Нұрпейіс Байғаниннің шығармаларының жинағы ІІІ том

Авторы: Нұрпейіс Байғанин

Нрпейіс БАЙ АНИН ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ЖИНАҒЫ том УДК 821.512.122 ББК 84 Қаз 5 Б 17 Қазақстан Республикасы Мəдениет министрлігі «Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша жарық көрді Жинақты басуға М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институтының Ғылыми кеңесі ұсынған Редакция алқасы: С.Қасқабасов, С.Қирабаев, С.Қосан, Ж.Ысмағұлов, С.Қорабай Жауапты редактор: Р.Жұманиязова, өнертану ғылымдарының кандидаты Құрастырған, ғылыми қосымшаларын дайындаған: А.Əбдірəсілқызы, филология ғылымдарының кандидаты Байғанин Нұрпейіс Б 17 Үш томдық шығармалар жинағы. – Алматы, «Қазығұрт» баспасы, 2014.

Т.3: Алпамыс батыр; Қобыланды батыр (Н.Байғанин нұсқалары). – 2013. – 384 бет. ISBN 978-9965-22-478-2 Нұрпейіс Байғаниннің 3 томдық шығармалар жинағының ІІІ томына «Төрехан», «Қарасай-Қази», «Құбығұл» жырларының ақын жырлаған нұсқалары еніп отыр. Ақын репертуарындағы «Батырлар жырының желісі» мен «Қараүлектің Мамайды жоқтауының» байғаниндік нұсқалары да осы томға енгізілді. Жинақтың соңында томға енген мəтіндерге түсініктер, мəтіндерде кездесетін тарихи жəне діни есімдер, жер-су атаулары, сөздік, шартты қысқартулар қамтылған ғылыми қосымшалар берілген.

ББК 84 Қаз 5 ISBN 978-9965-22-478-2 (Т.3) ISBN 9965-22-319-Х © «Қазақстанның халық ақыны Нұрпейіс Байғанин атындағы мəдени қоры» ЖҚ, 2014 © «Қазығұрт» баспасы», 2014

БАТЫРЛАР ЖЫРЫНЫҢ ЖЕЛІСІ Тыңда, халқым, бастайын Батыр батыр болғаннан, Ер жеделге толғаннан, Тұлар таңдап мінгеннен, Берік сауыт кигеннен, Жасанған жауға тигеннен, Жауды көрсе желігіп, Шаттық дəурен сүргеннен. Жауды көрсе тербенген, Тербенсе, қалмақ жерге енген, Үш күн жауды көрмесе, Көкірегі шерленген, Біреуін бастап айтайын Бұрынғы өткен ерлерден. Тартайын жырдың желісін, Келтірейін келісін. Сөз білмейтін олақтай Қысқартпас бабаң өрісін. Балдан тəтті жырымның Халқым татсын жемісін. Өткен заман шағында, Батырлардың бағында, Қайырымсыз хандардың Ел бастаған шағында Елге тыным болмаған, Хан мен бегі оңбаған, Оңбаған демей не дейін: Бүлініп жатқан халыққа Тура көзін салмаған. Қайырымсыз хан залым,

Мейірімсіз би залым, Халықты жеп, жалмаған. Бұрынғының ерлері Береңгі сауыт кигені, Беліне садақ ілгені, Жасанған жауға тигені, Ерлікпен дəурен сүргені. Тұлпардан таңдап ат мінген, Ат құйрығын шарт түйген, Жасанған жауға кеп тиген. Қолындағы көк жебе Қара тастан өткізген, Жауыздықты жаулардың Кемесін құмға шөккізген. Алмасын тасқа қайраған, Жауды көрсе жайлаған, Маңдайы жаудан таймаған, Халықтың қамын ойлаған. Байтақ елін қорғаған, Басына ерлік орнаған, Қайраты асқан өңді адам. Тебінгі терге шіріткен, Терлігін сүттей іріткен, Айғайласқан шағында Басын қосып біріккен, Беттеген жауы үріккен. Алты малта ас еткен, Қатын-бала жат еткен, Қуантып халқан шат еткен, Ұрысқан жауын мат еткен. Тұлпар мініп, «шу» деген, Жүрегі қызып гулеген.

Астындағы тұлпардың Табаны жерге тимеген. Қарсы келген жау болса, Балшықтай басып илеген. Жау дегенде айбатты, Айбаты асқан қайратты, Астына мінген тұлпардың Ауыздығын шайнатты, Мінген атын ойнатты, Халқына бақыт орнатты. Арыстан, шер батырлар Халықтың қамын ойлапты, Байтақ елін қорғапты. Береңгі сауыт кигені Белгілі жауға тигені, Ұшқырлы найза қолға алып, Беліне садақ ілгені, Жасанған жауға тигені. Салтанатпен самғады, Халқының арын арлады. Арлау – ердің арманы, Күшін күшке жалғады, Ер қайраттан танбады. «Ə» дегенде «мə» деген, Азын көпке теңеген, Қолындағы жебесін Өткізген сауыт көбеден. Қолына жасыл ту алған, Туды қанға суарған, Ерлігі елге сыналған, Бастары ердің құралған. Тартайын жырдың желісін, Келтірейін келісін. Сөз білмейтін жыршыдай

Қысқартпайын өрісін. Батыр батыр болғаннан Сапарын ерлер оңғарған, Жауды көрсе, долданған, Қияқты найза қолға алған. Баба Түкті Шашты Əзиз, Едіге сұлтан, Нұрадын Халықтың еткен мұрадын. Қызыл қанға бояған Көк алмастың қияғын. Ешкім осал деген жоқ Мұның тұқым-тұяғын. Едігедей ер еді, Елге тиген себебі. Қалмақ деген халыққа Ішкізген қаннан керені. Астана елдің сүйеніші – Едіге батыр керегі. Арыстан батыр Едіге, Батырлығы білінген Мұсылман, кəпір шегіне. Басып қонған ер еді Тоқтамыс ханның көліне. Қырғын берген ер еді Көп қалмақтың еліне. Ел қондырған Едіге Қалмақтың нулы көліне. Құлағың салып, халық, тыңда, Менің тартқан желіме. Жырым менің қара ............... Қартың жырды таппаса, Кəрі тарлан шаппаса, Обалы болсын өзіне. Жырдың міні бар болса, Балаларым, айт көзіме. Сонан туған Нұрадын,

Еткізген елдің мұрадын. Халқының жаққан со күнде Манар шам мен шырағын. Он екі баулы халықтың Жеткізген мақсат-мұрадын. Қартының айтқан жырына Балаларым салсын құлағын. Нұрадыннан хан Мұса, Ойлағаны ар Мұса. Еріккен күнде ер Мұса, Ерінген күнде би Мұса. Отыз ұлды сол Мұса, Дəулет пен баққа зор Мұса, Берекеті мол Мұса. Үлкен тоқал баласы Он екі екен шамасы, Əліби екен ағасы. Бəрі батыр, бəрі би, Білік пен артық санасы. Ортаншы тоқал баласы Он бір туған шамасы. Біліктің асқан данасы Тобаяқ екен ағасы. Кіші тоқал баласы Күніке менен би Сидақ, Ең үлкені кер Шойнақ, Мұның жайы солай-ақ. Бəрі қатар бір туған Əліби, Смайыл, Тобаяқ. Айтайын деп жырласам Сөз желісі оңай-ақ, Мұның жайы солай-ақ. Бəйбішеден Алшағыр Халық билеп, хан болған, Қараңғыға шам болған.

Батыр болған, паң болған, Ойлағаны ар болған. Көңіліне жедел зар толған, Жауға алды тар болған. Онан туған хан Мамай, Хан Мамай атты жазған-ай. Талай жерге барған-ай, Талайға ойран салған-ай, Қылышын қанға малған-ай. Шежіреден сұрасаң, Мұнымның жоқ жалғаны-ай. Қанша патша болса да, Бір перзенттің зарынан Көп болыпты арманы-ай. Інісі туған қанды Орақ, Қарт бурадай қарлы Орақ, Айдаһардай зəрлі Орақ, Салтанатты, сəнді Орақ. Жауға бүлгін салды Орақ, Қылышын қанға малды Орақ, Орақтайын орды Орақ, Ұрысқан жауын жойды Орақ, Терісін бітеу сойды Орақ. Қалмақтың басы Хан Жөке Екі көзін ойды Орақ. Орақтайын орған ер, Қарсыласқан жау болса Қарасын құртып, жойған ер. Орақтан туған Қарасай, Ер Қазимен екеуі Айбатты Орақ баласы-ай. Алты мен жеті жасында Жауға шапқан таласа-ай. Артық болған тұқымның

Ерлік пен билік санасы-ай. Сансыз айта келсек те Осыған қояр санасы-ай. Тыңдауыңа бұ қалай, Əр сүреге түсейін. Құлақ сал, халқым, жағалай Желіктіріп жырлайын, Жеріне қашқан маядай. Мұным пəлен болмаса, Бұған көңілің толмаса, Жылжытайын шіркінді Тұяғы тайпаң жорғаша. Үлкендіктен танбасам, Аз ойымды шалмасам, Сары жорға базармын, Бұлбұл құстай сайрасам. Өкпелерсің, балаларым, Бір желіге бармасам. Орақ, Мамай өткен соң, Дүниеден бұлар көшкен соң, Қарасай, Қази қос жетім Бұл атадан жас қалды-ай, Əрі ақылдан бос қалды-ай. Баба Түкті тегінен Осы жерде бақыт тоқталды. Дəулет бітіп, бай қылған, Халықты риза, жай қылған Шаруаның тұқымы – Он екі баулы көп ноғай Шынтемірді хан қылған. Дəулет малды айдаған, Шағанға бие байлаған, Самардың бойын жайлаған Кең шаруа болған хан еді. Орақ, Мамай өткен соң,

Хан дүниеден көшкен соң, Халық хансыз болмас деп, Хансыз халық оңбас деп, Өткен Орақ, Мамайдың Өксісек орны толмас деп, Бұ тұқымның қашаннан Өткірлігі алмас деп, Жақсы тұқым нəсібі Кем орынға қалмас деп, Енді ноғай кеңесті, Кеңескенде не десті: Хандықтың жайын сөйлесті, Ноғайлының кəрісі, Ақсақалдың бəрісі Шынтемір жай адам деп, Соны хан қоюға меңдесті. Жастар үлкенге ақыл салмады, Жастың арын арлады: «Қарасай мен ер Қази Аталы тұқым ер еді, Екі жағы тең еді, Шынтемірдің атасы Қимайысын байлаған Қойды баққан неме еді. Кем атаның баласы Байтақ елді баға алмас, Елдің көңілін таба алмас. Атасында ерлік жоқ, Ел шетіне жау келсе, Қарсы жауға бара алмас. Қарасай мен ер Қази Асыл несеп тұқымы Кем орынға қала алмас. Ақсақал, тіліңді алмаймыз, Қаулыңа құлақ салмаймыз. Қарасайды хан қойып,

Атасының алтын тақ Өз жолына арнаймыз». Ақсақалдар бас қосып, Жастарға ақыл салмады, Қаулысын қабыл алмады. Иесіз тұрған алтын тақ Шынтемірге арнады. Алпысқа келген шағында, Тұрғанда хан тағында Бір перзент көреді. Бала атаның керегі, Сүйеніш перзент тірегі. Бір ер бала көреді, Оның атын Əділ деп еді. Тоғыз жасқа келгенде Əділ патша хан болды, Хандығы халыққа таң болды. Батыр болды, паң болды, Ойлағаны ар болды, Жүрегіне зар толды. Сыпырадай қартына: – Халықтың ханы мен, деді, Көпті көрген қартым сен, деді, Ерігіп тұрған ханыңа Бір жау тауып бер, деді. Сүйдеп патша желікті, «Балам толсын мерейің, Сөзіңді қабыл көрейін. Лайықты жауыңды Ханым, тауып берейін. Адам аттың ізін салмаған, Бұрын ерлер бармаған, Он екі айлық жері бар, Үш айшылық жолы бар, Торпақ көл деген көлі бар,

Қиғаштың қара белі бар. Батырлардың бағы бар, Керекті жауың табылар, Əскер алып, жол шегіп, Сол жауға барсаң неғылар? Білгенін айтар кəріңіз, Қартыңның тілін алыңыз, Қиғаштың қара тауында Қызылбастың қанды жау, Салтанатты сəн мекен Ханым, соған барыңыз». Ерлерді жиды саралай, Тоқсанға келген қарт кемпір Қараүлекке ақыл салады-ай. Барған жауы Қиғаш тау, Қызылбас деген қанды жау, Қызылбасқа барған ер, Барып уығын салған ер, Он жеті қатар зынданға Қапияда түсіп қалған ер, Арманда болған жазған ер. Тарттым сөздің желісін, Ерлердің айттым тегісін, Тыңдауыңа бұ қалай? Мұным бəлен болмаса, Бұған көңілің толмаса, Нұрекең ақын сөз табар, Тереңнен қиял ойласа. Жəне кім бар десеңдер, Асылы күннен жараған, Төре тұқым тараған, Арғы атасын айтайын, Руы баян Шыңғысхан, Шыңғысханнан Шынтас хан, Шынтас ханнан Бектас хан.

Қаһарлы болған батыр хан Аяғы ақсақ Темір хан. Бəйбішеден туыпты Жалқы туған Төрехан. Тоқалдан туған Егізбай, Егізбай мен Сегізбай. Бəйбішенің жаңғызға Көп беріпті жəбір-ай. Қасиетсіз дейді жұрт Екі жарым көрімді-ай. Екі қатын баласы Екі орда ел деп еді, Ескілік үлгі сөздері. Бəйбішенің жалғызы Егізбай қорлық береді, Бұ да керек сөздері. Егізбай мен Сегізбай Жаңғызға жəбір береді-ай, Тумадан қорлық көреді. Бұ сөзім тұрсын мұнымен, Жыр жырлайын сынымен, Бұрынғы өткен ерлердің Көрсетейін төрінен. Он екі баулы халықтың Көтерейін түбінен. Астана байтақ елдерім, Елге қоныс жерлерім, Туырлықтай ту алып, Тұлпар мінген ерлерім. Жау дегенде кəрленіп, Қалмаққа шапқан ерлерім. Жау шайқаған серлерім. Ұзын өзен суларым, Қалың ағаш нуларым, Қайыршақ торбақ құмдарым. Бай дəулетін асырған

Көлденең қара шыңдарым. Балдырғанды, балқашты Шалғын шыққан шымдарым. Есілдерім, елдерім, Ел бастаған ерлерім, Көк алмасын қолға алып, Жау жаулаған ерлерім. Хандарменен қарысқан, Дұшпанменен алысқан, Арыстандай ерлерім. Дəулет, бағы бірдей тең, Бақытты тұрмыс елдерім. Ел дəулеті кен еді, Берекет елде көп еді, Азын көпке теңеді. Қаһарлы туған ерлердің Халыққа тиген көмегі. Бұлап-талап ел мүлкін Біреуді біреу жеп еді. Хандарменен қарысқан, Жауларменен алысқан, Батырларым данышпан. Қарсыласқан дұшпанды Жерге таптап жанышқан. Тітіреген жау дұшпан Айқайлаған дауыстан. Қарасы менен ханы тең, Құлыны мен тайы тең, Батыры менен паңы тең, Қыры менен сайы тең, Мекен қоныс жері тең, Жерге лайық елі тең, Елге лайық ері тең. Кебеже қарын, кең құрсақ,

Ойдық желке, кекшіл бас Ерлердің мінген кері тең. Ақылы асқан пірі тең, Жүйрік шешен биі тең. Би кеңескен үйі тең, Үйге ұстаған шиі тең. Қойды мыңнан өткерген Нарынның қара құмдары-ай, Жылқыны санға жеткізген Еділдің иір сулары-ай. Арқаның алпыс саласы Қалың ағаш нулары-ай. Бұлбұл құстай сайраған Ақындардың жырлары-ай. Түйені қомды көрсеткен Атыраудың ащы сулары-ай. Жылқыны санға жеткізген Арқаның тарау боздары-ай. Ер халықтың қорғаны-ай, Арыстан туған ерлерім Көк найзасын толғады-ай. Батырларым бас қосып, Жасанған жауға тиген ер, Береңгі сауыт киген ер, Беліне алмас ілген ер. Жау дегенде шаттанып, Қуаныш етіп күлген ер. Қарына садақ ілдірген Əскерге сауыт кидірген, Көрсе жауды бүлдірген, Қыз-келіншек, байларды Қуанышпенен күлдірген. Дəулет пен бақты ел көрген, Ел тілегін ап берген, Кемді басқа теңгерген, Алдына сауыт өңгерген.

ҚҰБЫҒҰЛ Көк Еділдің бойында Уəли деген хан болған, Батыр болған, бай болған, Төрт түлігі сай болған. Ойлағаны намыс пен Қарал, жедел, ар болған. Ықпалы жүрген күнінде Бақыты асып, өрлеген, Дұшпандасқан жауына 10 Ешбір ерік бермеген. Тентек пенен телісін Жүргізбей қияс, жөндеген. Бақытты тұрмыс күнінде Маңына жан келмеген. Егер келсе дұшпан-шет, Ешбір ерік бермеген. Ықпалы жүрген күнінде Малы менен бағы сай, Тəрбиесі тағы сай 20 Патша еді халыққа, Төресі ғаділ, сөзі жай. Малы менен бағы тең, Тəрбиесі тағы тең. Шеттен дұшпан көз салса, Əскер, құрал бəрі тең. Сөйтіп жүрген Уəли Тап жетпіске жас жетті, Жастағы дəуір – бақ кетті. Баласы жоқ, қубас хан – 30 Жайылып жұртқа ат кетті. Үлкендікке шаталды,

Кəрілікке маталды, «Қубас хан» халыққа аталды. Бақыты кеткен күнінде, Қартая келген шағында Халқы ханға келмеді, Алдияр айтып ханына Елі сəлем бермеді. Əңгіме айтса Уəли, 20 Елі қабыл көрмеді. Сол халықтың даулысы Хан екен деп Уəлидің Алдына ешкім барған жоқ. Уəлиді адам деп Ешкім есіне алған жоқ. Қайғымен көрді тарлықты, Енді күні зарлықты. Елемеді еш адам Мінген тақыт, хандықты. 50 Құлдан көрді қорлықты, Əркімнен көрді зорлықты. Алдына ешкім келмейді, Хан деп сəлем бермейді. Осындай көрген қорлықты Патша өксіп, еңірейді. Енді ісі оңбады, Малында ерік болмады. Ықпалы қайтқан патшаны Қараша жұрты қорлады. 60 Уəли бір ой ойлады, Ойламасқа болмады, Хан ойламай неғылсын, Қартайған күнде оңбады.

– Бүйтіп тірі жүргенше, Дүние жиып нетейін, Дүние, бақыт, малымның Баршасын талақ етейін. Бір баланың зары үшін Қаңғырумен өтейін. 70 Ел қорлығы өтті ғой, Құлдардың берген зəбірі Түп-түбіме жетті ғой. Бір баланың қайғысы Басымнан бақты төкті ғой. Дүниеден күдер үзейін, Кешікпейін, жүрейін, Пірлерден тілек тілейін, Темір аса қолға алып, Темір кебіс киейін. 80 Хандық ауды басымнан, Пақырлық, міскін жолымен Дүние кезіп көрейін. Мен патшамын демейін, Енді қалған өмірді Талайымнан көрейін. Жердің жүзін кезейін, Бақ пен малдан безейін, Хандық, байлық күнімді Қайыршыға теңейін. 90 Бүйтіп қорлық көргенше Мен кетейін, кетейін. Қайыры жоқ қонысты Енді талақ етейін. Қайғыменен қамығып, Қаңғырумен өтейін. Ықпалым жүрген күнімде Қайырлы патша мен болдым,

Бақ, дəулетке кен болдым. Əскерді оймен жүргізіп 100 Қайыспас берен ер болдым. Бір баланың жоқтығы Қартайған күнде кем болдым. Тапталған тақыр, мысалы, Бейне қара жер болдым. Осындай тарлық көрген соң, Халық қайғы берген соң, Бір қылықты бастады. Дүние, мал, шаһарды Талақ етіп тастады. 110 Үлкейе келген шағында Бір бала – ханның тілегі. Қайғы, құса үдеді, Дүниеден күдер үзеді. Темір аса қолға алып, Темірден кебіс киеді. Талақ етіп елінен, Қоныс еткен жерінен Енді Уəли жүреді. Ел билеген патшаның 120 Кеміген күні жүрегі Дүние жүзін кезіпті. Əулие қоймай қыдырып, Халқынан солай безіпті. Ел билеген ер еді, Ақырында падиша Осындай тарлық көріпті. Əулие қоймай тарығып, Бір бала үшін зарығып, Жүдеді патша жабығып,

130 Қаңғырып кезіп жүрсе де, Еш дегені болған жоқ. Талабы ханның оңған жоқ, Бармаған жері қалған жоқ. Қаңғырумен жүреді, Есі дұрыс Уəли, Тек ақылдан танған жоқ. Тоғыз айдай қыдырған, Əулиеге сиынған, Маңдайдан тері шұбырған, 140 Патша еді саналы, Пірлерден себеп болмады, Еш ишарат қонбады. Іші оттай жанады, Қайғыға қайғы ұласып, Аяққа киген кебістің Теңгедейі қалады, Қолға алған асаның Тебендейі қалады. Бар киімі жыртылған, 150 Патша қайтып барады. Еш ишарат көрген жоқ, Тілегін пірлер берген жоқ. Таңдайы қатып, арықтап, Тек жаны бар, өлген жоқ. Енді қайтты еліне, Көк Еділдің өріне, Туып-өскен жеріне. Тап он айдың жүзінде Қайта келді Уəли 160 Ұлы өзен Жеміне. Ұлы Жемді жағалап, Жердің жүзін аралап, Шетірлінің бойына

Патша келді шамалап. Жүдеп келген Уəли Үш күн жатты паналап. Оңғара ма Құдай деп, Оң ойлаған талапты, Үш күн жатып қарапты. 170 Үш күн жатып тынығып, Маңындағы халықтан Сұрап ішті тамақты. Шетірлі бойын жағалап, Тау мен тасты аралап, Шетірліде қара су Қасына келді шамалап. Көңілінде бір ой бар, Соны іздеп қарамақ. Шетірлінің бойында, 180 Баба түкті əулие Жүреді көңіл, ойында. Қызыл жарды қарады, Қара судан су ішіп Шөлдегені қанады, Жан-жаққа көзін салады. Шырақ жанған зиратты Уəли патша табады. – Уа, Баба түкті пір бабам! Басыңа келдім мен, – деді, 190 Іздегенім сен, – деді, Халыққа патша мен, – едім, Бүгінде болдым кем деді. Ақсұңқар құс қыран ем, Қартая келген күнімде Қарғаға болдым жем, – деді. Құлдардан көріп қорлықты,

Жалшыдан көріп зорлықты, Көкірек қайғы-шер, – деді. Жасым жеткен шағымда, 200 Қараша көзін салмады, Менсінбеді ел, – деді, Елемеді ер, – деді, Ақырында халық қорлап, Ел тізгінін бермеді. Қиялы бүркіт қыран ем, Құзғын менен қарғаға Қартайып болдым жем, – деді. Ықпалым тұрған күнімде Ғаділ патша болғанмын, 210 Халқыма қорғанмын. Қатарымнан озғанмын, Қырымға қолым созғанмын. Бақытым тұрған шағында Талай жерге барғанмын, Талай жауды алғанмын, Дұшпанға бүлік салғанмын. Ғаділшілік хандықпен Халқымды баққан заңғармын. Сол күнімнен айрылып, 220 Ақырында сандалдым. Жердің жүзін айналдым, Басыңа келіп зарландым. Тап жетпіске жас жетті, Қартайғанда бақ кетті, Астыма мінген тақ кетті, Падишамын тарыққан, Қайғы шегіп зарыққан, Тарлық көріп халықтан Жердің жүзін айналып 230 Келдім қаңғып алыстан.

Халықтан көрген зорлықтан, Құлдар берген қорлықтан Мұңымды айтып зарығып, Басыңа келдім сондықтан. Қартайған күнде шаталдым, Мұндай күнге маталдым, Орта ноғай еліме Қайыршы қубас атандым. Басыңа келіп жыладым, 240 Пірден тілек сұрадым. Бір баланың қайғысы, Болмады халықта тұрағым. Бұрын патша болсам да, Бүгінде міне сияғым, Өле кетсем, артымда Қалмас болды тұяғым. Сізден тілек сұрадым, Неғылсаң да өзің біл, Бір перзентті сұрадым. 250 Орта ноғай елінде Мазасыз болды құлағым. Баба түкті пір едің, Басыңда тілек тіледім, Бір баланың жоқтығы, Суыды халықтан жүрегім. Батырлардың бабасы, Жығылғанды тұрғызып, Қисайғанды түзедің. Соны айтты да Уəли 260 Қатып келген қабағы, Шаршап келген бейшара Қалғып кетіп барады. Көзі ілініп ұйқыға,

Көңілі кетіп барады. Мейірім болар бабадан Қасына келген пақырға, Жетпіске келген шағында Аса таяқ қолында, Ақ шалмасы басында, 270 Ақ шалмалы қарт адам Осындай келіп қасында, Ишаратпенен сөйлеп тұр Жылап келген пақырға: – Уəли патша сен едің, Баба түкті мен едім, Көзіңнің жасын көремін. Тарығып келген азамат, Тілегіңді беремін. Жылап келген пақырым, 280 Сізге тисін себебім, Бақытты нақ күніңде Ел билеген ер едің, Айтулы ханның өзі едің. Ел намысын бермеген Білікті ханның өзі едің. Зарығып келген пақырым, Тілегіңді берейін, Көзіңнің жасын көрейін. Уəли, сені жебейін, 290 Қолыңды жай, бата берейін, Бір перзент берейін. Шетірлінің бойында Басыма патша келер деп Бар едің, балам, ойымда. Арынды нəсіп тұйғынсың Ашылдық сенің жолыңда.

330 Сөйдеп қолын жаяды, Бір батасын қағады. Ұйқысынан оянып, Төңірекке қарады. Тұра келсе, ешкім жоқ, Мұнысы қалай болды деп, Көңіліне алады, Жүгіріп кетіп барады. Сүйегі бекіп тыңайып, Тимеді жерге аяғы. 340 Көңілінде құса, қасірет Кеткенге ұқсап баяғы. Шынықпай сүйек неғылсын, Шын ишарат көріпті, Көңілі өсіп желікті. Көңілі өспей не қылсын, Ақ шалмалы бір адам Ақ батасын беріпті. Бір батасын береді, Қуаныш еткен жер еді. 350 Зарығып келген бұл қартқа Бабаның тиген себебі. Шыққан жері Жем еді, Көк Еділдің бойына Екі күнде келеді. Жəрдем беріп нашарға, Пірдің тиді себебі. Өзінің мекен жеріне, Орта ноғай еліне Екі күнде келеді. 360 Елі-жұртын жияды, Адамның басын құрады, Садақа түске қылады.

Пақыр менен міскінге Садақасын береді, Қожа менен молда, ишан Олжалы болған жер еді. Келгендерден бата алып, Сол зарыққан Уəли Көңілі тынды деп еді. 370 Үлкейгенде осындай Уəли кемдік көріпті. Зарыққанда патшаға Бір себебін беріпті. Қаныш тоқал – жас қатын Он екі айда-ай жеріпті. Қызығына шыдамай, Қатты жүдеп, зарығып, Табылмай жерік тарығып, Зарығып ұзақ жүреді. 380 Қызығына шыдамай, Қыдырып жүрген шағында Көкше таудан алмас тас Бұл əйелге табылды. Назары ауып сол тасты Ауызға салып шайнайды, Тастан тісі таймайды. Қуаныш кіріп көңілі Ажарланып жайнайды. Ажары кіріп желікті, 390 Күннен-күнге тыңайып Жүдеген əйел серікті. Жеті мүше бəрі де Жазылып тəні еріпті. Бес айдың жүзі болғанда Балаға іште жан бітіп,

Білініп іші қалады. Тоғыз ай, он күн болғанда Ұл перзентті табады. Дүниеге бала келген соң, 400 Тілегін Құдай берген соң, Айғыр сойып ақыртты, Бура сойып бақыртты, Қол астын қоймай шақыртты. Той ететін ой болды, Хан тойына сойғаны Ат, айғыр, түйе,қой болды. Хан тойына шақыртып, Дүйім халық ел келді, Бай менен бек тең келді. 410 Тұлпар мініп ту алған Жау дегенде қуанған, Қайтпас берен ер келді. Ел де келді ол тойға, Тұлпар мініп, ту алған Ер де келді ол тойға. Асыл киіп, қырынған, Тойға құмар бұрыннан, Жүйрік мініп ұрынған, Той дегенде қызынған 420 Сері де келді ол тойға. Қызық тойға келмеген, Мереке, қызық көрмеген Кіл мүсəпір, пақырлар, Кем де келді ол тойға. Көптігін азға білдірген, Күш қылып елді бүлдірген, Зорлық қылған аздарға Көп те келді ол тойға.

Үкімін жұртқа жүргізген, 430 Ел бастаған би менен Бек те келді ол тойға. Қол астынан сыртқары Шет те келді ол тойға. Батыр менен жиынға Паң да келді ол тойға. Қарашысы қасында Хан да келді ол тойға. Дүние дəулет айдаған Бай да келді ол тойға. 440 Самайынан бит аққан Тазда келді ол тойға. Буындары дірілдеп, Көзінің алды іріңдеп Шал да келді ол тойға. Ақ шалмасы басында, Шəкірттері қасында, Молда да келді ол тойға. Бағымдары соңында, Табиб кітап қолында, 450 Қожа да келді ол тойға. Сəлделері қазандай, Мал табатын амалды-ай, Мал табуға талапты Аузын ашып арандай, Атын қойып мал табу, Оқысып тамам намазды-ай. Мүлəйімсіп, мүлгісіп, Табатұғын мал үшін, Салып отыр азанды-ай. 460 Киім киіп, қырынған, Мінген аты ұрынған, Тойға құмар бұрыннан

Жас та келді ол тойға. Кілең қайқы серілер, Мас та келді ол тойға. Кер маралдай керіліп, Басуына ерініп, Той дегенде серігіп, Сауырдан шашы төгіліп, 470 Қос шашбауын тебініп, Хор қызындай көрініп, Құмырсқадай белі бар, Қас сүрмелі көзі бар, Сұлу, сымбат жүзі бар, Қылаң кердей қылаңдап, Ақ қайраңдай сылаңдап, Нəзік белі бұраңдап, Қиғаш қасы қиылып, Қыз да келді ол тойға. 480 Орай жібек салынған, Беті қызыл жалыннан, Ару жандар неғылған Əзілдесе құрбысы Көріскенше сағынған. Балдан тəтті сөзі бар, Қас сүрмелі көзі бар. Мысалы, самал секілді, Əдемі сөз лебі бар, Көрген асық болатын, 490 Көрсе, көзі тоятын, Əзілдесіп сөйлессе, Арман кетіп көңілден, Қайғысын мүлде жоятын Келіншек те келді ол тойға. Шекелері тоқпақтай, Жауырыны қақпақтай

Ұл да келді ол тойға. Өзімдікі заман деп, Кім таласар маған деп, 500 Өзінен бөтен өзгені Бəрі менен жаман деп, Өзгеден артық көңілім, Жолдасым жақсы жаран деп, Бай мен ханның баласы Мырза да келді ол тойға. Еркіменен жүрмеген, Кеңшілікті білмеген, Құл да келді ол тойға! Иықтан қабы түспеген, 510 Қызыметін істеген, Дəмді тамақ ішпеген Күң де келді ол тойға. Біліктіден сөз алған, Ақыл сұрап жол алған Шешен де келді ол тойға, Ел бастаған білімді Көсем де келді ол тойға. Той көрмесе еріккен, Тойды көрсе желіккен 520 Есер де келді ол тойға. Сөзден шашу шашатын, Халықтың көңілін ашатын, Қалмай келді ақындар, Тентек пенен сақилар Мүсəпір мен пақырлар, Ақсақ пенен соқырлар, Жиылып халық топырлар. Жəне қалмай келіпті Сары қарын қатындар.

530 Неше түрлі көп малды Хан тойына арнаған, Домбыра, қобыз шерітіп Бақсылар да қалмаған. Орта Ноғай елінен Жан қалмады бармаған. Сүрініп кетіп «көтек» деп, Бірін-бірі жетектеп, Бесікке салар кəдесін Əлдекім алып кетед деп, 540 Күңкілдесіп өсектеп, Кемпір де келді ол тойға. Осындай қызық қылғызып, Халқын қоймай жиғызып, Ортадан балуан тұрғызып, Үйдің аузын ашады, Шелектеп алтын шашады, Халық олжаға батады. Тамам мерген жиылып Алтын қабақ атады. 550 Алтын қабақ аттырды, Ат бəйгесін шаптырды, Риза етіп халықты Қуандырып шат қылды. Сапырулы сары қымыз Келген жанды мас қылды. Молда, қожа көп еді, Ат қоятын жер еді, Ат қоюға таласып, Қожа менен молданың 560 Төбелесер жері еді. Ат қоюға таласты, Шариғаттың жолынан Енді молда адасты.

Бір-біріне жол бермей, Асаменен сабасты, Құндақтаған баланың Тұс-тұсынан қамасты, Төбелесті, салысты, Үй ішінде алысты, 570 Асаменен ұрысып Молдалар басын жарысты, Басының қаны ағысты. Уəли сұлтан ханына Айтысуға барысты. – Қожа, молдам сен едің, Қайырлы ханың мен едім. Дүние-малға таласып, Ақылыңнан адасып, Төбелескен нең еді? 580 Қуанышты күнімде Бəріңді бірдей көремін, Сан жетпейтін малымды Қолымнан санап бөлемін, Шашуы үшін баламның Дүние малды беремін, Жақсың менен жаманың Бəріңді бірдей көремін. Ізетпенен келіңдер, Шашуымды беремін. 590 Зарығып көрген бала үшін Дəулетімді жоямын, Тірі болса жалғызым, Дүние-малға тоямын, Шашуымды алыңдар, Өзім атын қоямын. Хан тілегі болған жер, Қызығы үшін баланың

Дүние малды сойған жер, Пірі атап берген соң, 600 Құбығұл атын қойған жер. Көп дəулетті бөліпті, Қожа менен молдаға Бірдей бөліп беріпті. Мүсəпір, пақыр, нашарлар, Жиып алып баршасын, Бірдей бөліп беріпті. Халықтан бата алады, Ел батасын қағады, Міскін, пақыр, нашарлар 610 Байып кетіп барады. Бесікке салар жер болды, Бұ да талас сөз болды. Əр атаның ұлынан Сансыз кемпір кез болды. Бесікке салар жолына Үлкен талас сөз болды, Бұ да шатақ жер болды. Кемпірлер сонда таласты, Дүние үшін таласып, 620 Кемпірлер жолдан адасты. Бірқатары қолға алды Жерден көсеу ағашты, Көсеуменен сабасты. Бастарынан қан ақты, Төбелесті салысты, Бір-біріне жабысты. Кең сарайдың ішінде Сансыз кемпір алысты. Опыр-топыр жығылып, 630 Талайлары талыпты.

