермейдi. Былайша айтћанда, елдiѓ бќрiне бiрдей баракат дарып, баћыт ћџсы ћонбайтыны белгiлi. Ол – ол ма, елдiѓ бќрi бiрдей ќлгiндей аяни тљстердi к%ре бермейдi. Бiлкiм, аяни тљстер к%рiнетiнаћ шыѕар. Бiраћ соѕан мќн берiп, соныѓ философиялыћ, психологиялыћ астарларын пайымдауѕа %зiмiз ћџлыћсыз, енжар шыѕармыз. Елдiѓ бќрiне бiрдей Мџћаѕали секiлдi сезiмтал, кеѓ пейiлдi, тљс к%рушiнiѓ љмiт-сенiмiн бекiтiп, iзгi амалдарѕа бастайтын, ћайратжiгерiн жанып, жаћсылыћћа, жарћын келешекке љгiттейтiн жорушылар кездесер ме? Атаћты дќрiгер ќрi ойшыл Ќбу Ќли ибн Сина (980– 1037 жж.) тљс к%руге байланысты %з пiкiрлерiн жинаћтай келiп, мџныѓ к%пшiлiгiн адамныѓ жеке басына, ортасына, ел-жџртына, ћоршаѕан табиѕатћа, аспан денелерiнiѓ ћозѕалысына, џйыћтаѕан кездегi тљйсiк ћызметiне байланыстыра отырып, бќрiбiр «осы айтылѕандардыѓ ешћайсысына жата ћоймайтын», «ќлемде ћалыптасћан идеялардыѓ барлыѕы да, дќлiрек айтћанда, болѕаны да, болып жатћаны мен болатыны да Жаратушы мен перiштелердiѓ ћалауында», «белгiлi бiр нџсћалардыѓ бар екендiгiнде» деп жазады да: «...%тiрiкшiлердiѓ, ашушаѓдардыѓ, кекшiл кiсiлердiѓ, маскљнемдердiѓ... тљстерiнiѓ басым к%пшiлiгi шындыћћа сай келмейдi», «адам %зiн мазалаѕан нќрсенiѓ жауабын тљсiнен табатын кездерi аз емес», – деп тџжырымдайды.

Егер бiздiѓ ќл-баракат ћџбылысыныѓ бiр нышанасын аяни тљстерден байћауѕа болады деген ћисынымыз шындыћћа сќйкес келсе, онда мџндай баћ екiнiѓ бiрiне емес, жоѕарыдаѕы ибн Сина к%рсеткен «нџсћауларѕа» сќйкес, бљткiл %мiрiн адами рухтыѓ (ќл-Ѕазали) тура жолымен %ткiзетiн жеке пенделерге ћонады деген пiкiрге тоћтаймыз. Тек бiр ѕана ескертпе: бала Ќбiштiѓ тљсiне кiрген баяѕы к%кшiл шапанды, сџр етiктi, шырайлы кiсi, ќрине, Ћџдай емес. Бџл тiрi пенде, тiптi Алла таѕаланыѓ елшiлерi – пайѕамбарлардыѓ ешћайсысы %ѓiнде де, тљсiнде де џлыћ Иемiздiѓ жљзiн к%рген емес-тi. Мџса пайѕамбар ѕана Оныѓ даусын естiдi деген рауаят бар... Адамныѓ тљсiне перiште кiруi мљмкiн екенi жоѕарыда айтылды. Соныѓ %зi еѓ љлкен дќрежеге саналады. Ќлбетте, бiзге бџл арада 6 жасар жас баланыѓ ћиялшыл сезiмталдыѕын ескеруге тура келетiнi тљсiнiктi. Ћазаћ арасында кейде жџмыр басты пенденiѓ басына ћонѕан баћты ежелде ѕайыптан келген, ќлде бiр кие, ѕажайып тљс, тылсым ћџбылыстардан iздейтiн ќдет бар. Мысалы, бiздiѓ бљгiнгi кейiпкерiмiз Ыбекеѓ %ткен жањан соѕысыныѓ алдында облыс орталыѕы Ћызылордада %ткен озат колхозшылардыѓ жиналысынан ћайтып, тљннiѓ бiр уаѕында Шиелiге тоћтаѕан поездан тљсiп ћалады да, ћасындаѕы жолсерiгi Б%рiбайдыѓ: «Тљн ортасында асыѕып ћайда барамыз, к%ке? Осы стансадаѕы танысымыздыѓ љйiне ћона кетейiк те!» деген љгiт с%зiне ћџлаћ аспай, аудан орталыѕыныѓ iргесiнде жатћан ауылына ћарай жаяулатып кете барады екен. Айтћанына к%нбеген аѕасын шеткерiдегi Мќрiп к%пiрiне шейiн шыѕарып салып, %зi ертеѓгi атћарар бiр шаруасыныѓ ћамымен стансада ћала берген Б%рiбай сонда ќлдебiр б%тен дауыстарды естiп, артына жалт ћараса... оныѓ к%зiне не к%рiнiптi дейсiздер ѕой? Соѓына ќлдекiмдердi ертiп алѕан Ыбекеѓ – «Ћызыл ту» колхозыныѓ облыстыћ кеѓеске ћатысћан озат кљрiшшiсi, ќлгi ћасына жаѓадан, ѕайыптан келiп ћо-

сылѕан серiктерiнiѓ ортасында, жайбараћат ќѓгiмелесiп, ауылѕа ћарай беттеп бара жатады. К%кесiн к%зiмен џзатып тџрѕан Б%рiбай сонда: – Оу, к%п џзамай бџл аѕамныѓ басына баћыт ћџсы ћонады екен-ау! Бџны, ќне, ќруаћтар ћолдап, ћошеметтеп барады! – деп сќуегейлiк жасаса керек. Сќтi тљссе, сќуегейлiктiѓ де шындыћћа айналатын кездерi болады. Ал ќлем жаратылысындаѕы %згеше ћџбылыс – адам таѕдырына ћатысты сол жаратылысты Жаратушыѕа аян ыћылымдар мен иiрiмдер бар екенi, бiраћ соныѓ бќрiн џѕынып-тљсiнудiѓ оѓай еместiгiн бiлетiндер, ћаншама мыѓжылдыћтар %тiп, iлiм-бiлiм iлгерi озып кеттi десек те, жауаптардан г%рi ќлi сауалдардыѓ бќрiбiр к%бейiп бара жатћанына ћол ћояр едi. Сондыћтан с%з басында келтiрiлген бiздiѓ таћуа ќкемiздiѓ: «Алланыѓ баракаты тек iзгi ниеттi адамдарѕа ѕана дариды» деген ћысћаша ћисынынан артыћ формуланы бiз де таппай отырмыз. Осындай ћаѕиданы басшылыћћа алсаћ, бiздiѓ заманымызда бiз бiлетiн кiсiлердiѓ iшiнде б%ле-жара атап отырѕан екеудiѓ алѕашћысы – дићан Ыбырай Жаћай баласы болса, кейiнгiсi – жазушы Ќбiш Кекiлбай баласы баракат иесi екенiне мына менiѓ сенiмiм кќмiл. Ыбекеѓ туралы жоѕарыда айттыћ. Ал Ќбiштi не себептен осы ћатарѕа ћосамыз? Мџныѓ жауабы, менiѓше, былай: оны бiр кiсiдей бiлгендiктен, џзаћ жылдар бойы – жарты ѕасырдан астам уаћыт ћатар жљргендiктен, талай iс-ќрекетiн, амалдарын к%збен к%рiп, талай с%здерiн естiгендiктен, еѓ бастысы осы Ќбекеѓнiѓ (Ќбiштiѓ – Ќбекеѓе айналѕаны да ћашан) с%зi мен iсiнде, ниетi мен ћалауында айырманыѓ аз болып (айырмасы мљлде жоћ десем, %тiрiк ћошемет айтар едiм, %йткенi «айырмасыз» %мiр сљруге бiздiѓ мезгiл-мекенiмiз мљмкiндiк бермейдi), оныѓ ќрдайым, ћайда жљрсе де, ћай биiкке шыћса да, тiптi сљрiнiп шоћыраћтаѕан тџстарында да, iзгiлiктi амал-

дар жолымен жљрiп келе жатћаны хаћ. Iзгi амалдар жасау – %зiн мџсылман санайтын ќрбiр адамныѓ еѓ iргелi философиялыћ ћазыѕы екенiн ескерсек, тек баракат ћонѕан адамдар ѕана љлкендi-кiшiлi iстерiнiѓ бќрiнде саналы тљрде %зi таѓдап алѕан жолынан тайѕанаћтап, тайћып кетпесе керек-тi. Менiѓ тљсiнуiмше, баракат иесi – пассионар (Л.Н.Гумелев сипаттауындаѕы) тџлѕалардыѓ сойынан емес, бџлардыѓ ћолдарына к%терiп тџрѕан жасыл тудыѓ тџѕыры – гуманизм; ќдетте пассионарлыћ – саяси, ќлеуметтiк тџлѕаларѕа лайыћ, ал баракат – «рухи аћићат» (ќл-Ѕазали) ќлемiнде %мiр сљретiн болуы керек. Осындай џстанымдарѕа сљйенiп айтсаћ, Ќбiш Кекiлбайџлы, ќлдебiр жанашырлар жазып жљргендей, «пайѕамбар» да, «ќулие» де емес, кќдуiлгi ќл-баракат арћалаѕан пендеге џћсайды. (Иншалла!) Ес бiлiп, етек жапћалы берi осы рухи аћићат ќлемiнен шетке шыћпаѕан Ќбекеѓ %мiрi мен %нерiнде, ћоѕами, азаматтыћ сан-саналы ћызметiнде %зiне лайыћ, %зiне тќн сайраѕан сара жолдарын, %неге-љлгiлерiн, тќлiм-таѕылымдарын жасап келедi. Оныѓ еѓ негiзгi ћџнды еѓбектерi, ќрине, к%ркем ќдебиет саласында екенi рас. Бџл жерде Кекiлбайџлыныѓ жазушылыћ %нiм-жемiстерiн талдап-тљстеудi маћсат етпесек те, Маѓѕыстау тљбегiнде туып-%скен ерекше дарынды дара тџлѕаныѓ џлтымыздыѓ с%зстаныныѓ т%рiне ќкелiп тiккен аћ шаѓћан ордаларын – анау «Дала балладалары» циклiне кiретiн ѕажайып сџлу бiтiмдi повестерi мен ћазаћ елiнiѓ таѕдырын тереѓнен ћозѕайтын тарихи романдарын («Љркер» мен «Елiм-айды») атасаћ та жеткiлiктi шыѕар. Кекiлбайџлыныѓ к%л-к%сiр бiлiмi мен бiлiгi Ћазаћстанныѓ тќуелсiздiкке ћол жеткiзген жылдарынан бергi жазып жљрген маћалаларынан (маћала деуге аузымыз бармайды) таѕы да аныћ к%рiндi деу лќзiм. Шын мќнiсiнде ќлеуметтiк, философиялыћ, тарихи талдау мен танымныѓ еѓ љздiк љлгiлерiне жататын бџл еѓбектерiнде Ќ.Кекiлбайџлы бiздiѓ тџсымыздаѕы

еѓ љлкен ойшылдардыѓ мiнберiне к%терiлiп кеттi. Ислами дљниетанымда бiлiм љйренуге айрыћша мќн-маѕына берiлетiнi елдiѓ бќрiне белгiлi, ал ќл-Ѕазали егер адам бойындаѕы iлiм-бiлiмiн iзгiлiктi iстерге жџмсамаса, екi дљниеде де зиянѕа шыѕатынын айта келiп: «Адам жљрегiн раћатћа б%лейтiн ћасиеттi рух %мiр бойы бiлiмнен басћа ештеѓенi iздемейдi, бар %мiрiн бiлiм нџрымен нџрландырады. Егер ол асыл мџраттар жолынан ауытћып, дљниелiк пайда iздей бастаса, ондайларѕа шын iлiмнiѓ ћажетi жоћ», – деп жазады. Кекiлбайџлы бойындаѕы бар ћажыр-ћайратын, ћарым-ћабiлетiн, ћайнап жатћан дарын, талант к%здерiн туѕан жџртыныѓ игiлiгiне – iзгi амалдар жолына жџмсаумен %мiр кешiп келе жатћан санаулы замандастарымыздыѓ алѕы сапында. Оныѓ жан тазалыѕы, арлылыѕы, рухани кљш-ћуаты жазѕан кiтаптарында, сайраѕан шешен с%здерiнде ѕана емес, бќлкiм, былайѕы сырт к%зге, бiздiѓ заманымыздаѕы жалтжџлт, шартта-шџрт саяси ћаћтыѕыстарѕа љйрене бастаѕан шыдамсыздау, бiрден шындыћ, бiрден ќдiлдiк iздейтiн белсендi ћауымѕа оншалыћты џнай бермейтiн кљнделiктi iс-ќрекеттерiнен де к%рiнетiнiн айтуымыз керек. Осы Ќбiштi бiр кiсiдей танып-бiлгендер ћатарында жљрген, бiрге оћыѕан, жастыћ дќурендi, жасамыс кездi %ткерiп, ендi, мiне, ћариялыћћа ћарай ћисайып келе жатћан тџстасы ретiнде таѕы бiр айтарымыз – бџл %зi ќу бастан еѓсесi биiк, мойны озыћ болып туѕан (бала, жiгiт, шал!) едi. Сонысынан тљптiѓ тљбiнде пайда тауып, бљгiнгi кљндерi аты мќшњљр, атаѕы зор азаматћа, ћазаћ ќдебиетiнiѓ к%зi тiрi классигiне айналѕанмен, бџл да ќр кезде %мiр сљрген ортаныѓ, ћоѕамныѓ, ћауымныѓ, ћауымдасыныѓ, тiптi ћаламдас ќрiптестерiнiѓ тезiне тљсiп, талай талапайдан, сын-сынаћтан %туге мќжбљр болды. Ар-џяттан аттамай, адамдыћ принциптерiнен айнымай, ешкiмдi сатпай, сатылмай %тiп жљрдi. Ќсiресе елiмiз тќуелсiздiк алѕан жылдардан

бергi саясат iстерiне белсене араласып, бел шешiп кiрiскен кездерiнде де Кекiлбайџлы %зiнiѓ таза к%ѓiлiне даћ тљсiрмей, кiрленбей келедi. Fтпелi, ћџбылмалы, екiжљздi саясат кеѓiстiгiнде %мiр сљрiп те, мансаптыѓ жалынан џстап, %згелерге %неге нџсћап жљрiп те адамшылыћ мџраттарды саћтауѕа болатынын дќлелдеуден жалыћћан емес. Ќбекеѓнiѓ азаматтыћ болмысын с%з еткенде, оныѓ ерекше кеѓпейiлдiлiгiн, к%ѓiлшектiгiн, кешiрiмдiлiгiн айтуымыз керек. Мќселен, %ткен ѕасырдыѓ 1969 жылы, Ќбiш ќлi Ќбекеѓ дќрежесiне к%терiле ћоймаѕан тџста, бiраћ %зiмiздiѓ ћазаћ ќдебиетi к%шiне %згешелеу талантты жас буынныѓ келiп ћосылѕаны белгiлi болып, соныѓ «ноћта аѕасындай» таныла бастаѕан Кекiлбаев деген жiгiттi ерекше џнатпаѕан ќдеби жiкшiл топ ретiн тауып, араѕа таныстарын салып жљрiп, бџны ќскер ћатарына шаћыртып, Совет-Ћытай ћарым-ћатынасы ќбден шиеленiсiп тџрѕан Жалаѓаш к%лдегi соѕысћа айдатып жiбермей ме? Желбеѓдеп жел %тiнде нем бар едi? Fжеѓдеп %сиетiме кiм зар едi? Ћырћылып ћылтасынан келген тџћым Жер басып жљргенiме дiлгќр едi. Дљрлiктiргiш дљлейлер думандап жљр, Кердеѓ басып кеѓ дљниеде бџлаѓдап жљр. С%зге ылаѕып к%з тиген сорлы басыѓ Шљрiппесiнде шљршiттiѓ былѕаѓдап жљр, – деп окоп iшiнде жатып %леѓдететiн жас аћыныѓ Кекiлбаев бџдан былай елге аман-есен ћайтып оралса, бџрынѕы «еркелiктi» тастайтынын, бiраћ бќрiбiр: Жоћ, болмайды олардыѓ ойлаѕаны, Тым ертерек елiрiп тойлаѕаны. Ћџрбанѕа айтар ћошаћан мен емеспiн, Т%гiлмесе, к%рсетем, бойда ћаным, – деп %зiне-%зi серт бередi екен.

Ќлi есiмде: Кекiлбай ќулетiнiѓ т%бесiне бџлт љйiрiлген осындай ћапалы кљндердiѓ бiрiнде, Алматыныѓ Татарка аталатын шет жаѕындаѕы бiр џйѕыр аѕайынныѓ ћуыћтай тар б%лмесiн жалдап тџрып жатћан жас отау иелерi, мына бiздер – Шара екеуiмiз ќскерде жљрген Ќбiштiѓ кќрi шешесiн, келiншегi Клараны балашаѕасымен ћосып, љйге шай iшуге шаћырмаймыз ба? Сонда ас iшiп болѕан соѓ Айсќуле анамыз маѕан ћарап: – Оразбек, сен таћуа, дiндар кiсiнiѓ баласысыѓ ѕой. Ћџдайѕа сиынып отырып, бiзге бiр жаћсылап бата бергiн. Бiр тљйiр балам аман-сау ћайтып оралар ма екен... – деп %тiнiш айтћанда, мен ќкемнен љйренген љйреншiктi тiлеу с%здерiн термелеп, бетiмдi сипаѕаным бар. Осыдан кейiн, араѕа бiр кљн салып, иыѕына жалтыраѕан ќпесер погонын таћћан, љстiне киген џзын шинелiнiѓ етегi тобыѕын ћаћћан жаужљрек жауынгер Ќбiш Кекiлбаев, ешбiр хабар-ошарсыз, алдын ала естiртiп, ескертусiз, Алматыныѓ Фурманов к%шесiнiѓ бiрiншi ћабатындаѕы пќтерiнiѓ есiгiн тыћылдатып ћаѕып тџрады... Жалаѓаш к%лдегi тљсiнiксiз, маѕынасыз соѕысты басћарѕан аћылды бастыћтар сонда инелiктей iлмиген арыћ ќрi ебедейсiз жас жазушыныѓ љлкен державалар арасындаѕы ерегiске ћажетiнiѓ шамалы екенiн ескерiп, ћалѕан уаћытындаѕы ќскерлiк борышын ћалада %ткiзуге рџћсат берiптi де, аманесен љйiне ћайтарып жiберiптi. Сондаѕы кешегi %ткен жањан соѕысында ерiн – Ќбiштiѓ ќкесiн пќшестiѓ аранына тастап, %зi «бiр тљйiр» џлы мен жетiмек ћыздарын баѕып-ћаѕып %сiрiп, адам ћатарына ћостым ба деп отырѕанда, ойда жоћта таѕы да, ендi Шыѕыс жаћтан тарс-тџрс мылтыћ атылып, таѕы да отбасындаѕы жалѕыз еркек кiндiгiн майдан жаћћа сљйрей ж%нелгенде, зќре-ћџты ћалмаѕан ћарт ананыѓ ћуанышын к%рсеѓiздер-ау! Сол жолы «бата бергiш» менiѓ де беделiм бiраз %сiп ћалѕан едi.

