оқулық

«Білім беруді дамытудың федералды институты» федералды мемлекеттік  мекемесі

тіркеу нөмірі 149.

3-інші басылым, стереотиптік

КБЖ 34.63-5я722

Рецензент — Мәскеу қ. «№ 19 Политехникалық колледжі» ОКББ МББМ өндірістік оқытудың шебері, машина жасау пәнінің оқытушысы, Бастауыш кәсіптік білім берудің құрметті жұмыскері

М.В.Клубкова

Вереина Л. И.

В313    Металл кескіш білдектердің  құрылысы: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық.  / Л.И.Вереина, М.М. Краснов. — 3-інші басылым, стереотиптік. — М. : «Академия» Баспа орталығы , 2016. — 432 б.

Металл кескіш білдектері туралы жалпы мәлімттер жазылған. Қолмен және сандық бағдарламалық басқарумен жұмыс істейтін токарлық, фрезер, бұрғылағыш-егегіш, ажарлағыш білдектердің, токарлық автоматтар мен жартылай автоматтардың құрылысы қаралды. Отандық өнеркәсіппен шығарылатын білдектер моделідерінің техникалық сипаттамалары келтірілді. Көп мақсатты білдектер, роботталған технологиялық кешендер, икемді өндірістік модульдердің құрамына кіретін икемді өндірістік жүйелер мен білдектер сипатталды. Мамандығы әртүрлі білдекте істейтін жұмысшылардың жұмыс орындарын жоспарлау ұсынылды. Оқулық "Білдекте істейтін жұмысшы (металл өңдеу)" мамандығы бойынша  ОКБ ФМББС сәйкес "Металл кескіш білдектерінде түрі мен типі әртүрлі бөлшектерді өңдеу"  КМ.02 кәсіби модулін игеру кезінде  қолданылуы мүмкін болады. Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Машина жасау кәсіпорындарының ОӨК оқушылары үшін пайдалы болуы мүмкін.

КБЖ 34.63-5я722

© Рәсімдеу.  «Академия»  баспа орталығы, 2012

Құрметті оқырман!

Бұл оқулық Білдекте істейтін жұмысшы (металл өңдеу)" мамандығы бойынша  оқу-әдістемелік  кешенінің бөлігі болып табылады. Оқулық «Металл кескіш білдектерінде түрі мен типі әртүрлі бөлшектерді өңдеу"  КМ.02  кәсіби  модулін игеруге арналған. Жаңа ұқрпақтың оқу-әдістемелік жиынтықтарына жалпы  білім беру және жалпы кәсіптік пәндер мен кәсіби модульдерді игеруге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары кіреді. Әр жиынтықта оқулықтар мен оқу құралдары, жалпы және кәсіптік біліктілікті игеру үшін, оның ішінде жұмыс берушінің талаптарының есебімен қажетті оқыту және бақылау құралдары болады. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстарда интерактивті жаттығулар мен жаттығу құрылғылары бар   теориялық және практикалық модульдер,  мультимедиалық объектілер, Интернеттегі қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер болады. Оларға терминологиялық сөздік пен электронды журнал кіреді, онда оқу процесінің негізгі параметрлері бекітіледі: жұмыс  уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі. Электронды ресурстар оқу процестеріне

оңай кіріктіріледі және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімді болуы мүмкін.

Алғысөз

Орыс білдек құрылысы XVІІІ ғ. басында,  Петр І заманында пайда болды. Петр І токарі Андрей Нартов (кейін Ресей ғылымдары академиясының академигі атанған) бірқатар металл кескіш білдектерді жасады, оның ішінде  алғашқы токарлы – көшіргі автоматын жасады.  Жауынгер  Яков Батищев қару оқпандарын өңдеуге арналған 12 және 24 сүмбілік білдектерді әзірледі. Ғалым   М.В. Ломоносов сфералық металл айналарын өңдеуге арналған сфератокарлы білдектерді  құрастырды. Орыстың өздігінен білім алған  механиктері Лев Собакин, Алексей Сурнин және басқалары сол уақыттың техникасын жаңа  типтегі білдектермен байытты. Отандық білдектер құрылысының қалыптасуы 1930 жж. келеді:  Серго Орджоникидзе атындағы Мәскеу білдек құрылысы зауыты (1932), «Білдек конструкциясы» Мәскеу зауыты (1934), Тбилиси білдек құрылысы және Саратов ауыр тіскесу білдек зауыты (1935), Киев авттомат-білдектер зауыты (1936), Краматор ауыр білдек құрылысы зауыты (1939)  іске  қосылды; мамандарды дайындау үшін Мәскеу белдіктер аспаптар институты  (Станкин) ашылды, Н.Э. Бауман атындағы ММТУ және М.В. Калинин атындағы Ленинград политехникалық институтында білдек құрылысы  факультеттері ұйымдастырылды. Дамып келе жатқан білдек құрылысы үшін ғылыми және эксперименттік қорды құру мақсатында Мәскеуде 1931 жылы білдектер мен аспаптардың ҒЗИ құрылды (1933 жылдан бастап - Металл кескіш білдектерінің эксперименттік ғылыми зерттеу институты - МКБЭҒЗИ). Металл кескіш білдектің құрылымы соңғы жылдары үлкен өзгерістерге ұшырады. Қолмен басқарылатын білдектермен қатар цифрлық индикациялау құрылғысы (ЦИҚ) бар, сандық бағдарламалық басқаруы (СББ) бар білдектер жасалады. Әртүрлі өңдеу түрлерін орындауға арналған көп мақсатты білдектер (КМБ) кең қолданыс тапты: мысалы, бір жұмыс позициясында бұранданы бұрғылау, кесу, егеу мен қашау және фрезерлеу жұмыстарын жүзеге асыруға болады. Ауысым бойы жұмысшының араласуынсыз автономды режимде жұмыс істейтін дәстүрлі емес тік жинақтастырылған токарлық білдектер жасалды. Ондай білдектерде дайындамаларды орнатуға арналған  конвейер бар.  Тік орналасқан айналдырғы торап (кейбір білдектерде - екі айналдырғы тораптан) дайындаманы  конвейерден алады және  оны өңдеу аймағына кескіш аспапқа апарады, дайындамаға айналмалы қозғалыс туралы хабарлайды, содан кейін револьвер басында орналасқан әртүрлі кескіш аспаптармен кесумен өңдеу  жұмыстары басталады. Өңдеу жұмыстарын орындаудан кейін, айналдырғы дайын бөлшекті конвейерге қайтарады және келесі дайындаманы алады. Осылайша, конвейрде орнатылған барлық дайындамалар берілген жұмыс схемасындағы мөлшемдерге сәйкес келгенше, қайталана беретін болады. Білдектің барлық тораптарының орнының ауысуын басқару басқарушы бағдарлама   (ББ) бойынша жүзеге асырылады. СББ бар заманауи білдек жабдықтары автоматты өңдеу процесін, еңбек өнімділігінің өсуін, өнім спасының артуын және өндіріс мәдениетін қамтамасыз етеді, көп білдектерге қызмет көрсету мүмкіндігін жасайды. Кең бейінді білдекте істейтін жұмысшы қолмен басқарылатын бідектерге ғана емес, бірақ және СББ бар заманауи білдектерге де қызмет көрсете білуі, сондай-ақ қандай кескіш аспаптармен сол немесе өзге операциялары орындалатынын, әртүрлі мақсаттағы білдектерде кескіш аспаптарды ауыстыру қалай жүзеге асырылатынын білуі тиіс, білдектерді берілген кесу режимдеріне дұрыс баптауды білуі тиіс.

МЕТАЛЛ КЕСКІШ  БІЛДЕКТЕР ТУРАЛЫ НЕГІЗГІ МӘЛІМТТЕР

1-тарау

Металл кескіш білдек

Білдектер олардың негізгілері бұдан әрі берілетін әртүрлі белгілер бойынша сыныпталады. Орындалатын жұмыстардың сипаты бойынша білдектер  (МКБЭҒЗИ сыныптамасы бойынша) тоғыз топқа бөлінген, олардың  әрқайсысы жалпы технологиялық белгілермен және құрылымдық ерекшеліктерімен біріккен тоғыз типке  бөлінеді (1.1-кесте). Сериялы шығарылатын білдектер, осы сыныптамаға сейкес   кейбір жағдайларда әріптерді қосып, үш немесе төрт цифрдан тұратын моделідің индексін алады. Моделідің ататуындағы бірінші цифра топтың нөмірін, екіншісі – типтің нөмірін білдіреді, үшінші мен төртінші  білдек пен өңделетін бөлшектің маңызды параметрлерінің бірін (орталарының биіктігін, шыбықтың диаметрін,  үстелдің мөлшерін және т.б.) сипаттайды.  Мысалы, моделідің 7А36 атауы мынаны білдіреді: 7 — сүргілегіш-созу тобы, 3 — көлденең-сүргілегіш, 6 — өңделетін бөлшектің  максималды ұзындығы 600 мм, А әрпі білдектің  736 базалық моделінің жаңғыртуын білдіреді. Егер әріп, моделі индексінің соңында қойылса, онда ол білдек дәлдігінің класын көрсетеді, мысалы, 16К20П — бұл станок жоғары дәлдік класы; қалыпты дәлдік класы моделдің атауында көрсетілмейді. СББ бар білдектердің моделідеріне соңында цифра және Ф әрпі енгізеді, ол  мынаны білдіреді: 1- цифрлық индикациясы  және  координаттардың алдын ала жиыны бар білдек,

Токарлық

Бұрғылағыш және егеуіш

көп айналдырғы

Тегістегіш, тегістегіш, жеткізгіш,қайрауыш

Электр физикалық және электр  химиялық

Жарық сәулелік,  оның ішінде лазерлік -

Сүргілегіш, қашағыш, тартып өңдегіш

Қос бағанды

біліктер

Әртүрлі тіс пен бұранда  өңдегіш Тік

Тілгіш

2 —  позициялық басқару жүйесі бар,  3 —  контурлы басқару жүйесі бар,   4 — позициялық және контурлы өңдеу үшін құрамдастырылған жүйесі бар. Мысалы, СББ құрамдастырылған жүйесі бар тіс фрезер автоматы - 53А20Ф4 моделі; крест үстелі мен цифрлы индикациясының құрылғысы бар тік-фрезер білдегі  -    6560Ф1 моделі. Циклді басқару жүйесі бар білдектердің моделін белгілеудің соңында Ц әрпі жазылады, ал жедел басқару жүйесі барларда  Т әрпі; мысалы, циклді басқару бағдарламасы (ЦББ) бар токарлы көп кескіш - көшіру жартылай автоматы - 1713Ц моделі; жедел басқару  жүйесі бар токарлы білдек - 16К20Т1 моделі. Моделіде аспаптық дүкенінің болуы моделіді М әрпімен белгілуде көрінеді; мысалы, асапаптар дүкені бар жоғары дәлдік бағдарламалық басқарудың позициялық жүйесі бар бұрғылау білдегі  - 2350ПМФ2 моделі. Әмбебаптылығы деңгейі бойынша білдектер әмбебап, мамандандырылған және арнайы болып бөлінеді.

Әмбебеп білдектер дара және ұсақ сериялы өндірісте кең номенклатуралы бөлшектерді өңдеуге арналған. Ондай білдектер үшін жылдамдық пен берілісті реттеудің кең диапозоны сипатты. Әмбебап білдектерге токарлы, токарлы-бұранда кескіш, бұрғылағыш,  фрезер, сүргілегіш және (қолмен басқарылатын да, солай СББ бары да) басқа да білдектер жатады.

Мамандандырылған білдектер атауы бір, бірақ мөлшерлері әртүрлі бөлшектерді өңдеуге пайдаланылады. Мамандандырылған

Білдектер

1.1-кестесінің соңы білдектерге құбырларды, жалғастырғыштарды, иінді біліктерді, сондай-ақ тіс өңдегіш, бұранда өңдегіш, токарлы-жүйделеу және басқа да білдектер жатады. Мамандандырылған білдектерге ауыстырмалы құрылғылар мен аспаптарды  жылдам қайта баптау сипатты; оларды орташа сериялы және ірі сериялы өндірісте қолданады.

Арнайы білдектер атауы мен мөлшері бір бөлшектерді өңдеу үшін қолданылады; оларды ірі сериялы және жаппай өндірісте  қолданады. Мамандандырылған және арнайы білдектерді белгілеуде моделі нөмірінің алдында бір немесе екі бас әріптен тұратын өндіруші зауыттың индексі енгізіледі. Осылай, Егорьев білдек жасау заутының индексі Е3, «Красный пролетарий» білдек зауыты - МК, мысалы, ЭЕМ жадының дискін өңдеу үшін мамандандырылған токарлы білдегі - МК 65-11 моделі.

(П) - бұл  кластың білдектеі қалыпты дәлдігі білдектердің базасында дайындалады, бірақ білдектің жауапты бөлшектерінің өңделу дәлдігіне, жиналу және реттеу сапасына артқан талаптарды қойылады;

жоғары дәлдігі (В)

айрықша жоғары дәлдіктегі (А), оларды дайындау кезінде В класының білдіктерін дайындау кезіне қарағанда, бұдан да қатаң талаптар қойылады;

айрықша дәл (С) немесе шебер - білдектер  - оларда дәлдігі В және А класындағы білдектерге арналған бөлшектер дайындалады. Прецизионды білдектер  (дәлдігі В, А және С класындағы) мүмкіндігінше температура мен ылғалдықты автоматты түрде  реттейтін термоконстатты цехтерде қолданылады.

ірі

Автоматтандыру деңгейі бойынша білдектер қолмен басқарылатын, жартылай автоматты және автоматты болып бөлінеді.

Қолмен басқарылатын білдектерде қосу мен тоқтатуды, беріліс пен жылдамдықты ауыстыруды, аспаптарды, жеткізуді және бұруды,   дайындамаларды жүктеуді және  өңделген жұмыстарды түсуруді және басқа да қосымша операцияларды қызметкер орындайды. Автоматты циклде жұмыс істейтін, оны қайталау үшін жұмысшының  араласуын талап ететін ж

артылай автомат – білдек.

Мысалы, білдекке дайындаманы жүктеу және дайын өңделген бөлшектерді  түсіру қызметкермен жүзеге асырылады, ал содан кейінгі келесі қайталанатын цикл үшін білдекті қосады. Автомат, өңдеудә жүзеге асырып, технологиялық операциялары циклінің барлық жұмыс және қосымша қозғалыстарын жүргізеді және оларды білдектің жұмысын тек бақылайтын жұмысшының қатысуынсыз қайталайды, өңдеу сапасын бақылайды және қажеттілігіне қарай білдекті баптайды, яғни оны бастапқы баптау кезінде жеткен, аспап пен дйындаманың өзара орналасуының дәлдігін қайта қалпына келтіру үшін реттейді.

Цикл дегенде бір уақытта өңделетін дайындамалардың санына тәуелсіз мерзімді қайталанатын операциялардың басталуынан аяқталуына дейінгі уаөқыт аралығы  ұғынылады.

бір позициялы және көп позициялы болып бөлінеді. Операцияның шоғырлануы - бұл көптеген құралдармен дайындамалардың әртүрлі беттерін білдекте бір уақытты өңдеу мүмкіндігі. Операцияның шоғырлануы екі бағыт бойынша дамыды:

бір позициялы көп аспапты білдектерді жасаудан, бір уақытта бірнеше кескіш аспаптармен бір дайындаманың әртүрлі беттері өңделген кезде және көп позициялы, бір уақытта білдекте екі немесе одан да көп дайындамалар өңделген кезде.

Айрықша топты к өп функцияналды білдектер, мысалы, токарлы - тегістегіш, сүргілегіш - фрезер, сүргілегіш - тегістегіш білдектер құрайды.

Бөлшектерді білдектерде аспаптармен немесе дайындамалармен дайындау кезінде мына қозғалыстар орындалуы мүмкін: басты сы, беру, бөлу, жүргізіп төселту,

дифференциалды және қосымша

r кесудің басты  қозғалысы дайындмадан кесу процесінде  барынша жоғары жылдамдықпен жоңқаларды алуды қамтамасыз етеді. Басты  қозғалыс айналмалы және үдемелі тура сызықты болуы мүмкін (1.1-сурет).  Басты  қозғалысты дайындама, солай кескіш аспап жасауы мүмкін. Токарлы топты білдектердің басты  қозғалысы  дайындаманың айналуы болып табылады (1.1, а — в суреті). Айналу жиілігі п, мин -1

, v

кесу жылдамдығы арқылы анықталады ,

м/мин: n=

1 000 v

/(πd).

Бұрғылау, фрезер, тегістегіш, тіс фрезер білдектерде басты  қозғалыстар (1.1., г – к суреті). Кескіш аспаптың айналу жиілігі дәл осындай формуламен анықталады, тек ғана дайындаманың диаметрі орнына  кескіш аспаптың диаметрі  қойылады: бұрғылар (d

), фрездер (d фр

) және тегістегіш шеңбер (d шк ).