Амалы көп бір қатын, Өзі жесір тұл қатын, Амалы асқан сұм қатын, Айласы көп қу қатын, Төбелестің ішінде Сол балаға барыпты. Құндақтаған баланы Ептеп ұстап алыпты. Ұлықсат сұрап анадан, 640 Баланы сұрап алыпты, Сол бесікке салыпты, Дым бітпеген қу қатын Шала байып қалыпты. Мереке, тойын өткізіп, Көңілі патша тасқандай, Қуаныш өршіп аспандай, Шашуменен тарқасып Олжаға халық мақтанды-ай. Перзенті Құбығұл 650 Қырқынан шығып күледі. Қуанышқа толады Ата-ананың жүрегі. Көңілінде арман жоқ, Əке менен шешесі Перзентін сүйеді. Дөңгелек жүзді көрікті, Бірге жасы келіпті. Зарығып көрген Уəли Осындай қызық көріпті, 660 Екі жаста жүріпті. Қадырлы ханның баласын Халқы қалап сүйіпті. Сияғына қарасаң, Құбығұл бала сүйікті.

Үш пенен төртке келіпті, Ата менен анасы Ермек етіп желікті. Көңілінде қайғы жоқ, Қуаныш заман көріпті. 670 Бес пен алты жасында Бала ойлайды ақылды, Қанша ерке болса да, Тентек емес мақұл-ды. Қызығымен баланың Ата менен анасы Мырзалығын асырды. Кем-кетік келсе үйіне, Қайырым деп қолынан Күнде берер шашуды. 680 Қонақтан бойын тартпайды, Есігі күнде ашулы. Жетіге келген шағында Ат жақсысын мінеді, Сəнді киім киеді, Хан мақсаты орынды, Қабыл болған тілегі. Ардақты ханның баласы Көркем сөзді, көрікті. Ұйықтап жатса түсінде 690 Бір сұлу қыз көріпті. Қасына ару келіпті, Келе сөйлей беріпті: – Хан баласы сен едің, Ханның қызы мен едім, Сен болдың менің керегім, Сен мұнда да, мен онда,

Түсіңде аян беремін. Ғашық болдым, Құбығұл, Дидарласып бас қосып, 700 Бір қосылсам деп едім. Мен сендікпін, ей, батыр! Уəдемді беремін. Хан баласы сен, – дейді, Ханның қызы мен, – дейді, Ғашық болдым, Құбығұл, Ер болсаң іздеп кел, – дейді, Ғашық көңіл асығыс, Досым, іздеп кел, – дейді, Жеделсіз шіркін болмасаң, 710 Қолыңның ұшын бер, – дейді, Сен сұңқар да, мен аққу, Əуселемді көр, – дейді. Түсінен шошып оянып, Əкесіне келіпті, Көрген түске сеніпті. Құбығұл бала желікті, Түсін айта беріпті: – Əке, түсті шын көрдім, Ай мен күннен нұр көрдім, 720 Оң қолыма ұстаған Жасыл ала ту көрдім, Бүгін көрген түсімде Айдан да сұлу қыз көрдім, Ұялсам да айтамын, Осы түсті шын көрдім. Көрген түсім жөн, – дейді, Түске сендім мен, – дейді. Түсіме кірген сұлудың Мəнісін айтып бер, – дейді.

730 – «Түс – түлкінің боғы» еді, Сені көрмей жүргенде Көкірек шерлі, қайғылы, Ішім жалын шоқ еді. Түсіңде көрген сұлудан Еш хабарым жоқ еді. Түске нанба, шырағым, Сені көрмей қартайып, Болмады елде тұрағым, Орта ноғай елінен 740 Мазасыз болып құлағым, Бір баланың зарынан Өксіп талай жыладым. Əулие қоймай қыдырып, Темір кебіс аяқта, Қу таяқпен сыдырып Пірлерге барып үңіліп, Бақ пен малдан түңіліп, Жалғызым, тілеп алғанмын. Сені көрмей тұрғанда 750 Еңіреп өксіп зарландым. Ақылдан ауып сандалдым, Өлдім-өштім дегенде Пірлерден сұрап алғанмын. Қорлық көріп халқымнан, Жылауменен шерлендім. Зарығып, шаршап, тарығып Қартайғанда көргенмін. Жеті жасар күніңде Түске азып, неге желдендің? 760 Түске алданба, шырағым, Сені көрмей тұрғанда Мазасыз еді құлағым.

Ғайып түске алданып Менен бұйым сұрадың. Қол астымды жияйын, Халқымнан сұрайын. Сен дүниеге келген соң, Ашылды жүз бен шырайым. Тарығып көрген жалғызым, 770 Қатты айтсам, қайтар райың. Хабарын білсе сұлудың, Халқымнан оны сұрайын. Осы бүгін қайта тұр, Ертең баян қылайын. Бала алданып барады, Əкесінің бұл сөзі Баласына жағады, Келер кешке болғанда Кеше көрген сұлу қыз 780 Тынымын тағы алады: – Хан баласы сен, – дейді, Ханның қызы мен, – дейді, Жеделсіз жаман болдың ба, Желікпеген нең, – дейді. Жеделді туған ер болсаң, Алыстан іздеп кел, – дейді. Ғашықтықтан сарғайдым, Қолыңның ұшын бер, – дейді. Толықсып тұрған жасымда, 790 Қайғысы ғашық басымда, Ұйқыға көзім ілінсе, Тұрасың, досым, қасымда. Жеделді туған жан досым, Қайғыға мені батырма,

Іздегені жолында Жедел еткен батырға. Тағы ұйқыдан тұрады, Ғашықтан іші қызады, Елең-алаң уақытта 800 Ордада жатқан қартының Қасына келіп тұрады. – Жалғыз балам сен едің, Қуанышты əкең мен едім, Мезгілсіз келген нең еді? Жұмысыңның айтып бер Кəрі əкеңе себебін. – Қайғымды айтам мен, – деді, Сүйеніш бабам сен, – деді. Кеше көрген сұлу қыз 810 Тағы тыным бермеді. Кешегі айтқан сөз, – деді, Ғашығымның хабарын Хан əке, айтып бер, – деді. – Елге хабар салғанмын, Халқымды жиып алғанмын, Халқым хабар білмеді. Не екенін біле алмай Аң-таң болып қалғанмын. Қарғадай бала күніңде 820 Неге мұнша зарландың? Қайғы салдың əкеңе, Ой таба алмай сандалдым. Сағынып көрген шырағым, Əкеңе ақыл саларсың. Түске алданба, Құбығұл, Ержеткен күніңде

Теңіңді іздеп табарсың. Астана ел халқыңнан Қалаған қызды аларсың. 830 – Қабартпа, ата, көңілді, Қалдырма ғашық зейінді, Түсте ғашық, айтып бер Сағынысқан теңімді. Жеделімнен танбайын, Өзге қызды алмаймын, Түсімде көрген ғашықты Іздемей, сірə, қалмаймын. – Атаңның хандық бағы бар, Бұл жеделің шын болса, 840 Қайғымен əкең тарығар. Астана жұрт халықтан, Жалғызым, теңің табылар. Өксіп көрген жалғызым, Тілімді алсаң не қылар! – Əкем шынын айтпады, Өтінем, анам, саған-ай! Ғашықтың дерті жаман-ай, Білгенің болса айтып бер, Жалынып тұрған балаң-ай. 850 Түсте көрген тең құрбым Тіпті есімнен кетпейді, Іште ғашық жанады-ай. Құбығұлдың шешесі Шыдамайтын балаға, Ананың, сірə, пешесі, Айтылар сөздің төтесі, Жалынып тұрған балаға Айтылар шындық көшесі. – Шырағым, менен сұрадың,

860 Сені көрмей тұрғанда Талай өксіп жыладым. Түсіңді байқап сынадым, Сен туған соң, қарағым, Кеткен менен уайым. Əжекелеп өтіндің, Шын айтпай не ғып, шыдайын. Қайта келмесе игі еді Баяғы көрген уайым. Егер шынымды айтпасам, 870 Қайтады маған райың. Түсіңде көрген сұлуды, Қарағым, баян қылайын: Төрт айшылық жер еді, Бір айшылық көл еді, Адам бармас ел еді, Хабар талып келеді. Теңгеліктің ар жағы, Шадыра ханның тұқымы Əділбайдың Ақбілек 880 Айдан сұлу деп еді. Мұңымды айтып толғаймын, Қолымнан кетсең оңбаймын. Түсіңе кірген сұлуды Сол болар деп ойлаймын. Адам барар жер емес, Түске алданып, шырағым, Қыз іздеуің жөн емес. Ақбілектің хабары: Сымбат бойы, ажары 890 Ай мен күннен кем емес. Құралды, берік қаласы Ер баратын ел емес.

Тілімді алсаң, шырағым, Сөзімді қабыл аларсың, Ханның қызы ханша бар, Байдың қызы паңша бар, Бұралған белі талша бар, Қасыңа қырық жолдас ал, Сұлуларға көзің сал, 900 Сансыз дүйім халықтан Жаратқан қызыңды таңдап ал. Əкеңде бар дүние-мал, Дəулетті айдап қызға сал. – Ата-ана тілін алмаймын, Он сан үйлі халыққа Атымның ізін салмаймын, Ақбілектей аруды, Тіпті, іздемей қалмаймын. Ғашығым енді табылды, 910 Құдай ашар бағымды, Қайта-қайта қайырып Сындырмаңдар сағымды. Хабарын біліп Білектің Ішімнен қайғы арылды. Кеспесе Құдай қарымды, Жібермей жауға арымды, Қалмақтан алып құшармын Ақбілек сұлу жарымды. Əке-шешем сен, – дейді, 920 Жалғызыңмын мен, – дейді. Алыс сапар жол шегем, Ризалықпен көн, – дейді. Ел билеген хан əкем, Жеделденген балаңмын, Тұлпар тауып бер, – дейді.

Уəлидей хан əкем, Өзіме-өзім сенемін. Жазылған шығар маңдайға Бақытымнан көремін. 930 Үнемді күнім таусылса, Үйде отырсам да өлемін. Өтінемін, қарт ата, Бір тұлпар ат – керегім. Сонда Уəли сөйлейді: – Ат бермей неғып шыдайын Тарығып көрген балама, Қайғы салмаса игі еді Қараңғы түнек замана. Өрістегі көп жылқы, 940 Қарағым, бар да арала. Бөлек жатыр қара ала, Қолайыңа жаққан ат, Өзің сына, қара да. Тағы бөлек құла ала, Басқа жатыр сұр ала, Өзің байқа, сына да. Ақты жылқы бір бөлек, Көкті жылқы бір бөлек, Торылы жылқы бір бөлек. 950 Сан жетпейтін көп жылқы Ішінен тұлпар табылар, Құрық ал да, жүген сал, Көп жылқыға барып қал. Көңіліңе жаққанға, Шырағым, бар да құрық сал. Құбығұл, сенің жолыңа, Мал түгіл, құрбан кемпір-шал. Белге жүген шалады, Қолға құрық алады,

960 Көп жылқыға барады. Жүйрікті сынап қарады, Мақтауға сияр тұлпар жоқ, Тауы қайтып Құбығұл Жабығып кетіп барады. – Уəли əкем сен, – деді, Тарыққан балаң мен деді. Мінуіме тұлпар жоқ, Кілең итті жиған нең? – деді. Халқыңда тұлпар бар болса, 970 Хабарын айтып бер, – деді. – Сені көрмей тұрғанда Көкірек қайғы, шер еді. Жылаумен көзім көр еді, Мінуге тұлпар жоқ болса, Жиған жылқым сол еді. – Бір тұлпар ат бермеді Уəли əкем маған-ай, Өтінем, анам, саған-ай. Сан жетпейтін жылқыдан 980 Мінуге тұлпар таба алмай, Мен қайғылы балаң-ай. Білгенің болса, əжеке, Перзентіңнен аяма-ай. Анасына өтінді Сағынып көрген баласы. Шыдамады жалғызға Шешесі байғұс шамасы, Тарығып көрген Құбығұл Көзінің ақ пен қарасы. 990 – Жалғызым, балам Құбығұл. Ғашық өрті ішінде,

Ақбілектей аруды, Жалғызым, көрдің түсіңде. Жас та болсаң, Құбығұл, Досың менен дұшпаның Іші толар пішінге, Жақсылық пен жамандық Құдіреттің күшінде. Кетем десең, шырағым, 1000 Көңіліңде ғашық іңкəр бар, Оң қолыңа қондырасың, Жібек баулы сұңқар бар. Ұлы Құмсай бойында, Шалғынды көлдің ойында Жетпіс құла тұлпар бар, Тез беліңе жүген сал, Шынжыр баулы құрық ал, Жайылулы жатқан тұлпардың Қалағанын мініп ал. 1010 Бір ат түгіл, қара орман, Садақа сенен кемпір-шал. Құбығұл бала қуанып, Қолға құрық алады, Белге жүген салады, Ұлы Құмсай бойына Жаяулап кетіп барады. Сол жетпіс бір құланы Əкесі бөлек бақтырған, Тəтті көлге жаптырған. 1020 Құландайын таңдатып, Құйрығымен ойнатып, Тұлпардың көңілін шат қылған. Тұнық су, қалың шалғын көлде жатқан, Қарауылдап сыртынан құлдар баққан.

Өзі хан неғылса да пұрсаты бар, Тұлпарға мұндай жайлы қоныс тапқан. Қолда құрық, белінде жүгені бар, Құбығұл келе жатты ауыл жақтан. Семіріп, ереуілдеп жараған ат, 1030 Көрген соң Құбығұлды үркіп қашқан. Алыстан болжап тұрады, Құлаларды сынады. Мақтаулы тұлпар ат емес, Сынап көңілі тынбады. Тұлпарды сынап жүреді, Əбден сынап көреді. Мақтауына сиярлық Асқан тұлпар ат емес, Біріндеп сынап келеді. 1040 Шешесінің айтқанынан, Санаса, бірі кем еді. Ұлы Құмсай тарауын, Кем болған соң біреуі, Тағы қарап келеді. Талма-тал түс болғанда, Күнге қарап жусаған Бір құла атты көреді. Алды-артынан шығады, Құлаша атты сынады, 1050 Сынап көңілі тынады. Қайшыланған құлағы, От орнындай тұяғы, Көрген жерден батырдың Ықыласы құлады. Əр мүшесі келісті, Көңіліне ұнады. Назарын атқа салады,

Көңліне Құла жағады, Құлаға құрық салады, 1060 Тоқтатпастан аяғын Құлаша ат сүйреп барады. Табанын тасқа тіреді, Шынжыр баулы құрықпен Маңдайын бұрып Құланың Шықшыттап жүген салады, Құланы ұстап алады, Жануарға тіл бітіп Адамдай сөйлеп барады: – Адастың, батыр, сен, – деді, 1070 Мұнша адасқан нең, – деді, Қанша тұлпар көп еді, Қартайып қалған тұлпармын, Бүгінде бəсім кем, – деді, Мəстекпен күшім тең, – деді. Баяғы жас күнімде Соққан желдей гуледім, Басқан ізім сүрледім. Қазандай тас кездессе, Балшықтай басып иледім, 1080 Тау мен тасты білмедім. Уəли əкең мінгенде, Мені мініп жүргенде, Сансыз жауға тигенде Таймаған тастан тұяғым. Құбығұл, тыңда, шырағым, Қайырлы тұлпар мен болып, Əкеңнің еттім мұрадын. Жастағыдан кеміген Шабыс пен қайрат, сияғым. 1090 Уəли əкең мінгенде, Мені мініп жүргенде

Талай жерге барғанмын, Жау көргенде көсіліп Бауырымды жазғанмын, Əкеңнің мен жолдасы, Барған жауын алғанмын, Жасым жетіп қартайып Шабысымнан танғанмын. Менің немді сұрайсың, 1100 Қырық сегіз жасымда Сар буын болған жазғанмын. Жастағыдай шаба алман, Буын, мүшем босаған. Алыс жерге бара алман, Бауырымды жаза алман, Барған жауың ала алман. Кəріліктің жөнінен, Шырағым, көңілім қабарған. Сырымды айттым, Құбығұл, 1110 Шырағым, өзің білерсің. Ұлықсат бер кəріге, Жастың бірін мінерсің. Жас тілегі қабыл-ды, Ғашық болған жарыңды, Ер Құбығұл, сүйерсің. Мұнымды мақұл көріңіз, Мақұл ету жөніңіз, Жасы жеткен кəрімін, Қартқа рұқсат беріңіз. 1120 – Ұлы Құмсай тараудан Құлаша тұлпар табылды, Ашар Алла бағымды. Тау қайырып, жануар,

Сындыра көрме сағымды. Сені мінсем, құшармын Ақбілек сұлу жарымды. Неғылсаң да өзің біл, Мінер атым табылды. Сен болмасаң, жануар, 1130 Ол жетпіс бір құладан Мінуге тұлпар таба алман. Онан мінсем бір атты, Шадыра ханның еліне Жақын күнде бара алман. Бейнет шегіп бұл жолдан Қайтып үйім таба алман. Самырлығың салынған, Күншығысқа қараған, Күйің түскен Құласың 1140 Бақытыма табылған. Əкем мінген Құлаша, Ақбілектей аруды Арзу едім сағынған. Қос құлағың тігілген, Ор текедей жүгірген, Əр мүшеңе қарасам, Қартайсаң да, жануар, Тұлпарлығың білінген. Ол жетпіс бір құладан 1150 Көңілім сынап түңілген. Сынауыма толғандай, Мақсатым менің болғандай, Үстіңе мінсем, жануар Таудай бақыт қонғандай. Ақ ниетте көңілім, Сапарды Алла оңғарғай.

От орнындай тұяғың, Ұшқырлы жебе құлағың, Өзгеден артық сияғың, 1160 Жануар, сені сынадым. Егер мінсем бұл жолға, Ойлаған болар мұрадым. Алды-артыңнан сынасам, Алысты қылған жуықтай, Толғаған мойның құрықтай, Көңілімді, құла, суытпа-ай. Үкілі құйрық, майда жал, Сендей болмас өзге мал. Өтінемін, жануар, 1170 Өтінішім жадыңа ал! Сауырлығың екі кез, Шүйел белің құрған тез, Сия берер айтсам сөз, Құлаша тұлпар, өзің біл, Талапты ерге келдің кез. Өтініш еткен сөзім бар, Жауабын бер енді тез. – Бабымды таптың сен, – деді, Жылқыда жүйрік мен, – деді. 1180 Мақтаған мұнша нең, – деді, Сүйек-тəнім қыздырдың, Өзге ат менен кем, – деді. Қартайсам да, Құбығұл, Бір қимылдап көрейін, Бір қызығым көр, – деді. Кəрі жасым, шырағым, Сенен неге аяйын,

Бір қимылдап қарайын. Қартайсам да, батыр-ау, 1190 Жұмысыңа жарайын. Тек екі күн таң асыр, Сергіп тұяқ қағайын, Кіндігімнен жарайын. Төрт айшылық жеріңе, Шадыра ханның еліне Үш күнде алып барайын. Айырылмасам барымнан, Кəрімін деп тарылман. Уəли ханның жалғызы 1200 Құбығұлсың жалынған. Қайырлы үстім тұлпармын, Ақбілекті құшарсың Ғашық болып сағынған. Құлаға мініп шаһарға Құбығұл бала келіпті, Бала мінген Құланы Уəли хан енді көріпті. Балам болды есер деп, Жалғыз қолдан кетер деп, 1210 Кетеріне сеніпті. Сонда Уəли толғайды: – Сен келген соң дүниеге Жастағыдай бағым бар, Ізгілікті, құрметті, Қадырленген шағым бар. Жаратпаймын жолыңды, Жалғызым, тілімді алыңдар. Қабырғаң əлі қатқан жоқ, Шырағым, жасың жеткен жоқ,

1220 Менің айтқан тілімді ал. Ықыласпен құлақ сал, Көрген түске алданба, Орта ноғай елінен Сүйгеніңді таңдап ал. Теңіңді тапсаң халқыңнан, Саған шашу дүние-мал. Егер кетсең тіл алмай, Не болады кемпір-шал?! Буын кетіп, қартайып, 1230 Бізде жоқ балам қуат, хал. Сүйгенің елден табылар, Перзентім, менің тілімді ал. Ата шіркін не болар Ардақтап сүйген баласыз, Адал туған ұл болсаң, Атаң менен анаңның Айтқан тілін аласыз. Сен тумаған күніңде Тарлыққа түстім шарасыз. 1240 Жердің жүзін аралап, Дүние кезіп жағалап, Əулие іздеп паналап, Өлдім-талдым дегенде Сүйген ұлым сен едің, Қартайған əкең мен едім. Орта ноғай елінен Дүние-малды сарп етіп Айдан сұлу аруды, Шырағым, алып беремін. 1250 – Көңілім кетті ғашыққа, Қанша айтсаң да тіл алман, Маңдай алған жағымнан Атымның басын бұра алман.

Жақсылық пен жамандық Жазған шығар бір Аллам. Сірə, балаң басылмас, Жаратып Құла ат мінбей, Ат құйрығын шарт түймей, Тепеден-тең қайратпен 1260 Ақбілек ару қыз сүймей. Батыр батыр бола ма, Жасанған жауға кеп тимей, Қолындағы көк найза Түйреп жаудан өткізбей. Балаңның көңілі басылмас, Ғашық болған түсінде Ақбілек ару қыз сүймей. Табылды Құла ат бағыма, Ақбілек асыл аруға 1270 Қосылатын шағыма. Бейнет етіп басыма, Жолдас алман қасыма. Жолдас ерсе егерде, Көмектікке жарамай, Басқа қиын іс түссе, Жамандар қарар ма-ай? Əкем менен əжекем, Ақ батаң бер маған-ай. – Алданбадың, балам, болмадың, 1280 Жүруге қиял ойладың. Тағы атаңнан күй кетті, Баяғы тарлық күн жетті. Сен тумаған күніңде Уəли хан атаңды Құл мен құтан билепті.

Сен туған соң бақ білдім, Шыр етіп жерге түскен соң, Бақытым асып халқыма Патша болып тақ міндім. 1290 Айтқаныма болмадың, Əулие мен əнбие, Пірлерге, балам, тапсырдым. Алмадың айтқан сөзімді, Сен кеткен соң, Құбығұл Қадірлемес халық өзімді. Сен тумаған күніңде Əркімнен көріп зəбірді, Көзден аққан ыстық жас Қойынға талай төгілді, 1300 Қайта кимесем игі еді Баяғы таз кебімді. Шешесі сонда толғады, Ботасы кеткен түйедей Еңіреп жылап боздады. Ата менен анасы – Тілекшісі баланың, Кемпір-шал байғұс – қорғаны. – Қауырсыны қатқан соң Ұшады сұңқар ұядан. 1310 Бабына түсіп, желігіп Көргенін ілер қиядан. Əкең тілек сұраған, Тілегін, балам, бермедің, Көзінің жасын көрмедің. Ата менен анаға, Қайырылмастай қарттарға Мейірімсіз сен бе едің?

Бір қыз үшін халқыңнан, Құбығұл балам, кеткенің. 1320 Ата-анаңды жылатып, Шырағым, сенің неткенің?! Сапар шектің алысқа, Амалы бар ма кемпір-шал, Қайғыменен өткенім. Ата менен ананың Сүйеуі – сүйген баласы, Інінің қанат, құйрығы – Алдында өскен ағасы. Ерді берік сақтайтын 1330 Шығыршықты сауыттың Дулығалы жағасы. Атаң менен анаңның, Балам, тілін алмайсың, Жеделіңнен танбайсың, Сапарыңнан қалмайсың. Көрген түске алданып, Түсіңде қызды таңдайсың. Сындырмайық, балам, сағыңды, Байламайық бағыңды. 1340 Сəуел көрдім түсімде, Жаудан алып құшарсың Ақбілек сұлу жарыңды, Жібермессің арыңды. Көрген түске қуандым, Кеше көрген түсімде Туырлықтай ту алдың. Астыңдағы Құла атты Бал-шекермен суардың.

Түсімде биік тау көрдім, 1350 Тау басында қар көрдім, Құйрығын тауға сабаған Айдаһар көрдім, зəр көрдім. Осы түсті мен көрдім, Бер жағынан сол таудың Ту ұстаған ер көрдім. Айдаһарды құлатып, Қарлы таудың басынан Қарауыл салған қайтпайтын Қайыспас берен ер көрдім. 1360 Осы түсті, Құбығұл, Сапарыңа меңгердім. Ақ күн туар жолыңа, Ақ батамды тез бердім. Бір жағыңнан ай туар, Бір жағыңнан күн туар, Осы көрген сəуелім Өтірік емес, шын шығар. Саған жəрдем тілеуші Бақытыңа күн шығар. 1370 Ата-анасы балаға Ақ батасын оң берді. Ұлықсатпен жол берді, Қаруын сайлап мол берді. Берік сауыт кигізді, Садағын сала байлатып, Ер қаруы – бес қару, Бесеуін тамам ілгізді. Бес қаруын іледі, Берен сауытын киеді. 1380 Алла деп атқа мінеді,

Амалы жоқ кемпір, шал Қайғы отына күйеді. Ажарланып баланың Алып ұшты жүрегі. Кемпір, шал қолын жаяды: – Алла, Алла, Алла жар, Алла болғай пана, жар. Өзекті жауға өлім бар, Жалғызымның жолынан 1390 Қорқыныш қатты, қаупім бар. Жаныңа жолдас алмадың, Əскерменен бармадың, Əлдеқандай күнің бар. Жалғыз кеттің, қарағым, Осы жолдан қаупім бар. Сен кеткен соң ата-анаң Қайғыменен болар зар. Қайта айналып келгенше, Амандасып көргенше 1400 Тағы да болды күнім тар. Бата қағып, шырағым, Бердім саған ықтияр. Аман барып, есен қайт, Жауға өткіз, балам, зар. Амалдап қызды алып кел, Сыр білдірмей тілімді ал. Ойлап, балам, ақыл тап, Құбығұл балам, басың бақ, Астыңа мінген Құлаша ат, 1410 Ақылмен ойлап жөнін тап. Білініп қалып қалмаққа, Балам, болма жауға мат. Сан қалмақтың елінде Қуаныш болсын, көңілің шат.

Есебін тапсаң егерде, Білінбей жауға алып қаш. Кемпір, шалдан бата алып, Құла атқа мініпті, Ата менен анасы 1420 Ақылмен айтты білікті. Адырнасы бес қабат Үстіне сауыт киіпті. Балдағы алтын көк болат Орай белге іліпті. Ай балтасы тақымда, Көк найзасы қалтылдап Батыр жолға жүріпті. Астындағы Құлаша ат, Əрі-бері сыдырып, 1430 Атын байқап қарады. Сауырдан тері шыққанда Жұлдыздайын ағады. Танауынан дем шығып, Қолтығынан жел шығып, Зулап кетіп барады. Тұяғы тиген жерлерді Жер ошақтай қазады. Ат бауыры жазылды, Басқан ізі қазылды, 1440 Қара терге боялып Үдей-үдей шабады. Түсінде көрген ғашығын Көргенше батыр сағынды. Соққан желдей аңқыды, Сүйегі қызып тұлпардың Тəн-сүйегі балқыды, Шалқая шауып шалқыды.

Екі көзі жайнайды, Тісі сыздап тұлпардың, 1450 Ауыздығын жануар Бытырлатып шайнайды. Кекіл қағып ойнайды, Ат шабысқа тоймайды. Екпінімен Құбығұл Ұшармын деп ойлайды. Батыр атты қыспады, Жер жүзінде зулады, Тек аспанға ұшпады. Ағынынан тұлпардың 1460 «Кетем бе, – деп, – жығылып» Ер қасынан ұстады. Шабысы аттың мол болды, Басып кеткен іздері Қазылып жатқан ор болды, Жүрген жері жол болды. Қара тері құйылып, Қажыры қайнап жиылып, Бүркіт құстай шүйіліп, Біресе бауыр жазылып, 1470 Біресе белі бүгіліп, Екі көзі жалтылдап, Сүйек-тəні қызынып, Құйрығын тігіп құландай, Жолдан соқты Құбығұл, Арқар аң мен бұланды-ай. Осы келген жөнінен, Əжіғырдың бер жағы, Бозша таудың белінен Қаруы сай құралды 1480 Бір айдаһар бастаған

Көрді батыр жыланды. Жеті басты айдаһар Баланы көріп күш қылды. Күш қылды да ысқырды, Ысқырғаннан таймады, Қара бұлт аспаннан ... ...1 қайнады. Астына мінген Құлаша ат, Айдаһарды көрген соң, 1490 Орғып-орғып ойнады. Жақсы ырым болды деп, Құбығұл батыр ойлады. Айдаһар бастап көп жылан Ерге қарап қаптады, Батыр мұнан саспады. Алмасты қолға алады, Батырды жылан қамады. Қылышпенен қиратып, Жолын ашып барады. 1500 Сонда айдаһар тулапты, Құйрығымен тастарды Ысқырып, сабап қиратты. Ат айналып шабады, Айдаһардың лебі Ішіне тартып барады. Алды қолға алмасты, Жаңа талап жас бала Қайтпайтұғын қайратты, Беттеген жерден таймас-ты. 1510 Жұмсады өткір алмасты, Тасты кескен алмастан Сілтесе жəндік қалмас-ты. Айдаһарды құлатты, 1 Түпнұсқада бір-екі сөз түсіп қалған.

Ырым болды жолына, Таудай қылып сұлатты. Құлаша тұлпар астында Мінген жүйрік пырақты, Жолын ашып Құлаша ат Тағы жазды құлашты. 1520 Бұрынғыдан мирас сөз, Осының бəрі рас-ты. Бір күні өтті арада-ай, Тозаңы көкке борады-ай, Ертең тал түс болғанда Теңгеліктің суына Батыр келіп қалады-ай. Ар жағында батырдың Көзі түсті қалаға-ай. Қаланы болжап алады-ай, 1530 Сан жетпейтін халық екен, Байқап тұрды шамалай. Берікте тұрған ел екен, Есепсіз, сансыз көп екен. Жаңа талап жас бала Қорықпайтын ер екен. Теңгеліктің терең су Үш шақырым ені екен, Ағыны тасты ағызған, Батырдың сасар жері екен. 1540 Теңгеліктен өте алмай, Ар жаққа өтіп кете алмай, Баратын жерге жете алмай, Енді батыр шаталды-ай, Түсуге суға бата алмай. Түрі жоқ судың өткендей,

Ердің көңіл талабы Арғы бетке жеткендей, Ағысы күшті су екен, Қазандай қара тас салса, 1550 Тоқтатпай алып кеткендей. – Бұл жерде неғып тұрайын, Басыма түсті уайым. Өткізетін су емес, Бұған не амал қылайын. Хан баласы асылмын, Артық туған нəсілім, Теңгеліктен өте алмай, Көңілім, мұнша жасыдың. Арғы бетке өтпедім, 1560 Ақбілекке жетпедім, Астымдағы Құлаша ат Бекер қинап өктедім. Арғы бетке бір өтіп, Мақсатыма жетпедім. Өткелсіз судан өте алмай, Қиындық батыр көріп тұр. Ақбілектің еліне Батыр жақын келіп тұр. Сүйегі қызған Құлаша 1570 Тарпып жерді теуіп тұр. – Атаның тілін қылмадым, Айтқанына тұрмадым. Осы тарлық қиын жол, Құлаша, сені қинадым. Кəрілігіңді айтсаң да, Жануар, мені қимадың. Су басында тарықтым, Өте алмай мұнан зарықтым,

Астымдағы серігім, 1580 Сізге ақыл салыппын. Жоғары ерні жыбырлап, Төменгі ерні қыбырлап, Ашылғанша сөйлер тіл, Құла ат тұрды сыбырлап: – Тарықпа, батыр, сен, – дейді, Астыңдағы тұлпар мен, – дейді, Шын тарығар болар ма Қыз іздеген ер, – дейді. Астыңдағы Құланың 1590 Қимылын, батыр, көр, – дейді, Келгенің алыс жер, – дейді. Кемімесем егерде, Теңгеліктің суынан Аяғымды малмастан, Тұяғымды тигізбей Өткіземін мен, – дейді. Олай-бұлай қыздырып, Орғып шауып жүр, – дейді, Берік мініп үстіме, 1600 Батыр, қамшы ұр, – дейді. Мықтап ұстап шоқтықтан, Бала, көзің жұм, – дейді. Шаршамайын, талмайын, Өзімді-өзім барлайын, Жасым жетіп үлкейдім, Кəріліктен танбасам, Сар буын болып қалмасам, Тұяғымды тигізбей Өткізейін мен, – дейді. 1610 Олай-бұлай шабады, Шоқтығынан Құланың Мықтап ұстап алады.