Ќбiш аман-есен ќскерден ћайтып, ќдеби, мќдени %мiрге бџрынѕыдан бетер белсене араласып, шыѕармашылыћ жџмысын ћыздырып кеткенмен, %зiн осы ортадан алыстатып, ћарћынын баспаћ болѕан «аѕалары» мен «достарыныѓ» кiм екенiн %те аныћ бiлсе де, соларѕа сес к%рсетiп, ћабаћ шытпаћ тљгiл, тiптi ћолы биiкке жетiп, беделi асћан кездерде де ќлгiлердiѓ бiразынан есе ћайтармаћ тљгiлi, бiразына ћол жќрдемiн, тiл жќрдемiн берiп жљргенiн де к%ргендер к%п. Асылы кешiрiмшiлдiк – кiм к%рiнгеннiѓ бойынан табыла бермейтiн кеѓдiктiѓ бiр тљрi болса керек. Кеѓдiктiѓ кемеѓгерлiкпен џштасып жататын жерлерi аз емес. Олай дейтiн себебiм: мен осы Ќбекеѓнiѓ алћалы жиындарда ѕана емес, оѓаша отбасындаѕы кеѓестерде де ќлдекiмдер жайында сыртынан ѕайбат с%з айтып, тыжырынѕанын байћамаппын. Ќрине, пенде болѕан соѓ оныѓ да сљйкiмсiз к%ретiн, кейде %зiне келiп сљйкене беретiн, ќйтпесе ниет, к%зћарастары мљлдем ћабыспайтын, ќйтпесе мџныѓ %зi љшiн еѓ ћасиеттi џѕым саналатын – ћазаћы, џлттыћ мљдденi мансџћтап жљрген базбiр мќѓгљрттердiѓ атын атап, тљрiн тљстеп жатпай-аћ ћатты ашуѕа мiнген кездерiнде «ќпербаћан», «ќѓгi», «екi бџтыныѓ арасына ћыстырып алып» секiлдi уытты с%здермен уатып жiберердей к%рiнедi де, артынша к%п џзамай бќз баяѕы жайма-шуаћ жайлы ћалпына тљсе ћояды. Ќбекеѓнiѓ таѕы бiр жаћсы ћасиетi, тќнтi ћылар тќлiмi бар, онысы – жылт еткен талантты, %нерлi бiреудi к%ре ћалса, шынымен ћуана бiлетiнi. Ал сондайлар %зiмен замандас аѕа, ћџрбы-ћџрдас, сырлас iнiлер арасынан шыѕа ћалса, тарынбай, тартынбай пiкiр ћосып, ћолдау бiлдiрiп жататыны. Бџл маћтап, алѕы с%з жазѕан, ћолтыѕынан демеп жљргендердiѓ бќрi бiрдей шын жљйрiк, кеѓ тынысты кемелдер емес шыѕар. Ќѓгiме – Ќбiштiѓ к%ѓiлiнiѓ кеѓдiгiнде, ниетiнiѓ тљзулiгiнде, мџсылмандыћ философия ћисынына

сљйенсек, љмiтi (раджаѕ) мен сенiмiнiѓ (йакин) берiктiгiнде. Ќдеби, ћоѕами, тiптi саяси ортада да т%бесi анадайдан оћшау к%рiнетiн замандасымыздыѓ ћашаннан айѕай-шудан, љрен-сљреннен бойын аулаћ џстайтынын байћау ћиын емес. Осындай мiнез-ћџлћы љшiн арагiдiк ќр тараптан сыни-мiни пiкiрлердi де естiп жатады. Ал, бiздiѓше, аћићат пен ќдiлет жаѕында жљрiп ћызмет етудiѓ ќр тљрлi жолдары бар. Мысалы, мына бiздердiѓ 1986 жылѕы Алматыда болѕан ћазаћ жастарыныѓ џлтазаттыћ к%терiлiсi кезiндегi кейбiр шетiн оћиѕалардыѓ куќгерi ретiнде, сол ћауiп-ћатерге, љрей-љдерiске толы тќулiктердегi зиялы ћауым аталатын топтардыѓ, рухани жетекшiлер ћатарындаѕы кейбiр %нер адамдарыныѓ iс-ќрекеттерiн, мiнбелерде, баспас%з беттерiнде с%йлеген с%здерiн естiп, оћи жљрiп, сљйсiнген де, тљѓiлген де жаѕдайларымыз аз болѕан жоћ. Сондай неѕайбыл кљндерде Ћазаћстан Жазушылар одаѕыныѓ екiншi хатшысы ћызметiнде отырѕан Ќбiш Кекiлбаевтыѓ (бiрiншi хатшымыз О.Сљлейменовтен аяћ астынан к%з жазып ћалдыћ – оны «љй тџтћынында отырѕызып ћойды» дегендi естiдiк, рас-%тiрiгiн осы уаћытћа шейiн аныћ бiлмеймiз) мойнына зор жауапкершiлiктiѓ, ауыр салмаћтыѓ тљскенiн к%зiмiзбен к%рдiк. Ќлдебiр суыћ тљстi жiгiттер келiп, ќлденелердi iздеп, б%лмелердi аралап тiмiскiлей бастаѕан тџс... К%терiлiс алаѓынан осы кљнгi Абылай хан даѓѕылы бойымен т%мен ћарай ж%ѓкiлген жастар легi Жазушылар одаѕыныѓ маѓына жиналып, айѕайлап, џрандап жатћан тџс. Коммунист жазушыларды мќжiлiс залына жинап алѕан Орталыћ Комитеттiѓ б%лiм меѓгерушiсi бiздердi ереуiл екпiнi ћопарып ћозѕай бастаѕан студенттер жатаћханаларына, жџмыскерлер ортасына аттандырып жатћан тџс. Ќйтеуiр сол бiр кљндерi халыћ ћањарынан ћорыћћан %кiметке %нер адамдары, ќсiресе жазушылар керек бола ћалѕанын да к%рдiк. Мџныѓ %зi џзаћтау, арнайы естелiк жазуѕа сџра-

нып тџрѕан оћшаулау таћырып екенiн ескерiп, ќзiрше бiр ѕана нќрсеге – сол ћиын-ћыстау замандаѕы ћазаћ жазушыларыныѓ ћатары бџзылмай, џлттыћ мљдде туыныѓ астына жиналѕан ауызбiршiлiгiне, ынтымаѕына назар аударсаћ болады. Сол кездегi республикадаѕы еѓ беделдi творчестволыћ џйымныѓ басшылыѕында Ќ. Кекiлбаев секiлдi жiгiттердiѓ Желтоћсан оћиѕаларыныѓ зардабын бџрынѕы ескi тќсiлмен %нер адамдарына аудармаћшы ниеттердiѓ бар екенiн алдын ала бiлiп, аяћтары жеткен жерлерге шейiн барып, ауыздары жеткен жерлерге шейiн џѕындырып, айтып жљрiп, жамандыћ бетiн ћайтарып, одан ќрi асћындырмаѕан еѓбектерiн еске тљсiрудiѓ ћазiр артыћтыѕы жоћ. Сол бiр екiталай, алмаѕайып кезеѓде Жџбан Молдаѕалиев пен Сафуан Шаймерденов секiлдi аѕа буын жазушылар ћазаћ секiлдi аз халыћтарды табанѕа салып таптамаћ болѕан отаршыл билiктi айѕайлап, ашыћ сынѕа алса, сол билiктiѓ ћол астындаѕы былайѕы наразы, «љндемейтiн к%пшiлiктiѓ» де тындырѕаны аз емес едi. Осындай одаѕай оћиѕалардыѓ бiрi – 1989 жылдыѓ маусым айында (1986-шы желтоћсаннан љш жыл %ткен соѓ) Маѓѕыстаудаѕы Жаѓа%зен ћаласында басталѕан Адайлар к%терiлiсi болды. Џлттыћ езгiге, ќлеуметтiк езгiге шыдамаѕан ержљрек, %р кеуде, намысшыл џрпаћтыѓ %кiлдерi ќуелi Жаѓа%зенде бас к%терiп, к%шеге шыћса, аптаныѓ аяѕына шейiн кљллi Маѓѕыстау халћы атћа ћонады да, таѕы да бiр ћан ћызылдыѓ исiнен ћорыћћан ћызылдар билiгi есiнен танып, есеѓгiрей бастайды емес пе? Соѓда Ћазаћстанныѓ iшкi iстер министрi Г.Н. Князев деген бiреу ћайта-ћайта Мќскеуге звондап, к%терiлiсшiлерге ћарсы кљш ћолдануѕа рџћсат сџрайтын к%рiнедi. Бiраћ Алматыдаѕы Желтоћсаннан соѓ Сумгаитте, Ћарабаћта, Вильнюсте, Тбилисиде бџрћап шыћћан «бџзыћтардыѓ», «џлтшылдардыѓ», «экстремистердiѓ» шерулерiнен аузы кљйген орталыћ билiк бџл жолы маѓѕыстаулыћтардыѓ шамы-

на тие бермей (ћиыр тљбектi жайлаѕан, жљректерiнiѓ тљгi бар ежелгi џлыстардыѓ ертеден еркiн, тентек, азаткер табиѕатынан хабардар болса керек), мќмiлегершiлiк ќдiстерiн таѓдап алѕанѕа џћсайды. Газеттердiѓ жазуынша: «Алматыдан жазушылар Ќбiш Кекiлбаевты, Зейнолла Ћабдоловты, Ќбдiжќмiл Нџрпейiсовтi, Ќнуар Ќлiмжановты арнайы шаћыртты. Олар Жаѓа%зенге 19 маусым кљнi жеттi. Аптаныѓ соѓына дейiн ћаланыѓ шаѕын аудандарында, %ндiрiс орындарында болып, ашу басар с%з с%йлеп, жџртты сабырѕа шаћырды. Ќсiресе тљбектiѓ тљлегi Ќбiш Кекiлбаевтыѓ жљректен шыћћан жанашыр с%здерi к%терiсшiлердiѓ жљректерiне жетiп, сабасына тљсе бастады. Ћалыѓ ќскерден ћаймыћпай, тоталитарлыћ жљйеге ћарсы тџрѕан халыћ Кекiлбаевтыѓ с%зiне тоћтап, бќтуаѕа келдi». («Тљркiстан», №22, 2009). Бiз жазушыныѓ бџл ќрекетiн – ћањарына мiнген халыћтыѓ алдына ћасћайып барып с%з с%йлеуiн, сол с%зiн тыѓдата бiлуiн, тыѓдатып ћана ћоймай, елжџртын соѓына ерте бiлуiн азаматтыћ ерлiкке, ћайсарлыћћа барабар баѕалар едiк. Осылай баѕалау љшiн, мџныѓ алдындаѕы Желтоћсан оћиѕалары кезiнде %кiметтiѓ %тiнiшiмен алаѓѕа барып, ереуiлшiл жастарѕа басу айтпаћ болѕан кейбiр апайлары мен аѕаларыныѓ љгiтiне ћџлаћ аспай, тiптi iшiнара ћар жентектерiн лаћтырып ћуып шыћћан жастардыѓ «терiс ћылыћтарын» еске тљсiрiп к%рiѓiз. Сiрќ, жџртыѓа ћызмет етудiѓ алуан тљрлi ќдiстерi болуы керек. Айѕайлап арандатпай, амалдап отырып жамандыћтыѓ шырѕалаѓынан шыѕарып ќкету де – соныѓ бiр тљрiне џћсайды. Ќбiш Кекiлбайџлыныѓ бљгiнгi тќуелсiз Ћазаћстан билiгiнiѓ биiгiнде жљрiп тындырѕан жария, оншалыћ жарияѕа жатпайтын игiлiктi iстерi аз емес деп ойлаймын. Fз басым кез келген саясатты %ткiншi, %згермелi ћџбылыс ретiнде баѕалайтындыћтан, ћолдан келгенше содан аулаћтау жљретiндiктен, ќуел бастан саясаткер емес, наѕыз с%з %нерiнiѓ шеберi, с%збен сурет салушы

жазушы болып туѕан базбiр замандастарымныѓ, оныѓ iшiнде дарынды дария мiнездi Ќбекеѓдердiѓ саясат кеѓiстiгiнде %мiр сљргенде – %мiрбаяндыћ ћоржын мен тќжiрибенi молайтудыѓ љстiне %зге де тапћандары, тљйгендерi мол болуы керек деп тљсiнемiн. Ћазiргiдей алай-тљлей замандардыѓ желi басылып, тынышталараћ. Сол кезде ћоѕам да орныѕар, саясат та орныѕар, биiлiктiѓ жаѓа жаћсы дќстљрлерi ћалыптасар. Ондай заман туса, бќлкiм, елге зор саясаткерлер емес, зор аћындар, жазушылар (композиторлар, артистер, суретшiлер т.б.) керегiрек болар. Ертеректе осы Ќбiштi алѕаш к%рiп, сџхбаттасћанда, менiѓ таћуа ќкемнiѓ: – Мынау бiр жљзi нџрлы, жљрегi iзгi жiгiт екен. Ћауметтеп ћойѕан саћалы да %зiне жарасып тџр, – деп маћтаѕаны бар едi. (Ол кезде Ќбiш «модный» саћал ћойып жљретiн). Ал мен ќкемнiѓ адам тануда ћателескен кезiн бiлген емеспiн. Ќйтеуiр маѕан солай к%рiнетiн. 14.11.2009 ж.

СОПЫЛАР САЛТЫ НЕМЕСЕ ТАЋУАЛЫЋТЫЃ ТУРА ЖОЛЫ Менiѓ ќкем дiндар, айрыћша таћуа кiсi болѕан. Былайѕы елдiѓ к%пшiлiгi, тiптi туралап атын атай алмайтын жеѓгелерi мен келiндерi, жасы кiшi iнiлерiне шейiн оны сыртынан «сопы» деп ќспеттеушi едi. Айтса айтћандай: ќкемiз ес бiлiп, етек жапћан кезiнен бастап %ле-%лгенше ораза, намазын ћаза ћылмаѕан, адам баласына зќредей ћиянат жасамаѕан, арамнан ас iшпеген, ѕайбат с%йлемеген, шын мќнiнде бџл дљние ћызыѕынан баз кешкен ерекше болмысты, иманы толыћ ѕадiлет иесi едi. Fзi арѕы-бергi оћуды тљгел тауысћан ѕџлама болмаѕанымен, дљние, тiршiлiктiѓ тамырын д%п басатын к%ѓiлi жљйрiк, к%кiрегi ояу ежелгi данаг%й ћарияларѕа џћсайтын. «Ћария» дейтiн себебiм – мен ќкемнiѓ саћал-мџртсыз жљрген кезiн к%рген емеспiн. Ќр жаѕдайда ќр тљрлi киiнген шыѕар. Мен бiраћ ол кiсiнi басындаѕы аћ сќлдесiз, љстiндегi шџбалѕан џзын шапансыз елестете алмаймын. К%кемнiѓ айтуынша, бiздiѓ атамыз ескi заманда Бџћарай Шќрiптiѓ оћуын тќмамдаѕан зор дамулла, таза таћуалыћ жолына тљскен пiрќдар болѕан екен. Fткен ѕасырдыѓ жиырмасыншы, отызыншы жылдарында ћазаћ арасындаѕы дiндарлар ћатты ћуѕынѕа џшырап, ћамала бастаѕанда, ќрi байдыѓ баласы, ќрi атаћты Аћ Ишанныѓ мљритi ћатарындаѕы Байкенже сопы бала-шаѕасын соѓына ертiп, Сырдарияныѓ арѕы бетiне ћарай ћашып %тiп, Ћызылдыѓ ћалыѓ ћџмына сiѓiп кете барады. Ќйткенмен, ћызылдыѓ ћуѕынынан ћџтылѕанмен, атамыз жарыћтыћ ажалдыѓ ћџрыѕын љзiп кете алмай, пайѕамбар жасына жеткенде жат жер-

де Алланыѓ аманатын тапсырады емес пе? С%йтiп, Байекеѓнiѓ сљйегi дарияныѓ арѕы бетiндегi Балапан Т%бе деген жерде ћалады. Байкенжеџлы Сќрсенбай сопыныѓ да ћызылдар тџсында к%рген ћџћайы аз емес. Бiр ѕана мысал. Бiздiѓ к%кемiз Сталин заманындаѕы атаћты елу сегiзiншi статьямен сотталып, Тљркiстан т%ѓiрегiндегi Ащысай, Мырѕалымсай шахталарыныѓ бiрiнде жџмыс iстеп жатћан кљндерде ћараѓѕы тљкпiрде бесiн намазын оћып тџрѕан «пiрќдарды» екi ћарулы ћарауыл жердiѓ љстiне жетектеп ќкетедi де, анадайдаѕы сарайдыѓ ћабырѕасына апарып арћасын тiреп ћойып: – Ќй, арестант, сен жџмыс уаћытында намаз оћыѕаныѓды доѕарасыѓ ба, жоћ па? – деп зiркiлдеп сџрайды екен. «Пiрќдар» бџѕан тырс етiп жауап бермей, басы салбырап тџра бередi. Сонда ћарауылдыѓ бiреуi шошайѕан мылтыѕын кезеп: – Егер сен намаз оћуды тоћтатпасаѓ, дќп ћазiр атып тастаймын! – деп айбарланып айѕай салса керек. «Пiрќдар» бќрiбiр селт етiп, сескенген сыѓайын к%рсетпейдi. – Ќй, тiлiѓ байланып ћалды ма? Неге жауап бермейсiѓ? Ал ендi атамын... ал аттым! – деп есерсоћ ћарауыл сол жерде мылтыѕыныѓ шљрiппесiн басып-басып жiбередi. Мылтыѕыныѓ оћтаулы патроны жоћ па, ќлде %зге бiр кќкiрi бар ма екен, ќйтеуiр ќкемiз гљрс еткен дыбысты естiмей, iштей кљбiрлеп дџѕасын оћып тџра бередi ѕой. – Fй, оѓбаѕан фанатик! Мынаны шынымен атып тастасаѓ да, бетi бљлк етер емес ћой! – деп ћатты ашу ћысћан ћаныпезер ћарауыл мылтыѕын ћайтадан иыѕына асып алса керек-тi. Сонда оныѓ ћасындаѕы серiгi екi бљктетiлiп, бiр ћолымен iшiн басып, %лгенше кљледi екен-ау.

