Балқы Базар
Оңдасұлы
Құланаян
Құлмамбет

Марабай
Құлжабайұлы

«Нұрлы Press.kz»
Алматы

© Ыбырайым Б., 2014
©«Нұрлы Press.kz», 2014

Балқы Базар
Оңдасұлы
(1839-1911)

(Базардың сындарлы дауыс ашары)
Мəжілісін қыздыр алқаның,
ықыласын жұрттың қайтармай.
Кейінге қалсын кеңесің

үлгі қылып айтардай.
Жыраулық дəрпің жайылмас
үніңнен ырғақ төгілтіп,
тіліңнен тəтті бал тамбай.

Өлеңнің көркін келтірер
он екі перне, екі шек,
оралма жақ пен жез таңдай.
Есіткен жандар еміренсін,

ызғытып айда даусыңды
іңірде көшкен шайтандай.
Семізін сөйле сөзіңнің
мың жылқының ішінде

он жылғы қысыр байталдай.
Түйдектетіп төгілдір
бұрқасын қарша боратып,
ызғырған ақпан, қаңтардай.

Айтқыр деп сені кім айтар
көп алдында сөзіңді
күйтектеп жатсаң айта алмай.
Дəріпті ділуар дүрлермен

шаршыда талай шайқастың,
айылың жиып тайсалмай.
Құрметтеп халқың қосқанда
бəйгілі не бір думаннан

жаңғыз келдің жан салмай.
Тұлпардың толмас оясы
сулыққа сүйеп пардамен
Балқы Базар Оңдасұлы

тізгіннен орап қаңтармай.
Ойқастатып бөкенше
оқтын-оқтын жаздырып,
ойпаңдау жерден аңтармай.

Жарауын тапсаң жүйріктің,
тұрса да жолда тосқауыл,
туралап тартар жалтармай.
Екі талай жерлерде

етемін үміт ерлерден
қалмас деп шылбыр тарта алмай.
Көрісе алмай сіздермен,
көптен бері көбеңсіп,

қалыппын тоғым шайқалмай.
Кешірерсіздер кемісін,
алжасы болса сөзімнің
ағып та кеткен байқалмай.

Кəдірімді білсең, қай кезде
кəжетіңе мен дайын
көгендеулі марқаңдай.
Ойласаң, беклер, мысалы

опасы бар ма жалғанның
əуелі қызық, ақыры
ат шапқан жиын тарқардай.
Балқы Базар Оңдасұлы

Кемісін, беглер, көзіме айт,
кеңесім менің жақпаса.
Ықыласың қой да, тыңдай қал,
ұнатып құшың татпаса.

Ат мініп, шапан кигеннен
кем көрмеймін кеуліме,
«Пəли» деп жұртым мақтаса.
Разымын, тыңдаушым

көзіме мақтап, сыртымнан
ат қойып, айдар тақпаса.
Мейірі қанар халқымның
ашылып сөздің тоғаны

сарқырап селдей қаптаса.
Жеті сайын жан салмай
жол алған мен бір назбедеу
сейісін тауып баптаса.

Өрен жүйрік болғанмен,
оза алмай қалар жабыдан
жаратуын таппаса.
Көштің сəні кірмейді

қоршаулы түйе, көп дүние
қатарын түзеп артпаса.
Кермиық ару көш бастап,
қоңыраулы қара нар тіркеп,

кəлі кілем жаппаса.
Алмас қылыш сыналмайд,
айқасқан жерден аршындап
қиялай тартып шаппаса.

Ақберен мылтық сыналмайд,
сығалай көздеп сұрмерген,
асырымнан атпаса.
Балқы Базар Оңдасұлы

Сыналмайды ер жігіт
ерте тұрып, кеш жатып,
күн ара зорға бір татып,
қабағы əбден қатпаса.

Аңсыраған қыранға
аядай болар жер-дүние,
аспанда жүріп шарықтаса.
Еңбексіз тапқан дүниенің

кəдірі болмас жігітке
жоқтықтың зарын тартпаса.
Нелер келіп, не келмейд,
саулықта кісі не көрмейд,

сұрапыл соғып мезгілсіз,
өлшеулі өмірін сарықпаса.
Балқы Базар Оңдасұлы

Халқым тыңдап, мен сөйлеп,
басылмаған кызығым.
Қызыл тілді сайратып,
халқым көрген кызығын.

Карқыным қатты келгенде
аңламай қалады ақылым
қай сөзімнің түзігін.
Қарамай менің кеуліме,

кəте кеткен жер болса,
түзетіңдер бұзығын.
Тарқамай қалмас құмарың,
əр көтеріп салғанда сала құлаш

сазандай алдарына сүзімін.
Балқы Базар Оңдасұлы

Сөйле десең, сөйлейін,
сөзбенен кеулің делбейін.
Жез бұйдалы мен наршаң,
қосыңды арт та, жетеле,

елпеңдеп неге ермейін.
Көптен бері сағынып,
бас қосқасын сіздермен,
барымды бүгін сермейін.

Ықыласыңмен тыңдасаң,
сөзімді бұлдап несіне,
бойымды балап кернейін.
Ардақты туған ерлерім,

атасы тегін жел сөзден
əр қайсысына жетерлік
еншіңді неге бермейін.
Балқы Базар Оңдасұлы

Толқыным терең теңіздей,
қайратым қоңыр өгіздей.
Дұшпанды талай матадым,
тізесінен тебіздей.

Халқымның аузын тұшыттым,
сере шыққан семіздей.
Жайылды дəрпім жан-жаққа
Жиреншенің өзіндей.

Өмірге өзім ырзамын
өткердім көбін шалқытып,
ешкім кесе тұрған жоқ
несібемді жегізбей.

Қаумалаған қарындас
көрмесем сырттан сендерді,
сағынамын көргенше
бірге туған егіздей.

Бір есіткен сөзімді
тарқамады құмары
ғашық боп Мақпал-Сегіздей.
Орындалмай кеуліде,

баратыр кетіп бір арман
көрсеткен қорлық кəпірге
бір кəлимə дегізбей!
Балқы Базар Оңдасұлы

Қайыспас қара дауылға
қайырға біткен шынармын.
Кезекті нəубет келген күн,
мерзімсіз мен де сынармын.

Сол жағдай жатқа түскенде,
көрмесем жақын жар-достар,
сағынбай нағып шыдармын?
Қайда жақсы бар десе,

хабарын сұрап сыртынан
қауышқанша құмармын.
Үлкенді сыйлап алқада,
аянбай қызмет айласам,

кеуліне көптің ұнармын.
Суырыла шапқан шаршыдан,
ойқастап озған жалпыдан,
жарауым түссе жүйріктей,

жан салмай жалғыз шығармын.
Балқы Базар Оңдасұлы

(Екінші түрі)
Көптен бері көрмеген
мен – халықтың шынары.
Сөйлеші, жорғам, дегенде,

белгілі сөзден сына əрі.
Алқалап келген, ағайын,
біздің сөзден болар ма,
кеуліңе ұнары?

Ұнаса, тілім, жазылшы,
тарқасын көптің құмары!
Шамаң бар да шайқап қал,
бір күні бастан өтеді

жігіттіктің мұнары.
Балқы Базар Оңдасұлы

Дабылымды есітіп,
құмар дейді көрмекке
сонау жатқан төменгі
Қажытархан бойында

он екі ата Байұлы.
Əлім менен Шөменнің
мен едім даңлы шайыры.
Екі енені тел емген

мен – күпшек санды тел күрең
төсімнен тартса жетпейтін,
жуандықтан айылы.
Жырау боп атқа мінгелі

Əлім, Шөмен баласы
əңгімеме байыды.
Аузымнан шыққан сөзіме
дін мұсылман қайыды.

Өзімдей-ақ ұл туар
бір кісінің зайыбы.
Халқына басы кəдірлі
қай бір жерде жігіттің

көрінсе көзге зайыры.
Қолы сақи бендеге
өлгенде тиер қайыры.
Қайыл болмай алдымнан

ешкім, сірə, кеткен жоқ
сөзімнің келсе қайымы.
Осы отырған, əлеумет,
жел сөзбен кеуліңді ауласам,

болады қандай айыбы?!
Балқы Базар Оңдасұлы

Табаны жаудан таймаған
нағыз гөзел сендерсің,
асыл туған негізің.
Екіталай жерлерде

екі көздің біріндей
мен едім қимас егізің.
Қазақты сүттей ұйытты
аузымнан шыққан лебізім.

Кереге жалды сендірсің
сақтаулы жүрген семізім.
Найза салса жетпейтін,
ақылға терең теңізім.

Кəдірімді біліп сыйласаң,
арқа-басымды сипасаң,
қияға тартар арбаңды
мен бір қайратты қара өгізің.

Арналар толып ақпайды
таспаса таудың кайнары.
Ажары кірмейд алқаптың
ақпаса жылға, сайлары.

Мал жинаған шаруаның
көлемі қораш көрінер
аз болса көшкенде айдары.
Көштің көркін кіргізер

қаптатып өрген ізінен
қорасы толған қойлары.
Жылқының сəнін келтірер
шұрқырап ерген соңынан

шұбырған құлын-тайлары.
Келедегі түйені
көрсетер сұлу қос өркеш
қомы астаудай майлары.

Төрт түлік малда сиырдың
жегенге жеңсік майы мен
ішкенге қатық, айраны.
Шаруаларды састырар

көк шыққанша күн жылып,
көктемнің бір-екі айлары.
Бойдақтың таңы түскенше,
қозының алды піскенше,

қолайлы болмас қонаққа
көшпелі елдің жайлары.
Жолаушы келсе қондырмас,
қондырса да оңдырмас,

қайырымсыз мал жиған
заманның сасық байлары.
Балқы Базар Оңдасұлы

Қонақ келсе, күйзелмес,
қабағын шытып сыр бермес,
жарлының байдан пейілі артық
жарқын мінез жайдары.

Мезгілің өтпей ескерсең,
шалқытып дəуірді өткерсең,
бұ дүниенің қызығы
тірліктің сауық-сайраны.

Жоғарыдан төменге
жүйесін тауып су ағар.
Жазғытұры болғанда
жердің бетін бу алар.

Күн жадырап, көк шығып,
жан-жануар қуанар.
Жапырақтары жайқалып,
ырғалып, желмен шайқалып,

гүлденер түрлі миялар.
Бұлбұлдар сайрап бағында,
байғыздар тасқа ұялар.
Батырлар жауға шапқанда,

қолына жасыл ту алар.
Садағын сала байланып,
алмасын зəрге суарар.
Палуан топқа тұрғанда,

балтырын түріп белсеніп,
ақ білегін сыбанар.
Алысқан жерде аударып,
əлі келген жыға алар.

Қияға тартсаң қайыспас,
дулығалы құба нар.
Назбедеу аттың тұяғы
тасқа тисе, – тұралар.

Екі талай жерлерде
ердің басы сыналар.
Жесірдің қамын ойласаң,
жетімнің кеулі жұбанар.

Екі мұңлы бас қосса,
тарқатып шерін шығарар.
Жабырқап достың қайғыңа,
Балқы Базар Оңдасұлы

дұшпаның сырттан сығалар.
Айбаты кетсе ауылдың,
əдепсіз жыртаң əжуаның,
жиналып басы құралар.

Өнбейтін даудың ізінен
өспейтін жігіт қуалар.
Амалын жұрттан асырған,
ұрлығын еппен жасырған,

екі төстік бір қойдан
есебін тапқан сұм алар.
Жеке біткен бəйтерек
жапырағы ұшса, қуарар.

Жан кеудеден кеткесін,
жайнаған көзің жұмылып,
ақша бетің қуарар.
Қараңғы көрге кіргесін,

айтады, өткен тірлікте
ісіңнен сауал сұралар.
Заманақыр белгісі
шаң-топырақ суырып,

жердің жүзін құм алар.
Арнасы кеуіп айдынның,
көл тартылып суалар.
Исрафил соққанда

тау қаңбақтай домалап,
тас бұршақтай жұмалар.
Сол кездері кімге кім
қайырылып мойнын бұра алар?

Алладан аһуал келгенде,
алды-артына қаратпас,
не бір нəһан гөзелдер
аузынан демін бір алар.

Адам болса кеуліңде,
болмай қалмас бір арман.
Екі мұңлық бас қосса,
іштегі шерін шығарған.

Өздеріңдей құмар ем
мəжілісінде сөйлеуге
жақсының басы құралған.
Мал жұтамас қыс күні,

каратүлей шұбардан.
Ердің жолын тəңрі ашса,
адаспас қара тұманнан.
Қалыңға салсаң қайырып,

аң кетпейді қыраннан.
Аш күзендей бүгілер
алтайы шалған сұм арлан.
Айт дегенде жел сөздің

тоқталайын несіне,
мен тайымда оздым құнаннан.
Құнанымда озғанмын
жеті жасар жуаннан.

Əттең, дүние, сұм жалған,
батырдан да өтіп барасың
ала байрақ ту алған.
Найзасын қарға асынып,

алмасын қанға суарған.
Палуаннан да өтіп барасың
алқалаған жер болса,
атандайын алшаңдап,

ақ білегін сыбанған.
Шешеннен де өтіп барасың
жүзден озған суырылып,
Балқы Базар Оңдасұлы

жүйрік аттай шұбалған.
Тəңірі қосқан қосағы
жаман болса, жігіттің
жатқа бойы сыналған.

Таланды ерге тап болар
ақылға дана ару жар
тал шыбықтай бұралған.
Алдарыңда барымды

аянбай бүгін сіздерден
мен бір шығарайыншы кұмардан.
Балқы Базар Оңдасұлы

Қосыңды артсаң талмайды,
дулығалы үлекке.
Балдағы алтын айболат
күш түсірмес білекке.

Борасында қар түспес
қалың қарау түбекке.
Тəуір көрген досыңнан
кұлаққа тисе суық сөз

мұз болып қатар жүрекке.
Адал жолдас əр уақта
бір қалыптан айнымас
тұра тұрар тілекте.

Егесті жерде ер жігіт
жолдасын жауда қалдырмас
жан келгенше иекке.
Хас батырдың белгісі

қайырылып қиын жерлерде
шаппай қалмас сүйекке.
Би асылдың белгісі
кəдірлеп қанша күтсе де,

тартпай қалмас сүрекке.
Кісімсіп кейбір жамандар
кеудесін көкке көтерер
ілінбей жүрген тиекке.

Асықпасаң ақырында
əркімге тəңірім беред дейд,
жақсылы-жаман ниетке.
Балқы Базар Оңдасұлы

Хас батырдың белгісі
қайтпайды салсаң араннан.
Назбедеу аттың белгісі
Қырымнан қара көрінсе,

құлағын тіктеп қаранған.
Жарауы түссе жануар,
алдына жалғыз жан салмай,
жұма сайын жол алған.

Ғалымдардың алдында
сай-сүйегің шымырлап,
тұла бойың түршігер
айтылса уағыз кəлəмнан.

Бұ дүниенің жүзінде
біреулер артық, біреу кем,
біреулер тапшы, біреу кең,
не жандар жоқ жаралған.

Осыншама халық болып,
ұрпақтан өсіп-өніпті
атамыз жаңғыз Адамнан.
Арманы бар ма жігіттің

алдында аға, артында
інісі болса сүйенер,
əбжыландай жаланған.
Ердің кеуілін жар ашар,

əтірмен етін жуынып,
түрмемен белін буынып,
тотыдай бойын таранған.
Ойлағандарға, мысалы,

орыны толмас өзінше
артық болмайды бəрі де
əлдилеп сүйген балаңнан.
Балқы Базар Оңдасұлы

Ер жігіт жауға шаппай ма
толғаулы найза, бір атпен?
Күдері баулы көк шыбық
сиырма қылыш қынаппен?

