Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы
Асқаров Әлібек, жауапты хатшы
Абдрахманов Сауытбек
Атабаев Қамбарбек

Аяған Бүркітбай
Әбжанов Хангелді
Әбусейітова Меруерт
Әжіғали Серік

Әлімбай Нұрсан
Байпақов Карл
Байтанаев Бауыржан
Балықбаев Тахир

Дүйсембаев Еркін
Есім Ғарифолла
Жақып Бауыржан
Жұмағалиев Асқар

Жұмағұлов Бақытжан
Қасқабасов Сейіт
Қозыбаев Ілияс
Құл-Мұхаммед Мұхтар

Құрманбайұлы Шерубай
Мұхамадиұлы Арыстанбек
Мыңбай Дархан
Нысанбаев Әбдімәлік

Салғараұлы Қойшығара
Самашев Зейнолла
Сұлтанов Қуаныш
Тұяқбаев Қанат

М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Мәде­
ни мұра» Ұлттық стратегиялық жобасы аясында жарық көре­тін
«Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми ба­сылымын
әзірлеуді одан әрі жалғастырады.

Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған тоқсан сегіз то­
мы ұлттық фольклорымыздың аса бір көркем де көлемді бө­
лі­гі болып саналатын эпостық шығармаларға, ертегілерге,
ше­тел­дердегі қазақ фольклорына, қара өлең, жұмбақтар мен

ма­қал-мәтелдер, аңыздар, шежірелер т.б. жанрларға арнал­
ды. Дәлірек айтқанда, «Хикаялық дастандардың»—он үш,
«Діни дастандардың»—жеті, «Ғашықтық дастандардың»—он
бір, «Тарихи жырлардың»—он бір, «Батырлар жырының»—

жиырма, «Мақал-мәтелдердің»—бес, «Қара өлеңнің» —екі,
«Шежірелік
жыр-аңыздардың»—үш,
«Ертегілердің»—бес

томы, «Тарихи аңыздардың»—төрт томы, «Ғұрыптық фольк­
лор­дың»—екі томы және «Жұмбақтардың», «Балалар фольк­
лорының», «Қазақ мифтерінің», «Моңғолия қазақ­тарының
фольклорының», «Топонимдік аңыздардың», «Күй аңыздың»,

«Аңыздық шежірелердің», «Аңыздық жырлардың», «Өтірік
және мысалдардың», «Магиялық фольклордың», «Түс жо­ру
және ырымдардың», «Хикаяттардың» —бір-бір және «Ауыз­
екі әңгімелердің»—үш томы (тарихи, новеллалық және

күлдіргі әңгімелер) баспаға дайындалып, басылым көрді. Бұл
жинақтардың он екі томында Қытайдағы, біреуінде Моң­ғо­
лиядағы қазақтардың фольклорлық мұралары қам­тыл­ды.

Серияның соңғы, аяқталатын екі жинағы—99, 100-томдар
ұлттық мәдениетіміздің, оның ішінде халық әдебиетінің
шуақты, шұрайлы салаларының бірі—халық әндеріне, ән-
өлеңдер жанрына арналып отыр. Халық әндері синкретті

жанр ретінде фольклортану саласында да, музыкатануда да
біршама зерттелгенмен, оларды ел арасынан жинау, жария­
лау, текстологиялық тұрғыда жаңаша зерделеу, насихаттау
мә­селері күн тәртібінен түскен емес. Ән-өлеңдер—әлемдегі бар

қа­заққа ортақ рухани қазыналардың бірі. Олардың бастапқы
ав­торлары болғанмен, жад арқылы ұрпақтан ұрпаққа ауысу ба­
рысында бірте-бірте есімдері ұмытылғандығы белгілі. Ауыз­ша
таралу үрдісінде ән мәтіндері түрлі өзгерістерге түсіп, қосы­

лып-қысқартылып, еленіп-екшеліп, сұрыпталып үнемі қозға­
лыста болады. Олардың композициялық құрылымы ық­шам,
айтуға ыңғайлы, тілі—көркем, орамды болып келеді. Әуелгі
мазмұнында алғашқы автордың, болмаса кейінгі жеке­леген

жеткізушілердің басынан кешкен оқиғасы, тағдыр-талайы
арқау болып, уақыт кеңістігінде әнші-орындаушылар арқылы
халықтық сипат алады. Сөйтіп, әнге деген сұраныстың ұлғаюы,
соның негізінде таралу аясының кеңеюі—оларды көпнұсқа­лық

деңгейге көтереді.
Ән-өлеңдерде шығармадағы лирикалық кейіпкердің, адам­
ның, жануардың есімі, атауы, оның бейнесі, сөйлеген сөзі,
жүріс-тұрысы, іс-әрекеті, киім-кешегі, құрал-жабдықтары,

қоныс-мекені, табиғат көріністері, әуе райының құбылысы т.б.
молынан көрініс береді. Сондықтан өзге фольклорлық мұра­лар­
ға қарағанда этнографизмдер, архаизмдер, жергілікті, кәсіби,
диалекті сөздер мен тіркестер, мақал-мәтелдер, нақылдар жиі

қолданысқа түседі.
Оқырман назарына ұсынылып отырған «Бабалар сөзінің»
99-томына ХХ ғасырдың 20-50 жылдары КСРО-ның ірі қа­
лаларында, ғылыми басылымдарда, хрестоматияларда, ан­

Қазақ КСР ҒА-сы ұйымдастырған ғылыми экспедициялар­дың
барысында жиналған ән мәтіндері енгізілді. Атап айтқанда,
қазақтың музыкалық мұрасын жинаушы А.В.Затаевичтің
«Қазақ халқының 1000 әні» (1925), «Қазақтың 500 әні мен

күйі» (1931), «Песни разных народов» (1971), С.Қашқынов­тың
«Өлең-әндер» (1939), Б.Г.Ерзаковичтің «Қазақстанның ха­лық
әндері» (1955), «Қазақтың лирикалық халық әндері» (1955),
«Қазақ халқының ғашықтық әндері антологиясы» (1994);

Б.Ғизатовтың «Қазақтың халық әндері» (1958), «Қазақтың
халық әндері» (1960) жинақтарының және Қазақстан­ның
Орталық
мемлекеттік

мұрағатындағы
А.В.Затаевичтің,
Ғ.Құр­манғалиевтің, Б.Г.Ерзаковичтің жеке қорларының,
«Ғылым Ордасы» мекемесі Ғылыми кітапханасындағы,

Мәскеу­дегі Мемлекеттік орталық музыкалық мәдениеті мұ­
рағатындағы А.В.Затаевичтің жарияланбаған қорларының,
сонымен бірге М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер инс­
титутының Қолжазба қорында сақтаулы Орынбор (1963),

Қостанай-Орынбор (1965), Шығыс Қазақстан (1971), Маң­
ғыстау (1987) экспедицияларының т.б. материалдары пайда­
ланылды.
Жүйелеу барысында ән мәтіндерінің мазмұндас, кейбір

жағдайда бірін-бірі толықтырып отыратын нұсқалары да қа­
перге алынды. Себебі, олар түрлі ән жинақтарында жария­
ланғанмен, ғылыми тұрғыда жүйеленіп, жанрлық сипаты
айқындалмаған. Сондықтан топтаманың бұл томын баспаға

дайындауда халықтық ән-өлеңдерінің лирикалық сипатта­ғы,
әсіресе ғашықтық-сүйіспеншілік, жастық шақ, өмір-дүние
және адам тағдыры туралы халық туындыларына айырық­ша
мән берілді.

Топтаманың ұстанымдарына сәйкес, томға енген мәтіндер­
ге алғы сөз ретінде академик А.Жұбановтың «Замана бұлбұл­
да­ры» еңбегінен үзінді алынды, әліпбиі бойынша жүйеленіп,
реттік санмен нөмірленді. Томның ғылыми қосымшасына:

томға мәтіндері енген жинақтар мен қолжазбалар туралы
мәліметтер, мәтіндерде кездесетін тарихи, діни есімдер, мәтін­
дердегі түсініксіз сөздердің сөздігі, жер-су атаулары, шартты
қысқартылған сөздер мен атаулардың тізімі, пайдаланылған

әдебиеттер және томның орыс, ағылшын тіліндегі түйіндемесі
енді.
Томның жалпы көлемі—27,5 б.т.