Бiздiѓ ќкей ћамаудан босанып, елге ћайтып келген соѓ да «большевиктiк сара жолѕа тљсiп», тљзелiп кете ћоймады. Ќуел баста %з еркiмен, таным-тљсiнiгiмен, шын пейiлiмен таѓдап алѕан баѕдаршамынан алыстап, дљниќуи жаћћа бџрылмаћ ниетiн байћатпады. Fйткенi бiздiѓ ќкей сырт к%зге %те жџмсаћ, биязы, сыпайы кiсi к%рiнгенмен, дiнi, дiлi мыћты, iшкi џстанымына берiк болатын. Ауылдаѕы небiр адыраѓ мiнез, бадыраћ к%здер бiздiѓ ќкеймен бетпе-бет кездескенде ќлденеге ћипаћтап, тайѕанаћтап, байћастай бастаушы едi. Алдарынан тура тљскен жарыћћа к%здерi шаѕылыса ма, кiм бiлсiн... Рас, кешегi ћызыл империяныѓ ћылышынан ћаны тамып тџрѕан заманныѓ %зiнде де ел арасында дiндар, ѕибадатшыл кiсiлер бiржола жоѕалып кеткен жоћ. Бойларын тасалап, ойларын жасырып жљрдi, бiраћ иман-сенiмдерiн саћтап, ћорѕап баћты. Солардыѓ бiрi болѕан бiздiѓ ќкемiз ќуелден-аћ дљние алаѓына басын ћатырмай, оѓаша, оћшау %мiр сљруге бейiм «бiр тљрлi» кiсi едi, кешегi жањан соѕысынан кейiнгi рахымшылдыћ наућанынан кейiн елге ћайтып келген соѓ да, «баяѕы ќнiне ћайта басћанын» шешем байѕџс ћайтаћайта айтып отырушы едi. Онсыз да туды-бiттi ырдудырдудан бойын аулаћ џстайтын ќкемiз ел iшiндегi той-думан, ћызыћ ћџрапат, арнайы шаћырыстарда т%бесiн к%рсетпеуге тырысатын. Оныѓ есесiне тџрмыс таћсыретiн тартћан кедей-кембаѕылдыѓ, кљштiлерден жапа шеккен момын-мiскiннiѓ, ауру-сырћаудан ћиналѕан бейшараныѓ ћасына барып, ћолынан келген к%мегiн к%рсетер едi, айрыћша тiл жќрдемiн аямас едi. Ел арасындаѕы %ткен-кеткен ескi оћиѕалар мен аѓызќѓгiмелердi, ќфсаналарды %те к%п бiлетiн ќкемiз ќуелгi тљп-т%ркiнi Ислам ѕџламалары мен аћындарына барып тiрелетiн ќрћилы рауаят, ѕибратты мысалдардан с%йлегенде, анда-санда айналасына келiп жиналатын ћџйма ћџлаћтардыѓ кейде ауыздарын ашып, к%здерiн жџмып отыратындарын байћаѕанбыз.

Сол тџстаѕы колхоз басшыларыныѓ жџмсауымен ќр тљрлi шаруаныѓ басын ћайырып жљретiн ќкемiз елуiншi жылдардыѓ ортасынан бастап бiрыѓѕай дићаншылыћ кќсiпке шыѕып алды, содан ќбден ћартайѕанша ала жаздай ауылдыѓ шетiне киiз љй тiгiп, жападан-жалѕыз ћауын егiп отыратын болды. Бiздiѓ к%кем %сiрген асыл тџћымды тќттi ћауындардыѓ даѓћы кезiнде кљллi уќлаятћа тарады... Бiраћ оѕан керегi дабыра атаћ емес, оѓаша тыныштыћ, емiн-еркiн уаћыт екенiн бiз – балашаѕасы жаћсы бiлушi едiк. Fйткенi бiздiѓ ќкемiз сол тџста, жасы елуге жетпей-аћ бiржола таћуалыћ жолына тљсе бастады. Осы жолѕа жетектеп ќкелген кiсiнiѓ аты-ж%нi – Ќбдiћайым ишан Ќбдiмомынџлы едi. Сталин заманында талай ћуѕын-сљргiнге џшырап, талай таућыметтi басынан %ткерген, соѕыс уаћытында таѕы да кезектi жазасын %теп шыѕып, Fзбекстан жаѕында бой тасалап жљрген ишанды дќм-тџз айдап, аћыр соѓында, елуiншi жылдардыѓ басында бiздiѓ Шиелi жерiне келiп тџраћтап ћалады емес пе? Мен %зiм мектепте, университетте оћып жљрген жылдарымда осы Ќбдiћайым ћариямен %те жиi сџхбаттасып тџрушы едiм. Ол кiсi, неге екенiн ћайдам, менiмен дiн Ислам ж%нiнде тереѓдеп, таратып с%йлеспейтiн. К%бiне-к%п шыѕыстыѓ ежелгi аћындарыныѓ %мiрбаяндары мен шыѕармаларын мазмџндап, ћызыћ хикаяларды айтып отырар едi. Фердоуси, Йасауи, Софы Аллаяр, Хафиз есiмдерiн тџѓѕыш рет мен осы кiсiнiѓ аузынан естiдiмау деймiн. Менiѓ ыћыласты тыѓдаушы екенiме риза болѕан ћарияныѓ маѕан ерекше к%ѓiлi тљсiп, алдына барѕан сайын ћолын жайып, хаћтан тiлеу тiлеп аћ батасын жиi беретiн. Кейiнiректе, алпысыншы жылдарда џзын саны жиырмаѕа жуыћтаѕан Шиелi таћуаларыныѓ негiзгi џйтћысы, џстазы болѕан кiсi осы Ќбдiћайым ишан едi. Бџл кiсi ќрi бiздiѓ атамыздыѓ к%зiн к%рiп, талай мќрте табаћтас болѕан екен. Мен ел iшiндегi ћарапайым сопы-таћуалардыѓ %мiрiмен осылай ертерек таныстым. Онсыз да љйiшiлiк салтпен ќкемiздi пiр тџта-

тын бiздер жасымыздан отбасында ќкемiз орнатћан таћуалыћ тќртiпке ќуелден к%ндiгiп кеткенбiз. Ќкем ауылдаѕы дiндарлардыѓ мќслихат-отырыстарына кейде менi де ћатыстырып ћояр едi. Сондаѕы байћаѕаным: Ќбдiћайым ишанныѓ соѓына ерген сопылар дљниенiѓ кљнделiктi тџрмыстыћ ћам-ћарекеттерiн с%з етпейтiн, кљнделiктi хљкiметтiк саясатпен шаруасы жоћ, ешкiмнiѓ сыртынан ѕайбат ќѓгiме айтпайды. Тiптi бџлар дауыстарын к%терiп, ћатты ж%ткiрiнбейдi екен. Сџхбаттарыныѓ негiзгi таћырыптары Ислам дiнi, шариат мќселелерi, бџл дљние мен о дљниенiѓ ћарымћатынастары, %мiр-тiрлiктiѓ мќн-мазмџны айналасынан џзап шыћпайды. К%бiнесе ишанныѓ %зi с%йлеп отырар едi. Fзгелерi бастарын шџлѕып, љнсiз тыѓдайды. Анда-санда сџраћ-сауалдар да ћойылады. Бiр ћызыѕы: ол сџраћ-сауалдарѕа бiлiмдi џстаз (Ќбдiћайымныѓ дiни сауаттылыѕы мен екi дљние амалдарымен толыћ хабардар бiлiмпаз екенiне талай к%зiмiз жеткен) бiрден Ћџраннан немесе хадис, суннадан мысал келтiрiп, келте жауап ћайтармас едi. Ќдетте ол алыстан орыѕытып, ескi рауаят, аѓыз-хикаяларды мысалѕа келтiре отырып, аса џѕыныћты ћарапайым тiлмен тљсiндiре бастайды. Ћазаћы жалпаћ тiлмен кейде шешен, бейнелi с%йлейтiн џстаздыѓ ондайда екi к%зi жарћырап, екi бетi нџрланып шыѕа келедi. Жалпы ишан ћалыѓ ћабаћты, к%здерi љлкен, ћыр мџрынды, бойшаѓ, сырты сџлу сымбатты кiсi болатын. Кейiн бiлдiк ћой: Ќбдiћайым Ќбдiмомынџлыныѓ Шиелi сопыларын оћытып, љйреткен сол «оћулыћтарыныѓ» шын авторлары – шыѕыстыѓ џлы аћын-ойшылдары: Руми мен Саѕди, Хафиз бен Жќмилер екен. Рас, сол аћындар еѓбектерiмен бiз ћазiр жап-жаћсы таныспыз. Олардыѓ негiзгi шыѕармалары ќр жылдарда ћазаћ тiлiне аударылып та басылды. Бiз ол дљниелерге к%бiне ќдеби поэтикалыћ тџрѕыдан ћарап, баѕалап жљрдiк емес пе? Ал бiраћ сол айтулы аћындар шыѕармаларыныѓ денi ежелгi сопылыћ iлiмнiѓ ћаѕидаларын

ћаузайтын жеке-жеке трактат љлгiлерi – рисалалар екенiн, ал ол дљниелердiѓ арнайы дайындыѕы бар оћырман ѕана тереѓдеп тљсiнетiн шартты ћџпия тiлi болатынынан ол кезде мљлдем хабарсыз едiк. Бiр ѕана мысал. Парсыныѓ ќйгiлi аћыны Омар Хайќмныѓ (1048–1131) «Рубаяттарын» кезiнде Э.Фицджеральд (1809–1883) аѕылшын тiлiне аударып бастырѕанда, осы тiлде с%йлейтiн кљллi ќлеумет ауыздарыныѓ суы ћџрып, тамсанып, таѓырћаѕан к%рiнедi. Ал бљгiндерi сопылардыѓ ћџпия тiлiн зерттеушiлер оныѓ еѓбегiн жоћћа шыѕарып, бџл «Омар Хайќмныѓ емес, аѕылшын аћыны Э.Фицджеральдтыѓ т%л шыѕармасы» деп баѕалап жљргенге џћсайды. Ал Э.Фицджеральд парсы тiлiн %зiнше жетiк меѓгерген, бiраћ сопылар тiлiнiѓ ћџпиясын бiлмеген. Ал Омар Хайќм – жеке бiр сопылыћ аѕымныѓ негiзiн салѕан џстаз болса, Хайќм – жеке адамныѓ емес, осы мектептiѓ атауы екен. Омар Хайќмныѓ шын аты – Ѕиясаддин Абул Фатх Омар ибн Ибрањим. Хайќм – лаћап аты, «шатыршы» деген маѕынаны бiлдiредi екен. Омар Хайќм – негiзiнен аћын емес, ќлем таныѕан математик, астраном. Ал оныѓ «Рубаяттарын» ћазаћша с%йлеткен Ћ.Шаѓѕытбаев оныѓ т%рттаѕандарын шарапћа, кќйiпке толтырып, тiптi аћынды атеистiк дќрежеге шейiн к%терiп жiберген. Ал шыѕыс аћындары %леѓдерiнде џшырасатын (оныѓ iшiнде Ћожа Ахмет Йасауи бабамыздыѓ «Хикметi» мен Шќмсќддин Хафиздiѓ «Ѕазалдары» бар) шарап атауы – сiз бен бiз џрттап жљрген ашыѕан алкоголь емес, ћазiргi тiлмен айтћанда, сопылыћ символ, шартты џѕымдардыѓ бiрi ѕана екен. Сопы аћындардыѓ тiлiнде кездесетiн жљзiмдiк – к%бiне жарыћ дљниенi бейнелесе, шарап сол дљниенiѓ субстанциясы, мќйегi маѕынасында ћолданылады. Ал Омар Хайќм %мiрiнде аузына араћ иiсi шыѕатын сџйыћты џрттап к%рмеген таћуа адам болѕан к%рiнедi. Жалпы сопылар тiлiнiѓ ћџпиясы ерекше мол, ћиын да кљрделi деседi. Сол ћџпия тiлдерi арћылы мыѓ жарым жылдан

берi мџсылман сопылары дљниеге %здерiнiѓ ерекше iлiмiн таратып келген. Тџтастай ћараѕанда сопылыћ iлiм – шыѕыстаѕы эзотериялыћ дљниетаным ретiнде ћарастырылады. Осы уаћытћа шейiн бiршама еуропалыћ зерттеушiлер мџраѕаттар аћтарып, тiптi кейбiреулерi %з ерiктерiмен ќлденеше ай сопылар арасында %мiр сљрсе де, ћиын да кљрделi ћџбылыстардыѓ сырын толыћ аша алмаса керек-тi. Мќселен, %здерi сопылар ћатарында болѕан бiраз шыѕыс оћымыстары Дарвиннен 600 жыл бџрын эволюция заѓын, Эйнштейннен 700 жыл бџрын ќлемдiк салыстырмалы теориясын, Ньютоннан 800 жыл бџрын ќлемдiк тартылыс заѓын ашып ћойѕандарын оћыѕанда, жаѕаларын џстап таѓырћаѕандары бар. Тiптi кљллi Еуропа мектептерiнде 600 жыл бойы оћулыћ ретiнде оћылѕан сопы Ќбу Ќли ибн Сина бабамыздыѓ «Медицина канондары» («Тќуiптiк негiздерi»), (кейбiреулер медицина џѕымын «мед-и-Сина» – «Синаныѓ сабаћтары» дегеннен шыѕарады), ќйтпесе астроном Омар Хайќм ћазiр ћолданылып жљрген Григориан календарынан ќлдећайда дќл, ќлдећайда ѕылыми жљйеге сќйкес Шыѕыс календарын 500 жыл бџрын тљзiп шыћћанын бiлгенде, бџѕан ћайтiп сљйсiнбесiн?! Шыѕыстаѕы еѓ атаћты сќулетшiлердiѓ арасында да сопылардыѓ жиi кездескенi тарихтан мќлiм. Жалпы сопы-таћуалар ќлемi – руханият саласындаѕы еѓ кљрделi, ћызыћ ћџбылыстардыѓ бiрi. Ќуел баста Ислам дiнiнен, ћасиеттi Ћџраннан (Ћџран тiлiн кейбiр сопылар %зiнше тљсiндiредi) бастау алѕан сопылар iлiмi келе-келе ќр тљрлi аѕымдарѕа б%лiнiп кеткен. Олардыѓ арасынан адамзаттыѓ руханиятын байытћан ойшыл аћындар мен ѕџламалар да шыћћан. Сопыларѕа ћатысты оћыѕан, тоћыѕан, к%ргендерiмiздi жинаћтай келгенде бiздiѓ ќзiрге шейiн џћћандарымыз мынаѕан саяды: бџл iлiм жолында жљргендер адамзат тарихын, жеке адамдар %мiрiн љнемi %згерiс, ћозѕалыс љстiнде ћарастырады, адам бойындаѕы Алла

дарытћан еѓ љздiк ћасиет-ћабiлеттi ќрi ћарай жетiлдiруге болады деп есептейдi, осы жолда ќркiм ћоршаѕан ортаны, жанды-жансыз жаратылысты танып, игеру арћылы ерекше кљш-ћуатћа ие бола алады, осыныѓ бќрiне шын таза ниет пен кiршiксiз сљйiспеншiлiк сезiмдерi – махаббат жеткiзедi деп бiледi. Осы ћаѕидалар негiзiнде бџлардыѓ дiни, адамгершiлiк, космологиялыћ џѕымдары ћалыптасћан. Екi дљниелiк болмыстыѓ тылсым сырларын тљсiну љшiн сопылар философияныѓ (поэзияны олар философиядан б%лiп ћарамаѕан) сан саласын, адамныѓ iшкi жан дљниесiн, психологиясын зерттеп, космология, астрономия, математика, химия, медицина ѕылымдарыныѓ дамуына %лшеусiз љлес ћосћаны бљгiндерi белгiлi болып отыр. Сопы-таћуалар жалпы сыртекi (формалды) иланым-сенiмдердi мойындамайды. Олардыѓ тљсiнiгiнше, мешiтке барып намаз оћып жљргендердiѓ бќрi бiрдей наѕыз дiндарлар емес. Алланы ќркiм %зiнiѓ дiлiмен, шын ниетiмен, аћыл-парасатымен, %мiр тќжiрибесiмен танып бiлуi керек екен. Сопыныѓ џстаздары (шайћы, мљршид) ќрбiр мџсылманныѓ (мљриттiѓ) бойына ќуел бастан Алла дарытћан ћабiлет-ћарымды ашып, жетiлдiре тљсуге ћызмет етемiз деп есептейдi. Сопылардыѓ ќр заманда туѕан ќлденеше аѕымдары жер-жерге, елден-елге тарап кеткен. Орта Азияда, оныѓ iшiнде Ћазаћстанда еѓ беделдi болѕан мектеп – Бањауаддин Наћшбанди (1318–1389) жолын ћуушылар болѕан. Марћџм ќкемiз: «Бiз сљлiки Наћшбанди тайпай алианныѓ жолындамыз» деп отырушы едi. Сљлiки – аѕым, ћауым деген маѕынаны бiлдiредi. Бањауаддин Наћшбанди жолын ћуушылар ѕасырлар бойы мџсылмандыћ мораль мен этиканыѓ %зiндiк жљйесiн жасаѕанѕа џћсайды. Алладан ћорћу, ар-џяттыѓ тазалыѕы, жљрiс-тџрыстаѕы тазалыћ пен ќдептiлiк, ћайырымдылыћ пен ћанаѕатшылдыћ секiлдi џѕымдардыѓ ол дљниелiк њќм бџл дљниелiк ћазыћтарын ћада-