Халқы үшін туған қайратты ер
айырмас жақын-жуығын,
бірдей көріп жырақпен.
Аңласаң ақыл бір болмас

алысқан жерде жығатын
бəденге біткен қуатпен.
Жаратқан өзі жар болса,
тəңірісі берген жігіттің

өтеді күні мұратпен.
Лəззатын сөздің парық етіп,
түсініп тыңдар кұлақпен.
Мен топтан озған тұлпардай

егесті жерде бойымды
емеспін, сірə, сынатқан.
Келіспесе қой деңдер,
келімін таппай сөз сөйлеп,

ретке келмес ылаққан.
Саулықта сайран етпесең,
сенімі бар ма тірліктің,
талайлардың жалғызын

жалынан тартып құлатқан.
Балқы Базар Оңдасұлы

Қу қанжыға жүйріктен
қаба жалды берік артық.
Жылуы жоқ тымақтан
баса киген бөрік артық.

Жаман болса алғаның,
мақтасы қалың көрпе артық.
Ақылға шола, сөзге сау
бір көрер көзге көркі артық.

Қараға жауап бергеннен
аққа берген серт артық.
Жаманнан азар көргеннен
ұдайдың берген дерті артық.

Түзелер еді бұл заман
пейілі бұзық пендені
кетсе астына жер тартып.
Балқы Базар Оңдасұлы

Жігіттіктің екпіні
қаптаған қара дауылдай.
Күркіреп жауған көктемде
қара нөсер жауындай.

Тұтынсаң берік тозбайтын
күдері қылыш бауындай.
Жігіттікте қайғы жоқ
кəдірін біліп үлгерсең,

он екі мүше сауында-ай!
Аңсары ауып сол кезде
əркімдер жеңсік болады
жаңа піскен қауындай.

Үнемді жүйрік ашылмас
Ұлы дуда шабылмай.
Безенген жігіт сыналар
қарындастың дауында-ай!

Басылады бір күні
бірте-бірте сол дəуір
мұнарланған сағымдай.
Желдей заулап басыңнан

өте шығар шұбалған
бəйгі атының шаңындай.
Кейбіреудің өмірі
кіжінуменен өтіп жүр

ашынған қарны тойынып,
ашылған етек жабылмай.
Рəтін көрмей тіріде
ақырында қор бопты

мал жинаған Қарынбай.
Арманда кеткен нешеулер
бойына сіңген айығып,
Балқы Базар Оңдасұлы

шеменді дерттен жазылмай.
Сыпаның сөзін тыңдасаң,
тарқатар татын кеуілдің
кетірген кірін сабындай.

Қынжылтып талай ерлерді,
кемтаршылық қинап жүр,
ерте шығып кеш келген
Сыр бойының жазындай.

Алладан ауқал келгенде
батырлар тұрмас бағында-ай!
Жəһанды жалғыз билеген
патшалар тұрмас тағында-ай!

Ажал-дұшпан, мысалы,
аңдысып тұрған көзіңнің
қарасы менен ағындай.
Мен сендерді көрмесем,

қалайынша сондықтан
шыдайын нағып сағынбай?
Алқалаған, аға-інім,
аман-сау жүрсем əрқашан,

қалағандарың сөз болса,
қалмайды ол бізден табылмай.
Балқы Базар Оңдасұлы

Жабы мінген жөнелмес,
тіріде бенде не көрмес.
Көтергенмен кеудесін
жақсыға жаман теңелмес.

Өлшеулі демі бітпесе,
қырық жыл қырғын болғанмен,
ажалы жетпей ер өлмес.
Тура құрық түскен күн

тырп етуге дəрмен жоқ,
ұсынып мойнын кім көнбес?
Өткізбей босқа мерзімді,
ойналық та күлелік,

сайран етіп жүрелік,
өткесін дəурен бір келмес.
Балқы Базар Оңдасұлы

Адыр-адыр, адыр тау,
адыра қалар елден соң.
Елдің жайы болмайды
қолайлы қоныс, жерден соң.

Жердің көркі кірмейді
қара құрттай қаптаған,
иірсең, өріп жатпаған,
ызғып жатқан малдан соң.

Көкалалы көп жылқы
оның да сəні болмайды
шамырқанған талтүсте,
шалқып жатқан көлден соң.

Құмарың тарқар, қарындас,
керектерің сөз болса,
көптен бері сендерді
сағынысып көрген соң.

Аздыра ма халқыңды,
ішіңнен шыққан ер болса.
Намысыңды жібермес,
екі талай жер болса.

Жөнге басар жұмысы
талабы ердің оң болса.
Ердің атын шығарар
алған жарың ақылды

өзіңмен басы тең болса.
Жігіттің бəсін кемітер
жаман туса баласы,
əйелі шалпы, өр болса.

Жабырқап кеуіл ашылмас,
аблыққан жүрек басылмас,
бір шығасы босқа тер болса.
Жақсыменен бас қосып,

сұхбаттассаң тарқайды
көкіректе шер болса.
Мен ерінбеймін бас тартып,
кызметіңнен, ерлерім,

тек сөйлеген сөзім жөн болса.
Балқы Базар Оңдасұлы

Қысқа аяқты қойға азар
толарсақтан қар болса.
Жылқы деген жануар
тоқтамайды сусылдап,

жайылған жері шар болса.
Жанастырмайды жанына,
жабы шіркін қорсылдап,
мойнында тұтам жал болса.

Жақсыға жаман теңелер,
айдарына мал болса.
Елдің көркі кіреді,
өрісі жайылым кең болса.

Айналасы көкорай,
екі жағы малға жай,
жайлауы шалқар көл болса.
Көтерілер кеуілің,

кешкітұрым болғанда,
төңірекке көз салар,
жеріңде биік бел болса.
Арқадан ауған ақ киік,

өте алмай қалар ағыстан
дария толқын, су тасу
ығысылған сең болса.
Құсты айырар шулатып,

көктемнің керім айында-ақ,
құбыладан қызыл жел болса.
Ақсұңқар құстан аң кетпес
он екі құйрық, қырық шалғы,

бəрі бірдей тең болса.
Қиған қамыс құлақты,
қашқан бөкен сияқты,
Балқы Базар Оңдасұлы

Талауратқыр жануар
егесін жауға берер ме,
күнінде ширек жем болса,
Желдей заулап басыңнан

байқаусызда бір күні
өте шығар бұл дəурен
көзіңді ашып жұмғанша.
Құба жонда қаңырап,

қалармыз бір күн құлазып,
өлшеулі біткен дем болса.
Балқы Базар Оңдасұлы

Не қылса еркі бар дейді,
он сегіз мың ғаламның
жаратқан жаббар құдайы.
Біздер түгел əуелгі

атамыз Адам сəпидің
көп бопты жазық, күнəйы.
Заманаға зер салсақ,
заң мен закон өзгеріп,

айналған теріс сылайы.
Аңдысып, алдап, арбаумен
айтылып сөзі екі ұшты,
көбейген аяр, мүдəйы.

Жоқтықтан жолы күрмеліп,
кеңеске басы кірмей жүр
жігіттің не бір сығайы.
Тайса тек бақыт басынан,

жылыстар сырттап қасынан,
сыйласып жүрген сыбайы.
Қамқоршы көкжал қалған жоқ,
қайрылып қайғы жегендей,

қақпанға түссе жұбайы.
Ділуар боп жүр бұл кезде
сөйлеген сөздің бағдарын
сезбейтін пəмлеп анайы.

Тұлпармен басы тең болды,
дөрекі жалбыр жабайы.
Кəдірі бардай қардарға
алтын мен күміс, жез бен мыс,

қорғасын менен қалайы.
Жүн менен жібек тең болып,
мақтадан түбіт кем болып,
Балқы Базар Оңдасұлы

түрленді заттың талайы.
Басынан бағы тайған күн
көлбеңдеп жүрген гөзелдер
қоңсының болды малайы.

Кемтарлық ердің кеуілін
айналдырар қапасқа
жоқтықтың басса ылайы.
Ұсынған жерге жетпесе,

жар-досы жəрдем етпесе,
қайтады ердің ырайы.
Қыстаған қуда не сын бар,
ішер ас, киер киімге

мұқтаж болған жігіттің
шықпайды ешбір шырайы.
Балқы Базар Оңдасұлы

Саз керек атты шаппаққа,
ой керек қиял таппаққа.
Жолдас болсаң жақсымен,
жетеді қолың мақсатқа.

Жолдас болсаң нəмəртпен,
аунатар бір күн батпаққа.
Жаман болса алғаның,
жасумен өтер өмірің,

бір шығармас жақсы атқа.
Есің болса ертерек,
күн ілгері күтініп,
бəледен аулақ бас сақта.

Екі талай жерлерде
адамға қайыр қылмайтын
ақшаның татын жалаған,
түспесін ісің ақымаққа.

Атасы жақсы қандай-ды,
асқар зəулім таудай-ды.
Анасы жақсы қандай-ды,
арайлап атқан таңдай-ды.

Ағасы жақсы қандай-ды,
асылсаң биік жалдай-ды.
Інісі жақсы қандай-ды,
дұшпаның көзін салмайды.

Қатыны жақсы қандай-ды,
жарқырап жанған шамдай-ды.
Баласы жақсы қандай-ды,
кеуілінде арман қалмайды.

Келіні жақсы қандай-ды,
тындырып, жаның жайлайды.
Құдасы жақсы қандай-ды,
шекер мен шырын балдай-ды.

Тағасы жақсы қандай-ды,
арқаға сүйер тамдай-ды.
Жиені жақсы қандай-ды,
үзілгеніңді жалғайды.

Жар-досты жақсы қандай-ды,
кеміңді сырттан қамдайды.
Осылар түгел сай болса,
кеуілің сүйтіп жай болса,

береке, ырыс, бедел, бақ,
ізіңнен қалмай қуалап,
сен қашсаң да, ол қоймайды.
Осы айтқандай болмаса,

өрісі ердің оңбаса,
іші лайсаң, сырты сау,
Балқы Базар Оңдасұлы

күнара жанжал, күнде дау,
жігіттің соры қайнайды.
Ескерімді ерлерге
есітіп көзбен көргенде,

бастарынан кешер деп,
кешкендер өзі-ақ шешер деп,
серлеттім мысал жағдайды.
Балқы Базар Оңдасұлы

Жақсы менен жаманның
арасы жер мен аспандай.
Байқарсың бір күн басыңа
іс түскен кезде, сасқанда-ай!

Саки менен сараңды
салыстырсаң, шамасы
ылди мен зəулім асқардай.
Ғалым менен наданды

өлшестірсең, пардасы
көл тартылса күн санап,
дария шіреп тасқандай.
Əр нəрсенің осындай

аңлағандарға шарқы бар
кəдірін білсең, мысалы
кəрілік пенен жас қандай?
Өздеріңдей жақсының

оңай емес алдында
татаусыз сөзді табуға
кібіртіктеп жасқанбай.
Топқа кисе толымды,

тозбайтын бектік тоңдайсың
мен тек сендерге астардай.
Ойдағым мен қырдағым,
Қуаң менен Сырдағым,

қуанып бүгін отырмын
есен-сау басты қосқанға-ай!
Опасы бар ма дүниенің,
өлшеулі өмірің таусылып,

өте шығар бір күні
көзіңді жұмып ашқандай!
Балқы Базар Оңдасұлы

Екі ауылдың арасын
қиқулатқан, жиырма бес.
Бұғалықсыз асауды
құр-құрлатқан, жиырма бес.

Тыным таппай түн болса,
сығалатып сыртынан
үй тыңдатқан – жиырма бес.
Шырт ұйқыда жатқанның

шынтақтатып қасына
тұр-тұрлатқан – жиырма бес.
Жалтарғанды жаздырмай,
қыран шалған қояндай

бұлтылдатқан – жиырма бес.
Ақысы кеткен адамдай
көшкен елді қуалап,
күн-түн қатқан – жиырма бес.

Қыз-келіншек кездессе,
қыңыртықтап құр кетпей,
бір тіл қатқан – жиырма бес.
Айдын көлдің аққуын

атып алған – жиырма бес.
Қай-қайдағы бəлені
сатып алған – жиырма бес.
Əр нəрсеге ұрынып,

аман жүріп сау басың,
шатып алған – жиырма бес.
Өлемін деген ойда жоқ,
күнəсі бар да, тəуба жоқ,

қапы қылған – жиырма бес.
Көрінгеннің қолына
əркімге бір қор болып,
Балқы Базар Оңдасұлы

тек аты қалған – жиырма бес.
Бастан заулап өткесін,
қарттық мұңдар жеткесін,
қолдан келер амал жоқ,

қимылдауға ажал жоқ,
жатып алған – жиырма бес.
Шың басына шыдамай,
шығып алған – жиырма бес.

Бойындағы бар шырын,
сығып алған – жиырма бес.
Көнбей тұрған сауданы,
басқалардан көп беріп,

жығып алған – жиырма бес.
Жас кеткесін жəутеңдеп,
көрінгеннен күйбеңдеп,
бұғып алған – жиырма бес.

Бұл кездерде билік жоқ,
бұрынғыдай қимыл жоқ,
қатын, бала-шағаның
ығын алған – жиырма бес.

Айдан ару нəрсе жоқ,
түнде бар да, күндіз жоқ.
Күннен ару нəрсе жоқ,
күндіз бар да, түнде жоқ.

Мұсылманшылық кімде жоқ,
ол тек тілде бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дəулет, көп бейнет,
біреуде бар да, бірде жоқ.

Іздегенменен таппайсың,
өзі түгел бұл кезде талайдың
орны мүлде жоқ.
Ғалымның сөзін тұтпасаң,

жəһилдің жолын ұстасаң,
көретін шырақ шілде жоқ.
Іздемей-ақ əр жерден
табылар талай жамандар,

бір жерге басы қосылған,
екі жақсы елде жоқ.
Тұлғасын көріп көз тойған,
туымына жұрт ден қойған,

төресін бұрмай тура айтқан,
төбедей билер төрде жоқ.
Жауды көрсе жасанған,
бөрік ал десе, бас алған,

бес қаруын берік байлап,
бетінен қайтпай қасарған,
белсенген нағыз ер де жоқ.
Қасынан коңсы кетпеген,

өзінен барлық өтпеген,
қайырлы байды бұл күнде,
іздегенменен таппайсың,
Балқы Базар Оңдасұлы

ол аяқ жетер жерде жоқ.
Таққа мініп, тəж киген,
жұртына жағып, халық сүйген,
кəріп-касер, мұңлыға

қамқоры сырттан көп тиген,
əділетті жан түгіл
орнында тіккен ор да жоқ.
Ұлсыздарға ұл берген,

қызсыздарға қыз берген,
кереметін кезінде,
есітіп құлақ, көз көрген,
əулие түгел бұл кезде

топалаң тияр орнында
торағылы қор да жоқ.
Өйістіп жүріп бір күні
біз де білмей қалармыз

қапелімде өткенін
бастан заулап дүние-боқ.
Балқы Базар Оңдасұлы

Елші қылған «Құранды»,
азаншы қылған Білəлді,
Жаратушы жан беріп,
жер бауырлап жүргізген

аяғы жоқ, қолы жоқ,
бауыры шұбар жыланды.
Атқышшыл қара сұрмерген
қырымнан байлап құтқармас

көріне қашқан құланды.
Қарсызда қалып қыраудан
қашқан аңды бұлтартпас,
қайырып салсаң қыранды.

Нағыз сейіс кездессе,
іліндірер бəйгіден
атқа қосып кұнанды.
Жаратқан өзі жар болса,

жолы ашылған жігітке
жарық қылар күндіздей,
караңғы, айсыз тұманды.
Жаманнан қорлық жетісер,

жар-досың жылжып кетісер,
тайдырып бастан бағыңды,
қисайтқан күні жығаңды.
Тұяқтан азған тұлпардай

қияға салсаң қисынсыз,
тауысарсың тұранды.
Аласы малдың сыртында,
айыру қиын адамның

ішіндегі қылаңды.
Ықыласын қойып алқада
əркімдер тыңдар құмартып,
Балқы Базар Оңдасұлы

айтылса кеңес ұнамды.
Қанағат қылған бенделер
азсынбай кеулі бұйырған
жарты нанға жұбанды.