Қашау, тіс қашау, бойлық – сүргілегіш, көлденең – сүргілегіш және бұрамдық білдектерде басты  қозғалыс қайтарылмалы – ілгерілмелі тік сызықты қозғалыс болып табылады. 1.1, л суретінде үстінгі бетінің көлденең- сүргілегіш білдегімен өңдеу схемасы көрсетілген (басты  қозғалысты кескіш құрал жасайды), бұл жағдай қашау, тіс қашау, және бұрамдық білдектерге тән; көлденен сүргілегіш білдегінде басты  қозғалыс үстелге, яғни дайындамаға хабар береді. Кесу жылдамдығы, яғни жылжымның немесе үстелдің v p.x

жұмыс бағытының жылдамдығы, м/мин п 2х жиілікпен, қашау және сүргілегіш білдектері үшін, қос қадам/мин, мына тәуелділікпен байланысты v

p.x =

-3 Ln

l мен 1

және

+ l

, мм; q

1.1-сурет.  Бас қозғалыстың түрлері және берілістердің токарлы (а, б, в), фрезер (г, д), бұрғылағыш (е), тегістегіш (ж, з), тіс фрезер (и,

к), сүргілегіш  (л) білдектер мен токарлы автоматтардың (м,н) қозғалысы:

r

s пр

ы т

Кейбір  кезде басты  қозғалысты екі айналуды қосу (алу) арқылы алады. Мысалы, кейбір токарлы автоматтарда диаметрі кішкене тесікті бұрғылау кезінде кесудің берілген жыолдамдығын алу үшін, дайындаманы    бір, ал бұрғыны – басқа бағытта айналдырады (1.1-сурет). Бұл жағдайда кесу жылдамдығы мына формула бойынша анықталады

онда d

, п ЗАr

-1 .

Кесудің жоғары емес  жылдамдығын қамтамасыз ету қажет болған кезде, мысалы басып озу әдісі бойынша токарлық автоматтарда бұранданы кесу кезінде (1.1., н суреті), жалаушаның айналу жиілігі дайындамаға қарағанда көбірек болуы тиіс. Кесу жылдамдығы, м/мин, мына түрде есептеледі:

oнда d

, п ЗАr

-1 .

1.1, н суретте көрсетілген айналу бағыттары үшін, сол жақ  бұранда  кесіледі. Оң жақ бұрандамен дайындама мен жалаушаны кесу үшін, кері бағытта айналуы тиіс. Жалаушаның бұрандасын кескенде, жалаушаның бұрандамен бірге  бүрігуі байқалуын атап өту керек.

s беріліс жылдамдығы кесілетін шетін құралға әкелуге мүмкіндік береді, сәйкесінше  онысымен өңделетін бетінен қоқымды  алуды қамтамасыз етеді. Беру жылдамдығы v s

деп сәйкес келетін цикл санымен немесе кесу кезіндегі басқа қозғалыстармен, шетінің ( немесе дайындаманың) нүктесінен беріліс қозғалысының траекториясының ортасынанкесілетін нүктесінің ара қашықтығы  аталады. Цикл қозғалысы түсінігімен толық айналым, екі қадам немесе кесу құрал-сайман қадамы (дайындама), ал цикл үлесі деп – мысалы, бір тіске бұрыштық бұрылу.  Осыған орай бір тіске беріліс S z

, айналымға беріліс S

x

2x

түсініктері пайда болды.

Өнделетін дайындамаға қатысты аспап қозғалысының  бағытына қарай бойлық S np

n

( 1.1, б, д

, з суретті қараңыз), тангенциалды

(1.1, в суретті қараңыз), тік

(  1.1, е, к суретті қараңыз), айналмалы S кp

( 1.1, ж — к суретті қараңыз), радиалды S p

( 1.1. и суретті қараңыз) және осьтік S oc

деп атайды. Кейбір білдектерде белгіленген конфигурацияны алу үшін бөлшектің бетіне негізгі қозғалыстарға кинематикалық байланысты   қосымша қозғалыстар қолданылады. Оларға жүргізіп төселту, бөлу және диференциалды қозғалыстар жатады.

Бөлу қозғалысы дайындаманың аспапқа қатысты қажетті бұрыштық (немесе сызықтық) орын ауыстыруын жүзеге асыру үшін іске асырылады. Бөлу қозғалысы үзіліссіз (тіс қашаулы, тіс фрезер, тіс сүргілегіш, шүйделеу  және  басқа білдектерде) және үзілісті (мысалы, сызғышға штрихтарды салған кезде ұзақ машиналарда) болуы мүмкін. Үзілісті қозғалыс  шаппа дөңгелектің, мальта крестінің немесе бөлгіш басының көмегімен жүзеге асырылады.

Жүргізіп төселтудің  қозғалысы

Диференциалды қозғалыс қандайда бір дайындаманың немесе аспаптың қозғалысына қосылады. Бұл үшін кинематикалық тізбегіне  сомаланатын механизм енгізіледі. Сомалауға тек біртекті қозғалыстарды ғана болады деп атап өту керек: айналатын айналатындармен, келетін келгендермен. Диффренциалды қозғалыстар тісті фрезер, тісті сүргілегіш, тісті қашауыш, тісті тегістегіш  және басқа да білдектер үшін қажет. Қарастырылған қозғалыстарда өнделетін бөлшектер пішінді қалыптастыруға қатысады. Алайда, білдекте басқа да қозғалыстарды іске асыру қажет: дайындамаға кескіш құралды келітреміз, өндеу аяқталғаннан кейін апару, дайындманы қысып, оны босатып, жаңасын ортану керек, жылдамдық пен берілісті ауыстыру, білдекті сөндіру. Ондай қозғалыстарды көмекші деп

Қосымша қозғалыстар қолмен немесе автоматты циклмен жүзеге асырылады. Қосымша қозғалыстарды автоматтандыру еңбек өнімділігін арттырады.

2-тарау

Білдектердің кинематикалық схемаларындағы берілістің шартты  белгілері. Машиналарды  жасауда әртүрлі кинематикалық схемаларды сызған кезде, МЕМСТ 2.770—68* және МЕМСТ 2.721—74 сәйкес берілістің және бұл схемалар элементтерінің шартты белгілері қабылданды, олардың негізгілері Қосымшада көрсетілді.

Айналмалы қозғалыстың берілісі . Айналу жиілігін жетекші буыннан  - жетектелетін буынға берілетін айналу жиілігін өзгерту үшін, белдікті, тісті және бұрамдық берілісті қолданады. Жетектелетін буынның n вд

айналу жиілігінің жетекші буынның n вщ

ал ауыстыратын қатынасқа кері шама ауыстыратын сан деп аталады:

Кинематикалық схемаларда кинметаикалық жұптардың геометриялық сипаттамаларын жазады, сондықтан  ауыспалы қатынастар осы элементтердің геометриялық сипаттамаларын белгілейді.

Белдікті беріліс (2.1, а суреті) бір бірінен біліктермен оқшауланғанда айналу қозғалысының берілісі үшін қолданылады. Диаметрі d

жетекші шкивтің айналу жиілігі n

= n

ал диаметрі d

жетектелетін шкивтің — айналу жиілігі n

= n

болады. О нда ξ жылжу коэффициентінің есебімен бұрыштық жылдамдықтар мына өрнекпен анықталатын болады

2.1-сурет. Айналмалы қозғалыстың берілістері: а

б

в

г

ал беріліс қатынас былай жазылады

яғни

Тегіс резеңкеленген , тоқыма және синтетикалық белбеулер үшін ξ= 0,01; былғары үшін - ξ= 0,015; кордматалы үшкіл - ξ= 0,2; кордбілтелі үшкіл - ξ= 0,01. Тісті беріліс (2.1., б суреті) – бұрыштық жылдамдықтары мен сәттерінің өзгеруімен тісті ілінісінің көмегімен қозғалысты беретін және қайта өзгертетін (лып етпей) механизмі.

Жетекші тісті дөңгелектің бұрыштық жылдамдығы ω

, ал жетектелетін тісті дөңгелектің ω

болсын. Бөлгіш шеңбердің диаметрі  m модуль арқылы белгіленетін біл тұра, ылдамдығын белгілеу үшін өрнектерді  аламыз

m 1 = m

= m

z

=ω

z

аламыз. Осыдан беріліс қатынасты анықтаймыз

Бұрамдық беріліс (2.1., в суреті) бұрамдық пен бұрамдық дөнгелектен тұрады. Ауыспалы қатынас бұрамдықта мына формула арқылы  есептеледі

онда z ч

ч.к

Қуатты беріліс бір кіретіндермен орындалмайды, мұнын себебі  шағын пайдалы әрекет коэффициенті (ПӘК) және қатты қыздыру. Мысалы, ауыр бойлық-сүргілегіш білдектерінде с z ч = 10 бұрамдығы қолданады. Бұрамдық берілістер тісті өңдегіш білдектерде кең қолданылады. Жиынтықтылығы, дыбыссыздығы, қозғалыс жатықтығы, үлкен тұжыру мүмкіндігі бұрамдық берілістердің құндылықтары болып табылады, берілістің кемшіліктеріне шағын ПӘК жатады. Тізбекті беріліс (2.1, г суреті), белдікті сияқты,  бір-бірінен алыс орналасқан біліктердің арасында айналудың берілісі үшін қолданылады.  Тізбекті берілісті металл кескіш білдектерінде және тасымалдаушы құралдарда қолданады. Ауыстыратын қатынас тісті беріліс үшін сияқты  мына формула бойынша анықтайды

онда, z

Тізбекті берілістің артықшылығы бір бірінен оқшау орналасқан біліктер қозғалыстарды бере алатындығы; белдік берілісіне қарағанда аздығы, ауқымды мөлшерлері, жоғары ПӘК; айналуды бірнеше жұлдызшаларға беру мүмкіндігі; біліктерге әрекет ететін аз күші, неге десең бастапқы  созылмалы құрылғылар жоқ, жылжымайды; тізбектерді оңай ауыстыру мүмкіндігі болып табылады. Кемшіліктеріне артқан тозуды жатқызуға болады, неге десең беріліс  сұйықтық үйкелісі болмаған жағдайда жұмыс істейді; тізбектің топсасы тозу салдарынан созылады, сондықтан пайдалану процесінде кергіш құрылғы қолдану керек болады; жұлдызшаның тістері аз болған кезде, жетектік жұлдызшаның және тізбектің айналу жылдамдығы тең емес.

Тура сызықты ілгерілемелі қозғалыстың берілісі.

Бұл берелістер білдектің  тура сызықты ілгерілемелі қозғалысқа айналуды өзгерту үшін қолданылады. Берілістің келесі түрлері қолданылады: төрткілдеш,  бұрандалы жұптар (жылжуы және тербелуі),  жықпыл және жұдырықшалы механизмдер және т.б. Төрткілдеш беріліс  айналмалы қозғалыстың төрткілдеш дөнгелекте (2.2., а суреті) тік сызықты енетін ауыспалы  төрткілдешке және керісінше түрлендіру үшін қызмет етеді. Төрткілдеш беріліс тікелей тістілер және қосымша тістілермен доңғалақ төрткілдешпен орындалуы мүмкін. Тікелей тісті айналымы үшін z төрткілдеші бар, оның қадамы P=ℼm, ара қашықтығына ауысуы Н=Pz=ℼmz, ал тісті доңгелекпен бұрылу минутына –

L= ℼmzn.

Төрткілдеш берілісті металл кескіш білдектерде пайдаланады, мысалы, токарлық,  өңделетін дайындамаларға қатысты кескішпен  суппорттың көлденең қозғалысын жүзеге асыру үшін.  Аса ірі,   бойлық-сүргілегіш сияқты, білдектерде үлкен күш беру қажет болады. Сонда бұрамдық-төрткілдеш берілісті (2.2., б суреті) пайдаланады; бұл жағдайда L төрткілдештің ауысуы бұрамдықң минутына n айналымы (z кіру санымен және m модулімен) мына формула бойынша есептеледі: L= ℼmzn. Бұрамдық жұбындағы үйкелісті азайту үшін —олардың тістерінің бейіндерінің арасындағы төрткілдешке майдың жұқа қабаты қысыммен беріледі. Бұндай

гидростатистикалық бұрамдық-төрткілдеш берілістерді ауыр білдектердің беріліс жетектерінде қолданылады. 2.2., в суретте МС гидростатикалық бұрамдық-төрткілдеш берілісінің құрылысында берілді.  Гидробөлгіш 2 көмегімен бұрамдық арналарына 1 сорғылардан 4 қысыммен май беріледі, ол  тістері бар бұрамдық пен пластмасамен армирленген тістері бар төрткілдештің арасындағы майлы қабатын жасайды. Қосылыстың осьтік саңылауларына май сорғымен 5 сықап толтырылады. Барлық сорғылардың      М электр қозғалтқышынан бір жалпы жетегі болады. Бұрама беріліс (2.2., г суреті) жылдамдығы аз қозғалыс алу керек болған кезде ғана қолданылады.  Айналу бұрамаға хабар береді;  сомын және  онымен байланысты үстел мен жылжыма тура сызықты – айналмалы  орын ауыстырады. Берілісте бұрама-сомын зырғануы білдекте қолмен басқарылатын үш бұрышты бұранды, төртбұрышты және трапециялық профилдерді қолданады. Үш бұрышты бұранданы микрометрлік бұрандаларда, бөлу бұрандаларында және өлшем машиналарыда дәл орын ауыстыру үшін қажет. Төртбұрышты  және трапециялық бұраманы қадамдық бұрамалар үшін қолданады, сондай-ақ сомындар қадамдық бұраманың орнына толығымен және жалғағышта қолданылады. Прецизионды металл кескіш білдектерді жылжудың бұранда-сомынның люфтсіз беріліспен жарақтандырады (2.2, д суреті).

2.2-сурет. Айналмалы қозғалысты тура сызықтыға өзгерту тәсілдері

а

б

в

д

е

4, 5

8, 10

Бұл берілісте бір корпуста 9 орналасқан қосарланған сомындар қолданылады. 8 және 10 сомындардың біреуі жүрісті бұраманың 11 айналасында қарсы бағыттарда бұрылыстың осьтік бағытында басқасына қатысты жылжиды, содан кейін олардың күйі 7 контрсомынмен бекітіледі. Жүрісті бұрама бір бағытта айналған кезде, суппорттың 6 орнын ауыстыруы сол жақ сомыннан 10 болады; егер жүрісті бұрама айналудың бағытын өзгертетін болса, онда оң сомын 8 бірден қозғалысты суппортқа қарама-+қарсы бағытта береді. Бұндай конструкцияда лофт таңдап алынбайды, неге десең сомындар әрқайсысы өз бағыттында жұмыс істеді. Үлкейтіп көрсетілген түрінде А сол және оң сомындардың бейіні жүрісті бұрама бұрандасының беінімен қалай түйіседі көрсетілген. Жылжу бұранда-сомын берілісінің кемшіліктері – үйкелістегі көп шығыны, төмен   ПӘК,  жылдам орнын ауыстырған кезде қолданудың мүмкін болмауы болып табылады. Бұранданың бейіндерінің жылжу жылдамдығы сомынның бейініне қатысты, сомынмен қатты бекітілген тораптың осьтік орнын ауыстыру жылдамдығын 10-40 есе артады. СББ бар білдектерде бұрандалы жаңғақ беріліс механизмі - жартылай шеңберлі бейінмен шарикті бұранданы ұсынады (SCP). Дәл қозғалыстар үшін шар сақинасын пайдаланғанда, осьтік қашықтық рұқсат етілмейді. Бұл жағдайда бұрандалы сомын илектеуі бұрандалы сомын сырғымасының ауыстырылуымен ұқсас болады. Бір корпуста 9 (2.2., e суреті), екі сомын 10 және 8 бөлшектелген, бір-біріне шиыршық бойымен жылжытылады. Бұл дөңгелекті  жасайды. Бұрандалы қосылыстарды қатайту арқылы алдын-ала осьтік күштер құрылады, ал жылжымалы мойынтіректермен нүктелік байланыстың орнына 13 жылжымалы элементтері кішігірім беті бойынша байланысады. Бұл шардың бұрандасының осьтік қаттылығын ШВБ арттырады. Көптеген конструкцияларда сомындардағы шарлар жабық жол бойымен қозғалады. Қайтару арнасы  - бұл арнайы бұрандалы 12 ,  екі  көрші бұранданы  қосатын,  шарларды айналдыруға мүмкіндік беретін бұрыштың екі іргелес бұрылысын жалғайтын 11 арнайы тіреуі болады. ШВБ артықшылығы  жоғары  қаттылық болып  табылады; бос орынның болмауы түйіскен жерлерде, айтарлықтай діріл мен тозу және кескіш құралының дәлдігі мен  өндеу тазалығын  жоғаралатады; үлкен қуаттар берілісінің мүмкіндігі; төмен шығындар үйкелісте, осы механизмдері ПӘК

қозғалыс тұрақтылығына ықпал ететін, өте төмен үйкеліс; жоғары дәлдік (алдын-ала шиеленісіне байланысты); кішкентай қозғалыстарға жоғары сезімталдық; ұзақ мерзімге дәлдікті сақтау, жылуды азайту, аз жылуды шығару, бұраманың теиператуарлық деформациясын төмендетеді және өндеудің дәлдігін жоғарылатады. Кемшіліктеріне  өзімен өзі тежеу, дайындау күрделілігі, жоғары құны,  жоңқалардан сенімді қорғау қажеттілігі жатады.

2.3-сурет.  Көлденен - сүргілегіш білдегінің жықпыл  механизмі:

Қос иінді - жықпыл механизмдері (қысқаша оларды жықпыл  механизмдері деп атайды) металл кескіш білдектерде келесі нұсқаларда қолданылады: айналмалы жықпыл қашаулық немесе тербелетін жықпыл көлденең – сүргілегіш  білдекте. Жықпыл механизм қозғалыстың біркелкілігі мен  кері жолында бос жүріспен кезінде үлкен жылдамдықпен қамтамасыз етіледі.  Жықпыл (2.3-сурет) 4 білдектің  5 сырға келіп түсетін бір сызықты  қозғалысқа сырғаның көмегімен айналдырады, тербеліс  қозғалысын жасайды.