ѕан. Сопылыћ, сiрќ, бџл дљниеден безу емес, бџл дљниенiѓ ћызыћтарына бой алдырмау. Сопылар, сiрќ, бай да, кедей де болуы мљмкiн. Бiраћ бай болѕандар дљниенi тек адал жолмен жинайды ќрi олар мастанбайды, насаттанбайды, бар тапћанын ћауымымен бiрге б%лiсiп отыруы керек. Кедей болѕандар – назырћанбай, барды ћанаѕат етуi тиiс. Осы ретте ћашанда шын сопылар бџћара халыћћа жаћын тџрѕан, солардыѓ с%зiн с%йлеген, мљддесiн ћорѕаѕан. Ќр заманныѓ билеушiлерi сопылардыѓ пiрлерiн %зiне жаћын тартып, солар арћылы бџћараны билеп-т%стемек ниетте болѕан. Бiраћ, тарихшылардыѓ жазуынша, ќмiршiнiѓ ћолпашына ћызыѕып, соларѕа ћызмет еткен мысалдар %те сирек кездескен. Тiптi к%п жыл Тљркiстан шањарыныѓ шайћы-ул-Ислами мќртебелi ћызметiн атћарѕан атаћты сопы Ћожа Ахмет Йасауи бабамыздыѓ ћашанда ќдiлеттiѓ тура жолынан таймаѕаны аѓызѕа айналып кеткен. Шын сопылар ќуелден дiни экстремизмге, схоластикалыћ шектеушiлiкке ћарсы тџрѕан. Мќселен, Жалаладдин Руми (1207–1273): «Мџхаммедтiѓ (с.ѕ.с.) тура жолымен жљр, ол ћолыѓнан келмесе, назараларѕа (христиандарѕа) барып ћосыл», – деп жазыпты. Сопылыћ iлiмнiѓ сан салалы, алуан тљрлi екенi байћалады. Оныѓ бќрiн ћамтып, таратып айтуѕа, шынын айтсаћ, бiздiѓ бiлiгiмiз жеткенмен, ќзiрше бiлiмiмiз кемшiн соѕып жатыр. Ќкемнен естiгенiм: Наћшбанди жолын ћуушылар т%рт тљрлi сатыдан %туге тиiс екен, олар мыналар: Шариѕат – Ислам заѓдарын игеру; Маѕрифат – ѕылым љйрену; Тарихат – тура жолѕа тљсу; Хакићат – Аллаѕа, абсолюттi шындыћћа жаћындау: Осы сатылардан сљрiнбей %ткен таћуа екi дљниенiѓ тылсым ћџпияларын игермекшi екен. Бiраћ бџлардыѓ iлуде бiреуi ѕана, оныѓ iшiнде кљллi дљниедегi сопылардыѓ еѓ џлыћ басшысы – кутуб, ќйтпесе ќулиепiрлердiѓ бiрлi-жарымы ѕана хакићатћа жаћындап,

оѕан Алланыѓ баракаты даруы мљмкiн деседi. Баракат (Алланыѓ назары, раћымы тљсуi) тек дiни џстаздардыѓ меншiгi болмай, Хакићаттыѓ тура жолын бџлжытпай орындаѕан ћарапайым мџсылманѕа да дари беретiнiн тарихи аѓыздар растайды. Базбiр зерттушiлердiѓ еѓбектерiнде сопылардыѓ ќр тљрлi сљлiктерiнде (аѕымдарында) негiзгi ортаћ ћаѕидалар саћталѕанмен, недќуiр айырмашылыћтардыѓ да кездесетiнi айтылѕан. Бiздiѓ елде Ќбдiћайым ишан бастаѕан Шиелi сопылары жыл сайын Ташкент iргесiндегi ћыстаћтардыѓ бiрiнде тџратын Наћшбанди мектебiнiѓ џстазыныѓ алдына барып, «сабаћ алып ћайтар едi» (ќкемнiѓ с%зi). Ол ћандай сабаћтар? Ол ж%нiнде ќкем егжей-тегжейлi ќѓгiмелеген емес. Бiр бiлгенiм – жыл сайын Fзбекстанѕа ћатынап жљрген мљриттердiѓ бќрi бiрдей бiрден «Сљлiки Наћшбанди» ћауымыныѓ толыћ мљшелiгiне ћабылданбаѕан. Дiни сауатыныѓ аздыѕына ћарамастан, бiздiѓ ќкемiз алѕашћы барѕан жолда-аћ «сыннан» сљрiнбей %тiп, пiрдiѓ батасын алѕанѕа џћсайды. Ал отызыншы жылдары колхоз басћарѕан, кейiндерi де белсендiлер ћатарында жљрген бiздiѓ ауылдыѓ бiр ћариясы ћартайѕан шаѕында сопыларѕа ћосылып, Ташкент жаћћа жиi барѕыштап жљрдi. Бiраћ осы кiсi %лер алдында ѕана пiрiнiѓ батасын ќзер алѕанын ќкем жанашырлыћпен ќѓгiмелеп отырар едi. Шын сопыныѓ с%зi мен iсiнiѓ арасында зќредей айырым, алшаћтыћ болуѕа тиiс емес. Имандылыћ – с%з бен iстiѓ, ниет пен амалдыѓ бiрлiгi. Ниет пен амалы сќйкес келмеушiлiк – екiжљздiлiкке (мџнафыћ) жатады. Екiжљздiлiк – еѓ ауыр кљнќныѓ бiрi. Есiркеп Ћабылбай баласы деген бiздiѓ туѕан жездемiз бiр кљнi арбасына екi-љш ћап жем артып, бiздiѓ љйге келдi де, ќкемiзге: «Мынаны ћораѓызѕа кiргiзiп алыѓыз», – дейдi. «Мџны ћайдан алдыѓ?» – деп сџрайды сонда к%кемiз. Жездемiз тiлiнiѓ ћотыры бар адам едi. «Ћайдан алушы едiм?! Ћалтамда к%к

тиын пџлым жоћ. Ќрине, џрлап ќкелдiм!» – дейдi. Ќкем: «Онда келген бетiѓмен кейiн ћайта бер», – деп терiс ћарай бџрылып жљре берiптi. Кейiн маѕан кездескенде жездемiз: «Сенiѓ ќкеѓ-аћ менi ќбден дiѓкелетiп бiттi... Жем-ш%пке жарымаѕан соѓ, сауын сиырыныѓ емшегiнен сљт шыћпай, аѕарѕанѕа ќбден ћат болып отырѕанын к%рген мен сорлы азыћ апарып берсем, џрлыѕыѓныѓ керегi жоћ деп соншама шiренедi-ау келiп! Fмiр бойы колхозѕа тегiн жџмыс iстеп, еѓбегiнiѓ толыћ аћысын алмай жљрген адам екi ћап жемдi тегiн пайдаланса, ол сiрќ да џрлыћћа жатушы ма едi?!» – деп ќбден кейiгенi бар. Сонда мен: «Сџраусыз келген нќрсе кљнќ болатын шыѕар», – деп ќкемдi ќзер арашалап алѕанмын. Таѕы бiрде, Алматыдан оћу бiтiрiп келген џлы љйленетiн болып, той ћамын жасап жатћан кезде, ауыл айналасындаѕы суыћ ћол џрыныѓ бiрi тљн жамылып келiп, бiздiѓ ќкейдiѓ сойысћа дайындап ћорада саћтап отырѕан баѕулы бес-алты ћойын тљгелдей машинасына тиеп алып кетедi. Сонда бiздiѓ ќкемiз не iстейдi дейсiз ѕой? Љстiне бар жаћсы киiмiн киiп алып, ћолына аса таяѕын џстап, аћырын аяѓдап ќлгi џрыныѓ љйiне iздеп барады. Содан кебiсiн табалдырыћтыѓ ар жаѕында ћалдырып, %зi ћаздай мамырлап т%рге шыѕады. Содан соѓ љй iшiнде асып-сасып жљрген жас келiнге: «Шыраѕым, ана кљйеуiѓдi бермен ћарай шаћыра ѕой!» – дейдi. Џры жiгiт – ћапелiмде бойын жасырып љлгiре алмай ћалса керек – басы салбырап ќкемнiѓ алдына келедi. Сонда бiздiѓ к%кем: «Балам, ћолыѓды жайшы, бата берейiн», – демей ме? Ћатты сасћан џры амалсыздан ћолын жаюѕа мќжбљр болады. «Иќ, Алла! Мынау арамдыћ жолда жљрген бейшара пендеѓе ынсап берiп, тура жолыѓа тљсiре г%р! Тќуфић бере г%р!» – деп ќкемiз сол жерде ћысћа батасын бередi де, нан ауыз тиместен орнынан тџрып жљре бередi. Ќлгi џры неме жоѕары жаћтан жуыћта к%шiп келген, бiздiѓ таћуа ќкемiздiѓ сырын бiле ћоймайтын, бы-

лайша ћараѕанда бiздiѓ ќулеттен ћыз алѕан дап-дардай кљйеу баланыѓ бiрi екен. К%кемнiѓ батасын естiгенде, бџныѓ тiл-ауызы байланып, мелшиiп отырыпты да ћалыпты. Тануѕа, жалтаруѕа мџршасы келмеген. Мал иесiнiѓ ешћайда бџрылмай, тура љстiнен тљскенi де есiнен тандырып жiберсе керек. Артынша, екi-љш кљн %ткен соѓ, осы џрыныѓ бiздiѓ елден бiржола к%шiп кеткенiн естiдiк. Бiздiѓ жаћта бiздiѓ ќкей туралы мџндай ќѓгiмелер жиi айтылады. Ауылдаѕы Уќлихан молда осы кљндерi айтады екен деседi: «Бџл жџрт алыс жерден ќулие iздеп, табандарын тоздырып ћайтедi? Ауылдыѓ iргесiндегi Ћожамџратта жатћан Сќрсенбайдыѓ басына барып зиярат етсе де болады ѕой!» – деп. Дiндi, дљниетанымды, адамгершiлiк ћаѕидаларды тџтас бiрлiкте ћарау – сопылар iлiмiнiѓ тљп ћазыѕы болса керек. Мџныѓ еѓ айћын мысалы, тљркiлерге еѓ тљсiнiктi %негесi – бiздiѓ туѕан топыраѕымыздыѓ тљлегi Ћожа Ахмет Йасауи бабамыздыѓ «Хикмет» атты кiтабы екенi ќркiмге белгiлi. Сопылар тарихы тiптi сонау Мџхаммед пайѕамбар (с.ѕ.с.) заманынан басталады деседi. Пайѕамбарымыздыѓ жаћын серiктерi Ќбу Дарда, Ќбу Зар, Хузайфа еѓ алѕашћы таћуалар деп есептеледi екен. Ал ћазiр жер жљзiнде 50 миллионѕа жуыћ сопылар бар деп жазады. Рас-%тiрiгiн кiм есептеп жатыр дейсiз... Ендi бiр аз ѕана с%з – сопылар арасынан ќр заманда шыћћан ќулие-ќмбиелер мен ћасиеттi кiсiлердiѓ кейбiр жаѕдайларда к%рсеткен кереметтерi турасында болмаћ. Бџндай кереметтердiѓ еѓ жиi кездесетiн тљрлерi мыналар: уаћыт пен кеѓiстiктi игеру арћылы емiн-еркiн ћозѕалу, ќуеде џшып жљру, дария суларын жаяу кешiп %ту, аяћ астынан ѕайып болып кету т.б. Басына ерекше ћауiп-ћатер т%нген жаѕдайларда жаудан, жыртћыш аѓдардан ћџтылып кету, ашыћћанѕа – ас, ш%лдегенге – сусын тауып беру т.б. ќрекеттердi сопылардыѓ %здерi жариялап, жар салуды џнатпаѕан. Ол – ол ма, ондай

тылсым ћџпияларды игерген сопыларѕа ћараћан басыныѓ пайдасы љшiн, мќселен, абырой-атаѕын арттырып, баћ-дќулетке ћол жеткiзу љшiн ќйтпесе бiреуден %ш алу љшiн ћолдануѕа ћатаѓ тыйым салынады екен. Сопылар керемет к%рсетудi екi тарапћа б%лiп ћарайды. Бiрiншiсi – карама; ол Алланыѓ к%мегiмен, жаратылыс заѓдылыћтарына сљйене отырып жасалатындары. Екiншiсi – сићыр; ол жын, шайтанныѓ к%мегiмен жасалатындары. Наѕыз шын ќулие-сопылар бiрiншi жолды таѓдап алады. Олардыѓ екiншi жолмен жљрушiлерге (баћсы, балгерлерге) жџлдызы ћарсы. Сопылар ќдетте кереметтерiн жасырын, ћџпия џстайды. Баћсы-балгерлер ћџпияларын жария етуге, к%пшiлiк алдында к%рсетуге ћџмар болады. Шыѕыс ѕџламасы Ќбу Ќли ибн Сина Аллаѕа адал ћалтћысыз ћызмет еткен, шын таћуалыћ жолына тљскен, шын таза ниетпен %мiр сљрген адамдарѕа кейде ќулиелiк ћасиеттер ћонып, кереметтер к%рсету ћабiлетiне жетедi деп жазыпты. Бџл кереметтердiѓ %здiгiнен тумаѕанын, бџл жолда талай тер т%гiлiп, ћыруар еѓбек жџмсалѕанын – сопылыћ iлiм жолын ћуушылардыѓ астрология, алхимия, математика, космология, магия саласындаѕы ежелгi еѓбектердi мџћият пайдаланатынын аѓѕару ћиын емес. Сонда сопылар ћандай рухани жќне табиѕи iлiмдерге сљйенген? «Егер ѕайб сырын адамдар тљгел игерсе, Алла жаратћан дљниенiѓ тќртiбi бџзылар едi», – дептi ат-Тустари. Неге? Атаћты ойшылдар Тирмизи, Сухрауарди, ибн Араби сопы ќулиелерi %здерiнiѓ эзотериялыћ бiлiмiн жетiлдiру арћылы ѕайб сырын меѓгере алады дептi. Бљгiнгi заман зерттеушiсi Идрис Шах: «Сопылар %здерi к%рсеткен кереметтерге салћынћандылыћпен ћарап, мџныѓ бќрiне белгiлi бiр механизмдердi iске ћосудыѓ нќтижесi ретiнде тљсiндiредi», – деп жазады. Ћазiргi жария ѕылымѕа мќлiмсiз ол ћандай механизмдер? Профессор Селигмен сопылыћ дќруiш бiр ауру-

дыѓ денесiне пышаћ жљзiмен кiшкене тыртыћ тљсiргенде, оныѓ осы уаћытћа шейiн аћћан ћаны бiрден тас тыйылѕанын к%зiмен к%рiп, ћатты таѓырћаѕанын жасыра алмайды. Осы арада ескере кететiн нќрсе: сопылар баћсы, балгерлерге ѕана емес, к%пшiлiк алдында %нер к%рсетуге ћџмар к%з бояушыларѕа, факирлерге (фокусниктерге) де терiс ћарайды. Шын сопылардыѓ %з кереметтерiн дљние табу љшiн, ќйтпесе мадаћ љшiн к%рсетпейтiнi аћићи шындыћ. Олар екi тљрлi жаѕдайда ѕана: бiрiншiсi – ћысылѕанѕа жќрдем к%рсету; екiншiсi – %зiн жамандыћтан ћорѕау љшiн ерекше ћабiлеттерiн пайдалануѕа рџћсат берiледi екен. Мысалы, ХIII ѕасырда %мiр сљрген Умар Осман Сайрафини мен Абдулхаћ Харини %з к%зiмен к%ргендерiнiѓ растыѕына Алла атымен ант ете отырып, џстаздары Абдал Ћадир Жиланидiѓ к%рсеткен кереметiне былайша куќлiк бередi: «Бес жљз елу бесiншi жылѕы (хижра ж.с.) сафар айыныѓ љшiншi кљнi бiз Сейiт Абдал Ћадир мектебiнде џстазымызбен бiрге отыр едiк. Џстазымыз орнынан к%терiлiп, аяѕына аѕаш сандалын киiп, дќрет алды. Артынша екi ракат намазын оћып, кенет ћатты айћайлап жiбердi де, ќуелi бiрiншi сандалын шешiп алып, далаѕа ћарай лаћтырды. Артынша екiншi сандалын шешiп алып, таѕы лаћтырды. Бiздiѓ байћауымызша, џстаздыѓ далаѕа лаћтырѕан екi сандалы да лезде к%зден ѕайып болып кеттi. Мџныѓ себебiн сџрауѕа ешћайсысымыздыѓ батылымыз жетпедi. Отыз кљн %ткен соѓ кљншыѕыс жаћтан Баѕдатћа бiр керуен келiп кiрдi. Саудагерлер бiздiѓ џстазымызѕа сќлем беру ниетiн бiлдiрiп, рџћсат сџрады. Сейiттiѓ ризашылыѕымен олар жiбектен тоћылѕан киiм-кешек, мата бџлдарын сый-сыяпатћа тартты. Солардыѓ iшiнде осыдан бiр ай бџрын бiздiѓ џстазымыз лаћтырѕан екi сандал да бар болып шыћты...» С%йтсе, жол-ж%некей ќлгiлерге ћараћшылар ша-