Нысабы кеткен залымдар
дүнияның түсіп соңына,
кісі өлтіріп, жол тосып,
салып жүр жұртқа ылаңды.

Жай жүргенде əркімдер
өзінше батыр, байқасаң,
екі талай жерлерде
ердің басы сыналды.

Абылай ханның кезінде
асырған қазақ жерінен,
жүргізбей қайтып шенінен,
қарақалмақ Сыбанды.

Шаш пенен мұртын өсірген,
ықпалы өрлеп есірген,
қолайлы қоныс жерінен
қазақты күштеп көшірген,

солардан кейін бұл жерге
келімсектердің кем-кемнен
жиналып басы құралды.
Қолдан келер амал жоқ,

тырп етуге мажал жоқ,
кəлімəгөйдің баласы,
арманда кетіп барамыз,
бір шақыра алмай ұранды.

Он сегіз мың ғаламның
Жаратушы панасы
барлығымды білсін деп,
көрсеткен күшін қарашы.

Байқасаң барлап, белгісіз
аспан мен жердің арасы.
Өткен күнді болжатқан
атамыз Адам сəпидің

қалдырған соңғы санасы.
Таңдағы майдан күнінде
құрылса мизан-таразы,
ажырап сонда адамнан

айрылмақ, дейді, сарасы.
Сол кезде мəлім болад дейд,
бұ жүрген барлық бенденің
ағы айрылып, қарасы.

Сондай нұсқа кітаптан
алымдар айтады өсиет
келтірсе күмəн бұл сөзге,
нанбаған болмақ шамасы.

Кей надандар білгірсіп,
бет алдына оттайды
қойға толса қорасы.
Мал жинаған Қарынбай

қор болған азабы арылмай,
есітсең оның қиссасын,
болмапты қабыл тобасы.
Зейініңді қойып тыңдасаң,

құмарың тарқар, қарындас,
белгілі будан мен едім,
хас тұлпардың баласы.
Балқы Базар Оңдасұлы

Аз ғана оттап, көп жусар
жүйріктің шықпас шарасы.
Аз ғана сөйлеп, көп тыңдар
адамның дегдар данасы.

Түменге түгел су берген
дарияның аққан саласы.
Сындарлы сөздің бəйгесін
өз қолымнан тараттым,

ешкімнің жоқ таласы.
Дұшпанға сырды алдырар,
аяққа қырсық шалдырар,
ағайынның қай жерде

ауызының аласы.
Қасымнан кетсе қарындас,
өзгемен орны толынбас,
бұзылғандай мысалы

отыз тістің қаласы.
Іс түскен кезде басыңа,
күндеушің келмес қасыңа,
дос күйініп сыртыңнан,

дұшпанның қанар табасы.
Есінен ердің кетпейді,
оңайлықпенен бітпейді,
жаттың салған жарасы.

Жаманмен жұрттың ісі жоқ,
елейтін оны кісі жоқ,
жақсыларға қашаннан
жабылар сөздің жаласы.

Өлшеулі өмір өткенше,
кезекті нəубет жеткенше,
тіршілікте тоқталып,
таусылмайды істің шаласы.

Алла ісінде арман жоқ,
табылған сөзде жалған жоқ.
Басы жұмыр бендесін
жаратқан жаббар құдірет

не күйлерге салған жоқ.
Егесіз қалған дүниеге
есебін тауып, еркінсіп,
кімдер еге болған жоқ?

Ортаған түскен олжадан
орайға келсе, кезінде
кімдер телім алған жоқ?
Жетім-жесір, мұңлылар

қасырет шегіп қайғымен,
кімдерден жылай қалған жоқ?
Азу тісі ақсиған,
алма мойын, қиғаш қас,

ерге ылайық қасқиған,
кеуліндегі мүдəнді
айтқызбай пəмлеп ақылмен,
өзі біліп басқарған,

көзі ақықтай сүзілген,
маржандай тісі тізілген,
келімі келген кермиық
сағағынан үзілген,

аяулы ару қор болып,
кімдерден жесір қалған жоқ?
Жылай да қалған мұңлықты
кім еңсетіп алған жоқ?

Қынабында қылт еткен,
суырсаң жүзі жылт еткен,
Балқы Базар Оңдасұлы

сілтесең қолың сүйсініп,
шегесі бостау сылқ еткен,
нарды шапсаң бүлк еткен,
итті шапсаң ыңқ еткен,

қатарға қайтып қосылмас,
тиген жері бұрқ еткен,
əждаһаның тіліндей,
өте шыққан білінбей,

тасқа тартса қайтпайтын
балдағы алтын айболат
керегеде ілулі –
кімдерден иесіз қалған жоқ?

Қазығында тігілген,
жыландай белі бүгілген,
Қырымнан қара көрінсе,
құлағын жұптап үңілген,

жауырыны жазық тақтадай,
жалы жұмсақ мақтадай,
қазығынан байланған,
сапары теріс айналған,

ойдық желке, кекшіл бас,
құлжа мойын, астау жон,
жалы сұйық назбедеу
кімдерден иесіз қалған жоқ?

Садағын сала байланған,
жауды көрсе, сайланған,
шұбалған шаңды шолғанда,
долданып теріс айналған,

Қырымнан қиқу таянса,
көкбүркіттей түйлігіп,
Балқы Базар Оңдасұлы

лашын құстай шүйлігіп,
бір шаппаққа ойланған,
қабағы қалың ер жігіт
жалғыз оққа жолығып,

жолықса, кеулі торығып,
астындағы назбедеу
оясы толмай зорығып,
сағағына жапанда

сары шыбын үймелеп,
ойдан-қырға кеудесін
көкше бөрі сүйрелеп,
халқы үшін туған ерлердің,

нешеуінің кеудесі
кұрт-құзғынға жем болып,
құба жонда қалған жоқ.
Балқы Базар Оңдасұлы

Атамыз əуел Адамнан,
неше дүркін халық өтті,
содан бергі заманнан.
Жетсе тағдыр аумайды,

өлшеулі өмір қадамнан.
Сайраған тілім сап болар,
санаулы күнім таусылса,
аузымдағы жаланған.

Саулығыңда сайрандап,
атырапқа сал назар,
жұмылмай көзім қаранған.
Сөз кəдірін білерлік,

сіздердей жақын жар-досты,
мен еш жақтан іздеп таба алман.
Ағайындар, қашыңдар,
нəпсіңді тыйып арамнан.

Бір құдайдан тілеңіз,
нəсіп бер деп адалдан.
Атамыз Адам пайғамбар
он сегіз мың ғаламның

абзалы болып жаралған.
Ұлықтығы соншама,
құдайым əмір еткесін,
періште күллі қамалған.

Əзəзіл қалған айрылып,
нəсілім от деп о жолдан.
Құдіреті күшті құданың
дағдырына не шара

дос болғасын əзəлдан.
Өмірді тəрк еттің деп,
Құдырет мұны шам алған.
Балқы Базар Оңдасұлы

Нұсқасыз сөзім жоқ еді,
қарасаң молла, тəліптер,
осы сөзім ғəзəлдан,
Қаумалаған, қарындас,

кеңестің арзан келуі
пайда болған самалдан.
Бойымды балап қай жерде
айтуға қимай аяймын,

сөзімді пəмсіз наданнан.
Сөйлеріне келгенде,
судағы қара сүліктей
қызыл тілім қадалған!

Шабарына келгенде,
қашаған қуған жүйріктей
оңды, терісті оралған!
Озарына келгенде,

түрікпен соққан мылтықтың
толқыған шойын оғындай
қарадан шығып жоғалған.
Қызметіңді шегейін,

қаумалаған, қарындас,
шаршыңда шапсам шын терлеп,
кеуілде ешбір жоқ арман!
Опасыз мынау жалғаннан

неше хандар өткен жоқ
халықты аузына қаратып,
əмірі жұртқа таралған.
Неше əулие өткен жоқ

жапа шегіп, жан қинап,
жаһанды жеті айналған.
Неше ерлер өткен жоқ
Балқы Базар Оңдасұлы

тұлпар мініп, ту алған.
толғаулы найза өңгеріп,
алмасын қанға суарған.
Неше байлар өткен жоқ

салтанат түзеп сəнімен,
төрт түлік малды айдаған.
Неше билер өткен жоқ
қара қылды қақ жарып,

əділдіктен таймаған.
Неше ділуар өткен жоқ
сөз сөйлесе суырылып,
жүйрік аттай шұбалған.

Достының сүйген сəруары
солар да жөнеп пəниден,
соңында қалған сахаба
қойдай шулап қамалған.

Күн таусылса дем бітіп,
біз де өтерміз бір күні,
опасы бар ма шіркіннің,
кімге жолдас бұ жалған?

Мына бір шолақ дүниеден,
хандар өлмейді дер едім,
көгеріп жатқан Жайықты
жағалай көшіп жайлаған

көкорай шалғынға үй тігіп,
жағалай бие байлаған.
дар құрғызып, ту тігіп,
жауға жасақ сайлаған,

қарсы келген дұшпанын
қаңтардағы бурадай
қашыр-құшыр шайнаған.
Балқы Базар Оңдасұлы

артына қолын байлаған,
алдына салып айдаған,
Əбілқайыр, Нұралы,
Абылай, Қасым, Ерəлі,

солардан да өткен сұм заман
Мына бір шолақ дүниеден,
əулие өлмес дер едім,
отқа салса күймеген,

тоқсан түйе томардың
бір шалпуы тимеген,
дін мұсылман баласын
кереметпенен билеген,

арамды кеуілі сүймеген,
сəһар тұрып жылаған,
көзінен жасын бұлаған,
шаршы топтың алдында

кəрəмəтым көрсетіп,
өзін-өзі сынаған,
хақтан медет сұраған,
құдайына ұнаған,

Бабатүкті Шашты Əзіз,
Мағзаман, Марал, сопы Əзі,
Сейітпенбет, Қосым пір де өтті,
солардан да өткен сұм заман!

Мына бір шолақ дүниеден
ер өлмейді дер едім,
тапса теңін тайласқан,
еменнен найза сайласқан,

кіжініп кекті жауына,
азу тісін қайрасқан,
қарсы келген дұшпанмен
Балқы Базар Оңдасұлы

қарт бурадай қайзасқан,
жаңғыз жүрсе қуанған,
қолына жасыл ту алған,
найзасын қарға асынып,

алмасын зəрге суарған,
құланды кақтан қайырған,
ордадан бөкенді айырған,
қанадан асып қайраты,

байтаққа даңқы жайылған,
ерегіскен хандарды,
алтын тақтан тайдырған,
жетіде тағам бір татқан,

қысқа күнде қырық шапқан,
Жанқожа, Есет, Қыстаубай,
Тоғанас, Сейіл, Бұқарбай,
халық үшін жанын қиятын

ерлер қайда олардай?!
Солардан да өткен сұм заман!
Мына бір шолақ дүниеден
би өлмейді дер едім,

əзелден артық жаратқан,
жұртты аузына қаратқан,
қара қылды қақ жарып,
алдынан топты таратқан,

баласын жақын көрмеген,
төресін бұра бермеген,
адасқан болса жөндеген,
олардың айтқан сөзіне

тұла бойың шымырлап,
сай-сүйегің тебіренген,
көкірегінде білімнің
көзі қайнап бұлақтай,

қанаға сыймай кернеген,
əруағына болайын
ертеңгі атқан орыстың
зеңбірігіндей еңіреген,

Киікбай, Мөңке, би Көбек,
Күнтуар, Баубек, Сансызбай,
Өтетілеу, Сарытай,
бір бендеге тұрарлық,

оларға берген абырой,
өлшеулі демі біткен күн,
солардан да өткен сұм заман!
Мына бір шолақ дүниеден

бай өлмейді дер едім,
Бұхарға шығып пұл алған,
пұлына сатып құл алған,
бір басының қамы үшін

жетім-жесір жиналып,
жан-жақтан келіп құралған,
кімдерді күйге салған жоқ
опасы жоқ бұ жалған,

масаты, мəулімге оранып,
қарылап парша шұлғанған,
қатардан санын асырып,
төрт түлік малды құлданған,

билер мен бектің алдында,
сөйлеген сөзі тыңдалған,
алтын менен күміске
тірлігінде былғанған,

ауылының сыртына
қос шатырды құрғызған,
иман үшін ішіне
Балқы Базар Оңдасұлы

қос жетімді тұрғызған,
Қырым менен Қытайға
саудагерін жүргізген,
ұлы менен қызына

қырмызы қытай кигізген,
жылқыдан таңдап шаппайтын
жылжыған жорға мінгізген,
қатар жүрген қазаққа

байлығын сүйтіп білгізген,
Садырбай, Сыма, Жабағы,
Жарасбай, Қуаң, Көшер мен
Қыдыр көрген Ұйытқылы

байлар еді қарауда,
бағусыз малы бос өрген!
Опасы бар ма дүниенің,
қалған жоқ ондай нешеуден?

Солардан да өткен сұм заман!
Мына бір шолақ дүниеден,
дүрлер өлмес дер едім,
сайраған қызыл тіл берген,

кеуіліне сансыз жыр берген,
алжаспай сөзді ағытып,
есебін тауып үлгерген,
мəжілісінде жақсының

дəурен сүріп, күн көрген,
қарсы келген олармен
көмілмей тірі күнде өлген,
көрген түстей ойласақ,

өткен жоқ дəурен кімдерден, –
Шернияз, Өске, Бұдабай,
Серəлі, Сəдір, Орынбай,
Балқы Базар Оңдасұлы

татуы жоқ сөзінде,
шұбырған көштің жолындай.
Сындарлы сөзге байтақта
болған жоқ жүйрік олардай.

Солардан да өткен сұм заман!
Балқы Базар Оңдасұлы

Біздер
дүниені қудық егленіп,
ұстамаққа кегленіп.
Дүния қырын салмады

ешбір бізге еміреніп.
Жалғаншыға келгесін
кеуіл шіркін тұрмады
əр тарапқа желденіп.

Кейбір күндер қарқындап,
қайрат сыймай қанаға,
нарбурадай көлбедік!
Дүния қызық көрінді

алдыңнан қашқан жайтаңдап,
алтайы қызыл түлкідей, –
соқпаққа қудық серменіп.
Адастырып, із тастап,

түспеді қолға қуғанмен,
неше алуан түрленіп.
Құлпырған қара құндызды,
тереңнен іздеп табам деп,

талай құлаш сермедік.
Дүния – киік, біз – тазы,
қуа-қуа қайбырттық,
жастық жігер шерленіп.

Жетерміз деп жүрсек те,
жанаспақ түгел, құрғырдың
қарасын тіпте көрмедік.
Ат арыды, тон тозды,

талма талтүс болғандай,
талықсығанға ұқсаймыз,
торықты кеуіл тебіреніп.
Мерзімді мезгіл өткесін,

күш-қайрат бойдан кеткесін,
алдаушылығын жалғанның
содан соң ғана серледік.
Кейінге нұсқа қаларлық

жар-достар жадына аларлық,
үлгере алмадық кезінде,
еш нəрсені меңгеріп.
Бағындырып өзіне,

ынандырып сөзіне,
атаның мекен қонысын
кəпірлер алды жерленіп.
Азаттыққа қару жоқ,

карусыз жауға бару жоқ,
осы күні біз тұрмыз саңылау
таппай көзденіп.
Не тіршілік етерміз

енді қалай күн көріп?
Уайым –
ердің шегесі,
тəуекел – көптің кемесі,

көтермелейтін көмекшің
кеуілге қуат, дем беріп.
Бізден бұрын өтіпті
сыбанып білек түрінген,

жұрты үшін тынбай жүгірген,
талпынған ерлер тебіреніп.
Бұл күндегі пенденің
тəубасы қабыл болар ма,

шеніне пірлер жолар ма,
зарыққанменен еңіреніп.
Осы кездегі адамның
ниеті жолдас өзіне,

опа етпес айтқан сөзіне, –
ондайға сене бермелік.
Адам менен адамның
аспан мен жердей арасы,

жақсыны жатқа санамай,
жаманды жақын көрмелік.
Бұрынғы өткен ерлердің
еске түссе істері

іш толады шерленіп.
ұмыт болар өткен күн,
қасірет-қайғы шеккен күн,
ақ жарылқап, күн туып,

түзелсе заман жөнделіп.
Дүния ақыр оңдалар,
құриды жүрген кем көріп.
Кеулім жошып сайраса,

көкірек қабы тарылып,
іретімен шығарған,
сөз сыймайды кернеліп.
Тасқа тисе таңдағым,

қараңғыда жарқ еткен,
мен бір шапқан назбедеу,
сулығын шайнап өрленіп!
Халқым тыңдап, сөзімнің

кəдірін білген жерлерде,
сағынысып көргенде,
ылғанып талай терледік.
Ортаға түсіп белсеніп,

қаракөктей теңселіп,
таңдантып талай жиында
оңды да солды сермедік!
Балқы Базар Оңдасұлы

Күн жадырап көктемде,
жер құлпырып көктейді.
Бəһардың айы өткенше
сəуірдің бұлты шөкпейді.