...Қазақ халқы әнге бай. «Маған бүкіл қазақ даласы ән са­
лып тұрғандай болып көрінеді» деп, қазақ халқының әдебиеті
мен өнерін көп зерттеген Шоқан Уәлихановтың досы Г.Потанин
айтқандай, қазақта әнсіз өмір жоқ. «Тойбастар» айтқан жігіт,

кешкі ауыл сыртында алтыбақан тепкен қыз-бозбала, шілде­
ха­на күзеткен жас, кәрі, «Жар-жар» айтқан екі топ, елінен
ерік­сіз алысқа ұзатылып бара жатқан қыз, өлген жұбайын
жоқтаған жесір, түйеге мініп әр үйдің сыртында қақсаған жа­

рапазаншы, ақ киім киіп, өгізге мініп ауыл аралаған дуана,
«жынын» шақырып, зікір салған бақсы—бәрі де әндетеді. Бәрі
де жәй сөзбен айтқанда жетпейтін сезім тасқынын ән арқылы
шығарады.

Әннің осы қасиетін қазақ халқы: «Жігітке өнер де өнер, өлең
де өнер», «Ақылың болса, жыр тыңда» деген сөздер арқылы
жақсы айтты. Данышпан Абай:
Туғанда дүние есігін ашады өлең,

Өлеңмен жер қойнына кірер денең,—
деген жолдарында әннің өмірдегі орнын нақ суреттеді. Халық
аузындағы: «Бір әнді сатып алдым құнан нарға» немесе «Сұра­
саң менің атым, Таңжарбаймын, болсам да малға жарлы, әнге

баймын» деген әннің аса жоғары бағаланғанын, әншілердің өз
өнерлерін сасық байлардың үйірлеген жылқысы мен қорала­ған
қойынан төмен санамайтын «көкірегін» көрсетеді.

Қазақтың халық әндері орыс зерттеушілерінің көздеріне
ерте кезде ілікті. Әрине, бұл жөнде қазақ халқының Ресейге
қосылуының үлкен рөлі болды. Орыстың этнографтары, сая­
хатшылары, тіпті жорық себебімен барып қалған көзі ашық

офицерлері қазақтың халық әндері жөнінде көп нәрселер жа­
зып қалдырды. Өткен ғасырдың басында бірен-саран, бірлі-
жарым болса да әндер нотаға түсіп, түрлі журнал, жинақтарда
басылып шықты.

Г.Потанин, А.Алекторов, С.Рыбаков, Н.Савичев, А.Эйхгорн
және басқалары қазақ музыкасы жайлы айтарлықтай сүй­
сінгендіктен әлі күнгі ғылымдық маңызы зор небір бағалы
пікірлер айтты. Соңғы жылдарда, қазақтың халық музыка­

сын жинауда орыстың ұлы композиторлары М.Мусоргский,
Н.Римский-Корсаковтың да араласқандықтары туралы мәлі­
меттер ашылуда. Бұл айтылғандардың бәрі де орыстың алға
басушы зиялыларының қазақ халқының рухани мәдениетіне

ағалық, туысқандық қамқорлық жасағандығын сипаттайды.
Олар қазақ халқында әннің үлкен құрметке бөленетіндігін,
әннің айтарлықтай халық өміріне тигізетін әсерін жақсы баян­
дап кетті.

А.Алекторов өзінің «Қазақ әні» атты бір мақаласында бы­
лай дейді: «Сыртта соғып тұрған боран, мен жылы зілмеңкеде
отырып ән тыңдадым. Әнші тері тулақтың үстінде жайғасып
оты­рып, домбырасының шегін қаға бастады. Шектің баяу

дірілі, орындаушыға жақындай түскен адамдардың қозғалыс
ды­быстары, домбыраның күмбірлеген, қайғылы дыбысы маған
ерекше бір әсер етті. Мына сияқты қарапайым әнге—қара­
пайым музыкаға қанша поэзия сыйып жатыр! Қолдан істеген

екі ішекті домбырада мұндай нәзік, мұндай әсем дыбыстар
шығады дегенде мен ешуақытта сенбеген болар едім!
Әнші шырқай түседі. Бетінен тер сорғалап, өзі бірден-бірге
қызып келеді, тыңдап отырғандар тағы оған жақындай түсті,

олар әннің ырғағына қосылып, бастарын шайқасады. Әнші ора­
малын алып бетін сүртіп, тағы шырқатты, ызыңдаған желдің
музыкалы суылына үнін қосады, бұл кезде тұла бойлары шы­

мырлай бастаған тыңдаушылар көкіректерінен талай күрсін­ген
дыбыстар да шықты».
Қазақ халқының ән өнерінен алған үлкен әсерін ол осы­
лай суреттеді, ешбір бұрмасыз, асырып-түсірмей, шын

мәнінде баяндады. Жоғарыда аты аталған Г.Потанин өзінің
«Қазақтың соңғы ханының үйінде» деген мақаласында: «Сөз
тапқырлығымен, әншілігімен атағы жайылған қыздың басқа
қыздардан сөз салатын, соңынан қалмайтын жігіттері әр

кезде де көп болады. Сондай-ақ әнші жігіт те, әрине, жасы
келіп қалған немесе тым сыйықсыз болмаған күйде, қанша
бай болып, Бұхар медресесінде мұсылман оқуының түбіне
жетсе де, басына қаншама дарағадай сәлде орап келсе де,

қожалардан бұрын қызға ұнайды»,—дейді. Қысқасы, өнер
иесінің қадірінің байдан, қожа-молдадан халық алдында
артық екенін баяндайды. Орыстың демократияшыл зиялыла­
ры әр кезде де «бұратана» халықтардың өмірін әділ көрсету­ге

шақырады. В.Белинский өзінің мақалаларында осы ұранды
көтерді. Ол: «Егер сіз басқа елге, олардың әдет-ғұрпын зерт­
теу үшін шыққан болсаңыз, сіз біраз уақыт өз жеріңіздің аза­
маты екеніңізді ұмыта тұруыңыз керек. Әйтпеген күнде сіз ол

жат елдің әдет-ғұрпын өз еліңіздің әдет- ғұрпының өлшеуімен
өлшейсіз, бірақ ол өлшеуге сыймайтындары сізге келіспейтін
болып көрінеді. Адамзаттың әлемдегі тарихи өмірінің жал­
пы аккорд болып қалыптасуы; сол халықтардың әрқайсысы

бір-бір ерекше дыбысты болуынан, ал бәрі бірдей дыбыстан
ешуақытта аккорд шықпайды»,—дейді.
В.Белинскийдің бұл сөздерінде терең мән жатыр. Ол әр
халықтың өзіне тән рухани бояуын түсіну керек дейді. Қазақ

музыкасын зерттеген орыс оқығандары осы бір ережені қатты
ұстады. Өткен ғасырдың сексенінші жылдарында Ташкентте
болып, одан қазақ музыкасының, музыка аспаптарының үлгі­
лерін жинауға шыққан А.Эйхгорн (ұлты неміс, орыс білім­

пазы А.Федченконың жұмсауымен шыққан.—А.Ж.) қазақтың
халық әндерін айтарлықтай мақтайды. Қызыққаны сондай, ол
неміс тілінде, 196 бет «Қазақ музыкасы» деген үлкен зерттеу

жазған. Оның ішінде әндердің де, күйлердің де ноталары, өзі­нің
пікірлері бар. А.Эйхгорн еңбегі қазақ музыкасының тари­хын
зерттеуге үлкен мәнді зерттеу (Мәскеу профессоры В.Беляев­
тің жеке мұрағатында сақтаулы.—А.Ж.) А.Эйхгорнның ең­

бегі марқұм Г.Шомбалованың кандидаттық диссертация­сын­да
толық пайдаланылды.
Жиырмасыншы ғасырдың бас кезінде қазақ музыкасы
жө­нін­де еңбектер көбейе түседі. Орынбордың мұрағат ко­