буыл жасап, ќлденеше кiсiлерiн %лтiрiп, дљние-мљлiктерiн тонап ќкетiптi. Артынша ћараћшылар кейiн ћайтып келiп, тоналѕан мљлiктерiн тљп-тљгел ћайтарып алуды сџрайды. ћараћшыларѕа ерiп барѕан керуеншiлер тоналѕан мљлiктердiѓ ћасында %лiп жатћан екi арабты к%редi. Ќрћайсысыныѓ басында Абдал Ћадирдiѓ лаћтырѕан сандалы жатса керек... С%йтiп, ћараћшылардыѓ басшылары айшылыћ алыс жерде тџратын ќулиенiѓ лаћтырѕан аяћ киiмiнен %мiрем ћатыпты! Мџндай аѓыз-ќѓгiмелер %зiмiздiѓ ћазаћ арасында да жеткiлiктi. Мысалы, Сыр бойында, ћазiргi Жаѓаћорѕан ауданыныѓ жерiнде атаћты ќулие Ћорасан атаныѓ к%не мазары тџр. Ћорасан ата (шын аты Ќбдiжќлил баб) – тарихта болѕан адам, VIII–IХ ѕасырларда %мiр сљрген араб ћолбасшысы. Ол пайѕамбарымыз Мџхаммедтiѓ (с.ѕ.с.) ћызы Фатима анамыздан %нiп-%скен џрпаћ едi деседi. Туѕан аѕасы Ысћаћ Баппен бiрге VIII ѕасырдыѓ екiншi жартысында Ферѕана, Ћашћар, Шаш, Отырар, Сайрам, Ходжент шањарларын жаулап алып, осы %лкелерде Ислам дiнiн таратћан. Fзi Ходженттi (ћазiргi Fзгенттi) ћоршау кезiнде жау ћолынан ћазаѕа џшыраѕан. Ћорасан ата аталуына себеп – шешек (ћорасан) ауруына џшыраѕан адамдарды жарыћтыћ бiр љшкiруден ћалдырмай жазып жiбередi екен деседi. Хорасан атаныѓ Хџсайын Ѕазиз есiмдi џлы болѕан. Сол ќкесiнiѓ таѓертеѓгi памдат намазыныѓ парызын %теу кезiнде мешiтте болмайтынын байћап, мџныѓ мќнiсiн сџрайды. «Мен парызды Кќѕбада оћып, сљннќтты осында ћайтып келiп атћарамын ѕой, балам», – деп жауап бередi ќкесi. Бiр мезгiлде оћылатын намаздыѓ ќуелгi жартысын бџл жерден ќлденеше мыѓ шаћырым алыстаѕы Арабстанѕа барып оћып ћайтатын ќкесiнiѓ кереметiне таѓ ћалудыѓ орнына, џлы: «Сонша ќуре болѕанша, Меккенi осында к%шiрiп алсаћ болмас па?» – деп сџрайды. Ќкесi: «Ол менiѓ ћолымнан келмейдi», – десе керек. Сонда џлы тџрып: «Егер сiз рџћсат етсеѓiз, мен

Аллаѕа мiнќжат етiп к%рейiн», – дейдi. Келесi кљнi памдат намазы кезiнде сол маѓдаѕы ел к%к аспанныѓ бiр шетiн уылѕан-шуылѕан дыбысћа толтырып, тљйесi баћырып, тауыѕы шаћырып дегендей, к%шiп келе жатћан ћалыѓ елдi к%редi. Сонда ќкесi џлына: «Кќѕбаны керi ћайтар, бџл жерде аяћ асты болады», – деп пќрмен берген екен дейдi. Хџсайын Ѕазиз ќкесiнiѓ с%зiн ћџп к%рiп, Кќѕбаны Меккеге ћайта к%шiрiп жiберiптi. К%шiрмес бџрын аспанда џшып жљрген ћасиеттi мекеннiѓ суретiн ћџм бетiне сызып тљсiредi екен. Кейiн сол жерге кесектен дуал тџрѕызылып, жџрт жиналып намаз оћитын ћасиеттi орынѕа айналып кетедi... Сопы-таћуалардыѓ iшiндегi ћасиеттi кiсiлер кейiнгi заманѕа шейiн %мiр сљрiп келген. Бiздiѓ елде, мќселен, Аманжол баласы Ћаћай молда деген ћарияныѓ к%рсеткен кереметтерi к%пшiлiктiѓ жадында ћалѕан. Ол кiсi кешегi НКВД дќуiрiнде бiраз ћуѕынѕа џшыраса керек. Бiраћ ћаншама жанталасћанмен, НКВД ћызметкерлерi «к%рiпкел ќулиенi» ћолѕа тљсiре алмапты. Бiрде мылтыћ асынѕан сџр шинельдiлер %з љйiнiѓ т%рiнде тќсбић санап мљлгiп отырѕан таћуаныѓ тура љстiнен тљскен екен дейдi. Сырттаѕы ат дљбiрiн естiген љй иесi сонда кемпiрiне ћарай иегiн к%терiп: «Бар, отаѕасым љйде жоћ деп, аналарды сќл кiдiрте тџр»,– деп пќрмен бередi де, %зi желбегейiн жамылып, ћисайып жата кетедi. Сыртћа шыћћан кемпiрi баж-бџж џрыс-керiс шыѕарып, сџр шинельдiлердi недеуiр мезгiл кiдiртсе керек. Аћырында џрысћаћ кемпiрдi итерiп тастап, љйге кiрген НКВД адамдары таћуаныѓ екi б%лмелi ћоржын тамын асты-љстiне шыѕарып, ћаншама тiнту жљргiзгенмен, ћолдарына ештеѓе тљсiре алмай, келген iздерiмен кейiн ћайтады. Сџр шинельдiлердiѓ ћарасы батћан соѓ, жастыћтан басын к%терген Аманжол баласы љстiндегi џзын желбегейiн кемпiрiне ћарай лаћтырып: «Ќй, бќйбiше, мынаны сiлтiге бiр салып алып, жуып таста... Ќлгi бќдбаћтардыѓ табандары лай батпаћ екен, былѕап кеттi ѕой!» – деп ренжiсе керек.

Бќрiбiр НКВД соѓына тљсiп кљн к%рсетпей ћойѕан соѓ, Аманжол баласы Ћаћай молда Fзбекстанѕа ћоныс аударып к%шiп кетедi. Ћалѕан %мiрiн сол жаћта %ткiзедi де, џзаћ жасап, 106 жасћа келгенде дљниеден %тедi. Ћџдайсыздыћтыѓ ћџрсауынан ћџтыла бастаѕан ћазiргi џрпаћћа, ћазаћ ћауымына еѓ керегi – ежелгi шыѕыстыћ дќстљрлi руханияттарды ћайта танып бiлу десек, соныѓ iшiнде бет пердесi ендi-ендi ѕана ашыла бастаѕан сопылыћ iлiмдi зерттеп, игерудiѓ де недќуiр маѓызы бар. Ќсiресе осы iлiмде ѕасырлар бойы ћалыптасћан моральдыћ-этикалыћ ћџндылыћтардыѓ назар аударарлыћтай екенi хаћ. Мќселен, сопылардыѓ %мiр сљру заѓдары былайша алты тармаћћа б%лiнедi екен: 1. Жас%спiрiмдерге – мейiрiмдiлiкпен ћарау. 2. Кедейлерге – ћайырым жасау. 3. Достарѕа – ќдiл кеѓес беру. 4. Дџшпандарѕа – кешiрiм жасау. 5. Аћымаћтарды – елемеу. 6. Бiлiмпаздарѕа – ћџрмет к%рсету. Бџл ћаѕидалардан бљгiнгi џрпаћ сабаћ аларлыћтай %неге-љлгiнi табуѕа болады емес пе? Ќрбiр шын таћуа %зiнiѓ %су жолында жетi тљрлi сатыдан %тiп, «нафс» аталѕан iлiмдi жан-жаћты игеруi керек. Шыѕыс шайырлары, оныѓ iшiнде бџрынѕы ћазаћ аћындары к%п жырлаѕан «нќпсi» таћырыбы осы т%ѓiректес. Бџлар былайша тармаћталады: 1. Бџзылѕан бџзыћ нќпсi. 2. Айыптаѕыш, кљдiкшiл нќпсi. 3. Тойымсыз нќпсi. 4. Ћанаѕатшыл нќпсi. 5. Байсалды, байыпты нќпсi. 6. Шабытты нќпсi. 7. Таза ќрi талѕампаз нќпсi. Осы к%рсетiлген тармаћтардѓ ќрћайсысын, џстаздардыѓ к%мегi арћасында, ќрбiр таћуа-сопы ќлденеше жыл оћып, љйренедi деседi. Кейбiр зерттеушiлердiѓ

жазуынша, мџсылман сопылары негiзiн ћалаѕан ежелгi психоанализ iлiмiмен салыстырып ћараѕанда, бљгiнгi еуропалыћ психоанализ жљйесi – ќлi бастауыш мектеп жљйесiнен шыћпаѕандай к%рiнедi. Сопылыћ iлiмнiѓ ћыры мен сыры к%п екенiн аѓѕардыћ. Оныѓ ќлемдiк дљниетанымѕа, оныѓ iшiнде еуропалыћ философия мен ѕылымѕа тигiзген ќсерi туралы с%з жеке таћырыпћа лайыћ. Сопылардыѓ бiразы ќр дќуiрде-аћ ћуѕынѕа џшырап, жазаѕа тартылѕан. Мќселен, «VIII ѕасырда %мiр кешкен Ќбу Мќнсљр Халладж болса «Ана-ль-хаћ» деген бiр ауыз с%зi љшiн айыпћа џшырап, мљргиттерiмен бiрге %лiм жазасына кесiлген. Содан берi ќлденеше ѕасыр тiзбектерi %тсе де, мџрћџмныѓ сонда не айтћысы келдi, демек, кiнќлi ме едi, кљнќсiз бе едi?..» деген сџраћтарѕа ќлi кљнге шейiн ешкiм бџлтартпас жауап бере алмай келе жатћаны таѓћаларлыћ нќрсе. Жалпы суфизм т%ѓiрегiндегi айтыс-тартыс ќр заманда-аћ бас к%терiп отырѕан. Тќуелсiздiкке ћол жеткен уаћыттан берi бiздiѓ елiмiздегi дiни бостандыћтыѓ бiр к%рiнiсi ретiнде ћазiрде ќр жер-ќр жерде %здерiн сопылар ћатарына ћосатындар топтанып к%рiне бастады. Олардыѓ бiразы радио-телевидениеге шыѕып, ќйтпесе арнайы оѓаша љйлерде жиналып алып, белсендi насихат жџмыстарын жљргiзетiнге де џћсайды… Осылардыѓ кейбiр iс-ќрекеттерi %згелерге %рескел к%рiнетiн болѕандыћтан: «Бџларыѓ кiм %зi? Дiнбџзар сектанттар емес пе?» деген сауалдар да жиi естiлетiн болды. Сопылар арасынан шыћћан бiр «бiлiмпаз» %ткен жылы менiѓ жџмыс орныма соѕып, %здерiнiѓ дiни газетiнде менiѓ таћуа ќкем жайында жазѕан естелiгiмдi жариялаѕандарын, оныѓ кейбiр «мљриттерге» бек ћатты џнаѕанын айтып, бiраз кеѓес ћџрып отырып алсын: «Бiз уаћабишыларѕа, экстремистерге ћарсымыз. Саяси бейтараптылыћты, дiни тазалыћты, татулыћты ћолдаймыз», – дейдi. Жiгiттiѓ ниетi тљзу, бейiлi адал секiлдi. Ќйткенмен, недќуiр уаћытћа созылѕан ќѓгiмеден соѓ, мен бџл «сопы» ћонаѕыммен

тiл табыса алмасымды тљсiндiм. Fйткенi ол бiр с%зiнде: «Аѕа, бiз ћашанѕы ћџранныѓ догматтарымен жљре бермекпiз?» – деп ћойып ћалды. Осыны естiген соѓ: «Iнiм, сен еѓ алдымен аћићи Ислам жолына тљсiп ал. Ћалѕанын кейiн iздеп табарсыѓ!» – деп, «дискуссиямыздыѓ» осымен доѕарылѕанын аѓѕартып, кабинетiмнен шыѕарып салдым. Ћиялы жљйрiк, iзденiмпаз, бiлiмдар жас екенi айдан аныћ едi, бiраћ ќлi таћуалыћтыѓ тура жолына тљсiп кете ћоймаѕаны к%рiнiп тџрды. Бџдан, ќрине, сопылыћ iлiм Ислам дiнiнiѓ сыртында екен деген џшћары, ћате пiкiр тумайды. Шын аћићи сопылыћ – Исламныѓ т%л тумасы. Сопылыћ iлiмде кейбiр %згешелiктер бар болар, бiраћ б%тендiк жоћ. Мџндай пiкiрге кљмќн ћалмас љшiн 2005 жылѕы 4–6 шiлде аралыѕында Амман шањарында %ткен дљниежљзiлiк мџсылман конференциясыныѓ ћарарымен танысып шыѕудыѓ ретi бар. Осы ћарардыѓ орыс тiлiнде таратылѕан нџсћасында: «Запрещается обвинять в неверии приверженцев ашаризма и тех, кто исповедует истинный суфизм, продолжая традиции предков» деп жазылѕан («Наш мир», № 5, 2006 жыл). Мџны ћазаћша ыѓѕайда тљсiндiрсек: «Ашаризм жолын џстанып ќрi ата-баба дќстљрiн жалѕастырѕан аћићи шын сопыларды дiннен шыћћандар деп айыптауѕа тыйым салынады». Шын сопылар таза таћуа болып ћана ћоймай, екi дљниедегi аћићатћа ћызмет етедi. Махаббат – суфизм философиясыныѓ негiзгi џстыны, ћазыѕы.Олардыѓ ойынша, Жаратушы иеден ћорћып ћана ћџлшылыћ ету аздыћ етедi – Алланы сљю, Махаббат арћылы ћџлшылыћ ету лќзiм саналады. Кейбiр зерттеушiлердiѓ пiкiрiнше, суфизм – адамгершiлiк жайындаѕы iлiм. Ислам тарихында сопылардыѓ дљниетанымы мен рухани ћџндылыћтар саласында ћалдырѕан мџралары џшан теѓiз мол екенi де белгiлi. Бџл орайда атаћты философтар ќл-Ѕазали мен Ибн-Ћайимныѓ кiтаптары аса жоѕары баѕаланады. Мџсылман ќлемiнде кеѓ тамыр жайѕан сопылар iлiмi

ќуел бастан ќсте кездейсоћ ћџбылыс емес едi. «Суфизмнiѓ дљниеге келуiне мџсылман ћауымдарыныѓ кљнделiктi %мiрде материалдыћ игiлiктер мен пайдакљнемдiлiктiѓ љстемдiк ете бастауы себепкер болды, – деп жазады бљгiнгi таѓдаѕы еѓ беделдi оћымыстылардыѓ бiрi Юсуф ќл-Кардауи. – Мџсылмандар арасынан шыћћан аућатты адамдардыѓ бiржола дљние ћызыѕына тљсiп кетуi руханият ќлемiн ќлсiретiп, материалдыћ мљдделердi бiрiншi кезекке шыѕарды... Тiптi шариаттыѓ %зi Ћџдайѕа ћџлшылыћ етудiѓ iшкi мќнiн жоѕалтып, ќншейiн сыртекi ћџлыћсыз ѕџрыптарды орындаудыѓ ћџралына айнала бастады. Мiне, дќл осындай ќлеуметтiк аћуалдардан туындаѕан рухани бос кеѓiстiктi сопылар толыћтыруѕа тиiс едi». Юсуф ќл-Кардауи Ћџран мен Суннаѕа сљйенген, Алланыѓ аћићи дiнiн насихаттауда %лшеусiз еѓбек сiѓiрген ежелгi сопылар еѓбегiн жоѕары баѕалайды: «Суфизм Исламныѓ %з табиѕатынан шыћћан» деп ћорытынды жасайды. Ол сондай-аћ џлыћ пайѕамбарымыз Мџхаммедтiѓ (с.ѕ.с.) жансерiктерi Омар, Ќли, Ќбу Дарда, Ќбу Зар, Салман ќл-Фарси т.б. заманында наѕыз таћуа, кiршiксiз дiндар болѕандарын мысалѕа келтiредi. Ћџран мен хадистерде айтылатын шынайы иман-сенiм, тќубешiлдiк, сабырлылыћ, таћуалыћ, ѕибадатшылдыћ секiлдi џѕымдарды сопы ѕџламалардыѓ ерекше жљйелеп, тќрбие, %неге ћџралына айналдырѕанына, мџсылмандыћ этика, ќдеп сабаћтарын ћалыптастырѕандарына назар аударады. Сонымен ћатар бџл оћымысты сопылыћ аѕымдарда кездесетiн кейбiр ауытћушылыћтарды да атап к%рсетедi. Мќселен, мџсылмандыћ ќдеп (этика) ж%нiндегi ћаѕидалардыѓ гностизммен бытысып кеткендiгiн (бџл арада: дiн мен жергiлiктi халыћтардыѓ ќдет-ѕџрып, дќстљрлерiнiѓ араласуы), соныѓ нќтижесiнде рухани тазару арћылы к%кiрек пердесiнiѓ ашылуы (кашар) жќне ѕайыппен тiл табысу (файд) секiлдi кљмќндi тџжырымдардыѓ туѕандыѕын

ескертедi. Сопылыћ iлiмнiѓ ћайшылыћтары осы аталѕандармен ѕана шектелмейдi екен. Ќл-Кардауи бџдан ќрi т%мендегiдей баптарды сынѕа алады. 1. Жеке адамныѓ тљйсiгiне, шабытты кљйiне шектен тыс мќн-маѕына берушiлiк. Жаћсы мен жаманды, дџрыс пен бџрысты осындай тќсiлмен айырып бiлуге болады деп тџсiну. 2. Шариат пен хаћићатты б%лiп ћараудыѓ кездесуi. 3. Бџл дљние ћызыѕынан баз кешушiлiк. 4. Фатализм элементтерiнiѓ бар екендiгi: «Адамныѓ %з еркi %зiнде емес, ќуелден таѕдырда солай жазылѕан», – деген танымѕа сќйкес (мусайяр) бџл жалѕандаѕы жаманшылыћпен, ћиянатшылдыћпен, бџзылушылыћпен кљрестен бас тартушылыћ. 5. Џстазѕа (шейхћа) ћџлдыћ џру, бџлталаћсыз, к%зсiз баѕынышты болу. Бџныѓ, ќрине, адамныѓ жеке басын т%меншiктетiп, оныѓ ћџћын аяћ асты етуi мљмкiн. Демек, таћуалыћтыѓ тура жолына тљсу екiнiѓ бiрiнiѓ ћолынан келе бермейтiн %те ћиын мiндет екен. Еѓ алѕашћы таѓдау – Алланыѓ аћићи с%зi Ћџранда к%рсетiлген, Суннада белгiленген ћаѕидаларды игерiп, ћалтћысыз ћџлшылыћ ету. Ой тазалыѕы. Ар тазалыѕы. Жан тазалыѕы. С%з бен iстiѓ, ниет пен амалдыѓ бiрлiгi. Шындыћтыѓ, ќдiлдiктiѓ, адамгершiлiк мџраттарынан айнымау, бџра тартпау, ћия баспау. Кљллi ѕаламныѓ Иесiне, жанды-жансызды жаратћан ћџдiретке баѕышталѕан шексiз, шетсiз махаббат. Ешкiмдi алаламайтын, кеудеге теппейтiн мейiрбандыћ. Т%зiмдiлiк пен шыдамдылыћ. Барѕа, бџйырѕанѕа ћанаѕатшылдыћ. Fзiне зияны тиiп жатса да, %згенiѓ пайдасына ћарай жыѕылу. Кешiрiмшiлдiк, материалдыћ игiлiктерден ќрдайым Рухты жоѕары ћою. Айћайламай, жарнамаламай жаћсылыћћа ћызмет ету. Бiздiѓ ћазаћы џѕымымыздаѕы таћуалыћтыѓ жалпы сипаттары осы таћылеттес болып келедi. 14.03.2000– 29.09.2006 жж.