Күн ысып, шілде түскенше,
жапырақ, шайыр піскенше,
жердің сөлі кеппейді.
Жазғы жайлау қонысқа,

тіркеуін түзеп шаруалар,
үдере көшіп беттейді.
Арқаның жазық жонында,
алты ай жаздай тебіндеп,

күз түсірмей кетпейді.
Күн ара жиын, күнде той,
шалқыған кеуіл, шаттық ой,
қазақтың көрген дəуірі сол,

одан да қызық өтпейді.
Қыркүйек айы туғасын,
күземін алып шаруалар,
ши қоршап, жүгін ықшамдап,

ықтырмалар беткейді.
Жапырақ ұшып, шөп қурап,
қараша, қазан айында,
қыс нышаны басталып,

ызғырық соғып өктейді.
Қысты өткізіп Қызылда,
үш ай тоқсан өткенше,
сейселе құрып кезекпен,

қыдырып күнде ет жейді.
Мал жинаған шаруалар
Қызылды қыстап,
Қыр жайлап,

көші-қон жайын ыңғайлап,
Балқы Базар Оңдасұлы

өзге бір кəсіп өтпейді.
Игере алмай жүрсе де,
ішіп-жеу, кию, беруге
кейбір сараң байлардың

еш нəрсесі жетпейді.
Сүйтіп жүрген сорлылар
қорлықпен өтіп өмірі,
туысқан-туған, еліне

жек көрініп шеттейді.
Опасыз ондай шерменде
досына – тентек, жұртқа – шет,
көптен оқшау қалар тек,

ізіне қара ертпейді.
Ойлаңдаршы өздерің,
ондайларды есітіп,
көрген кісі қалайша

лағынет айтып сөкпейді.
Жақсы айғырдың үйірін
ат жақтайды деген бар,
сауырлай ерген саяқты

жымитып құлақ теппейді.
Əр нəрсені аңғарып,
абайлайтұғын гөзелдер
қай кезде де халқымның

ар-намысын төкпейді.
Сөз кəдірін білерлік
аға-інілердің алдында,
ұнамды кеңес айтылса,

о да бір сағынып
жеген женттей-ді!
Есіткендерді емірентіп,
жасымнан Базар атандым,

халқымнан алғыс, бата алдым,
сөзімді ешкім кемітпейді.
Балқы Базар Оңдасұлы

Арқаның сары белінде,
Алғидың құба дөңінде,
жусанның түбін кемірген,
бұйырған жеп семірген,

Қырымнан қара көрінсе,
кұлағын тіктеп елірген,
жан жете алмайтын қуғанмен,
жүйрікпін деп шелірген,

керқұлан деген аң болар,
аунаған жері шаң болар.
Құйрығы жоқ, жалы жоқ,
көрген кісі таң болар.

Жер жазығын ұрлаған,
шақпақ тасын қырлаған,
елеусіз жермен еңбектеп,
бауырын тастақ тырнаған,

білтелі мылтық қолға алып,
жабындыменен зырлаған,
ұсынған оғы кетпеген,
тигені тұяқ серіппеген,

о да бір атқышшыл сұмға кез болар!
Аспанда жүріп шалықтаған,
бөктерлеп тауды қалықтаған,
мұздыбалақ, қанды көз,

аң көрмей қанат қақпаған,
балапанын ұяда
ұшқанша баулып сақтаған,
құсбегілер құмартып,

түскенмен аңдып соңына,
түсіре алмай қолына,
Балқы Базар Оңдасұлы

қарасын көкте көргенмен,
қонатын жерін таппаған,
аш құрсақ, алғыр, көк бүркіт
тартынақ көріп түйлігіп,

құлдилап көктен шүйлігіп,
айдаса бармас аранға,
өзді-өзінен килігіп,
қолға түсер кезінде

о да бір құрулы жанға кез болар!
Жал-құйрығы өрілген,
өлшеумен от-су берілген,
бастырық, жабу, жемменен

байлауда тұрып семірген,
шын жарауы түскенде
жабуын алсаң, жануар
сілкініп дүр-дүр керілген,

ұлы дүбір болғанда,
зерігіп іші толғанда,
шыр айналып қазығын,
осқырып, жерді тебінген,

кедергіден өткенде,
жер ортаға жеткенде,
көтермеші көп қолға
ұстатпай шылбыр кеткенде,

бөкенше тастап аяғын,
бұршақтап тері төгілген,
жүзден озып жол алған,
жолына бəйгі мол алған,

құйындай шаңы шұбалып,
қара терге сыбалып,
Қырымнан жалғыз көрінген,
Балқы Базар Оңдасұлы

тері кепсе, тыңайып,
сыр бермеген мұңайып,
күндік жерге қосқанмен,
ор текедей ойнақтап,

талай келген өлімнен,
таласпай ешкім жолына,
тұрғанда бағып оңына,
екі талай жерлерде

шабылмай бəйгі берілген,
сол секілді назбедеу,
кездескен күні тосуға,
келтірмей кайтып қосуға,

бір жаңғыз қазыққа кез болар!
Бес қаруын асынған,
беттескен жауын қашырған,
туралап тартқан садағы

тимеген кейін жасылдан,
ерегіскен дұшпанын
енді қайтып келместей,
көз көрмеске асырған,

тірі жан келмей бетіне,
дарымай қару етіне,
араны жүріп тұрғанда
байтаққа дəрпі шашылған,

мезгіліменен ас ішпей,
аттан түсіп, бел шешпей,
кірпік қақпай күндіз-түн,
ұйқысы шайдай ашылған,

ер өлтіріп, ел шапқан,
ел шауып, олжа мал тапқан,
қайратына мас болып,
Балқы Базар Оңдасұлы

əркімдерменен қас болып,
менменсінген ер жігіт
талайды сүйтіп басынған,
өлшеулі демі біткенде

ажалдың оғы жеткенде,
бадана көзді берік сауыт,
барабар болар панасы,
жалаңқат киген шекпенге,

қайтпайтын жаудан қайратты ер
маңдайдан шып-шып қара тер,
жанды жерден қадалған
о да бір жаңғыз оққа кез болар!

Мыңдап жылқы айдаған,
жездеп нарды байлаған,
Қызылды қыстап, жаз болса,
саланың бойын жайлаған,

қомы астаудай түйелер,
қазысы қарыс биелер,
қолайлы қоныс жерінде
семіріп əбден шайлаған,

кіреге шыққан керуендей,
наруанға буып, нарға артып,
сүрелеп жүкті тайлаған,
тірелген дүние, жасауға,

бəйшешектей түрленіп,
орданың іші жайнаған,
бір асып, бір түсіріп,
əр түрлі тамақ пісіріп,

оттан түспей қазаны,
ертелі-кеш қайнаған,
сол секілді байлардың
дəулеті қолдан кетер деп,

кедейлік мұңдар жетер деп,
кімдер, сірə, ойлаған?
Аспаннан жауған ақбасқын,
жерден борап суырған,

зымыстан болып, шаруаның
апшысын əбден қуырған,
қорадан шықпай көп түйе,
бола алмай ешкім малға ие,

қылқұйрық қалмай шұбырып,
бетімен кеткен, ығынып.
ызғырып соққан борасын,
көрсетпей күннің толасын,

адалынан айрылып,
бір жұртта жиған қорасын,
мыңғырған неше байларың
бір ақсирақ жұтқа кез болар!

Абайласаң, жігіттер,
болатын сүйтіп кезінде
əр кемелге – бір зауал.
Осыларды ойламай,

ақылсыз кейбір ақымақтар,
аз ғана күн алданған,
мал мен баққа мəз болар.
Неше алуан өзгерген,

есітсе құлақ, көз көрген,
əр заманның өзіне
ылайықты саз болар.
Өткен дəуір белгісіз,

бір жылдың жартысы қыс болса,
жадырап жартысы жаз болар.
Құлазыған жапанға
құладын тұрмас байласаң,

айдын шалқар көл болса,
үйрек ұшып, қаз қонар.
Ішкеннің мейірі қанатын,
ішпеген аңсап баратын,

кəделі қайнар бұлақта
тартылмайтын көз болар.
əркімдер іздеп түнейтін,
түнегендерді түзейтін,

арнаулы дайын əр жерде
құрулы тұрған тез болар.
Жолы болар жігітке,
ғайып ирен қырық шілтен,

жорытқанында кез болар.
Атымын тауып шаппаса,
шабарлық орнын таппаса,
айбалтаны мұқалтқан

қайыңда қатты без болар.
Азғындар кезде адамзат
бір-бірін күндеу көбейіп,
ауызбірлігі аз болар.

ханның бағы таярда
дұшпаны сырттан сұқтанып,
жанашыр досы аз қалар.
Бидің бағы таярда

үлгілі сөзден айрылып,
əркімнің мінін қазбалар.
Байдың бағы таярда
танабын құдай тарылтып,

қасынан қоңсы қозғалар.
Бұ дүниені тірнектеп,
жисаң да қанша жан қинап,
Балқы Базар

өлген күні үстіңе
киерің үш қат бөз болар.
Тіріде жанға тыным жоқ,
қызыл тілде буын жоқ,

айта берсең аяғы
таусылмайтын сөз болар.
Балқы Базар

Өңгебай бидің баласы Əлмəмбет сол кездері мұсыл-
манша да, орысша да оқыған, білімді, сауатты кісі болады.
Ол Қазалы үйезі бастығының орынбасары һəм тілмəші боп
қызмет етеді. Əлипаның дауы кезінде Базарға көмектескен-

дердің бірі осы Əлмəмбет еді. Сонымен, екі жақ келі седі.
Қыз иесі Жайым тентек бұрыңғы құдалығымнан ұят болды
деп, Əлипаның қалыңына жиырма түйе, жүз сом күмістей
ақша сұрайды. Ондай дəулет Базарда қайдан болсын? Ол

ылажы жоқтықтан Шөмекейдің Аспан ата лығына жататын
Сырым руындағы Өңгебайдың баласы Əлмəмбетке (оның
əйелі татар болған, оның Хасан дейтін баласынан бір кез-
дері Қазақстанда Сауда министрінің орынбасары болған

Аида Хасанқызы Өңгебаева тарайды) кеп, қонағасысын
жеп отырып, жағдайын серлетіп, мынадай өлең айтады:
Əлмəмбет, бұл сөзді арнап айттым сізге,
ауазаң болды толық Кіші жүзге.

Қалаға келгеніме апта толды,
лұхсат, қайтар едік болса бізге.
Кетуді қош айтысып рұхсат алмай,
қолайсыз көрдік бес кеуілімізге.

Жігіттің бөрі көрсе, болар жолы,
деген бар жолаушылап шыққан түзге.
Мысалы, ойлағанға дүние – түлкі,
біз де бір бейне тазы түскен ізге.

Інімсің қатарыңнан туған асып,
үстіңнен өте алмайды ешкім басып.
Тарқатып өз қолыңмен талай топты,
күлтектеп көрген жоқсың жаннан сасып.

Жақсының жүзін көрген жарым ырыс,
тірлікте жай білісіп, дидарласып.
Балқы Базар Оңдасұлы

Жанды өліп, жансыз тозар деген сөз бар,
өлімнен құтылмаған Қорқыт қашып.
Күн жақсы қауышқанша, қош бол, інім,
көрерміз болса тағы тұз-дəм, нəсіп.

Халқыңа жасыңнан-ақ болып аға,
қақтырдың назбедеуге жезден таға.
Бір туған Аспан, Бозғұл егіз едік,
секілді біреуі – жең, бірі – жаға.

Деген бар айтсаң білер, ашсаң көрер,
аршылмай арнадан су, ақпас саға.
Адамзат тіршілікте таппас тыным,
өлгенше ойлап қамын бала-шаға,

Жанассаң жаксылармен жан сүйсінер,
асылдың жұрнағындай қымбат баға.
Жан болсақ, жалғаншының миманымыз,
абзал дейд нəпсіңді əр кез тимағыңыз.

Əмірін ақтың бажайласа əркім,
табад дейд күнде кəмəл, иманыңыз.
Жар-досты жақын-жуық жабырқатпай,
құрмалап көлеңкеңе жинадыңыз.

Қарып пен касерлерге қамқор болып,
жетімді, жесір менен сыйладыңыз.
Ары үшін ағайынның əр жерлерде-ақ,
жасқанбай жанды талай қинадыңыз.

Əкеңіз Өңгебай мен шешең Мақта,
олар да қойған жандар кеулін аққа.
Беделің екі жұртқа бірдей болды,
бейне бір халифадай мінген таққа.

Алланың артық берген ықпалында,
Балқы Базар Оңдасұлы

кеткен жоқ абыройың ешбір жаққа.
Жай жерден жарып шыққан бəйтеректей
туымың болды лайқат дəулет, баққа.
Атадан азып туған баз біреулер

зорға жүр елтіп күнін өлмей шаққа.
Əлемге əлін білмей таң болады
орынсыз ой толқытып əр тарапқа.
Симұрық Сүлейменнен бір ұялып,

қамалған деп айтады көһи Қапқа.
Тыңдалмас айтушының сөзі оңбаса,
түзелмес қисық ағаш тезі оңбаса.
Қандырмас халық мейірін суы аз құдық,

ағатын тұс-тұсынан көзі оңбаса.
Кей жаман атасына асылады,
нағылсын ата байғұс өзі оңбаса.
Сейітқұлдар өскен ауыл, сегіз жүйе,

деген бар аруақты ерде болар кие.
Сол елдің бір қызына ұрынып ем,
қалыңы бір жүз сом мен жиырма түйе.
Тəуекел кемесіне мініп тұрмын,

жеткер деп қазинаңнан жаббар ие.
Алқасы ағайынның керек боп тұр,
дегендей ер қысылса, иектен сүйе.
Ғаламға шаһ Сүлеймен сұлтан болған,

оның да дəрежесі тайған қолдан.
Тұрақсыз көрген дəуір көшкен бұлттай,
ешкімге жолдас емес дүние жалған.
Бейнетпен өтті өмірі талайлардың,

итшілеп рəт көрмей жиған малдан.
Балқы Базар Оңдасұлы

Сасқанда ерді иектен сүйейтұғын
жанашыр жар-дос қымбат шын қадырдан.
Ат салып екі талай егес жерде,
ар үшін аямаушы ең мал түгел, жан.

Бір жөттің мың теңгелік қарызы үшін
Ғалыны базар сатқан баба Раушан.
Біраз күн біз келгелі өтті деймін,
базарға бүгін қонсам, бес түнеймін.

Жайлы орын, сыйлы тамақ, сыпайы сөз,
ықыласпен еткен құрмет жетті деймін.
Əр уақта абыройдан айырмасын,
жалбарып жаратқаннан көп тілеймін.