миссия­сы, Императорлық география қоғамының Батыс-Сібір
бөлімі, тағы басқа жерлердегі ғылыми қоғамдар, комиссия­лар
бұл жұмысқа қызу кіріседі. 1906 жылы наурыздың 23 күні,
Орынбор мұрағаты комиссиясының толық мүшесі В.Карлсон

өзінің «Қазақ халық әншілері мұрағат комиссиясында» деген
мақаласында былай деп жазды:
«Наурыздың 23-інде бейсембі күні орынборлық ғылыми
мұрағат комиссиясының мәжілісі бұл мекеменің өмірінде

бір жаңа іске бағысталды, атап айтқанда халық әншілері
Қазанғап және Көшелектің орындауында қазақтың ескі
өлеңдерімен танысу кеші болды. Екі қазақтың екеуі Орал
облысы, Орал уезі, Жиренқопа болысынан келді. Бұлар

қар еріп, су тасып, көп жерлерде өткелдің жағасындағы
кітапхана орнаған кішкене, бірақ мұрағат комиссиясының
жайлы бөлмесінде қазақ мелодияларының тәтті үні шал­
қыды. Алдымен әншілер, өздерінің бұрын үйренбеген жағ­

дайы—орындыққа отырулары біраз ыңғайсыздық жасаса
да, домбыраның сүйемеліне қосылып, отырған жұртқа өз­
дерінің осы сапарларының жайларын, мақсаттарын ай­
тып, құттықтады. Аңыз әңгіме айтар алдында да әр кезде

де қажетті және әдетке енген қазақ әншілерінің бұл сияқты
сол арада ойдан шығарып айтқан кіріспелерінен кейін, олар
қазақтың халық шығармаларынан бірнеше әндер орындады.
Қазанғап домбырада «Аққу» күйін тартты. Бұл сөзсіз, дом­

бырада ғана орындалады. Онда аққудың ұшқандағы қанаты­
ның суылдаған дыбысына еліктеу бар және ол еліктеуінің
сәтті шыққаны сондай, отырғандардың құлағына шынын­

да да аққудың асықпай қаққан қанатының дыбысы келген­
дей болды. Осының бәрі екі-ақ шегі бар аспапта орындалды!
Қазанғаптың екінші орындаған «Сөзі жоқ әні»—«Ақжелең»
де ұнады. Екі әнші де өздерін үйреткен ұстаздарының атта­

рын үлкен құрметпен атайды».
1909 жылы Орыс Географиялық қоғамының мәжілісінде
Торғай облысының шаруа бастығы С.Рыбаков «Торғай облы­
сының қазақтары және олардың ән, музыка шығармалары»

деген тақырыпта баяндама жасады. 1889 жылы шыққан
«Этнографиялық шолу» журналында басылған Г.Пфеннигтің
нотаға жазған екі әнін осы мәжілісте Боярова мен Рейман
орындады. Басқа бір еліктеу әнін Гольтинсон айтты. Соқыр

қыз Айшаның әні мен «Не болды-ау, еркем» деген әнді әртістік
шеберлікпен Янова орындап шықты. «Іңір күйін» домбырада
Глушков тартты. Қорытындыда баяндамашы қазақ музыка­
сын зерттеудің орыс музыкасына жаңалық енгізуге әсері бола­

тынын, ал данышпан Бородиннің өзінің «Князь Игорь» опера­
сында біздің шығыс халықтары музыкасының ерекшелікте­рін
таңқаларлықтай түсінген деген ойларын ортаға салды» деп
жазылған. Бұл екі мәжілістің ерекшелігі—онда баяндама,

әңгімемен қатар, қазақ әндерінің, күйлерінің орында­лып көр­
сетулері.
1915 жылы шыққан «Орынбор өмірі» (орыс тілінде) атты
газеттің 370-і санында басылған: «Орынбор мұсылмандары­ның

арасында» деген мақалада да қызықты мәліметтер берілген.
«11 сәуірде,— дейді мақалада,—қалалық театрда, жа­
ралылар және оқып жатқан мұсылман жастарының пайда­
сына жәрдем спектаклі қойылды. Спектакльге Ресейлік үш

мұсылман ұлтынан өкілдер қатысты: татарлар, башқұрттар
және қазақтар. Сауық кеште халық көп болды, билет жет­
пей қалды, театрда бір де бос орын болмады. Бұл кештің
тағы бір қызықтылығы—мұнда бірінші рет сахнада көрініп

отырған қазақтардың шығуы болды. Қазақ ханымдарының
орындаған нөмірлері ойдағыдан артық болып шықты. Ғайни-
Жамал, Жаңыл ханымдар сахнаға неше түрлі алтын зер

төккен, неше түрлі әдемі оюы бар қызыл бешпет киіп шықты.
«Ханикейлердің» (қыздардың) киімдерін киіп шыққан ха­
нымдарды көрермендер шын ықыласпен ду қол соғып қарсы
алды. Күмістей таза әйел даусымен орындалған дуэт халыққа

айта қалғандай әсер етті. Ханымдардың әндерінің жақсы
шыққаны сондай, тіпті, оларды қаламмен жазып, ауызбен ай­
тып жеткізу мүмкін емес. Халық жас ханымдарға шыққанда
да, сахнадан қайтқанда да үнемі ду қол соғумен отырды.

Жақында Семейде болып өткен әдебиеттік жәрдем кеші де
үлкен әсер қалдырды. Ал мұнда Орынборда қазақ әртістері
халық алдында өздерінің абыройларын түсірмей, керісінше,
халықтың сүйіспеншілігі мен құрметіне ие болды. Біз қазақ

актерлерінің бірінші рет сахнада көрінуін құттықтаймыз,
олардың бірінші табысына қуанамыз және бұл ұландардың
аса сүйкімді іздену жолдарында бұдан әрі де табысқа жете
берулеріне тілектестігімізді білдіреміз».

1914 жылдың 10 ақпан күні Императорлық орыс геог­
ра­фиялық
қоғамының
Батыс-Сібір

бөлімінің
Омбыда
болған мәжілісіне қоғамның құрметті мүшесі Г.Потанин:
«1913  жыл­дың жазында Қарқаралы уезіне барып қайтқа­

ны» жайында баяндама жасады. Мұнда Г.Потанин қазақтың
музыка өнері жайлы тоқтала отырып, бұл кездерде орыс
мәдениетінің қазақ арасында кең өріс алуы, орыс тілінің
кеңінен жайыла бастауы, қазақтың аз да болса да, осы жағ­

дайдың нәтижесінде, оқыған адамдарының көріне бастауы
жөнінде әңгіме қозғайды. Жер-жерде әдеби-музыкалық
кештер болып, онда орыс жазушыларының, ақындарының
шығармаларын гимназияда оқитын қазақ қыздарының

тақпақтап айтып бергендерін айтқан Г.Потанин—сол баян­
дамасының ішінде: «Орыс тілі жайылып барады, балалар
орыс мектептеріне ұмтылуда. Қазақтың зиялылары туып
келеді, мұғалімдер, фельдшерлер, акушеркалар біраз бар.

Баян­дамашы бір ауылға қонғанда, онда әдеби-музыкалық кеш
болып, гимназияда оқып жүрген қазақ балалары ән салып,
домбыра тартып, көркемсөз оқыған. Некрасовтың өлеңде­рін

гимназия оқушысы, бір қазақ қызының оқып бергені ерекше
жаңалық болып көрінді...
«Табиғатты, ескі уақытты және музыка, поэзия, бейне­
леу өнері сияқты халық шығармашылығын зерттеуде, қазақ

халқы үлкен қолқабыс беруі мүмкін. Қазақтардың поэзия­
сы мен музыкасы тығыз байланысты, өлең шығарушы бір
жағынан композитор, ол шығармасына әуенді де, ырғақты да
өзі береді. Поэзия мен музыка қолы бос жүретін еркектердің

қолында. Бейнелеу өнері негізінде ою-өрнек болуы себепті,
онымен әйелдер шұғылданады. Үй ішінің бәрі де өрнекті.
Тері де, киіз де, шүберек те, ағаш та өрнектелген, оюланған.
Өрнектің мазмұны айналадағы көріністерден алынған, дөң­

гелек сызықтар, хайуанның мүйіздері, шөптің жапырағы,
гүлі, уық, керегелердің түрлері кездеседі... Қазақтар арасын­
да ақындық шығармашылық аса дамулы, ақын деген сахнаға
сыймайды.