Ор қояндай орғытып, Құлаша ат қарғып барады. Су шетіне шыққанда Бір аяғын малады. Аяғы суға малынып Азалап жатып қалады. «Кəріліктен тандым» деп, 1620 «Ұятты болып қалдым», деп, Көңіліне алады. «Тұр», деді батыр, тұрмады! Құла атты бала сыйлады, Тұрмаса да ұрмады. Тұрмаған соң Құлаша ат, Ер Құбығұл жылап тұр, Тұрмасын аттың сынап тұр. Айналып атқа қарайлай, Тастап атын кете алмай, 1630 Жолда тұрды зарығып, Баратұғын жеріне Жолда қалды жете алмай. «Ақбілек ғашық қатарым, Оңбады ғой сапарым, Құлаша ат, сенің қасыңа Жануар, бүгін жатамын». Кеш болып жатып қалады, Түн ортасы болғанда Ақ шалмалы шал адам 1640 Қасына жетіп барады. – Жолдасың, балам, мен, – деді, Су басында тарығып, Жылай берген нең? – деді. Тарығып жылар болар ма Сапарға шыққан ер?! – дейді. Қорғаушы бабаң мен едім,

Мен тілекші шал, – дейді, Құйрығынан тұлпардың Бір тал қыл жұлып ал, – дейді, 1650 Тез қалтаңа сал, – дейді. Қару, киім баршасын Ат үстіне таң, – дейді, Құрым тауып ки, – дейді, Əділбайдың ордаға Мүсəпір болып бар, – дейді. Сапарың болар оң, – дейді, Қайырлы болар жол, – дейді. Ақбілектің əкесі Əділбай атты патшаға, 1660 Шырағым, малай бол, – дейді. Шамаң келсе жақ, – дейді, Ақыл, айла тап, – дейді. Үй айнала оттайтын, Түс болғанда тоқтайтын, Шырағым, қозы бақ, – дейді. Менің тілім ала бер, Айтқанында сол ханның Айтқанына бара бер. Өріске шығып кетпейтін, 1670 Алыс жолға жетпейтін, Шырағым, қозы баға бер. Айтқаныма көн, – дейді, Ықыласқа сен, – дейді. Керекте тұлпар, қыл тұтат, Астыңа мінер Құлаша ат Тапсырармын мен, – дейді. Атты күйлеп бағайын, Аттың күйін табайын, Бағуын рас табайын.

1680 Қыз іздеген жалғыздан Жəрдемім неге аяйын. Тарыққан күнде жебейін, Сені бөтен демейін. Керек кезде даярлап Қару-жарақ, атыңды Аман сақтап берейін. Айтқан тілімді аларсың, Əділбай ханға жағарсың. Аулақ кетпей жақыннан 1690 Қозы-мозы бағарсың. Атаңның сөзін алыңыз, Ұмытып, балам, қалмаңыз. Пақыр бол да, балам, бар, Осы тапқан айламыз. Айттым сырмен барымды, Қалмаққа бермен арыңды. Ақырында құшарсың Ақбілек ханша қосағың, Жолдас болар жарыңды. 1700 Қарттың тілін алады, Қару-жарақ, киімді Ат үстіне таңады. Бір шоқ қыл жұлып құйрықтан Қалтасына салады. Алама киім жыртықты Құбығұл іздеп табады. Атасына атты тапсырып, Əділбайдың ордаға Пақырлықтың жолымен 1710 Құбығұл кетіп барады.

Ақсақал қорған азамат, Тұлпарды да қазанат, Қару, киім – бəрін де Тапсырды қартқа аманат. Шалыменен қоштасып Құбығұл кетіп барады. Əділбайдың ордасын Сұраумен іздеп табады. Қайыршы болып жас бала 1720 Хан үйіне барады. Лұқсат сұрап келеді, Тақ үстінде сол ханға Келіп сəлем береді. Жас баланы көрген соң Арызыңды айт деп еді. Сонда ханның айтқаны: – Қалмақта көзге түспеген Қайдан жүрген баласың, Қайда кетіп барасың? 1730 Өтірік қоспай сөзіңе, Расын айт, расын. Тəуір екен сияғың, Жұмысыңды сұрадым, Қайдан жүрсің, шырағым, Арыз айта келдің бе, Арман мен не мұрадың? – Ата, тыңда арызым, Мен, мен едім, мен едім, Ата менен анадан 1740 Жетім қалған кем едім. Қайыры жоқ халқымның, Сол себепті қайырлы Сізге жетсем деп едім.

Паналатсаң егерде, Сізден қайыр көремін. Жаста жетім қалыппын, Кемшіліктен тарықтым, Қайырлы деп, ей, ханым, Сізден хабар алыппын. 1750 Жеткенімше асығып, Шаршап жолда шалдықтым. Халқымның кəрісі, Ақсақалдың бəрісі: «Бүйтіп жүрме, шырағым, Қалмақ деген халықта Əділбай деген хан» деді. «Əрі батыр паң» деді, «Əр керектің бəрі сай, Есепсіз дəулет мал» деді. 1760 «Мүсəпір мен пақырға Қайыры көп жан» деді. «Əділбайға бар» деді, «Айтқан тілді ал» деді. Даңқыңды естіп алыстан Іздеп сені келемін, Мүсəпір, пақыр, кем едім, Іздегенім сен едің. Менің жайым осылай, Нашарға тисе себебің. 1770 – Ер жетпеген баласың, Қатпаған, балам, шаласың. Қорғайын да қоршайын, Маған қалай жағасың? Ханың менен ханымның Қалайша көңілін табасың? Қызмет ете келіпсің, Нешік малды бағасың?

– Шамам келсе, ата, жағайын, Жетіммін рас, талайым. 1780 Ірі малды баға алман, Шаруа жөнін таба алман, Ауылға жақын оттайтын, Түс болғанда тоқтайтын, Қозы-мозы бағайын. Жас бала сөзге зерек тақ-тақ болды, Сол ханға бала қозы бақпақ болды. Баланың ақыл менен айласы көп, Алдында Əділбайды мақтап болды. – Жас бала, маған əбден жақ, – деп айтты, 1790 Шырағым, шаруа күйін тап, – деп айтты. Берейін тілегіңді енді, балам, Ұлықсат, енді қозы бақ, – деп айтты. Əділбайдың қатыны Сыншы еді тұқым-нəсілі, Артық еді ақылы. Айтылар шындық мақұлы, Сынаудың жоқ ғапылы. – Əй, Əділбай, Əділбай, Үйге келген бəлені 1800 Жалдаймын деген нең, – деді, Жалдай көрме сен, – деді. Келбетіне қарасам, Келісті туған ер, – деді. Сияғына көз салсам, Қайтпайтын жаудан шер, – деді. Бұл бəлені жалдасаң, Бөрідей сілкіп жер, – деді. Келбетіне қарасам, Келімді туған ер екен,

1810 Сияғына көз салсам, Айтулы ердің өзі екен. Жетіммін деп тұрғаны Сені алдаған сөзі екен, Сымбатына қарасам, Хан баласы бек екен, Айла, ақылы көп екен. Мүсəпір болып ақылмен Алдыңа сенің келген-ді. Жаратпаймын сияғын, 1820 Қиындық бізге төнген-ді. Тағыңнан аудың, Əділбай, Келіп сəлем бергенде. Бұл бəлені жалдасаң, Бүлік салар еліңе, Ылаң түсер жеріңе, Зауал төнер еріңе. Айламенен, амалмен Қайғы салар өзіңе. Алданбаңыз, Əділбай, 1830 Арбап айтқан сөзіне. Айламенен, амалмен Жетім болып келген-ді, Мұны көзім көрген-ді, Көкірегім шерленді. Жаратпаймын ажарын, Амалменен үйіңе Мүсəпір болып кірген-ді. Сұрғылт екен ажары, Арыстандай айбатты, 1840 Сыртына шыққан қажыры. Бұл бəлені жалдасаң, Халықтың суыр базары.

Жалдай қойсаң егерде, Басыңнан дəурен күн асар, Патшам, қайғың ұласар, Халқыңды жылатар. Бүгін пақыр болғанмен, Ерлігін ертең сынатар. Амал, ақыл, түрі сай, 1850 Келбет-ақыл, – сияғы Біреуіне бірі сай, Сынаудың жоқ бұрысы-ай. Жалдай қойсаң егерде, Берекет елден шын кетер, Халқыңнан бақыт күн кетер. Жалдаймын деме бибекер. Ақырында, Əділбай, Өзіңнен бақыт шын кетер. Бəлелікпен келген-ді, 1860 Ақырында түбіңе Мүсəпірсіп бұл жетер. Сонда Əділбай сөйледі: – Сыншы едің, қатын, сен, – деді, Сынауың сенің жөн, – деді. Олай болса баланы Жалдамайын мен, – деді. – Аяп едім, əй, бала, Пақырлық айтқан сөзіңе, Ұлықсат берем өзіңе. 1870 Алуға сені болмады, Кете бер енді жөніңе. – Əй, Əділбай, батырым, Қатынның айтқан сөзіне Айнып неге жасыдың. Ерге билік бермеген

Мықты-ақ екен қатының. Жанға залал етер ме Мен секілді пақырың. Қатынның тілін алғаның, 1880 Өзіңе сын болмай ма Айтқаныңнан танғаның? Алдыңызға келгенше, Дидарыңды көргенше Көп болып келді арманым. Өзіңе сынық болмай ма, Ей, тақсыр, айтқаныңнан танғаның. Басыңызға мін шығар, Қатыннан кем қалғаның. Сонда Əділбек сөйлейді: 1890 – Олай болса, пақырым, Əйелдің тілін алмайын, Уəдемнен танбайын. Қалай болар жағдайың, Өзің айтшы, мүсəпір, Қызметке жалдайын. Не жұмысқа келеді, Жас бала, сенің жағдайың? – Олай десең, Əділбай, Жетімдіктің жөнінен 1900 Кемдіктің көрдім талайын. Келгенінше əлімнің, Батыр, сізге жағайын. Ірі малың баға алман, Жөндеп жабу жаба алман. Үй айнала оттайтын, Түс болғанда тоқтайтын, Қозы-мозы бағайын. Баланы қатын сынап тұр, Сөзін естіп Құбығұлдың

1910 Ханымы ханның жылап тұр. Бір бəленің боларын Залым қатын сезіп тұр. Қатын залым сынапты, Хан жалдаймын дегенде Шын еңіреп жылапты. Келбеті келген келісті Құбығұл бала сияқты. Əділбай жетім сөзін қабыл көрді, Бағуға сонда қозы ерік берді. 1920 Алама киім киіп, таяқ алып, Қозының сонда бала соңына ерді. Жас бала таяқ алып қозы бақты, Алаңсыз баққан малдың бабын тапты. Айнала жанып тұрған ыссы күнде Қозыны үш қайтара суға жапты. Күн ыссы талай шөлдеп, таңдай қатты, Көрмеген мұндай қорлық ешбір затты. Өзінің тура істеген қызметі, Ақылмен Əділбайдай ханға жақты. 1930 Арадан неше талай күндер өтті, Хабар жоқ ғашығынан, жүдеп кетті. Салпылдап көп қозының соңында жүр, Ажар жоқ, қатқан қабақ, жүдеп кетті. Құбығұл ақыл ойлады-ай, Ойласа ойға тоймайды-ай. Қатты жүдеп тарығып, Мойны болды ырғайдай, Жүдеушілік зарпынан Биті болды торғайдай.

1940 «Ойламасқа болмайды-ай, Сияғым жоқ, ажар жоқ, Əлім кетті, қажыр жоқ, Ғашығымнан хабар жоқ. Қайбір ісім келіскен, Ойлайын ақыл кеңістен. Қозыны тастап кетейін Бағылып жүрген өрістен. Енді қылық бастайын, Өріске қозы тастайын, 1950 Жалғызбын деп саспайын. Іздеп келген ғашықты Неге іздеп таппаймын. Тауып алып Білекті, Қалмақ деген халықтың Басына садақ жастайын. Қозы бағып нетейін, Өріске тастап кетейін, Қосылар күнім бар шығар, Ақбілекке жетейін. 1960 Шаһардан іздеп Білекті Қаңғырумен өтейін. Білекті іздеп таппасам, Ерлігіме кір болар, Бұл жүрісім мін болар. Түсте көрген Білекке Қосылуым сын болар, Жолдасым, пірім болмаса, Ақыл айтар кім болар?!» Құбығұл батыр саспады, 1970 Бір қылықты бастады.

Үстінде құрым киімді Шешіп алып далаға Лақтырып тастады. Қозыны тастап далаға, Теңгелікке келеді, Суға түсе береді. Суға түсіп жүргенде, Екі шелек иінде Ханның күңі көреді. 1980 Келбеті артық Құбығұл Тым көрікті ер еді. Жалқын айдар төбеде Құбығұлды көреді. Күңнің ауды назары, Келбеті зор келімді, Көрікті айдай ажары. Көзі көріп қара күң Балаға ауды назары. Қасына жақын барады. 1990 – Суға түскен жас бала, Қасыңа келдім мен, – деді. Айыптама, шырағым, Жөніңді айтып бер, – деді. Көп қалмақтың елінен Көргенім жоқ мен, – деді. Қайдан жүрген баласың, Мəнісін айтып бер, – деді. Жаңа өспірім баласың, Жас болсаң да данасың. 2000 Жөніңді айтшы, шырағым, Қай сапарға барасың? Қайырлы болсын, шырағым,

Шыққан сапар жөн, – деді. Хан баласы сияғың, Келісің келген ер, – деді. Қай сапарға барасың, Жөніңді айта көр, – деді. Көргенімді айтпаймын Еш қалмаққа мен, – деді. 2010 – Қайбір ісім келіскен, Тастап кеттім қозымды, Бағып жүрген өрістен. Қысқа жерден айтайын, Көп сұрама кеңістен, Ақыл шықпас əр нешік Ой ойламас кемістен. Мен айтайын шынымды, Шын айтайын мұңымды. Хабарың болса егерде, 2020 Рас айт маған сырыңды. Əділбайдың Ақбілек Аян беріп түсімде, Кетірді менен тынымды. Ақбілек үшін тастадым Халық, Отан, қаламды. Ғашық үшін жылаттым Үлкейген ата-анамды. Адамға ғашық жаман-ды, Келгеніме көп болды, 2030 Біле алмадым хабарды. Ей, қара күң, қара күң, Қауышқан саған күнімде Сырымды айттым өзіңе, Түсіндің бе сөзіме? Сыр айтысар адам жоқ,

Келдің бүгін кезіне. Хабарың болса айтып бер Ақбілектей сұлумен Қосылар күнім болар ма Сондай ғашық теңіме? Кең заманым тарылды, Тарлықпен күнім арылды. Хабарың болса айтып бер Ғашық менің жарымды. Көңілдегі мүде сөз Айттым сырым, барымды. – Қабыл екен, бала, тілегің, Қуанғаннан, шырағым, Жарылмасын жүрегің. 2050 Ақбілектің күңі едім, Қызмет етіп жүр едім. Меніменен қауыштың, Қабыл екен тілегің. Қауыштырар өзіңе, Алыс болмаса сүрегім. Толықсып тұрған жасында, Қырық қыз бар қасында, Халқына ол жағулы, Бөлек орда салулы, 2060 Ақбілектің есігін Күң мен құлдар бағулы. Беркіндегі жас бала, Күтуі мықты бақшада. Қадірі артық халыққа Тілегін тілейді астана. Екеуіңнің араңа Біту болып қарайын, Білдіруге Білекке

Ақыл ойлап табайын, 2070 Қосуым қызға тағайын. Екі жақсы жолықсын, Екеуіңді қосуға Есебін өзім табайын. Ақбілек сұлу асылды Жемісті сайдың бойына Алдап алып барайын. Айтқан тілді ал, – дейді, Көтеріңкі көңілім, Қырға салған бақшасы 2080 Жемісті сайға бар, – дейді. Қарағым, тілім ал, – дейді. Айтқаныма көн, – дейді. Ақбілек сұлу тең, – дейді. Ертең сəске болғанда Ақбілектей сұлуды Апарайын мен, – дейді. Жемісті сай бақшадан, Шырағым, күтіп тұр, – дейді. Орындармын тілекті, 2090 Ертеңге кестім сүректі, Шамам келсе, амалмен Апарам алдап Білекті. Не болғанын білмеймін, Айдан сұлу Ақбілек Бұрынғыдан жүдепті. Қосармын сені теңіңе, Құбығұл батыр, əбден нан Күң шешеңнің сөзіне. Жемісті сайдың бойында, 2100 Ертең түсте қосармын, Ертіп алдап апарып Ғашық болған теңіңе.

Күң тілін Құбығұл ер алмақ болды, Амалдап қызды ертіп бармақ болды. Ойлады неғылса да барайын деп, Бұл күңнің уəдесі салмақ болды. Сол күңмен ер Құбығұл уəде етті, Байласып уəдені күң де кетті. Ерге етті сол қара күң қызметті, Күн батып, қараңғылық түн де жетті. Қара күң айламенен амал етті, Сұлуға Ақбілек қыз ұйқы жетті. Ұйқы жоқ күң ақылды ойлап отыр, Ауады түн ортасы, таң да жетті. Төбеден жұлдыз ауады, Таң сімері жауады. Ақбілек ару сұлудың Мазасын күң алады. – Айласы көп саналы, 2120 Күң де болсам, жолдасың Қасыңдағы мен, – деді, Тілейтұғын тілек бар, Тілегімді бер, – деді. Осы сапар қасыма Жолдас болып ер, – деді. Жемісті сайда алма ағаш Пісіп тұрған секілді, Миуадан жеміс тер, – деді. Шын тілеймін тілекті, Тілегімді бер, – деді. Білекте болар даналық, Көңілімде жоқ қаралық, Ішімде жоқ алалық, Жемісті сайға баралық,

Ағаштан алма қағалық. Ермеймін деп, қарағым, Ете көрме балалық. Ақбілек, сенде төрелік, Жолдастыққа сенелік, 2140 Қарағым, маған ерелік, Жемісті теріп бақшадан, Көтеріп көңіл келелік. Қызмет еттім мен, – деді, Бір сапар маған ер, – деді. Мəуеден миуа тер, – деді. Өтінемін, қарағым, Салтанатпен, сəнменен Бақшадан миуа тер, – деді. – Жолдасым, күңім сен едің, 2150 Хан ханшасы мен едім. Саған қалай еремін, Аяғым қадам баспаған, Ата-анам бағып сақтаған. Қыз да болсам, қарағым Бағыңда тұрған мен едім. Əкем бағып сақтаған, Жаяу жерді баспаған, Жаяу жүріп баратын Мен емеспін ақ табан. 2160 Жемісті сайың құрысын, Жүр дегенге бармаймын, Айтқан тіліңді алмаймын. Сенің тілің алғандай, Қараша күңім, қандаймын?! Бағымда жазған сертім бар, Мен сертімнен танбаймын.

Тіпті, саған сенбеймін. Айтқаныңа көнбеймін. Жемісті сайың құрысын, 2170 Бақшадан жеміс термеймін. Ұйқымды бұзып, қара күң, Ала берме мазамды. Бағымда жатқан ханшамын Еш көрмеген адамды. Егер барсам бақшаға, Сонда жүрген қалмақтар Алар менің мазамды. – Олай десең, шырағым, Есебін өзім табайын. 2180 Еш адамға көрсетпей, Амалдап алып барайын. Жыныс ағаш ішіне, Шырағым, сені жіберіп, Қарауыл өзім қарайын. Уəде саған берейін, Бір сапар ет мерейім. Еш адамға көрсетпей, Кешке алып келейін. Азаттық, кеңдік көрмедім, 2190 Уайым айтып сөйледім. Бір тілегім бермедің, Бір сапарға ермедің, Бақшадан жеміс термедің. Тілегімді берместей, Жек көрген күңің мен бе едім. Өтінішім көрсейші, Бір сапарға ерсейші, Миуадан жеміс терсейші, Еш адамға көрсетпен, 2200 Шырағым, маған сенсейші.

Қарғадай бала күніңнен Сені бақтым, шырағым, Тілегіңді сұрадым. Тілімді алсаң, бұл сапар Шешеңнің еткін мұрадын? Анаңнан артық баққанмын, Ата-анаңа жаққанмын. Не керек десең, шырағым, Даяр етіп тапқанмын. 2210 Тілегім менің сен болдың, Елік сүт беріп асырап Сенің анаң мен болдым. Тілек тілер күніме, Ақбілек, бүгін кез болдың. Тілегімді бермесең, Қайғыландым, сел болдым. Анаңнан артық қараған Ақбілек едің, қарағым, Осы сапар өзіңнен 2220 Бір тілегімді аламын. Тəрбие менен құрметтеп Жібектей шашың тарадым. Қабағыңды шыттырмай, Еркелетіп қарадым. Ақылменен ойласаң, Əрі күңмін, шырағым, Тілегіңді тілеген Бөтен емес, анаңмын. Мақұл көрсең, сыйласаң, 2230 Жемісті сайдың бойына Бүгін алып барамын, Миуадан жеміс қағамын. Сүйенішім сен едің, Елік сүтін емізген,

Сені баққан мен едім. Тілек берсең, шырағым, Бүгін саған еремін. Бақшадан жеміс теремін, Жемісті сайдың бойынан 2240 Көтеріп көңіл келемін. Қарағым, етпе балалық, Таң мезгілі таянды, Айтқаным анық, аян-ды. Ақылменен ойласаң, Ардақтап баққан қара күң Бөтен емес, анаң-ды. Сонда Ақбілек сөйлейді: – Көп өтініп қоймадың, Бармаймын десем болмадың, 2250 Ертуге ойладың. Қорқатұғын себебім, Қалмақтарда арсыз көп, Жемісті сайға бармай ма?! Жеміс теріп жүргенде Ерлер көріп қалмай ма?! Мені көріп қызығар, Мен қорқамын, ей, шеше, Қапыда көріп қалар деп, Аламын деп қызығып 2260 Басыма қайғы салар деп, Айдан көркем ажарым, Шашылар елге хабар деп. Менің үшін бүлініп, Ел арасы жау болып, Халқым қырғын табар деп. – Есебін өзім табамын, Еш адамға білдірмей,

Алып барам, қарағым. Жемісті сайға апару 2270 Тілеген тілек, талабым. Тілектің берсең керегін, Жолдас болып еремін. Міндет алдым, шырағым, Еш адамға көрсетпей, Қайтып алып келемін. – Олай десең, ей, шеше, Енді не ғып шыдайын? Қайта-қайта қайырсам, Ауырларсың, жолдасым, 2280 Айтқаныңды қылайын. Өтініп айтқан сөзің-ай, Көңіліңнен шығайын. Айтқан тілің алайын, Қырық қызды ертіп Салтанатпен барайын, Мəуеден жеміс қағайын. Асыл киім киейін, Төбеме шашым түйейін. Ардақтаған анадай 2290 Қадіріңді білейін. Ойымнан кетсін уайым, Бір айтқаның қылайын. Қайта-қайта жалындың, Сізге не ғып шыдайын. Боламын саған аманат, Еш адамға көрсетпей, Əкел мені саламат. Көрініп қалсам бөтенге, Бəрімізге жаманат. 2300 Қапыда көрсе, қалмақтың Көңілінен кетер қанағат.

Бір тілегің бермеске, Жолдасым, саған амал жоқ. Бір тіліңді алмасқа, Сүйікті жолдас, шарам жоқ. Көрініп қалсам қапылда, Ойлап табар амал жоқ. Түн ішінде жүрмекке Асыл киім киініп, 2310 Қырық қыз жолдас қасында, Бұралып белі үзіліп, Кірпігі оқтай тігіліп, Ырғала басып иіліп, Қаламдай қасы қиылып, Адамзаттың аруы Ақыл ойлап қыдырып, Ішінде орда жүреді, Көрінбеске ешкімге Ішінен тілек тіледі. 2320 Уайым етіп шыққанын Толықсиды жүрегі. Жолдас басы қара күң Қызды апармақ тілегі. Жемісті сайдың бойына, Ғашық болған батырға, Уəде еткен сүрегі. Ертең тал түс болғанда Апарам деген күн еді. Алтын тонын жамылып, 2330 Өрттей беті қабынып, Қара күң алды билігін Ақбілектің жалынып. Күңге ерік берген соң, Енді тұрсын нағылып. Таң сімері болады,

Қырық қыз қосшы қасында, Күңнің тілін алады, Ордадан шығып барады. Ақбілектей аруды 2340 Ғашық болған еріне Апару күңнің тілегі. – Ханның қызы мен едім, Өтініш еткен сен едің. Қайда апарсаң, онда апар, Саған билік беремін. Миуадан жеміс теремін, Қасымда қырық қызбенен Көтеріп көңіл келемін. Төбелдірік басымда, 2350 Толықсып тұрған жасымда, Не ойласаң, қара күң, Ісің келер мақұлға. Айтар сырың бар болса, Менен тіпті жасырма. Алтын шашқап шашымда, Асыл телпек басымда, Алтын кебіс аяқта, Өзің бастап жүре бер, Жемісті сайың қай жақта? 2360 – Өле-өлгенше, Ақбілек, Тілегіңді тілейін, Мəуелі жеміс сайына Тура бастап жүрейін. Тура бастап жөнелді, Ақыл менен амал көп, Қара күң асқан өнерлі, Рауан таң біліне Жемісті сайдың бойына Бастап келді ол енді.

2370 Жүзім, жиде, алма бар, Мұндай жеміс қайда бар? Əуелден хан ектірген Түрлі миуа сайда бар, Бір жағынан қараса, Мұнартқан биік тау да бар. Бір жағынан көз салса, Жылмиған жазық жайлауы Шалғын шыққан кең өріс, Мал жайлауға жай да бар. 2380 Ұзақ малға өріс бар, Қалың ағаш тегіс бар. Неше түрлі жеміс бар, Құрма менен өрік бар. Қалың миуа ішіне Қыздар кіріп барады, Көп жемісті көрген соң, Көңілдері ауады. Ағаштан жеміс қағады, Бұл жеміске алданып 2390 Қайғысы кетті манағы. Ойында жоқ ешнəрсе, Жемісті жию талабы. Уəде еткен сөзімен Қасындағы қара күң Еш адамға көрсетпей, Қарауылдап бағады. Қарауыл сырттан қарады, Күн тал түске толады. Бұл бақшадан ауады, 2400 Бір бақшаға барады. Қара күң бастап келеді, Мұнан да жеміс тереді. Қызға ғашық балаға

Қара күңнің уəдені Байлаған берік жері еді. Қыз бастаған күң еді, Қалың шалғын ішінде Ұйықтап жатқан ер еді. Айламенен күңекең 2410 Құбығұлды көргенде «Көтек» деп қарғып жөнеді. Айла-амалы көп еді, Өп-өтірік шошыған Күңекеңнің ебі еді. Мұндай амал ойлаған Күң ақылы терең-ді. Құбығұл мен Білекті Қауыштырар жер еді. Тағы күңің сөйледі: 2420 – Жолдас күңің мен, – деді. Ардақты қызым сен, – деді. Қапыда көрдік жас жанды, Жауабыңды айтып бер Кіммен сөзің бар еді, Мына жатқан нең? – дейді. – Қасымда басшы қара күң, Бармаймын десем, болмадың, Тіпті еркіме қоймадың, Ұшыратып бəлеге, 2430 Нешік қиял ойладың? Анамдай баққан сен едің, Ардақтаған қорғаным. Келмеймін деп көп айттым, Еркіме мені қоймадың. Не, жақсы ма, жаман ба, Өліп қалған адам ба,

Өкпесіне қолың сал, Орындап сөзім тамамда. Қыздың тілін алады, 2440 Күңнің қалай амалы. Ептеп басып барады, Өкпеге қол салады. Мұрнын шымшып баланың, Төбетейін қағады. Күңнің қалай амалы, Мұрнын шымшып оятып, «Көтек» деп қарғып барады. Ақбілек көзін салады, Алтынменен қаптаған 2450 Алтын айдар сұлудың Көзінің жауын алады. Қыздың түсті назары, Көңілі əбден ауады. Сұлу жүзін көргенде Ақылдан Білек танады. Құбығұл сонда сөйледі: – Қалмақтың күң мен қыздары, Ұйқымды бұзба сен, – деді. Оятқан мені нең, – деді. 2460 Қалмақтардың күңдері Меніменен тең бе еді? Менің теңім сен емес, Сенің теңің мен емес, Ұйықтап жатқан жерімнен Оятқаның жөн емес. Жеделін берік тұтпаған, Қажырлы туған ер емес. Айтқанымның бəрі рас, Келемеж ету жөн емес.

2470 Ақбілек назар салып тұр, Əр уақытта түзеліп, Əр уақытта ауып тұр. Іші оттай өртеніп Ғашық оты жанып тұр. Қайғы, ғашық зарпынан Өліп кетпей не ғып тұр. Талықсиды əр уақ, Қырық қыз сүйеп бағып тұр. Қара күң сонда сөйледі: 2480 – Ақылыңды байқасам, Білікті заңғар баласың, Шырағым, сөзің сынасам, Өзге жаннан данасың. Сымбатыңды сынасам, Көргенім жоқ қалмақтан, Патшадан туған баласын. Шыныңды айтшы, шырағым, Қай сапарға барасың? Ажарыңа көз салсам , 2490 Жайнап күндей жанасың, Жөніңді білдір, шырағым, Қай сапарға барасың? Түрің қалмақ елі емес, Шын айтпауың жөн емес, Ханнан туған ханзада, Байдан туған мырзаның, Бəрі саған тең емес. Сымбатыңа түрің сай, Өзге сендей ер емес. 2500 Жөн сұраймын, шырағым, Жөн айтпауың жөн емес. Жаңа өспірім баласың, Білікті бала данасың,

Қай сапарға барасың, Айт сөзіңнің тазасын. Шыныңды айт бізге, шырағым, Сапарыңды сұрадым, Қай жер сенің тұрағың? Қай нəсілден боласың? 2510 Хан баласы секілді Көрінеді сияғың. Патшадан туған баласың, Өтірік айтпа, рас айт, Қайда жүріп барасың? Ханның қызы Ақбілек Адал ниет, ақ жүрек. Хан баласы секілді Сіз де асыл ақсүйек. Тілейтұғын бар тілек, 2520 Ханның қызы ханшамен Дидарласқан күн сүрек. Бұлданба, балам, шыныңды айт, Тілейтұғын бір тілек, Уақытында кімде-кім Қосылар күн бар сүрек. – Қара күң, мұның жөн, – деді, Руымды сұрасаң, Орта ноғай ел, – деді. Ұлы Еділдің басында 2530 Біздің тұрмыс жер, – деді, Уəли ханның жалғызы Құбығұл деген мен, – деді. Ұйықтап кетсем түсімде, Ақбілек тыным бермеді, «Хан баласы сен» деді, «Ханның қызы мен» деді. «Ғашық болдым түсімде, Алыстан іздеп кел» деді.

Үстінде төсек қисайсам, 2540 Осы қыз тыным бермеді. Астыма мінген Құлаша Ақбілек үшін мінгенмін, Шығыршықты сауытты Ақбілек үшін кигенмін. Балдағы алтын ақ алмас Ақбілек үшін ілгенмін, Түсімде көріп Білекті, Отына ғашық күйгенмін. Сапардың несін сұрайсың, 2550 Осы қыз үшін жүргенмін. Ғашықтықты өткердім, Машақатты көп көрдім, Арада талай күн өтіп, Мінген атым жүдетіп, Ғашығыма жеткенмін. Жападан жалғыз, жолдассыз, Ақбілек үшін жеткенмін. Ата менен анамды, Қайырлы орда қаламды 2560 Бұл үшін тастап кеткенмін. Ғашық едім көргенше, Қара күң, мені жеткердің. Сонда Ақбілек сөйлейді: – Өңім бе, менің түсім бе-ай, Түсімде көріп ғашық боп, Көріп едім қысымды-ай. Өңім болса егерде, Сүйіскен таптым тұсымды-ай. Іздегенің мен болсам, 2570 Ғашық ерім сен болсаң, Мені іздеген ер болсаң, Батыр, бермен келіңіз.

Бұлдана бермей досыңа Қолыңның ұшын беріңіз. Түсім болып кетпесе, Қауышар бүгін кезіміз. Ғашық дертпен қан жұттым, Ғашықтың отын көріңіз. Қауышатын күн шығар, 2580 Қосылу бүгін шын шығар. Кел де көріс, жан досым, Аузымнан жауып от, жалын, Лебімнен түтін, бу шығар. Көріскенше, жан досым, Не ғып біздің жан шыдар?! Күні бұрын түс көріп Болған жанмын ынтызар. Қауышуға мен құмар, Іздеп келген сен құмар. 2590 Көріселік, жан досым, Енді не ғып жан шыдар. Сол қолынан батырдың Қара күң ұстай алады, Жетелеп кетіп барады. Ғашық болған екі асыл Жемісті сайдың бойында Бірін-бірі табады, Қыз ішінде Ақбілек Ішіндегі шырағы. 2600 Қасындағы қырық қыз Қуанышпен тұрады. Құшақтасып көрісіп, Қуаныш кіріп көңілге Қайғылы көңіл тынады. Бірін-бірі ғашықтар Амандасып көреді.

Көргенін жанға айтпасқа Қасындағы қырық қыз Серт, уəде береді. 2610 Ортаға алып баршасы Еш адамға көрсетпей, Ақбілек жатқан күмісті үй Құбығұлды алып келеді. Ғашық болған жандарға Күңнің тиген себебі, Əзілдесіп, күлісіп, Ғашық жарын сүйісіп, Қосылған осы жер еді. Еш адамға білдірмей, 2620 Қырық күндей бағады, Қызметі батырға Қыздардың əбден жағады. Ақбілек ақыл ойлады, Ойламасқа болмады, Ақылын тоқсан толғады. Ешкім білмей тұрғанда Кетейік деп ойлады. – Ғашық жарым сен, – деді, Ғашық болып қосылған, 2630 Алған жарың мен, – деді. «Ер игісі қос табар» Сайран сəнмен жүргенде Сезіп қалар ел, – деді. Амандықта, саулықта, Тілімді алсаң, жан досым, Бұл шаһардан кетелік, Қалмақты талақ етелік, Қалмақ сезбей тұрғанда, Еліңе, досым, жетелік.