Жақсыға жай білдіріп, жағдай айтып,
білместен етіп дəме, өксімеймін.
Қолда пұл, қорада мал кемдігінен
ерлерге өздеріңдей иек сүйеймін.

Əлмəмбет Базарды қызыл кірпіштен салынған, он
шақты бөлмелі үйіне төрт-бес күн қондырып, жырлатқан
соң, соңғы күні оның астына ат мінгізіп, үстіне шапан жа-
бады да: «Жеңгемнің көрімдігі», – деп, 100 сом күмістей

ақшаны сол арада санап береді.
Қалған жиырма түйені Базарға Дəйт ұранды Шөмекей-
лер жинап береді. Сүйтіп, Базар Əлипаны алады. Одан
Пірлібек, Нұрлыбек, Нақыпбек, Əмзебек деген төрт ұл,

Күнзада, Балзада деген екі қыз сүйеді. Нұрлыбектен –
Құрақбай, Нақыпбектен Тұрмағамбет деген немерелері
болады. Олар кəзірде Өзбекстанның Тамды, Кенимех
аудандарында тұрады.

Базар жырау Қазалының түрмесінен шығып, Қызыл-
дағы аулына қайтып келе жатады. Жолшыбай ол Шөме-
кейдің үлкені –Тоқаның атақты биі, əрі байы Назарға кеп
сəлем береді. Базардың сонда биге айтқан ұзақ жырының

үзін дісі ғана сақталған:
Сəлем беріп, қол алған
мен Балқының Базары.
Дəулетіңе кез келдім,

сіз Тоқаның Назары.
Алты ай жатып түрмеде,
арып-ашып келемін,
Назекеңді көргесін,

Базардың кірді ажары...
Сақалың алтын, мұртың жез,
дəулетіңе келдім кез.
«Сөйле!» десең, Назеке,

табылады бізден сөз...
Балқы Базар Оңдасұлы

1875-жылдары Шөмекей Бозғұл, оның Шобдар ата-
лығынан шыққан атақты Алмат батыр əрі би (Хиуаға сар-
дар болған) Базарды жырлап берсін деп Арқадағы Аққұм
дейтін аулына (қазіргі Ақтөбе облысына қарасты Ырғыз

ауданы) шақырады. Сол жылы Базар мінерге жарамды ат
таба алмай, шақырған жерге бара алмай қалады. Келесі
жылы ол ұят болды-ау деп, Алматтан кешірім сұрайын
деп, жаман атымен жолға шығады. Жолшыбай ол мың

жылқы біткен Шөмекей – Бозғұлдың Дөсегі Маутанбайға
кеп жағдай айтып, бір аттың майын сұрайды. Сараң бай əр
нəрсені сылтау етіп, Базарға ат бермейді. Енді амалы қал-
маған Базар жаман атымен арада бірнеше күн қонып, əрең

дегенде Алмат сардардың Аққұмдағы аулына арып-ашып
жетеді. Ол сəлем беріп, киіз үйдің табалдырығынан аттай
бергенде, төрде жатқан ашулы Алмат сардар:

Сонда бір аяғы іште, бір аяғы сыртта тұрып, Базар
өлеңді ағытып қоя береді:
Арғы атаң Əлібектен батырларым,
келіскен содан бермен ақырларың.

Ордаңа өзім іздеп биыл келдім,
келсін деп өткен жылы шақырғаның.
Жер шалғай, алыс жолға ат табылмай,
себебі сол еді, сардар, жатырғаным.

Ырзамын сөкпек түгел, соқсаң да, аға,
кеуліме келмейді кейіп, ақырғаның.
Тұқымы жылқыңыздың құла алады,
күлте жал, құйрығы ұзын шұбалады.

Ашқа азық, азға қамқор болып талай,
алдыңнан қайтқан күліп жылағаны.
Балқы Базар Оңдасұлы

Қайратың қара түгел ханға мəлім,
қолыңнан мені өлтірсең кім алады?
Сонда да, сардар, сіздің алдыңызда
қалмайын сөзімді айтпай сыбағалы.

Не сөз бар қайратыңды халық көргесін,
кісіге тай сұраса, ат бергенсің.
Қазақтың киіз үйлі таласы жоқ,
өлшеусіз осынша артық бақ бергесін.

Иманым тас төбеме кетті шығып,
қараудың тарғылындай тап бергенсін.
Қалайда бұл қатерден құтылармын,
сөйле деп тəңірім тіл мен жақ бергенсін.

Тұқымы жылқыңыздың өңшең құла,
өсірдің балдарыңды етіп бұла.
Бекеттен бермен қарай бабаларың
өтпеген бір-бірінен кем боп, сірə.

Тең болып текті жерден қосылып жар,
кетіпті өле-өлгенше кеулі тына.
Атаңыз Киікбайға оқ тигенде,
өзі аттап, түсіріпті анаң Қына.

Болғанда ағам Алмат, жеңгем Күміс,
ешкімге біткен емес мұндай туыс.
Ақырып Алмат ағам сыртқа шықса,
болады Əлім, Шөмен бір-ақ уыс, –

деген кезде, мақтау сүйетін Алмат басын көтеріп, База-
рды қасына шақырып отырғызады. Оның себебі де бар
еді. Оның атасы Киікбай батыр ақ табан шұбырынды
кезінде қалмақтармен соғысып, оларды қатты қырған.

Сонда қалмақтың бір мергені мұны садақпен атады. Оқ
Балқы Базар Оңдасұлы

Киікбайдың қара санына қадалып, бұлшық етті жыртып
барып тоқтайды. Батыр қансырай бастайды, ешқандай
ем-дом қонбайды. Сонда ескі ырым бойынша, өмірі басқа
еркекке көзін салып көрмеген Қына бəйбіше Киікбайдың

үстінен аттап, оқты түсіреді. Базар осыны айтқан кезде,
əруаққа шыдамай кетіп, Алмат сардар жырауды қасына
отырғызып, тездетіп шəй-суын бергізеді. Сол аралықта
жақын жердегі ауылдарға кісі жіберіп, елді жинап алады

да, Базарды жырлатады. Оны сол жылы күзге шейін жібер-
мейді. Ақырында Алмат сардар Базарға ат мінгізіп, шапан
жауып қана қоймай, оның алдына əурігі мен он қысырақ
(бір айғырдың үйірі!) салып, еліне ырза қылып қайтарады.

Базар алдына жылқыларын тізе-тіркеп айдап келе жа-
тып, Қарақұмда баяғы өзіне аттың майын қимаған Дөсек
Маутанбайдың аулына тап болады. Бұл кезде бай қайтыс
боп, елі-жұрты оны жерлеп жатыр екен. Базар да кеп, тізе

бүгіп отыра қалады. Байды жерлеп, қабырына құран оқып,
қол жайғаннан кейін, Базар сол арада суырып салып:
Би, батыр, байлар да өткен кос сабалы,
Сансызбай мырза да өткен Қошқаралы.

Итшілеп ішпей-жемей жисаң-дағы,
жоқ екен жалғаншы итті іж қарары.
Сүйген жар, айдаған мал, жиған дүние
қаңырап артында ердің бос қалады.

Арман не ең болмаса өлген кезде
құрмалап қойса қолдан дос-жараны.
Кей байлар төрт түлігі сай болғанмен,
сусынға толмай кетті-ау тостағаны.

Маутекем аттың жайын көп айтып ед,
сонда да екі қолы бос барады, –
дейді де, Қызылға қарай жүріп кетіпті.
Балқы Базар Оңдасұлы

1890-жылы, бұрынғы Қазалы үйезінің Сарытоғай болы-
сына қарасты Əлім руының Төртқара тайпасының Сейітқұл
бөліміндегі Дүйсеней аталығына жататын Темір дің жаңғыз
баласы Түменбай мырза 27 жасында, Арқада жылқыда,

отарда жүргенде, қорасан шығып, қайтыс болады. Оның
ата-анасы Қазалыда салықта қалады.
Түменбай мырзаның екі əйелі бар еді. Оның біреуі
Сырым Əлмəмбет Өңгебайұлының туған қарындасы екен.

Түменбайдың қазасын ата-ана, қайын жұртына естірту
үшін Əлім, Шөменнің басты адамдары жиналып, Базарды
Қазалы қаласына алдыртады. Базардың сондағы айтқан
кеуілқосы:

Сап, азамат, сардар бек,
сөз сөйлейін, сабыр ет.
Жəрдəм бергей тіліме
жаратқан жаббар құдірет.

Кеудеде жаным барында,
ерінбеймін алыңда етуге,
беглер, қызымет.
Кəдірін білсең, кісіге

тірілікте бəрінен
денсаулық деген зор дəулет.
Аңдып жүрген адамды,
аңсызда келіп соғатын

ажал деген бір нəубет.
Сондықтан бүгін сіздерге
айтайын деген сөзім бар,
қаумалап келген əлеумет.

Таудан аққан, тас жарып,
сарқылмас Сырдың көзі бар.
Балқы Базар Оңдасұлы

Шеберлердің қолында
еменнен кұрған тезі бар.
Орынсыз кеңес айтпаймын,
əр нəрсенің кезі бар.

Құлағың сал да, тыңлай қал,
Төртқараның ішінде
Темір байдың баласы
Түменбай атты жаңғыздың

аз ғана мұңлық сөзі бар.
Тау болмайды жүйесіз,
əулие болмайд киесіз.
Шаруаның сəні жоқ,

табаны жалпақ түйесіз.
Елжіреп баурың перзентке,
еміреніп сүйесіз.
Тірнектеп жиған дүнияңнан,

жағасыз, жеңсіз, жалаңқат
табылса, зорға киесіз.
Опасыз шіркін жалғанға,
бұ сөзімді есіткен,

ерлерім, əбдəн күйесіз.
Күйінесіз дегенім,
жаңғызы өліп, жар құлап,
Темірдің ауыр дəулеті,

бəрі де қалды иесіз.
Жад етіңдер,

жарандар,
жаратқан жаңғыз Алланы.
Бауыры суық қара жер
жан біткенді жалмады.

Күндері біткен шағында,
гүлдері солған уағында,
Балқы Базар Оңдасұлы

кімдердің ата-анасы,
кімдердің қатын-баласы
артында шулап қалмады?
Тау күйініп, тас жанар

келсе ақтың пəрмəны.
Алладан пəрмəн келгесін,
мырзаңыз тастап, аттанды
екі бірдей орданы.

Əулиеге ат айтып,
Қорасанға қой айтып,
жалынғанға болмады.
Бола ма деп бір сəуе,

аямады жаны үшін
қойдан – қошқар, жылқыдан
жылжыған қос-қос жорғаны.
Əруағы күшті ауыр дерт –

Қорасан баба орнады.
Бірте-бірте меңдетіп,
күннен-күнге зорлады.
Елі-жұртын көре алмай,

көрісіп, тілге келе алмай,
кеулінде кетті арманы.
Ұйқы көрмей, ас ішпей,
екі бірдей алғаны,

тілегін тілеп жаңғыздың,
ертелі-кеш зарлады.
Сол уақыттар болғанда,
Түменбай атты жалғызың

бастан кешкен күндерін
былай деп айтып толғады:

мен халыққа болдым Түменбай.
Талай жерде таңданттым,
Балқы Базар Оңдасұлы

аттан озған құнандай.
Жиырма жеті жасымда
тап қылды тəңірі басыма
ашылмас қара тұманды-ай.

Осы кезде жатырмын
жаратқан жаңғыз иемнің
не қыларын біле алмай.
Амалым бар ма қылатын,

əттең, дүния опасыз,
арманда кеттім сыналмай.
Өзіммен қатар бірге өскен,
замандас, туған-теңдеспен,

кеткенім бе шынымен
армансыз ойнап, күле алмай?
Жазатайым осыдан
кетсе көзім жұмылып,

қалғаны-дағы иесіз,
көк алалы көп жылқы
Арқада тағы құландай.
Əдірə қалғыр сабаның

қымызы тұрса құйылып,
қаумалап күнде қарындас,
келуші еді жиылып.
Енді қайтып қатарға

енбесімді білгесін,
кеткені-дағы түңіліп.
Екі бірдей алғаным,
қаламдай қасың қиылып,

қабағың тастай түйіліп,
отырсыңдар күндіз-түн,
ішіңнен жарап, бүгіліп.
Ұйқы көрмей, ас ішпей,

əлдə қандай болад деп,
жаңғызға қарап үңіліп.
Балқы Базар Оңдасұлы

Жаман айтпай, жақсы жоқ,
жазатайым осыдан
кетсе көзім жұмылып,
қалғаның-дағы сорлылар,

жар басында қамалған
серкесіз қойдай иіріліп.
Амалым бар ма қылатын,
бұ шамаға келгенде,

Арқаның құба жонынан,
топырақ тұрса бұйырып.
Өзіңнен жəрдем болмаса,
Түменбай құлың сасып тұр.

Бір ауырлық еңсемнен
бүгінгі күні басып тұр.
Жұтамын деп қара жер,
аңқайтып, аузын ашып тұр.

Қасымнан кетпес қарындас
бəрі де бүгін қашып тұр.
Дос мұңайып, қайғырып,
дұшпанның кеулі тасып тұр.

Қайтпаған таудан таланым,
жабығып қатты, жасып тұр.
Боларын мұндай білгенде,
биылғы жылы Арқаға

шығар ма едім отарға?
Жаңа байқап жатырмын
кеткенімді қайтпайтын
барса келмес сапарға.

Олай демей, не дейін,
жан қиланып, жай таппай,
алқымға таяп ажал тұр,
кезеніп оғын атарға.

Оқ тисе марал өкпеден,
келеге келіп ол, сірə,
қосылар ма қатарға?
Осы бүгін күн бата,

əрі кетсе, таң ата,
одан кейін бұл дəурен
болар ма екен біздерге
енді бүйтіп жатарға?

Ағайын, туған, елімді,
көре алмай өскен жерімді,
қалғаным ба, шынымен,
құлазып жалғыз жапанда?

сендерге,
кош, аман бол, алғаным.
Бұршағың салып мойныңа,
жас сорғалап қойныңа,

екеулеп бірдей жалғыздың
тілегін тілеп зарладың.
Зарлағанмен, не пайда,
тілегіңді бермесе,

көзіңнің жасын көрмесе,
көтермеске əл нешік,
құдіреттің пəрмəнын?
Атам менен анамды,

бірге өскен жолдас-жорамды,
қолдарын ұстап, қоштасып
көре алмадым, сол болды
көкіректегі арманым.

Менен сəлем бəріңе,
жасың менен кəріңе,
қош болыңдар, көре алмай,
артымда тірі қалғаның, –

осыны айтып мырзаңыз,
ұсынып мойнын, көз жұмып,
ақирет сапар жолына
аттанған, тастап мал-жанын.

Ойлап тұрсақ, осындай
əуелі шаттық болғанмен,
ақыры – харап əммəның.
Сол себепті марқұмның

нағашы, қайны, өз жұрты,
туысқан-туған, бірге ұлты,
қайырлы болсын бəріңе,
ылаж жоқ үкіміне Алланың.

1901-жылы сол кездегі Қармақшы ауданына Жамансыр
болысының кəдірлі биі əрі батыры Қаратамыр Төребай
Пішəнұлының жаңғыз баласы Ысқақ 18 жасында қайтыс
болады. Сол жылы Қалыңбас деген жерде, Ысқақ қайтыс

болғаннан үш ай кейін, Құлыс Кете Бекет бидің үш жүз
қара үй тігілген үлкен асы беріледі. Осы асқа Кете, Шөме-
кейдің бар жақсысымен қатар, Ақмешіт (Қызылорда) жəне
Қазалы үйездерінің арасында, жер шалғай болғандықтан,

Төребай биге уақытында кеуіл айта алмаған елдің бетке
шығар азаматтары да болады. Соны ескерген жиын кеулін
аулау үшін, Қызылқұмға арнайы шабар жіберіп, Базарды
шақыртып алдырады. Сонда жиналған көптің алдында

Базар мынадай кеуілқос айтады:
Көп жиылған, жамағат,
атаның ұлы азамат,
бір шыбындай ғəріп жан

бəндəға кем-күн аманат.
Жарлылық пенен жаңғыздық
жаман досқа қылар мат.
Қоныстың шалғай жырағы

ағайыннан қылар жат.
Хан салғандай кəделі
орын едің рабат.
Тоңға салса, томырылып

қайыспайтұғын қожполат,
көрмегелі көп болды,
жүрмісің, мырзам саламат?
Атаңыз дегдар сығайдан,

анаңыз асыл құмайдан.
Екі асылдың сұлыбынан
Балқы Базар Оңдасұлы

сəтті күні пайда ғып,
жаратқан жаббар ылайдан.
Ажалға айла болмайды,
дəулет пен бақыт, шырайдан.