КЕРЕМЕТ ПЕН СИЋЫР НЕМЕСЕ АЛЛАНЫЃ ЖЉЗIНШI ЕСIМI Дљниеде ћарапайым адамныѓ аћыл-ойы жетпейтiн ћџпия ћџбылыстар мен тiлсiз тылсымдар жеткiлiктi. Рас, iлiм-бiлiм тереѓдеп дамыѕан сайын адамзат џрпаѕы мыѓдаѕан жылдар бойы баћылап, %зiнше пайымдап келген, бiраћ к%бiнесе ертегi, аѓыз желiсiне айналѕан ћилы-ћилы ыћылымдарды тљсiндiруге мљмкiндiктер туа бастаѕанын к%рiп отырмыз. Мќселен, осы уаћытћа шейiн психикалыћ ауруѕа џшыраѕан кейбiр адамдардыѓ к%зге к%рiнбейтiн ќр тљрлi елестермен с%йлесiп жљруiн – орталыћ жљйке тамырларыныѓ, мидыѓ заћымдануынан деп дќлелдеп келген дќрiгерлердiѓ Мќскеудегi емханада жасалѕан бiр оћыс тќжiрибеден кейiн даѕдарысћа тљскен сыѓайы бар: белгiлi физик-ѕалым осы заманѕы еѓ нќзiк сезiмтал электрондыћ микрофонды осындай аурулардыѓ бiрiнiѓ ћџлаѕыныѓ iшiне орналастырып ћойып, ќлдебiр белгiсiз дауыстарды жазып алѕанын «Известия» газетiнде жария етiптi. Бiраћ бќрiбiр дљниенiѓ тылсымдары азаятын емес. Ћазiрде к%п жазылатын НЛО, полтергейст т.б. ыћылымдар да осылардыѓ ћатарына жатады. Ќрине, бџлардыѓ iшiнде ћџрѕаћ ћиялдан, љрейден туѕан ќсiрелеулер, ћосымшалар болуы керек. Ћазаћ «Ћорыћћанѕа ћос к%рiнедi» деп тегiн айтпаѕан. К%збен к%рiп, ћолмен џстайтын материалдыћ дљние бар, к%збен к%рiп, ћолмен џстауѕа к%нбейтiн руњи (эфирлiк, астралдыћ) жаратылыс бар. Бџлардыѓ арасына ћойылѕан шекара-белгi ћандайлыћ дќрежеде? Ћандай жаѕдайларда осы екi жаратылыс бiр-бiрiн

бџзып %те алады? Бџлардыѓ бiр-бiрiне тигiзетiн жаћсы, жаман ќсер-ыћпалдары ћандай? Мџныѓ ешћайсысына ќзiр аныћ, толыћ жауап жоћ. Материалистiк философия љстемдiк ћџрѕан ХХ ѕасырда %мiр сљрген бiздiѓ џрпаћтыѓ ќзiрге аћылы жеткен нќрсесi – адамзаттыѓ жер бетiнде жалѕыз дара %мiр сљрмейтiндiгi. Жер бетiнде (айнала орбитасын ћоса есептегенде) бiзден басћа да тiрлiк иелерi бар к%рiнедi. Ѕылым тiлiнде мџны ћазiр «ћатарлас ќлем» («параллельный мир») деп атап жљрген жоћ па? Жер љстiндегi, адам %мiрiндегi ћџпия ћџбылыстар мен тiлсiз тылсымдарѕа осы «ћатарлас ќлемнiѓ» ћатысы бар шыѕар-ау. Бџрынѕы-соѓѕы адамзат џрпаѕыныѓ, оныѓ iшiнде табиѕаты ерекше жаратылѕан жеке тџлѕалардыѓ бойына дарыѕан бiлiм бџлаћтарыныѓ ќуелгi бастау к%зi ћайдан шыћћан? Ќрбiр ћџпия ћџбылыстар мен тiлсiз тылсымдардыѓ негiзiнде – бiзге ќзiрше жалынан сипатпай жљрген шексiз ќлемнiѓ бџлжымас заѓдылыћтары жатћанына шљбќмiз бар ма? Осы уаћытћа шейiн бiз оћып-бiлген Ислам философиясы осы таћылеттес ћиын сџраћтардыѓ бiразына ћисынды жауап бередi. Ќрине, љйреншiктi материалистiк ћаѕидаларды џстанѕан адамдарѕа мџныѓ дљдќмал, аћылѕа сыйымсыз к%рiнетiн тџстары болуы мљмкiн. Оныѓ љстiне, ћазiр ћанша %сiп-%ркендеп кеттiк десек те, Тибет пен Египет пирамидаларыныѓ ћџпиясын аша алмай отырѕан адамзаттыѓ жария ѕылымы ќлi де ж%ргегiнде жатса керек-тi. Ал атам замандардан берi сол жария, жаратылыстану ѕылымдарымен ћатар %мiр сљрiп келе жатћан эзотериялыћ ћџпия ѕылым дљние тылсымдарын ќрћалай тљсiндiредi. Базбiр Шыѕыс ѕџламаларыныѓ пiкiрiнше, Адам Ата мен Хауа Ана заманынан аћырет кљнiне шейiн адам баласы т%рт тљрлi дќуiрдi басынан %ткермекшi екен. Осы уаћытћа шейiн соныѓ екеуi артта ћалса керек, олар – жер апаты мен су апатымен аяћталыпты. Осы екi дќуiрде де адамзат ћоѕамы айрыћша %ркениет жай-

ып, к%ктегi жќне жердегi дљние ћџпияларын меѓгерген, ѕылым-бiлiмнiѓ дамыѕаны соншалыћ, адамдар табиѕатты аттай ерттеп мiнiп, ћажетiне жаратћан, ойына келгенiн iстеген. Сiрќ, сол кездiѓ %зiнде-аћ олар айнала жаратылыста кездесетiн энергия-ћуаттыѓ барлыћ тљрлерiне (физикалыћ, биологиялыћ, психологиялыћ, космостыћ т.б.) ћџрыћ салып, игерген болса керек-тi. Бiраћ жаратылысты еркiн тџтына бастаѕан Адам Ата џрпаћтары бiрте-бiрте сол жаратылыстыѓ шын иесi кiм екенiн де естен шыѕаруѕа айналады. Жер бетiн бiртебiрте имансыздыћ пен зџлымдыћ жайлайды. Содан мљлдем шектен шыћћан тџстарда Ћџдiреттiѓ ћањарына џшырап, жер бетiндегi саналы тiрлiк иелерi екi мќрте харап болады екен. Бiрiншi жолы ћара жер сiлкiнiпсiлкiнiп, ћазiргi тiлмен айтћанда, %з осiнен жылжып, пќленбай градусћа аунап тљссе, екiншi жолы жер љстiн сџрапыл топан су ћаптап кеттi деседi. Бiздiѓ џлы тџраѕымызда миллион жылдар бџрын ћиратынды сойћан апаттардыѓ болѕанын ћазiргi ѕылым да жоћћа шыѕармайды. Мќселен, осыдан ондаѕан мыѓ жыл бџрын Латын Америкасында жайћалѕан майя, ацтек %ркениетiнiѓ ћираѕан iздерi ќлi де сайрап жатыр емес пе? Платон жарыћтыћ жазѕан Атлантида материгiнiѓ таѕдыры да осыѕан саяды. Мџсылмандардыѓ ћасиеттi Ћџранында бџлар жайында аныћ нџсћау-сiлтемелер бар. Бџдан былай бiздi от апаты, жел апаты кљтiп тџрса керек. Бiраћ ол сџмдыћтардыѓ алыстауы мен жаћындауы – бљгiнгi пенделердiѓ ћџлћы-пейiлiне тќуелдi к%рiнедi. Аћићаттыѓ аћ адал тура жолымен жљрер болсаћ, имандылыћ, адамгершiлiк мџраттарынан таймасаћ, ондай ћауiп-ћатердiѓ ауылы ћашыћтай бередi деседi. Осы арада бiздiѓ таћырыбымызѕа ћатысты нќрсе: бџрынѕы алапат апат тџсында адам нќсiлi тљп-тљгел жойылып кетпеген. Аћићат пен iзгiлiк жолын џстанѕандар тiрi ћалѕанѕа џћсайды. Мiне, осылардыѓ iшiнде

адам џрпаѕыныѓ ежелден ћолы жеткен iлiм-бiлiм ћџпияларын бойларына сiѓiрiп саћтап ћалѕан бiрлi-жарым оћымыстылар бар едi дейдi. Бiраћ бџлар %здерi бiлетiн бiлiм к%здерiн жасырып, ћџпия саћтайтын болыпты. С%йтiп, елден ерек оћшау %мiр сљретiн аћсљйек сќуегейлерге айналѕан. Бiлетiн бiлiмдерiн теѓдестерiне, пiкiрлестерiне ѕана љйреткен. Кейiн ћайта к%бейiп, %сiп-%нген %зге пенделерге «ќулиелiк», «керемет» к%рiнетiн ћџбылыстардыѓ бiр парасыныѓ сыры осындай сќуегейлердiѓ ћызѕыштай ћорѕап, сары майдай саћтап келген ежелгi дљниелiк бiлiмдерiне жатса керек-тi. Кљнбатыста оларды ќдетте жрец атаса, кљншыѕыста гурилер, сопылар атымен белгiлi болѕан. Эзотериялыћ iлiмдi џстанѕан да солар едi. Мџсылман сопылары да ежелгi %ркениеттерден ћалѕан бiлiм к%здерiн саћтай отырып, оны iлгерi дамыта тљссе керек. Бџѕан Ислам дiнiндегi ѕылымѕа деген оѓ к%зћарастыѓ – маѕрипат ћаѕидасыныѓ игiлiктi ыћпалын тигiзгенi аныћ. Бiраћ Шыѕыстыѓ ѕџлама сопылары жаратылыстану салаларындаѕы (математика, физика, медицина, астрономия) зерттеулерiн ашыћ жариялаѕанмен, физиологияѕа, психологияѕа, руханиятћа ћатысты бiлiмдерiн ћџпия саћтап келгенi аѓѕарылады. Сондыћтан да олардыѓ базбiр iс-ќрекеттерi былайѕы к%пшiлiкке тљсiнiксiз к%рiнiп, бџларды елден ерекше жаратылѕан аћсљйектер, керемет иелерi ретiнде танытћан, таѓырћатћан. Керемет атаулыныѓ т%ркiнiнде – кезiнде ќр тљрлi адамдар т%ѓiрегiнде болѕан, кейiнiректе аѓызќѓгiмелер %зегiне айналѕан ќрћилы ѕажайып оћиѕалар жатады. Пайѕамбарлар к%рсеткен ѕажайыптар ќдетте мџѕжиза аталады. Жер бетiнде %ткен пайѕамбарлар Алланыѓ адал ћџлдары, сенiмдi елшiлерi болѕандыћтан, Жаратушы иемiз олардыѓ бойына талай киелердi дарытса керек. Бџл турасында Ћџран Кќрiмде де айтылады: «Ей, Мџса! Оѓ ћолыѓдаѕы не нќрсе!» «Бџл менiѓ аса таяѕым, – дедi Мџса, – мен осыѕан сљйенемiн,

онымен мен ћойларыма жапыраћ ћаѕып беремiн, ол менiѓ басћа да ћажеттерiм љшiн керек». «Ей, Мџса, сен оны жерге таста», – дедi Алла. Мџса таяѕын жерге тастады. Сол сќтте-аћ ол жорѕалап бара жатћан жыланѕа айналды. «Џста! – дедi Алла. – Ћорыћпа, ћазiр-аћ оны ќуелгi ћалпына келтiремiз. Ћолыѓды ћолтыѕыѓныѓ астына тыћ, ол ешћандай зиянсыз аппаћ нџр болып шыѕады» («Тања» сљресi, 17–22). Алланыѓ ћалауымен бџдан соѓ да Мџса пайѕамбар бiрнеше мџѕжиза к%рсетедi. Мќселен, Нiл дариясы Мџсаныѓ соѓына ерген ћауымына ћаћ айырылып жол бередi. Сондай-аћ Иса пайѕамбардыѓ бiр кљлше нанмен ћыруар елдi тойындыруы, су ћараѓѕы соћырдыѓ к%зiн сипап жазып жiберуi, Салыћ пайѕамбардыѓ ћара тасты аћ тљйеге айналдырып орнынан тџрѕызуы да осындай ћџпияларѕа жатады. Кљншыѕыста Сљлеймен пайѕамбар ж%нiнде айтылатын ќпсаналар жеткiлiктi. Ол саусаѕына Алланыѓ аты жазылѕан гауњар жљзiк салып жљредi екен. Сљлейменнiѓ барлыћ ћасиет, киесi осы жљзiкте едi деседi. Осы жљзiктi бiр сипап жiберсе, ќп-сќтте зќулiм сарайлар мен мешiттер салынады екен, аѓ, ћџстыѓ бќрi Сљлеймен тљсiнетiн тiлде с%йлеп жљре бередi екен. Бџл жерде кие к%зiне айналѕан асыл тас – кљрделi кристалл болуы ќбден мљмкiн. Бљгiнгi электроникада, компьютерлiк техникада кристалдардыѓ жиi пайдаланылатыны ќркiмге белгiлi… Ал аћырѕы пайѕамбарымыз Мџхаммедтiѓ (с.ѕ.с.) к%рсеткен мџѕжизалары бќрiнен де зор. Ћасындаѕы ћауымныѓ талап етуiмен %лiктi тiрiлтуiн, аспандаѕы айды екiге б%лiп жiберуiн айтпаѕанныѓ %зiнде, ол Миѕраж тљнiнде ћас ћаѕым сќтте Пыраћ атты ћанатты тџлпарѕа мiнiп, жетi ћат аспанды к%ктей %тiп, еѓ жоѕарѕы ѕарышћа џшып шыћћан. Жетi тозаћ, сегiз пейiштi аралап, Алланыѓ таѕы – Кљрсiнi к%рген. Алла таѕаланыѓ алдына барып, тiлдескен. Бiраћ Ћџдыреттiѓ жљзiн к%рмеген.

ХХ ѕасырда ашылѕан А.Эйнштейннiѓ салыстырмалы теориясына жљгiнсек, космостаѕы уаћыт пен бiздiѓ кљн жљйесiнде ћалыптасћан уаћыттыѓ арасы аћыл жетпестей алшаћ %лшемде жатады. Ендеше, ћас ћаѕым мезгiл iшiнде ќлемдiк кеѓiстiктiѓ бiр бџрышын аралап ћайту – астрономиялыћ %лшем жаѕынан ћараѕанда ќбден мљмкiн оћиѕа. Оныѓ љстiне, бљгiнгi дљниетану ѕылымы уаћыт, кеѓiстiк, материя атты љш ћџрамнан тџратын физикалыћ-философиялыћ ѕылыми категориялар араћатынасын тљгел ашпаћ тљгiл, ќл-ќзiр маѓына маѓайлап ћана барып жљр емес пе? Космостыћ кеѓiстiктiѓ галактикалар арасындаѕы бос ћуыс емес, тџтылѕан жiбек перде секiлдi, ќрлi-берлi жылжытуѕа келетiн, ќлемдiк тартылыс заѓына баѕынатын «материалдыћ» %лшем екенiн ендi-ендi ѕана тљсiне бастаѕан жоћпыз ба? Алланыѓ елшiлерi к%рсететiн ќлгiндей ѕажайыптар мџѕжиза аталса, %зге ерекше жаратылѕан пенделердiѓ еншiсiне тиетiн тылсым ћџбылыстарды ќдетте керемет дейдi. Керемет – араб с%зi: карќма, к%пше маѕынасы карќмат; ћарапайым ой-санаѕа сыймайтын ѕажайып iстер дегенге келедi. Осындай керемет иелерiн ќулие атайды. Бџл да араб с%зi: уќли, к%пше маѕынасы ќулийа. Ќулиелерде екi тљрлi ћасиет болады дейдi: олар, бiрiншiден, ћџдiреттi Алладан хабар алып тџрады (мушањадат ќл-хаћ), екiншiден, бiрћыдыру дќрежеде дљниенiѓ ћџпиясын меѓгередi (ќл-ѕайб). Сопылардыѓ iлiмi бойынша осы уаћытћа шейiн еѓ iрi 356 ќулие дљниеге келiп-кеткенге џћсайды. (Кейде бџл сан 354, 362, 500 болып %згерiске џшырап отырады). Џлы ѕалым ќрi таћуа сопы Ќбу Ќли ибн-Синаныѓ пiкiрiнше, пайѕамбарлардыѓ ѕажайып iстер жасау ћабiлетiн оларѕа о баста Алланыѓ %зi дарытћан, ал ќулиелер Аллаѕа џзаћ уаћыт адал ћызмет к%рсету арћылы ѕана жетiстiкке жете бермекшi екен. Осыѕан ћараѕанда, адам бiрден керемет иесi болып тумайтыны аѓѕарылады. Сопылар ћатарында %мiр сљрген кейбiр керемет