2640 Ақылы артық, санаң бар, Жалғызы кетіп қалмаққа, Аңсап жүрген анаң бар. Жалғызы кетіп қолынан, Сағынып жүрген бабаң бар. Жақсы бала қашанда Ата менен ананың Ауыр хақын тамамдар. Сағынған ата-анаңыз, Кеткеніңе көп болды 2650 Ашылған көптен араңыз. Ақылға салып қараңыз, Тілімді алсаң, кетелік, Еліне қалмақ білінбей Теңгеліктен өтелік. Қосылысқан достықта, Қуаныш көңіл хоштықта Ата-анаңа жетелік. Жаман адам белгісі, – Бет алған жүрер жөніне. 2660 Жақсы адамның белгісі – Қорған болар еліне. Енді жүрме, қосылдың Ақбілек ғашық теңіңе. Қызмет етіп көрейін Ата-анамның төріне. Жүремін десең, көңіл шат, Екеумізге табылад Мінуімізге тұлпар ат. Жадыңа ұқ та, сөзім түй, 2670 Сақтаулы тұрған сауыттан Қалағаның таңдап ки, Сыр білдірмей қалмаққа

Ертең елге барғанда Əзілдессең де айтарсың, Сауыт таңдап кигізіп, Тұлпар атқа мінгізіп, Бес қару тамам ілгізіп, 2710 Артықтығым көрдің деп, Асылдыққа сендің деп, Қару-жарақ, тұлпар ат Бəрін тауып бердім деп, Жаяу жүріп қалмақта, Арқамменен келдің деп. Бетке соғып, досым-ай, Əзілменен күлерсің. Бүгін түннің ішінде-ақ Алған ерің Құбығұл 2720 Кім екенін білерсің. Қайтуға болды талабым, Өзім тұлпар табамын. Қалмақты шаппай сау тастап, Елге не деп барамын. Құбығұл мен Ақбілек жүрерінде қасындағы қырық қызға «бізді жақсы көргендерің, еріңдер» дейді. Сонда қырық қыз айтады: – Біз сендердің жолдарыңызға шырмау болармыз. Сендердің амандықтарыңызға тілектеспіз, біз сіздерден садақа. Сендерге келген сөз болса, осыдан күттік, – деп ермей, қош айтысып қалады. Енді жүруге таянғанда Құбығұл тұлпарын шақырады: Қалтадағы бір шоқ қыл Батыр қолға алады, Атасының айтқан сөз, Қылды өртеп жағады.

Ағашта жатқан тұлпарға 2730 Қоңырсы қылдың иісі Мұрнына барады. Иісін біліп жануар, Оқыранып шабады. Адамнан есті жануар Иесін іздеп барады. Жал-құйрығы төгілген, Жыныс ағаш ішінде Жалғыз жүріп семірген, Күйіне түсіп бұл тұлпар, 2740 Төрт тұяғын тебінген. Иесін танып елірген, Оқыранып тағы да Ұсынып мойнын берілген. Қаруларын таңдаған, Таңған күйден аумаған, Арқасын жерге салмаған. Үстімде жүгім ауыр деп, Аяқ, төсін, бауырын, Жерге төсеп, аунаған. 2750 Болат тұяқ тұлпардың Көзі оттай жайнаған. Атқа мініп алады, Ғашық жары Ақбілек, Құбығұл тағы барады. «Атты қайдан тапты» деп, «Қайда атын бақты» деп, Ақбілек аң-таң қалады. Ақбілекке келіпті, Қайтуға батыр желікті. 2760 Жолдас қызға Ақбілек Кезек-кезек көрісті.

Ырзаласып қоштасып Ұлықсат бəрі берісті. Ат баққан жəмшік ішінен Ақбілек тұлпар таңдады. Көк тұлпарды өзіне Лайықтап, оңдады. Ақбілек жүген сұққанда, Аузын ашып есінеп, 2770 Көк тұлпар да паңданды. Ақылы көп Ақбілек, Ырымын аттың аңдады. Жолыма ырым болды-ау деп, Сапарым болар оңды-ау деп, Атқа тоқым салады, Ерді ерттеп алады. Ат үстіне Ақбілек Асыл киім таңады, Қош айтысып қыздармен 2780 Күңді қасқа алады, Қыз ордада қалады. – Басшы болған жолдасым, Елік сүт берген сен едің, Ақбілегің мен едім, Жемісті сайдың бойында Ғашыққа тиген себебің. Еліне жаудың тастамай, Алып кетсем деп едім. Сен де тұлпар мін, – деді, 2790 Асыл киім ки, – деді, Əрі досым, басшымсың, Бізбен бірге жүр, – деді. – Жұлдыздың шықтың оңына, Айналайын Ақбілек,

Мені жаудан қорыма, Тілеуің едім, шырағым, Мен ермей-ақ қояйын, Болмасын кесел жолыңа. Мен қалайын қалада, 2800 Мені жаудан аяма. Сен екеуің сау кетсең, Болайын, пəлі-ай, садаға. Ақбілек мұны қимады, Құрметін бек сыйлады. Жолдасын қимай жылаумен Көзінің жасын тыймады. Қара күңді қия алмай, Көрісіп қайта жылады. Амандасып, қоштасып, 2810 Енді екеуі шығады. Астындағы атына Орай қамшы ұрады. Тартпа қиып кетер деп Бауырға жібек орады. Түн ортасы толады, Теңгелікке барады, Екі ғашық шырақтың Қабыл екен тілегі. Өткізбейтін терең су 2820 Бұларға өткел болады, Қайраң өткел табады. Өткелден өтіп қуанып, Екеуі кетіп барады. Əділбайдың қатыны Сыншы еді тұқымы, нəсілі. Əйелдің білгіш мақұлы, Байынан артық ақылы. Көрген түстен жасыды,

Сол күні көрген түсінде: 2830 Ақ иық бүркіт төнеді, Ардақтаған аққуды Көп аққудың ішінен Іліп алып жөнеді. Осы түсті көреді, Түстің қалай себебі? Сол күні көрген түсінде Шаң басыпты қаланы, Кіл қайғылы жан көрді. Бұрынғы кең көшесін 2840 Қысаңшылық тар көрді. Теңгеліктің ар жағы Тұман басқан қараңғы Əжіғырдай тау көрді. Тау басында бүлгіндік, Соғыс көрді, жау көрді, Жылға сайдан жылжыған Сарқырап аққан қан көрді, Кіл қайғылы жан көрді. Шошыды түстен шамасы, 2850 Осы түсті көреді Ақбілектің анасы, Күлдей болып құлаған Əділбектің жатқан қаласы. Түстен шошып оянып Ханды оятты шамасы. – Ұйықтап жатпа сен, – деді, Ұйықтап жатқан нең, – деді. Үйге келген бəлені Жалдама дедім мен, – деді. 2860 Жалдап едің сен, – деді, Ақбілектің ордасын

Қазір байқап кел, – деді. Көзіңменен көр, – деді. Қайғымен өмір өшкен-ді, Қас масқара еткен-ді, Қозы баққан жас бала Түп-түбіңде жеткен-ді. Түсім ғайып болмаса, Ардақтап баққан Білекті 2870 Сол залым алып кеткен-ді. Бүлдірген шығар сол бала Білек жатқан сарайды. Қазір бар да, тез қара, Сен падиша болсаң да, Ақылға асқан мен дана. Ғапылдық бізге жетті ғой, Қызық дəуір өтті ғой, Ақ сарыбас аққуды Бүркіт іліп кетті ғой. 2880 Сол жалдаған жас бала Ақыр түпке жетті ғой. Айрылған шығар балаңның Енді бізден арасы. Анық түстің тазасы, Білек жатқан орданы Түнде барып қарашы. Болмаған шығар тілегің, Таусылған шығар үнемің. Бір қызбенен тек кетпес, 2890 Қуа қойсаң егерде, Талай жанның сол залым Бітірер деп қорқамын Асыл, тыныс жүрегін.

Бектерін қасқа алады, Ақбілек жатқан жақсы жай Түнде барып қарады. Қыз ішінде Білек жоқ, Оттай іші жанады. Қыздарды қысып қамады, 2900 Бəрінен жауап алады. Сонда қыздар шулады, Біреуі қорқып тұрмады. Көргенін айтты баршасы, Қорғалап айтып бұрмады, Қыздарды патша қорлады. Зəрін шашып жендетке Қыздарды қыр деп ақырды, Жендеттерін шақырды, Кілең жасты қимаған 2910 Бірқатары халықтың Күнəсін кеш деп бас ұрды. Ашуы қатты хан залым Босамады, күшейді. Ашу қысып желікті, Елге салмады ерікті. Жендеттерге ақырып Қыр деп əмір беріпті. Айтпадың деп көргенің, Қыздардың қанын төгіпті. 2920 Есік баққан құлдарды, Күңдерді түгел жияды. Қара күңнен бөтені Еш нəрсені сезген жоқ, Көрмегенін баршасы Түгел айтып жылады. Айтқанына нанбады,

Бұларды да қырады. Қара күңнен өздері Жеке жауап алады. 2930 Жауабын байқап қарады, Күң білікті, саналы. – Мен айтайын шынымды, Шын айтайын жөнімді. Хан баласы Құбығұл Алтын айдар тұлымды, Су басында жолығып, Айттым соған сырымды. Жемісті сайдың бойында Бітуəжа мен болып 2940 Қауыштырдым қызыңды. Өлуіме сенгенмін, Неғылсаң да, Əділбай, Өзім риза, көнгенмін. Уəде етіп ерменен, Жемісті сайдың бойында Қолымнан ұстап бергенмін. Ақбілекті қосуға Құбығұлға арманмын. Теңін тапты Ақбілек, 2950 Хан баласы екенін Көрген шақта аңғардым. Екеуі аман, сау кетті, Екеуінің жолына Құрбан болып қалғанмын. Бітуəжа мен болдым Екі ғашық араға, Құбығұл батыр, Ақбілек Сағынысқан балаға. Жанымды қидым сол үшін,

2960 Аман кетсе сен жаудан, Солардан жаным садаға. Жендеттер ұстап қамады, Шаштан ұстап алады, Алмаспен басын қағады. Əділшілік тілекпен Күңнің жетті ажалы. Ашу қатты, кəр күшті, Қыз бен күңге тарттырды Осындай ауыр жазаны. 2970 Əулиелік дəреже Ниетінен табады. Жеті күннің соңынан Басында шырақ жанады. Ханда ашу қайнады, Азаматтарын сайлады. Көк найза, өткір қылышты Өткірлеп əбден қайрады. Шаһарындағы əскерді Біреуін қоймай айдады. 2980 Жиылған əскер мол болды, Сансыз əскер қол болды. Ту көтерген қолына Əділбайдың інісі Əсірбек деген ер болды. Ту көтеріп əр жерден Қашқынды қуар жер болды. Қуды патша дұрыстап, Ақбілекті алып кеткен соң Жатсын неғып тыныстап?! 2990 Əділбай қолға сөйлейді: – Əскер қолым сен едің,

Халықтың ханы мен едім. Осы залым дұшпанды Денесін шауып қор қылып, Кегімді алсам деп едім. Бұл жауымды мұқатсам, Ерлерім, сыйлық беремін. Соны өлтірген батырды Өзіммен тең көремін. 3000 Басын кескен ерлерге Үлкен сыйлық беремін. Даяр қылып керегін, Қолымнан сыйлық кең берем. Өз алдына шаһар сап, Айдынды шалқар көл менен Рахатты жер берем. Ат жүйрігін сайлаңыз, Өткірлеп алмас қайраңыз, Еркек кіндік жас, кəрің, 3010 Біреуің шаһарда қалмаңыз. Сонда халық шаттанды, Қуанып ерлер мақтанды. Қару-жарақ, көк найза, Бəрі даяр саптаулы. Тастан қайтпас ақ алмас Буылып белге қаптаулы, Қол астының халқы Ханның сөзін ақтаулы. Əскерді хан айдады, 3020 Еркектен адам қалмады. Əр жерінен ту ұстап, Сан жетпейтін қалың жау Құбығұлменен ұрыспақ. Ақбілектей аруды

Құбығұлдан айырмақ. Дегеніне келтіріп, Қайтып елге қайырмақ. Əскерінің құралын Баршасын тамам даярлап. 3030 Қу желқом салып ерменен Əскердің атқа мінген жер. Оқ өтпейтін сауытты Ерлер енді киген жер. Бес мың əскер ауыр қол Тұс-тұсынан ту байлап, Ерді қуып жүрген жер. Ақбілек кетіп халқынан, Ханның іші күйген жер. Құралын тамам сайласып 3040 Қаруларын қайрасып Əмір етіп бастыққа, Көп əскерді айдатып, Сарбаздарын ойнатып, Əскер мінген жүйріктің Ауыздығын шайнатып. Барабан тартып, ту алып, Сансыз əскер шығарып, «Қызды айырып қалам» деп, «Басын кесіп жетімнің, 3050 Əкеліңдер маған» деп. Ашу тұтып қуарып, Біресе тұрды қызарып, Əскербек шықты қол бастап, Жалбыраған ту алып. Теңгеліктің өткелмен Əскер өтіп барады. Түн ортадан ауады,

Күн шыққанда Құбығұл Əжіғырдың тауынан 3060 Қарауыл тұрып қарады. Жердің жүзін қаптаған Əскерді көзі шалады. Сан жетпейтін көп қалмақ Құбығұлды өлтіріп, Айырып Білек қызды алмақ. Осы сансыз əскерді Құбығұл байқап тұрды аңдап. – Сүйіскен жарым, Ақбілек, Жан жолдасым сен едің, 3070 Сүйісісіп қосылған Жаным бірге деп едің. Сансыз əскер қауіпті, Əжіғырдың тауынан Қарауыл салып көремін, Ақылдасам өзіңе, Қашып кетсем бұл жаудан, Сынықтық болар деп едім. Əскер сансыз мол екен, Сансыз қуған бұл жаудан 3080 Қашпағаным жол екен. Ұрлап алып кеткенім Маған қорлық сол екен. Сұрағаным сансыз жау Ақ сапарым оң екен. Ерге сынық болмай ма? Дұшпанменен алыспай, Қашып кетсем, Ақбілек, Екеуімізге намысты-ай. Ажалым жетсе, өлермін, 3090 Пендеге қаза алыс па-ай!?

Сонда Ақбілек сөйлейді: – Құралды қалмақ ел еді, Елінде батыр көп еді. Қарсы келген жауының Қасықтап қанын төгеді. Əскерің жоқ, құрал жоқ, Батырсынба, Құбығұл, Тұрудың жоқ керегі. Жердің жүзі қыбырлап 3100 Сансыз əскер келеді. Кел, қашалық, қашалық, Атқа қамшы басалық. Көмегің жоқ, жолдас жоқ. Əжіғыр таудан асалық. Атса мылтық өтпейтін, Шапса алмас кеспейтін, Атақты талай ері көп. Əділбектей батыр бар, Қарасбек атты жас ұл бар, 3110 Ерлерінің кемі жоқ. Ұрысам деме бұл жауға, Бұл тұрудың жөні жоқ. – Олай деме, Ақбілек, Сансыз жаудан саса алман, Көп деп қорқып қаша алман. Қашып кетіп көп қолдан, Елге барып жата алман. Мың қалмақтан жау болсын, Осы жаудан саса алман. 3120 Ақбілек сонда жылап тұр, Жан жолдасы батырдың Қашпасын жаудан сынап тұр.

Ақбілектің көзінен Төгіліп аққан қара жас Мысалы аққан бұлақ-дүр. Қайта-қайта жалынып «Кетелік» деп сұрап тұр. – Неғылғаның, Ақбілек, Ерге қайғы салғаның. 3130 Атың əйел, нашарсың, Мұнша неге зарладың? Өлімменен тең болар Қашып кетіп қалмақтан, Елге аман барғаным. Жаудан аумас маңдайым, Жүр деп тілек тілеме, Бұл тіліңді алмаймын. Жаудан қашып кеткендей, Ақбілек, мен қандаймын.

3140 Сенің тіліңді алғаным, Ойласам, маған сын шығар, Ер басыма мін шығар. Ұрысуға бұл жауға Болдым қатты ынтызар. Араласып əскермен, Соғысқа болдым шын құмар. Атың əйел, нашарсың, Көрінбей жауға тасамен Астына жалдың бара бер, 3150 Менің тілімді ала бер. Қайрат қысқан едім ер, Төркінің мен досыңның Соғысқанын сырттан көр. Қайғыланбай, Ақбілек, Енді маған рұқсат бер.

Ақбілектің батырға Айтуға жоқ амалы, Іші оттай жанады, Құбығұл мұнда қалады. 3160 Көзінің жасы бұршақтап Ақбілек кетіп барады. Қайрылып тұрып сөйлейді: – Ғашық болып қосылған, Алған ерім сен едің, Сүйікті құшқан, алғаның Ақбілек ару мен едім. Жаудан аман құтылып, Елге жетсек деп едім. Айтқанымды қылмадың, 3170 Ұрыспай жауға тынбадың. Қанша тілек тіледім, Майыспадың, сынбадың,. Арыздасып нетейін, Жамандық болса егерде, Жолдасың болсын иманың. Аман келсең бұл жаудан, Мен садаға, құрбаның. Тіл алмадың, амал жоқ, Тоқтатуға заман жоқ. 3180 Есепсіз, сансыз жаулар көп, Көңілімдегі сөзімді Айтып едім тоқтар деп. Заман қандай, түр қандай, Алдыңдағы күн қандай. Қош аман бол, жолдасым, Арыздасып қоштастым Қеңшілікте тұрғандай, – Деді дағы Ақбілек, Жүре берді жөніне.

3190 Жыраға атты арқандап, Қарауыл қарап отырды Бозбелес жалдың белінде. Құбығұл батыр жалғыз тұр, Қолында туы жалбырап, Отты көзі жаудырап, Ашу қысып жайнайды Екі беті албырап. Таланым қалай болар деп Көрген соң жауды қуанып, 3200 Жолдасы жоқ қасында, Қолға тұрды ту алып. Жердің жүзі жыбырлап, Шықты жау да шұбалып. Қуғыншы жау – сансыз көп, Көп əскердің басшысы – Ту ұстаған Əділбек. Жауға кекті бермеген, Қашаннан нəсіл тұқым тек. Ішінен батыр ойлайды, 3210 Шығарса деп жекпе-жек. Ақбілектей аруды Көрсетпей жауға асырды, Бозбелес тауға қашырды, Жау жақындап келгенде Құбығұл бала ақырды, «Жекпе-жек» деп шақырды. Қуғыншының қалың жау Сөзге тоқтап тұрады, Жекпе-жекке қалмақтан 3220 Қарасбек батыр шығады. Жекпе-жек деп келісті, Қашпа-қашпа десіпті,

Қарсыласа берісті, Найзаменен салысты. Қармақ болып қалысып, Аударысып салысып, Ат үстінен алысып, Бір-біріне жабысып, Балтаменен ұрысты. 3230 Ұңғысынан сынысты, Тастан қайтпас ақ семсер, Шапқыласты қылышты. Болат сауыт киген ер, Бірін-бірі ала алмай, Қатты ашуға күйген ер Ат үстінен алысты. Екеуінің жеделі Бірін-бірі арбаған, Батырларға намыс-ты. 3240 Тартысқанда тіресіп, Аттың белі талысты. Түсе қалып атынан Белге шынжыр шалысты. Күреске ерлер барысты, Теуіп кеткен жерлерін Жер ошақтай қазысты. Күні-түні екі күн Алысқанға болмады. Алысумен жүргенде 3250 Ұлтандары тозады. Екеуі шаршап талысты, Қатты шаршап қалысты, Ер шаршамай неғылсын, Екі күндей алысты.

Көрген адам қорқатын Қарысбектің келбетін,

Бұрын жанның көрмеген Ешкім мұндай бəндесін. Қабағы түкті, жабылған, 3260 Қарысбектің қашаннан Ұрысқан жауы алынған. Талай батыр алысып, Жеңілген де, бағынған. Талайдың күні тарылған Айтулының өзі еді. Садақпен атса өтпеген, Қылышпен шапса кеспеген, Адамның əлі жетпеген, Кигені сауыт көк берен 3270 Айласы қалмақ тағы артық, Ақыл менен ой терең. Екеуі тыныс алады, Əділбек жақын барады. – Қарысбек, неден тарылдың, Қалай күштен арылдың? Неге басын кеспейсің Атадан дұшпан залымның? – Əділбек батыр, пұрсат бер, Пұрсат беріп азырақ, 3280 Менің сөзім тыңдап көр, Көңіліме кірді уайым, Жаратпаймын ал, басшым, Бұл дұшпанның сыңайын. Қайтпас қайрат берен ер, Қайтарды менің райым. Тірілігім болмаса, Тұла бойдан əл кетті, Ажар кетті, сəн кетті, Тұла бойға тараған 3290 Күш беретін қан кетті. Тірілігім болмаса,

Шаршап тұрмын мен, – депті, Азырақ дем алуға, Жолдасым, мұрсат бер, – депті. Жаратпаймын сыңайын, Осы дұшпан меңдетті. – Сенің басшың мен едім, Қайтпаған жаудан ер едің. Сан жетпейтін жау болсын, 3300 Жалғыз барам дер едің. Жалғыз келген баладан Тарыққан, батыр, нең, – деді. Қорғанысың халықтың, Екі күндей алыстың, Жігері жоқ жамандай, Шыны қорқақ адамдай, Мұнша неге тарықтың? Талай жауға барғанда Дұшпаныңды жаныштың. 3310 Ер сыналар болды жер, Талайды шапқан едің сен, Көпке бар да, деміңді ал. Осы дұшпан жауменен Ұрысамын, маған бер. Сынықтық көрді бұл жауды Əділбекке беруге, Не болса да ойлады Маңдайынан көруге. Бергенім сынық болар деп, 3320 Риза болды өлуге. Ер жеделі намысты, Арланғаны анық-ты. Ашу қысып ақырып, Құбығұлға барысты.

Бір-біріне жабысып, Екі батыр алысты. Қайрауы жеткен қайсар ер, Құбығұл атты еріңді Көтеріп келіп алыпты. 3330 Айландырып, үйіріп, Қара тастың үстіне Батыр сілтеп қалыпты. Екі аяғы сарт етіп Қара тасты жарыпты. Шың үстінде қара тас Талқан болып қалыпты. – Қайрат берген қорғаушы, Пірəдəр бабам ерімсің, Мен балаңа қуат бер, 3340 Кереметім көрінсін. Өзің қуат бермесең, Таршылық келді балаңа, Тарыққанда сиындым Жəрдемші, қорған бабама. Өзің жəрдем бермесең, Бұл балаңнан əл кетті, Мұрынымнан қан кетті, Енді дұшпан меңдетті, Қырық шілтен, пір, бабам, 3350 Шаршауыма көз жетті. Өзің қуат бер, – депті, Бабам, жəрдем бол, – деді. Ерендердің ескі аруақ Еңсеме орнап қон, – деді. Бұл қалмақтың келбеті, Қара Обадан зор, – деді, Бергенің жəрдем шын болса, Балаңды етпе қор, – деді.

Күнəлі болып кетпесем, Пірлер, жəрдем бер, – деді. Көңілі сезіп қуанды, Бір ишарат білінді. 3430 Əділбекті көтеріп, Олай-бұлай жүгірді. Жан өкпесі сығылды, Қысқанда жүрек аузына Əділбектің тығылды. Алысқан жері қара тас, Бір-біріне дұшпан-қас. Балдырғандай майысып, Болып тұрған бала жас. Азамат ердің шырағы, 3440 Пірлер жəрдем қылады. Көтеріп алып ұрады. Қара обадай Əділбек Ұзынынан сұлады. Есектейін ақыртып, Нар түйеше бақыртып, Аузына алмас тығады. Оныменен қоймады, Өкпесінен батырдың Қос тіземен сығады. 3450 Күн батқанша Құбығұл Өлтіре алмай қалмақты Амал ойлап тұрады. Жұлдыз шыққан мезгілде Ауыздан жаны шығады. Қарысбек пен Əділбек Қол бастаған ер еді, Егесті жер болғанда Дұшпанды қырған бөрі еді. Екеуінің өлгенін

Əділбай, патша данамыз, Ақылға салып қараңыз. Осы айтқан санамыз, Ақбілек сіздің балаңыз, Теңін тауып сүйіпті, Тілімді алсаң, тараңыз. Алдыратын ер емес, 3500 Ойласып, халқым, қараңыз. Бөтен бар ма сөзімде, Əділбай, сына мұнымды, Ел билігі өзіңде. Қарсы барар адам жоқ, Ойға салсам еліңде. Сонда Əділбай сөйледі: – Бұл сөзіңді алайын, Ағасы жалғыз Ақмедет Соны ертіп барайын, 3510 Олай десең, қайтейін Батамды беріп қалайын, Оң бермеймін батамды, Теріс қолым жаяйын, Теріс бата қағайын. Сонда Əділбай патша тұрып былай дейді: – Мен əрі хан едім, əрі ер едім. Халықтың арын арлаған, талай жауды жаулаған. Бұл бір балаға əлім жетпейді деп қорқып тұрғаным жоқ. Мен қызымды алып қашқан жас баламен алысып жүруімді өзіме сынық, бойыма мін көремін. Сондықтан мен оларға теріс батамды берейін, халық, сендер қайта беріңдер. Ту тастап Əділбай мен қыздың ағасы таудың басына шығады. Ақбілек пен Құбығұл екеуі жау қайтар ма екен, немесе тағы да жекпе-жекке шығар ма екен деп қарауыл қарап тұр екен. Сонда Ақбілек əкесі мен ағасын көріп айтады: – Ғашық болған жолдасым, Əке менен ағамды

Ақбілек тапты тең, – дейді. «Ер дұшпаны өзінен Мықты болсын» деген сөз, Ақбілекке ризамын, Өзіне тапты тең, – дейді. 3590 Əділбай қолын жаяды, Батасын беріп қарады. – Теріс қолым жаяйын, Теріс бата қағайын. Жамандық болса, Ақбілек, Сенен неге аяйын. Тілегіңді бермегір, Көзіңнің жасын көрмегір, Жолдасыңнан айрылып, Қанатыңнан қайрылып, 3600 Қайғыменен еңірегір. Қайғыменен қамыққыр, Құса басып тарыққыр, Жолдасыңнан айрылып, Жалғыз қалып зарыққыр.

Дүниеде оңбағыр, Жүрсең, жолың болмағыр, Мені мұнша зарлаттың, Өзіңді Құдай қорлағыр, Менің берген батамды 3610 Аққа Құдай жолдағыр. Бір-бірінен айрылсын Сүйіп құшқан теңдесің, Тілегіңді бермесін, Көзіңнің жасын көрмесін. Байынан жолда айрылып, Қайғыменен еңіресін. Қайғыменен ішің от болсын, Менің батам оқ болсын,

Жасыл соғып төбеңнен, 3620 Өмірің өшіп жоқ болсын. Теріс қолын жаяды, Теріс бата қағады. Енді Əділбай қайрылмай, Шаһарына қайтып барады. Ақбілектің ағасы, Бір-біріне шыдамас Бір кісінің баласы, Ақылға асқан толық ед, Көңілінде артық санасы. 3630 – Бауырымсың, шырағым, Алған ерің сынадым. Қайырлы болып алғаның, Баянды болсын тұрағың. Сен теңіңді тапқансың, Жедел қылып нетейін. Жан жолдасың еріңмен Досты болып кетейін. Жат жұрттықсың, шырағым, Ақбілек, өріс етейін. 3640 Тілегімде жалған жоқ, Іште сырым қалған жоқ, Патша қызы əр уақыт Теңін тауып барған жоқ, Көңілде мүдəм қалған жоқ. Өрістесім, шырағым, Көңілімде арман жоқ. Сырымды айтып өтейін, Сен теңіңді тапқан соң, Жедел етіп нетейін?! 3650 Екеуі құшақ жаяды, Құшақтасып дос болып,

Татулық көңіл қош болып, Қуанышпен тарады. «Өрісімсің, қалқам», – деп, Ақбілектей баланың Ақ бетінен бір сүйіп, Қош айтысып, достасып, Ағасы кетіп барады. Татуласып, келісіп, 3660 Құшақтасып, көрісіп, «Өрісімсің, Ақбілек», – Деп сүйісіп, өбісіп, Қош айтысқан жер еді. Құбығұл мен Ақбілек Қос тұлпармен желеді. Көлденең жатқан бір тауды Кеселей басып жөнеді. Ар жағында сол таудың Шалқып жатқан айдын көл, 3670 Бұлардың көзі көреді. Теңгеліктен өткелі, Қалмақпен соғыс еткелі Өздері де, аты да Сонан бермен шөлдеді. Төбесінен күн өтіп, Ақбілек шөлдеп келеді. Шөлдеп келген Білектің Бір су еді керегі. Тілегіне кездескен 3680 Мөлдір тұнық көл еді. Мал баспаған жағасын Бұрын-соңды бұл көлдің, Көрген жоқ адам қарасын, Жыныс ағаш ну дейді Көл айнала жағасын.

– Рахатты шөпті көл, Жағалай шалғын көкті көл, Бақытқа бізге тап болды, Жыныс ағаш нулы көл. 3690 Ей, Ақбілек, Ақбілек, Дем алуға лайық, Рахатты көл екен, Жағалай жыныс бəйтерек, Семіруге тұлпарға Шүйгін шалғын шөп екен, Хош иісті көк екен, Ат суарып, тынығып, Түсіп кетер жер екен. Аттың ерін алалық, 3700 Көптен бері шөлдедік, Суын ішіп қаналық. Шалыққан шөлдеп тұлпарды Біз суарып бағалық, Осы көлдің бойында Бүгін тыным алалық. – Ақыл салма, ер, маған, Қайтсең де өзің біл, – деді. Ғайыптан көрдім бір түсті, Ренжіп көңілім кірленді. 3710 Тілегім берсең, түспеймін, Өткен түнде түсімде Жайын жұтып жүр, – деді. Түсем десең бұл көлге, Қайғылы менің заманым. Таудай жайын мен көрдім Құйрығын көлге сабаған. – Қасыңда досың жүргенде Еш қорықпа сен, – дейді, Атың əйел нашарсың, 3720 Қорыққаның нең, – дейді.

Құбығұл жарың қасыңда, Жоқ нəрседен қорыққан, Ақбілек, сенің нең? – дейді. Көп қайырмай тілімді ал, Шатырың тіге бер, – дейді. – Тіл алмайтын заман жоқ, Тіл алмасқа шарам жоқ, Мен сендікпін, Құбығұл, Көңілімде алаң жоқ. 3730 Осы көлге сен түссең, Ғашық жарың саған жоқ. Түсте көріп қауышқан Батыр досым маған жоқ. – Ғашық болып қосылған Ақбілек ару сен едің, Тəуекел етіп бел буып, Сені іздеген мен едім. Атың əйел болған соң, Сен ерліктен кем едің. 3740 Асыл зат жерде қала алмас, Жан жолдасым замандас. Ерің тірі тұрғанда, Ешкім көзін сала алмас. Көрдің жайын қалмақтың, Қабыртқалы қайсармын, Айырып ешкім ала алмас. Қайыспайтын қайсармын. Əйел болған себепті, Уайым айтып қайтардың. 3750 Мың болмақтан сан болсын, Сан жетпейтін жебені Қайсарып жауға тартамын. Осы көлде жата бер, Қарауыл салып алыстан, Сыртыңнан бағып байқармын.

– Көп өтініп жыладым, Жылап тілек сұрадым. Осы көлге сен түссең, Болмай ма деп қорқамын 3760 Жолдастыққа тұрағым. Қанша өтініп айтсам да, Көнбесіңді сынадым. Сапарың болсын оң, – деді, Құтты болсын жол, – деді, Көріскенше күн жақсы, Досым, аман бол, – деді. Садақты белге шалады, Мылтықты қолға алады. Аң жайлауы Қаратау 3770 Батыр кетіп барады. Киік пенен құланды Сонда таудан қағады. Батыр тауға кеткенде, Бұлт торлап, жел соғып, Сартылдап бұршақ жауады. Шатырда жатқан сұлуды Суда жатқан айдаһар Лебімен тартып барады. Қараңғы бұлт төнеді, 3780 Құбығұл жоқ қасында, Жеті басты жыланға Қару қылсын кім енді? Қаңбақтайын ұшырып, Жылан жұтып жіберді.

Аңын атып қуанып, Ақбілекке мақтанып, Жайнатып қолға ту алып Көлден атын суарып, Көңілденіп желікті. 3790 Көргенінше сағынып,

Қасына шатыр келіпті. Ат үстінен Құбығұл «Ақбілегім, қайдасың? Шық» деп хабар беріпті. Шатырдан шығар Білек жоқ, Қуанатын жүрек жоқ, Асық болып қосылған Шын тілеген тілек жоқ. Аттан түсіп қараса, 3800 Өзі түгіл, сүйек жоқ. – Мынау қалай болды, – деп, Көңілге қайғы толды, – деп, Кең дүнием тарылып, Қараң күнім солды, – деп, Ғашық болып қосылған Аруым шандоз сен едің, Сені іздеген ер едім, Еңбек қылып қосылып, Кызығың көрсем деп едім. 3810 Ғайып болдың көзімнен, Сүйенішті сұлу жар, Сені қайдан көремін?! Сүйенішті сұлу жар, Бір көруге болдым зар, Түспе десең, болмадым, Ақырында болдым зар. Түспе деп айтып өтіндің, Бермедім саған ықтияр. Айналам болды қараң-тар. 3820 Қайғы түсіп басыма, Қиындық бүгін болды тар. Енді қайда барамын, Іздеп қайдан табамын, Сүйгенімнен айрылып, Заманның көрдім қараңын.