а 2.4-сурет. Автомат – білдектерде қолданылатын дискті (а) және цилиндрлік (б) жұдырықты механизмдері

Жықпыл дөнгелегі 2 тісті дөнгелек 1 арқылы жылдамдықтар қорабынан айналуды алады. Жықпыл дөнгелегі таспен бірге 0 1г осінің айналасында айналады, ал жықпыл О осінің айналасында тербеледі. Тастың айналу радиусы бұраманың 6 айналуымен белгіленеді. Жықпыл механизмінің кемшілігі біркелкі емес жылдамдық қадамның және жұмыс уақыты мен бос жүрістің арасындағы тұратын қатынас болып табылады. Жұдырықшалы механизмдер дисктік, солай цилиндрлі жұдырықшалармен жиі бір айналдырғы және көп айналдырғы  токарлы автоматтарда  қолданылады. (2.4-сурет.)

кең қолданылады, оның қағидалы схемасы 2.5-суретте келтірілген. М электр қозғалтқыш 14 гидроцлиндрді жұмыс сұйықтығымен толтырып,  сорғыны 6 қозғалысқа қосады. Сұйықтық піспекке күш келтіреді 3 және оны атқарушы органмен (сырғақпен, үстелмен) бірге білдекке ауыстырады. Егер піспек бір штокты болса, онда тура және кері қозғалыстар әртүрлі жылдамдықтармен іске асырылады. Гидроцилиндрдегі май 14 бактан 8 алынып сүзбе арқылы,  7  кері қақпа арқылы 5  қысып толтырылады, реттеуші дроссель 4, бөліп таратқыш 11 және күшті бөліп таратқыш 13. Соңғысы гидроцилиндрдегі майлар ағынын өзгертуге арналған. Орташа есеппен бөліп таратқыш 13 майды өткізбейді, сондықтан қозғалыссыз қалады, тиісінше үстел  мен сырғақ да қимылсыз. Бөліп таратқыш сол позицияда болса, май гидроцилиндрінің штоктық ыдысына келіп түседі, ал екінші ыдыстан ағады. Нәтижесінде атқарушы орган бос жүрісті іске асырады. Бөліп таратқыштың орнын ауыстыруы кезінде 13 оң позицияға сай сол жақ ыдыс арқылы гидроцилиндрге түседі, ал штоктық ыдыс арқылы ағынға жіберіледі.

2.5-сурет. Білдектердегі қайтымды-ілгерілеме тура сызықты  қозғалыспен гидрожетектің схемасы:

1 — білдектің атқарушы органы;

13 бөліп таратқышының орын алмастыруын 11 бөліп таратқыш басқарады,  12 тұтқышпен байланысы бар піспек, дәл сол тетіктер жүйесіне 2 тріеуіш  жауапты. Жаппатер атқарушы органқа бекітіледі және үстел мен піспектің тең қадамында, алшақтықта  белгіленеді. Бастау (аяқтау) 10 екі позициялы  бөліп таратқышпен іске асырылады. Гидро жүйеде  қажетті  қысымды ұстау үшін  бактағы ағынды тесігі қысым жоғары болған кезде ашылатын, 9  сақтандыру қақпасы қарастырылған. Гидрожетегі механикалық беріліспен салыстырып қарағанда  келесідей айырмашылықтары бар:  сатылық емес   атқарушы органдардың  жылдамдықта ауыстыруын реттеуін іске асыру ғана жеткілікті, ықшамды және кіші инерциялы, артық жүктемеден қорықпайды,  бөлшектердің дұрыс майлануы жетектің олардың ұзақ қызметіне  әсер етеді. Алайда көптеген механикалық берілістермен салыстырғанда гидрожетектіктің ПӘК айтарлықтай төмен, бірақ бағасы  жоғары. Гидрожетек энергиясының жоғалуы ішкі үйкеліс пен жұмыс сұйықтығының жою шығындарымен байланысты. Технологиялық құрылғыларды басқарудың икемділігі мен өнідіріс өнімділігіне жоғары талаптың болуы жетектің жылдам әрекет етуіне және олардың  басқарудың икемділігіне алып келеді. Бұл өз кезегінде гидрожетегінің энергия сыйымдылығының жоғарылатады. Білдектерде және автоматты сызықтағы қыспалы, беруші және тасымалдаушы құрылғыларда жүктемелерді автоматтандыру және дайындамаларды шешу үшіні негізінен

пневможетек қолданылады. Пневможетек салыстырмалы қарапайым, сенімді, ұзақ мерзімді, әмбебап,  сондай-ақ үлкен жалдамдықта  іске қосылуымен сипатталады. Сондай-ақ олардың артықшылықтарына өрт қауіпсіздігі мен екпінді жүктемені өтеу болып табылады. Пневможетектердің анық кемшіліктері бар: салыстырмалы томен ПӘК – 0,3 көп емес; жоғары емес байсалдылық іс –әрекет,     жетектің шу және т.б. элементтерін майлау үшін арнайы құралғыларды орнату қажеттілігі. Пневможетекті электрлік, маханикалық және гидравликалық  және жетектермен бірлесе қолданса болады. Пневматикалық жабдықтары  0,6 МПа қысымдағы  қысыңқы ауамен,  қоршаған орта температурасы 5...50 С  кезінде  жұмыс істейді. Пневможетектер тік сызықты қозғалысты қадам ұзындығы 1 м көп епес  кезінде қолданады.

Кезеңдік қозғалыстардың берілісі.

Кейбір білдектер үшін мерзімді олардың тораптарының қалпын өзгерту  талап етіледі. Кезеңдік қозғалыстар келесі механизмдермен іске асырылуы мүмкін: жаппа және малтиялық механизмдермен; толық емес тісті дөнгелектермен, жұдырықша механизмдері мен басып озу жалғастырғышымен; электр-, пневмо-, және гидромеханизмдермен.

Жаппа механизмдер айтарлықтай  жиі білдектердің беріліс  механизмдерінде қолданылады,  онда дайындамалардың, кескіш (кескіштің, тегістегіш шеңбердің) немесе қосымша (тегістегіш дөнгелекті түзету үшін алмаз) аспаптардың орнын ауыстыруы жүгірген кезінде немесе кері жүрген кезде (сүргілегіш, қашау, тегістегіш білдектерде және бөлгіш машиналарда). Көптеген жағдайда жаппа механизмдерді тура сызықты білдек тораптарының тура орын ауыстыруы үшін қолданады. Ит тораптың орын ауыстыру жүріс бұрандаімен кинематикалық тұрғыда байланысты, сыртқы және ішкі тістері бар жаппа дөнгелекті белгілі бір бұрышқа мерзімді айналдырады: үстел, суппорт, және т.б. Жаппа механизмдердің көмегімен сондай-ақ дөнгелек мерзімді орын алмастыру жүзеге асырылады. Жаппа дөнгелек 1 иттің тісімен 2  симметриялық емес (2.6., а суреті) немесе симметриялық  (2.6., б сүреті) трапециалды бейінімен тіркеледі,

в

соңғысы механизмге екі жаққа да жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Осы үшін механизмде 2 итті басқа қалыпқа ауыстырады (2,6, б  суретінде штрих сызығымен көрсетілген). Тербеліс қозғалыстары иттің жиі қос иінді – шатундық механизмі көмегімен іске асырылады. Тетікті тербеу бұрышы 3 итпен 2 тербеліс жолында бірнеше жаппа дөнгелегінің тістерді жабатын қалқан 9 көмегімен өзгереді. Қалқан 8 штифпен белгіленеді. Тетіктің тербелуінің  өлшемін қос иінді дискіде 5  көбейтуге немесе азайтуға  болады. Ол үшін сұққы қос иінді  дискіге жақындатады немесе е

көбінесе мерзімді бұрылыстың тұрақты бұрышы бар бөлгші құрылғыларда - револьверлік бастарды, айналдырғы блоктарды және токарлық автоматтардың үстелдерін, көп позициялы үстелдерді және т. б. бұру үшін қолданады. Механизмнің бірсарынды (екпінсіз) жұмыс істеуіне малтиялық кресттің бастапқы және соңғы бұрыштық жылдамдықтары нөльге тең болған кезде жетеді. Бұл үшін, кірестті бұратын  ролик,  пазаға тарамдалған бағытта кіруі және шығуы дұрыс.  Бұл шарт, егер α + β = 90° (2.6, в суреті) орындалады. Бұл ретте қос иіннің  12 роликпен 11 бір айналымында мальтиялық крест 10 шеңбердің 1/z бөлігіне   (z— паздар  саны) бұрылады.   Қажет болған жағдайда, білдектің торапының бұрылу бұрышын өзгерілетін

ауыстыратын қатынаспен берілістің көмегімен, мысалы кинематиялық тізбекті мальтиялық механизм мен бұрылатын тораптың арасына кіргізетін ауысымды тісті дөңгелектерді пайдаланып реттеуге болады.

Реверс механизмдері. білдектің атқарушы органдарының айналмалы және ілгерілеме қозғалыстарының бағытын реверстеу электротехникалық, гидравликалық немесе  механикалық  құрылғылардың көмегімен жүзеге асырылады. Ең қарапайым реверсирлейтін механикалық құрылғылар ретінде негізінде цилиндрлі және конустық тісті берілістерді пайдаланады. Жетекші білікке параллельді жетеленетін білікті реверстеу үшін, цилиндрлі тісті дөнгелектен (2.7., а, б) құралған  реверс механизмдерін  пайдаланады . Жетекші білікте І үздіксіз тұрақты түрде бағытталған айналыс бар. Бағытталған айналыстың  бағыңқы білігі ІІ беріліс қозғалысы кезінде тісті паразитті дөнгелектер арқылы болады;  басқаға қосу тісті дөнгелектерінің қимылсыз блоктары (2.7., а суретті қараңыз) немесе  тізбекті  жалғастырғыштары (2.7, б суретті қараңыз) арқылы  жүзеге асырылады. Конустық тісті дөнгелектерден құралған (2.7, в, г суреті) реверсивті механизмдер олардың осі жетекші біліктің осіне перпендикулярлы  біліктердің айналу бағытын өзгерту үшін қолданылады.  Бұл механизмдер   цилиндрлік дөңгелектерге қарағанда кем металл сыйымды, бірақ дайындауда күрделі. Реверс не z

блогінің орнын ауыстырумен, тағылатын жалғастырғыштардың 1 көмегімен жүзеге асырылады. Тісті дөңгелектерден құралған реверсивті механизмдер айналудың  өзгеруі тегершіктердің блоктарын ауыстырумен жүзеге асырылған кезде,   қолмен басқарылатын әмбебап білдектерде  қолданады: токарлық, фрезер, сүргілегіш, қашау, бұрғылау. Автоматтандырылған жабдықтарда онда ауыстыру үйкелме тағылатын жалғастырғыштармен жүзеге асырылатын  реверсивті механизмдер пайдаланылады.

Жартылай автоматты режимде жұмыс істейтін тісті өндейтін білдектерде кейбір кезде құрама тісті дөңгелек (2.7., д суреті) түріндегі реверс механизімі қолданылады. Жетекші дөңгелек  z

тұрақты бұрыштық жылдамдықпен  ω

айналады. Z

сыртқы диаметрі бойынша тағылады. Құрама тісті  дөңгелек z

/z

берілісі арқылы жұмыс жүрісі кезінде жеткіш дөңгелектен айналуды алады,  бұл ретте  z

дөңгелегі толық кесілмеген. А нүктесінде жылдамдығы v

Аω

. Осыдан жұмыс жүрісі кезінде құрама тісті дөңгелектің шамасы мен бағытын анықтауға болады

ω p.x = v

Жетекші тісті дөнгелек сыртқы беті бойынша домалап В нүктесіне келген соң,  механизмнің бұрыштық жылдамдығы бағытын өзгертеді, ал шамасы көп болады (ω

p.x

а v

= v

ω x.х = v

онда  ω x.х

Демек, сонымен қатар жетеленетін дөнгелек z

і ауыстыратын қатынасты да   өзгертеді, ол өз кезегінде білдектің өнімділігін арттырады, неге десең бос жүрістің жылдамдығы жұмыс жүрісінің жалдамдығынан көп болады. Электр реверстеу жетек электр қозғалтқышы білігінің айналу бағытын өзгерту жолымен жүзеге асырылады, ал құрылғыларды гидравликалық реверстеу – гидро бөлгіштің көмегімен жұмыс сұйықтығының  ағынын  өзгерту жолымен жүзеге асырылады.

Дайындама мен аспаптар қозғалыстары білдектің атқарушы (жұмыс) органдарымен жасалады. Электр жетектің атқарушы органдарға қозғалысы  жеке  кинематикалық  берілістерден тұратын кинематикалық тізбектердің  көмегімен беріледі:  белдікті, тісті, жұдырықша, бұрамалық. Жеке атқарушы органдарға қалай қозғалыс берілетіні туралы түсінік алу үшін, бір жазықтықта (сызба жазықтығында ашу) білдектің  кинематикалық тізбектердің жиынтығы шартты бейнесі ұсынылатын білдектің кинематикалық схемасы беріледі. Кинематикалық схемасын  білдектің жалпы түрдегі контурын жазу арқылы ұсынады. Жетегі ретінде және де гидроцилиндрлар мен пневмоцилиндрлар қолданылуы мүмкін, олардан қозғалыс кинематикалық тізбектері арқылы немесе  тікелей білдектің  атқарушы органына беріледі. Шартты  графикалық бейнелерді беру, білдектің  жеке элементтері мен механизмдерін барлық кинематикалық схемаларда МЕМСТ 2.770—68* сәйкес орындалады, жалпы талаптарына схемаларды орындалуы МЕМСТ 2.701—76 регламенттеледі,  ал жалпы қолдану айқындау -   МЕМСТ 2.721—74.

келтіріледі: тісті дөнгелектер үшін тістердің саны; тісті- төрткілдеш  берілістері үшін – модулі (немесе төрткілдештің жүрісі)  және төрткілдеш  дөнгелегі тістерінің саны; бұрамдық- төрткілдеш  берілістер үшін - модулі (немесе төрткілдештің жүрісі)  және бұрамдық кіру саны;  бұрамдық берілістер үшін  - бұрамдық дөнгелек тістерінің саны және бұрамдық кірістерінің саны; біліктер үшін -  бұранда кіруінің қадамы мен саны,  сондай-ақ сол жақ бұранда үшін бағыты егер біреуден көп болса;  белдікті беріліс үшін – шкивтің диаметрі мен белдіктің типі, электр қозғалтқыш үшін – электр қозғалтқыштың типі, қуаты және электроқозғалтқыш  білігінің айналу жиілігі көрсетіледі. Барлық біліктерде  рим цифрларымен номерлері қойылады. Біліктерді  номерлеуді электр қозғалтқыштан бастайды. Механикалық берілісімен бірге гидравликалық, электрлік және пневматикалық  құрылғылар болса, сәйкесінше гидравликалық, электрлік пневматикалық  құрылғылардың схемалары  құрастырылады. Білдектерде жетекші (бастапқы)  және жетеленетін (соңғы) буындар арасындағы  байланыс кинематикалық  тізбектер арқылы  іске асырылады; математикалық тілмен айтқанда бұл байланыстар

Кинематикалық баланстың көбейтіндісіне болжанған қозғалыстың  бастапқы буыны, ауыстырлатын берілетін қатынастар тұрақты кинематикалық жұптармен, кинематикалық тізбекке кіретін, және осы тізбектегі ауыстырылып  берілетін буындарды реттеу.  Теңдеудің тең белгісінде құрастырылған көбейтіндіде ауыспалы соңғы  буыны тұруы керек. Белгісіз берілетін буынға қатысы бойынша  реттеуге қатысты көбейтіндіні шешу арқылы, дәл осы кинематикалық тізбек үшін реттеу формуласын аламыз.  Берілетін қатынасының буынын реттеуін  біле отыра, білдектің атқарушы органының  жылдамдығы және белгілен орын ауысуын кинематикалық схемаларды оқу арқылы реттеуге болады. Кинематикалық баланстағы теңдеулі құрастыру кезінде  және формуланы алуды реттеу нақты мысалдарда токарлы білдектердегі кинематикалық схемаларды үйрену кезінде 4-тарауда қарастырылады.

Станиналар мен бағыттауыштар . Білдектің негізгі жүйесін олар арқылы кесу процесінде аспап пен жайындаманың арасында пайда болатын күштер тұйықтайтын элементтердің жиынтығы құрайды. Білдектің негізгі жүйесінің негізгі элементтері станина мен корпустық бөшектер ( арқалық, хоботтар, сырғақтар, тақталар, плиталар, үстелдер, суппорттар және т. б.)

болып табылады .

Станина білдектің бөлшектері және торапдері үшін  қажет, осыған қарай қозғалмалы бөлшектер мен торапдері келтіріледі. Станина білдектің көтергіш жүйесінің қызмет мерзімі уақытында білдектің басқа элементтері секілді  дайындамаларды белгіленген режимде  және дәлдікте өндеу мүмкіндігімен қамтамасыз етеді.  Бұл  қажетті қаттылықты, вибротұрақтылықты және тозуға төзімділігін бағыттауыштардың  қамтамасыз ету үшін дұрыс конструкцияны, статинаға материалды және оны дайындау технологиясын таңдау керек. Станиналар көлденең және тік (бағаналар) болып бөлінеді. Көлденең станиналардың қималарының нысаны (2.8., а суреті)  бірнеше факторлармен анықталады: бағыттауыштардың орналасуымен, жоңқаларды және салқындататын сұйықты жойю талаптарымен, салқындататын сұйықтыққа арналған резервуарларды және майлау материалдарын орналастыру талаптарымен, сондай-ақ қорғау құралдарымен, жылжымалы және жылжымайтын тораптарда орнату қажеттілігімен, қаттылық шарттарымен, жөндеу жұмыстарын жүргізу ыңғайлығымен ж.т.б.