«Қазақтар өздерін музыкантпыз деп есептейді. Ол қабі­
леттің тууы жөнінде олардың аңызы да бар. «Ән аспан­
нан қалықтап ұшып жер бетіне жақын келеді. Оның жер­
ге ең жақындаған кезін байқаған халық әнді ұстап қалған,

ал жоғары қалықтаған жердің адамдары ешнәрсе үйрене
алмаған. Құдайдың құдіретімен келген ән қазақ жерінде тіпті
төмен ұшқанда қазақ халқы оны естіп, әнді жақсы айтатын
болған. Қазақтардың басқа халықтардан әнді жақсы айта­

тын себебі осы» (Шоқан Уәлиханов айтуынан). Шынында да
қазақтардың дауыстары таза, үні үнді, құлақтарының естуі
тамаша. Құрметті баяндамашының пікірі бойынша, «Елу
жылдан кейін қазақтар орталық қалалар театрларына әнші­

лер, музыканттар жіберуі мүмкін, олардың ұлттық дамулары­
ның ол басы да болып қалар» дейді.
Баяндамашының ойынша, «бір ұлттың есебінен екінші
ұлттың көгеруінің дұрыс емес екендігіне отырғандардың бәрі

де қол қоюлары керек, аз халықтың халдеріне, жағдайына
қарамау болмайды. Орыс зиялыларының борышы—аз ұлт­тар­
ды қорғап, олардың өмірлерін сақтап, қорғануға шамала­рын

келтіру. Мұның ең дұрыс жолы—білім. Мені (деді құрметті
баяндамашы) Екінші Мемлекеттік Думаның мүшесі Марков
«түкірігі шашыраған гуманист» деп атаса да, менің отаным­
ның бақытын, бұл жерді жайлаған аз ұлттардың бақытсызды­ғы

негізінде көргім келмейді-ақ».
«1909 жылы Томск қаласында Г.Потанин ұйымдастырған
бір кеште қазақ музыкасы да көрсетілді. Онда қазақтың
«Ай астында» деген мелодиясы орындалды... Сахараның ер­

кін ұлдары өздерін көрсеткісі келді, Ақмола облысының
бір­неше қазақтары жиналып, біздің естуімізше, «үйірме»
ұйым­дастырып,
қазақтың

халық
шығармашылығының
туын­дыларымен еуропалық халықтарды (орыстарды де­
ген мағынада болу керек—А.Ж.) таныстыру үшін, жақында

әртістік саяхатқа шыққан. Қазақ әртістері жеке әндерін,
дуэттерді, ертек, аңыздарын қазақ тілінде және орыс тіліне
аударып та орындайды, олардың бәрін өздерінің ұлттық
аспабы—домбырада сүйемелдейді. Үйірмеде ұлттық киіммен

әйел-қыздар да шықты. Орыс азаматтығын жақында ғана
алған қазақ халқы—ақылды, ұғымды, мейірімді халық,
оның болашағы жарқын. Әуелі бірінші Мәскеуге, одан Санкт-
Петербурға, ақырында осы кездің Вавилоны болып есептелетін

Парижге бара жатқан жержүзілік Көрмеде сахаралықтардың
әндерін есіту бізге тіпті сүйкімді (Париж көрмесі 1900 жылы
болу керек еді). Көп ұзамай біздің сахаралықтар Орынборға
келу керек. Орынборлықтар бұрын-соңды болмаған әртіс­

тер­ді, олардың бағдарламаларының орындау техникасына
кешірімділік көзбен қарап, сахарада көшіп жүрген халықтың
қараңғыдан жарыққа талпынған құлаштарын үлкен назар­мен
қарсы алар деп сенудеміз».

«1913 жылы мамыр айында Г.Потанинның Омбыға келу
құрметіне Қоғамның әдейі мәжілісі болды. Оның екінші бөлі­
мінде дуананы, бақсыны, қазақтардың ән шығармашылығы­
ның үлгілерін тыңдау болды»...

«Қарқаралы уезінің Едірей болысынан келген Дуана
Сүлеймен Жұбандықұлы әулиелерді шақырып, жын-шай­

тан­ды қуып, айқайлай бастады. Семей облысынан келген ха­
лық әндерін орындаушы Сейсенбай Жиенбайұлы қазақ­тар­
дың өздерінің әншілерін құрметтеуін көрсететін «Файзулла»
атты (Ғазиздің әні болу керек.— А.Ж.) ескі әнді, өлген атқа

арналған «Құлагер», сүйгеніне қосыла алмаған қыз туралы
шығарылған «Қорлығайын», ат қуып кеткен жігітке арнал­
ған «Ақжан», қыз алып қашқанды көрсететін «Дариға» әнде­
рін айтты. Мақтаншақ палуан жайлы, қазақтың жыршылық

шығармашылығын көркемдік негізде термелеп орындап бер­
ді»,—дейді.
Осы келтірілгендердің бәрі де орыс оқымыстыларының
қазақ халқының рухани өмірін үлкен құрметпен зерт­

теп, үлкен қолқабыс тигізетінін көрсетеді. Сонымен қатар
ХХ  ғасырдың 10-жылдарында қазақша баспасөз беттерінде
де музыка туралы мақалалар көріне бастайды. Ол мақала­лар­
да халық музыкасын жинаудың, қағазға (нотаға) түсіру­дің

керектігі жөнінде сөз болады. «Айқап» жуналының 1913,
1915 жылғы кейбір сандарында үш автордың қазақ музы­
касы жайында жазған мақалалары бар. Олардың бірқатары
музыка туралы айтқанда, алыстағы араб халқының музыка­

лық дәстүрін әңгіме қылады. Мұсылман дінін ұстағандарға
осындай жағынан келсем, айтқан сөзімді тыңдатам деген ой
болу керек. Өйткені қазақ халқының тарихи жағынан да,
этнографиялық, географиялық, саяси-экономикалық жақ­

тарынан да арабтарға ешбір қатынасы жоқ. Олардың бұл
әдістері мұсылман дінінің теориялық жағынан түк білмей­
тін дүмше молданы, аузына шөп өлшеп алып, дін сөздерімен
діңкесін құртып, домбыраны ақтаған Қашаған ақынның

әдісіне жақын сияқты. Мысалы, Мұхаммед-Сәлім Кәшімов
деген кісінің мақаласында: «Әр милләт (ұлт.—А.Ж.), әр
жұрт музыкасыз тұра алмайды. Бұл анық болған нәрсе. Қай
халыққа көз салып қарасаң да, бұл музыка бұрынғы және

жаңа заманда болып, ойналып келе жатқан. Бұл музыканы
ешкім өтірік, бекер дей алмайды, арабтарда мұсылмандық
болмастан бұрын бұл музыка ойыны бар еді. Мұсылмандық­
2-0256

қа кірген соң да бұл ойынды тыймайды, қайта Рим, Парсы
сияқты реттірек жұрттарға араласып, олардан әртүрлі ке­рек-
жарақ музыка саймандарын алу себепті мұсылмандар­дың
арасында көбейіп, өршіп кетті.