Ауазаң асқан ер едің,
Түркістандық крайдан.
Қырымнан қырқа жол шексе,
хас қазанат жануар

күннен күнге тыңайған.
Бір тер қатса, жабырқап,
жабы шіркін мұңайған.
Сабырдан өзге шара жоқ,

қайтыңыз, мырзам, ырайдан.
Бұл секілді нəубеттің
ақырын тілеп құдайдан.
Əуелден əуел болғалы,

атамыз Адам пайғамбар
жалғаншы фəни дүнияға
қатарын түзеп қонғалы,
неше күре ел өткен.

Ол өткен елдің ішінде
Рүстем, Дастан ер өткен.
Олардан да өзге ерлер көп,
сол заманнан бері өткен.

Ғəріпті көрсе, аяған,
кəпірден төніп қараған
Əзіреті Əли шері өткен.
Құдіреті күшті құдайым,

бір жерді ылди, бір жерді
асқар биік бел еткен.
Бір жерді шөл, бір жерді
айдын шалқар көл еткен.

Əңгімемнің ажары
Балқы Базар Оңдасұлы

өткерген ұндай електен.
Қай кезде де қайыл боп,
өкпелемейді коңсысы,
егесіне болса кереккен.

Халық ағасы Төребай,
ақырын Аллаң жеткерсін,
сыныпты бұтақ теректен.
Сабыр қыл, інім Төребай,

билігің бар дауға сай,
ерлігің бар жауға сай,
бұлт аспайтын басынан
Абылайдың тауындай,

жеті атаңнан келеатқан
ежелден берген абырой.
Нарға ылайық жүк болды,
мырза Ысқақ Ағытай.

Елестейтін-ді кеуліңе
бұлтқа кіріп тұрғандай
төбеден ауып Күн мен Ай.
Асықақ мырза аттанды

дəл он сегіз жасында,
мекені болғай шырақтың
сегіз пейіш – кең сарай.
Сират көпір аузында

атам деп, Сізге қауышқай.
Үрлер құшып үжмақтан,
жəннаттан алғай жақсы жай.
Көктен ұшқан көк сұңқар

тау бөктерлеп ұшатын,
тас бөктерлеп қонатын.
Жаратқан жаббар кəр қылса,
өрден аққан дария

сағасынан тынатын.
Ер көтерген көк сүңгі
күні бітсе, шарт етіп
ұңғысынан сынатын.

Қайысқан сынды полатың,
қайрылып сынды қанатың.
Өлімнің қатты əсері –
өзегің өрттей жанатын.

Жағдайсыз жерден оқ тисе,
əркімдер естен танатын.
Көтермекке хал нешік
Алланың салған санатын.

Алма мойын, құба үлек
шалқұйрықтан туатын.
Балдағы алтын айболат,
тарыққан кезде ер керек

тартып белге, буатын.
Шөл қылмағай, құдайым,
байтақтың күзер, суатын.
Əзіреті Дəуіттің

отыз ұлын алғанда,
басына қайғы-қасірет
құдіретіменен салғанда,
сонда көргені Сүлеймен.

Сізге де бергей жаратқан
солардың сабыр, қуатын.
Қосыңды сал саулықта,
тапсаң жердің беркіне.

Басын қосқан ер азбас,
тапса бір ердің мертіне.
Жақыптың көзі көр болған,
Балқы Базар Оңдасұлы

күйініп ашу өртіне.
Жүсіптің кеулі шад болған,
сұлулық, шырай көркіне.
Ақырда құл боп сатылған

ол Мысырдың кентіне.
Басы жұмыр бəндəсын
жібермейді егем еркіне.
Лұқман да айла тапқан жоқ

ажалды кұлдың дертіне.
Хан мақтанар жұрты бар,
пір мақтанар мүриді бар.
Дүния – қашқан алтайы,

көрсе, көздің құрты бар.
Алымдардың қолында
арабы, парсы, түркі бар.
Ер еңкейсе, ел сүйер,

ер тілеуін ел тілер,
атамыз қазақ ғұрпы бар.
Туысыңның кемі жоқ,
берік қақпалы шəһəрдай

даруазалы құлпы бар.
Алыстан дұшпан сескенген
əруақты ерсің, бұлты бар.
Бір адамның сұлыбынан

өзіңдей-ақ ұл туар.
Жүзді аузына қаратқан,
алдынан топты таратқан
Қарадос пенен Сансызбай,

атаңызда өткен Күнтуар.
Арғы атаңыз Ерназар
дабысы желдей гулеген.
Балқы Базар Оңдасұлы

Қаһары келіп кектенсе,
жебесін тасқа түйреген.
Адалдық жолға жан қиып,
арамды кеулі сүймеген.

Іренжітіп ешкімді,
шалпысы жұртқа тимеген.
Ай мүйізді қошқардай
мекіренген сөзіне

көрмеген жекжат күйлеген.
Өтетілеу, Сарытай,
Мөңке, Қылышы би өткен,
бес Бозғұлдың баласын

нəһəндай өрге сүйреген.
Ақ нұрынан жаралған,
сақтап өзін арамнан,
дін мұсылман халқына.

Жол көрсеткен адалдан,
ақтың досты Мұстафа, –
олар да өткен дүниеден.
Қабырғалы қара нар

қабырғадан саз кешсе,
қайыспай тартар ауырды.
Қабағын қағып білдірмес
омыртқадағы жауырды.

Алдыңда ағаң барында,
атандай бұтыңды алшайтып,
жарасар көрсең ауыңды.
Екі талай жерлерде,

кеудеден жаны кеткенше,
ер қимайды бауырды.
Қиядан дұшпан көз салар,
көрсетіп қойсаң дауыңды.

Байтаққа керек ер едің,
өзіңе өмір бергей деп,
тілейміз ақтан сауыңды.
Түгі сұлу көрінер

тұра қашқан түлкінің.
Пайдасы көп шаруаға
күздікүнгі сілпінің.
Жапырағы жайқалған

көкорай, шалғын майсаға
зияны тимей кетпейді
қазанның қара бұлтының.
Опасы бар ма дүнияның,

өте шығады шұбырған
тозаңындай жылқының.
Арманы бар ма жігіттің,
азды-көпті жинаған

егесі болса мүлкінің.
Қожа Ахмет Иассауи,
Төребай жанға бір ұл бер,
пірі едің қазақ, түркінің.

Бұл заманда би бар ма
Темір, Тұяқ, Мұраттай,
айшылық жолға азбайтын,
белді туған құр аттай?

Келе алмай қарсы кеселеп,
жұрттың бəрі жол берген,
жапырылған құрақтай.
Біліміңе болайын,

тасты жарып, қайнаған,
бəһəрда аққан бұлақтай!
Қамқорлық еткен кəріпке,
шеніне дұшпан жолатпай.

Қасарысқан кез болса,
Балқы Базар Оңдасұлы

қайыспай кеткен полаттай.
Олар да көшкен жалғаннан
бір күнгі қонған қонақтай.
Пішекем де өткен дүниядан,

атамның салған жолы деп,
анамның пішкен тоны деп,
əлсіздерді жылатпай.
Қиянат қылып орынсыз,

жылатқандарды ұнатпай,
белдескендерді мерт етіп,
қиядан тартып құлатпай,
солар да кетті пəниден, –

паяны бар ма шіркіннің,
төгілген қолдан сынаптай?!
Одан туған ер едің
тай жолбарыс сияқты-ай!

Туысыңның кемі жоқ,
ұстасқан қолды қидырған
айбалтаның бауырында
полаттан салған қияқтай!

Қиядан арға ат салдың,
қынада қайрат шыдатпай!
Қайсы бірін айтайын,
өзіңе берсін денсаулық,

көнеден қалған мешіттің
орнындағы ер едің,
жалғыз жанған шырақтай!
Базар осылай деп кідірген кезде, Төребайдың жылап

отырғанын көріп, оның кеулін жұбату үшін, кеуілқосын
жалғастырып, батырды сабырға шақырады:
Бай көркем, батыр шешен, бітсе дəулет,
жақсымен кеуіл ашылар, етсең сұһбет.

Ашпайтын Əзірейіл есік бар ма,
дем бітіп, басқа келсе кезек-нəубет.
Əйтеке, Қазыбек би, Үйсін Төле,
тапқан жоқ ажалға айла Балқы Баубек.

Арғы атаң Ерназардан бермен қарай,
əулет ең, бақ айналып, тұтқан сəулет.
Дегенмен бір, бəрі Ерназар,
тұқымы Күнтуардың – нағыз əулет.

Жарылғап, батыр Пішəн, сардар Алмат,
жүргізген ханы Елікей, үкімі хат.
Пірəлі, Тампыш, Жұбан, Мұрат, Тұяқ –
бұлар да белгілі орын, ежелгі зат.

Жабыдан жарып туған би Жанболай,
əр қалай айтар сөзге болмаған мат.
Бəшеке, би Самырза, ер Қойытбай,
күйлеген дабысына көрмеген жат.

Дүнияны үрлеп ішіп, шайқап төгіп,
бəрі де кетті мініп ағаштан ат.
Байтақ ел Қарақожа – мың жарым үй,
Қыстаубай талай жауға тарттырған күй.

Сарытай, Өтетілеу, Мөңке, Қылыш,
өтіпті би Күнтуар, бір қатар би.
Солардай жақсы барда, жұрт аза ма,
бірі – уық, бірі – түндік, біреуі – ши.

Үлгілі шəкірт азбас деген сөз бар,
бола ма көн күдері, көрмесе іи?
Бəшеке, Сарыбай Сəдір, жүйрік Бостан,
хан болған балғасымен халыққа Достан.

Табылып сөздің теңі, желікті ағаң,
бөкендей бауырын төсеп, желге жошқан.
Арғы атаң Ерназар мен Сары да өтті,
адасып айрылғанды талай қосқан.

Күмірə демі бітсе, бəндə ғəріп,
мысалы, сұр киіктей мерген тосқан.
Дос түгел, дұшпаныңа саулығыңда
кем емес сырт айбатың жолбарыстан.

Жеткізіп жеті атаға бектігіңді,
жаратқан айлап артық уел бастан.
Артылған ауыр жүкті нар көтерер,
гөзелім, көп мұңайып, жеме пышпан.

Үстінде төртінші қат Иса көктің,
жаралған əмірі сол дейд кұдіреттің.
Оқ тисе қабырғадан, қайыспайтын
қаназат тұқымы едің нағыз бектің.

Қайғыңа халқың ортақ қай кезде де,
үстінде тілектестік, тура ниеттің.
Иншалла, əруақ орны қали қалмас,
тілегі тышқары емес Сізден көптің.

1901-жылы бүгінгі Қызылорда облысына қарасты Қар-
мақшы ауданының Қалыңбас деген жерінде Құлыс Кете
Бекет бидің үш жүз үй тіккен үлкен асы болады. Бұған сол
кездегі екі үйез – Қазалы мен Ақмешіттен (Қызылорда)

көп ел келеді. Асқа Базар жырау да шақырылады. Базар
келген ақсақал-қарасақалдардың қолын алып, сəлем бе-
реді. Солардың ішінде дін ғылымын көп оқыған, Бұхарда
медіресе бітірген, Сыр бойына дəрпі жайылған, атақты

Табын Бөлекбайұлы Қалжан Ахун да бар еді. Шөмекей
Бозғұл Сарғасқа Ораз ақынның күйеу баласы ол Базарды
сыртынан естігенмен, бірақ жүз таныс емес екен. Сол жерде
Қалжан жайына қарап отырмай, Базарды қағытып:

едім. Келбетіңізге қарасам, ілім оқып, өсиет айтуға лайық
па деймін. Мынадай... өлең айтып, жыр жырлауға бір түрлі
қимай отырмын, – деп əзілдепті.
Сонда Базар Қалжан ақынға:

ділінен таба ма? – деп сұрақ қойыпты.
Қалжан сонда оған:

табады, – деп жауап береді.
Базар сонда тұрып:

бар. Олардың əр қайсысының істейтін кəсібі бөлек, тілейтін
тілектері басқа. Сол тілектері мен кеуіліндегі ниеттерін
мен сізге айтып берейін, төрелігін ел-жұрт айта жатар, –
деп домбырасын қолға алыпты. Базардың сондағы айтқан

өлеңі мынау екен:
Ауру-сырқау көбейіп,
елдің құты қашсын дер,
Балқы Базар Оңдасұлы

əлпештеген біреудің
жаңа түскен келінін,
қара албасты бассын дер,
əулиеге ат айтып,

қорасанға қой айтып,
абыржып əбден сассын дер,
ат шаптырып алдырып,
басына зікір салдырып,

дəулетін судай шашсын дер,
ол – бақсылардың тілегі,
Сондай тілек бола ма,
жақсылардың тілегі?

Жаны ардақты жақсының,
күнде бірі өлсін дер,
жаназасын оқы деп,
шақырушы келсін дер,

скат, құран шығарып,
малы мен мүлкін бөлсін дер,
сол бөлінген олжадан,
өзгелерден көбірек

сыбағама берсін дер,
ол – молдалардың тілегі,
Жақсы тілек бола ма,
сонда олардың тілегі?

Моллалар, сауап іздесең,
Құраныңды оқы молаға.
Басына түне демеймін,
келіңдер қайтып қонаға.

Өлім барды шашады,
жоқтың артын ашады,
қосыла сендер тонама.
Балқы Базар Оңдасұлы

Жылап-сықтап жатқанда
олжадан ойың барларың
қараң құрсын,

жолама!
Тірінің кеуілін ауласаң,
дүние үшін жолдан аумасаң,
мен сендерден садаға!

оқып, күңіреніп,
сары уайым саласың,
Берсе, қағып аласың.
соларың дұрыс бола ма?

Кəтесі болса сөзімнің,
аямаңдар, айта бер,
кеуіліме менің қарама!
Ақ жарылқап, күн туып,

күнде қызық болсын дер,
келін түсіп, ұл туып,
үйге бала толсын дер,
жамандық тілек тілейтін

жауыздың гүлі солсын дер,
азаматы елдің аман боп,
басына бақыт қонсын дер,
ойын ойнап, жыр жырлап,

мерекелеп, той тойлап,
тамашасын көруге
жұрт жиналып келсін дер,
бұл – жыраулар тілегі.

Сол тілекті тілейтін
Базар да соның бірі еді.
Сол жерде не дерін білмей, қысылып қалған Қалжан
Ахун:

едім. Сыныңыздың сыйысарлық екенін еске алып, сізден
кешірім сұраймын, айыбымды өтеймін, – деп, жігіттерін
жұмсап, Базардың үстіне екі баулы жібек шапан жауып,
қайыр-ырза қылып, жыраудың қолын алыпты.

1905-жылы Шөмекей тайпысының Көнек ата лығынан
шыққан, елдің ажарлы азаматы Жалғасбай Базарды арнайы
шабарман жіберіп шақыртып алып, бір апта бойы жырлата-
ды. Қонақтықтың соңына таман Базар Жалғасбайға арнап

мынадай мақтау сөзін толы жұрттың көзінше шығарып
айтады:
Басталық сөзді əуелі біссімілл деп,
келіспес біссімілл сіз басталған кеп.