Бас сапарым келісіп, Оңдырмадың, Құдайым, Бұл ісімнің аяғын. Қорғаушы бабам сен едің, 3830 Тарыққан күнде, тар жерде Жəрдем берем деп едің, Қайғы басты ұлыңды, Тигіз, ата, себебің! Ердің қорған бабасы, Соны айтып болғанша Қасына келді бабасы. Бабаның келіп қалғаны Қас қаққанның арасы. Тілекші болып сыртынан 3840 Қорған болған панасы. – Тарықпа, балам, сен, – дейді, Тарыққан мұнша нең, – дейді. Мұңая берер болар ма? Қайтпас жүрек ер, – дейді. Ақбілектей қызымның, Балам, тілін алмадың, Үлкендік келіп көңіліңе, Сөзіңнен айтқан танбадың. Жан жолдастан айрылып, 3850 Ақырында зарладың. Мен қорғаушы шал, – деді. Алмасың қайрап ал, – деді. Сабыр ет, балам, сабыр ет, Мезгілсіз кетпес жан, – деді. Сабырлық ет сен, – деді, Риза болып көн, – деді. Əділбайдай залымның Теріс бата бергені,

Қабыл болып батасы 3860 Міне, балам, келгені. Ақыл ойлап тап, – деді, Басыңнан қайтпас бақ, – деді. Ақ алмасты қолыңа ал, Көл басына жылдам бар. Саған болған дұшпанның Бүгін болар күні тар. Мекен еткен су ішін Жеті басты айдаһар – Суда жатқан жылан бар. 3870 Құр қайғыдан пайда жоқ, Уайымменен болма зар. Көрген түсін Ақбілек Саған баян еткені, Түстің рас, шырағым, Қызыма баян еткені. Ақбілектей аруды Көлде жатқан жыланның Анық жұтып кеткені. Алмасты қайрап алады, 3880 Көлге жетіп барады. Жапырлаған нар қамыс, Батыр көзін салады. Ақбілек ғашық еткен жер, Жапырылған бұл қамыс Ақбілектей сұлуды Суға түсіп жүргенде Айдаһар жұтып кеткен жер. Суырма алмас қылышпен Жалаңаш түсе қалады. 3890 Жеті басты айдаһар Лебімен тартып барады. Жел ұшырған қаңбақтай Тоқталмады аяғы. Суға ұрды құйрығын, Айдаһар соғып, сабалап,

Лебіменен тартқанда, Қаңбақтай ұшты домалап. «Иə, Алла!» деп жылады, Пірінен жəрдем сұрады. 3900 Жұтар жерге келгенде, Ер қайраты қызады. Мойнынан ұрады, Алты басы кесіліп, Жалғыз басы тұрады. Енді тыныс алады, Бір басын да қағады. Судан сүйреп дұшпанды Шетке алып барады. Алмаспен ішін жарады, 3910 Қарынының ішінен Суырып сұлуды алады. Ақбілектің кетіпті Айдан сұлу ажары. Көшкенге де ұқсайды Сұлулықтың базары. Қансыз бетін көргенде Қайтыпты ердің қажыры.■тттш.. Ердің қайтып назары, Қорғаншы болған піріне 3920 Ақбілекті алып барады. – Зарыққан балам сен, – дейді, Сүйеуші бабаң мен, – дейді. Қызымды маған бер, – дейді, Азырақ тарлық көргенге Риза болып көн, – дейді. Теріс қарап арман тұр, Мен тілекші бабаң бір, Қуаныш кіріп көңілге Көңліңнен кетсін қайғы, кір.

3930 Сенің бабаң мен, – дейді, Ақбілек қызым сен, – дейді. Басыңды көтер, шырағым, Қатты ұйықтаған нең, – дейді, Асамен тартып сермейді. – Атаеке, мұнша неттім, – деп, Қатты ұйықтап кеттім, – деп, Ұйықтап жатқан жерімде Қай жерден келіп жеттің, – деп, Көтеріп басын алады. 3940 Төңірекке қарады, Кірді қыздың ажары. Пірі жəрдем береді, Əділбайдың батасы Кесел болып қызына Таршылық көрген жері еді. Қалыбына келеді, Осы көлдің бойында Бейнет шеккен жер еді. Уəлидің еліне 3950 Қос тұлпармен жөнелді. Көңілі өсіп екеуі Əнін қосты сол енді. Алыс емес тұлпарға Уəли ханның елі енді. Уəли ханның бəйбіше Ұйықтап жатып түсінде, Түсінде көрген ісінде Бір жағына қисайған, Құлауға жақын ордасы. 3960 Дүниесі азуда, Əр мүлкі де тозуда. Сол күні көрген түсінде Түс қорқыныш болуда, Көңілге қайғы толуда.

Ақбоз орда құлап тұр, Бəйбіше өксіп жылап тұр, Осы көрген қиын түс Жамандыққа жорып тұр. Тұр екен орда қаңырап, 3970 Құлаған екен шаңырақ, Солып тұр екен аңырап. Əйелдің түсі сол болды, Бұл түсінен қорқып, Бəйбіше жылап қор болды. Таң мезгілі болғанда Түс аяғы оң болды. Оң болғанның мəнісі, Құлауға тұрған боз орда Қалыбында тігіліп, 3980 Боз орданың ішінде Азамат отыр жиылып. Келіп жатыр байтақ ел Тұс-тұсынан құйылып, Алдияр деп көп халық Хан алдында келіп тұр. Тақ үстінде көрісіп, Халыққа қолын беріп тұр. Қараса, халқы жиылып, Бұқаралар төніп тұр. 3990 Айтысқандарға Уəли Төресін тура беріп тұр. Бəйбіше еді əуелден, Жалғызы кетіп жылаған, Көз жасын төгіп бұлаған, Тігілді орда құлаған. Ақбоз орда ішіне Асыл киім салулы, Неше түрлі асыл зат Үйде жайнап жаюлы.

4000 Жаңа көрді бəйбіше, Ілулі жанат ордада Неше түрлі қаруды. Бір жақсы түс білінді, Керегенің басына Сауыт, қару ілінді, Көрген түсі бақ болды, Ұлан жиын ел келіп, Бəйбіше түске шат болды. Айналасы орданың 4010 Байланған бедеу ат болды. Қуаныш түстен оянып, Азамат басын құратты, Халқына түсін сынатты. Білімпаздың баршасын Басын қосып сұрапты. Осы түсті айтқан соң: – Бұл қуану – ел бағы, Ел тілегін берген-ді, Ардақтысы халықтың 4020 Құбығұл жақын келген-ді. Құбығұл жауға кеткен соң Көкірегің шерлі еді. Қиядан келіп байланған, Екі тұлпар ат көрсең, Қуаныш пенен шат көрсең, Халыққа қонған бақ көрсең, Іздегенін Құбығұл Жаудан алып келгені, Ел тілегін бергені. 4030 Қуаныш болар халыққа, Қожа, молда, ақсақал, Түзу жорып анықта. Түстің жөні осылай, Сынап, халық, парықта. Қуаныш болды хан, ханым, Бұрынғыдай қамықпа.

«Осы жору дұрыс», – деп, Халық қабыл алады. Жақсылыққа баста деп, 4040 Ақсақал бата қағады. Халық тарап жатқанда-ақ Қос тұлпармен жарысып, Басыменен алысып, Аузын ашып қарысып, Құбығұл келіп қалады. «Сүйінші» деп патшаға Көрген жандар барады. Хан, ханымның қабыл-ды Шын тілеген тілегі. 4050 Қуанғаннан бұлардың Жарылмады жүрегі. Елі-жұртын жияды, Садақа тойын қылады. Жалғызы аман қосылып, Орта ноғайлы халқының Кемпір мен шал қартының Еткен жер осы мұрадын. Бұрынғы ала түлек озған заман, Хикаят осылайша болған заман. 4060 Əркімдер бет алдында, бет-бетінде, Жоқ еді еш сүйеніш қорған заман. Баласы Уəлидің Құбығұл ер, Халқым, осылайша болды тамам. Сөзімде кемдік болса, сөге көрме, 4065 Білгенше тапқаны осы кəрі бабаң.

ТӨРЕХАН БАТЫР Баяғыда Темірхан деген хан болыпты. Темірхан Нұрадын ханның Сəуле сұлу деген қызын алыпты. Сəуледен көпке дейін бала тумайды. Дүниеден перзентсіз өтемін бе деген қауіппен Темірхан түрікпеннің Қараман деген ханының Қарашаш деген қызын елшілікпен кішілікке алады. Қарашаштың нағашысы Қоңырбек деген хан бегісі қалмақ екен. Қарашаш түскен жылы төсегімен ұл туады. Артынан жалғасы бола ма екен деп, ұлының атын Егізбай қояды. Егізбай екіге келгенде, Қарашаш тағы ұл табады. Мұның аты Сегізбай болады. Темірхан Егізбай, Сегізбай мен Қарашашқа арнап салтанатты сарай салдырады да, өзі екі балаға айналып, Қарашаштың үйінде болады. Сəуленің ордасына айда, аптада бір келеді. Хан келмегесін, Сəуле: «Қарашаштың өзі өзімнен, тұқымы тұқымымнан артық емес еді, менің төркінім хан Нұрадын еді де, оның нағашысы Қоңырбек деген қалмақ еді. Менен ханды аударып кеткен екі баланың қызығы-ау» деп зарығады да қамығады. Сөйтіп жүріп, қырық тоғызға шыққан жылы Сəуле жүкті болып, бір ұл, бір қыз – егіз бала тапқан. Ұлдың атын Төрехан да, қыздың атын Ханбибі қойыпты. Қызық дəуірде жүріп, бір күні Темірхан ауырады. Сəуленің ордасында жатып Темірхан қайтыс болады. Халықтың кəрі-жасы: «Ел тірегі хан еді. Хансыз тұру жөн болмас» деп, хан қою жөнін сөйлеседі. Бұл кезде Егізбай жиырма үште де, Сегізбай жиырма бірде еді, ал ханның кенжесі Төрехан он тоғыз жаста болатын. Əкесі өлген кезде, Егізбай мен Сегізбай дауға барса дауды алған, жауға барса, жауды алған белгілі ер азаматтар еді. Төрехан еркелікпен ештеңеге араласпаушы еді. Хандық жайын сөйлескенде, əрі жасы аға, əрі ісі аға, кемдігі жоқ, ер еш міні жоқ шешен Егізбайды таққа отырғызуды жастар қолдаған екен де, қариялар: «Хан болу Егізбайға жол емес, оның түп нағашысы қалмақ еді, Төреханның түп нағашысы хан Нұрадын текті еді, хан тағы Төреханға лайық еді» депті.

Қариялар жастардың тілін алмай, хан тағын Төреханға арнайды. Төрехан алтын таққа отырады. Айтқандары болмаған соң, жастар шамданып, ортасынан зерексінген біреуін Егізбай, Сегізбайға хабар салуға жібереді. Сөзге шебер сұңғыла, Елден шыққан бір залым Астына мінді сұр құла. Егізбаймен замандас Жасы қатар құрбы да. Сұр құламенен желеді, Егізбай мен Сегізді Азғыруға келеді. Сөзге шебер неме еді, 10 Келе сөйлей береді: – Егіз бен Сегіз, сен, – деді, Бұзылған халық ел, – деді, Хабарға келдім мен, – деді. Туғаннан туға таласқан Патша болды Төрехан, Мұнда жатқан нең? – деді. Халықтың үлкен, кəрісі Жастарға билік бермеді, Сендерге хабар келмеді. 20 Егізбай менен Сегіздің Түп нағашысы қалмақтан, Бір нəсібі кем, – деді. Егізбай елге хан болса, Ыңғайында болмасақ, Еріксіз елді жер, – деді. Төрехандай төренің Нағашысы ер Нəсіп, Екі жағы тең, – деді. Төрехандай төрені 30 Хан қою болар жөн, – деді. Тақ берді халық балаға, Екеуің қалдың далада.

Өзің ойла, Егізбай, Аға тұрып інісі Төрден орын ала ма?! Жас қорланар іс болды, Туғаным деп аяма! «Артымнан өскен інім» деп, Дұшпан болған шіркінді 40 Туысқанға балама. Ағаға ерік салмаған Жаман іні оңа ма?! Аға тұрып інісі Халыққа тұлға бола ма?! Арқызыл мен Сарқызыл Қос тұлпарға мін, – деді. Адырналы бек сауыт Екі батыр, ки, – деді. Көк сүңгіні қолға алып, 50 Беліңе алмас іл, – деді. Туғаным деп аямай, Сəуленің алтын ордаға Жаушылықпенен ти, – деді. Айбаттанып, шамданды, Жаушылықпен баруға Қаһарланып қамданды. Қатты жедел ойға алды, Ашу қысып долданды. Жылқыдағы Сегізге 60 Ер Егізбай жолданды. Жедел қуды батырды, Тентек ісі өзіне Егізбай ердің мақұл-ды. Жылқыдағы Сегізді «Бермен кел» деп шақырды. Ажары кетіп қуарған, Екі көзі қызарған, Ашуын сыртқа шығарған. – Туған інім сен едің,

70 Сенің ағаң мен едім. Суық сөз естіп құлағым, Ашу қысып келемін. Ашуланған себебім: Темірхан атам өлгесін, Темірхан жиған халықты, Өз аузына қаратып. Атадан қалған алтын тақ Параменен алыпты. Бізге хабар берген жоқ, 80 Беруді мақұл көрген жоқ. «Бірге туған ағам» деп, Туыстыққа сенген жоқ. Біз жүріппіз бекерге, Туғаннан туға таласқан Қорлығы естен кетер ме? Мұның берген зəбірі Көкіректен өшер ме?! Арқызыл мен Сарқызыл Тұлпарға мініп алалық. 90 Бірге тума десек те, Төрехан еткен алалық, Көкірегі қаралық. Туысқан емес бұ да жау, Дұшпан болып шабалық. Басын кесіп арамның Қанын ішіп қаналық. Атадан қалған алтын тақ Жалғыздан тартып алалық. Сегізбай да долданды, 100 Солқылдақ құрық қолға алды. Ағасының жауабын Теріс демей жолға алды. Арқызыл мен Сарқызыл Тұлпарды ұстап алады. Қарашаштың ордаға Екі батыр барады.

Жау көргенде мінетін Атқа ерді салады. Береңгелі бек сауыт, 110 Шығыршықты көк сауыт Беркіне киіп алады. Алтын балдақ ақ алмас Кəрленіп шапса, жан қалмас Белге орай салады. Жабылыңқы қабағы, Төреханды өлтіру – Екі залым талабы. Алды-артына қарамай, Қарулары жарқылдап, 120 Қос тұлпары аңқылдап, Екеуі кетіп барады. Қарашашқа бармады, Сыр айтып, ақыл салмады. Сапарынан қалмады, Жеделінен танбады. Білігі артық Қарашаш Екеуінің жүрісін Ақылмен байқап аңдады. Қарашаш сонда ойлайды: 130 «Екі балам есер» деп, «Отырмаймын бекер» деп. «Түрі жаман бұлардың, Ашу қысқан секілді. Төрехандай төрені Екеуі жазым етер деп, Өзімнен туған бала-ды, Өтінейін жалынып. Білігі болса ашуын Анам деп маған кешер» деп. 140 Егізбай мен Сегізбай Қос тұлпармен жөнеді. Кигені сауыт береңгі,

Рауан жолға кенелді. Қырыққа келген Қарашаш Артынан қуды сол енді. – Егізбай, – деп ақырды, Сегізбайжан, – деп шақырды. Шақырды екі батырды, «Балам» деп айқай салады. 150 Егіз, Сегіз ерлердің Құлағына барады. Айқайына тоқтамай, Егіз бенен Сегізі Қос тұлпарын сабады. Қарашаш жылап еңірейді: – Екі балам, сен, – дейді Маған ақыл салмаған, Шешеден ұлықсат алмаған Екеуіңнің нең? – дейді. 160 Перзенттерім, шырағым, Бір қайрылып кел, – дейді. Қай сапарға барасың, Жөніңді айтып бер, – дейді. Сонда Егізбай сөйлейді: – Ал, Сегізбай бауырым, Артыңнан қуды анаң-ай. «Қос балам» деп шақырған, Дауысы құлақ жарады-ай, Қайрылмай кетсек жаман-ай. 170 Қарғыс берер Қарашаш, Қайта айналып баралы-ай. Төрехандай ініге Қорған бола барам, – деп, Алдап кетіп қалалы-ай. Егізбай менен Сегізбай Қарашашқа келеді,

Келіп сəлем береді. Дүзі жанбай анадан, Өтірік дəлел тереді: 180 – Темірхан атам өлгесін, Қалмақ деген көп халық Ел шабуға келіпті, Еңсеге дұшпан төніпті. Ел қысылып көп жаудан, Егіз бен Сегіз келсін, – деп, Бізге хабар беріпті. Əрі батыр, əрі данамын, Əрі елге ағамын. Қуырам жаудың заманын, 190 Тоқтатып дұшпан табанын. Ел қорғаны батырмын, Бірге туған бауырым Төрехандай ініме Қорған бола барамын. – Ей, Егізбай, Сегізбай, Өтірік айтып алдама, Анаңды, шіркін, арбама. Туған шешеңді алдайсың, Мақшарға не деп барасың 200 Жаратқан Жаббар Аллаңа? Шайтан кірді кеудеңе, Жеделіңнен танбайсың. Жаратпаймын түріңді Екеуіңде он қару, Төреханға арнайсың. Шамаң келсе жалғыздың Қанын ұрттап жалмайсың. Өтірік айтпа анаңа, Емізген ақ сүт мамаңа. 210 Темірхан атаң өлгесін, Хан болған шығар Төрехан, Байтақ елге жана да.

Кəрге мінген ажарың, Не жүріске жүргенің Танып тұр көңілім назарың. Суытуға барасың Сəуленің қызық базарын. Қайыруға барасың Жас тілектің қажарын. 220 Айтқан шығар бір залым Төрехан бала хан болған Азғырумен хабарын. Тілімді алсаң, сындырма Бауырыңның назарын. Екі балам, сындырма Шын тілегін сағымды, Өшірдің бастан бағымды. Ашуланып арлансаң, Ініңнен алып берейін 230 Таласқан, балам, тағыңды. Төреханжанға барайын, Барып тілеп қарайын. Арланғаның тақ болса, Төреден сұрап алайын. – Ей, Қарашаш, алжыған, Жасы жетіп қажыған, Сөзіңе құлақ салмаймын. Қолымдағы көк алмас Төреханға арнаймын. 240 Ол жалғыз да, біз екеу, Қу бастың басын жалмаймын. Айналдырма, Қарашаш, Сапарымнан қалмаймын. Жау жақыннан табылды, Ажалды соған арнаймын. Бұл қорлыққа көнгендей, Қарашаш шешем, қандаймын?!

– Көзімнің жасын көр, балам, Шын тілегім бер, балам. 250 Жығыла тілек тіледім, Бермеген тілек нең, балам? Ақ сүт берген мен едім, Ішімнен шыққан сен едің. Екі шырақ, керегім – Төрехан бөтен кісі емес, Мен үшін таста жеделің. Екеуің үйде жата бер, Төрехан мінген алтын тақ Ініңнен алып келемін. 260 – Қалдырып жолдан былшылдап, Сындыра берме сағымды. Байлаймын деме бағымды, Жеделге мінген шағым-ды. Суығасын көңілім, Елдікпен алман тағымды. Шын қаһарға мінгесін Келтірмей қайтпан жазымды. – Жығыла тілек тіледім, Тілегімді бермейсің, 270 Көзімнің жасын көрмейсің, Қисық істі жөн дейсің. Нағашысы Төрехан – Хан сұлтан еді Нұрадын, Айтулының өзі еді. Төрехан жалғыз беренім Соның нəсіл көзі еді. Төрехан бала хан болса, Жаман менен жақсының Бəрін бірдей көреді. 280 Қара қылды қақ жарып, Əділ төре береді. Пақыр менен міскінге

Төренің тиер себебі. Егізбай егер хан болса, Қазіргі сиқы мынау ғой, Елді басып жер еді. Тілек тілеп зарладым, Тілекке құлақ салмадың, Сөзімді қабыл алмадың. 290 Көзімнің жасын көрмесең, Қолымды теріс жаяйын, Теріс бата қағайын. Пиғылың арам болған соң, Балам деп неге аяйын? Жеделің қабыл болмағыр, Бұл дүниеде оңбағыр. Төрехандай төрені Əулиелер қолдағыр, Бабалары қорғағыр! 300 Ер ашуы қызады, Айтқан сөзі Қарашаш Ерлердің жанын сығады. Өзінің тапқан шешесін Екі батыр қуады, Қамшыменен сабады. Шашынан алып шыңғыртып, Қос бұрымын жұлады, Табанда ұрып жығады. Екі бала қамады, 310 Қамшылап қуып сабады. «Батыр болсаң, сондай бол» – Ананың басын жарады. Қарашаш ана басынан Сорғалап қан ағады. Қатты таяқ зарпынан Қарашаш сұлу талады. Ұрып жығып шешесін,

Сəуленің алтын ордаға Екеуі кетіп барады. 320 Қарашаш сонда жылады, Көзінің жасын бұлады. Көзден аққан ыстық жас Омырауын жуады: – Тоғыз ай, он күн көтерген Еңбекті анаң мен едім. Өзімнен туған перзентім Ізгілік етер деп едім. Қара жүрек арам ит, Анаға жоқ керегің. 330 Ақ сүтімнің айы ұрсын, Хазіреті баба ұрсын, Еңсеңнен басып тағы ұрсын! Осыны айтып Қарашаш, Қос бүйірін сығады Көзінің жасын бұлады, Орнынан талып тұрады. Ордасына өзінің Асыға қадам ұрады. Бір қайнысын тауып ап: 340 – Астыңа ат мін, – деді, Қарыңа қамшы іл, – деді. Төреханның ордаға Шабарман боп жүр, – деді. Төреханның ордаға Шабарман боп бара көр, Айтқан тілім ала көр. Екі ағасы тақ жаулап, Өлтіруге барады. Қапыда төре қалмасын, 350 Құлағына сала көр! Жеңгесінің бұ сөзін Қайнысы мақұл алады,

Атына қамшы салады. Төбеден жұлдыз ауғанда, Таң сімері жауғанда, Төрехан жатқан ақ орда Ішіне кіріп барады: – Төрехан, құлдық, алдияр, Елдің ханы сен, – деді. 360 Қарашаштай анаңның Хабаршысы мен, – деді, Сөзге ұлықсат бер, – деді. Хан болғаның есітіп, Егізбай мен Сегізбай Анаңа билік бермеді. «Өлтіріп, басын алам» деп, Жалаңдап сұмдар өрледі. Келіп қалар ұзамай, Абайсыз жатпай ордада, 370 Қамданып, ханым, көр, – деді. Төсегінен Төрехан Шошынып сонда тұрады. Шешесі жатқан бөлмеге Төрехан қадам ұрады. Хабардың түрі тым жаман, Баланың сағы сынады. Есіткеннің баршасын Сəулеге баян қылады: – Сəуле, анам, сен, – деді, 380 Жалғыз балаң мен, – деді, Əже, ақыл бер, – деді. Хабардың түрі тым жаман, Жалғыз балаң қысылды. Бере ме деп ойлаймын Дұшпан залым қысымды. Жылы жаздың ішінде Сары аязды қыс қой бұл. Жаратпаймын пішінін,

Əжептеуір іс қой бұл. 390 Хабар жалған болмаса, Қиындық басқа төніп тұр. Осындай зауал жаман іс Жалғыз ұлың көріп тұр. Атадан қалған алтын тақ Өлтіріп мені алам деп, Егізбай мен Сегізбай Жаушылықпен келіп тұр. – Темірхан атаң өлгесін, Халқың тақты бергесін, 400 Ел алдыңнан өргесін, Сен падиша болғасын, Басыңа бақыт қонғасын, Егізбай мен Сегізге Халқың хабар салмаған. Екі тума ағаңды Мəжіліске алмаған. Хан боларда, қарағым, Ағаңа хабар бармаған. Өкпеменен екі ағаң 410 Тағыңды сенің арлаған. Егізбай мен Сегізбай – Бұлар да ердің данасы. Азғыруға халқыңнан Арам ниет бір залым Айтқан шығар шамасы. «Түбі бірге түтпек жоқ, Жат болмайды деген сөз Бір кісінің баласы». Баланың қорған панасы – 420 Ата менен анасы. Інінің қорған панасы – Алдында өскен ағасы. Бауырына шыдай ма Бір кісінің баласы?

Араз болып адассаң, Дұшпанның қанар табасы. Туысқанға жаттық жоқ, Өзің ойлап қарашы. Егіз бен Сегіз екі ағаң 430 Көңілі сенен қалмасын, Көңіліне қайғы алмасын. Көзімнің ақ пен қарасы, Тілімді алсаң, шырағым, Екі ағаңа сене көр. Аға – басшы, сен – қосшы, Айтқанына көне бер. Арланғаны тақ болса, Өз қолыңнан бере көр! – Ана, айтқан сөзіңе, 440 Мақұл деп жауап берейін. Егізбай мен Сегізбай – Бірге туған екі ағам Сірə де бөтен демейін. Елшілікпен келсе егер, Атамнан қалған алтын тақ Ықтиярыммен берейін. Дұшпандықпен келсе егер, Қорлыққа қалай көнейін?! 450 Сауыттан тон жамылған, Қуарып беті қабынған. Арамдық залым ниетке Жүректері малынған. Бес қаруын сайланған, Алмас өткір қайралған, Белге қылыш байланған. Қолына жебе, найза алған, Шамырқанған, шамданған, Қаны қайнап арланған. 460 Ентіктіріп тұлпарын, Егізбай мен Сегізбай –

Екі батыр желікті. Қан құйылып көзіне, Тарылып алқым демікті. Желігіп те демігіп, Сəуленің алтын ордаға Екеуі жетіп келіпті. Даярлаулы қаруы, Қақпасына орданың 470 Емініп жетіп барулы. «Орда ішінде кім бар?» деп, Жынданып айқай салулы. Айқайлаған дауысы Төрехан менен Сəуленің Құлағына барулы. Құлаққа дауыс жеткесін, Төрехан төре саналы Терезеден қарады. Көрді сонда жас дана 480 Егіз бен Сегіз ағаны. – Ініге аға серік-ті, Сəуледей асыл анамыз, Екі балаң келіпті. Ажар-түсі тым қату, Бұлар неге желікті? Атасы басқа жаттай-ақ Үйіріп қолда найзасын, Терезеге төніпті. Тума болса екеуі, 490 Үйге неге келмейді? «Жасы жеткен анам» деп, Неге сəлем бермейді? Қанша тума болса да, Бұларға көңілім сенбейді. Дұшпандықпен келсе олар, Жалғыз да болса қарашың Қорлығына көнбейді.

– Төрехан, шық! – деп Егізбай Қақпадан айқай салып тұр. 500 Ақылмен байқап қараса, Дұшпандығы анық-дүр. Сонда Сəуле сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: – Алыстан емес жақыннан, Жаттан емес туғаннан, Жауың, балам, табылды. Жауың жақын болғасын, Тартпа, балам, қарыңды. Кеудеден жаның кеткенше, 510 Қолдан берме арыңды. «Туысқаным, інім» деп, Түрі жоқ сені аяған. Ол екеу де, сен жалғыз, Сескеніп бойың баламан. Жасық туған ұл болсаң, Тегімнен бол садағам. Ер жүректі болмақ жоқ, Кекті жерде қарыспай, Дұшпанмен қарсы алыспай. 520 Жақыннан дұшпан болғасын, Қаса жасық болмасаң, Жалғызым, қойма жанышпай. Шешесінің бұл сөзі Ерге қайрат береді, Бойына жігер толады. Булығып ыза-ашуға, Теңізде асау толқындай Жүрегі тулап соғады. Қаһарға бала тынады, 530 Бой, денесі қызады, Көзінен ұшқын шығады. Бес қаруын асынып,

Қақпа аузында сұмдарға Төрехан қадам ұрады. Төрехан сонда сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: – Туысқан ағам – сен, – дейді, Туған інің – мен, – дейді. Ат үстінен, қос батыр, 540 Түспегенің нең? – дейді. Сəуледей асыл анаңа, Түсіп сəлем бер, – дейді. Тіл қатпады қос батыр, Екі жақтан қамады. Өлтірмекке ұмтылды Төрехандай баланы. Бірақ Төре қынаптан Суырып қанжар алады. Олар екеу, бұл жалғыз, 550 Қарсы келіп қалады, Көздері оттай жанады. Тоғысып қайта келгенде, Жақындай тағы бергенде, Сегізбайдың санына Төрехан қанжар салады. Бірге туған бауыры Өлтіруге аяды. Қанжар тиген Сегізбай Санын басып құлады. 560 Кенет батыр Төрехан Алыса кетіп Егізбен, Астына бүктеп ұрады. Таянғанда қанжары Алқымына Егіздің, Арасына бұлардың Сəуле келіп құлады: – Төрешім, балам, сен, – деді, Сенің анаң мен, – деді. Бөтен емес, өз ағаң –

570 Егізбай мен Сегізбай. Ашумен бір іс істеген Ағаңды жықтың күшпенен. Бұрынғыдан нақыл бар «Түбі бірге түтпеген, Сауғаға жанын бер» деген. – Бопса қылған аға еді, Кешірейін, көнейін. Анам, тілек тіледің, Мұның бөтен демейін. 580 Өкпелеген ағамның Жолына тағын берейін. Туысқаным, екі ағам, Ордаға түс те, қонақ бол, Құрмет етіп көрейін! Ордаға кілем салдырды, Үстіне мақпал жайдырды, Алуан тағам алдырды. Қонақ етіп құрметпен, Арақ пенен шарапқа 590 Екі ағасын қандырды. Татулыққа той етіп, Малды түрлеп сойдырды, Халықты жиып той қылды. Келген жанның бəріне Тағам, шарап қойдырды. «Достасқанды көрсін» деп, Қарашашқа тезінен Жіберді шабар «келсін» деп. Егізбай мен Сегізбай 600 «Жалғызды жазым етті-ау» деп, Отырған жылап еңкілдеп, Көзінің жасы мөлтілдеп. Шабар хабар бергесін, Қуанып көңілі еркіндеп,

Үш баланың достығын Қарашаш сұлу ойға алып, Қуаныш ойын толқытып, Ақылмен тоқсан толғанып, Сəуленің мекен ордаға 610 Қарашаш жүрді жолданып. «Қарашаш қашан келед» деп, Сəуле менен Төрехан Жолын күтіп қарады. Күн еңкейіп келгенде, Мінген аты Боз тұлпар, Қамқадан асыл кигені, Достасқан үш перзентін Көруге көңілі боп іңкəр Төрехандай ұлына 620 Шашуға деп қондырып Иығына ақ сұңқар, Астындағы Ақбозын, Ескен желдей сулатып, Қос танауын пырлатып, Ел көңілін қуантып Сарыжаның жебе оғындай Қарашаш келіп қалады. Сəуле менен Төрехан Алдынан күтіп алады. 630 Қарашашқа құрметпен Бел бүгіп, қолын жаяды. Ақбоз аттан түсіріп, Сүйемелдеп екеуі, Ордаға алып барады. Қарашаш кірер ордасын Кілең қызға бақтырған. Кілем жайып үстіне, Хош иісті шаштырған. «Ордасы көркем болсын» деп,

640 Ақ мақпалдан жаптырған, Гауһардан шамдар жақтырған. Үй ішіне келгесін, Балаларын аман көргесін, Төрехандай баланың Саулығына сенгесін, Егізбай мен Сегізбай, Төреханмен үшеуін Қарашаш сұлу шақырды: – Егізбай мен Сегізбай, 650 Қара ниет неме едің, Ақылсыз, мисыз кем едің. Төрехандай баланың Қанын төгіп өлтіріп, Тағын алам деп едің. Қайғылы мені еткенде, Ұрып жығып кеткенде, Екеуің де ер едің. Төрехан жалғыз, сен екеу, Айтқаныңа жетпедің. 660 Ақ сүт берген анаңды Сыйлап құрмет етпедің. Ақылсыз, мисыз жарымсың, Анаңды сабап өктедің. Тоғыз ай, он күн көтерген Еңбегім босқа кеткенің. Ісіне қарап іс қылмай, Жаулық қылған жақынды Төрехандай балам-ау, Өлтірмегенің не еткенің?! 670 Сəуле сонда сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: – Айтқаның жөн, Қарашаш, Əзəзіл шайтан азғырса, Бір-біріне тума қас,

Жастықпен артын ойламас. Адасып азған күнінде Араз болып кім тұрмас?! Уа, Қарашаш, Қарашаш, Татулық шегін шешейік. 680 Атадан қалған үш жетім – Тілегінде өтейік. Жастықпенен болған іс, Кел, күнəсін кешейік. – Күнəңді кештім, шырағым, Үшеуің тату болғасын, Болып та тұр, міне, мұратым. Өмір, заман өткенше, Татулық болсын тұрағың. Осыменен, балаларым, 690 Батамды тамам қыламын! Қарашаштың келген жер – Татулыққа той етіп, Халық қызық көрген жер. Көп жиналған халқына Қарашаш, Сəуле бəйбіше Алтыннан шашу берген жер. Жасы жеткен қариялар Достығының ерлердің Шашуы деп ат алды. 700 Шашу елге беруге Қысырақ бөліп, мата алды. Тізе бүгіп, қол жайып, Балалар елден бата алды. Алтын табақ атқан күн, Ел қызыққа батқан күн. Бірлігіне үш ердің Қарашаш, Сəуле бас қосып, Табақтап алтын шашқан күн. Халық қызық көрген күн, 710 Тумаға тума сенген күн.

Достығына баллардың Есепсіз шашу берген күн. Егізбай мен Сегізбай Тумасымен табысып, Достасып құшақ жайған күн. Екі тума ағасы Сияпат, сыйлық алысып, Ырзаласып қоштасып, Екеуі қайтты аулына 720 Арқызыл мен Сарқызыл Қос тұлпармен жарысып. Дана Сəуле қасында Қарашаш сол күн қалады. Ерлігіне Төренің Ана кеулі толады. Шыққаннан соң аулаққа, Егізге Сегіз сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: – Ай, Егізбай, басшымсың, 730 Батыр, сенің не еткенің? Алдағанға алданып, Қалай болды кеткенің? Серт ойлаған ағасың, Сынық болды ерлікке, Мақсатты тамам етпедің. – Тұлпар міндік баптаулы, Ұшқырлы найза саптаулы, Өткір алмас таптаулы, Қынапқа қылыш қаптаулы. 740 Алдап едім, Сегізжан, Дұшпандығым сақтаулы. Ат басын кейін бұралық, Ат – жігіттің қанаты. Ұрлап алып Қара атын, Қос қанатын қиялық.

Жедел еткен жігітке Осы болар лайық. Бұ секілді зəбірге Не себепті шыдайық. 750 Ойлаған ойға жетейік, Бірге туған бауыры Қарындасы Ханбибі Ұрлап алып шіркінді, Шын қайғылы етейік. Көрген қорлық баршасын Қараманға баяндап, Іштегі сырды шешейік. Сонда Сегіз сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: 760 – Су тасады сағадан, Ақыл өсер ағадан. Айтқаныңның бəрі жөн, Қара көркей Төрені Туысқа тіпті санаман. Сенің айтқан сөзіңді Егізбай, көңілім қалаған. Қара ат пенен Ханбибі Ұрлап алып екеуін, Бүгін-ақ шығып кетейік 770 Сəуленің сəнді қаладан. Елдің шығып шетіне, Осы ақылды ойлады. Арамдығын қоймады, Зұлымдыққа тоймады. Бір-бірі сөзін мақұлдап, Қаралдарын қолдады. Пиғылы арам, залым ит Ақырында оңбады. Түн ортасы болғанда, 780 Екеуі келіп торыды Сəуленің сəнді орданы.