2.8-сурет. Көлденең  (а) және  тік  (б) станиналардың қималары

а                             б                         в                              г

басты түрле қаттылыққа қойылатын талаптармен анықталады. Станинаның қаттылығын арттыру мақсатында қос қабырғалармен немесе тегіс қимамен, бітеу контурымен,  аралық қабырғалар мен қабырғалардың көп санымен  орындайды; дәл осы мақсатпен люктар мен терезелерді жояды немесе олардың мөлшерлерін азайтады. Негізгі өндіру материалдары құйылған станиналар үшін - шойын, пісірілгендер үшін – болат қолданылады. Ауыр білдектер  станиналар жасау үшін кейбір кезде темір бетон қолданылады. Дәлдігі жоғары білдектердің станиналары үшін жасанды материал – синтегран қолданылады, ол  минералды материалдардың ұнтағы мен шайырдың негізінде дайындалады. Бұл материал маңызды емес жылу деформациясымен сипатталады. Өзара қажет етілетін білдек тораптардың орналасуы және құралдардың және дайындамалардың орын ауыстыру мүмкіндігін бағыттауыштар қамтамасыз етіледі. Тораптардың орнын ауыстыру үшін бағыттауыштар бір ғана қозғалыстың сатылы еркіндігіне жол беруі тиіс. Бұл  сәйкес бағыттауыштардың конструкциясымен немесе күштік бітеумен  қол жеткізіледі (ауыр  күштің әрекетімен, серіппе элементтері және т.б.). Басты  саңылау немесе тартылысты реттеу үшін және пайдалану процесінің негізгі  көрсеткіштерін қалпына келтіру (мысалы, тозу себебінен үстінгі бетінінң тайғақтығы) элементтерді реттеу қарастырады (2.9-сурет): бойыл және көлденең орын ауыстырумен қималар, жылжымлы планкалар; жапсырма келтірілетін планкалар және басқа да құрылғылар. Мақсаты және констурктивті орындау бойынша бағыттауыштарды мына белгілері бойынша сыныптауға болады: ■ қозғалыс түріне қарай: басты  қозғалыстың бағыттауыштары  (мысалы, бойлық–сүргілегіш білдегінің үстел-станинасы); берілістің бағыттауыш қозғалыстары; өңдеу процесінде жыжымайтын ілесетін және қосымша бөлшектер мен тораптардың бағыттауышын  ауыстыру;

Жылжу және тербелу бағыттауыштары білдектерде ең таралған.

Жылжу бағыттауыштары (2.10-сурет) әдетте қоңыр шойыннан жасайды. Шойынды тек бағыттауыштар станиналармен немесе жылжымайтын тораппен біртұтас ретінде орындалады. Бағыттауыштардың тозу  төзімділігін  42...56 HRC қаттылығына дейін беткі шынықтырумен арттырады. 58...63 HRC қатылыққа дейін шынықтырылған болаттан жапсырма бағыттауыштар жасайды. Жиі жиілігі жоғары тоқпен шынықтырумен 40Х болат пайдаланылады, сондай-ақ кейін цементтеумен және шынықтырумен  15Х және 20 Х болат пайдаланылады. Жылжудың жапсырма  бағыттауыштарын дайындау үшін келешегі бар материал ретінде пластмасс қолданылады.

2.11-сурет. Бағыттауыштарға арналған қорғаныс құрылғылары: а

б

в

д

е

Бағыттауыштарға арналған қорғаныс құрылғылары (2.11-сурет) олардың сенімді жұмысын және олардың  жұмыс істейтін үстінгі бетін шаң түсуден, жоңқалар мен ластанудан сақтайды. Қорғаныс құрылғылары әртүрлі материалдардан жасалады, оның ішінде  полимерлерден.

Айналдырғы және оның тіреуіштері.

Айналдарғы біліктің саналуандығы  - дайындамаға апаратын, кескіш аспаптың немесе құралдың айналуы мен бекітілуі үшін қолданылатын біліктің түрі. Аспаптың (немесе құралдың) бекітілуі айналдырғының алдыңғы аяғында жүзеге асырылады. Айналдырғылар, әдетте, болаттан жасалады (40Х, 20Х, 18ХГТ, 40ХФА және басқалар.) және термиялық өндеуге ұшырайды. Айналдырғылардың тіреуі ретінде тербелу және жылжу мойынтіректері қолданылады. Жиі айналдырғыларды екі іреуге орнатады. Тербелу тіреулерінде тербелу шариктік, роликтік және инелік мойынтіректері қолданылады, олардың дәлдігінің класы білдек дәлдігінің класы  бойынша анықталады. Тербелу тіреулерінің айналу дәлдігін арттыру үшін, оларда ішкі дөңгелектің сыртқыға қатысты осьтік жылжуының нәтижесінде алдын ала     тартылыс жасалады.

Жылжу тіреулерінде мына типті жылжу мойынтіректері қолданылады: гидродинамикалық, оларда майлау материалы айналдырғы айналған кезде қамтылады; гидростатикалық, онда майлау материалы айналдырғыны айналдыруды бастауға дейін қысыммен беріледі; ауа  немесе газ (аэродинамикалық және  аэростатикалық): магниттік. Жылжу мойынтіректердің құрылымы ең түрлі: реттелмейтін; саңылауды радиалды және осьтік реттеумен; бір қималы және көп қималы. Бір қималы гидродинамикалық жылжу мойынтіректері конструкциясы бойынша  ең қарапайым, бірақ айналдырғы осінің тұрақты қалпын қамтамасыз етпейді. 2.12. а суретте айналдырғының 1 цилиндрлі  мойнына отырғызылған реттелетін гидродинамикалық жылжу мойынтірегі көрсетілді. Радиалды саңылауларды реттеу мына түрде жүзеге асырылады.

2.14-сурет. Гидростатикалық мойынтірек

Сомындарды бұрау кезінде 2 кесілген төлке 3, оның сыртқы беті конустық, мойынтірек  мойнының цилиндрлік жағы сырғанайды; сонымен қатар кесілген төлке беті мен айналдырғы мойнының  арасындағы саңылау  ішкі конустық толық төлке есебінен 4 кесілген төлкені қысатын болады.  Егер айналдырғы мойыны конустық пішінде жасалса (2.12 , б суреті) онда толық төлкеге деген қажеттілік тумайды , бірақ сомынмен бірге  кесілген төлке 6 сыртқы беті цилиндрлі , ал ішкі жағы  - конустық болуы керек. Осы жағдайда сомынды 5 қатыру кезінде айналдығы мойны мен кесілген төлке арасында  саңылау өзгереді.

Көп қималы гидродинамикалық мойынтіректердің бірнеше көтернкі майлы қабаттары бар, ол айналдырғы мойының бірқалыпты барлық жағынан (2.13-сурет) қысады, сондықтан айналдырғы осінің тұрақты қалпы қамтамасыз етіледі.

Гидростатистикалық мойынтіректер

Ауалық майлау заттары бар мойынтіректер (аэродинамикалық және аэростатикалық) конструкциясы бойынша  гидравликалық мойынтірегіне ұқсайды, бірақ үйкелуде аз шығын келеді, бұл өз кезегінде жылдам жүретін айналдырғыда қолдануға мүмкіндік береді.

Жылдамдықтар қорабы . Білдектің басты  қозғалысының сатылы жетегімен  реттеледі, негізінен  қолмен басқару жылдамдық қорабына кіреді. Білдек жетегі – бұл энергия көздерінің (электр-, гидро-, немесе пневмоқозғалтқыш) және беріліс құрылғыларының жиыны; оның қызметі  — бұл ретте қажет жылдамдықты қамтамасыз етіп және талап етілетін күштерді беріп, дайындаманы немесе аспапты көтеретін  білдектің жұмыс органын қозғалысқа келтіру. Басты  айналмалы қозғалысы бар білдектер үшін  айналдырғының айналу жиілігінің  шекті мәндері n mіn

d max

бастап d mіn дейін диапозонында диаметрі бар дайындамаларды өңдеуге мүмкіндік береді. Тура сызықты басты қозғалысы бар білдектер үшін n mіn

және n max

max

бастап 1 mіn

. дейін дайындамаларды өндеуге мүмкіндік  береді.

Жиіліктердің реттек диапазоны (айналдырғының  айналуы немесе қайтпалы-ілгерілемелі қозғалысы, мысалы, үстелдің) білдектің  пайдалану мүмкіндігін сипаттайды және  ең  жоғары жиіліктің ең аз жиілікке  қатынасы анықталады;

R = n max /n mіn . n mіn

бастап n max дейінгі жиіліктердің мәндері қатар құрайды. Білдек жасауда, әдетте, геометриялық қатар қолданылады, онда аралас мәндер n φ рет өзгешеленеді (φ - гоеметриялық қатардың бөлгіші): n

/n

= n

/n

= n

/n

= ... = n k /n k _

= φ. φ бөлгішінің мына мәндері қабылданып нормаланды: 1,06; 1,12; 1,26; 1,41; 1,58; 1,78; 2,00.

Жылдамдық қораптары қамтамасыз етеді:

Жылдамдықтар қорабы ықшамды,  қызмет көрсетуге оңай және жұмысқа сенімді.  Олар екі білікті берілістен тұрады, олар

15., суреті). Тісті дөнгелектердің көшпелі блоктарының берілісі (2.15., а суреті)  құрылымы бойынша оңай, бірақ жүріс барысында қосып ауыстыруға мүмкіндік берілмейді. Жалғастырғышпен беру 1 (2.15., б суреті) жетекші біліктің І айналуын тоқтатпай, жылдамдықты ауыстыруды автоматтандыруға мүмкіндік береді.

Автоматтандырылған білдектерде  автоматты жылдамдықтар қорабы (АЖҚ) қолданылады, оларда жылдамдықтарды ауыстыру электр магниттік фрикционды жалғастырғыштардың  көмегімен жүзеге асырылады. СББ бар токарлы білдектің  басты   қозғалысының тізбегінде  АЖҚ пайдалану мысалы 4-тарауда қарастырылатын болады. Жылдамдықтар қорабының жалпы саны әрбір білікте бар жылдамдықтар санын көбейтумен анықталады, сондықтан бұндай берілістер

2.16-сурет. СББ бар берілістерді ауыстыру механизмдерінің схемасы: а

б

бұранда—сомын берілісімен; в

Сорғыш  кілтегі бар конус жинағы (2.17, б суреті) — 10 дейін түрлі беріліс қатынастарын іске асыратын шағын механизм. Қос конустың барлық берілістерінің ауыстыруын басқару  сорғыш кілтекпен 3 байланысты бір саппен жүзеге асырылады. Бұл механизмнің кемшліктеріне онда сорғыш кілтегі бар күш ауысатын қуысты біліктің жеткіліксіз қаттылығының салдарынан үлкен айналмалы сәттерді беру мүмкін болмауы;

а —жамылғы дөңгелегі бар конус жинағы ; б — сорғыш кілтегі бар конус жинағы; в — конустық дифференциал; г — планетарлық механизмі; д — бір жұпты гитара; 1 — сап; 2 — жамылғы тісті доңгелек; 3 — сорғыш  кілтек; 4 — Т-тәрізді білік; 5 — қарғыбауы, 6 —гитараның қақпағы 7, 8 — ауыстырмалы тісті дөңгелектер тар тісті  дөнгелектердің қанағаттандырусыз базалануы; тісті дөңгелектер  мен сорғыш кілтектің артық тозуы (барлығы  тұрақты іліністе жүреді); төмен ПӘК жатады . Сорғыш кілтегі бар конус жинағы қолмен басқарылатын жеңіл, кейбір кезде ауыр бұрғылау және токарлық-револьверлік білдектерде қолданылады. Үстелдік бұрғылау білдектерінде сорғыш кілтегі  бар бір конусты жинағы беріліс қорабын ауыстырады, ол білдектің айналдырғы басының габариттік өлшемдерін азайтуға мүмкіндік береді. Жаппа механизмдері  (2.6, а, б суретті қараңыз) дайындамаларды немесе аспаптарды мерзімді берумен сүргілегіш, қашау, тегістегіш білдектерде пайдаланады. Оларда беріліс кесу процесінде емес, ал бос жүріс сәтінде жүзеге асырылады; оның шамасы берілісітің үзіліссіз қозғалысы кезінде сияқты өңделетін бетінің кедір-бұдырлығна және аспаптың тұрақтылығына әсер етеді. Жинақтайтын механизмдер ретінде білдектерде дифференциалы конусты, планетарлық механизмдері, төрткілдешлы беру және бұрандалы жұп (өздігінен тоқтамайтын бұрандалы), бұрамдық  және басқа да берілістер қолданады. Жинақтайтын (дифференциалдық) механизмдер үшін тағайындалған олардың тіс кескіш, бұранда тегістегіш және басқа да білдектердің технологиялық мүмкіндіктерін кеңейту мақсатында шкаласын кинематикалық тізбектер реттеу, ұлғайту алгебралық қосу бір-туыстары қозғалыстар  үшін қолданады. Жиынтықтау қозғалыстардың конустық  дифференциалда қарастырайық (2.17, в суреті), конустық тісті дөнгелегі z

және Т-тәрізді білік 4 — жетекші буындары. Екі денгейдегі еркіндігі бар конустық дифференциал қарым-қатынасын анықтау үшін, біріншіден бір ғана жетекші буын Т-тәрізді білікте тоқтататмыз, сонда дөңгелегі z

қимылсыз    ал доңғалақ z

лезде салыстырмалы жылдам орталығының жылдамдығы (МЦС) айналады. Жылдамдығы А нүктесінде дөңгелектер z

2 есе көп, болады,  жылдамдығы нүктелері туралы, ол тиесілі бір мезгілде Т-тәріздес  білігіндегі. Демек, v

=ω

= ω

. Өйткені барлық радиустары R і

бірдей, ω

= ω

= 2πn

, яғни n

=n т

. Сонда өрнек v

арқылы n

айналу жиілігін көрсетеміз: v

= 2πR

n

= 2πRn

. Бұл v

v

есепке ала отырып, онда  жетеленетін буынының  бұрыштық  жылдамдығын аламыз ω

= π

ал

жетекші буынның бұрыштық жылдамдығы ω

= 2πn

Демек,  жетеленетін бұрыштық жылдамдығының жетекші жылдамдығына қатынасына тең ауыспалы қатынасы екіге тең болады, яғни ІІ білікке қарағанда, дөнгелек z

бұрыштық жылдамдығы 2 есе көп (Т- тәріздес білік) болады.

Енді Т - Тәріздес білікті тоқтатамыз және диференциалға айналу жетекші конустық  донгелектен z

арқылы түсетін болады. Бұл  жағдайда беру қатынасы  бірге тең болады, себебі  барлық конустық дөңгелектердің бірдей тістерінің саны болады - конустық дөңгелектерден қарапайым кинематикалық тізбегі нақты жұмыс істейді. Біз дифференциалдың беру қатынастарын анықтадық, ол кезекпен бір еркіндік дәрежесінде болған кезде. Егер қозғалыс Т-тәрізді біліктен және конустық дөңгелектен z

бір уақытта берілетін болса (яғни дифференциалда екі дәрежелі еркіндік болса), онда беру қатынасы мын алгебралық сомаға тең болады: і

= 2 ± 1.

Егер Т-тәрізді білік жетеленетін буыны болып табылған жағдайда, дифференциалдың беру қатынастары Конустық дифференциал жинақтаушы механизме ретінде білдекте кең қолдану тапты. Кейде жинақтаушыны ретінде планетарлы механизм қолданылады.

Планетарлы деп дөңгелектердің жылжымалы осьтерімен және бір еркін деңгейімен механизмді  атайды . Оларды жинақтаушы механизм ретінде қолданады (жетекші болып, мысалы, жіп 5 және тісті дөнгелек z

табылған кезде — 2.17, г суреті).

Планетарлы механизмдер тісті фрезер білдектерде және әртүрлі редукторларда кең қолданыс табады, неге десең мөлшерлері шағын габаритті және үйкелісте шығындары маңызды емес болған кезде, ауыстыратын сандардың үлкен диапазонын алуға мүмкіндік береді.

Гитара

д суреті) қолданады; үш жұпты гитаралар өте сирек және шағын беру қатынастары  қажет болған  немесе оларды баптаудың жоғары дәлдігі талап етілген  кезде қолданылады. Бір жұпты гитаалар берілген беру қатынасын таңдаудың жоғары дәлдігін бермейді, неге десең әдетте жиында ауыстырмалы дөңгелектер (8-10 дана) өте аз болады және бұдан басқа гитарының құрылымы ауыстырмалы  дөңгелектер осьтерінің арасындағы қашықтық осындай

const. Екі ауыстырмалы тісті дөңгелектерді  ауыстырмалы тісті дөңгелектердің ауыстырмалы тісті дөңгелектердің ауыстырмалы тісті дөңгелектерді z

және z

таңдау кезінде, олардың ілініс жағдайларын қанағаттандыру қажет m(z

+ z

Қазіргі уақытта механика, электроника, автоматика мен информатика саласындағы жетістіктерге негізделетін ғылымның жаңа саласы

(DіrectDrіve) қолданылады, олардың құрылымдарында аралық кинематикалық буындар жоқ: редукторлар, беріліс қораптары, айналмалы қозғалысты сызықтыққа өзгерту құрылғылары және басқалар. Механикалық берілістердің болмауы, тісті іліністің геометриясына, люфттармен ж.т.б. байланысты, қозғалыстың кинематикалық ақаулықтарын жоюға мүмкіндік береді. Тура әрекет ететін жетектер үшін, жоғары қуатты айналмалы қозғалыстағы қозғалтқыштар немесе жоғары тарту күштері бар желілік қозғалтқыштар, максималды жылдамдығы 200 м / мин дейін және 5 г дейін жеделдету қолданылады; ауыстыру ұзындығы шектелмейді. Осының барлығы бұл тораптардан білдектердің принципалды жаңа құрауыштарын жасауға және жоғары технологиялық тұжырымдамаларды іске асыруға мүмкіндік береді: жоғары жылдамдықты өңдеу, қосалқы микронды өңдеу және т.б.