Əл келсе, қызымет етпек айып емес,
жақсыны аты шыққан демейді тек.
Бұл сөзді айттым арнап атыңызға,
Жалғасбай, халыққа тола туып ең бек.

Бір туған Шөмекейдің төрт баласы
атамыз – Аспан, Бозғұл, Тоқа, Көнек.
Кейінге халық тыңдарлық қалмаса сөз,
жүрерміз, мезгілі өтсе, уайым жеп.

Күнбе күн көз алдыңда өзгеріліп,
тұрмайды бір қалыпта шарқи фəлек.
Жерлерде екі талай ердің жайын
ескеріп, ер тыңлайды айтылса кеп.

Айтылса ұнамды сөз, ғибрат алмақ,
есуас бізді қисық жолға салмақ.
Жалғаншы сырты сұлу мекер заңлас,
келеатқан жан біткеннің бəрін де алдап.

Тірнектеп тіршілікте жиған дүния,
қаңырап, артында ердің есіз қалмақ.
Күрмеуге қысқа жіптей жеткізе алмай,
Дем бітіп, таусылса өмір, үйістіп жүріп,

бір күні сұм қара жер жұтар жалмап.
Балқы Базар Оңдасұлы

Илалап, тіршілікті жүрміз жалғап
Жасыңнан жоқтық көрмей, бағлан өскен
ер едің, талай қызық бастан кешкен.
Шырмалып шиеленген іс түйінін

алдыңнан, арнап келіп, əркім шешкен.
Көзіңнің қырын салып қай кезде де,
үміт бар шығармас деп бізді де естен.
Құдірет топырағын артық үйген

бəндəсың, қай кезде де халқы сүйген.
Болғанмен қанша қиын, барса алдына,
іс болмайд шешілмейтін əділ биден.
Жамандар жаңғыз басын қорғай алмайд,

жақсының шерепеті жұртқа тиген.
Сарапта сандағы ердің бірі болдың,
падышадан шен тағынып, шекпен киген.
Азғындап, ата жолын тұтпақ түгел,

көбісі есіл ердің құмға сиген.
Жасыңнан қатарға еніп, міндің атқа,
кəдірлі болды басың дос пен жатқа.
Өзіңнен өмірлі болса, кейін болмас,

Тəждəулет қалды жарап қолғанатқа.
Оңалар орнында бар деген сөз бар,
Нұрділдə егеленді рабатқа.
Ұстарлық ата жолын қалса жүрəт,

жеткені жалғанда ердің шын мұрадқа.
Пайдасы бір жақсының көпке тиер,
қол артқан қор болмайды азаматқа.
Көп еді қайратың да, ақылың да,

күліп жүр талай дұшпан тақымыңда.
Балқы Базар Оңдасұлы

тексерме деп,
кəрияның қалған мирас нақылында.
Мұстафа жастан жапа көп көргенмен,
таптырған дінге кəмəл ақырында.

Халқы үшін қайратты ерлер қияр басын,
жамандар жатқа санайды жақынын да.
Дабысың Бағдад, Мысыр, барды Шамға,
жігітсің ерте ілескен ұлы шаңға.

Ар үшін аянбайсың жаннан кешіп,
түйлігіп көк бүркіттей түскен аңға.
Орнымен əр уақта айтсаң жағдай,
аяқсыз қалмайд деген қадырданға.

Алланың мың бір аты, бірі – халық,
басқаны құмырсқаның өзіне анық.
Бəндəм деп өзі рахым ойламаса,
құтылмас еткен істен іжкім танып.

Белгісіз өлім – дұшпан, өмір тапшы,
шамшырақ бір күн сөнер, мың күн жанып.
Беред дейді Алла абырой сүйген құлға,
болмаған бұл дүнияға іжкім тұлға.

Ертең жоқ, бүгін көрген болып жатыр,
замана өзгеріліп жылдан жылға.
Мал-мүлік, бақ-дəрəжə, сəн-салтанат,
дем бітсе, тұрмай қалады қара пұлға.

Алланың артық берген ықпалында,
жетіп тұр созсаң қолың оң мен солға.
Бұхардың əміріне барғаныңда,
ылайқат зияпаңды алдың қолға.

Жалғасбай Қазалыдан келеді деп,
күттіріп, көп сарбазды қойған жолға.
Болмапты ондай құрмет
Балқы Базар Оңдасұлы

еш қазаққа,
сол кезде тұрдың қалай сыйып тонға?
Сізбен хан құрған мəжіліс салтанатты,
содан соң аралатқан əр тарапты.

Барғанда құсбегіге, сіз мінсін деп
күймеге жектіріпті парлап атты.
Өзімдей етіп құрмет, қарсы алсын деп,
жазыпты əмір оған арнап хатты.

Мінгізіп пайтонарба сейселемен,
жайларды жан көрмеген аралатты.
Кəдірлі ханзададай болды басың,
ұлыққа сол секілді зор айбатты.

Сайрандап абыройдың арқасында,
көтеріп қайттың, мырзам, кеуіл шатты.
Шөменнің бірі – Көнек,

баласы – төрт,
Көнекте Жолмырза еді бір жанған өрт.
Қошқардай аймүйізді соқыр туған,
нешеуді қайратымен етпеген мерт.

Сарқылып өлшеулі өмір, таусылса дем,
артпаған ажал кімге аумастай дерт.
Аумай тұр əзір оғың нысанадан,
көтеріп бармағыңды нұсқасаң серт.

Жаратқан, деген сөз бар, жаңғызға жар,
қас қапас ауыр жүкке арабы нар.
Хиуада өтті Андағұл,

Мəдəйім хан,
кісі асқан дарбазаға, құрғызып дар.
Алланың артық берген ықпалында,
сыйласып, сізбен таныс болған солар.

Жазбаса пешенеге, жағдай мəлім,
Балқы Базар Оңдасұлы

қаншама қинап жанды, қылғанмен зар.
Айламен адамды аз күн алдарқатып,
етпеген ешкімге опа бұ дүния қар.
Құмартып, көрмей сырттан əркім əуес,

гүжімге аты шыққан, миуасы бар.
Ауылың жəрмеңкенің базарындай,
жəннəттың, көрсең, көркі ажарындай.
Мейманның азы да бір, көбі де бір,

қайырып астананың қазанындай.
Алдыңа барған аңсап аш-арықты
қайтардың кеулін тауып, наза қылмай.
Үмітсіз, Сізден мырзам, адам бар ма,

иірімнің жемге айналған шабағындай.
Ұлықтың етпей мəһрум назарынан,
залымның сақтасын ерді азарынан.
Қамалып Қап тауында қалған Дажал,

алымның ертеңгі айтқан азанынан.
Деген бар, ұшырайды бір зауалға,
налытып ғəріптерді наза қылған.
Азабын əркім таңда тартад дейді,

тіріде ақ бұйрығын қаза қылған.
Халық қайыл ыпалына берген ақтың,
қанындай тамбай тұрсың қасқалдақтың.
Заманның дəупірімді тəуібіндей

қиналып ер қысылса, емін таптың.
Падышаға жүз көрісе барғаныңда,
қосшыңа ат мінгізіп, сарпай жаптың.
Зорласа өзіңдей-ақ жалғаншыда

басына қонар бақыт бір қазақтың.
Үлгеріп орынымен, жұмсап бəрін,
қызығын көрдің, сүйтіп, мал мен бақтың.
Балқы Базар Оңдасұлы

Талайдың тонын да алдық, атын да алдық,
өтпес деп бұ дүнияны қапыл қалдық.
Аударған жол ортасын жүргіншідей,
жетуге алдымызға жақын қалдық.

Бəндəның тірілікте бітпейді кемі,
келеатқан əуелінен ақыры – қамдық.
Шамаңша шариғаттың ұстап жолын,
тəртібін тұтқан ерсің мұсылмандық.

Жалғанда жарағыңның бəрі де сай,
қараға бұдан артық болмайды хандық.
Айрылар батыр бақтан, падыша тақтан,
бұйрықта болса пəрмəн жаббар хақтан.

Бір жерге жер ошақтай сыйғызады,
жүргенде зілдейсініп кəһи Қаптан.
Мысалы, абайласақ, адам – киік,
құрулы аңдып тұрған ажал – қақпан.

Ешуақта рахаттың келмейді өзі,
жан қинап, жоғында, əркім іздеп тапқан.
Ас беріп, тойындырдың талай ашты,
тон беріп, киіндірдің жалаңашты.

Бұйрықсыз болмайд деп іс жаратқаннан,
ар үшін аянбадың байлап басты.
Ықпалың ертеде өткен Ер Қосайдай,
екпінің еріткендей тау мен тасты.

Саулықта сермеп құлаш, қарыштап қал,
айырмайды ажал келсе, кəрі, жасты.
Тірілікте дүнияға тойым бар ма,
болмаса бір бəндəға бұ да пəсті?

Қуаңның қарға сақтайды нар қамысын,
білмейді жаман адам ар-намысын.
Балқы Базар Оңдасұлы

Теңшеңді теңін таппай шешпе деген,
білгендер аңлайды айтсаң сөз мəнісін.
Əркімдер ақылды ерден алар тағлым,
кім көрген ақылсыздың оңған ісін?

Адамның басы – Алланың добы деген,
білмейді болжап іжкім алдағысын.
Үйірден құтпан айғыр қумас саяқ,
өтеді сөз сүйектен, еттен – таяқ.

Кесерін қайсы кезде байқамаймыз,
алмас бар желкемізде тұрған таяп.
Рахат таптырмайды жатқан ерге,
жар кешіп, жапа шекпей жалаңаяқ.

Қамқоршы қысылғанға бағлан едің,
барымды қалғаным жоқ Сізден аяп.
Көрсетіп қызыл тілдің өнерлерін,
байтақтың білдік танып көп ерлерін.

Аралап аяқ жетер ой мен қырды,
көп кездік жоғарылы-төмендерін.
Жетіру, Байұлы мен Қаракесек,
кыдырдым Əлім менен Шөмендерін.

Ат мініп жақсылардан, шапан киіп,
үйірлеп талай малын көгендедім.
Дегендей алған нəрсе мақтанбаққа,
болмаса, дүния екен деп еленбедім.

Бас қосқан мəжілісінде сыпалардың,
атқардық не гөзел кемеңгерін.
Байтақтың бəпелеген біз жорғасы,
алқадан аянбайтын аққан терін.

Өз атым – Балқы Базар, əкем – Оңдас,
бұл сөздің білдірелік шыққан жерін.
Балқы Базар Оңдасұлы

Мың жасқа əкім Лұқпан жеттім деген,
дүниядан о да арманда кеттім деген.
Бас қосқан достарымен мəжілісінің
əр қайсын бір жасқа есеп еттім деген.

Сонша жыл сүрген дəурен, көрген қызық,
болмай-ақ бір күншідей өттім деген.
Жаһанды жалғыз өзің билесең де,
байқаңдар баста жоғын еріктің деген.

Ақырын аңлап солар да биопаның,
мен бекер жалғаншыға келіппін деген.
Бай да өткен, батыр да өткен, патша да өткен,
түбіне жімла жанның өлім жеткен.

Мейірімсіз ажал шіркін айлап набыт,
мезгілсіз нешеулерді зар еңіреткен.
Жан бар ма жалғаншыда өлмейтұғын,
өлмесе, ата-бабаң қайда кеткен?

Сағымның жəуһарланған елесіндей,
зəулімнің асқар биік белесіндей,
алдыңда ағаң барда, арманың жоқ,
бұлт аспас бейне таудың төбесіндей.

Талайлар тастап нұсқа кеткен соңға,
кəрияның қалған мирас кеңесіндей.
Баз біреу бай болып жүр мал көбейтіп,
суы алғау сортаң жердің кемешіндей.

Кейбіреу таппай корек тарығып жүр,
құдіреттің өткен тағзым егесіндей.
Жақсыны көре алмайтын күншілдер көп,
жармасқан жайлымның тас кенесіндей.

Əулігіп жөн сөйлемей жұртты үркітер,
жын шашқан жөңше нардың өңешіндей.
Болғанмен өзінше озат, өрісі қысқа,
тарпаңның тарта салған өресіндей.

Ешуақта ұқсарсыз сөз орынға аспас,
олақтың олқы қаққан шегесіндей.
Сыпаның сырттан тиер қамқоры көп,
Нуһының топандағы кемесіндей.

Кəдірлеп кəрияңды құрмет тұтын,
мысалы, тал жібектің көнесіндей.
Осалдар өзді-өзінен өмір шіркін,
сөгілген Ніл дарияның көбесіндей.

Сап болар сүйтіп жүріп сарқылмас дем,
Қызылдың су иірілген дересіндей.
Тоқталмас тура келсе ажал оғы,
Шерінің тасқа тартқан жебесіндей.

Кім келіп, бұл дүниеге кім кетпеген,
жалғаншы түбі терең қол жетпеген.
Алданбай һауасына биопаның,
бар ма адам бастан кеуілін кірлетпеген?

Пəнидің баянсызын біле тұрып,
бендеміз дүние қуып дірдектеген.
Ақылдың ауырлығы қорғасындай,
көркейтіп адамзатты көрнектеген.

Аз ақыл аяққа күш түсіргесін,
сабылтып кімді босқа терлетпеген?
Жігіттің баста бағы тұрған шақта
кəдірлеп халықтың бəрі құрметтеген.

Басыңнан бақ тайған күн жайың мəлім,
болсаң да бір кездері жел жетпеген.
Жалғанға жаратылып келгеннен соң,
мойның бар бір борышың міндеттелген.

Шектіріп жастайынан жəбір-жапа,
талайдың өткен өмірі бейнетпенен.
Лұқпандай мың жыл өмір сүрсең-дағы,
ақыры ажал кімді еңіретпеген?

Айырып ерді егізден, жарды ашықтан,
мезгілсіз нешеулерді шерлетпеген?
Жағдайсыз жанды жерден қадалған оқ,
күн санап кімнің дертін меңдетпеген.

Туралап тар қолтықтан тиген найза,
аунатып кімдерді аттан көлбетпеген.
Құлазып құба жонда не гөзелдер
арманда көруге елін дем жетпеген.

Талайдан тіккен орда, жиған дүния,
қаңырап қалды артында тірнектеген.
Балқы Базар Оңдасұлы

Қалған жоқ кімдер шулап, жетім-жесір,
еңкейген қарт, жас пенен еңбектеген.
Нешеуін алма мойын ару жардың
таянтып аш бүйірін тебірентпеген.

Ажалдың тура құрығы түскен күні
пенденің қол-аяғын серметпеген.
Балқы Базар Оңдасұлы

* * *
Қарғадан қарға туар қарқылдаған,
жақсыдан жақсы туар жарқылдаған.
Дегендер «мен жақсымын» толып жатыр,

пайдасы өз басынан артылмаған.
Алшынның адамының бəрі мəлім,
кім қалды таразыға тартылмаған?
Тақылдап, пысықсынып сөйлейтін көп,

екпіндеп ұшқыр аттай қарқылдаған.
Бəрінен тиыш ұйықтап жатқандар көп,
Ұмтылып, талап ойлап талпынбаған.
Бос, босаң, жасық туған бозбала көп,

киіздей шала басып қарпылмаған.
Емпеңдеп, ет аңдыған шалдар да көп,
телміріп бір тойғанын ар қылмаған.
Қайырсыз неше бараң байлар да көп,

қайықтай дариядағы қалтылдаған.
Ақкеуіл алаң-бұлаң адамдар бар,
есептеп азын көпке аңқылдаған.
Салаң сұр өсек қуған қатындар көп,

шаруаға салдыр-салақ салпылдаған.
Зыдият жұртты құртқан кемпірлер көп,
қызына үйде отырып шаңқылдаған.
Солардың қатарында біз де жүрміз,

мəз болып мінген атқа қарқындаған.
Балқы Базар Оңдасұлы

Дүния бір зат екен іштеп туған,
жігіттің ақылы жоқ оны қуған.
Келгенде əр жасыма əр түрлентті,
өткізді бір басымды неше сыннан.