Сонда Егізбай сөйледі: – Жеделге кім нық тұрса, Бəтуалы ер, – деді. Уəдені, Сегізім, Берік ұстар жер, – деді. Ұйықтаған ба Төрехан, Көзіңменен көр, – деді, Көріп хабар бер, – деді. 790 Ағасының айтқанын Інісі қабыл алады. Төрехан жатқан ордаға Ұрлана басып барады. Терезеден көреді Ұйқыда жатқан дананы. Қатты ұйқысын біледі, Алып-ұшып жүрегі Егізбайға асығып, Бүкшеңдеп басып жүреді. 800 «Төрехан ұйықтап жатыр» деп, Қуанады, күледі. Қара ат пен Ханбибі Ұрлап кету – тілегі. Қара атты баққан сарайға Егізбай бұғып барады. Топсасынан талқандап, Қақпа есігін шабады. Қарға жүнді қара атты Екеуі ұрлап алады. 810 – Ей, Егізбай, ағайым, Түрікпеннің еліне Жүру болды тағайын. Алмасты қайрап алайын, Жолда біреу тап болса, Кім екенім білдірмей, Шықшыттан басын қағайын.

Терезесін талқандап, Аузы-басын таңайын. Осы арада күтіп тұр, 820 Ханбибі атты ханшаны Өзім-ақ ұрлап алайын. Ұлықсат алып ағадан, Алмасын қайрап алады. Ханбибі жатқан орданың Терезеге барады. Қыз күзеткен азамат Сегізді көріп қалады. Ұстауға жақын келгенде, Қанішер залым Сегізбай 830 Алмасымен шабады. Қапыда қан боп бейшара, Қылыш тиіп құлады. Терезені қиратып, Ұйқыда жатқан жерінде Бибіні ұрлап алады, Аузы-басын таңады. Еш дыбысын шығармай, Бауырына алып барады. Қыз бен атты алғасын, 840 Екеуінің көңілі өседі. Залымдықпен жауыздар Дегеніне жетеді. Талақ салып халықты, Елден шыққан сұрқия Егізбай мен Сегізбай Сол түннің-ақ ішінде Түрікпен жаққа кетеді. Түн ортасы болғанда, Төбеден жұлдыз ауғанда, 850 Сегізбай шапқан күзетші Есін жиып алады.

Ақыл тоқып көңіліне, Жан-жаққа көзін салады. Демі бітіп, алқынып, Мойнынан қан ағады. Əр бұтаға сүрініп, Қан жылыстап шұбырып, Төрехан жатқан ордаға Сүйретіліп барады. 860 Төреханның құлағы Ыңырсыған дауысын Ұйқыда жатып шалады. Ұйқысынан оянып, Көтеріп басын алады. Аласұрған шыбын жан, Үсті-басы қызыл қан Аққан судай жылыстап, Қойынына құйылған. Күзетші сонда сөйлейді, 870 Сөйлегенде бүй дейді: – Халықтың ханы Төрехан, Басыма қорлық жетті ғой, Асылы арам жаман ит – Егізбай мен Сегізбай Түп-түбіме жетті ғой. Қарауылда тұрғанда, Иықтан шауып кесті ғой. Сарайға барсам, Қара ат жоқ, Атыңды алып кетті ғой. 880 Арам жедел қуған ит, Ел батасын бұзған ит Ақылсыз, Құдай ұрған ит, Асылы жақсы атадан Азғын болып туған ит Уағдадан тайып, ант ұрып, Абыройын төкті ғой.

Төрехан сонда шамданып, Ашуланып, сандалып, 890 Қара ат тұрған сарайға Жүгіріп барды қамданып. Аңсызда іс өтіпті, Адалдықтан көңілі жоқ, Арамнан еткен кəсіпті Егізбай мен Сегізбай Мақсатына ойлаған Зұлымдықпен жетіпті. Талқан қылып есігін, Қара атты алып кетіпті. 900 Орала беріп Төрехан, Ханбибі жатқан сарайдың Терезесін қираған Көзі көріп қалады. Алып-ұшып жүрегі, Жүгіріп шапшаң барады. Бірге туған Бибідей Қарындасы тағы жоқ, Қайғымен Төре жанады. Тұла бойы тітіреп, 910 Алғыр бүркіт секілді Қарыс түсіп қабағы, Жынданған пілдей шамданып, Сəуле менен Қарашаш Анаға жетіп барады, Бара сауал салады: – Қарашаш, Сəуле анам-ай, Егіз бен Сегіз балаң-ай, Істеген ісі жаман-ай. Қорлығы еске түскенде, 920 Ішім оттай жанады-ай. Екеуі ұрлап кетіпті Атамнан қалған Қара атты, Ханбибідей баланы-ай!

Миығыма мұз тоңып, Бұрылмастай күн болды. Қапа қалың қар жауып, Қайрылмастай күн болды. Жарқыраған жарық күн Қараңғы түнек түн болды. 930 Қайғырамын қапамен, Ер басыма сын болды. Көңіліме дақ түсіп, Көкірегім кір болды. Арт жағыма қарасам, Өткел бермес терең жар, Асырмас алдым қыр болды. Қара орманым – жиғаным, Ақырында тұл болды. Қаптан биік Қаратау 940 Үстіме менің құлады. Жан сүйегім сықырлап, Қабырғам күйреп сынады. Ашу қысқан көңілім Қайда барсам тынады?! Екі сұмның азабы Жас кеудемді сығады. Бірге туған бауырым, Бауырым еске түскенде, Қайғының көрем ауырын. 950 Иесіз қалар екі анам, Алтын орда ауылым. Жауға кеткен секілді Үйрек жүнді оттасым, Қарға жүнді қаттасым, Серпіп қаққан қанатым, Ханбибідей бауырым, Осы айтқаным анық-ты. Тума қорлық бергесін, Ашумен Төрең зарықты. 960 Ханбибі мен Қара атты

Екі ағам ұрлап алыпты. Бауырым жауға жіберіп, Көрмен сəуле-жарықты. Ұлықсат бер, іздеймін, Естісін халқым даңқты. Əркімге де бақ керек, Патшаларға тақ керек. Ақ сүт берген екі анам, Төреханға ат керек. 970 Сонда Сəуле сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: – Саспа, балам Төрехан, Енші атың арнаулы Көрінбей жанға бағылар. Қайғы шекпе, жалғызым, Мінуге тұлпар табылар. Өзің аман қалғасын, Жат-жұрттыққа жаралған Жауға кеткен бір қызды 980 Қумай-ақ қойсаң не қылар?! Ақыл салсаң анаңа, Еш қайғырма, құлыным, Қарға жүнді қара ат пен Ханбибідей балаға. Өзің аман қалғасын, Қара ат пенен Ханбибі Төрехан сенен садаға! – Сұрама, анам, тіл алман, Енді мұнда тұра алман. 990 Жақсылық пенен жамандық Жазған шығар бір Аллам. Қаһарлансам, жау қалмас Белімдегі құралдан. Етегін түріп жау қашар Балаң салған ұраннан.

Сыр алдырып дұшпанға, Сірə да, шешем, сыналман. Ханбибіні алып қайтармын Жасанған жау құралдан. 1000 Қайтпаймын алған бетімнен, Тіл алман, анам, тіл алман! Екі анасы қасында, Атты баққан сарайға Батыр Төре келіпті. Ардақтап баққан тұлпарды Өз көзімен көріпті. Төңкерілген сауыры, Келбетті құла келіс-ті. Денесінің бəрі тең, 1010 Қабырғасы шеңберлі, Жоны тұтас тегіс-ті. Арпа менен сүт беріп, Бағып Сəуле мас қылған. Уайымсыз тұлпарды Жақсы баққан, шат қылған, Торқадан жабу жаптырған. Шылбырына Құланың Жібектен есіп тақтырған. Қос құлағын тігілткен, 1020 Ортекедей ойнатып, «Құланың көңілі өссін» деп, Еш адамға көрсетпей, Оңашада жүгірткен. Кем бақпаған анасы Қарға жүнді Қара аттан. «Керек болса мінсін» деп, Бабыменен жаратқан. «Жалы жұмсақ болсын» деп, Жез тарақпен таратқан. 1030 Көтендігі шығыңқы, Келбеті артық əр аттан.

Қос жұдырық сиғандай Үңірейген сағақтан. Жал-құйрығы салынған, Азырақ аттың еті ауыр Жоны майға малынған, Ардақтап жақсы бағылған. Төрехан ердің бағына Қулықтан құла табылған. 1040 Асығып тұр Төрехан Құла атқа мініп алуға, Тезірек жауға шабуға. Ізгі қолын беруге Қапаста жатқан бауырға. Құлашаның басына Алтын жүген салады. Ширата күміс құйысқан Нақышты ерге тағады. «Түгіне жұмсақ тисін» деп, 1050 Мақпал тоқым салады. Еріттеп алып, саймандап, Атын сынап қарады. Тұрманы атқа жарасқан, Батырға тұлпар жағады. Аттың көзін жайнатып, Ауыздығын шайнатып, Құрығыменен ойнатып, Олай-былай сыдыртып, Ортекедей жүгіртіп, 1060 Құлын сауыр, құлан жал Ерекше белін бүгілтіп, Атты баптап алыпты. Көңілінде қалмай уайым, Қуанғаны ердің анық-ты. «Рұқсат бер, анам» деп, Қарашаш пен Сəулеге Бала тілек салыпты.

– Анаңның тілін алыңыз, Астыңа Құла ат мінгесін, 1070 Кетпес жауға арыңыз. Хабарсыз жатқан халқыңа Бүгін хабар салыңыз. Ханға лайық сол болар, Əскер жиып алыңыз. Құралданып қол жиып, Салтанатпенен барыңыз. Ақылменен ойласам, Осы болар сəніңіз. Анасының бұл сөзін 1080 Төрехан мақұл көреді. «Жиылсын, – деп, – азамат», Халқына əмір береді: – Елімнің батыр ұлдары Алмас қару қайрасын! Атқа мінген азамат Біреуі кейін қалмасын! Жеделге мінсін байтақ ел, Ат жүйрігін таңдасын! Елге əмір салыпты, 1090 Ерлерін жиып алыпты. Қаруланып келді ерлер Атағы шыққан даңқты. Қарашаш сонда сөйлейді: – Қайырлы болсын, шырағым, Жинаған батыр жолдасың. Нағашыңның ескі əруақ Қысылған күнде қолдасын. Қастық қылған дұшпаның Бұ дүниеде оңбасын. 1100 Əруағы бабаңның Еңсеңе келіп орнасын. Дұшпандық қанша қылса да,

Асылы бірге түрікпен Қараманның талқандап, Бұза көрме ордасын! Жабдықтап ерлер ат мінді, Ат құйрығын шарт түйді. Жарқылдап күнге найзасы Сапар шекті, жол жүрді. 1110 Тыным алмай күндіз-түн, Азғана емес мол жүрді. Төрехан батыр алдында, Артында қалың қол жүрді, Түстік жерге соң жүрді. Күндіз жарыс, аударыс, Түнде айтыс, өлең-жыр, Көңілі шад боп жүрді. Қол алдында Төрехан Атын сынап алуға, 1120 Санға қамшы басады. «Шүу» дегенде жануар Арандай аузын ашады. Əрі-бері шапқан соң, Ақ көбігін шашады. Белес-белес қырқадан Соққан желдей аңқылдап, Жануар құла асады. Төрт аяқты аңдарды, Тура келіп кеткенін 1130 Тұяғыменен басады. Сапардың жүрген орнына Тұяқпен қағып жөнелді. Аң кездессе жолында, Шаңын-шаңға қосулы. Киік пенен құланның Алдынан орап тосулы. Жүрген жері жол болып, Қазылып ордай осулы.

Бір құлағы тігіліп, 1140 Бір құлағы жығылып, Ақ маралдай бүгіліп, Сауырынан аққан тер Құндыздықтан құйылып, Тебінгісі терлейді. Шапқан сайын өрлейді, Құлашын жайып сермейді. Қатар ұшқан қаз бен қу Қапталына ермейді. Жоны қызып жануар, 1150 Сай-саланы көрмейді. Кекіл қағып шұлғыды, Орғып жануар құлаша Оқ жыландай ырғыды. Жал-құйрығын жел соғып, Жұлдыздай аққан сырғыды. Бір жабынды астынан Шыға келіп бір түлкі, Бұлаң етіп жөнеді. Астындағы тұлпарды 1160 «Жетпеймін бе бұған» деп, Тебінгіден тебеді. Соғарына түлкіні Сол бойымен Төрехан Бір төбеге жеткенде, Қырық қыз нөкер қасында, Қараман қызы Ақмаржан Қарсы шыға келеді. Ат сабылтып далада, Түлкі қуған жолшыны 1170 Ақмаржан да көреді. Көреді де бір қызға: «Шақыр, – деп, – ана жолшыны» Ханша əмір береді. Алып келді нөкер қыз

Ханның қызы ханшаға Тақ иесі Төрені. Сонда Маржан сөйлейді, Сөйлегенде бүй дейді: – Жолаушысың, жас түлек, 1180 Сияғыңа көз салсам, Нəсілі тұқым ақсүйек. Батыр, саған кездестім, Тілеймін саған бір тілек. Көріселік, жас жігіт, Ұсынып тұрмын ақ білек. Намыс буған Төрехан Сөзін қабыл көрмеді. Жалынып тұрған Маржанға Ұсынып қолын бермеді. 1190 Айласы артық Маржан қыз Толғанып сонда сөйледі: – Бел, бел асқан, бел асқан, Беліңе садақ жарасқан. Астыңда тұлпар Құла ат Түн қатырып жаратқан. Əруағың аспанда Бұлттарменен таласқан. Жалғыз атты жолаушы, Жөніңді айтшы, кім едің 1200 Ел-жұртыңнан адасқан? Артық туған Төрехан Сауалын қабыл көрмеді, Қызға жауап бермеді. Ханның қызы ханшаға Паңсынып көңіл бөлмеді. Сонда Маржан сөйлейді: – Айтпасаң да білемін, Асылың – төре, сүйегің. Менің жездем – Темірхан,

1210 Сен – сонан туған жиенім. Қарашаш пенен Сəуленің Бөтен демеймін тілегін. «Ханбибіге келер» деп, Қасыма ертіп қырық қыз, Алдыңнан күтіп жүр едім. Қайырлы болсын жол, – деді, Сапарың болсын оң, – деді. Жемісті ағаш ішінде Алтыннан тіккен шатыр бар, 1220 Сонда қонақ бол, – деді. Төрехан сонда сөйлейді: – Е, Ақмаржан, Ақмаржан, Айта берме сөзіңді, Сөз сұрайтын кезім-ді. Алдаймын, – деп, – амалмен Сала берме ебіңді. Ұстай келдім екі ұры – Егіз бенен Сегізді, Талқандай келдім төріңді. 1230 Қарамандай ханыңа Бере келдім зəбірді, Көрсетпей қайтпан көрімді. Төреханның бұл сөзін Тыңдаңыз да сеніңіз. Қарамандай əкеңе «Ауыр қолмен Төрехан Келді» деп хабар беріңіз. Болсын осы тау басы – Соғысатын жеріміз. 1240 Қараман болса теңдесім, Егізбай мен Сегізбай Қорыққанынан бермесін. Бермес болса ерлерді Осы таудың басында

Əскерін жиып кездессін. Батыр болса шамданар, Əскерін жиып қамданар. Жиенін қолдан беруге Хан Қараман арланар. 1250 Арлансын да шамдансын, Соғысқа ертең қамдансын, Ерлерін жиып қармансын. Егер хабар бермесем, Қапыда ісім өтті дер. Аңсыз жатқан күнімде Елімді əлек етті дер, Ұрланып шауып кетті дер. Ханның Маржан шырағы Төреден сағы сынады. 1260 Қараманның ордаға Атының басын бұрады. Қырық жолдас қасында, Əкесінің алдында Қол қусырып тұрады. Ажары кеткен ақ жүздің «Неге түсің қашты?» деп, Қызынан хан сұрады: – Ардақты қызым, базарым, Неге кетті ажарың? 1270 Есіттің бе, шырағым, Бір жамандық хабарын? Сайранға шығып жүргенде Біреу зəбір көрсетіп, Сынды ма сонан назарың? Маржан сонда сөйлейді: – Қайғырып, əке, келгенім, Қаһарлы дұшпан көргенім. Айдаһардай ысқырған Айбатты көріп шерледім,

1280 Қарыспа туған паң көрдім. Темірхан ұлы Төрехан Ашуы қатты хан көрдім. Қылышынан қан тамған, Найзасынан зəр тамған. Егіз, Сегіз, Ханбибі Қарасын іздеп ел торған Жас арыстан жан көрдім. Қаһарлы қабақ түйгені, Астына құла мінгені, 1290 Болат сауыт кигені, Бес қару түгел ілгені, Жеріңе басып кіргені. Қолыңнан жоғын бермесең, Ордаңа анық тимегі. Тусам да нашар анадан, Сөзіме, əкем, көн, – деді. Халық аман, бас сауға, Егіз, Сегіз, Бибіні Өз қолыңнан бер, – деді. 1300 Айтқаныма сенбесең, Өз қолыңнан бермесең, Не қылғанын Төренің Ертеңгі күн көр! – деді. Қараман сонда сөйлейді: – Ел шегесі хан болар, Қаһарланса, əкеңнің Жауға алды тар болар. Ажал қуған Төрехан Тиіп көрсін осыдан, 1310 Кеңшілікке зар болар. Қорғалап келген жиенді Қолдан бермек ар болар! Ел басшысы əкеңе Жаббар не жар болар! Келді деп жаушы саспаймын,

Қонағымды сақтаймын. Ат жүйрігін баптаймын, Жасағымды саптаймын. Көк сүңгіме ту байлап, 1320 Жалғыз атты жолшыдан Қара бет болып қашпаймын. Нөсердің қара бұлтындай Түнеріп келіп төбеден, Табанға салып таптаймын. Өлімтігін қаңғының Түрікпендегі көп төбет Алдына сүйреп тастаймын. Ашу буған Қараман «Жиылсын, – деп, – алаңға!», 1330 Еліне əмір таратты. Ханның берген əмірі Лезде елге тарапты. Намаздыгер болғанда, Жиылып болған ел-жұртына Қараман сонда сөйледі. Сайлаулы қару-жарағы, Əскерлерін санады. Көп жасақтың ішінен Таңдап жүріп Қараман, 1340 Алты жүзін алады. Қараман сонда сөйлейді Тоқталып тұрған сапына: – Уа, ержүрек ұландар, Құлақ сал менің жарыма! Жеделденіп жауға ти, Түсіріңдер Төрені Өлімнің құрсау торына! Қаңғырып жүрген жалғыздың Салыңдар сауал жанына. 1350 Ашыққан иттер тойынсын Еті менен қанына!

Хан əмірін екі етпей Халыққа міндет – тіл алмақ. Жиылды əскер құралды ап, «Алла-Алла» деп ұрандап. Ертеңгі күн сəскеде Ерлердің шебі сыналмақ. Ертең сəске болғанда, Қараман, Төре қолдары 1360 Бір-біріне қаптады. Астарында аттары, Ауыздығы қаршылдап, Дүбірінен жер қалтылдап, Құтырып, орғып аттады. Құс боп ұшты аспанға, Тұяғы тиген тастары Ерегіскен екі жақ Өңмеңнен көз қадасып, Кірпіктерін қақпады. 1370 Жақындап қарсы келісті, Сүңгісін дəлдеп дұшпанға Ұмтылып атын тебісті, Бір-біріне төністі. Көп алдында Төрехан Түнеріп нөсер бұлтындай Құладан тұлпар мінген ер, Бес қабат сауыт киген ер. Жалаңдатып найзасын, Ойнатып көкке шүйген ер. 1380 Қараманның қолбасы Жаны шығар бірге жолдасы, Күш қайраттың қордасы, Қаһарбекке қадалып, Қабағын қарыс түйген ер. Ағызған бойы Төрехан Əскерін бастап дұшпанға, Арыстандай тиісті.

Қараманның інісі Қаһарбек батыр сүйікті. 1390 Бұл жау емес бұрын да, Талай жауға тиіпті. Тисе жауын ойрандап, Салыпты талай бүлікті. Бүгін де сондай жынданып, Сар тұлпарын мініпті. Ерге басып төстігін, Күдісті белін бүгіпті. Төрехандай балаға Жыландай көзін тігіпті. 1400 Төрехан мен Қаһарбек Ағызған бойы аттарын Қарсы келіп қалысты. Төрехан мен Қаһарбек Жүрегіне Төренің Сүңгісін салып қалыпты. Жау найзасын дарытпай, Сүңгімен Төре қағыпты. Бірін-бірі ала алмай, Ағып өте барыпты. 1410 Араласты, қолдасты Қаптаған қалың қол енді. Айласы көп өнерлі Екі жақ та айқасып, Қызып ала жөнелді. Екі жақ та екшелген, Жаудан қайтпас берен-ді. Ат үстінде алысты, Қарсы келсе, қасқарып, Семсерменен шабысты. 1420 Ат бөксесін жалт берсе, Көк сүңгіменен шанысты. «Алдырман өлмей жауға» деп, Сарбаздар таймай қарысты.

Қос қаһарман кез келсе, Семсерлерін жанысты. Сынғанда қылыш, найзасы Ат үстінен алысты, Бір-біріне жабысты. Білегі күшті палуандар 1430 Тақымы босты аударып, Ат үстінен алыпты. Реті келсе атынан Жерге түсе қалыпты. Бірін-бірі шалыпты, Алып ұрып, бес бүктеп, Шалқасынан салыпты. Қаһарлы мықты береннен Талай жасақ талыпты. Күн төбеге жеткенде 1440 Екеуі қарсы келгені. Бірін-бірі көргеннен Қаһар мен Төре қос пері Найзаласа бергені. Алдырмас та айласы, Біріне-бірі күшін бермеді. Жекпе-жегі екі ердің Күшейді де өрледі. Екеуі де айлакер, Алар жерін селдеді. 1450 Үйіріп алып шоқпарын, Бірін-бірі ұрады. Ұрғанда шоқпар шыдамай, Сағағынан сынады. Ердің мықты болмағы Басқа қонған бағынан. Қаһарлы ер ед күші асқан Түрікпеннің тобынан. Сағақтан шоқпар сынғасын, Айбалтаға қол салды.

1460 Екі ер де қажыған, Шабысқанда құлаштап, Балта шіркін шыдамай, Сынып түсті сабынан. Шегінісіп тұрады, Қорамсақта жебеге Екеуі қолын сұғады. Жасы үлкен Қаһарбек: Кезек бер, – деп сұрады. Төрехан сонда сөйлейді: 1470 – Түрікпеннің ері едің, Атағың шыққан сен едің. Күшіңе сенген, Қаһарбек, Талайды сойып жеп едің. Еліңе келген қонақ ем, Қорыққаннан, сасқаннан Сұраған кезек нең едің? Көмусіз қалам мен өлсем, Сыйлар сені өз елің. Анадан нашар туған ит, 1480 Қаймықпаймын оғыңнан, Жолсыз да болса көнемін. Қасқайып қарсы тұрайын, Қапы қалмай, дəлдеп ат Қоян жүрек, қорқақ ит, Кезегіңді берейін. Қаһарбек сонда долданды, Төрехандай төрені Атамын деп оңдалды. Тастан өткен жебесін 1490 Толғап-толғап қолға алды. Сарыжаға оғын кереді, Қозы жауырын көктеме оқ Ұзындығы кез еді. Толғап тартып жебесін,

Ататұғын кезі еді. «Алтын ердің қасы деп, Қақ жүректің басы деп, Ажал оқтың тұсы деп, Өлер жерің осы» деп, 1500 Толғай тартып қалады. Үзеңгіге тіреліп, Шіренгенде табаны, Бес қабат берік сауыттың Төртеуін жебе жарады. Бесіншіге жеткенде, Оғы тоқтай қалады. Оқтан есен қалғасын, «Оғыңнан аман қалдым» деп, Толықсып жүзі Төрехан 1510 Сарыжаға жебе салады. Тарс түйіп қабағын, Шірене тартып қалады. Қаһарбек атты қаһарман Оқ қадалып жүректен, Сар тұлпардың белінен Төңкеріліп барады. «Апа!» деп құлап табанда, Топырақты қабады. Күн төбеден ауғанда, 1520 Əскерге жетті Қараман. Астына мінген тұлпардың Жал-құйрығын тараған. Үстіне киген ақ сауыт Көп сауыттан қалаған. Тұяғынан атының Тозаң көкке бораған. Айқайлап кірді соғысқа, Қарт бурадай жараған: Сарбаздарым, жолдас, – деп, 1530 Жау жаққа маған жолды аш, – деп,

Мен тиіссем бəлемге, Қаңғырған төре оңбас, – деп. Қаһарбегім өлгесін, Қимылдамай болмас, – деп. Төренің қанын сімірмей, Қаһарбек орны толмас, – деп, Бас боп өзі Қараман Қыздырды қырғын соғысты. Екі жақтың əскері 1540 Жігермен қайта тоғысты. Найзаменен шанышып, Қылышпенен қағысып, Шоқпарменен соғысты. Қараман ханды көргесін «Əлəһалап» ақырып, Айқайлап ұран шақырып, Түрікпендер өрледі. Төренің қолын жапырып, Бұршақтай жауып түйдектеп, 1550 Қу жебелер атылып, Шуылдасты түрікпен, Əруағын асырып, Төренің қолын қарқынмен Белден-белге қашырып. Төрехан қолы сасады, Сасқан емей немене, Бытырап кейін қашады. Бере алмай төтеп дұшпанға, Үш белестен асады. 1560 Шыға келіп сол кезде, Тосқауылда тосқан ер Майданға қарай ағызып, Атына қамшы басады. Түрікпен көп қолмен Қарсы келіп қалысты. Қынабынан қылышты Суырып-суырып алысты.

Ерге іліп тізгінін, Шылбырды белге шалысты. 1570 Бұлан-талан екі жақ Араласа қалысты. Қанды соғыс болып жүр, Ерегіскен ерлердің Көзіне қан толып жүр. Қараман хан ерлікпен Ел намысын қорып жүр. Топ ішінде Төрехан Қараманды торып жүр. Ашу қысып екі жақ 1580 Толғанды да тебіренді, Өлім дейтін ойда жоқ, Кеуделері желденді. Екі талай соғыста Сыналатын жер келді. Сол уақыттар болғанда, Қараман мен Төрехан Екі сері кез келді. Қарсы келіп қалысты, Бірін-бірі шабысты. 1590 Шабысқанға шыдамай, Балдағынан үзіліп, Қылыш сынып қалысты. Жын қаққандай екеуі, Бір-біріне жабысты, Белдерінен алысты. Қайраты басым жас батыр Қарамандай патшаны Ерінен жұлып алыпты. Алғанмен қоймай Қараны, 1600 Тақымына салыпты. Қысып-қысып қойғанда, Мұрнынан қан ағыпты. Қараман сонда зарлады: – Мен, Қараман батыр текті едім,

Апырмай, менің неткенім?! Өзімнен кіші баланың Тақымында кеткенім. Уа, дариға, дүние-ай, Арманда болып өткенім. 1610 Амалым бар ма, сұм заман Дегеніме жетпедім. Қараманды Төрехан Бөктеріп атқа алады. Шынжырменен шыңғыртып, Берік етіп таңады. Құнан қойдай бөктеріп, Алып кетіп барады. Қалың қолды қасқайтып, Жарып кетіп барады. 1620 Қылышынан қан жосып, Жау қолына ойранды Салып кетіп барады. Өзінің де Төренің Самайынан қан жосып, Ағып кетіп барады. Күн бесінге жеткенде, Жау тозғындап тарады. Дұшпан қолы қашты енді, Бетіне алып қаланы. 1630 Жеткендерін шабақтап, Төреханның көп батыр Қуып кетіп барады. Сол кеткеннен қалаға Кіреді Төре жарағы. Соғысқан жауын қашырып, Жарқылдатып қаруды, Қалаға кіріп барулы, Қол қусырып алулы. Төремен бітім жасауға, 1640 Хан ханшасы Маржан қыз

Халқына хабар салулы. Төреге өзі келулі, Қол қусырып «жиен» деп, Көтеріп аттан алулы. Қызметі ханшаның Төреханға жағулы. Маржан қыз сонда сөйледі, Сөйлегенде бүй деді: – Жаулық қылды, Төрехан, 1650 Егіз бен Сегіз өзіңе. Жау шыдамас батырсың, Садағыңның кезіне. Жаман туған Егіздің Кесірі тиді еліме. «Қонағымды бермен!» деп, Өлім жетті еріме. Қызмет етіп қарайын, Қонақ бол, Төре, төріме. Тілегім бар тілейтін, 1660 Беремісің өзіме? Ойлаған батыр қаралды Егізбай мен Сегізбай Қара көңіл арам-ды. Кесірі тиіп солардың, Мал мен басым таланды. Қаһарың күшті жиенсің, Халқыма бер сауалды Өтінемін, Төрехан, Қанжығаңа бөктерген Қапастан құтқар бабамды?! 1610 Төрехан сонда сөйлейді: – Нағашы, айтқан сөзіңді Енді бөтен демейін, Айтқаныңа көнейін, Тілегіңді берейін.

Ашу кернеп келгенде, Ақыл болмас адамда. Жеделденсе кімде-кім, Берік тұрар қаралда. Бермен қарап жүрерде, 1620 Белге қару ілерде, «Қараманды сақта» деп, Өтініш көп айтқан Қарашаштай анам да! Өтінішін ақтайын, Қараманды сақтайын, Қарашаш үшін, сен үшін. Алжыған атаң Қараны Атпайын да шаппайын. Маған, Маржан, жалындың, 1630 Күнəсін кешіп атаңның, Жалынғанда бағындым. Кеткеніне көп болды, Ханбибімді сағындым. Қызмет етер жеріңіз, Бауыр тəтті-ау жалғанда, Бұл сөзіме сеніңіз. Сағынғаннан аңсаймын, Осы түннің ішінде Бибімді тауып беріңіз. 1640 Ал, Ақмаржан, басшы бол, Сенімен бірге ерейін. Сағынып келдім алыстан, Шырағымды көрейін. Артымнан ерген жалғасым Ақ бетінен өбейін. Сағынғаннан сарғайған Іштен шерді төгейін. «Апар мені!» деп еді, Төрехандай батырды 1650 Қарындасы Бибіге

Маржан бастап келеді. Жиылып тұрған көп халық Жолын аша береді. «Төрехан келді» деген сөз Бибіге жетіп, о-дағы Көкесін күткен жер еді. Бұрын барам дегенде, «Соғыста жазым болар» деп, Жібермеген нөкері. 1660 Қырық қыз жолдас қасында, Төреханды көргесін, Құшақ жая береді. Қарындасын Төрехан Ақ бетінен өбеді. Жүрген бала тарығып, Қайғы-шермен қамығып, Жүрегі тулап, қабынып, Жан көкесін көргесін Шыдап тұрсын нағылып?! 1670 Қуанғаннан жылайды, Көзінің жасын бұлайды, Мауқын басып болған соң, Сəуле менен Қарашаш Аналарын сұрайды. – Сағынғаннан Бибісін Екі анаң тарыққан. «Көреміз, – деп, – қай күні», Ұйқысы қашып зарыққан, Көңілі түсіп жабыққан. 1680 Кеткеніне көп болды Туып-өскен халықтан. Ана мен ел аман-сау, Сəлем жолдап жатқан-ды, Ханбибім, саған алыстан. Амандық сұрап білістің, Көп тұрмайық бекерге. Егізбай мен Сегізбай

Екі сұмның қорлығы Көкіректен кетер ме? 1690 Ұрықсат бер, барайын Екі жарым-есерге. Бауырым, енді барамын Сұмдардың басын кесерге. Мені əлек еткенде, Қара ат пенен өзіңді Ұрлап алып кеткенде, «Төрехан – жалғыз, мен – екеу, Кегімді алам!» деп еді. Қара ниет залымның 1700 Туғанға бар ма керегі? Мен – жалғыз, ол – екеу, Шайқасып бір көрейін, Ит сазайын берейін. Ұлықсат бер, бауырым, Есіл қанын төгейін. Жаман туған жақыннан Атасы басқа жат артық, Жанын алып келейін. Ханбибі сонда сөйледі, 1710 Сөйлегенде бүй деді: – Айтамын арыз, жан көке, Бір іс қапыл өткен-ді. Арадағы сөзге азып, Екі ағаң əлек еткен-ді. Жасы үлкеннің хақы бар, Олардың сөзі өктем-ді. Мен үшін таста, хан көке, Туысыңа өкпеңді. Төрехан сонда сөйледі: 1720 – Көрген қорлық көп еді, Көрмеген қорлық жоқ еді. Қорлығынан иттердің

Ішім жалын, шоқ еді. Екеуіне керегі Сарыжаның улы оғы еді. Берер ем сұмның сазайын, Сен үшін кештім күнəсін. Сонда да, бірақ, барайын, Іздеп тауып алайын. 1730 Есіне түссін екінші, Кетпес таңба салайын! Ұлықсат сұрап алады, Екеуі жатқан жеріне Салдыртып жетіп барады. «Төрехан келіп қалды» деп, Жанашыр бір құрбысы Егізге хабар салады, Екі батыр сасады. Жүректері дүрсілдеп, 1740 Уһілеп аузын ашады. Адырайып көздері, Құттары əбден қашады. Арқызыл мен Сарқызыл Мініп ала асады. Қашқанын көріп Төрехан, Құлаға қамшы басады. Төрехан жетіп келіпті, Еңсесіне Егіздің Желекті найза төніпті. 1750 Қорыққанынан Егізбай, Өкіріп жылай беріпті. Төнген найза еңседен Қылт-қылт етіп тұрады. Жалғаншыда жан тəтті, Өкіріп Егіз жылады. Қарсыласар күні жоқ, Шығатұғын үні жоқ. Қол-аяғы құрысып,

Ат үстінен бүрісіп, 1760 Ерден ауып жылысып, Егізбай жерге құлады. Көзін тастай жұмады, Қойнына басын тығады. «Жан сауға, көке, жан сауға» Деген үні күрмеліп, Əзер-əзер шығады. «Көрген халық күлсін деп, Есіне түсіп жүрсін» деп, Төрехандай батырың 1770 Аттан түсе қалыпты. Егізбайдай жарымның Құлағын кесіп алыпты. Бұл уақытта Сегіздің Жүрегі əбден сығылған. «Төрехан көріп қалар» деп, Бір жыраға тығылған. Қос өкпесі дүрсілдеп, Бағы тайған тұғырдан. «Біраз мезгіл өтті-ау» деп, 1780 Кідіріп мұнда жатқанда, «Бір қоян қашып кетті-ау» деп, «Жан ұшырған бейшара – Қоян қасқа епті-ау» деп, «Түрікпеннің жерінде Жыра мен шұқыр көпті-ау» деп, «Қай шұңқырдың тасасын Сорлы кеуек етті-ау» деп, Жағалап жүріп қарады. Бір қазынды шұңқырда 1790 Сегізбайдай ағаңның Үстінен шығып қалады. Ентігіп жатыр күрсілдеп, Жүрегі соғып дүрсілдеп.