Бұл музыка, ойнап-күлу, жырлап, өлең айту турасын­
да дүния уа ақырет басшымыз болған—Мұхаммед саллалаһу
ғайһессалам хазратләрінің ашық рұқсат еткен хабарлары әр
жерде бар. Соның үшін мұсылмандар бұл ойынды іркілмей ой­

нап көп ләззат алатын еді. Ғараблар түрлі милләтлардың музы­
ка саймандарын жиділәр, ғылым, мәдениятқа кіріп өнер тапқан
са­йын музыкалары да, музыкаға құмар ойнаушылары да кө­
бейіп өрши берді. Өздерінде бұрыннан болған үстіне шеттен де

алып, түрлі құрал-саймандарын түзетіп тұрды. Мұсылмандар­
дың арасында музыка қатты сүйкімді болды, музыка ойнай
білуші­лерге үлкен құрмет-сый, көрсетісіп тұрды...
Бұл музыка күй күйлеп, ашынтып, күлдіртіп, мұңайтып,

жылататын, адамға рух беріп көтеретін, қайғылы уақытта
көңіл ашатын, жалғыз уақытта серік болатын, осы... домбы­
ра деп айтуға болады. Біздің қазақта домбыраны жақсы, таза
тарта білуші аз емес еді. Бұрынғы қария, үлкендердің бәрі

де деп айтарлық зарлы, мұңды жақсы күйлерді білушілер
көп еді. Өзім көзім көрген қарияларда Ақмолаға қараған
Қалутан өзені бойында марқұм Есім деген кісінің тартқанын
көрдім, әлі құлағымнан кетпейді. Қазіргі уақытта солардай

домбыраны күйлеп тартып, шертушілер азайып бара жатқан
сияқты көрінеді... Соның үшін қолынан келетін өнерпаз мыр­
заларымызға ескертемін: біздің нотаға келетін қазақ күй­ле­
рін, қазақша әндерді нотаға салдырып ала алсақ жақсы болар

еді, ұмытпас үшін»,—дейді.
Сол журналда Ғалауатдин Мамиков деген кісі де қазақ му­
зыкасы жәйлі айта келіп, әндердің қазақ сөздерін сақтаудағы
рөліне тоқтайды, оған өлеңдерден мысал келтіреді. Оның да

қоятын мәселесі өлеңді, ән-жырды жинау, қағазға түсіру. Бұл
да осы ойларын айтуда арабтарды үлгіге алады.

«Айқап» журналында басылған музыка жөніндегі мақа­
ланың көлемдірегі «Өлең және айтушылар» деген атпен
басылған Сұлтан Махмұт Торайғыровтың мақаласы. Басын­
да автор қазақ халқында ән, өлең, сауық азайып бара жатыр,

әншілер сиреп барады, қазақтың «шылығы» басым болып ке­
тіп барады, ол өзінің кеткенімен қоймай ән-күй, сауық, салта­
натты ала кетіп жатыр деген сияқты бірқатар өкініш кейіптер
көрсетеді, кейде тіпті арылмас қайғы құшағына да еніп қала­

ды. Бірақ музыканың рөлін айтқан жерде: «Бір халықты...
жаңа рухпен қандыратын, таза бейілмен жандандыратын
машина—шын жүректен шып-шып болып шырқап шыққан
өлең-жыр, әдебиет болады. Ол машинаның тетігін біліп сай­

ратып, есіткендердің аузының суын ағызып, көңілдеріндегі
уын шығаратындар кім? Ол—неше түрлі әуез білетін әншілер,
жыршылар. Халықтың көңілі машинаның тетігін білетін ұста
адамдар сайраса жібиді. Қысқасы—сырнай яки домбыраны

тарта білмей, құр перне басып барқырау қандай сүйкімсіз бол­
са, әнімен айтылмаған өлеңдер де сондай сүйкімсіз болады.
Маған салса, майы тамып тұрсын, әнсіз құр өлеңмен жақсы­
лық сездіргенің—сол, жұртты өзіңнен бездіріп аласың. Соның

үшін, бізден басқа бақытты, талайлы жұрттардың өнерпаз­
дары өнегелі өлең, үлгілі тақпақтарды жаттап алады. Соны­мен
шаһар-шаһарды кезіп жүріп, халыққа естіртіп, жүрек қоз­ғап;
буын босатады. Халық оған қалыпты театрға келген секілді

билетпен жиналады. Халықтың арғы-бергісін қозғап; ес­те­
ріне түсіріп, мұң-мұқтаждарын зарлап, кем-кетігін көрсетіп,
әдемі дауыспен құйқылжытып тұрғанда, қандай тас көңіл бол­
са да, жібімеске еркіне қоймайды. Халықтың қайдағы-жай­да­

ғысы ойына қозғалып түсіп, қандары қайнап, тіпті арқалары
қызып кетеді. Әркімнің көңілі босап, көздерінен жастары
моншақтап, бойлары балқығандай шартта-шұрт қол соғып,
ақшасының үстіне мың қайтара «тәңір жарылғасын!» айтып

тарқайды. Медреселердегі әдебиет кештері де осы мақсатпен
жасалады...»

«Байқаймын, біздің қазақ әнқұмар халық... Біреу қолына
домбыра ұстап, ән сала бастаса, ойдағы-қырдағысы жиылып,
сегіздегі бала, сексендегі шалына шейін қалмай қаумалап,
айтшы-айтшылап жанын жағасына келтіреді... Бір халықтың

әні, әдебиеті жесір қалады, сәні кетсе, жаны кетеді... әнді
сақтаудың қамын қылыңдар!
«Молдалар! Жас балаларды ән үйренуге қызықтырыңдар!
Жаңа шыққан өлеңдердің жүректі жандыратындарынан үні

жақсы балаларға ән салғызып қойсаңдар, о, шіркін, қандай
ұтымды! Өлең айтушы әнқұмар адамдарды жұртқа есерсоқ деп
көрсетпей, есті деп, қадірлі етіп көрсетуге тырысыңдар!..»—
дейді. Сайып келгенде Сұлтанмахмұт та халықтық музы­

ка шығармашылығын жинау, оларды орындату, жас буынға
қазақтың әншілік дәстүрін үйрету мәселелерін қозғайды.
Әрине, қазақ арасында Ыбырай Алтынсарин сияқты ағар­ту­
шылар ашқан орыс мектептерінде болмаса, басқа мектептер­

де ән үйретеді, музыканы уағыздайды деп сену қиын кез бо­
латын. Ән жинаудың жолдарын айтып бере алмаса да, біз бұл
авторлардың осы бір мәселені көтергенінің өзін о бір заман үшін
үлкен жетістікті көрініс дейміз. Ұзын-ұзын шығармаларынан

үзінді келтіріп отырғанымыздың себебі де сол.
Жоғарыда айтылған орыс оқымыстылары, этнографтары
қазақтың ән байлығын әйгілі етіп қағазға түсіріп, әлемге жаю­
мен қатар, әншілер туралы да көптеген мәліметтер қалдырып

кетті. Жетісуда болған бір экспедиция адамдары қазақ аулын­
да болып, онда Ыдырысқұл деген әншіні тыңдаған. «Өзінің
сахна киімінде бұл қазақ жанған оттың жарығы түскенде аса
көрнекті болып көрінді. Оның қозғалыстары жұмсақ, жасан­

ды емес, ырғағы нәзік, бет пішіні өте сүйкімді. Ол шатырдың
есік алдына отыра кетті де, домбырасын бұрап, минор тонды
бір әуен тартты, ырғағы байсалды, кейде үзіліп-үзіліп кетеді.
Оның құлағының есітуі айта қалғандай, аспаптың зәредей

келмей тұрған жері болса, сол минутта байқап қалады. Ол әнді
о баста алған тақырыбын неше саққа жүгіртіп құбылтып, әлде
қандай әшекейлермен безендіреді. Өзі ойынға беріліп кетеді,

екпін тездеді, ойын бірден-бірге жалындай бастады, ақыры
кезек әнге келді. Ол әуелі айттырулы жексұрын бай күйеуін
жақтырмаған, кедей де болса өзінің сүйген жігітін айтқан
қыздың әнін шырқады, одан әрі «Бұхар—арандатушыларын»

соғысып жеңген орыс күшін мадақтады... Ыдырысқұл
(бұл біздің трубадурымыздың аты) шын мәнісіндегі әр­
тіс... Техникалық жағы сондай жетіскен дәрежеде тұрған
аспаптағы ойынына таңқаласың ба, жоқ әнінің әсемдігіне ме,

қайсысына ұйитыныңды біле алмай қаласың. Мен қазақтың
мелодияларының өзіндік кейіпті, асқан сұлулығына бұрын
да талай таң-тамаша қалғанмын. Ал олардың ішінде опе­
ра театрының сахнасын да көркейтіп жіберетін тенорлар аз

кездеспейді»,—дейді.
Қазақстан жерін аралаған орыс және еуропалық этно­
графтардың, оқымыстылардың қазақ әншілері жөнінде осы
мақсатта жазғандары көп. Олардың бәрі де қазақтың ән бай­