иелерiнiѓ дiн мен ѕылымды ћатар џстаѕаны зерттеушiлер арасында кљмќн туѕызбайды. Тiптi %зiмiздiѓ ћазаћ даласында %ткен ќулие-ќмбиелердiѓ %мiртарихына љѓiлсек те, солардыѓ ћай-ћайсы да пќленбай жыл шыѕыстыѓ бiр атаћты шќњарында, пќленше деген бiлiмпаз џстаздыѓ ћарауында оћу оћып, тќрбие алѕаны айтылады. Жоѕарыда к%рсетiлген 356 ќулиенiѓ бiразыныѓ сљйегi ћазiргi ћазаћ топыраѕында, ежелден мџсылмандыћ дќстљрлер берiк ћалыптасћан Оѓтљстiк, Батыс аймаћтарында жатыр деп дќрiптеледi. Ћорасан ата (Ќбдiжќлил баб), Ћожа Ахмет Йасауи, Арыстан баб, Бекет ата, Сопы Ќзиз (Мљсiрќлi), Райымбек ата, Баба Тљктi Шашты Ќзиз, Ћорћыт ата, Оћшы ата (К%ген Тљп) болып кете бередi. Дљниеден %ткендерiне – алды мыѓ жылдан асћан (мќселен, Ћорасан ата), арты 250 жылдай болѕан (мќселен, Бекет ата) тарихи тџлѕалардыѓ осы заманѕа шейiн халыћтыѓ жадында жатталып ћалуы, ќрине, тегiн емес. Бџлардыѓ бќрi де кезiнде кепиеттi керемет иелерi болумен ћатар, елi мен жерiнiѓ мљддесiн ћорѕаѕан ћамћоршы абыздар, ќдiлдiк пен iзгiлiктiѓ џрыѕын шашћан шын таћуалар, ал базбiреулерi атаћты билеушi (мќселен, Ћорћыт ата), ќйтпесе жљрегiнiѓ тљгi бар батыр (мќселен, Оћшы ата) ретiнде танылѕан. Халыћ ќр дќуiрде %мiр кешкен %зiнiѓ сљйiктi перзенттерiнiѓ ат-есiмдерiн ардаћтап, жадында саћтап келген, ѕибратты iстерiн џрпаћтанџрпаћћа таратћан. Ќлбетте, бiзге жеткен аѓыз-ќѓгiмелердiѓ iшiнде ќсiрелеу мен %сiрмелеудiѓ аз емес екенi де аныћ. Бџрынѕы %ткен ќулие-ќмбие, машайыћ, к%рiпкелдердiѓ к%рсеткен кереметтерi к%бiне бiрбiрiне џћсас, љндес болып отырады. Бiрер мысал келтiрейiк. Fзi ћолбасшы, %зi батыр Ќбдiжќлил бабтыѓ Ћорасан аталуына себеп: сол тџста ел iшiнде %рiс алѕан шешек (ћорасан) ауруын бџл жарыћтыћ бабамыз оп-оѓай тќсiлмен емдейдi екен – аурудыѓ љстiнен

к%лденеѓ аттап %тсе, жаны ћиналѕан пенденiѓ шешек даѕы бiрден т%гiлiп тљсiп, тез жазылып кетер едi деседi. Ал оныѓ џлы Хџсейiн Ѕазизге атса – оћ, шапса – ћылыш %тпептi. Атаћты Ћорћыт ата кiтабында аты аталатын Оћшы ата (К%ген Тљп), проф. Ќ.Ћоѓыратбаевтыѓ жазуынша, Х, ХI ѕасырда ћыпшаћтар арасында %мiр сљрген батыр ќрi џста. К%ген Тљп бабамыздыѓ к%рсететiн кереметi – ћанћџйлы жауларын кепкен бидайдыѓ ћылтыѕын љрлеп џшырып жiберу арћылы атып %лтiредi екен. Ол к%не заманда Оћшы атаныѓ ћарындасын џрлатып алдырѕан, %зi биiк ћорѕан iшiнде тџратын Тоћбура деген жауыз ханды осындай ќдiспен жер жастандырып жiберсе керек. Ал Мљсiрќлi Жќдiкџлы (ХVII ѕасыр) Тќуке ханныѓ алдында сынѕа тљскенде, сексеуiлдiѓ лаулаѕан отына кiрiп, кљймей-жанбай аман %те шыѕады. Бекет ата болса, жаны ћиналѕан сќттерде атына мiнiп алып, к%кке ћарай џшып жљре бередi екен. Ќйтпесе аспанѕа бџлт ћаптатып, н%сер жаѓбыр жауатын болѕан. Сырдарияныѓ суына жалпаћ кiлемiн жайып жiберiп, %зi соныѓ љстiне жљрелеп отырып алып, ћобызын кљйлейтiн Ћорћыт атамыз таѕы бар. …Ћай жылы Мќскеудiѓ орталыћ теледидарында (НТВ арнасы бойынша) емханада жатћан бiр орыс офицерi журналистерге ћызыћ сџхбат бердi. Байѕџстыѓ даусы бќсеѓ, %зi ћатты абыржулы екен. Оныѓ айтуынша, бџлар Грозный к%шесiндегi џрысћа кiргенде, ћираѕан љйлердiѓ бiрiнен шыћћан бiр чечен «терроршысы» бойын жасырмай, асыћпай-саспай, бќрiнiѓ к%з алдында к%лбеѓдеп жљрiп алады. Орыстар оѕан жан-жаћтан автоматтан оћ жаудырады. Анау сонда бџѕан «мќу» деместен, аман-есен ж%нiне кете барыпты. Орыс офицерi айтћан осы ћысћа ќѓгiменi тыѓдай отырып, осыдан бiрнеше жыл бџрын Ауѕан соѕысына ћатысћан ћазiргi алматылыћ Олег Рубецтiѓ тiлшiлер сџраћтарына берген жауабы есiме тљстi. Џрыс-ћаћты-

ѕыс кезiнде совет офицерi Рубец мынадай кереметтi %з к%зiмен к%редi: ћолына Ћџран џстап шыћћан ауѕандыћ жауынгер бџлардыѓ ћарсы алдындаѕы шоћыныѓ басына шыѕып алып, недќуiр уаћыт љнсiз тџра бередi. Ќскерлер оѕан жан-жаћтан оћ жаудырады. Анау сонда бџѕан «мќу» деместен, аман-есен кейiн бџрылып кете барѕан. Бiр-бiрiне егiз ћозыдай џћсас, баспас%зде жарияланѕан осы екi оћиѕаны ћалай тљсiндiруге болар едi? Кейбiр сопы, гурилердiѓ бiр жерде мызѕымай отырып алып, дќл сол мезгiлде %зге жаћтаѕы (тiптi арасы айшылыћ алыс жерлердегi) оћиѕаларѕа ћатысатынын жазѕан зерттеушiлер бар. Мџндай кереметтi тљсiндiру љшiн олар ћазiргi ѕылымныѓ ќзiрше толыћ ћолы жетпей тџрѕан голографиялыћ бейне ќдiстерiн меѓгерген деген болжамѕа саяды. Осы теорияны шындыћћа жаћын деп есептесек, онда Грозный к%шесiндегi оћ дарымайтын чечен де, шоћыныѓ басында ћолына Ћџран џстап тџрѕан ауѕан да – адамныѓ %зi емес, голографиялыћ сурет к%шiрмесi болып шыѕады. Ал сонда олар голографиялыћ к%шiрме суреттi ћалай жасайды, оны ћандай ќдiспен ћозѕалысћа келтiредi, ћандай энергияћуат к%здерiн пайдаланады? Мџндай сџраћтыѓ ешћайсысына ќзiр тиянаћты жауап жоћ. Бџдан керемет ћасиеттер тек мџсылмандарѕа тќн екен деген ћорытынды шыћпауы керек. Ћџдай жаратћан пенделерiнiѓ iшiнде тљр, тљсiне, тiлiне, дiнiне ћарамай, наѕыз таза ниеттi таћуалар арасында ќр тљрлi керемет иелерi болѕан. Ќрине, олар к%п емес – миллиондардыѓ ортасынан бiрлi-жарым киелi кiсiлер шыѕуы мљмкiн. Мысал келтiрейiк. Кезiнде Василий Блаженныйдыѓ %зендердi кес-кестеп жаяу кешiп %тiп жљргенiн ескi Мќскеу тџрѕындары к%збен к%рiп, жылнамаѕа жазып кетiптi. Ал Серафим Саровский (ХIХ ѕ.) ауыр наућастарды емдеу љстiнде к%кке к%терiлiп, Ћџдайѕа мiнќжат етедi екен. Рим папасы ХIII Урбанныѓ тџсында ћызыћћа жиналѕан к%рермен ћауымныѓ

к%з алдында Копертинодан шыћћан Иосиф ќулие (1603–1663) ѕибадат кезiнде аспанѕа 60 рет џшћаны ж%нiнде жазба деректер ћалыпты. Ал мына iргемiздегi Љндiстан елiндегi кейбiр йогтар жџрт алдында к%зiн тарс жџмып, ќуелi жџмсаћ жастыћтыѓ љстiне екi аяѕын айћастырып отырып алѕан соѓ, экстатикалыћ транс аћуалына тљседi екен де, артынан ћалыћтап џша бастайтын к%рiнедi. Ћазiр левитация аталатын бџл ћџбылыстыѓ сырын ашћан ќлi ешкiм жоћ. Сахнада ћалыћтап џшып жљрген атаћты к%збояушы Дэвид Копперфилдтен журналистер мџныѓ жќйiн сџраса: «Fте ћатты џшћыѓыз келсе, сiз де џшасыз» деп жалтарып жауап беретiн к%рiнедi. Ќйтеуiр мына жарыћ дљниеде ћарапайым пенденiѓ кљнделiктi тљсiнiктi аћыл-сана жљйесiн сарсаѓѕа тљсiретiн ћџбылыстардыѓ бар екенi аныћ. Ќдеттегi материалистiк, эмпирикалыћ бетпаћ мiнезiмiзге баѕып: «Олай болуы мљмкiн емес» деп ћанша шатћаяћтаѕанымызбен, тљпсiз тџѓѕиыћ ќлемдiк жаратылыстыѓ ѕажайып кљрделi ћџбалыстарѕа, адам баласыныѓ шектеулi, %лшеулi танымына сыймайтын ћџпиялар мен жџмбаћтарѕа тџнып жатћанына дау жоћ. Шыѕыс философиясы бойынша: Алланыѓ ћалауымен пайѕамбарлар мен ќулиелерге берiлген киелi ћасиеттер (мџѕжиза мен керемет) адам баласыныѓ игiлiгiне, жаћсылыѕына ѕана жџмсалуы керек. Сiрќ, мџѕжиза мен кереметтiѓ т%ркiнi бiр. Айырмасы – мџѕжиза тек пайѕамбарларѕа тќн ћасиет, оны %згелер ћайталай алмайды, мќселен, %лгендi ћайта тiрiлту тек солардыѓ ћолынан келедi. Онда да тек Аллаѕа жалбарыну, дџѕалар оћу (бiз бiлмейтiн) арћылы. Жалпы керемет атаулыныѓ бќрi – Ћџдiрет иесiнiѓ ыћтиярымен болатын оћиѕалар. Ал Алланыѓ %з ќмiрiмен iстелетiн iстердi ћџдiрет атайды. Демек, Алладан басћаѕа ћџдiреттi ќркiмге телу – ћисынсыз ќрi оѕан Ислам шариѕатында жол жоћ. Таѕы бiр ерекшелiк: шын керемет иелерi %здерiнiѓ амалдарын к%пшiлiкке жария етпей, ћџпия џстауѕа ты-

рысып баѕады. Атаћ шыѕару љшiн, пайда табуѕа жџмсамайды. Бџл – бџлжымас ћаѕидаѕа жатады. Кереметке ћарама-ћарсы џѕым сићыр деп аталады. Сићырдыѓ негiзгi жебеушiлерi жын, шайтан деп тљсiндiрiледi. Бiздiѓ пайымдауымызша, сићыр иелерi осындай тiрi табиѕаттан тыс кљштердiѓ «ћамћорлыѕына» сљйенiп ћана ћоймай, жаратылыс заѓдарын да игерудi жатсынбаѕан. Мќселен, ћазаћ арасында дуаћант аталатындар бџрындары пќленбей жыл жер астына салынѕан жайларда оћып, бiлiм алатын болѕан деседi. Ал жџлдызшалар мен ћџмалаћшылар астрологияѕа ден ћойѕан. Жын деген не нќрсе? Џлыћ Алла ќуел бастан љш тљрлi аћыл иелерiн жаратћан едi: перiште, жын жќне адамды. Жын тљтiнсiз оттан пайда болыпты, сондыћтан да ол ауада от бейнесiнде ћалћып жљре бередi. Кез келген ћалыпћа, суретке тљсiп к%рiне алатын ћабiлетi бар. Жер бетiнде Адам Атадан бџрын пайда болѕан. Асћан бiлiмдi, %нерлi, ћабiлеттi, айлалы, ќрекетшiл. Fздерi еркек, ќйел болып жынысћа б%лiнедi, %сiп- %недi, к%бейедi. Ќр тљрлi дiндi џстанады, бiраћ к%пшiлiгi Iбiлiстiѓ (шайтанныѓ) жетегiнде жљредi, адам џрпаѕына ћандары ћас. Бiраћ %здерi адамнан (ќсiресе имандылардан) ћорћатын болса керек. Жынныѓ адамнан бiлiмi – артыћ, бiраћ рухы – т%мен. Сондыћтан к%бiне-к%п рухы ќлсiз адамдардыѓ соѓына тљсiп жљредi, соларды жетегiне ертiп ќкете бередi. Мџсылман ѕџламалары жер бетiнде сићыр Ыдырыс пайѕамбар заманынан берi кеѓ тарай бастады деп бiледi. Ыдырыс – Адам Атадан кейiн туѕан љшiншi пайѕамбар екен. Сол тџста Алланыѓ ќмiрiне кљмќн келдiрген екi перiште – Харут пен Марут дегендер кљнќѕа батып, к%кке ћайтып џша алмай, жер љстiнде ћалса керек-тi. (Ћџран Кќрiм. «Баћара» сљресi, 102аят). Жаратћанныѓ ќмiрiмен сол Харут пен Марут Бабыл (Вавилон) ћаласыныѓ т%ѓiрегiндегi бiр ћџдыћћа тасталыпты. Содан кљн батћан кезде осы екi кљнќкар

сыртћа шыѕып, аз уаћыт сейiл ћџрады екен. Сонда ќлгiлер ќрбiр кездескен адамын адастырып, сићырдыѓ сырларын љйрете бергенге џћсайды. Ќуел баста Ћџдiреттiѓ ћалауы бойынша пайѕамбарларѕа ѕажайып кљш-ћуаты бар дџѕалар келiп тљскен едi деседi. Бiрте-бiрте уаћыт %ткен сайын сол дџѕалар ниеттерi бџзыћ, Ќзќзiл жолында жљрген сићыршылардыѓ ћолына к%шедi де, бџлар оларды терiс маћсаттарѕа пайдалана бастайды. С%йтiп, сићыр иелерi жын, шайтанныѓ ћызметiне, терiс оћылатын дџѕалардыѓ кљшiне (ћазiргi тiлмен айтћанда: космостыћ энергияѕа), ќуел баста Харут пен Марут љйретiп кеткен љлгiлерге сљйенетiн болѕан. Аѓызбен апталѕан осы ќѓгiмелердiѓ ар жаѕынан таѕы бiр шындыћтыѓ басы ћылтияды: наѕыз сићыршылар адам баласыныѓ мыѓдаѕан жылдар бойы бастан %ткерген %ткелiктерiнен там-тџмдап ћалѕан тќжiрибелер мен бiлiмдерден бас тартпаѕанѕа џћсайды. Ћазаћ арасындаѕы баћсы, балгерлердiѓ атадан балаѕа жалѕасып тџћым ћуатыны да кездейсоћ ћџбылыс емес. Ќркiм бiлгенiн бљйiрi жаћын адамѕа љйретедi емес пе? Ќулиеден – машайыћ тумайды, баћсыдан – балгер туа бередi. Fйткенi ќулиенiѓ кереметi – ћџдайдан; ћџпия жол болѕандыћтан, ќулиелiк тџћым ћуаламайды, џрпаћтарында ћайталанбайды. Ал баћсылардыѓ ћабiлетi, сићыры – жын, шайтаннан келген; жын %зiн баѕындырѕанѕа ћызмет ете бередi, жарияѕа, даћпыртћа ћџмар. Баћсылыћ пен балгерлiктiѓ тџћым ћуалауы мљмкiн. Базбiр аѓыздарѕа ћараѕанда, жын кейде ниетi тљзу, таза ќруаћты кiсiлерге де ћона беретiн к%рiнедi. Мќселен, Ћџран Кќрiмде аты аталатын Сљлеймен пайѕамбарѕа кезiнде Алланыѓ ќмiрiмен бiраз жындар баѕынѕан едi деседi. Олардыѓ бќрi дерлiк мџсылман дiнiне кiрiптi. Халыћ арасындаѕы аѓыздарда Абылайдыѓ аћ бурасы, Жамбылдыѓ жолбарысы, Бiржанныѓ к%к ала љйрегi, %зге де ћызыл тљлкi, ћабылан, сырттан ит, аћсарбас жылан т.б. тотемикалыћ маѕынаѕа ие киелi

аѓдардыѓ аттары аталып, солардыѓ бќрi %з ћожайындарына к%мекке келiп, желеп-жебеп жљрмеушi ме едi? Солардыѓ бiразы ќр тљрлi бейнелерге айналып, ћысылѕан кезде к%зге к%рiне беретiн жындардыѓ ќрекетi деген болжамдар айтылады. Бiраћ сићыр иелерi негiзiнен ниеттерi ћалыс, бџзыћ, дiнсiз адамдар болып келедi. Мџсылман тарихы мен ќдебиетiнде бар бiлiм-ћабiлетiн зиянкестiк жолѕа жџмсаѕан кейбiр сићыршылардыѓ есiмдерi саћталып ћалѕан. Соныѓ бiрi – Лубейд ибн ќл-Аѕсам деген бiреу. Пайѕамбарымыз Мџхаммедтiѓ (с.ѕ.с.) жаулары осы айналасына лаћабы тарап кеткен атаћты сићыршыны ортаѕа алып, к%пћџдайлыћћа табынушылыћ сенiмнiѓ тамырына балта шаба бастаѕан Алланыѓ абзал елшiсiне ћастандыћ жасауѕа к%ндiредi екен. Иса пайѕамбарды отыз теѓге кљмiс аћшаѕа сатып, џстап берген Иуда сџмпайы секiлдi, љш динарѕа сатылѕан осы Лубейд ибн ќл-Аѕсам џлыћ пайѕамбарымыздыѓ љйiне кiрiп-шыѕып жљрген кљѓi ќкелiп берген љй иесiнiѓ шаш ћалдыѕы бар тараѕына сићыр жасайды да, оны пальма аѕашыныѓ ћураѕан жапыраѕына орап, Зарван атты ћџдыћтыѓ тљбiне тастайды. Пайѕамбарымыз осыдан соѓ ћырыћ кљн ауырып, ћатты азап шегiп едi дейдi. Осылай т%секте жатћан бiр кљндерi оныѓ ћасына екi кiсi келiп, бiреуi бас жаѕына, екiншiсi аяћ жаѕына барып отырады. Екеуi %зара сџхбат ћџрып: «Расулла неѕып бљйтiп ауырып жатыр?» – деп бiр-бiрiне сауал ћойса керек. «Бџѕан сићыр жасалыпты». «Оны жасаѕан кiм?» «Лубейд ибн ќл-Аѕсам». «Оныѓ сићыры ћайда екен?» «Зарван ћџдыѕыныѓ тљбiнде жатыр». Осы с%здi естiген Мџхаммед (с.ѕ.с.) орнынан тџрып, ћасына сенiмдi серiктерiн ертiп алып, ќлгi аталмыш ћџдыћћа барѕанда, бџлар ћџдыћтыѓ iшiндегi судыѓ жосаныѓ тџнбасындай ћызарып кеткенiн к%редi екен. Сол жерде пайѕамбарымызѕа Алла тарапынан ћасиетi аяттар тљсiп, сол дџѕаларды оћу арћылы бiржола сауыѕып кеткен едi деп айтады.