Кеуектегі қояндай Мойнын тығып бүлкілдеп Қуарыпты ажары. Кездесе кетті сол жерде Екеуінің назары. Алмас қылыш қолға алып, 1800 Қасына жетіп келіпті, Үстіне келіп төніпті. Ұшып тұрып Сегізбай Қол қусырып тұра кеп, Төреге сəлем беріпті. «Бауырым» деп жылады, Қол қусырып тұрады. Жан сауғалап қалшылдап, «Күнəмді кеш» деп сұрады: – Азғырумен азғанмын, 1810 Ақылым жоқ жазғанмын. Саған қастық қылам деп, Ханбибі мен Қара атты Ордаңнан ұрлап алғанмын. Бүлік қылдым мен, – дейді, Не етсең де, бауырым, Істегенің жөн, – дейді. Күнəмді кешір, Төрешім, Бір шыбындай жанымды Жан сауғаға бер, – дейді.

1820 – Іс қылдыңдар бекерге, Екеуіңнің қорлығың Өмірде естен кетер ме?! Қарашаш, Бибі көңілі үшін Амалсыздан күнəңді Кештім залым, есер, – деп. Ер Төрехан екеуін Аттарына мінгізді, Қатарға алып жүргізді.

Жиналған көп халыққа 1830 Даналығын білгізді. Тамашаға таңданып, Жиылған халық көп еді, Ханбибідей балаға Екеуін алып келеді. Үсті-басы қызыл қан, Егізбайды сол кезде Ханбибі бала көреді. Ханбибінің Төреге Сондағы айтқан сөзі еді: 1840 – Өтініп едім мен, – дейді, «Өтінішіңді бердім», – деп, Айтқан едің, сен, – дейді. Құлақ бастың сəні еді, Құлағын кескен нең? – дейді. Күлкісі болар Егізбай Ертеңгі күн халықтың. Бастың құлақ ажары ед, Құлағын кесіп алыпсың, Басына бүлік салыпсың. 1850 Егізбай сонда сөйлейді: – Өкпелеме Төреге, Ханбибі қалқам, сен, – дейді. Əуелінде бүлікті Бастаған ағаң мен, – дейді. Ісім бұзық болғасын, Төрештікі жөн, – дейді. Тілегенде тілек бермедім Ақ сүт берген анама. Өлімді жер кездесті, 1860 Шыбын жанымды алғын тек Төреханнан қала да! Бұрынғыда нақыл бар: «Атқа келген бəледен

Айыл-тұрман садаға. Басқа келген бəледен Бастан құлақ садаға». Сөйтіп жатқан жерінде Хан хабаршы салады: «Жиенім қонақ болсын деп, 1870 Ордама халық толсын деп. Бүгін-ертең Төрехан Ерлерімен қонсын» деп. Шақырып өзін алады, Даярлаулы тағамы. Құюлы арақ-шарабы, Тартулы алуан табағы. Ортасында орданың Мейізбенен ашытқан Қымызбен қойды сабаны. 1880 Мақпал көрпе жабады, Гауһар шамды жағады. Қонақтармен күлісіп, Мамырлаған аққудай Маржан қыз жүр көлбеңдеп, Қасында қырық жараны. Əзілдесіп қыздармен, Нағашыға ырза боп, Төрехан отыр жоғары. Егізбай жүр құнтиып, 1890 Құлақсыз басы сымпиып. Төрехандай ініге Ол да ырза болады. Сол шаттықты думанмен Түрікпенге Төрехан Екі күн бойы қонады. Үшінші күн болғанда, Қараманмен достасып, Құшақтасып қоштасып, «Апаларын көрсін деп, 1900 Көріп сəлем берсін» деп,

Маржан қызды ерітіп, Төремен Егіз, Сегізбай, Ханбибі бала, көп əскер Қайтады кейін еліне Туып-өскен жеріне. Темірхандай əкенің Берекелі төріне. Бірге туған бауырлар Достасып қол берген жер. 1910 Ұмыт болып өткен күн, Шын достыққа енген жер. Бір жарым ай жол жүріп, Сəуленің сəнді ордасын Көз ұшынан көрген жер. Туып-өскен мекенге Төрехандар келген жер. Соныменен, тыңдаушым, Ерлік пенен ізгілік Зұлымдықты жеңген жер.

ҚАРАСАЙ – ҚАЗИ Қалмақтың ханы Қабартиын мен Нұрадынның əкесі бөле болды екен. Нұрадыннан хан Мұса туады. Мұсаның бəйбішесінен Мамай, Орақ туады, тоқалынан отыз ұл туады, Мамайдан бала болмайды, Орақтан Қарасай мен Қази туады. Қабартиынның балалары Палуан сұлтан, Батыр хан дегендер болады. Палуан сұлтан мен Батыр хан Орақ пен Мамайдың тұсындағы хандар еді. Бір күні Мамай ауырады, ауырып жатып ел қайғысын ойлады. Көп ұзамай осы ауруынан жазылады. Жазылған соң, елінің биі мен бегін, уəзірін шақырып алып, Мамай өсиет айтады. – Жиылып келген елдерім, Ел ішінде ерлерім, Билер менен бектерім, Палуан сұлтан, Батыр хан Ішінде жүрген кек еді. Ойлағаны көп еді. Бір күні көзім жұмылса, Сендерге қысым береді. «Еділ, Шаған суларды, 10 Қалың жыныс, нуларды Қоныс қып алсам» дер еді. Көзім тірі шағында Сендерге ақыл салайын, Мақұл көрсең барлығың, Хан қалмақты алдайын, Кезі келсе, дұшпанның Қанын ұрттап, жалмайын. Еділ, Сақмар суларым, Жыныс ағаш, нуларым, 20 Елек пен Қобда, Ойылым Қалмаққа кетіп қалмасын.

Мұным қалай, Сыпыра? Сізге ақыл салайын. Сыпыра: – Халықтың қамын ойламай, Ғаділ сұлтан бола ма, Пайдасын айтпай халықтың, Хан адамдар оңа ма? Ханым, айтқан бұл сөзің Келеді тура жобаға. 30 Ғаділ ханым – Мамай – сен Халықтың қамын ойлаған. Сөйледі сонда Мамай хан: – Алты жолдас ал, – деді, – Палуан сұлтан, Батыр хан – Падишаға бар, – деді. – Іште болсын кек деген, «Дос болам» деп, амалмен Өзіңе тартып ал, – деді. – Арғы жағым бөле еді, 40 Өмірлік тату болуға. Ал, жеті елші барыңдар, Менің айтқан сөзімді Ойыңа тоқып алыңдар. Алыс емес, қалмақтың Жақын екен арасы. Бес күн сапар жол шегіп, Сыпыра келді қалмаққа. Екі ханды дос қылып Сыпыра дана ақылгөй, 50 Абыройды өзі алмаққа. Сыпыра қартың жырлайды, Жырламай қарт тұрмайды. Көңілі дана қарт еді,

Айтса, жырға ыңғайлы: – Халықта дана хан едің, Қайыспас қара нар едің, Асырмас биік тау едің, Сыртқа зəрді шығармай, Бізбенен іштен жау едің. 60 Мамайменен екеуің Халықты тату бағуға, Ішке пікір сақтамай, Адал досты болыңдар. Жамандықтан, хандарым, Бір-біріңді қорыңдар. Палуан сұлтан, Батыр хан – Ақыл, ойлы артық жан, Ел бастығы, ер еді, Əрі батыр, əрі паң. 70 – Ей, Сыпыра, Сыпыра! Сөзіңді байқап, аңдаймын. Айлалы Мамай сөзіне Өлгенімше нанбаймын. Мамайдың менен кем емес Жиған əскер, құралы. «Дос болам» деп ханыңыз Қандай шартқа тұрады? Шын дос болса менімен, Байлау болсын ортада 80 Мұсылманның Құраны. Осы сертке тұралық Əскермен келсін хан Мамай. Əскерменен, сəнменен Біз де алдынан шығалық. Адал ниет көңілмен Шын достықта тұралық. Екі патша сап түзеп, Əңгіме дүкен құралық.

Палуан сұлтан ханменен 90 Қатты уəде байлады. Уəде етіп ханменен, Елге қайтып Сыпыра, Берік сөзін сайлайды. Хан Мамайға келеді, Көргенінің баршасын Баяндап айтып береді. – Е, хан Мамай, хан Мамай! Палуан сұлтан батырдың Бір сөзінің мерті бар. 100 Ханның айтқан сөзінде Жанған оттай өрті бар. «Құран алып, құшақтасып, Анттасу», – деген серті бар. Сол сертке көнесің, Құранмен ант бересің. Сонда Мамай ойлайды, Ойламасқа болмайды. – Қараға ант берген жан Əуелден де оңбайды. 110 Ақылгөйім, жолдастар, Ой ойлайтын жер болды. Халқым, ойға салайық. Құранмен ант бермесек, Палуан сұлтан сенбейді. Палуан сұлтан залымға Дəлелмен ант берейін. Бір болат біз аламын, Жеңіме тығып барамын Анттасар уақытта 120 Жең ішіне біз тығып, «Біз алдасақ, бізді ұрсын! Сіз алдасаң, сізді ұрсын!» Құранмен бізді қағамын. «Бізді ұрсын!» деп Құранмен

Көкірекке ұрайын. Бүктеме семсер, ақ алмас Жең ішіне тығайын. Құшақтасқан шағында Жүрегінен жарайын. 130 Бір қатары сөйлейді: – Не десең де, хан Мамай, Сөзіңді қабыл аламыз. Халық бастаған хан едің, Білімге артық данамыз. Билік, Мамай, өзіңде, Ақылмен ойлап қараңыз! – Өлтіруге сол ханды Көкірегім ынтызар. Бұрын өлсем залымнан, 140 Ноғай, Қазақ халқымнан Қарсы оған кім шығар? Қаста жолдас, нөкермен Салтанатпен келеді. Уəдесі ханменен Ортадағы көл еді. Қалың ағаш, ну жыныс, Бір жағы құба бел еді, Уəде еткен жеріне Екі жасақ келеді. 150 Палуан сұлтан, Батыр хан Көрнекті оба басына Еш нəрседен қаперсіз Қарусыз барып шығады. «Досым Мамай, қайдасың? Кел бері» деп тұрады. Дулыға, бөрік басында, Хан Мамай шығады. Көрген адам таң қалып, Қызыққа қарап тұрады.

160 Бірін-бірі «досым» деп, Екеуі құшақ жаяды. Жең ішінде ақ алмас, Көк сауытын көтеріп, Қалмақты Мамай жарады. Құлаған соң Батыр хан, Соғысқа бастар басшы жоқ, Жылап-сықтап қалмақтар, Шарасыз қайтып барады. Өлтірген соң патшаны, 170 Мамайдың көңілі өсіпті, Жең ішінде болат біз Жадынан шығып кетіпті. Ордасына келеді, Жиылған халық көп еді. Жең ішінде болат біз Жеңін шешкен шағында Шынтағына кіреді. Аққан қанды сорғалап Елемеді хан Мамай. 180 Ақырыңда сол бізден Ажалдың болған себебі. Аурудың беті жаман болған соң өлеріне көзі жеткен Мамай елімен арыздасып былай дейді: «Қайран жұртым сен едің, Халыққа басшы мен едім. Қанаттыға қақтырмай, Тұмсықтыға шұқытпай, Қорғап бақсам деп едім. Қараға ант бергенім: Сенің қамың жеп едім. Ат жалын тартып мінген соң 190 Халқымның ары үшін, Бермеске жауға намысын

Тұлпар мініп, ту алдым, Тас кесетін ақ алмас Талай қанға суардым, Арқарлықтың алты жау, Айқай салып, мұны алдым. Қазақ, Ноғай елі үшін Қысқарттым жаудың өрісін. Шапса қолы жетпеген, 200 Басына қонған бағы артық. Қайрат, күші тағы артық, Құрал-сайман, сəні артық Қалмақтың басы Қараман, Қан жаудырып, мұны алдым. Туып-өскен жер үшін, Қазақ, Ноғай елі үшін. Жауды көрсе, қайтпаған. Үш қырлы найза саптаған. Ертістің ханы – ер Шабан 210 Еңіретіп мұны алдым. Құралмен іздеп барғанмын, Он төрт күн ойран салғанмын, Он бес күнде алғанмын. Жау табылса, қуандым. Үрімнің басы – Ертіс хан, Үн салдырып мұны алдым. Сансыз халық елі бар, Жан бармайтын жері бар, Мұсылманмен қашаннан 220 Атасының кегі бар, Біздің байтақ халықты, «Шабамын», – дейтін сөзі бар, Хабарына қанған соң, Бұйырдым би мен бегіме, Есепсіз ауыр қол болып, Есебі жоқ мол болып, Аттандым Қытай еліне.

Алдырмайтын жау екен, Жері де биік тау екен, 230 Қытайдың ханын қан етіп, Қырғын салып, мұны алдым. Қыс болмайтын жері бар, Берік жатқан елі бар, Алдырмайтын алысса Талай мықты ері бар, Еліне жау келмеген, Жауласқан жауы жеңбеген, Екі талай жер болса, Қайтпай, қылыш сермеген, 240 Бұрын-соңды еш жаудан Қорлық-зорлық көрмеген, Қызылбаста Қырым хан, Қырғын салып, мұны алдым. Шүршіттің басы – Шүмен хан, Түн жаудырып, мұны алдым. Сен ырза болсаң, мен ырза, Жауға айдасам, тіл алдың, Қырқарлықтың қырық жұрты, Қырғын салып мұны алдым. 250 Халқымыз айтқан өсиет: Ынтымақпенен жүріңдер, Азаматым, қорған бол Байтақ халық еліңе. Ынтымақты болсаңдар, Кіре алмас дұшпан шегіңе. Мен өлген соң, бұл дұшпан Ескі кекті еске алар. Палуан сұлтан батырдың Төгілген қаны жоқталар. 260 Орақтан қалған қос жетім Жетіспеген жас еді, Қабартиын тұқымы Жеті атадан қас еді», –

Деп қоштасып халқымен, Дүниеден Мамай өтеді. Орақ, Мамай өткен соң, «Хансыз халық оңбас» деп. Сыпырадай кəрі бар, Кешегі өткен Мамайдың 270 Есіз қалған тағы бар, Нұрадын ердің нəсілі – Қарасай менен Қазидың Атасының даңқы бар. Алған жауы көп еді. Ауызға толы сөз еді, Қарасай мен Қазижан Кешегі Орақ, Мамайдың Артында қалған көзі еді. Кешегі өткен хан Мамай, 280 Қази атты баланы «Менің балам» дер еді. «Өскен соң Қази бар болып, Мен мінген таққа мінсін» деп Талай айтқан сөзі еді. Қараүлек сонда сөйлейді: – Жиылған халқым сен, – дейді, – Өтінем сізге мен, – дейді. – Қара ағаштай қайран жұрт, Бір тілегім бер, – дейді. – 290 Жеті мен тоғыз жасында Қарасай менен Қазиым Жетіспеген жас, – дейді. – Хан болып, елді баға алмас, Ел шетіне жау келсе, Қасқайып қарсы бара алмас. Халықтың Сыпыра қорғаны, Жібекпен жағын торлады. Халық алдыңда толғады.

Толғамасқа болмады. 300 Елінің қамын ойлады. – Алтын Орда, Сарайдан Елге басшы қарт едім, Сөз бастаған талайдан. Қарасай, Қази – қос жетім, Аталыдан хан болса, Халық жетер мақсатқа Жиылып келген көп халқым, Қараүлек тілін алсаңыз, 310 Қарасай менен Қазижан Кəміл жасқа келгенше, Шаруа еді мал баққан, Мінезі елге бек жаққан, Қапияда сөз тапқан, Бұзаубақтың баласы – Шынтемірдей мырзаның Ойлаймын бар деп санасы. Хандықты соған берейік, Қара боп, соңына ерейік! 320 Сыпыраның бұл сөзін Халқы мақұл көреді. Есіз тұрған алтын тақ Шынтемірге береді. Халыққа басшы ғаділ хан, Екі кісі айтысса, Береді тура төрені. Палуан сұлтан өлген соң, қалмақтың ханы Палуан сұлтанның баласы – Жаседіл бір күні азаматтарын жияды да, солармен ақылдасады. «Мамай атамды алдап, өлтіргенін білесіңдер. Атаның кегін алуды мақұл көрсеңдер, Қарасай, Қази болса, атадан жас, ақылдан, бос қалды. Бұзаубақтың Шынтемірі қазақ халқына хан болған секілді. Оның бізге қарсы келуге ерлік, серілігі жоқ. Оның халқын шауып, Еділ, Шаған, Сақмар жерін

алып, атамыздың кегін алалық», – деді. Халқы бұл мəслихатты мақұл көрді. Сөйтіп, араға елші жібереді. Елшілер Шынтемір ханға келіп мəнісін айтады. Шынтемір хан: «Бір айдың ішінде көнсек те, көнбесек те, жауабын береміз», – деп, уəде байласады. Бұлар кеткен соң Шынтемір хан халқын жиып, былай дейді: «Атаңа нəлет Жаседіл – Айтулы мықты ер, – дейді. – Палуан сұлтан батырдың 330 Қанын жоқтап жүр, – дейді. – Мақұл көрсең, халқым, Жол шығар деп, – ойлаймын, – Күшті жаудың алдына Қарсыласып бармаған. Бұл қоныстан көшелік, Шалғысы жетпес қалмақтың Кең қонысқа жетелік». Хан айтқан соң, халық көнеді, Билікті ханға береді, 340 Есебі жоқ көп халық Қоныстан көшкен жер еді.

Қараүлек: «Жаудан тайған жоқ еді, жеті атадан дұшпан көзін салған жоқ еді, қалмақ кегін алған жоқ еді. Қарасай, Қазидың жас уақытында Орақ, Мамайдан қалған орда қалмаққа мирас болатын болса, жау мені шапсын», – деп, көшпей қалады. Мамай өзінің тірі шағында Қарасай мен Қазиға күміс пен алтыннан сақа құйдырып беріп еді. Екі бала асық ойнап жүріп босқын елді көреді. Қарасай, Қази ордаға келіп, Қази төсектің үстінде ұйықтап қалады. Сонда Қарасай анасы Қараүлекке толғайды: – Қараүлек анам – сен , – дейді. – Қарасай жетім – мен, – дейді. Сөгіле көшті ел, – дейді, Неге көшті көп халық,

Хабарын айтып бер, – дейді. Сонда Қараүлек сөйлейді: – Орақ, Мамай барында Халқымның ары кетпеген, 350 Ел намысы кетпеген, Дұшпанның қолы жетпеген. Екеуінің барында Жау халқымнан шеттеген. Қалмақтың ханы – Жаседіл Атасының төгілген Қара қанын кектеген. «Орақ пенен Мамайдың Қос жетімін өлтіріп, Қанын ұрттап, қанам», – деп, 360 Ханыңа хабар салыпты. Хан болып тұрған Шынтемір, Бойында жоқ ерлігі, Жасқанып жаудан қалыпты. Орақтан туған Қарасай, Енді болды тамаша-ай. Алтын Орда – бұл шаһар – Мамай, Орақ қаласы-ай. Тоғызға келдің, жетімім. Жастық қылар болар ма 370 Текті атаның баласы-ай? Атадан бала туса игі, Атаның жолын қуса игі. Атаның жолын қумаса, Атаға тартып тумаса, Жасық туған жаманның Барынан да жоғы игі. Атаға тартсаң, Қарасай, Алтын сарай ішінде 380 Қабан құлақ қара ат бар. Мамайдан қалған көк сауыт, Тас кесетін ақ алмас,

Орақтан қалған садақ бар. Жетесіз, жаман болмасаң, Қабан құлақ қара атқа, Қарасай жетім, мін, – деді. – Бадана көзді көк сауыт Мамайдан қалған ки, – деді. – Сан жетпейтін қол болсын, 390 Есепсіз қалмақ мол болсын. Қайтпай, шіркін, ти, – деді. – Жалаңаштан да, жауға шап, Ажалдан бұрын өлмейсің. Ал, немерем – Қарасай, Кім шыдайды, шырағым, Сен долдансаң, ашуға!? «Жалғызбын» деп, «жаспын» деп, Дұшпаныңа бас ұрма! Келбетіңе қарасам, 400 Атаға тартқан секілді. Сонда Қарасай сөйлейді: – Қараүлектей анайым, Жұмсадың, тіліңді алайын. Батаңды бер, қарт шеше, Қасыма жолдас ертпей, Жападан-жалғыз көп жауға Өзім-ақ қимыл салайын. Қашып кеткен халқыма, Ана, хабар бермейін. 410 Атамнан қалған көк болат Сансыз жауға сермейін. Батыр батыр бола ма, «Жалғызбын» деп, торықса, Жауды санап, қорықса. Жауды көрсе, қайтпайтын Тұқым едім қарыспа. Құралды халық ағайын

Қорыққаннан қалмақтан, Кетті босып алысқа. 420 Байтақ халық елімнің Өзім-ақ арын арлайын. Қайырлы болса сапарым, Қалмақтың ханы – Жаседіл Қара қанын төгемін. Аттанар жауға болды жер, Қарасайдай балаңды Осы жолда сынап көр. Қараүлектей қарт анам, Ықыласпен батаң бер. 430 Сонда қолын жаяды, Батасын беріп қарады, – Ирандар болсын жолдасың! Əулиелер қолдасын! Ескі аруақ торласын! Мамай ханның бағы кеп, Басыңа, балам, орнасын! Шешесі бата берген жер, Қарыспа туған Қарасай Атадан қалған сауытты 440 «Кебінім» деп киген жер, Тас кесетін алмасты «Сайғағым» деп ілген жер, Атадан қалған қара атты Жауға тұңғыш мінген жер. Көк садағын асынып, Жауға жалғыз жүрген жер. Қарасай жауға аттанды. Көтеріліп көңілі, Көкірегі желденіп, 450 Қарасай батыр шаттанды. Қаруларын басқарып, Жаседілдің жауына Жападан-жалғыз қасқарды.

Ұйықтап жатқан ер Қази Ұйқыдан шошып тұрады. Орақтан қалған жас жетім – Қараүлектің шырағы «Қарасай қайда кетті?»– деп Шешесінен сұрады. 460 Сонда Қараүлек сөйлейді: – Шынтемірдей ханыңның Айла-ақылы кем екен. «Қалмақ келді», – деген сөз – Босқа айтылған кеп екен. Бейбітшілік болған соң, Босып кеткен халқыңа Хабар бере кетіпті. Сонда Қази сөйлейді: – Алдама, анам, сен, – дейді, – 470 Жаседіл берген қысымнан Босқан халық-ел, – дейді. – Өп-өтірік алдайсың, Жаселді сынды жауыңды Қарасайға арнайсың. «Екі жасы кіші», – деп, Мені неге қорлайсың? Қарасайға не жаздым, Қатарына алмастай. Серік қылып қасына, 480 Екеу болып жауға бармастай? Ерлерді жауға шаптырған Намыс пенен ар шығар. Қысқа ма, өмір ұзақ па? Болжалды күнім бар шығар. Жеті жасар күнімде Жетімдікпен зарлатқан Əмірден болған кəр шығар. Қарасай – қорғау, мен – сүйеу, Жалғыз кеткен батырға,

490 Барып, жəрдем беремін. Сонда Қараүлек сөйлейді: – Қазиым, тыңда сырымды. Тек екеуің болмаса, Сүйеу болар балам жоқ. Қабыртқаң, балам, қатпаған, Омыртқаң, балам, өспеген, Былбырап тұрған қауынсың. Сонда Қази сөйлейді: – Қараүлек едің анайым, 500 Сізге тілек салайын, Қарасай жауға кеткен соң, Үйде неғып қалайын? Қарасай – қанат, мен – құйрық, Жəрдем бере барайын. Қару-қапшық жетімге, Тауып бер, ана, тұлпар ат. Қараүлек сонда сөйлейді: – Пірлерден бөтен панаң жоқ. Қолыңа құрық ал, – деді, – 510 Беліңе жүген шал, – деді, – Елсізде жатыр көп жылқың, Көп жылқыңа бар, – деді. Сыншы болсаң, білерсің. Қарағанын бетіңе, Тай да болса, мінерсің. Белге жүген шалады, Жылқы аралап қарады. Үсті қотыр лықыған Қызыл шолақ көк құнан 520 Оқыранып, Қазиға Ұсынып мойнын барады. Борбайында қоңы жоқ, Мойнында жалы жоқ,

Жал-құйрығы тағы жоқ, Қызылды жаяу қуады, Аттан сағы сынады. Шешесіне келді де – Ат тауып бер, – деп жылады. – Сансыз жылқы мол, – дейді. – 530 Сапарың болсын оң, – дейді, – Тағы да бар сен, – дейді, – Қайта келсе алдыңнан, Тəуекел ет те, міне бер, Бұйырған атың – сол, – дейді. Жылқыға тағы келеді. Қызыл құнан Қазиды Келген бойда көреді, Оқыранып, желеді, Ұсынып мойнын береді, 540 Басына жүген салғанда, Басының кірді ажары. «Құл-құтан мазамды алар» деп. «Жылқышы мініп шабар» деп, Қотыр болып жүр екен, «Қази іздеп табар» деп. Сəн-сайманды салған соң, Тұлпардың көңілі шат болды, Сағынып жүрген жануар, Мінер иесі тап болды. 550 Айыл-тұрман салған соң, Таутекедей ат болды «Сен – шарыққа шыққан бүркітсің, Қанатың қайтпас сұңқарсың, Жем тастаса, қайрылма. Сен – қарағайға қарсы біткен бұтақсың, Балталаса да айрылма. Сен – қайсар қара болатсың, Тасқа шапса, жасып, майрылма».

Белестен белес, бел асып, 560 Емен садақ, сай кез оқ, Беліне алмас жарасып, Қырқа-қырқа жерлерден Қарауыл Қази қарасып, Қарауыл салған ағаның Артынан жетті жанасып. Бес жүз шатырмен, есепсіз қолмен тау жарған көк бұлақта жатқан қалмақты көріп, Қарасайдың Қазиға айтқаны: – Бауырым Қази – сен, – дейді, – Алдыңда қорған мен, – дейді, – Есіз тастап қалаңды, Еңіретіп анаңды, 570 Артымнан келген нең? – дейді. Сонда Қази сөйлейді: – Қарасай, сөзіңді алмаймын, Сөзіңе құлақ салмаймын. Жеделмен атқа мінген соң, Талабымнан танбаймын. Қорлық бердің, Қарасай, Зəбіріңді арлаймын. Жауға қарсы бармастай Қази сенен кем бе еді? 580 Берсең де, батыр, бер, деді. – Бермесең де, бер, – деді. – Жақсы атыңды қимасаң, Қай мықтымыз барайық. Сынасайық, кел, – деді, – Бауырым едің, қарағым, Қайтпасын сенің талабың. Қарағым, етпе балалық, Екеуміз бірге баралық, Жаседілдің ханына 590 Тізе қосып шабалық.

Ей, ерке туған Қазиым, Енді болмас амалым, Қарашоқының басында Қарауылда қаламын. Қиындық саған іс болса, Мен де артыңнан барамын. Қызыл атты жаратып, Аспанға басын қаратып, Қамшыға бұтын таратып, 600 Тұяқтан шыққан тозаңын Жауға қардай боратып, Белестен белес, бел асты, Мінген аты, сəн-сайман Бір-біріне жарасты. Қарауылшы қалмақтар Қазиды көріп алыстан, Ақылынан адасты. Азаматын шақырып, Хан əңгіме құрады. 610 Сыншыларын жияды. Олар келіп, алдынан Қазиды сынап тұрады. Мінген аты терлеген, Алдыңда тұрған ерлерді Бір кісідей көрмеген. Сыншылары сынады. Сынап, көңлі тынады: «Бұл – атаның баласы, Қази екен шамасы. 620 Қарасай мен Қазиға Кімнің болар шарасы? Қайтпас ердің өзі екен, Баба түкті нəсілі, Шын батырдың тегі екен. Егер айла қылмасақ,

Көрсетер бізге көрімді, Əлек етер елімді». Сыншылардың бастығы Отаман деген ер еді, 630 Асқан сыншы, айлакер, Амалға озған кен еді. Жаседілге келеді. Келе жылай береді. Көзінен аққан ыстық жас Қойынына төгеді. – Ей, Жаседіл, ханымсың, Халықтағы барымсың, Арымас, биік тауымсың, Құламас биік жарымсың. Келбеті асқан ер көрдім, Жау сағынған шер көрдім, Айла-ақылын кең көрдім, Қабағынан қар жауған, 640 Мұртынан мұз тамған, Қанды Орақтың баласы – Қази атты ер көрдім. Айла, ақыл табалық, Алдап, арбап қаралық. Ақылы көп ер екен, Қазида артық даналық. Шамамыз келсе, жағалық. Алдамасақ егер де, Құртатын шығар шараны. 650 Айла-амал қылыңдар, Болаттан жебе құрыңдар «Қази ер, саған сенем, – деп. – Не айтсаң да, көнем», – деп, Қол қусырып тұрыңдар. Болат жебе үстіне Жібек кілем салыңдар.

Үстіне мақпал жайыңдар. Есікте тұрсын қос батыр, Алмас семсер қолға алып, 660 Төрде тұрсын төрт батыр. Сыртынан басқын шатырдың. Даярланып барша жау, Қамсыз болып тұрады. Қази ердің алдынан Отаман сыншы шығады. – Аталы Қази сен едің, Жеті атадан ер едің, Ернің қанды бөрі едің. Орақ пенен Мамайдың 670 Артында қалған көзі едің. Жаудан қайтпас ер болсаң, Сескенбес Қази сен болсаң, Алтын шатыр ішінде Жаседілдей ханым бар. Кілең батыр сайланған Бағып тұрған бағы бар. Батыр болсаң сен, – деді, – Жаседілдей патшаның Дидар жүзін көр, – деді. 680 Қол қусырып сəлем бер. Егер ханға бармасаң, Ер емессің, сасқаның, Шатырына кірмесең, Қорыққаннан қашқаның. Мұнан Қази саспады, Қази халық бастады. Астындағы тұлпарын Берік қаңтарып тастады. Қарыспа туған Қази ер 690 Жалаң қылыш қолға алды,

Ашуланып, долданды. Қабағын түйіп, сұрланып, Жаседілдің шатырына Шапшаң басып жолданды. Самсап тұрған көп жауға Қайрылмай кетіп барады. Есіктен еніп, өрледі, Ханға сəлем бермеді, Құрып қойған жебені 700 Қу қамыстай көрмеді Жолға құрған көк болат, Басқаныңда, қырады. Отыра қалған шағында, Жебе тіреп қолтықтан, Өтірік емес, шын, рас Жебелердің сынғаны. Даярланған батырлар Қалтырасып, дірілдеп, Тырп етуге əлі жоқ, 710 Бəрі жылап, шулады. Жаседіл хан сөйледі: – Қазимысың сен? – деді, – Жаседілмін – мен, – деді. Ханға сəлем бермеген, Төрге қарап өрлеген, Қази, сенің нең? – деді. Сонда Қази ақырды, Ақырып сөйлеп, жапырды, – Қалмақтың басы – Жаседіл, 720 Кесе келдім басыңды, Шаба келдім еліңді, Сындыра келдім беліңді, Көрсете келдім көріңді. Бейпіл жатқан халқыма Саласың неге көзіңді? Тақта отырған қалмаққа

Сыбанып жетіп барады, Сескенген ерден Жаседіл: – Сынау үшін қол жидым, 730 Ашу тұтпа, сабыр ет, Орақ пен Мамай шырағы. Түп несептен бөле едің, Орақтан туған сен едің, Палуан сұлтан баласы – Жаседіл хан мен едім. «Орақтың екі баласын, Жүздесіп, көрсем», – деп едім. Қази ер, саған сенемін, Не десең де, көнемін. 740 «Досың болсам», – деп едім. Айыбыма, ер Қази, Тұлпарымды таңдап мін, – деді. – Ақ кіреуке қамқадан Киімді таңдап ки, – деді. – Оң қолының басы алтын, Қиғаш қара қасы – алтын, Сары алтынмен қаптаған, Сұлуымның шашы алтын, Аруымды сүй, – деді. – 750 Қазижан, ақыл саламын, Халқыңның көңлін табамын. Шын достыққа той етіп, Қызмет етіп, жағамын. – Осы айтқаның шын болса, Мұныңды бөтен демейін. Қарасай ағам – туысым. Ақылдасып көрейін. «Мақұл» десе Қарасай, Бұл тілегің берейін. 760 Өтірік айтсаң егер де, Көңліме кір болар. Саны қалың қалмағың

Кеңшілікке мұң болар. Кейін қалған ағасы – Қарасайға келіпті, Уəдесін, көргенін Түгел айтып беріпті Қалмақпенен Қази ер Уəдеге сеніпті. 770 Қайырмады Қарасай, Қазидың айтқан сөзіне Қуанышпен көніпті. Екеуі Жаседіл ханға қонаққа барады. Жаседіл қонақ етіп, құшақтасып, дос болады. Қарасай, Қази, Жаседіл Бір-біріне сеністі, «Ақыреттік доспыз», – деп, Дос шартына көністі. Жаседіл хан жадырап, Жар салды жалпы халқына. «Ту көтеріп, той етем 780 Шын достықтың шартына. Жасыңыз бен кəріңіз, Əйел, еркек – бəріңіз, Салтанатпен келіңіз. Қызығымды көріңіз!» Қарасай менен Қази ер Дос болып қайтты еліне. Хабар берді: «Келсін», – деп, Еліндегі еріне, Шынтемірдей ханы мен 790 Халықтың би мен бегіне. Қуанышқа халық толады. Ел қуанбай не қылсын, Ойлаған мақсат болады. Босып кеткен көп халық Қонысына қайта қонады.