лығымен қатар, әншілік өнердің жоғарғы сатыда екенін ай­
тады. Кейбіреулері қазақтың ән салу ырғағын (дауыс шығару
техникасын) басқа Азия халықтарының ішінде жетістіктік
ерек­шелігі бар деп мақтап та қояды. Қазақтың ән дәстүрін жақ­

сы зерттеген А.Затаевич кейбір әншілердің орындаушы­лық
дарынын көтере келе, біреулерін: «Қарқаралының Кару­зосы»
(жержүзіне аты шыққан итальяндық әнші.— А.Ж.), «Вагнер
операларын да айта алатын әнші» (неміс композиторы Р.Вагнер

өзінің операларында әншілерге аса қиын ариялар жазған.—
А.Ж.) және сол сияқты салыстыруларды көп келтіреді. Ал қа­
зақ әндерін мақтаған жерде А.Затаевич: «Лоэнгрии мело­дия­сы»
(Р.Вагнердің операсының аты), «Рубинштейін мелоди­ка­сы»,

«Руслан—Людмила» операсындағы «Баянның әні», «Сад­ко»
операсындағы «Варяг қонағының әні», «Француз халық ән­
дері жинағының» ішіндегі «Бретон әні» деп, басқа халық­тар­
дың кәсіпкер композиторлары жазған опералардағы әндер­мен

салыстырады.
Қазақ әндерінің тақырыптық жан-жақтылығына орыс му­
зыка мамандарының көбі таңқалып, оған үлкен баға берді.

Баста айтылғандай, біздің әндеріміз, өмірдің тарихы, сәулесі
сияқты Н.В.Гоголь өзінің «Малоростардың әндері жөнінде»
деген мақаласында: «Халық әндері—халық өмірінің барлық
жағын көрсететін, шындыққа, сырға толы, жарқын, көзі

тірі халық тарихы. Егер оның өмірі оқиғаға толы, сан түрлі,
еркіндік іздеген поэзиямен толы болса, оның барлық жігері,
сыртқа шығар күші, таза қалпында тұрған болмысы халық
әндері арқылы тасқындап сыртына шығады. Тарихшы одан

соғыстың болған күнін, айын, нақ жерін іздеуі керегі жоқ; бұл
жөнінде бір нәрсе айта алатын әндер аз-ақ болады. Бірақ ол
шын өмірін, мінез-құлқын, сезімнің, толқуының, қасіретінің
барлық бояуларын, ол халықтың ойын-тойын, өткен ғасыр­

дың рухын, барлық жағдайларының жалпы көрінісін олар­
дың жеке-жеке түрлерін білгісі келген адам іздегенін табады:
халықтың тарихы оның алдында айдан анық болып көлденең
тартылады...»

«Қай уақытта кім шығарғанын құдайдың өзі білетін—ха­
лық музыкасында адам таңқаларлық көркемдіктер аяғыңды
аттап басқан сайын кездеседі. Олар даладағы ешкім сеппей,
ешкім бақпай өзінен-өзі өскен гүл тәрізді. Алғыр музыкант осы

бір адам табиғатының үнінде не бір үлкен қорытынды беретін
деректер жатқанын біледі»,—дейді.
Біз тек қазақтың халық әндері туралы, әншілері туралы
жазылған пікірлерді келтірдік. Оның бәрі де қазақтың халық

шығармашылығын зерттеудегі тек ең алғашқы қадамдар.
Терең үңілген адамға қазақ әндерінде, Гоголь айтқандай, толып
жатқан тарих бар. Біздің әндеріміздің тарихы әлі тексерілген
жоқ. Бұл жөнінде біздің музыка зерттеу ғылымымыз әлі жас.

Жоңғар жорығы кезінде «Ақтабан-шұбырындыға» кездесіп,
босқан ел, Қаратауды басып, көшкенде:
Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.

Туған жерден айрылған жаман екен,
Қара көзден мөлдіреп жас келеді,—

деген өлеңді сарнаған «Елім-ай!» әніне қосқаны жөнінде біз
бұрынғы еңбектерімізде айтқанбыз. Сондай-ақ Мұхиттың
«Ал­пыс тоғыз» атты әні де өткен ғасырдың 60-жылдарының
аяғындағы ел билеудің жаңа түріне арналған екендігі белгілі.

1902 жылы Жетісуда болған Тәуке батыр «ақ патшаға қарсы
болғаны үшін» Сібірге айдалып бара жатып, туған жерін есіне
алып. «Ел қайда, туған жер қайда?» деп ән шығарған.
Сәлем де барғандарың Мәрияға

(жұбайының аты),
Тәуекел салдым қармақ дарияға.
Айдалып бара жатып Сібір жаққа,
Ән екен Тәуке салған жарияға.

Жетісу өлкесінде тауларым бар,
Көк майса, қоңыр самал жайларым бар.
Қана алмай жеті өзеннің бұлағына,
Суындай көлбей аққан арманым бар,—

деген өлеңнің жүрегіңді қозғайтын әні бар. Ол ән тек Тәукенің
емес, өмірі құлдықта, азапта болған кешегі замандағы қазақ
халқының бейнесін жақсы келтіреді.
Осы кезде үнемі орындалып жүрген, «Жалбыр» операсында

Қайрақпайдың әні болып енген «Әмірқанның» тарихы да айта
қалғандай. Әмірқан—байдың баласы, малынан басқа қасиеті
жоқ, нас, күндіз қой соңында жүріп, кешке шуаш иісі аңқыған
байпақтарын пешке жәйіп, үйдің ішін сасытып, көжеге тойып

алып, қорылдап ұйықтағаннан басқа ешнәрсемен жұмысы жоқ
адам. Әмірқанның әкесі балақызды айттырады. Ажар ұзаты­
лып келгесін жеті-сегіз айдан кейін кішкене қыз туып, оның
атын Мәрия қояды. Сұлу Ажар кешкітұрым кішкене бөбегін

алдына алып, мезгіл-мезгіл көзін айырмай қарап отырып, зар­
ланып, әндетеді:
Әмірқан не ғып жүрсің қойың жимай,
Мен жүрмін қайныатамның көңілін қимай.

Он аяқ, отыз қасық көжеңді ішіп,
Жатасың кең төсекте кеудең сыймай.
Болғанда атым Ажар, сіңлім Айша,
Аяқты мен басамын жорға тайша,

Қайнайды қай-қайдағы зығырданым,
Әмірқан қойдан келіп байпақ жайса.
Ахау, Кідіге-ай,
Қайран қызық-ай!

Қаралдым Мәрия-ай!—
деп қайырмалап бітіреді. Ажардың осы бір күн батып бара
жатқандағы зары атасының назарын аударады. Көпті көрген
қарт, Ажардың зарында бір сыр барын сезіп, келінінен

әңгіменің бар шындығын айтуды өтінеді. Таза жанды Ажар,
Әмірқанның ауру екендігін, оның «жұбай» деген ардақты
атқа тіпті лайық емес екендігін, мына қолында уілдеп отырған
бөбектің Әмірқаннан емес, қыз күнінде көңлі қосылған Кідіге

деген жігіттен туғанын, осы қасіреттің бәрі ішіне сыймай,
өлең-ән болып ылғи кешкітұрым сарнайтынын ешбір жа­
сырмастан айтып береді. Қарт атасы өзі де бір сұмдықты
сезетінін ақ көңіл келініне білдіреді. Ақыры Ажарды аяп,

қазақ әдетінде, «бата бұзу» шариғатқа қайшы келетінін білсе
де, берген қалыңмалды қайтарып алмай-ақ Ажарға ұлықсат
беретінін айтады. Ажардың зары қарттың сүйегінен өтіп, жас
кезінде басынан өткен бір қайғылы халдерін есіне түсіреді.