Білдектердің басты айналмалы қозғалысының мехатроникалық модулі

Жылдамдықты өңдеуге арналған мотор айналдырғы деп аталатын мұндай айналдырғы торабының құрылымы мен элементтері дәстүрлі шешімдерден мүлдем өзгеше

болады.

Жоғары жылдамдықты білдектердің басты қозғалысы жетектерінің құрылысында айналдырғының айналуының максималды жиілігі  10 000 мин -1 болған кезде, механикалық беріліспен электр қозғалтқышын пайдалану іс жүзінде мүмкін емес. Сондықтан, осы білдектерде мотор-айналдырғы типінің құрылғылары қолданылады.   Устройства типа мотор-айналдырғы тиіпінің құрылғылары тура әсер ету жетегіне жатады.  Жиектемесі бар кескіш аспап мотор-айналдырғының алдыңғы бөлігіне бекітіледі. Электр қозғалтқыштың статоры айналдырғы торабының корпусында орналастырылады және роторды қозғалысқа келтіреді.  Мотор-айналдырғыларда электр қозғалтқышында және айналдырғы тіреулерінде артық жылу бөлінуіне байланысты тиімді салқындату жүйесі қолданылады. Айналу жиілігінің, ротор қалпының және температураның тетіктері айналдырғы торабының қарама-қарсы жағында орналасқан байланыс арналарының жалғағыштары арқылы СББ жүйесіне сигналдар жібереді. Сызықтық қозғалыстың мехатроникалық модулі білдектердегі  сызықты қозғалыстарды орындайды . Таяу уақытқа дейін беріліс жетегіне айналмалы қозғалыстағы электр қозғалтқыш және айналмалы қозғалысты сызықты ілгерілеме механикалық берілістер (тісті төрткілдеш, шарикті бұранда беріліс және т.б.) кіреді. Айналмалы қозғалыс қозғалтқыштының статорын 1 және роторын 2 жазықтықта (2.18., а суреті) сызықтық қозғалтқышты (LD) жасау идеясы туындады, ол тура әсер ету жетектерінің тұжырымдамасын іске асырып, беріліс жетегінде механикалық берілістерді қолдану қажеттілігін болдырмайды. Осылай, бір мехатроникалық торапта жетектің жетекті және атқарушы элементі конструктивті тұрғыда бірігеді.

Әдетте, жылжымалы бөлігінде (атқарушы орган – суппортта, үстелде және т.б.) электр магниттері 3 (2.18, б суреті), ал бағғыттауыш бөлігінде  (тұрақты бөлік) - тұрақты магниттер орналасады. ЛД қозғалысы тұрақты магниттер мен электр магнит катушкаларының магниттік өрістерінің өзара әрекеттесуінен туындайды, яғни электр энергияның желілік қозғалысқа тікелей өзгеруі болады. ЛД қызмет ету мерзімі тұрақты магниттердің ұзақтығы бойынша анықталады. Кейбір фирмалардың ЛД 30 жылға жуық өмір сүретін, жерде сирек кездесетін  неодимерроборовтық (Nd-Fe-B) магниттер пайдаланылады. ЛД басқару схемасында (2.19-сурет) тетіктен 2 сандық бағдарламалық басқару (CББ) құрылғысына ЛД статор 1 (қозғалмайтын бөлік) мен ротордың 3 (қозғалмалы бөлігі) жұмысының температуралық  режимдері туралы сигналдар, сондай-ақ сызықты өлшеу жүйесінен 5 - ротордың қозғалысы туралы ақпарат беріледі. Сигналдарды салыстыру блогында 6 салыстырып тексеруден кейін, СББҚ жіберіледі,  содан кейін ротордың қозғалысын және салқындатқыш қондырғының жұмысын  басқару энергетикалық тізбе 4 арқылы жүзеге асырылады .

2.20-суретте электр эрозиялық білдекте қондырылған ЛД көрсетілді. ЛД жылжымалы бөлігінде (ротор 1) электрод аспабы, ал статорда 4 – қалыптың желілік тетігі 2 бекітілді. Торапты салқындату үшін статорға салқындату жүйесінің келтеқұбырлар 3 қосылған. Ауыстыратын механизмдерінің болмауының және аралық кинематикалық тізбектерді таратудың арқасында жоғары дәлдікке (0,01-ден 0,001 мкм-ге дейін ауысу дискреттігінен) жетеді. Бұдан басқа, ЛД өте аз инерциялылығы  бар, ол 500 ретке/с дейін электрод-аспаптың қалпын түзетуге мүмкіндік береді.

2.20-сурет. Желілік қозғалтқыштың конструктивтік орындалуы:

ЛД құрылымдары үнемі жетілдіріледі, МК қолданылатын, жұмыс органдары қозғалысының жылдамдығын 360 м / мин және жеделдету жылдамдығын 320 м/с

дейін қамтамасыз етіп, бұл ретте күштерін  21 кН-ға дейін беріп, ЛД жасалды.

Жалғастырғыштар.

Екі өстес білікті білдектерге қосу үшін арнайы құрылғылар - түрлі типтегі жалғастырғыштар қолданылады . Босатылмайтын жалғастырғыштар біліктерді қатты қосуға қолданылады, мысалы, төлкенің көмегімен (2.21, а), иілгіш элементтер арқылы  (2.21, б) немесе шеткі беттерінде екі өзара перпендикулярлы дөңесі бар және біріктірлетін біліктердің өстестігін өтеуге мүмкіндік беретін аралық элементі арқылы (2.21, в) біріктіру үшін қолданылады.

Ілінісетін жалғастырғыштар біліктерді жүйелі қосу үшін қолданады. Білдектерде шеткі тістері-жұдырықшалары (2.21., г) бар дискілер түріндегі және тісті жалғастырғыштар ілінісетін жұдырықшалы жалғастырғыштар пайдаланылады. а

б

в

г

д

е

4, 5, 8, 12

Ілінісетін жалғастырғыштардың кемшіліктері – жетекші және жетектелетін элементтерінің бұрыштық жылдамдықтарында үлкен айырмашылық кезінде қосу қиындығы.

кемшіліктерінен айырылған, оларды жетекші және жетектелетін элементтерінің айналудың кез келген жылдамдықтарында қосуға болады.   Қайта жүктеу кезінде жетектелетін элементтің жылджуының мүмкіндігі білдек механизмдерін апаттардан сақтайды. Фрикциялық жалғастырғыштар конустық және дисктік болады.  Басты қозғалыс пен берілістің жетектерінде габариттік мөлшерлері салыстырмалы үлкен емес маңызды айналмалы сәттерді беретін көп дискілі жалғастырғыштар кең қолданылады. Жетекші дискілерді жетеленетін дискілермен қысу механикалық, электр магниттік және сирек гидравликалық жетектердің көмегімен жүзеге асырылады. Механикалық жетекпен көп дисктік жалғастырғышта (2.21,

д суреті) дискілерді қысу шайба 1 арқылы қысу дискімен жүзеге асырылады. Қысу диск ішкі конустық бетімен төлкені 5 солға ауыстыру кезінде қсыу дискі 2 мен жылжымалы емес төлкенің 4 арасындағы конус тәрізді саңылауға басып жыбылатын кішкене шарлардың 3 әсер етуімен ауысады.   Төлкенің 4 осьтік қалпын реттеу және демек, дискілердің қысу күші сомынмен 6 жүргізіледі. Төлкені 5 оңға ауыстыру кезінде, кішкене шарлар серіппелердің 7 әсерімен саңылаулардан басып жабылады, дискілер сонымен айналмалы сәтінің берілісін тоқтатып босатылады. Электр магниттік жалғкастырғыштарды қосқан кезде (2.21, е суреті) катушкамен 9 жасалатын магниттік өрісі магнит өткізетін дискілердің 10  пакетін қысып, зәкірді 11 тартады . Дискілердің ішкі дөңістері механизмнің білігіне бекітілетін төлкенің 8 оймакілтектермен ілінеді, ал дискілердің сыртқы дөңістері кертіктері бар төлкемен 12 ілінеді.

(2.22-сурет) жүктеменің рұқсат етілген шамасын артқан кезде, кинематикалық тізбекті үзеді. Бұл арнайы элементті бұзған кезде, түйісетін және үйкелетін бөлшектер (мысалы, дискілер) жылжыған және жалғастырғыштың екі түйісетін бөлшектерінің жұдырықшаларын босатқан кезде болады. Әдетте, сұққыш бұзғыш элементі болып табылады, оның кесік ауданы берілген айналмалы сәтке сәйкес есептеледі. Жалғастырғыштың түйісетін элементтері жұдырықшаның тістерінде 1 (2.22-сурет) немесе кішкене шарда 5 пайда болған осьтік күші болған кезде босатылады.

2.22-сурет. Жұдырықшалы (а) және шарлы (б) алдын алу жалғастырғыштары:

жүктеме артық болған кезде, серіппелермен 3 жасалатын және сомындармен 4 реттелетін күш артады. Орн ауысқан кезде, жалғастырғыштың жылжымалы элемениті 2, мысалы, жетек қозғалтқышының электр қуаттану тізбегін үзетін соңғы ажыратқышқа әсер етеді. Кейбір сақтандырғыш жалғастырғыштарда жылжымалы элементтер  осьтік емес, ал радиальді бағытта орны ауысады.

2.23-сурет. Озба роликтік жалғастырғыш:

кинематикалық тізбектің буындарын айналдырған кезде айналмалы сәтті беруге және кері бағытта айналған кезде оларды ажыратуға, сондай-ақ білікке жиілігі бойынша әртүрлі, мысалы, баяу (жұмыс) және жылдам (қосымша).

айналуды беруге арналған.

Озба жалғастырғышы негізгі тізбекті өшірусіз қосымша (тез) айналуды беруге мүмкіндік береді. Білдектерде роликтік типті жалғастырғыштар (2.23-сурет) аса кең қолданылады. Роликтер

шеңбермен 5 және күпшектің кесілген бөлігімен 4 жасалған пазында орнатылған.  Шеңберді сағат тілі бойынша айналдыру кезінде роликтер қима тәрізді тесікке домалатып кіргізіледі және шеңбер мен күпшекті байланыстырып, онда сыналанады. Роликтерді сенімді домалатып кіргізуге серіппелер 1 ықпал етеді. Жетектемелі айыр

бұл ретте күпшектің айналуын реверсттеуді жүзеге асырып. Осылай, бұл жалғастырғыш айналмалы сәтті екі бағытта беруі мүмкін.

Білдектердің жылжымалы тораптарының немесе жеке элементтерінің қозғалысын тоқтату немесе бәсеңдету үшін, тежегіш құрылғысы пайдаланылады. Тежеу механикалық, электр, гидравликалық, пневматикалық немесе құрамдастырылған құралдармен жүзеге асырылуы мүмкін болады. Гидро- немесе пневматикалық жетектері жоқ білдектерде механикалық немесе электр тежеуді қолданады. Механикалық тежегіштердің мына түрлері негізгі болып саналады: таспа (2.24, а суреті); қалып (2.24, б суреті); көп дисктік. Көп дисктік тежегіш оның корпусы білдектің жылджымайтын бөлігінде қатты бекітілген қарапайым көп дискті жалғастырғышты білдіреді. Әмбебап білдектерде әдеттетежегіштердің қолмен істелетін жетегі қолданылады. Автоматтандырылған білдектерде тежегіштердің жетегі бағдарлама бойынша дисанциялы басқарылады. Тежегіштер қажет болған кезде, оларды қосу жалғастырғыштармен тұйықталып,  жылдамдық қорабының жылдам жүрісті біліктерінде орнатылады.

Білдектер паркінің айтарлықтай үлесін мақсаты, құрамы, автоматтандыру денгейі және басқа да белгілері бойынша өзгешеленетін  білдектердің тоғыз типі кіретін токарлы топтың білдектер (1.1- кестеден қараңыз) құрайды. Токарлы топты білдектерге токарлы-бұранда кескіш, токарлы-револьверлік, лоботокарлы, токарлы–айналмашақты (3.1-сурет), токарлы-автоматты, токарлы–жартылай автоматты, бағдарламамен басқарлатын токарлы  білдектер кіреді.

а

б

в

г

Токарлы білдектер ең басты сы ыыыцилиндрлік, конустық және фасондық, сырт беттерін, ішкі және сыртқы өндеу жұмыстарын жүргізуге арналған, бұрандалардың кескіш және алуан бұрандалармен,  бұрғылар, зенкерлер, ұңқа, бұранда айырғыш және бұрғының, жалаушалардың көмегімен дене типтегі бөлшектерді

сыртқы беттерун өндеуді.

Арнайы қосымша құрылғылар қолдану (арнайы тегістеу, фрезерлеу, бұрғылау радиалды саңылаулар) бұл топтағы білдектердің технологиялық мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтеді. Айналдырғының орналасуына қарай,  дайындаманы орнату үшін бекітуқұралдарды, токарлық білдектер  көлденең немесе тік бетті үйлестірмелі болуы мүмкін. Токарлық білдектердің келесі параметрлері  негізгі болып табылады: токарлық-бұранда кескіш — дайындаманың ең үлкен диаметрі, білдекте өңделетін және білдектердің ең көп орталықтары арасындағы ара қашықтығы, білдектің  маңызды параметрі болып табылады, сондай-ақ, ең дайындаманың  үлкен диаметрі, көлденең салазкалар суппортты үстінен өңделеді; токарлық-револьверлік үшін  — ең көп өңделетін дайындамалардың мөлшері (ұзындығы мен диаметрі); токарлы –айналмашақтық білдек үшін   —өңделетін дайындамалардың ең үлкен диаметрі және т. б.

3.1 кестеде СББ және қолмен басқарылатын токарлы – револьверлік  білдектерініңнегізгі техникалық сипатталары көрсетілген; 3.2-кестеде  СББ және қолмен басқарылатын токарлы – айналмашақты  білдектерінің   негізгі техникалық сипатталары көрсетілген; 3.3-кестеде   токарлы – шүйделеу   білдектерінің негізгі техникалық сипатталары көрсетілген; 3.4- кестеде  қолмен басқарылатынтокарлы және токарлы-бұранды кескіш білдектің, сондай-ақ  СББ бар токарлық білдектің негізгі техникалық сипаттамалары көрсетіген: бас қозғалтқыштарының қуаты, диапазоны айналдырғыныңбасты  қозғалысының айналу жиілігі, беріліс қозғалысының жылдамдығы (немесе айналымына айналдарғының берілісі),  өлшенетін дайындаманың ауқымды өлшемдері (ұзындығы мен диаметрі) дайындау. Ұсынылған кестедегі деректер арқылы өңделетіннақты бөлшектерүшіналдын ала білдек моделін  таңдау жасауға болады..

-1

100...4000

1,9

100...4000

100...4000

100...4000

100...4000

2,90 х 0,83 х 1,55

90...4000

4,7

2,40 х 1,08 х 1,81 2,2

2,7

71...3 150

3,7

80...3550

80...3 150

71...3 150

3,7

80...3550

3,7

4,2

2,84х 1,77х 1,67 2,7

3.1 кесте соңы

СББҚ  болуы; бір аспаптар дүкені

Сондай

0,01...90

4,51x3,44x4,10

22,5 Револьверлі басы бар жоғарғы суппортының  және  бүйірлі супорттың болуы, ҚЦИ; өлшемдерді  автоматтандыру;

3,19x2,96x4,73

17,5 СББҚ, Револьверлі  бас бар жоғарғы супорттың болуы; гидростатикалық бағыттауыштар

фрезер- қайрағыш  суппортының болуы; аспаптар дүкені

0,045... 16

5,90 х 10,10 х 7,70

7,30 х 12,90x9,80

116,5

7,50 х 12,70x7,50

8,20 х 14,20x8,20

Токарлы және бұрғылағыш-фрезер- қайрағыш-  суппортының болуы; аспаптар дүкені; бір уақытта   үш координаттар бойынша басқару

8,22 х 14,20x9,70

22,80 х 12,33 х 13,50

.. 160

18,30 х 10,98 х 12,40

22,80 х 13,80 х 15,50

СББҚ, токарлы және токарлы - фрезер суппорттың болуы

22,80 х 13,80 х 15,50

25,30 х 13,80 х 18,77

СББҚ, токарлы және токарлы - фрезер суппорттың болуы

25,30 х 19,38 х 18,77

3.4-кесте. Қолмен басқарылатын токарлы, токарлы-бұранда кескіш білдектерінің және СББ бар токарлы білдектердің негізгі техникалық сипаттамалары

Электр қозғалтқыштың басты  жетегінің қуаты, кВт

Білдектің массасы, т

мин -1

Кеңінен әмбебап,  модульдік қағидасы бойынша салынған

Көшпелі шеберханаларға ларға арналған

0,01 ...0,175; 0,005...0,09 1,5 1,3

1,52 х 0,85 х 1,39

0,02...0,35; 0,01...0,175 1,5

1,5 1,3

1,70х0,96х 1,43

2,35 1,4

СББ болуы

1,5

2,8

2,8

2,8 2,1

2,28 х 1,06 х 1,49

4,5

500;

2,2

1,3

2,06 х 1,095 х 1,45

2,8

-1

кВт

Білдектің массасы, т

36... 2 000

0,03...0,49 2,8

0,05... 2,80; 0,025... 1,40 3,8

44... 1 980

0,06... 3,60 4,5

20... 2 000

3,8

4,2

Үстелдік , тесу-фрезер құрал- жабдық және ағаш өндейтін құрылғының болуы

20... 2 000

0,05...2,8; 0,025... 1,4 3,8

11,5... 1 200

0,082... 1,59

0,082... 1,59 4,3

0,07...4,16

3,1

2,81 х 1,17 х 1,32

12,5...2000

0,075...4,16 7,5

2,52 х 1,17 х 1,32

10... 1 250

0,041 ... 1,082 2,8

12...3000

0,075...4,46

0,05...2,8

3,2

3,76х 1,20 х 1,60

0,05...2,8 3,8 2,2

2,30 х 1,10 х 1,78

10... 1 400

0,07... 2,00

1000;

1400;

3,33;

2 000

3,77

0,05... 2,80

3,8

3,80 х 1,24х 1,50

0,064...3,60

4,95 х 1,80 х 1,45

Циклдік басқару жүйесі

2 800

14...750

0,15...2,65

10... 1 250

0,064... 1,025

4,3

3,55 х 1,68 х 1,29

6,9

5,55x2,01х 1,55

0,20... 3,05

7,5

5,46 х 1,88 х 1,60

0,20... 3,05

кВт

Білдектіңмассасы, т

мин -1

0,20... 3,05

0,10...320

0,20... 3,05

0,10...320

0,19... 11,4

0,20... 3,05

0,20... 3,05

0,10...27

30,03x7,25x4,50

0,064...27,2

24,34x7,01x4,60

0,7... 2 400

24,10x2,85x2,32

3.5-кесте .Токарлы топтың мамандандырылған және құрамдастырылған білдектерінің  негізгі техникалық сипаттамалары

Электр қозғалтқыштың басты  жетегінің қуаты, кВт

2 500 5 000

4,42х 1,34х 1,25 3,3

5,16 20...85 және 48...120 мм диаметріндегі қозғалтқыш бұрандаларын таза  кесу үшін арналған(білдектің екінші орындалуы)

ЭЕМ жадының дискін өндеу үшін қажет токарлық білдегі

2,5

500...2200

3,8

6,92х 1,34х 1,47; 2,2 х 1,56 х 1,41 қосымша құрылғыларсыз)

Алмазды құралдармен электрондды машиналардың жадының дискілерін өңдеу үшін арналған; қысқыш вакумды-дайындамалар. Білдектің айналдырғысы, бағыттайтынкөлденен және кесілген суппорттардың гидростатикалық тіреулері бар.