Дүниенің опасызын көрдім көзбен,
келіспеуші ем опасыз деп айтқан сөзбен.
Қаншама халық басқарған хан болсаң да,
шалқақтап шат болуың жиырма, отызбен.

Кезінде сол дəуірдің сермеп құлаш,
хабарың болмас онша басқа қызбен.
Қырық жас қыңырлықты түзететін
барабар қойған арнап құрған тезбен.

Шашыңа қылау түсіп тұтығарсың,
мысалы, өрмектей-ақ ауған жүзден.
Ойыңа өткендерің оғаштай боп,
өзіңді өзгертесің ол мінезден.

Елуден асса жасың, абайларсың
ауғандай таразыны басып безбен.
Алпыста аса отырып қалмасаң да,
көшке ерген кісідейсің кəрі өгізбен.

Жетпіске жетсе жасың жынсыз бақсы,
секілді жұртты алдайтын құр қобызбен.
Шаңғытта шатастырып, шарға соғып,
айрылған аңшыдайсың түскен ізден.

Сексенге барған шақта сілең құрып,
оңышпай отырарсың екі безбен.
Тоқсанда тұла бойдан дəрмен кетіп,
түңіліп туысыңның бəрі безген.

Тартылған толқындағы нəһəндайсың,
ешіріп, көзі ағарып, жарды сүзген.
Жүз жаста халқыңа ешбір кəдірің жоқ,
балшықтай балдар ойнап, қолмен езген.

Балалық сонда айналып қайта келед,
көретін өліңді тең тіріңізбен.
Аңғартып ақылы толық азаматқа,
мысалым менің осы байқап, сезген.

Бір кезде Базар едік халық ішінде,
жоқ еді кеңесімнің қалпы ішінде.
Тыңдатып елге жари лапызымды,
дегізгем бəрекелді шаршы ішінде.

Бір кезде жұрттың бағлан бақпасы едік,
сарайдай құлпы берік қақпасы едік.
Бір туған қырғызыдан керқұмайдай
жымиып серпіп құлақ қақпас едік.

Ойыншық ойдағыдай болмас іске,
тер төгіп, қызбай сүйек шаппас едік.
Бір кезде миуа едік тоғайдағы,
қайрылмай қара өтпеген маңайдағы.

Шошиды көргендердің үркіп кеулі,
он шақты ақты көріп самайдағы.
Арлаған бедеу аттай Базар едім,
дүния-ай, бекер екенсің қалай-дағы!

Біз едік аптықпаған, алқынбаған,
қисынсыз қалып шатқа, талпынбаған.
Жиырма бес бастан заулап өткеннен соң,
тоқсаның сары аяздай сарқылдаған.

Біз едік бір кездегі бақтың гүлі,
сайраған бақ ішінде һəм бұлбұлы.
Қандырған халық мейірін шəрбат едік,
зерендей сырлы шұбар қымбат пұлы.

Бір кезде жұрттың алтын жүзігі едік,
толқытып дарияны өрге жүзіп едік.
Балқы Базар Оңдасұлы

Кезінде алма мойын аруларды
сазандай сағағынан тізіп едік.
Бұл күнде көрген түстей, бəрі бекер,
дегенмен жұрттан саңлақ, үзік едік.

Көнбестей Алла ісіне шара бар ма,
несіне өткен күннің кіжінелік?!
Көргенде əркім теңін қасынады,
мойнына қолын салып асылады.

Барында оралыңның ойна да күл,
кəртейсең, əлі-ақ желің басылады.
Балқы Базар Оңдасұлы

* * *
Мен едім қара алтайы қалыңдағы,
қызудай өрттен шыққан жалындағы.
Алдына жұма сайын жан салмайтын

бəйгі алған озып жүзден табындағы.
Бағылған падышалық назбедеудей
Ұсынса қол жеткісіз шағындағы.
Таңдантқан талай топта сандуғаш ек,

бұлбұлдай гүлстанның бағындағы.
Не пайда, бəрі бастан барады өтіп,
мұнардай жəуһарланған сағымдағы.
Жиырма бес, білдім қайтып келмесіңді,

түтенген ши тағыдай қабыңдағы.
Балқы Базар Оңдасұлы

* * *
Кеуілдің арып аты, тозбай тоны,
қолайлы қоныс іздейді күнде соны.
Жүйріктей жүзден озған жұма сайын

дүбірге шыдамайды қызып жоны.
Кеуіл ит шаршамайтын шабандоздай
жаттыққан бірдей болып оңы мен солы.
Бір түнде қырық шаһарды аралайды

бейне бір бай-көпестей жеткен қолы.
Белгілі əр өзенде бір күзер бар,
кетпейтін керуендердің соқпай жолы.
Мергеннің атпайтұғын аңы болмас,

оқ-дəрі оқшантайда болса толы.
Балқы Базар Оңдасұлы

* * *
Жиырма бес, көз ұшында елестейсің,
Біздермен қайтып енді кеңеспейсің.
Оһ, дарих, ойлап тұрсаң өткен дəуір,

бір зəулім асқар биік белестейсің.
Өткен күн ойға түсіп, ұмытылғанмен,
шеніне жолататын еместейсің.
Бұл кезде бармақ түгіл, күлмек те ұят,

қол созсақ, құрсыншы əрмəн, о несі дейсің.
Балқы Базар Оңдасұлы

* * *
Бұл кезде жігіт көрдік шіңгірлеген,
қыз көрдік күңнен жаман міңгірлеген.
Торсаңдап теріс қарар айтсаң əзіл,

кісідей еш нəрсе істеп, дым көрмеген.
Тартулы таразыға шама-шарқы,
сыртынан кімнің жайын кім білмеген?
Жаманды жарға қамап жасытып жүр,

жиырма бес бізден кетіп күмбірлеген
Балқы Базар Оңдасұлы

* * *
Əуре еттің, əттең, дүние, шіркін мені,
көп қудым əуреленіп мен де сені.
Көш тартып көз алдымнан кеттің жөнеп,

қайрылмай жігіттіктің керуені.
Көшкесін керуені жігіттіктің,
бағасын білдік байқап аз сүріктің.
Қызыл тіл сандуғаштай сайрап талай,

кезінде таптың кеулін көпшіліктің.
Талайдың таптың кеулін сайрап, тілім,
жастықта ауытқытар жетпес білім.
Шұбырған сүрлеуіндей ақбөкеннің

қайрылмай кеттің есіл, жастық күнім.
Қайрылмай жастық дəурен, өтіп кеттің,
кеткенмен бізден өтіп, кімге жеттің?
Айтушы ең айрылмастай досыңмын деп,

опасы жоқ екен ғой айтқан серттің.
Опасы айтқан серттің болмағасын,
би кеулім, өзің де əбден ойланарсың.
Айтпасақ əшиін-ақ тек шағынғаннан,

тай тулап, үйірінен қайда барсын?
Балқы Базар Оңдасұлы

* * *
Ойладым тəуба, шүкір қылайын деп,
келтірген бұл шамаға құдайым деп.
Кеуілді көрдім қосып алтайыға,

əлде де өзімді өзім сынайын деп.
Ретке ұмтылғанмен келмегесін,
сабырлық еттім ақыр шыдайын деп.
Бұрынғы өткен күндер еске түссе,

түтейді қаңырығым жылайын деп.
Мың күндік өзімменен өмірсерік
шөлмек тұр бір мезгілде-ақ сынайын деп.
Килігіп жас жетпіске толығып тұр,

кеуіл ит көнбес жауға жолығып тұр.
Талпынған таудай кеуілім əр тарапқа
жөн таппай осы кезде торығып тұр.
Балқы Базар Оңдасұлы

Атамыз алыс болғанмен
жамиғы қазақ бір туған.
Тозғанмен түрі өзгермес,
тұтқасы күміс жез құмған.

Басында іспет бермесе,
ағартпас бетті көп жуған.
Кісімсіп кейбір келеңсіз,
көкіректен бел буған.

Бəлеге бір күн жолығар
сыпсыңдап сырттан сөз қуған.
Кездесед дейді қазынаға
жөнімен жүріп жол қуған.

Əркімдер көрмей құмартқан
əуеде бар көк шулан.
Атағы сондай болғанмен,
əуезі төмен аққудан.

Жақсының сөзі сүйкімді
əбі гəусар бал судан.
Жаманның сөзі жағдайсыз,
ызғары қатты ащы удан.

«Шу!» дегенде озбай ма,
асыл туған наж бедеу
қаптай шапқан көп дудан?!
Жиынды жерде жан салмай,

ойқастап озған мен жүйрік
қаптай шапқан көп дудан.
Алысқа шапса арымас,
тұлпардан туған мен будан!

Тынығар мезгіл жеткен күн,
кеуілге тура жол сілтеп,
алжастырма өзің ақ тудан!
Балқы Базар Оңдасұлы

Иттің даусы жетпейді
Ұлығанменен аспанға.
Түсі суық дарияның
бұзылып сеңі тасқанда.

Ер қаруы – бес қару,
екі талай жерлерде
сілтей алмайсың сасқанда.
Жетпесе тағдыр өлмейді,

жан-жағынан қамалап,
жабыла көздеп атсаң да.
Өлшеулі демің біткен күн,
өлім шіркін қоймайды,

тасалап сандық ішінде
тас бүркеніп жатсаң да.
Өлім – күзер, өмір – жол,
бірте-бірте күн санап,

көнерген сайын төзе алмай
солқылдайтын басқанға.
Тіршілікте талпынып,
талаптан деннің сауында

еш нəрседен жасқанба.
Атың барда жер таны,
азаматтармен əмірə бол,
берерлік қолда ас барда.

Барыңды жұмсап орнымен,
кəдірлеп аға-ініңді,
қамқорың тисін дос-жарға.
Баянсыз бақ пен дəулетке

сенем деп, жақын жар-достан
туысқан-туған, жолдастан,
құр алақан бос қалма.
Балқы Базар Оңдасұлы

Алыңдар ойлап ғибрат
шың басындағы өліктен.
Бір жерге бəрі жиналып,
жатыр деп олар неліктен?

Сол жандардың ішінде
бар еді не бір деміккен.
Алма мойын, қиғаш қас,
құралай көз, сүмбіл шаш,

айрылғандар көп серіктен.
Адам – бүркіт, ажал – жаң,
жылжуға келмес əл-шамаң,
жуасып талай тарпаңдар,

тырп ете алмай еліккен.
Өлшеулі өмірің таусылса,
санаулы демі сарқылса,
əркімге анық бір нəубет,

бастағы киген бөріктен.
Балқы Базар Оңдасұлы

Кермиығым, кербезім,
керілген аттай шандозым!
Кездескенше сендермен
құмар ем сырттай мен де өзім!

Уа, дариға, не пайда,
өтіңкіреп баратыр,
басымнан заулап дер кезім.
Ықыласыңмен тыңдай қал,

сонда да болса құмарың
тарқамай қалмас, ерлерім!
Балқы Базар Оңдасұлы

Үріп салған қу қарын,
дарияға батпайды.
Түбі туыс байтақ ел
бірін-бірі сатпайды.

Айнала біткен көк шалғын,
ортасы бұлақ қатпайды.
Батыр туған ер жігіт,
алмасқа берен саптайды.

Дана туған білімді
ел керегін жоқтайды.
Адал кеуіл, ақ пейіл
сағырдың қолын қақпайды.

Назбедеудің белгісі
қойшы мінген жабыға
қайрылып келіп шаппайды.
Көрпе жауып, көмсең де,

жаманат елде жатпайды.
Жақсы айғырдың үйірін
саяқ ат сансыз жақтайды.
Үлгіні бұзған орынсыз

жол көміп пайда таппайды.
Балқы Базар Оңдасұлы

Қайыңның қатты безі едім,
өлеңнің аққан көзі едім!
Сөйлер сөзге келгенде
шебердің кұрған тезі едім!

Есіткендерді емірентіп,
өртедім оттай өзегін.
Талай жерде таңдантып,
қызыл тілді безедім.

Алшаңдаған Базар ем,
амалым бар ма, бір күні
өлшеулі өмірім таусылып,
кездессе нəубет кезегім?!

Сөйле, тілім, жалпыдан,
дариядай болып шалқыған.
Тіл жексұрын көрінер,
тимеске тиіп шарпыған.

Жол алған жүйрік мен едім,
ойқастап озған шаршыдан.
Назбедеу аттай қарқындап,
қайтпайтын шапсаң қарсыдан.

Сарапқа салсаң сындарлы,
сөздерім сұлу жалпыдан.
Көрмесе сырттан құмартып,
жақсының жеңсік дидары

жұпардай исі аңқыған.
Затсыздан күтпе жақсылық,
не айтарын білмейтін
шамасыз, шалғай Шарқыдан.

Екі елі аузын жаппайды,
айтқаны өсек «палшыдан».
Тентектің жəйі белгілі
асау нардай тарпыған.

Елі-жұртың бұзылар
қиянат етсең зарпынан.
Өгіз ойлайды қамысты,
құтылмай жүріп қамшыдан.

Ит біледі сүйекті,
малды сұра малшыдан.
Бақ-дəулет орнап басына,
оңға айналса талабы,

ықпалы жүрген жігіттің
асығы жазбас алшыдан.
Қонбайын десе бақ-дəулет,
Балқы Базар Оңдасұлы

кейінге тартып кəсібің,
көбеймес ептеп жиғанмен,
бесеуің аспас алтыдан.
Онымен бəндə тұра ма,

талаптанып əр неге,
қолын созып талпыған.
Қанағат керек бəріне,
не жақсылар өткен жоқ,

заманында шалқыған!?
Не батырлар өткен жоқ,
жер жаңғыртқан даңқынан.
Не жүйріктер өткен жоқ,

суырылып озған шаршыман.
Не сұлулар өткен жоқ,
жібектей шашы оралып,
шыбықтай белі бұралып,

қорғасынша балқыған.
Ғаламға мəлім аттары
ертеде өткен ерлер көп
тақ шыққан талай талқыдан.

Ғали Сина, Фирдоуси,
орасан оздық білгірлер,
шыққан дейд тəжік, парсыдан.
Əбунасыр, Науайы,

шығыпты айрықша алымдар
өзбек пен қазақ халқынан.
Қожа Хафиз, Жəми, Мақтұмқұл,
деп айтады шыққан сөзге дүр

Хиуаның түрікпен, сартынан.
Солардан қалған соңғыға
үлгілі өрнек нұсқа бар
əр жұрттың сана-салтынан.

Ұстаған жолын олардың
дəріпті ділуар аз емес
жалғаса шыққан артынан.
Өтіпті не бір гөзелдер

қанаға сыймай қайраты
шарықтап кеуілі шалқыған.
Беттетпей жанды кезінде,
қастасқан жауын күйзелтіп,

жандырған, өрттей шарпыған.
Жанға жайлы жақсы сөз
татаусыз таза тыңдауға
жауқазындай аршыған.

Ажарсыз сөздің əсері
кеуліне көптің қонымсыз
киіздей шала қарпыған.
Айтылып жүрген əр жерде

Ұнамсыз сөздер аз емес,
өкпедей суға қалқыған.
Қолайлы кеңес айтылса,
түсінген тыңдап, пəр алар

сөйлеген сөздің парқынан.
Білгірсіп жұртқа жөн сілтер,
дін бұзған кейбір дүмшелер
келгендей кеулі аршыдан.

Аңқау елге арамза,
молла боп жүрген сұмдар көп
бихабар шама-шарқынан.
Барлығын білем дейтұғын,

аз емес əуре-сарсын да,
құр босқа кеулі талпыған.
Алымдар айтқан нұсқа бар,
асылына тартар əр нəрсе,

өзгермейд деген қалпынан.
Тырп етпей тарпаң жуасыр,
бас білдіріп тайында
жасынан мініп жаншыған.