Бірақ Ажар атасының ұсынысын қабылдамайды. Өйткені бұл
екі арада Кідіге малы жоқтықтан Ажарға қалың төлей алмай,
ала алмағасын, соған құса болып, ауруға шалдығып, қайтыс
болады. Ажар Кідігемен өткізген аз да болса бақытты күндерін

ешкімді ортақ еткісі келмейді. Ол атасына: «Қолымда мына бір
Мәрия бар ғой, сырттағы жұрт не біледі, Әмірқаннан тумады
деп ойлай ма, ұлықсат етсеңіз, осы үйде жүре берейін. Онда әке-
шешемді, мұнда сіздерді жер қып қайтемін. Әңгіменің анығы

бетіне қаратпайтын, қаһарлі де, қадірлі де болып аты шыққан
атасының мұндай егілген көңіліне риза болып, сол босағада,
мезгіл-мезгіл Мәрияны алдына алып:
Әмірқан не ғып жүрсің қойың жимай,

Мен жүрмін қайныатамның көңілін қимай,
деп, қайырмасында: Ахау Кідіге-ай, Қайран қызық-ай, қарал­
дым Мәрия-ай!—деп қала береді.
Осы сияқты байдың қызын алып қашып, қуғыншының

бұғалығы мойына түсіп, атқа сүйретіліп өлген жылқышы­
ның тағдырын жырлайтын «Жылқышы» әні, тағы сондай
бағдарламалы, астарлы, мағыналы әндер сансыз көп. Әр әннің
әлі күнге ашылып болмаған сыры, аңызы, шежіресі бар.

Қазақ тарихында ауыр жылдардың бірі болған 1916 жыл
жайлы да әндер көп.
Жасым бар он тоғызда, жылым тауық,
Солдаттық ала ма деп бар ғой қауіп,—

деп келетін, бай балаларының орнына айдап жіберетінін біл­
ген кедей жігіттің өлеңі мен әнін осы жолдардың авторы өз
құлағымен есітіп, жазып алған. Сондай-ақ Албан көтерілісі,
Аманкелді бастаған Торғай көтерілісі кездерінде көптеген

әндер туды. Қазақтың ән теңізі ішінде осындай көтеріліс
әндері, бүлікші әндері атын, құсын мақтаған әндер кездеседі.
Олардың бәрінде де адамның күнгей өмірін күткен арман,
әйелдің теңсіздігі, кедей мен байдың арасындағы алшақтық,

жақсылықты алдан күткен үміт елестейді. Олар өздерінің орын­
дап отырған ұзақ дастандарының арасында, соның оқиғасы­
ның бір жеріне «қыстырып», отырған әлеуметке: «Мың күн
жұмақтан, бір күн тіршілік» деген мәтел айтып, немесе:

О дүние бұ дүниеден не өтер еді,
Көңілді өлең айтып көтереді.

О дүние бұ дүниеден болса артық,
Жиылып қожа-молда кетер еді,—
деген өлең шумақтарын әнмен айтып, қызық та, жақсылық
та адамның өз қолымен жеңіп алатын нәрселері екендігін

түсіндіреді. Қазақтың әншілері, ақындары өздерінің қол­да­
рындағы рухани құралдарын халықтың басын айналдыратын
соқыр сенімге қарсы емес, таптық жіктерді теория жағынан
айырып білуге саяси өрелері жетпесе де, өздерінің өткір

сезімдері арқылы бай мен кедейдің қосылып ән сала алмай­
тынын көрсетеді. Әрине, оның бәрін де тікелей, кітап сөзімен
емес, сол дінді жақтаған болып, соның ішіндегі айтқандардың
келгендерін көзімен көргендей етіп айтады. Кердері Әбубәкір

белгілі феодал Қоңырбайдың Сейітінің үйіне келіп түседі.
Сейіттің үй-ішіндегілері Әбубәкірді қонақ үйіне түсірмей,
басқа есік алды бір бөлмеге түсіріп, тамақты да оңды бермейді.
Әбубәкір ерте тұрып, шайға қарамай кетіп қалады. Сейіттің

ақынмен келіп сәлемдеспеуі, осылай қарсы алуы Әбубәкірдің
намысына тиеді. Соның алдында аз уақыт бұрын Сейіттің
әкесі Қоңырбайдың қаза болғанын есіткен, оның ешуақытта
жалданған малайларға, шөпші, егіншілерге ақыларын дұрыс

бермейтінін бұрыннан білетін Әбубәкір, Сейіттен өлеңмен
өшін алғысы келіп, қағаз жазып тастап кетеді. Сәске түсте
керіліп, ұйқыдан тұрып жатқан мырзаға малайларының бірі
әлгі қағазды «қонақ тапсырып кетіп еді» деп, ойында ешнәрсе

жоқ, «жерден жеті қоян тапқандай» алып барып береді. Сейіт
қағазды оқиды. Онда:
Бүгін көрген түсімде,
Бір Алланың ісінде,

Ғаламат бір сыр көрдім,
Көп моланың ішінде.
Ақ кебін сүйретіп,
Біреу шықты моладан.

Қоңырбай екен ол адам.
Оттан киген тоны бар,
Біреу шықты оңынан.
Темір шоқпар қолында,

Біреу шықты соңынан.
Шырқыратып, шырлатып,
Жетектеп жүр қолынан,
Бірталай адам еріп жүр,

«Ақымды бер!» деп соңынан.
Санап келіп қарасам,
Бес жүз болды молынан.
Әлгі топтың қарғысы,

Тиіп жатыр кесектей.
Отқа күйген жерлері,
Қалың шыққан шешектей.
Гүрзінің тиген жерлері

Қағазға басқан пешеттей.
Сенің әкең—Қоңырбай,
Бақырады есектей.
Мен білсем, сол әкең,

Бере алмай жатыр есепті-ай,—
деп жазылған екен. Әбубәкірді өлтіремін деп, артынан қуып,
бірақ таба алмай, кейін қайтады.
Қазақтың сал-серілері де ол кездің кертартпаларына

ұнамаған. Олардың киімдерінің алабажақтығы ерсі болып кө­
рінген. Шынында, салдар мен серілер—ол замандағы өнердің
өкілдері. Бұл күндегі әртістерше сахнаға киетін киімін чемо­
данға салып алып келіп, әдейі оларға арналған бөлмеде қайта

киінетін жағдай сал мен серіде болған жоқ. Олар ат үстінде де,
ауыл сыртында да, базарда да, жәрмеңкелерде де өнерлерін
көрсетті. Сондықтан басқа кісіге алабажақ, әсіреқызыл кө­
рінетін олардың киімдері сол сахнада киетін киімдер. Ал

олар өмірде де солай киініп жүреді. Өйткені оларда өмір мен
өнердің екеуі бірімен-бірі қосылып, ұласып кеткен. Бірқатар

ескіліктен әлі құтыла қоймаған адамдардың аузынан жазып
алған А.Затаевич салдар жөнінде қате пікірлер айтқан. Ол олар­
ды мақтаншақ, ерсі деген сияқты әңгіме айтқан. Көркем­өнер
өкілдерінің басқа еңбеккерлерден қызмет бабы басқа түрлі.

Олар сахнада ән салғанда (осы кезде) өзінің қызметтік мін­де­
тін атқарады. Бірақ сол «қызметін атқару» үстінде халық олар­
ды қошеметтеп, дуылдаған қол соғумен қарсы алады. Кейбір
концерттерде тыңдаушылар қошаметі салқын болса, әртістер

кәдімгідей ренжіп қалады. Ал басқа мекеме қызметкерлері­
нің қайсысында ондай жағдай бар? Сондықтан сал, серілерде
әртістерге тән жәй адамнан өткірірек сезім, мақтаншақтық
болып көрінетін өзінің өнерінің бағасын білу болмауы мүм­кін

де емес. Олардың өнерінің бағалығын халық түсінді, оларды
құрметке бөледі. Оларды аттан көтеріп алу, қыз-келіншек
қана шай құйып берулері, күйеуінің көзінше ұзатылатын
қалыңдықтың шымылдығының ішіне кіріп отыратын ер­кін­

дігі—бәрі де ол күндегі заң жинақтарының тармағында қа­рал­
ған емес, сал-серінің халықтан алған құқығы. Осы жолдар­дың
ав­торы салдардың соңы—Мөңке Төлеген деген кісіні көрді. Ол
ұзын бойлы, сұлу денелі, аса сүйкімді бет пішінді, әдемі қара