3.5-кестенің жалғасы

-1

Екі револверлік басының болуы, СББҚ

Патрондыцқ жұмыстарға арналған екі суппорттың болуы, СББҚ

Патрондыцқ жұмыстарға арналған  екі суппорты бар көп мақсатты, СББҚ болуы

1 000

Сондай

1 000

Патрондыцқ жұмыстарға арналған  екі суппорттың болуы, СББҚ

Патрондыцқ жұмыстарға арналған  екі суппорты бар көп мақсатты, СББҚ болуы

Арнайы токарлы білдектер

21,70x3,31x2,45

Тез кескіш және қатты қорытпалы пластиналармен жарақтандырылған  кескіштермен шойыннан жасалған дайындамаларының  сыдыру жұмыстарына арналған; арнайы құралды орнату электр көшірумен күрделі бейінді өңдеуді қамтамасыз етеді

Көп мақсатты білдектер

50...3000

Токарлы өндеу, қасқалша мен ойықтарды   фрезерлеу, сондай-ақ бұранданы фрезерлеуге  арналған,  айналдырғы   осімен паралелді және перпендикулярлы айналдыру арқылы өндеуге болады

3.5  кестесінде орталық жетегі бар токарлық білдектердің, жүріс бұрандаларда бұрандаларды кесуге арналған мамандандырылған токарлы бұранда кескіш білдіктердің, жол-жөнекей қайрау, онда бұрғылауды, фрезерлеуді, қашауды және басқа да өңдеу түрлерін жүзеге асыруға болатын құрамдастырылған білдіктердің негізгі техникалық сипаттатамалары берілді. Токарлы шыбықтық және патрондық автоматтар бойынша техникалық сипаттамалар берілмеген, неге десең оларды әмбебеп-токары емес, ал баптаушы қызмет көрсетеді.

4.1 .

Жонғыш-бұрама кескіш білдектерінің негізгі түйіндері мен басқару органы

Басты мақсаты.

Қолмен басқарылатын жонғыш-бұрама кескіш білдектері  ағымдағыжонғыш білдектер тобындағы ең әмбебабы болып табылады және негізінен бір реттік және сериялық өндіріс жағдайында қолданылады. Машиналардың құрылымдық орналасуы шамамен бірдей. Білдекте жону және бұранда кесу  жұмыстарының барлық түрлерін атқарады. Метрлік және дюймдік бұрандаларды кескішпен және бұрандалы тарақпен кесу кезінде білдекте негізгі қозғалыс тізбегін және бұрама кескіш шынжыр пайдаланады. Кесілген модульдік метрлік бұрандағының аралығы Р = πm, мұнда m – модуль; дюймдік бұранданың аралық орамы 1" саны бойынша анықталады. Мысалы: Р = 0,5" = 0,5 ∙ 25,4 мм = 12,7 мм; дюймдік модульдік бұранда (р) питчта р = 1"/т. питчі арқылы есептеледі.  Бұранданы метчикпен және бұранда кескішпен кесу үшін аспапты беру қозғалысы өзідігінен тартылу арқылы жүзеге асырылатындықтан негізгі айналмалы қозғалысы ғана қажет. Жонғыш білдектерінің негізгі параметрлері, жонғыш-бұрама кескіш білдектері арқылы жіктеледі, D дайындаудың ең үлкен диаметрі немесе білдек үстіндегі орталықтың биіктігі (0,5 D тең) ең көп дайындау ұзындығы  L, орталықтар мен білдек массасы арасындағы ең үлкен қашықтық. Шығарылатын білдек D мәндерінің бірдей мәндерінде L түрлі мәндеріне ие болуы мүмкін. Жонғыш-бұрама кескіш білектері үшін ең үлкен диаметрін өңдеудің түрлері бар: D = 100; 125; 160; 200; 250; 320; 400; 500; 630; 800; 1000; 1 250; 1 600; 2 000; ...; 4 000 мм. Массасына байланысты 500 кг-ға дейінгі жеңіл жону білдектерін ажыратады (D = 100...200 мм), орташасы –  4 т-ға дейін (D = 250...500 мм),  көлемдісі – 15 т-ға дейін (D = 630...1 250 мм) және ауыры – 400 т-ға дейін  =  1 600...4 000 мм). Жеңіл жону білдектерді құралдарды өндіруде, аспап жасау, сағаттық өнеркәсіпте, кәсіпорындардың эксперименттік және тәжірибелік цехтарында қолданылады. Бұл білдектерді механикалық беріліспен де, онсыз да шығарады. Орташа білдектерде жонғыш жұмыстарының жалпы көлемінің 70...80%-ын өндіреді. Бұл білдектер таза және жартылай өңдеуге арналған, сондай-ақ әртүрлі типтегі кескіштермен кесуге арналған және жоғары қаттылықпен, жеткілікті қуаттылықпен және кең диапазонды айналуы сүмді жиілігі, сол арқылы қатты қорытпалар мен аса қатты материалдар заманауи прогрессивтік құралдарды қолданып, экономикалық режимдер туралы бөлшектерді өңдеуге мүмкіндік береді. Орташа білдектерді технологиялық мүмкіндіктерін кеңейтетін, жұмысшының жұмысын жеңілдететін және өңдеу сапасын жақсартуға мүмкіндік беретін; автоматтандыру деңгейі өте жоғары түрлі құрылғылармен жабдықталған Ірі және ауыр жонғыш білдектерді көбінесе ауыр және энергетикалық машина жасауда, сондай-ақ басқа да илемдік орнақ біліктерін өңдеуге арналған салаларда, темір жол дөнгелектерінің жиынтығында, турбиналық роторларда және т.б. қолданады.

4.1-сурет.  Әмбебап жонғыш-бұрама кескіш білдек: 1 – тұғыр; 2 – берілісті қосу және өшіру тұтқасы; 3 – негізгі сомынды қосу және өшіру тұтқасы; 4 – фартук; 5 – төрткілдегіш дөңгелекті тақтаймен бөлуге арналған тұтқа; 6 – қолмен семсер ауыстыру кареткалары; 7 – құралкүймешік жылжымасы мен бағыттаушы каретканы майлау золотник тетігі; 8 – көлденең

Басқару тораптары мен органдары. 4.1-суретте әмбебап жонғыш-бұрама кескіш білдектердің негізгі басқару органдары (тұтқалары мен түймелері) көрсетілген.  Білдектердің келесі негізгі тораптары бар:

жылжымалы құралкүймешік; 9 – беріліс қорабы 10, 43 – жылдамдық қорабында үйкелме муфтаны басқару тұтқасы (сүмбі айналысын реверстеу), өзара бұғатталған; 11 – бұранданы тікелей кесу кезінде беріліс қорабын өшіру және бұранда қадамын орнату тұтқасы; 12 – кесілген бұранданың түрі және берілісті орнату тұтқасы; 13 – бұранда қадамы мен беріліс мөлшерін икемдеу тұтқасы; 14 – оң және сол бұранданы кесуге білдеті икемдеу тұтқасы; 15 – бұранданың қалыпты немесе ұлғайтылған қадамын орнату тұтқасы; 16 – сүмбінің айналыс жиілігін өзгерту тұтқасы; 17 – негізгі жетек қайыс қаптамасының берілісі; 18 – алдыңғы қысқыш (жылдамдық қорабымен); 19 – электрлік басқару құрылғысы; 20 – кіріспе автоматты ажыратқыш; 21 – сигнал шамы; 22 – салқындатылған ерітіндіні беретін сорғы қосқышы; 23 – білдектің қуатының көрсеткіші; 24 – патрон; 25 – көлденең жылжыманы қолмен орнатуға арналған тұтқа; 26 – кескішұстағыш; 27 – негізгі қозғалтқышты қосу және ажыратуға арналған түймешік станциясы; 28 – қорғаныш қалғаны; 29 – жергілікті жарықтандыруды қосқыш; 30 – кескішұстағышты қысу және бұру тұтқасы; 31 – жоғарғы жылжыма; 32 – құралкүймешіктің жоғары жылжымасын қолмен орнатудың тұтқасы; 33 – артқы қысқыш жетегін қысу тұтқасы; 34 – көлденең жылжыма құралкүймешікті және каретканы электр қозғалтқыш жетегін қосуды жедел орнату тетігі; 35 – көлденең жылжыма құралкүймешікті және каретканы бағытын өзгертіп орналастыру тұтқасы; 36 – задняя бабка; 37 – артқы қысқышты тұғырға бекіту тұтқасы; 38 – артқы қысқышты күпшенің  қолмен орналастыру семсері; 39 – құралкүймешік кареткасы; 40 – бағыттауыш  тұғыр; 41 – қозғалғыш бұранда; 42 – жүріс білігі

4.2-сурет. Жонғыш білдектің артқы қысқышы: 1 – корпус; 2 – орталығы; 3, 6 – тұтқасы; 4 – күшпе (пиноль); 5, 12, 14 – бұрандалар; 7 – семсер (маховик); 8 – күш (тяга); 9, 10 – иінтірек; 11, 13 – сомын (гайка)

Артқы қысқыш құрылғысы 4.2-суретте көрсетілген. 1 корпуста 5 бұранда айналу кезінде 7 семсер 3 тұтқа арқылы бекітіліп, 4 күшпе орнатылады. Күшпеде конустық артқы ілмек (хвостовик) (немесе осьтік құрал) 2 орталығы орнатылады. Артқы қысқыш бағыттаушы білдек арқылы қолмен немесе бойлық күшпенің көмегімен орналастырылады. Артқы қысқыш жылжымайтын жұмыс күйінде 8 күшпен не 9 иінтірекпен қосылған 6 тұтқамен белгіленеді. 9 иінтіректі қысу күші арқылы 8 күшпен тұғырға 11 сомын және 12 бұранда арқылы реттеледі. Арқы қысқышты неғұрлым қатты бекіту тұғырға 10 иінтірек қысылған 13 сомынның және 14 бұранданың көмегімен жасалады. Құралкүймешік (суппорт) (4.3-сурет) тұғырды бағыттаушы 19 семсермен (тірек дөңгелегін тақтаймен іліп тарту нәтижесінде 3) ауыстыратын 1 құралкүймешікті тасымалдаудан тұрады және дайындама осі бойымен қозғалысын қамтамасыз етеді. 14 тұтқаның көмегімен 12 каретканың бағыттауы арқылы 4 көлденең жылжымалар айналмалы ось дайындамасына кескішті перпендикуляр орнатуды қамтамасыз етеді. Айналмалы плиталардың 5 бағыттағыштарында 11 жоғарғы сырғымасы жылжытылады (13 тұтқасы арқылы) жоғарғы пластинкамен бірге 10 көлденең жазықтықта сырғыма 4 айналуы мүмкін жоғарғы 11 кескіштің қозғалысын бұрыштың айналдыру осіне айналуын қамтамасыз етеді. Төрт позициялы 6 кескішұстағыш 7 бастиек бұрандасы арқылы жылжитын 9 тұтқамен бекітіледі, және ең аз уақыт шығынымен кескішті қайта орнатуға мүмкіндік береді. Кескіштерді кескішұстағышында дайындама осіне қатаң орнатылады, содан кейін 8 бұрандалармен бекітіледі. Бұранданы кескішпен кесу кезінде құралкүймешік қозғалғыш бұрандадан ауысуы қажет; бұл жағдайда 15 тұтқаны бейтарап күйде қояды, осылайша төрткілдегіш дөңгелегімен қозғалғыш бұранданы қосатын кинематикалық тізбекті өшіреді. 16 тұтқаны жүріс білігін 2 қозғалғыш бұранда арқылы тұйықтап жалғайды. Егер жүріс білігі тұйықталса, онда 15 тұтқа каретка мен көлденең жылжымалар орналастыру бағытын өзгерту бұғатталады оны қосу мүмкін болмайды. Осылайша, құралкүймешік тек қозғалғыш бұранданың айналуынан жылжиды. Бұл жағдайда 19 семсердің айналуы мен бұғатталуы, құралкүймешікті қолмен жылжыту да мүмкін емес.

4.3-сурет. Құралкүймешік: 1 – каретка; 2 – қозғалғыш бұранда; 3 – тақтай; 4 – көлденең жылжыма; 5, 12 – бағыттаушы; 6 – кескішұстағыш; 7 – бастиек; 8 – бұранданы бекітуге арналған бұранда; 9 – кескішұстағышты бұру тұтқасы; 10 – бұру плитасы; 11 – жоғарғы жылжыма; 13, 14 – тұтқалар; 15 – көлденең жылжыма мен каретканы орнату бағытын өзгерту тұтқасы; 16 – негізгі сомынды қосу және өшіру тұтқасы; 17 – фартук; 18 – төрткілдегіш дөңгелекті тақтаймен бөлуге арналған тұтқа; 19 – құралкүймешікті бойлық орнатуға арналған семсер

4.4-сурет. Кескішұстағыш: 1 – шайба; 2 – басы; 3 – конустық бүрандалы ұшы; 4 – тұтқасы; 5 – жоғарғы жылжыма; 6 – бұрылыс табақша; 7 – төрт жақты құрал ұстаушы; 8 – бұранда.

Тұтқадан 15 кұралкүймешікке ауыстыруды басқару мнемоникалық ереже бойынша жүзеге асырылады: қозғалысын бақылау мнемоникалық ережеге сәйкес жүзеге асырылады: солға бұрылысты қосқан кезде құралкүймешікті бойлық бағытта солға жылжытуды білдіреді; оң жаққа қосқанда – құралкүймешік оң жақ бойлық бағытқа   жылжытылады; жұмыстан қосу – көлденең жылжымаларды дайындауға ауыстыру; жұмысқа қосу - көлденең жылжымаларды дайындаудан ауыстыру, яғни жұмысқа. Сондай-ақ, осы жағдайларда 16 тұтқа мен 19 семсер бұғатталады. 18 тұтқа орналасқан 17 фартукте төрткілдегіш дөңгелектерді рейкамен ажырату шұғыл жағдайларда жүзеге асыру қажет болуы мүмкін. 4.4-суретте кескішұстағыш көрсетілген. Жоғарғы 5 жылжыманы ортанғы жонып өңдеуде 6 бұрылыс табақшадан табылған, бұранда ұшымен конустық түзеткіш орнатылды. Түзеткіш конуста төрт жақты 7 кескішұстағыш  орнатылған. 4 тұтқасы айналған сайын, 2 бастиек 3 конустық түзеткіш бұранда арқылы төмендейді. 1 шайба мен  тіреуіш мойынтірек 3 конустық түзеткіш бетінде 7 кескішұстағыш қатты бекітілуін қамтамасыз етеді. 2 бастиек кескішұстағышына 8 бұрандалармен бекітіледі. Дайындамаларды бекітуге арналған құрылғылар. Білдектерде дайындамалар орнату және бекіту патрон арқылы, патронда және артқы орталықта, орталықтарда, люнетте және жақтауда жүргізіледі. Патрондар ұзындығы екі немесе үш диаметрлі патронға тең болатын дайындамалар орнатуға арналған. Патронда аса ұзын дайындамалар артқы орталық қолдауымен дайындалады. Ауыр сыдыру жұмыстары кезінде дайындамалар қолдауы қажет. Орталықтарда қондырғыларды біліктің үлгісі ұзын дайындама аздаған ауытқулар бар бірнеше өңделген сыртқы беттерді теңестіруді қамтамасыз ету барысында пайдалынылады, сондай-ақ дайындамаларды өңдеу кезінде дәйекті түрлі білдектерде бірдей технологиялық негізді орнату. Түзету алдын ала өңделген саңылау болған кезде дайындаманың сыртқы бетін өңдеу кезінде пайдаланылады. Әртүрлі типті патрондар мен орталықтардың құрылымдары [3] толығырақ сипатталған. Люнеттер (жылжымайтын және жылжымалы) жұмсақ ұзын біліктердің ұзындығының диаметріне (L/D)>15 арақатынасына сәйкес дайындамаларды өңдеу кезінде, олардың иілу әсерінен кесу күштері, инерциялық күштер мен ауырлық күштерінің болдырмауы үшін  пайдаланады. Жылжымайтын люнет (4.5-суретте, а) 1 бағыттаушы тұғырларды 2 сухарь және 3 сомынмен бекіте отырып монтаждауға арналған. Дайындамалар 6 жұдырықша аралығына ауыстырылған 8 бұранда 4 бағаналарға орнатылады. Жоғарғы жұдырықшаны орнатпас бұрын бұранданы 11 босатып, қақпақты 7 біркелкі оське апару керек. Камералар орнатылғаннан кейін 9 бұрандамен бекітілуі керек.