Сол кезде Жаседіл ханнан мынадай хабар келеді. – Қарасай, Қази – жан досым, Шын достыққа нан, досым! Даярландым мен тойға, Халқыңа хабар сал, досым. 800 Құрметін, сыйын көп қалмақ Алдыңыздан сайласын. Кемпір, шалдар жəне де Көпті көрген дана да Келмей тойға қалмасын! Хабарды естіп Шынтемір, Елін жиып алады, Халыққа ақыл салады. «Алпысқа жасым келгенше Бір балаға кем едім. 810 Осы тойға барған соң, Ұлдыны да көремін, Қыздыны да көремін, Іштегі шерім қозғалып, Қорланып, топта шөгемін. Соның үшін жиынға, Мақұл көрсең, Қарасай, Бармай-ақ қойсам деп едім». Хан бармайды, қалады, Халықты бастап Қарасай 820 Қалмаққа кетіп барады. Жаседіл патша халқын Қасына жиып алады: – Қонақты келген бағыңдар, Көптің бабын табыңдар. Біреуің кейін тұрмай-ақ, Етіңдер қызмет құлдай-ақ. Қарасай менен Қазидың Халқыменен жау болдық, Боларын мұндай білмей-ақ.

830 Алтын жамбы аттырып, Ат бəйгісін шаптырып, Теңселтіп балуан тұрғызып, Назарын көптің бұрғызып, Сапырып беріп шарабын, Тік тұрып қалмақ, бас иді. Келген қонақтар жеті күн жатып, еліне қайтпақ болады. Жаседіл хан тарту-таралғы сыйлық беріп, разы етеді. Аттанар алдында Қарасай тұрып: «Ұлсызға, қызсызға қызық жоқ», – деп, елімнің ханы – Шынтемір бұл жиынға келмей қалып еді. Шын көңліңізбен сол кісіге батаңызды беріңіз, ала барайын», – деді. Жаседіл хан қолын жайып: «Бір ұлды, бір қызды болсын!» деп бата берді. Жаседіл бастаған қалмақтың құрметіне ырза болып, екі батыр еліне келеді. Шынтемірдің тоқалы Ақханым сол кезде қырық екі жаста екен. Ұзамай Ақханым жерік болады:

Күндердің күні өткенде Ақханым жерік болады. Ақханымның жерігі Қара тастан қанады. 840 Тоғыз ай, он күн көтеріп, Егіз бала табады.

«Жаседіл ғаділ патша еді, осы перзент соның батасынан болып еді, бұ да ер жеткенде, сондай ғаділ болар», – деп, ұлының атын Еділ қойған екен. Еділ жеті жасқа келгенше халық тыныш, ел бейбіт болды. Қарасай, Қази біреуі он алтыға, біреуі он төртке келді. Қалмақ пен Қазақ, Ноғайдың арасы жіксіз, жақсы тату болды. Еділ жеті жасқа келген соң, Шынтемір ауырды. Қарасай мен Қазидың ауылы Шынтемірдің ауылына сəске түстік жер еді. Ауру мендетіп, жеңе бастады. Ауырып жатып Шынтемір былай деп толғады: «Жалғыз еді балам, – деп. – Жетімнің күні қараң, – деп. – Қалай болар заман? – деп. –

Əуелден жазу осылай. Нешік болар шарам?» деп, Ауырып жатып толғайды. Толғамасқа болмайды. «Өлерде көрген Еділді 850 Қарасай мен Қазиға Тапсырам», – деп ойлайды. Қайғысын ойлап жалғыздың, Ажары кетіп, түнерді, Жанынан үзді күдерді. Қос тұлпармен хабаршы Қарасай ерге жіберді. Шынтемір жатқан ордаға Сəске түсте келіпті. Қол қусырып, есіктен 860 Иіліп сəлем беріпті. Бұларды көрген Шынтемір Көтеріп басын сөйлейді: – Қарасай, Қази – сен – деді, – Шынтемір ханың – мен, – деді, – Көңілге келген бір сөзді Айтып кетсем деп едім. Ой-өрісі кеңеймей, Артымда жас қалып Еділім, Мойын ұсынып қарсы алам 870 Жаратқан Алла əмірін. «Санаулы күнің бітед», – деп, Қағып тұр ажал дабылын. Ерлер киген көк сауыт Берік болмас жағасыз, Астыңа мінген шын тұлпар Тасқа шаппас тағасыз. Орақтан туған ұл болсаң, Жетім қалған Еділді Қапталыңа аласыз. 880 Жалғыз қалған Еділжан

Сүйеусіз де панасыз. Сонда Қарасай сөйлейді: – Қамқорым, ханым сен едің, Қарасай, Қази мен едім, Тірі болса, Еділді Қазимен қатар көрермін. Өлсек, шұқыр бір болар, Шықсақ, басы төбенің. Қарасай, Қази, Еділ боп, 890 Тізе қосып, жабармыз Ашылған жерін көбенің. Ел шетіне жау келсе, Ер басына дау келсе, Сағасын қанға малармыз Сегіз қырлы жебенің, – Деп, Қарасай көтеріп Ақ алмасын, ант берді. Тізе бүккен Қази мен Еділді жатқан хан көрді. 900 Батасын беріп балаларға, Шынтемір хан жан берді. Шынтемір хан өткен соң, Шын дүниеге кеткен соң, Сыпыра – дана кəріңіз Елге көңіл бұрады. Би менен бекті жияды. Елге басшы хан іздеп, Əңгіме дүкен құрады. «Халыққа қорған батыр да 910 Елдің қамын ойлаған. Баба түкті шашты Əзіз, Ер Нұрадын нəсілі, Ежелден жаумен ойнаған. Қарсы келер жан болса, Қасарған беті таймаған. Халықтың халық болғаны –

Бұл тұқымның себебі. Орақ, Мамай өлерде Қарасай, Қази жас қалды. 920 Жас болса да, жалындап, Самсаған қолды басқарды. Өлерінде хан Мамай: «Қази мінсін тағыма, Əділ болар, – деп еді, – Қалың елдің бағына». Соны естіген Сыпыра Алыстан сөзбен орады: – Атадан қалған алтын тақ, 930 Мақұл көрсең əлеумет, Қазиға мирас болады. Жиылған көп мақұлдап, Сыпыра қартты қостады. Халықты ертіп дана қарт, Ордаға қарай бастады. Тобын жазбай келеді, Игі жақсы, бектердің Келгенін Қараүлек көреді. Мамайдан қалған орданы 940 Көк майсаға тігеді. Жиылып келген халқына Ту биені сояды, Жал-жаяны керітіп, Астаумен тартып, қояды Сабаны пісіп жігіттер, Сапырып қымыз, құяды. Қараүлек сынды дана ана Жиылып келген халқына Тік тұрып қызмет қылады. 950 Сөздің реті келгенде, «Бұйымтайың бар ма?» – деп Қараүлек ана сұрады. Сыпыра сонда толғады,

Тереңнен сөзді қозғады. Кəріліктен түскен қос жағын Жібекпен таңып торлады. Сөзге шешен сұр таңдай Сүрінер сірə болмады. – Əйел де болсаң, Қараүлек, 960 Ер атанған сен едің. Ақылменен ана боп, Он сан елге тел едің. Тегіңе ерлік орнаған, Қарауыл таумен тең едің. Ежелден сұлтан Нұрадын Халықтың көздеп мұрадын, Орақ, Мамай батырлар Шеккенде сапар жыладың. Көз нұрың, қолда ермегің – 970 Қарасай, Қази шырағың. Көп тілегін, қалауын Сізге баян қыламын. Қази сынды ұланың Ханға лайық тұлғасы, «Хан болар», – деп сынадым. Өлеріңде Мамай хан Тапсырған сөзі көп еді «Тірі болса Қазиым, Таққа отырар», – деп еді. 980 Сол Қази толды он төртке, Дүние салды Шынтемір. Билік берсең халыққа, «Хан қойсақ», – деген бар көңіл. Айбыңды ана – Қараүлек Қарасайды шақырады, Жан еді туған ақылды. – Қарасай, Қази – шырағым, Бір хабар шалды құлағым. Ізгі жанды ерлердің

990 Өсірер Алла мұрадын. Хан болып өткен өлгенше Мамай, Сұлтан Нұрадын, Хан қоймақ сені, Қазижан, Елдің қалпын сынадым. Қарасай, Қази – бөбегім, Қос қыраным, түлегім, Қызығыңды сендердің Көріп өлсем деп едім. Көрдім, шүкір Құдайға 1000 Балаға ана шыдай ма? Екі сөйлеу ерлерге, Ойлаңдаршы, ұнай ма? Кешегі өлген Шынтемір Тапсырған еді Еділді. Дос болып ең, анттасып. Бұзбаңдар, жаным, əмірді. Қызықпаңдар хандыққа, Бермеңдер жасқа зəбірді. Атасынан қалған алтын тақ – 1010 Мирас жетім Еділге. Жоғары көтер достықты Болғандай үлгі өмірге. Екі сөйлеу – ерге өлім, Алыңдар тоқып көңілге. Ерлікпен өткен жеті атаң, Айрылмаңдар сол жолдан. Ел қорғау ерге жеңіл ме? Хан болсын Еділ достарың Ойлаңдар, жаным, дос қамын. 1020 Көпті көрген көне едім, Сендерге ақыл қосқаным. Билер мен бекті, Қарасай, Хан ордасына бастағын Ағаңның тілін қайырмай, Қазижан, сен қостағын, – Деп, қарт ана тоқтады.

Қостады мұны топ-дағы. Шынтемір ханның ордасына Топ та келіп, тоқтады. 1030 Халықты ханым қарсы алды, Хан ордасын күн шалды. Еділді таққа мінгізіп, Басына тəж кигізіп, «Хан!» деп елге жар салды. Жеті жасар Еділ хан Жұртты аузына қаратты. Жасы жастық қылмайды, Туса бала талапты. Он сан елді тең ұстап, 1040 Алдынан бəрін таратты. Қарасай, Қази – қол басы, Сайлады əскер жарақты. Ерлеріне сайма-сай Сансыз тұлпар жаратты. Қарасай, Қази, Еділ хан – Үшеуі қатар ер жетті. Жау шыдамас бетіне, Арыстандай келбетті, Əділдік, ерлік жолыңда 1050 Тасын қырға өрлетті. Он сан елі орнығып, Тыныштықта гүлдепті. Ең байлықта еркін ел Дауды, жауды білмепті. Күндерден күн өткенде, Көтерілер күн жеткенде, Қарасай сынды ағасына Еділ хан келіп сөйледі: – Бізден бұрын өткен хан, 1060 Ерлігі артық өктем хан. Жау жағасын сөккен хан, Дұшпанның қанын төккен хан,

Мұрадына жеткен хан. «Жау!» дегенде, аттанған, Жау табылса, шаттанған, «Қалмақ» десе, қасарған, Мінген аты бапталған. Үш қырлы жебе, көк найза Қарағайға сапталған. 1070 Астана халқын басқарған. Талай жауды жылатқан, Жігер менен қайратын Есіткен жан ұнатқан. Ерлігіме сын болар, Хандығыма мін болар, Көңіліме кір болар, Атаның жолын қумасам, Тас кесетін ақ алмас Беліме құрсап бумасам. 1080 Ала көбең жаулар көп, Бастап барып халқымды, Дұшпанымды қырмасам, Кектескен жаудың кегі үшін, Керегесін отын қып, Қызын қатын қылмасам. Көншір емес көңлім, Соғысар маған жау тап, – деп, Қасарып Еділ болмады. Қарасай сонда толғады: 1090 – Əміріңді екі қылмайын, Сөзіңді жақсы тыңдайын. Осы айтқаның шын болса, Қарайын жаудың ыңғайын. Ағада болар ағалық, Жастықта болар шалалық. Жай жатқанда жау іздеп, Шырағым, етпе балалық. Алда-жалда болмасаң,

Тілімді айтқан алмасаң, 1100 Қараүлекке баралық. Қараүлек анам жау табар, Содан сұрап қаралық, Қарттан ақыл алалық. Халыққа басшы ханымсың. Не айтсаң да, көнеміз, Айтқаныңа сенеміз, Сізге тізгін береміз. Қараүлек тұрған ордаға Екі батыр жүреді. 1110 Талма-тал түс кезінде Ордаға келіп кіреді. Желіккенін ерлердің Ақылды ана біледі. «Жолдарың болсын, жаным», – деп, Миығынан күледі. Сонда Еділ сөйледі: – Жас күнімде хан қойдың, Соңымнан ерді ел, – деді. – Ойыма түсті бір қиял, 1120 Өзіңіз ақыл бер, – деді. – Ой мəнісін айтайын, Жақсы тыңдап көр, – деді. – Жан жолдасым – Қарасай, Көпті көрген көнеге Бұйымымды айтып бер, – деді. Сонда Қарасай сөйледі: – Жеті жаста Еділің Халыққа ғаділ хан болды. Ойлағаны ар болды. 1130 Сескенер емес батыл ер: «Бұрынғы өткен хандардың Мен де жолын қуам, – деп. – Беліме алмас буам, – деп, – Ел көңлінен шығам, – деп, –

Жау табылса, қырам», – деп, Еділің тыным бермеді, Айтқаныма көнбеді. «Жауласуға жас жетті, Жау іздеуім жөн», – деді. – 1140 Тегі сұлтан Нұра хан, Орақ, Мамай заманнан Кекті дұшпан бар ма еді? Қараүлек сонда сөйледі: – Еділ ханым – шырағым, Келген бойда-ақ сынадым. Орақ, Мамай барында Көздеген елдің мұрадын. Балалықпен шешеңе: «Жау тауып бер», – деп сұрадың. 1150 Ауыр тиді анаңа Күтпеген жерден сұрағың. Қазақ қазақ болғалы, Талай хандар орнады, Қызылбас, қалмақ жауласып, Тыныштық елге болмады. Шауып, шаншып қазақты, Талай дұшпан қорлады. Сенен бұрын бəрі өтті, Талай батыр, хан өтті. 1160 Атандың елге «Əділ хан». Төреңді кім кемітті? Жау іздеп, жаным, жауықпа, Дүрліктіріп ел-жұртты. Жауың келсе өзі іздеп, Көрінер сонда кім мықты? Тілімді алсаң, Еділжан, Ел ұйтқысын бұзбай-ақ, Сақтайтын тыныш күн жетті. Сонда Еділ сөйледі: 1170 – Болғаным жабы ұнай ма?

Ел намысын жоқтамай, Жатуға ер ұл шыдай ма? Соқтықпай жауға тынбаймын, Тапсырып ақырын Құдайға. Өткен хандар жауласқан Менен артық Құдай ма? Қарасай, Қази – екі ағам Ақырып кірсе майданға, Қашпай жауы шыдай ма? 1180 Қауырсыны қатқан соң, Бүркіт құс жатпас ұяда. Белгілі берен ер жігіт Көк сауытқа сыя ма? Қас жаманның белгісі – Ел үшін жанын қия ма? Халықтың намыс-ары үшін Елден жаным садаға! Қараүлек сонда сөйледі: – Олай болса, шырағым, 1190 Осы айтқаның шын болса, Құлыным, өссін мұрадың. Ұзақ өмір, ұзын жас, Қарағым, саған сұрадым. Іздесеңдер ел кегін, Құтты болсын талабың! Шын жау болса керегің Алдырмайтын ауыр қол – Ата жауды табамын. «Қайта оралып келер!» – деп, 1200 Қуанып, көңілім күтеді Орақ, Мамай заманын. Жау сағынсаң, Еділжан, Қуандырдың өзімді. Құлағың салып, тыңдай бер Ауыздан шыққан сөзімді.

Кешегі Мамай барында Қара қыпшақ Қобланды Осы ордаға келгенде, Маған сəлем бергенде, 1210 Мамайменен екеуі Билік айтып, кеңесті, Ерлік айтып, егесті. Сонда Қобылан не десті? – Он екіге келгенде, Туырлықтай ту алдым «Жау!» – деп айтса, қуандым. Мен қалмақтың елінен Таңдап Құртқа қыз алдым. Барсакелмес шөлді алдым. 1220 Алдырмайтын ханды алдым. Кеңдік күнге зар қылып, Тарылттым сонда заманды. Көбікті деген көп қалмақ, Есепсіз саны жоқ қалмақ, Тағы шаптым Қазаңды. Өзім Қобылан болғалы Талайға бердім ажалды». Қара қыпшақ ер Қобылан Осылайша деп еді. 1230 Алты айшылық жері бар, Үш айшылық шөлі бар. Сондай асу кезеңде Қызылбастың елі бар. Іздегенің жау болса, Керегің менен табылар. Сол жауға барсаң, не қылар? Жау іздеуің шын болса, Халыққа хабар салыңдар. Жеделді туған ерлердің 1240 Бəрін жиып алыңдар. Пайдасы тиер əр жерде, Ақыл табар тар жерде

Сыпырадай кəріні Қалдырмай ала барыңдар. Қалмасын елде бихабар, Жай бұлтындай жайнаған, Сансыз жаудан таймаған, Жауды көзі көргенде, Жігері оттай қайнаған, 1250 Қолындағы ақ қылыш Қанға, жасып, тоймаған, Ата тегі – алып күш, Ежелден ерлік орнаған, Талай жерді шарлаған, Соғысар жауын таңдаған, Айдаһардың лебіне Қолын салып, барлаған. Барған жауын тындырған, Шойыннан шоқпар құйдырған, 1260 Қанша дұшпан келсе де, Бір қауызға сыйдырған. Ахмет сынды батырды Қасыңа ал, Еділжан. Қарасай, соған жылдам жет, Сол ағаңда қайрат көп, Ерлігі мықты, құдірет. Алшынның ұлы – Алау бар, Оған да, ерлер, хабар сал. Көн садақты Көрбет бар, 1270 Жау сескенер келбет бар, Оны да шақыр, Еділжан, Осы күннен қасыңа ал. Мінген аты қасқа азбан, Ертеңнен шапса, кешке озған, Ылдидан шапса, төске озған, Қоңыраулы найза қолында, Қоңыр салқын төске алған Қарулы батыр Қартқожақ,

Сол батырды-ай қоссаңыз, 1280 Жауға жетер шамаңыз, Қиғаштың қызыл тауында, Қызылбастың жауында Жыртыла қалмас жағаңыз Жаңбыршының баласы – Ағыс батыр жəне бар. Алдынан жау қайтпайтын Жолдастыққа Ағысты ал, – Деп Қараүлек анаңыз, Ерлерге кісі шаптырды. 1290 Ерлердің естіп хабарын, Сыпыра қартың сап құрды. Іріктеп алып жүз кісі, Жолды бастап тартты өзі. Айтулы батыр Ахмет – Алдырмас жауға асыл тек, Нөкер алып жүз кісі, Киініп сауыт, ол келед. Арлы туған Алау ер, Ақылы терең, балуан ер, 1300 Хан хабарын алған оң, Бойынан күш, ақты сел. Нөкері бар жүз кісі, Батырмен туған бəрі тел, Сайланып, самсап келеді Қайысқандай қара жер. Алысқан жауы маталған, Соғысқан жауы оталған, Ызғары күшті ер еді, Көрбетті содан атанған. 1310 Ізденіп келіп талай ер, Көрбеттіден бата алған. Хабарды естіп Көрбетті, Жадырап жаны, желікті, Көптен бері жау көрмей,

Үйде отырып ерікті. Қарына қару іледі, Бесін уақыты болғанда, Қараүлектің үйіне Бұлар да жетіп келеді. 1320 Қатулы батыр Қартқожақ Жүз кісіден қол алып, О да келді бір жақтан. Күйіне түскен бедеулер Ор текедей орытқан. Жау құмар батыр ежелден Сарқып ойын қорытқан. Баратын жаудың жері алыс, Көрмеген жанға жол шалыс, Сексен кісі серімен 1330 Келіп жетті ер Ағыс. Көрікті ерлер жиылды, Көруге бірге қиынды. Дыбысын естіп ерлердің, Жан-жақтан əскер құйылды. Жиналып халық болған соң, Сыпыра қартың сөйледі: – Қараүлек атты ана едің, Көпті көрген дана едің. Болашақты болжап көр, 1340 Айтқаныңыз келетін Əдетіңіз бар еді. Қараүлек сонда толғады. Сөйлер сөзге жорға-ды: – Егеліп тұрған ерлерім, Сыртынан қоршап аласың, Іздеген жауды табасың, Қойға тиген бөрідей Ойран-топыр саласың. Жан таласқан жауыңның 1350 Құртасыңдар шарасын. Анық жете білмедім,

Аяулы ердің біреуі Жау қолында қаласың. Батырлар киіп сауытын, Садақтарын асынды. Қоржындарын бөктеріп, Айбалта ерге асылды. Қараүлекпен қоштасып, Аттанғанда батырлар, 1360 Іздемеді еш адам Қази сынды жас ұлды. Қазиды көріп Қараүлек, «Қалдың, – деп, – неге?» сұрады. – Батаңды жеке алам, – деп, Қасқайып Қази тұрады. Қазиын сүйіп Қараүлек, Батасын сонда береді: – Ал, қолымды жаяйын. Сенен немді аяйын? 1370 Қырық шілтен, Ғайып Ерен, Қолдасын сені Құдайым. Қайрылмай кетті Қарасай, Сол болар маған уайым. Жараланар майданда, Жəрдем ет соған, сұраймын. Жолың болсын, құлыным. Сендер аман келгенше, Не көрсем де, шыдайын, – Деп, Қараүлек түюлі 1380 Бір зат ерге ұсынды Не екеніне түсінбей, Қази сонда қысылды. Қамқор болған қарт ана Қайыра тағы сөйледі: – Қырық болаттың қылауымен Уыттаған дəрі еді. Ала кет, жаным, майданға.

Жөнелді Еділ ту ұстап, Реттеп қолды, дұрыстап. 1390 Жаз күнінде, күн ыстық. Күндіз-түні дамылсыз, Қонбай жүрді, тыныстап. Алты айшылық жер еді, Арада үш ай шөл еді. Ерігіп ерлер жарысты, Күйіндегі кіл бедеу Ауыздықпен қарысты, Басыменен алысты. Астындағы тұлпардың 1400 Табанынан жер соқты, Маңдайынан күн соқты. Енді шөлейт жер келді, Адам да, ат та шөлдейді, Шөлдеуменен меңдейді. Жалды аттардан жал кетті, Батырлардан əл кетті. Əуе айналған аңызақ Кептіріп аңқа, шөлдетті. Еділ хан сонда сасады, 1410 Бетінен өңі қашады. Батыр мен бегін жиып, Ақылға ақыл қосады, Қолдың жайын баяндап, Көптен көмек тосады. Ахмет батыр тіл қатпай, Қамшы басып тұлпарға, Қарауыл жаққа жөнелді, Атына жедел мінеді. Қарауыл шоқы басынан 1420 Қияға көзді салады. Жарқырап жатқан бір көлді Алыстан көзі шалады. Көлге қарап шабады. Қақтығып батыр барады.

Ат суарып алады. Өзі суға қанады. «Тəтті көл» деген көл екен, Қуанып, көңілі тынады. Аспанға атып шапшыған 1430 Таудан аққан бұлағы. Басы – бұлақ, аяғы – Айдын көл, жасыл құрағы. Бір жағына көз салса, Адыр биік тау екен, Қалың орман арасы, Белден шабын, бау екен. Бір жағына көз салса, Жоңышқалы көк шалғын, Кілең тілкем сай екен. 1440 Ат отына жай екен. Күннің көзі көрінбес Таласа шыққан ағаштан. Шортаны қара бақандай, Бақасы шөккен атандай, Жапырақтың жалпағы Ерлер киген шапандай. Айналасы сол көлдің, Ат шаптырса, жеткісіз. Суы тəтті шекерден, 1450 Ішкен жан қиып кеткісіз. Қалмақтың ханы – қожасы Алма бағын ектірген. «Ел қонбаған нулы көл, Ақ сары бас қулы көл, Елсіздегі еркін көл, Шалқып жатқан шалқар көл, – Ахмет батыр, – көрдім», – деп, – Хан алдына барады. Аңсаған қол шілдеде 1460 Көлге қарай шабады. Шырадай ашылып көздері,

Шөлдеген ерлер қанады. Бойы ширап, ес жиып, Қияға көзді салады. Жеңсік болған жемістен Жеп, мейірі қанады. Жеті күн жатып батырлар, Жиды тегіс бойларын. Аттанар жауға күн жақын, 1470 Ортаға салды ойларын. Ұшынып кетіп сөзден сөз, Өзара сонда керісті. Бірімен бірі егесіп, Басылар, сірə, болмады, Найзаларын тіресіп, «Қой!» – дегенге қоймады. Сонда Ағыс сөйледі: – Осыларың жөн бе еді? Бұздыңдар бүгін бірлікті, 1480 Бет алған ісің өнбеді. Ер ынтасы бытырап, Біріне бірі көнбеді. «Атым – қазақ» дегенде, Ерлер неге кірледі? Бұл – масқара, не сұмдық?! Хан əмірімен жүрмеді. Сонда Еділ хан бұйырды, Самсаған қол жиылды. – Соғысыңдар жекпе-жек, 1490 Сынаңдар, күшті, қиынды. Біріңді бірің аяма, Аясаң, соғыс бола ма? Күш сынасып бағыңдар, Алысқа тентек тоя ма? Мұны естіген Сыпыра қарт Орнынан ұшып тұрады. Көптен тілек сұрады:

– Татулықпен сына күшіңді, – Деп жалынып, жылады. – 1500 Тау басында қара тас Жатыр, əне, қарашы. Жауласпаңдар өзді-өзің, Болайын мен арашы. Ашуды тастап, батырлар, Соны атып қарашы. Онша да, мұнша қамал жоқ Алмаған адам баласы. Кезекпен бəрің атыңдар, Қалмасын тасқа жаласы. 1510 Содан анық көрінер Батыр мен батыр арасы. Батырлардың баршасы Қарт сөзіне көнеді. Садақтарын асынып, Тауға қарай жөнеді. Қазандай қара тас жатыр Тау басында, көреді. «Батырлардың ішінде Ахмет үлкен», – дер еді. 1520 Үлкенге кезек береді. Садағын Ақаң кезеді. Көздеп тартып қалады, Өтпеді тасқа садағы. Алау алды кезекті, Үші өткір жебесін Сарыжаға керіпті. Толғап тартып қалады, Зуылдап оғы барады, Қара тасқа қадалып, 1530 Төрт елідей жарады. Көн садақты батыр Көрбетті Алаңғасар ер еді, Кезек соған келеді.

Садағын қолға алады, Толғап тартып қалады. Қара тасты бұл-дағы Қарыс сүйем жарады. Қартқожақ батыр желденді, Желігіп, жетіп келді енді, 1540 Қара тасты көрді енді. «Талқандайын тасты» деп, Толғап тартып қалады, Атқан оғы оның да Төрт қарыстай барады. Бармағын тістеп Қартқожақ, Жан-жағына қарады. Ақырып Ағыс келеді. Құлаштап садақ кереді, Жебесі зырлап кетеді, 1550 Қара тасқа жетеді, Бес қарыстай барады, Майрылып оғы қалады. Қатуланып Қазбан сұр, Асығып кезек сұрап тұр, Кезегін енді алады, Садағын тартып қалады, Қара тасты шатынатып Жеті қарыс барады, Майрылып оғы қалады. 1560 Орақтан туған Қарасай Енді кезек алады. Қасқайып жетіп барады, Садағын тартып қалады, Зуылдаған сұр жебе Қара тасты жарады. Тастан өтіп болат оқ, Қара жерді қабады. Қайратына батырдың Хан Еділ таң қалады. 1570 Білдірмейд бірақ Еділ хан,

Білдіруге арланды. «Өзімнен артып кетер», – деп, Қызғанып сонда шамданды: – Байқадың ба, батырлар, Аталы ердің атысын? Қара тасты қақ жарып, Қарасай тапты қапысын. Қатардан қалғым келмейді, Келіп тұр менің қатысқым? 1580 Қарасай сынды ерменен Күш сынассам деп едім. Садағын Еділ қолға алды, Əлденеге долданды. Талабын жастың бір Алла Сағатында оңғарды. Атқан оғы Еділдің Қара тастан өтіпті, Таудың талай шоқысын Төңкеріп-ақ кетіпті. 1590 Атқан оғын оздырып, Еділдің көңлі өседі. Қайратына мастанып, Хан Еділ желдей еседі: «Арық аттар жалданды. Жүдеген ерлер əлденді. Рақатта жан, хош кеуіл, Баршаңа да əл берді. Ерлік сынап, егесіп, Көл басында шаттандық. 1600 Қол бастаған Ахмет, Атақты басшым сен едің. Қиғаштың биік тауынан Қарауыл, батыр, қарап кел. Жау шамасын болжап көр, Аумағы қанша ел екен?»

Хан əмірін қайтармай, Мойнаққа тоқым салыпты, Ерді ерттеп алыпты. Бес қаруын асынып, 1610 Мінгені атқа анық-ты. Шарықтады, шалқыды, Астындағы боз мойнақ Соққан желдей аңқыды. Қара терге боялып, Аттың бойы балқыды. Ор қояндай ырғытып, Сайлау жерден қарғытып, Көбелеп тау желеді. Өтуіне жол қиын 1620 Көлденеңнен кез келді. Тауды төмен ағады, Жағалап кетіп барады. Өтетұғын бір кезең Ақаң батыр табады. Сол кезеңнен асады, Атқа қамшы басады, Жігер қайнап, тасады. Өтейін десе, өте алмай, Төтеден өтіп кете алмай, 1630 Ақыл-ойға батады. Қалың қолдан Қарасай Ахметке ереді. Асудың талай қиынын Қияда ерлер көреді. Асырмайтын бұл тауды Қиялап басып, өрлейді. Қара атқа да күш түсіп, Жануар содан терлейді. Жан ұшырып жайсаңдар, 1640 Өрмелеп тауға шығады. Тауға шығу қиын-ды, Қос өкпені сығады.

Ақырды кенет айдаһар. Сескеніп бұлар бұғады. Жата қалып тұлпарлар, Елеңдеді құлағы. Қарасы таудай айдаһар Леппен тартып барады. Қатулы батыр Қарасай – 1650 Халықтың сенген қарағы: – Кесірткеден қорыққан, Ойласам, маған сын екен, Ерлігіме мін екен. Маңдайыма тап болған Айдаһардың күні екен. Мұны мен «жау» демейін, Кесірткеге теңейін. Тас кесетін алмаспен Ортасынан бөлейін. 1660 Сыпырып алып қабығын, Құс таңдай қылып өрейін. Құйрығымен тау соғып, Лебімен тартып барады. Ат аяғы тоқтамай, Жақындап батыр қалады. Əулиеге ат айтып, Буынын бекем қатайтып, Орақтан қалған семсермен Оралта келіп салады. 1670 Айбат шеккен айдаһар Бүктетіліп қалады, Аға батыр Ахмет Қарасай сынды балаға Қадала сонда қарады. Жаусыраған батырлар Қараобаның басынан Қарауыл қарап тұрады, Қаланы болжап қарады.

Он екі қатар қақпалы, 1680 Бекінген бекем ел екен. Бұрын-соңды жаулардың Еш бармаған жері екен. Шаһардың сырты айнала Он жеті қатар ор екен. Айналасы болаттан Жағалай құрған тор екен. Мұны көріп Қарасай, Дулығасы көк болат, Басына киді бөрікті. 1690 Жауға жалғыз шабуға Өзіне батыр сеніпті. Гүрзіні қолға алады. Қорғанға жақын барады Гүрзіменен салады. Айбалтамен шабады, Талқан қылад қаланы, Мұны көрген қалмақтар, Барабанын қағады. Сан жетпейтін қалың қол 1700 Батырды қамап алады. Қас жауымен қасқарып Қарсыласып барады. Қабан құлақ қарамен Қашқан жауын орады, Құрыды қалмақ амалы, Еркін шауып, еліріп, Еріңнің жүрді талабы. Қу томардай құлатып, Талайдың басын қағады. 1710 Қарсы келген жауларды Қарсысынан шабады. Жылға-жылға жерлерден Жылжып қан да ағады. Тебінгіден тесе атты, Үзеңгіден кесе атты.

Қабаттасып келгенін Қабатынан қоса атты. Талайларын құлатты, Батырларын сұлатты, 1720 Алмасы өткір қияқты, Арыстандай сияқты Жалғыз жүріп Қарасай Осындай салды бүлікті. Қарауыл хан еңіреп Қарасайдың алдында Қол қусырып тұрыпты, Аяғына бас ұрыпты. Қаһарлы туған Қарасай 1730 Мойнына арқан салады, Жетектеп ханды алады. Екі көзі қызарып, Ұшқын атып жанады. Хан Еділдің алдына Сүйретіп алып барады. – Елдің басы – ер Еділ, Əміріңмен барғанмын. Мекені берік жау екен, Көрген шақта таңдандым. 1740 Айтқан сөзі анамның Өтірік емес, жөн екен. Қауіп-қатер көп екен. Беріктегі ел екен. Бұрын-соңды бұл елге Жау бармаған жер екен. Сол қалаға бардым мен, Ойран-бүлік салдым мен. Қарауыл ханның қол астын Түгел шауып алдым мен. 1750 Қалмақтың ханы мінекей, Қолыңа əкеп бердім мен. Сонда Еділ сөйледі: – «Ханын айдап келдім» деп,