Ќйтеуiр %мiрде сићыр атты бiр жџмбаћ ћџбылыстыѓ бар екенi рас. Оныѓ кейбiр нышандарын ћазiр де к%рiп, бiлiп жљрмiз. Мќселен, атышулы Кашпировскийдiѓ Мќскеуде отырып алып, Киевте т%сек љстiнде жатћан ауруѕа, телеэкран арћылы, ешбiр дќрi-дќрмектi ћолдандырмай операция жасатуы, пышаћћа тљскен ќйелдiѓ ауырсынып ћыѓћ еткен дыбыс шыѕармауы – сићыр емей, немене? Оныѓ љстiне, Кашпировскийдiѓ %зi де экран алдында: «Я силен, как дьявол!» – деп жарияламады ма? Осыдан кейiн-аћ оѕан орыс шiркеуi ћарѕыс айтты. Ќйтсе де анау Ванга кемпiрдiѓ %лi ќруаћтармен с%йлесiп, %ткен-кеткен мен болашаћћа болжам жасауы – жай ћарапайым к%збояушылыћ емес. Fзiнiѓ к%зi к%рмейтiн заѕип ќйел ћайтiп %згенiѓ к%зiн бояйды? Орыстардыѓ Курск сљѓгуiр ћайыѕыныѓ суѕа батып опат болатынын 20 жыл бџрын болжап бiлген Ванганыѓ к%рiпкелдiгi – ќулиелiктен г%рi сићырѕа жаћын сияћты. Fйткенi, Ислам дљниетанымы бойынша, шын ќулиелер (тiптi пайѕамбарлар да) болашаћћа болжам жасамайды, мџныѓ бќрiн Ћџдiреттiѓ ћџзырына ћалдырады. Екiншiден, %лген кiсiлердiѓ ќруаћтары тiрiлермен с%йлеспейдi, оѕан ешбiр мљмкiндiгi жоћ; адамныѓ жаны барзах атты мекенiне кетедi екен де, аћирет кљнiне дейiн сонда жата бермек. Демек, %лген адамныѓ ќруаѕы ќсте тiрiлерге к%мектесiп, желеп-жебей алмайды. Жќрдем берушi – жалѕыз Алла ѕана. Ал ќлдећалай ќруаћ бейнесiндегi ќлдекiмдер тiрiлермен с%йлесе бастаса, медицина тiлiнде – ондай адамныѓ аћыл-есi ауысћан болып шыѕады; ал дiн тiлiнде – жын, шайтандардыѓ араласа бастаѕаны… Ћазiргi кездерi ћазаћ арасында жиi џшыраса бастаѕан баћсы, балгер, ћџмалаћшы, жџлдызшы, к%рiпкелдердiѓ денi – ќншейiн алдауыш (шарлатан), бiразы жын-шайтанѕа ћызмет етушi сићыршылармен табаћтас болып жљргендер. Ал егер солардыѓ кейбiреулерiнiѓ сќуегейлiгi шындыћћа сќйкес келiп жатса, оѕан таѓырћаудыѓ ћажетi жоћ: олар к%бiнесе

ћџлаћтарына жын, шайтан сыбырлаѕан с%здердi ћайталаудан аспайды. Бџларда ќдетте не дiни, не ѕылыми сауат болмайды. Сол секiлдi Исламныѓ тура жолын бџрмалап, %здерiн Йасауидiѓ шќкiрттерiмiз, керемет иесi – ќулиелермiз деп жариялап жљретiн жалѕан сопы, жалѕан к%рiпкелдер де к%бейiп барады. Ондай жiкшiл сектанттардан асылы бойды аулаћ џстаѕан дџрыс. Fйткенi шын керемет иесi, шын сопы, таћуа – дљние алаѓынан алыс, сыртћары тџрады. Fздерiн %здерi жарнамалап, дљние-пайда iздейтiндер, ќрине, ешбiр керемет иелерi емес, сићыршылыћ жолын таѓдаѕандар. Керемет – ћџтћарушы болса, сићыр – керiсiнше, тџзаћћа тљсiрушi. Олардыѓ аражiгi осы жерде айырылады. Ќкемнен естiген мынадай бiр бiр рауаят бар. Баяѕы заманда џлыћ ќулиемiз Ахмет Йасауидiѓ еѓ жаћын мљриттерiнiѓ бiрi тџрып: – Таћсыр, маѕан Алланыѓ жљзiншi есiмiнiѓ ћандай екенiн айтпас па екенсiз? – деп ћолћа салады. – Оны ћайтпек едiѓ? Не ћажетiѓе жаратпаћсыѓ? – деп сџрайды сонда џстазы. – Ей, таћсыр, Алланыѓ жљзiншi есiмiн бiлген кiсi зор керемет иесiне айналатын к%рiнедi. Ћџранда Алланыѓ тоћсан тоѕыз есiмi бар. Жљзiншi аты да осы ћасиеттi кiтаптыѓ iшiнде ћџпия жасырулы жатыр. Соны бiлген кiсi бiрден ќулие болып шыѕа келмек екен… – Ау, мљритiм, сенiѓ талабыѓ сондай зор ма едi? – деп џстазы аз-кем ойланып барып: – Онда сен былай iсте. Ертеѓ осы шќњардан сыртћа шыѕып, кљнбатыс беткейдегi кiреберiс дарбазаныѓ алдына жайѕасып отырып алѕайсыѓ. Содан кешке ћарай маѕан ћайтып келiп, кљнџзаћ сол жерде к%рген-бiлгiндерiѓдi баян ћыларсыѓ. Ћалѕанын кейiн с%йлесермiз, – деп бќтуа жасайды. Осыдан кейiн к%не Тљркiстанныѓ кiреберiс ћаћпасын ертеден ћара кешке шейiн кљзеткен мљрит

уаѕдалы мезгiлде џстазыныѓ алдына ћайтып келмес пе? – Иќ, пiрќдќр, не к%рiп, не бiлiп ћайттыѓ? – деп сџрайды Ахмет Йасауи. – Пќлендей ерекше ештеѓе байћамадым, – деп жауап бередi сонда шќкiртi. – Бiр кiшкентай болымсыз оћиѕаны к%рiп, к%ѓiлiмнiѓ ћабаржып ћалѕаны болмаса… – Иќ, ол ћандай оћиѕа болды? – Жќй, ќншейiн… Отын арћалаѕан бiр кембаѕал ћария ћалаѕа кiретiн дарбазаныѓ алдына келгенде, ћолына найза џстаѕан кљзетшi оны iшке ћарай жiбермей, ћуып тастады. – Неге? – Арћасындаѕы отынныѓ салыѕын осы жерде алдын ала т%леп кетуi керек екен. Ћала хакiмiнiѓ пќрменi солай к%рiнедi. Шал байѕџс: «Балам, ћалтамда пџлым жоћ. Fзiм кембаѕал адаммын. Отын сатып, кљнiмдi к%рiп жљрген мљсќпiрмiн. Бiр жолѕа дарбазаѓды ашып, менi ћалаѕа кiргiзiп жiбер. Базарѕа барып отынымды сатайын да, ћайтар жолда салыѕымды т%леп кетейiн» деп жалынды. Найзалы кљзетшi ћџдайдан безген бiреу екен, сол арада ќй-шќйѕа ћаратпай, шалдыѓ арћалаѕан отынын тартып алып, %зiн бќлаѕаттап ћуып жiбердi. – Шал ћайттi? – Ол байѕџстыѓ ћолынан не келушi едi? Љн-тљнсiз кете барды. – Fзiѓ ћайттiѓ? Зорлыћ к%рушiге ара тљсе алдыѓ ба? – Таћсыр-ау, менiѓ ћолымнан не келушi едi? Ћарулы кљзетшiге iстер ћайраным жоћ ћой! – Неге ћайраныѓ жоћ! Кљзетшiнiѓ ћайраѕан ћаруы болса, сенiѓ сайраѕан тiлiѓ бар емес пе? Айтпаймысыѓ, тљсiндiрмеймiсiѓ, џялтпаймысыѓ? Џстазымен арадаѕы ќѓгiменiѓ бџлайша бет аларын кљтпеген шќкiртi сонда:

– Ћорыћтым, – деп шынына к%шсе керек. – Иќ, ћорыћтыѓ, – деп џстазы басын изейдi. – Бiраћ жќбiрленушiге жаныѓ ашыды ѕой? – Жаным ашыѕаны сондай, жылап жiбере жаздадым, таћсыр! – Не ойладыѓ? – Не ойлаушы едiм?! «Ќгќрки Алла таѕаланыѓ жљзiншi %те ћасиеттi есiмiн бiлсем ѕой, сол жерде тџрып дџѕа оћып, ќлгi бейкљнќ жанѕа зорлыћ жасаушы кiсќпiр неменi кљл-пќршаѕа айналдырып жiберер едiмау» деп ћатты опыћ жедiм. – Онда сен ќлi Алла таѕаланыѓ жљзiншi есiмiн бiлуге лайыћ емес екенсiѓ, мљритiм, – деп жауап берiптi Йасауи бабамыз сонда. – Ќлгiнде отын арћалап дарбазаныѓ алдына барѕан ћария – менiѓ џлыћ џстазым едi. Ћџдiреттiѓ еѓ киелi есiмiн менiѓ ћџлаѕыма сыбырлап љйреткен де сол. Ал сенiѓ бџдан былай %тетiн сынаћтарыѓ жљдќ к%п! 12.09.2000–15.07.2006 жж.

ЌУЛИЕЛЕР ЌУЛЕТI Ежелгi шыѕыс елдерiнiѓ бiрiнде Сахабаддин атты љлкен ќулие кiсi болѕан едi деседi. Билеушi Сџлтан бiр кљнi арнайы шаћырту жiберiп, осы кiсiнi теѓiз жаѕасындаѕы жазѕы демалыс сарайына алдырады екен. Айнала сќн-салтанат, ћызу дљрмек, дуылдаѕан ћошеметдуманныѓ ортасында ерiгiп отырѕан сџлтан сонда шаћырумен келген сыйлы ћонаѕын %зiнiѓ оѓ жаѕына шыѕарып: – Уа, ќулие баба! Осы жџрт сiздiѓ ѕажайып кереметтерiѓiз жайында к%п айтады. Соныѓ бiр-екеуiн мына бiз секiлдi паћырларыѓызѕа да к%рсетпеймiсiз? – деп ћолћа салады. Сахабаддин ќуелi: – К%рiнгенге к%рсете беретiн менiѓ жерде жатћан кереметтерiм жоћ, – деп жалтарып кетпекшi болѕан екен. Бiраћ оѕан кеудесiне нан пiсiп, масайрап отырѕан %рк%кiрек ќмiршi к%не ћойсын ба? – Бiз кiм к%рiнген емеспiз. Fйтiп бiздi ћорашсына берсеѓiз, бџл сарайдан ћайтып шыѕармауѕа пќрменiмiз жетедi-аћ! – деп ашыћтан-ашыћ кљштей бастайды. Сонда Сахабаддин саћалын саумалдап, ойланып отырады да: – Олай болса, алдияр, iшiне теѓiз суы толтырылѕан дќу ћџмыраны осы жерге ќкелдiрiѓiз! – дейдi. Сџлтанныѓ бџйрыѕымен жылдам ћызметшiлерi екi жаћтап к%терiп iшке кiргiзген дќу ћыш ћџмыраны Сахабаддин сонда ћонаћжай ћожайынныѓ алдына апарѕызып ћойѕызады да: – Алдияр, ендi мына ыдыстыѓ iшiндегi салћын суѕа

басыѓызды батырып, демiѓiздi iшiѓiзге тартып, тымтырыс отыра ћалыѓыз, – деп %тiнедi екен. – Е, ол немнiѓ аћысы? Тџншыѕып %лмеймiн бе? – деп сџлтан сонда ћорћаћтай бастайды. – Жоћ, тџншыѕып %лмейсiз. Ћайта салћын суѕа шомылып, есiѓiздi жиып, сергiп шыѕа келесiз, – деп ќулие ќмiршiнiѓ ћобалжыѕан к%ѓiлiн басады. Ќрi ћарай не болды дейсiз ѕой? Сахабаддиннiѓ љгiтiмен дќу ћџмыраныѓ iшiнде шљпiлдеп толып тџрѕан салћын суѕа басын батырѕан ќмiршi сол заматында ћараѓѕы тереѓнiѓ тљбiне ћарай ћџлдырап ћџлап, зымзия жоѕалып кете барады. Ћаншама мезгiл %ткенiн бiлмейдi, ќйтеуiр бiр замандарда ол есiн жиса, айдын теѓiздiѓ љстiнде ћалытћыдай ћалћып келе жатћан ћара жалаулы ћараћшылар кемесiнiѓ љстiнен бiр-аћ барып шыћћан едi деседi. К%п џзамай ћатты дауыл тџрады да, бџлардыѓ су астындаѕы жартасћа соѕылып быт-шыты шыћћан кемесiнiѓ ћалдыћтарын алыс жаѕалаулардыѓ бiрiне апарып шашып кетедi. Жан дќрмен сынѕан б%ренеге жармасып, ћџрылыћћа аман жеткен сџлтанды сонда суѕа ау тастап жљрген ќлдећандай балыћшылар ћџтћарып алады екен. С%йтiп ерiккен-жалыћћан кезiнде Сахабаддиндi сарайына шаћыртып алып, %з ыћтиярымен оныѓ «кереметiнiѓ» торына тљскен, бейтаныс, б%тен ортаѕа барып топ еткен бџрынѕы сџлтанныѓ бџдан былай ауыр бейнетке, ћасiрет-ћайѕыѕа толы тљсiнiксiз тосын %мiрi басталса керек. Баяѕы аста-т%к, салтанатты тџрмыс жайына ћалып, ендi ћу ћарынныѓ, аш %зек ћџлћынныѓ ћамы љшiн бџл бiрде балыћшы, бiрде малшы, бiрде егiншi болып тiршiлiк етуге мќжбљр болады емес пе? Ћарап жљрмей, %зi секiлдi бiр кедейдiѓ ћызына љйленедi, онысы жыл ћџрѕатпай ћџрсаћ к%терiп, шљпiрлетiп т%рт-бес баланы туып тастайды. Шиеттей бала-шаѕасын асырау љшiн бџл ендi кљн демей, тљн демей ћџлдыћ ћамытын киiп алып, аянбай мехнат кешедi. Бiраћ тапћан табысы тамаѕына жетпей, басынан таз кепешi, иыѕынан тар лы-

пасы тљспейдi екен. Сонда бџл ќбден тыѕырыћћа тiрелiп, кљйiнген кездерiнде ћасындаѕы %зi секiлдi кембаѕалдарѕа ћаратып: – Ау, осы бiздiѓ не жазыѕымыз бар? Кљндiз – кљлкi, тљнде џйћы к%рмей, тырбанып-аћ жатырмыз. Бiраћ жоћшылыћтан ћџтылатын тљрiмiз жоћ, – деп кљѓiрене бастайды. Мџндайда: – Байѕџсым, босћа бљлiнбе. Жазмыштан озмыш жоћ, – деп ћасындаѕы серiктерiнiѓ кежегесi керi тартћан сайын бџрынѕы сџлтанныѓ жыны ћозып: – Немене, о баста Ћџдай бiздi ћор болсын деп жаратып па екен? Онда неге о баста бiзге аћыл-парасат, ерiк-жiгер, кљш-ћайрат берiптi?! – деп дауысын к%тере бастайтын болыпты. – Бiздiѓ не iстеуiмiз керек? – деп сџрайды сонда ћасындаѕы момын к%пшiлiк ойда жоћта орталарынан шыћћан «белсендiден». – Уа, ћарап ћалмауымыз керек! – деп бџл екiлене тљседi. – Ал ћарап ћалмайыћ. Сонда ћайда барамыз? – Ел билеушi мќртебелi сџлтанѕа барып, арызымызды айтайыћ. Бар аћуалымызды тљсiндiрейiк. Жќрдем сџрайыћ. – Ќй, сенiѓ есiѓ дџрыс емес шыѕар. Сџлтанѕа %з аяѕыѓмен барып арыз айтатындай... %ле алмай жљрмiсiѓ? Бiздiѓ билеушiмiз ќлдећашан ќдiлет жолынан тайып, ћиянатћа белшесiнен батып кеткен емес пе? Айналасына %ѓкей мџнафыћты, џры-ћарыны, жаѕымпаз жампоздарды жинап алып, кљндiз-тљнi сауыћ ћџрѕаннан %зге ермегi жоћ. Бџрын анда-санда, жџма кљнi ќмiршiмiздi мешiтке намаз оћуѕа келген жерiнде сыртынан к%рiп, мќз болып ћалушы едiк. Соѓѕы жылдарда ондай ћџрметтен де ћџр ћалдырып жљр. – Неге? – Кiм бiлсiн, сен секiлдi бiреу-мiреулер ћастыћ жасай ма деп ћорћатын шыѕар, ќйтеуiр мешiтке бас сџћпайтын болды.