4.5-сурет. Жылжымайтын (а) және жылжымалы (б) люнеттер: 1 – тұғыр; 2 – сухарь; 3 – сомын; 4, 12 – бағаналар; 5 – ось; 6 – жұдырықша; 7 – қақпақ; 8, 9, 11, 13 – бұрандалар; 10 – дайындама; 14 – құралкүймешік Жылжымалы люнеттер (4.5-сурет, б) 14 құралкүймешікті білдекте монтаждалып, 12 бағаналар мен 13 бұрандаға бекітілген. Люнеттің екі жұдырықшасы бар 6, 8 бұрандамен реттелетін. Өңдеу процесінде қозғалмалы люнеттер кескішпен қатар қозғалады, бұл жұдырықшалар люнеттің кесу аймағының тікелей жақын орналасуына мүмкіндік береді және осылайша 10 дайындаманың бүгілуін жояды.

Жонғыш-бұрама кескіш білдектердің кинематикалық схемасын дайындаманы өңдеу кезінде негізгі қозғалыстарды қамтамасыз ету үшін келесі кинематикалық тізбектер жүзеге асырылады: Айналмалы жылдамдықта дайындаманың берілген жиілік айналымы арқылы негізгі қозғалыс тізбегін анықтайды.

Білдектің негізгі қозғалысына бөлек механикаландырылған және басқа, мысалы, 34 түймешесін басу арқылы (4.1-суретті қарау) М2 электр қозғалтқышынан тасымалданатын тасымалдың немесе оның көлденең құралкүймешіктің жедел қозғалысы, ал негізгі айналмалы қозғалыс ажыратылмауы керек, өйткені XVІІІ білігінің үстіндегі асып түсетін ілініс жеткізу тізбегіне салынған.

-1 электр қозғалтқышынан, 140 және 268 мм диаметрі бар V-белдік жетегі арқылы беріліс қорабының ІІ білігі айналады, онда сүмбінің тікелей айналуына және кері айналу үшін жекелеген тісті дөңгелегі z = 50 үшін біршама тістермен z = 56 және z = 51 орнатылған тісті доңғалақ. Шпиндельді тікелей қосу немесе кері айналуы фрикциялық муфталардың көмегімен жүзеге асырылады. Білік ІІІ z = 34 немесе z = 39 дөңгелек арқылы екі түзу айналу жылдамдығын алады. Бұдан әрі z = 29, z = 21 немесе z = 38 тісті доңғалағының көмегімен z = 47, z = 55 немесе z = 38 тиісті доңғалақтар үш есе-блок ІV айналуы білігі алады. Осы біліктің айналуы арқылы сүмбіге тікелей z = 60 немесе z = 30-блок z = 48, z = 60 тісті доңғалақ арқылы немесе VІ және VІІ біліктер арқылы берілуі мүмкін. Бұл жағдайда қозғалыс z = 45 немесе z = 15 (білігіндегі ІV) тісті дөңгелектеріне беріледі, және 18/72 және 30/60 жұп дөңгелектеріне. Сүмбінің минималды және максималды жиілікте тікелей а

йналуы

мұндағы п1 – электр қозғалтқыш айналу жиілігі М1, n1= 1 460 мин-1; ζ – ременьді беру коэффициентінің жылжуы. Тісті дөңгелектерді жылдамдықтың қорабында қосу нұсқаларының байланыс арқылы 22 сүмбінің айналу жиілігін түрлі мәнін алуға болады.

4.6.-сурет. Әмбебап жонғыш-бұрама кескіш білдектердің кинематикалық схемасы 1 – 5 – муфталар; І–ХХ – біліктер; а, b, c, d – ауыстырмалы тісті дөңгелектер; М1, М2 –  қолмен басқарылатын білдектер: электрқозғалтқыштар

Бұранда кесу қозғалысының кинетамикалық тізбегі.

Сүмбігеден қозғалмалы бұранданың  айналымын тікелей сүмбі арқылы беруге болады, бұранданың жылдамдығы  Рхв  жонғыш бұрандадан аз болған жағдайда , немесе қадамды ұлғайту сілтемесі арқылы, жылдамдық жолағында орналасқан және екі түрлі беру коэффициенттері бар і пер :

Содан кейін қозғалыс кері бағыттағы механизмі, ауыстырылатын дөңгелектер ауыстобы a / b және c / d, арна қорабы және фартуктың берілісі арқылы беріледі. Кері тетігі VUІ, ІX және X біліктеріне орнатылған екі дөңгелекті блоктан - z = 30, кең тетік z = 25 және доңғалақ дөңгелегі z = 45 тұрады. Берілім қорабында екі кинематикалық тізбек бар: біреуі дюймдікі және питчевті, екіншісі метрика және модульдік үшін. 4 және 5 муфталары арқылы кинематикалық тізбек қозғалысты білік білігіне беру үшін де пайдаланылады, бірақ  3-ші  муфтаны өшіру кезінде. Жоғары дәлдіктегі және арнайы бұранданы бұру үшін қорғасын бұрандасының қозғалысы тікелей жіберіледі, қоректену блогы ажыратылады және XІ, XV пен XІX біліктері 2 және 3 муфталар арқылы біріктіріледі, ал  4 пен 5 муфталары алшақ. Құралкүймешікті жылжытудың қажетті қадамы ауыстобының a, b, c, d ауыстыру тетіктерін таңдау арқылы реттеледі. Бұл жағдайда бұранда кесу тізбегінің кинематикалық балансының теңдеулерін жазамыз және олардан түзу формулаларын шығарамыз: а) Қорғасын бұрандадағы қозғалыс тікелей сүмбіден беріледі, яғни бұранданы кесу кезіңде Р < Рхв:

мұнда                     – екі жұп ауыстобының қатынасы.

Белгісіз і

-ге қатысты теңдеуді шешеміз, оның нәтижесінде бұранда кесу тізбегіне арналған тюнинг формуласы алынады

(Рхв = 12 мм)

б

) жүріс бұрандасының қозғалысы іріктеу арқылы беріледі, яғни  Рнр> Рхв:

қайдан

Осылайша, стандартты емес жіптерді кесу қажет болған кезде бұрандалы тізбек үшін үш теңшеу формуласы алынды. Стандартты бұранданы басқан кезде, гитара реттелмейді және11, 12 және 13 бу саптары бар қорап кесілген бұранданы қажет қадамын белгілейді. (4.1 суретін қараңыз). Бойлық берілістің кинематикалық тізбегі. Машинаның кинематикалық диаграммасынан кинематикалық ұзындықты азық тізбегін ажыратамыз, ол сүмбінің бір айналымын байланыстыруға тиіс (1 об. шп.),Sonp қолдауының бойлығы арқалығы (сүмбінің айналымы, mm / rev). Ұзындығы бар бергіш кинематикалық тізбек балансының теңдеуі а, б, д - ауыстобы алмастыратын дөңгелектер тістерінің саны; gkp - трансмиссиялық беріліс қатынасы; m – тірек дөңгелегі модулі, мм, м = 3 мм; zpK - тірек дөңгелегінің тістері, zpK = 10.

Көлденең  кинематикалық тізбегі. Көлденең бағытта кинематикалық тізбектің балансы теңдеулермен теңестіріледі, салыстырмалы түрде тек соңғы топта қозғалғыш бұранда  Рх.в = 5 мм қадамымен болады:

Фартука тізбегі Тісті дөңгелектің z = 29 жоғарғы жылжымалардағы механикалық берілісі дөңгелек z = 16-ға арқылы қозғалғыш бұранданың айналымын беру, z = 18-ге ілінісі үшін жылжыту қажет. Бұл жағдайда, z = 20 конустық дөңгелек арқылы, цилиндрлік z = 20, z = 23, z = 30, z = 28 z = 36 және қайта тісті екі конусы арқылы z = 20 айналуы қозғалмалы бұрандаманың жоғарғы жылжымаларына беріледі,  содан кейін бұранда-сомын беру арқылы ол жоғарғы жылжымалардың түсу қозғалысына айналады .

Алғыжонғыш білдектер (4.7-сурет) кішігірім биіктікте айналу және үлкен диаметрлі тегершіктерді, вагон дөңгелектерін, маховиктерді және т.б. дайындамаларды өңдеу үшін қызмет етеді Бұл түрдегі білдектерде сыртқы цилиндрлік және конустық беттер тегістеледі, ұштары өңделеді, ойықтар  бұрылады. Алғыжонғыш білдектер 3 диаметрден 4 м-ге дейінгі планшайбасы болуы мүмкін, артқы білдек басшасы оларда болмайды. Орта білдектердің жылдамдық каробкасы 1 және 4 суппорты бір білдектерде орналасқан. (4.7.сурет, а)

4.7-сурет. Алғыжонғыш білдектер бірыңғай (а) және бөлек (б) білдектермен: 1 – жылдамдық қорабы; 2 – негізгі электрқозғалтқыш; 3 – планшайба; 4 – құралкүймешік; 5 – қозғалыс білігі; 6 – беріліс қорабы. Ең басты айналмалы қозғалыс сүмбімен бірге 3 планшайба 2 негізгі электр қозғалтқыштан 1 жылдамдық қорабы арқылы 4 құралкүймешікке қозғалыс беру  6 беріліс қорабы және 5 жүріс білігі арқылы хабарланады. Үлкен білдектер 4 құралкүймешіктің жеке қолдауымен жүзеге асырылады (4.7. сурет б), бұл диаметрі беткі қабаттың планшайбасынан асатын дайындамаларды өңдеуге мүмкіндік береді, олар үшін планшайбаның астындағы фундаментке басу жасалады.  Осы білдектердің құралкүймешікті бөлек қозғалтқыштан ауыстыру арқылы алады, ал кейбір модельдерде шпиндельді ілмекті құрылғы арқылы жылжытады.  Ауыр құралды орнату, реттеу және түзету ұзақ уақытты қажет етеді, сондықтан дайындау барысында 2 диаметрлі және одан көп көлденең планшайбасы бар жону-айналмашақты білдектерде өңделуі қажет.

Жону-револьверлі білдекті күрделі конфигурациялы бөлшектерді шыбықтан немесе даналық дайындамаларды сериялы өндірісте дайындау үшін қолданады. Осыған байланысты білдектер шыбықты (прутковый) және патронды болып екіге бөлінеді. Жону-револьверлі білдектің конструкциялық ерекшелігі айналмалысы аспаптық ұстаушының  сирек желілік орны болып табылады,  онда өңдеуге қажетті жиынтықтары мен құралдардың талап етілетін реттілігі орналасады. Бұл білдектерде әдеттегідей артқы қысқыш болмайды. Револьверлі бастиектің бұрылу осінің орналасуын жону-револьверлі білдекті құрастыруды револьверлі бастиектің тік айналу 4 (4.8, а-сурет) және көлденең (4.8, б-сурет) осі анықтайды. сүмбілі қысқыш 7 тұғырға бекітіледі, 3 және 5 құралкүймешіктер 6 тұғырға бағыттау қозғалысы құралына ақпараттандыру арқылы қозғалады. Басқару ұтқамен басқару 8 және 9 фартугында орналасқан. 10 тұғырық жонқа жинауға қызмет етеді. Білдекте 4 револьверлі бастиекте бекітілген құралдармен өңдеуді бір мезгілде орындауға болады және 3 көлденең құралкүймешікте беттердің бірнеше құралдармен параллель өңдеуіне байланысты өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Білдектердің өнімділігін және рентабельділігін жоғарылату аталған бөліктерді өңдеуге және олардың кейінгі жұмысына алдын ала белгілеу арқылы жүзеге асады 11. Револьверлі бастиектің пішінінде кәдімгі түрінде цилиндрлік және призмалы (әдетте алты қырлы) болуы мүмкін. Әрбір жұмыс қозғалысынан кейін револьверлі бастиек  бұрылады, және жұмыс позициясын арнайы түзеткіште орналасқан келесі кесу құралы немесе құралдар тобын арнайы алмастырады.

4.8-сурет. Тік (а) және көлденең (б) револьверлі бастиектің айналма осьті жонғыш-револьверлі білдегі: 1 – беріліс қорабы; 2 – сүмбілі бастиек; 3 – көлденең құралкүймешік; 4 – револьверлі бастиек; 5 – бойлық құралкүймешік; 6 – нұсқаулық; 7 – тұғыр; 8, 9 – көлденең және бойлық құралкүймешіктер сәйкестігі; 10 – тұғырық; 11 – тіреуіш Жону-револьверлі білдектің негізгі параметрлеріне шыбықтың өңделетін ең үлкен диаметрі және тұғыр мен құралкүймешіктің әр дайындамасының бетін өңдеудің ең үлкен диаметрі болып табылады. Негізгі параметрлерге сондай-ақ өңделетін дайындаманың ең жоғарғы ұзындығын анықтайтын білдектің жұмыс аймағының габариттік өлшемдері жатады. Жону-револьверлі білдектің басты қозғалысы – дайындаманы көтеретін сүмбінің айналуы; беріс қозғалысы – бойлық және көлденең (білдектердің көлденең ось айналмалы басы бар револьверлі бастиек айналуы есебінен болатын дөңгелек) құралкүймешікті орналастыруда көтеретін құрал. Қолмен басқарылатын жону-револьверлі білдек сүмбі мен құралкүймешікті іріктеу арқылы немесе жылдамдығын автоматты басқару мүмкіндігі бар. Алдын ала іріктеу арқылы басқару кезінде, ауыстырып-қосу тұтқалары білдекте жұмыс барысында келесі көшу үшін таңдалған режимдерге сәйкес келеді және жаңа жұмыс режиміне ауысу коммутациялық командамыздың бір тұтқасын бұру арқылы жүзеге асырылады. Реворверлі бастиек жону-револьверлі білдектің тік осінің негізгі түйіндері едәуір дәжережеде жону-револьверлі білдектің конструкциясына ұқсас түйіндері бар. Білдектің сүмбілік қысқыштың орташа және үлкен көлемдегі жылдамдық қораптары бар, жонғыш-револьверлі білдекпен салыстырғанда шағын басқару ауқымын және сүмбінің жылдамдығын азайтуды қамтамасыз етеді. Білдектің сүмбілік қысқышына шағын көлемді сүмбі орнатылады. Сүмбі жылдамдығының өзгеруі білдекті негізіне орнатылған және белдік жетегі арқылы сүмбіге жалғанған редуктор арқылы қамтамасыз етіледі. 1 беріліс қорабы құралымы жағынан қарағанда жону-револьверлі білдектен   оңайырақ, өйткені  жону-револьверлі білдектерде жылдамдықты азайту және аз беруді реттеу көлемі бар. Бұдан басқа, беріліс қорабында қозғалмалы бұрандасы көмегімен бұрандамен кескішті кесуге қажетті элементтер жетіспейді. Қолмен басқарылатын жону-револьверлі білдек әмбебап білдек болып табылады. Онда патронда бекітілген шыбықтан дайындалатын бөлшектер, сондай-ақ даналық дайындамаларды жасауға болады. Білдек таяқшаны бұрау үшін гидравликалық қозғалтқышымен жабдықталған (±1 мм шыбықтың диаметріне арналған). Қысқыш даналық дайындамаларды білдекке қоса беріле отырған патронның көмегімен жүргізіледі. Білдектің кинематикалық схемасына сәйкес (4.9. сурет), револьверлі суппорттың бойлай жылжуы,  револьверлі бастиектің айналмалы берілісі, шпиндельдің ең басты айналмалы қозғалысы жүзеге асырылады. Шпиндельдің  оң және сол жаққа айналымы бар (соңғылары электрлі қозғалтқыш білігінің реверсті айналуымен жүзеге асырылады). Сүмбінің айналу жиілігі электрмагнитті 1-4 муфталарды қосу арқылы өзгереді, сонымен қатар блоктың қосарланған тісті дөңгелектерінің біліндігін ІV  қолмен өткізуге болады. Шпиндельдік білдек басшасы корпусының орналасқан жағында шпиндельдің тежелу тұтқасын қолмен басу арқылы орындалады, бұл ретте электромагниттік муфталар  1 және 2 бір уақытта қосылады, ал қалған муфталар ажыратылады, бірақ электр қозғалтқыш қосылған қалпында қалады.

Жылдамдық қорабы

Беріліс қорабы 4.9-сурет. Қолмен басқарылатын жону-револьверлі білдектің кинематикалық схемасы:

1 – 4, 7, 9–14 – муфталар; 5 – бұрандалы тарақ (копир); 6 – бұрандалырейка барабан (копир): 8 – тақтай; І–XVІІ – біліктер; М – электрқозғалтқыш V білдегінде отырған, бойлай ауыстыруын револьверлі құралкүймешік тісті доңғалақтан  z = 40 алады. Қозғалыс қос блок (білігіндегі VІ)  31/66 (немесе 47/50) тісті дөңгелектер арқылы беріледі. Электрмагниттік муфталарды 11-14 әртүрлі комбинацияларға қоса алғанда,  беріліс қорабы ІX шығу білігінің айналу жиілігі өзгереді.  Білектерден Х тісті муфталарлар 10 қосылу күйінде тісті дөңгелектер 35/40 (немесе 48/27) арқылы және екі бұрамдықты 1/33 айналуы білігіндегі XІІІ төрткілдеш дөңгелектер z = 16 беріледі. Осылайша, төрткілдегіш дөңгелегі, тақтай арқылы өтіп револьверлі құралкүймешікпен бірге фартуктың бойлық қозғалысы жүзеге асырылады.

Айналманы беру револьверлі бастиектің жүріс білігіне Х  тісті дөңгелектер 48/68 мен конустық дөңгелектер 22/22  арқылы хабарланады. Әрі қарай, конустық дөңгелектен құралған реверстік тетік z = 22 муфтанын қосылуымен 9 револьверлі бастиектің айналма беру бағыты өзгереді. Электрмагниттік муфтаны 7 қосу кезінде, XVІІ білігінде орналасқан реворверлі бастиекті қолмен б

ұрау арқылы жүзеге асыруға болады, бұл ретте муфта 9 ажыратылады.

Жону-айналмашақты білдектер үлкен диаметрлі және үлкен салмақтағы (ондаған тоннаға дейін) түрлі дайындамаларды өңдеуге, бірақ кішкене салыстырмалы биіктікке арналған. Шеңбер жалпақтығының көлденең орналасуы айналмалы үстел (планшайба) ауыр дайындамаларды жону білдектерінде сүмбінің көлденең осінде өңдеуде едәуір қиындық тудыратын дайындамаларды бекіту және орнатуды анағұрлым жеңілдетеді . Айналмашақты білдектерде айналудың сыртқы және ішкі кеңістіктерін кескіштермен жону жұмыстары жүргізіледі. Револьверлі бастиектің жабдықталуы кезінде  дайындаманың орталық саңылауы бұрғы арқылы, үңгі және басқа да осьтік құралдар арқылы өңделеді. Білдектердің негізгі параметрлері ең үлкен диаметр мен өңделетін дайындаманың биіктігі болып табылады. Кесудің басты қозғалысы үстелде айналуы болып табылады, дайындама жасайтын, беріліс қозғалыстарымен - көлденең және тік бағытта құралкүймешіктерді орналастыру. Құрастырылуы бойынша айналмашақты білдектер бір тіреуішті және екі тіреуішті болып бөлінеді. 4.10-суретте диаметрі 1250 мм дейінгі ірі габаритті дайындаманы жонып өңдеуге арналған бір тіреуішті жону-айналшақты білдектің жалпы көрінісі мен басқару органы көрсетілген. Онда жонғыш өңдеудің түрлері: цилиндрлік және конустық кеңістіктерді үшкірлеу, қашау, бұрғылау, үңгілеу, жырашықтарды жегенелеу, жалпақ кеңістіктерді үшкірлеу және кесу, арнайы бейімделу болған жағдайда бұрандаларды турау, қалыпқа келтірілген кеңістіктерді өңдеуді орындайды

5 – тік құралкүймешік; 6 – арқалық; 7 – тік құралкүймешік қорабының берілуі; 8, 9 – тік құралкүймешіктің қолмен ауысу сермері; 10 – тұғыр; 11 – көлденең құралкүймешік; 12 – бүйірдегі құралкүймешікті беру қорабы; 13 – төрт позициялы кескішұстағыш;; 14, 15 – бүйірдегі құралкүймешік қолмен ауысу сермері; 16 – білдектердің бағыттауышы; 17 – үстел; 18 – білдектің апатты тоқтау батырмасы; 19 – дабылдық шам; 20 – басты тартпа қозғалтқышының тоқтау батырмасы; 21 – «Қозғалтқышты іске қосу» батырмасы; 22 – жоғары құралкүймешіктің ауысу тежегішінің қосылуы және тоқтатылуы;  23 – револьверлік бастиектің басқа позицияға ауысу батырмасы; 24 – тік құралкүймешіктің орнатушылық ауысуы мен жұмыстық берілудің ауыстырып-қосқышы; 25 – жоғары құралкүймешіктің берілу өлшемін орнату тұтқасы; 26 – таңдалынған жоғары құралкүймешіктің қосылу батырмасы; 27 – тік құралкүймешіктің ауысу бағытын ауыстырып-қосу; 28 – жоғары құралкүймешіктің дабылдық шамы (құралкүймешік жұмыс жасаған кезде жанады); 29 – жергілікті жарықтандыруды қосу; 30 – бүйірдегі құралкүймешіктің дабылдық шамы (құралкүймешік жұмыс жасаған кезде жанады);  31 – бүйірдегі құралкүймешіктің ауысу бағытын ауыстырып-қосу; 32 – таңдалынған бүйірдегі құралкүймешіктің берілісін қосу; 33 – бүйірдегі құралкүймешіктің берілу өлшемін орнату тұтқасы; 34 – бүйірдегі құралкүймешіктің бүйірдегі орнатылған ауысуы мен жұмыс берілісін ауыстырып-қосу; 35 – бүйірдегі құралкүймешіктің ауысу тежегішін қосу және ажырату; 36 – түрткілік тәртіптегі айналмалы үстелдің айналу батырмасы; 37 – кесу жылдамдығын бірден немесе ақырындап қосатын және ажырататын ауыстырып-қосқыш; 38 – айналмалы үстелді іске қосу батырмасы; 39 – айналмалы үстелді тоқтату батырмасы; 40 – орташа тәртіптен түрткілік тәртіпке ауысу

Жоғары дәлдіктегі бұранда жасайтын мамандандырылған білдек.

Металл кесетін білдектің тазаланғанға дейінгі қозғалғыш бұранда кесуге арналған білдек. Пішіннің жоғары дәлдігі мен кесілетін бұранда қадамына келесі құрылымдық және кинематикалық ерекшеліктер арқылы қол жеткізіледі: Жүріс толқыны бағыттауыштар арасында орналасқан, соның салдарынан құралкүймешіктің ұзынынан ауысуында күймешенің ауытқуы жойылады; Білдекте түзетуші 1 сызғыш орналасқан (4.11-сурет) 2 тетік арқылы білдектің жүріс толқынына әсер етіп, қосымша бұрылысты хабарлайды. Мамандандырылған бұарама жасайтын білдекте сыртқы және ішкі бұрандаларды әр түрлі пішіндегі және қадамдағы жонғыштарды кеседі: трапециялық, үшбұрыштық, тікбұрыштық және т.б. Бұранданың тапсырылған қадамын білдекке бекітілген кестеге сәйкес беріліс қорабында орналасқан тұтқа арқылы күйіне келтіреді. Арнайы бұранда мен жоғарылатылған дәлдіктегі бұранданы кесу үшін керекті ауыстырылатын қатынасты гитараның ауыспалы тістік дөңгелектерімен күйге келтіруі керек. Егерде бір кіре беріс бұрандасын кесу үшін білдек бұранданы Р қадамына келтірсе, онда көп кіріс бұрандасын білдек бұрандасының  жүрісіне келтіруі керек Н = кР,  к – кіріс саны; Р – бұранданың жүрісі . Көп қозғалтқыш кірістік бұрандаларды арнайы құралдар арқылы кеседі, олар өз кезегінде жылжымайтын жүрістік толқында 360/к тең тапсырылған бұрышқа қарай дайындаманың бұрылуын қамтамасыз етеді. Әдетте айналдырғының алдыңғы шетінде бөлудің 60 дискісімен жабдықталған арнайы бөлгіштік құрылғысы бар. Мұндай құрылғы дайындаманы бұруға және бұранданы 2; 3; 4; 5; 6; 10; 12; 15; 20; 30 немесе 60 кіріс сандары бойынша кесуге мүмкіндік береді.

Көп жүрісті бұрандасын кесудің қарапайым тәсілі қадам бойынша бөлу болып табылады. Ол үшін бұранданың бірінші жүрісін кескеннен кейін оны дайындамадан шығарып, бастапқы қалпына қайта келтіреді, содан соң кескіш бойлық бағыттан P = H/k арақашықтыққа құралкүймешіктің жылыжымалы бөлшектерінің жоғарғы жылжыма арқылы орналастырады. Кескіштің ауысуы лимба бойынша санайды. Бұранданың көп соғуын бұранда қадамының орнатылған арақашықтығындағы кішкентай қадамымен бір уақытта арнайы кескіш топтарымен немесе арнайы тарағымен кесуге болады.

Жону-дүмбілік білдек.

Мұндай білектерде кескіш құралдың артқы бетін күрделі тіс пішінімен тегістеу құралдың пішінін шұңқырларда сақтау және артқы бұрыштың тұрақты болуын қамтамасыз ету үшін орындалады (бұл операция тірек деп аталады). Әртүрлі жонғының тістерін: дискілік, бұрандалық, цилиндрлік және тіс сызықты шиыршықты жоңқалайтын жырашықтарды дүмбілейді. Фрездің дүмбіленген тістері (4.12, а-сурет) АВ қисық сызықты артқы кеңістікке ие. Оларды алдыңғы кеңістік бойынша тартады, АО ұштағыштың жалпақтығы фрездың осі арқылы өтеді, соның арқасында фрездың тістерінің профилі өзгеріссіз сақталады. Әдетте тістерді дүмбілеу архимдтік шиыршық арқылы орындайды. Артқы кеңістікке қол жеткізу үшін фрездың 1 дайындамасы өңделу барысында тепе-теңдігін сақтай отырып, айналуы, ал 2 кескіш бірқалыпты радиалды бағытта қайтымды ілгерілеме қозғалыс бойынша айналуы қажет. Сонымен қатар, кескіш дайындаманың бір айналымында дүмбіленетін фрез қанша тіске ие болса, ол сонша рет келуі тиіс. Фрездың радиалды бағытта ауысуы 3 жұдырықшаның бірқалыпты айналуыан жүзеге асырылады. Кесетін құрал қозғалысының бағыты бойынша өнімге қатысты дүмбілеудің үш түрін бөледі: радиалды, қисық және дөңбектік. Радиалды дүмбілеу (4.12, а-сурет) цилиндрлік пішіндегі өнімдерді жасап шығару үшін қолданады. Кескіш құрал білдектің орталық өсіне  перпендикулярлық бағытта қозғалыс жасайды. Қиғаш дүмбілеу (4.12, б-сурет) үлгілік фрездерды өңдеуде қолданады. Осьтік берілістен дүмбілеу (4.12, в-сурет) кесілген кеңістік өнімдерін өңдеу үшін қолданады және кесілген дүмбілеу деп атайды. 11 каретканың 4 бұрылыстық тақтасын (4.12, г-сурет) оның қалыпты жағдайынан құралкүймешікпен 90° бұрышқа бұрады, содан кейін

кескіш құралдың дүмбілеуші қозғалысы білдек ортасының параллельді осінен жүзеге асырылады. 4.12, г-суретте дүмбілеуші құралкүймешіктің сызбасы көрсетілген.  Құралкүймешіктің 5 дүмбілеуші тақтасы 3 жұдырықшаға 6 бармақпен қысылады. Дүмбіленетін тақтаның 7 серіппемен бірге жетектелетін өнімге алға қарай жүру қозғалысы айналып жатқан жұдырықшаның (4.12, д сурет) қиғаш жұмыс жүрісі арқылы жүзеге асырылады (бұрыш рр.х).  Ал бастапқы күйге  қайта келу серіппе жұдырықшасының бұруынан орындалады (угол Рхх). Құралкүймешіктің кері-түсу қозғалысы айналдырығының кинметикалық байланыспен айналу қозғалысымен байланысты. Жону-дүмбілеуші білдектің жалпы түрі мен басқару тұтқасының орналасуы 4.13-суретте көрсетілген. Білдек кескішпен дүмбілеу және бұрамдықты-модулдің айналуын тегістеуге арналған (біркірістік, көпкірістік, оң жақтық, сол жақтық) радиалды, бұрыш, өсі бойынша дүмбіленетін дискілік және үлгілік тісті фрездер 4.12, а, в-суретте көрсетілгендей.

4.13-сурет.  Жону-дүмбілеуші білдек:

1 – тұғыр; 2 – беріліс қорабы; 3 – кесуге немесе ұштауға бұранданы қосу тұтқасы; 4 – шиыршықты басқару тұтқасы (дифференциал шынжырын); 5 – беріліс қорабы; 6 – алдыңғы қысқыш; 7 – кесілетін бұранда бағытын орнату тұтқасы; 8 – дүмбілеу шынжырын басқару тұтқасы; 9 – өнім айналдырғысының қолдық бұрылысын қосу тұтқасы; 10 – қадамды үлкейту түйінінің тұтқасы; 11 – айналдырғының қолдық бұрылысының төртбұрышы; 12 – өнім айналдырғысының жұмыстық жүрісінің айналу жиілігін қосу тұтқасы; 13 – өнім айналдырғысының кері жүрісінің айналу жиілігін қосу тұтқасы; 14 – бөлінетін айналмалы үстел; 15 – апатты тоқтау батырмасы; 16, 26 – тоқтау тақтасын күшейтуді реттеу толқыны; 17 – тегістік айналдырғының тартпасы; 18 – кескішұстағыш; 19 – құралкүймешіктің көлденең жылжымаларының жылдам шығару тұтқасы; 20 – электрді іске қосу; 21 – артқы қанат; 22 – артқы қысқыш күпшесінің айналу сермері; 23 – көлденең жылжымалы бөлшектерді беру тұтқасы; 24 – тоқтау тақтасының жұдырықшадан шығу бұрандасы; 25 – артқы қысқыштың көлденең араласу бұрандасы; 27 – тегістік айналым электр қозғалтқыш тартпасын қосу батырмасы; 28 – жүріс бұрандасы; 29 – – тегістік айналым электр қозғалтқыш тартпасын сөндіру батырмасы; 30 – өнім айналдырғысының электр қозғалтқыш тарпасын қосу батырмасы; 31 – өнім айналдырғысының тарпасын түрткілік қосу батырмасы; 32 – дабылдық шам; 33 – күйменің жөндеушілік ауысуын қосу батырмасы; 34 – фартук; 35 – білдекті басқару тұтқасы; 36 – каретка; 37 – құралкүймешік Жону-дүмбілеуші білдек жону-бұрама кекіш білдегіне ұқсас келетін түйіндерге ие. Алайда кейбір түйіндердің құрылымдық ерекшеліктері бар. Бағыттауыштардың орта бөліктерінде тоқтау толқынына конустық беріліс жайғастырылған дене орналасқан, ол жұдырықшаны дүмбілеуге әкеледі. Кареткада дүмбілік тақтаны әкелушіі бұрылыстық тақта орнатылған. 4.14-суретте КТ151 үлгілі жону-дүмбілеу білдегінің кинематикалық сызбасы көрсетілген, ол 12 мм диаметрлі модулге дейін оқ жақтық және сол жақтық кескіштік дүмбілеуге арналған. Білдек ұсақ сериялы және орта сериялы өндірісте қолданылуы мүмкін. Білдектің тұғыры – тұтас, қорабтық пішіні бар, артқы қанат пен күйменің  екі жалпақ және призмалық бағыттауыштары бар. Бағыттауыштар келесідей тегістеумен жылулық өңделген. Сол жағынан алдыңғы қанат, ортасында беріліс қорабы, алдыңғы қабырғасында беріліс қорабы, тоқтауды түзету қорабы, қоршаумен жүріс толқыны, артқы қабырғасында басты қозғалтқыш пен гидропанель орналасқан. Бағыттауыштардың арасында қозғалысты дүмбілеуші жұдырықшаға беретін толқын және біртістік жалғастырғыш орналасқан. Жонғыш-дүмбілеуші білдектер үшін жалпы түрі типтік болып келеді, 4.13-суретте көрсетілген тегістейтін тартпаның жоқтығымен ерекшеленеді. Кинематикалық шынжыр балансының теңдігін және баптау формуласынан қорытынды шығарып көрейік. Басты қозғалыстың шынжыры білдектің айналуын беруді қамтамасыз етеді. Тұрақты тоқ қуаты м N1 = 11 кВт сатысыз реттеу арқылы қозғалыс (2ПБ200Б) электр қозғалысқа беріледі (айналудың нақты жиілігімен п1ном = 1 500 мин-1) ІІ сүмбілік қысқыштың кіріс білігі белдік берілісі арқылы жүзеге асырылады. Сүмбілік қысқышта жұмыстық қозғалыс тұрақты цилиндрлік тістік дөңгелектің ІІ білігі арқылы беріледі.

Айналдырғы қыспағында жұмыс қозғалысы тұрақты цилиндрлі тісті доңғалақтар арқылы ІІ біліктен VІІІ білікке (айналдырғыға) беріледі. Негізгі қозғалыс тізбегінің кинематикалық баланс теңдеуі төмендегідей болады:

мұндағы п

, п шп

Бұл кинематикалық тізбекте баптау буыны электрқозғалтқыштың өзі болып табылады, сондықтан бұл кинематикалық тізбекті баптау формуласын п

n

=65n nm