мұртты, киімді үлкен талғаммен киетін, жаз болса жылтыл­
даған фоэтонда, қыс болса бұзаулық шанада қараған доға мен
шлея­сыз, бауырынан бір тартып, желгіш ат жегіп жүретін.
Өзінің сол ат пен арбадан басқа не дүниесі, не малы болмай­

тын. Бірақ ха­лық оны хан келе жатқандай қарсы алатын.
Әңгіме айтса, майын тамызады, ән салса, таңдайыңды қақ­
тырады. Ол кеңес тұсында да сол беделінен төмендеген жоқ.
Өйткені ол кеңестік құрылыстың артықшылығын уағызда­

ды. Бірінші қараған кісіге ол еңбек етпейтін, тек қасына сұлу
Зүбайнасын ертіп алып, ел аралап, «халық үстінде» жүретін
адам сияқты болып көрінгенімен, оның аузынан шыққан сөз
халық үшін аса «дуалы», халықтың өз тілінде, асықпай, бап­

пен отырып-ақ жеткізетін. Өзі сауатты, көп жаңалықты біліп
отырады, өлеңді жазып шығарады, әнді де өзі шығарады. Со­
нымен қатар ол бұрынғы кездегі халық әншілерінің өмірінен,

шығармашылығынан хабарлы болатын, сол кездегі еңбекші
елдің сойылын соққан демократиялық музыка мен поэзия­
ның жақ­сы үгітшісі болатын. Төлеген бері келіп, отызын­
шы жылдар­дың аяғында Берсүгір көмір кенінде, баласының

қолында қайтыс болды. Көзі жұмылғанша халық алдында сол
қадірі түспес­тен кетті.
Қазақтың халық әндері бұрынғы кезде нотаға аз түсуі
былай тұрсын, граммофон үнтаспасына да тіпті аз жазыл­

ды. 1914 жылы Сыр бойында аты шыққан, кейін өзінің кіш­
кенелігі, қараторылығы, әнші құстай сайраған өткірлігі
арқасында «Қараторғай» атанып кеткен келіншек үнтаспаға
Сырдың «Қараторғайы» мен «Ақау Семей» әндерін берген. Ол

келіншекті Құрманбек Жандарбеков көрген, ән орындауын
есіт­кен. Қараторғай жөнінде А.Затаевич те жазып кетті. Әри­
не, қазақ халқының мыңдаған әндерінің ішінен екі әннің ғана
үнтаспаға түсуі теңіздің тамшысындай ғана көрініс. Екі ән

арқылы қазақтың халықтық музыка қазынасы қанша үгіттеле
қоймақ?!
Қазақтың ән қазынасы, сөзсіз, қомақты түрде, тек кеңес
үкіметі тұсында ғана жиналды. Жиырмасыншы жылдардың

басында А.Затаевич Орынборға келіп, Қазақ Халық ағарту
ко­миссариаты арқылы елге шығып, бірнеше жыл бойы
музы­ка­лық этнографиямен шұғылданады. Ол сол жылдар
ішінде қа­зақ­тың екі мыңнан астам ән-күйін нотаға түсіріп,

оның мың жа­ры­мын екі том етіп, 1925 және 1931 жылдары
бастырып шығарды. Ол ән-күйдің ноталарын жазумен қатар,
олардың кейбіреуле­рін фор­тепиано сүйемеліне икемдеп, ор­
кестрге түсіріп, орындау ар­қылы уағыздады. Орындаушының

бірі өзі болды. А.Затаевич­тің бұл еңбегі жер жүзіне жайыл­
ды. Ол сол жинақтарының со­ңын­да қазақ музыкасы тура­
лы, әнші-күйшілер жайлы аса құнды пікірлер айтып жазды.
Қазақтың көптеген әншілерінің аттары тарихта бірінші рет сол

А.Затаевичтің аузымен халыққа тарады. Абай, Біржан, Мұ­
хит, Ақан, Жаяу Мұса, Балуан Шолақ, Мәди, Майра тағы со­
лар сияқты халық композиторлары жайлы бірінші рет баспасөз

бетінде А.Затаевич мәлімет берді. Олардың шығармашылық
ерекшеліктерін баяндады.
Осы 20-жылдардың басында Орынборда, Семейде, Ташкент­
те, Алматыда музыка үйірмелері ашылып, өнерпаздық етек

ала бастады. Осы қалалардағы Халық ағарту институттары
жандарында ұйымдасқан өнерпаздар топтары хор ұйымдасты­
рып, спектакльдер, концерттер қойып жүрді. Олар өздерінің
музыкалық шығармаларында үкіметтің саясатын үгіттеді.

А.Затаевич Адай округінен келген Құрмаш Нұрханов деген
кісінің оған татардың жаңа әні «Яшасын!» және «Интернацио­
налды» орындап бергенін жазады. Сонымен қатар Орынбор
жұмысшы пәбрикенің оқушылары «Қайдаржан» атты жаңа

өлең шығарады. Қазақтың «Ай-хай, жаздың күні» деген әнін,
жаңа сөз жазып, «Ай-хай, майдың күні!» деп айтады. Әр жер­
ден біртіндеген жаңа әндер шыға бастайды. Олардың бәрінде
де өкімет құрылысының артықшылығы жырланады. Өзгер­

ген халық тұрмысымен байланысты әндердің тақырыптары,
мазмұны да өзгеріп, жаңа заманды мадақтайды...
Ахмет Жұбанов
Қазақ КСР ҒА академигі,

(1-нұсқа)
Абайкөкті жараттым әдейі арнап, Абайкөк.
Көңлім менің қалқатайым түнде бармақ, ояу деп.
Тәуекелге белімді бекем байлап, Абайкөк,

ай-ау, деп.
Қайырмасы:
Ай-ай сәулем, қыз-ай деп.
Мен тілеймін Алладан-ау,

Бір сүйгенім сіз-ай деп.
Болса болар, болмаса қояр,
Көңілім алаң сіз-ай деп.

(2-нұсқа)
Сылаң қаққан сипатын көрмегендей, Абайкөк,
Денесі мен мүсіні сөйлегендей, ай-ай деп.
Сұлу сымбат жайдары балбыраған, Абайкөк,

Еш адамға көз қиып бермегендей, ай-ай деп.
3-0256

Қайырмасы:
Бар тілеуім көңілімдегі
Жалғыз ғана сіз-ай деп.
Ойдан өмір кетпейтұғын

Сіздің ақша жүз-ай деп.
Иығына жамылған жібек шоқа,
Жағасы мен етегі тіккен оқа.
Көз тойғандай қараса келбетіңе,

Ондайлы денесіне киім жұқа.
Қайырмасы:
Бар тілеуім көңілімдегі
Жалғыз ғана сіз-ай деп.

Ойдан өмір кетпейтұғын
Сіздің ақша жүз-ай деп.

(3-нұсқа)
Қарағым, айналайын, мінезіңнен-әй, Абайкөк!
Келмесең шақырғанда, кінә өзіңнен,
Әй, бір көрсем сені, арманым жоқ!

Толғатып тоқсан әйел ұл тапса да, Абайкөк.
Садақа соның бәрі бір өзіңнен,
Әй, бір көрсем сені, арман жоқ!
Жапалақ жалбаң-қалбаң ұшар сайдан, Абайкөк.

Лашын құс қуып жетер әлде қайдан,
Әй, бір көрсем сені, арман жоқ!
Шырқаған еркін даусың жүрегімде, Абайкөк,
Ауылың алыс кеткенде-ай, қарағым.

Аршын төс, алма мойын келдің қайдан?
Әй, бір көрсем сені, арман жоқ!

Қиылған құндыз кірпік, қолаң шашты,
Көргенде туған асыл қарындасты,
Ойымда тоқсан түрлі толқын туып,
Көңілден мазам кетіп, ұйқым қашты.

Агаги, қалқаш, ага ги-гай!
Жіңішке бітер айдай сұлу қабақ,
Ақ сүттей толықсыған уыз тамақ.
Шыдасын қалай ғана, шіркін, көңіл,

Агаги, қалқаш, ага ги-гай!
Қалайша сонда ойда тумас жалын,
Сөндірер сол жалынды бар ма амалым.
Жасырар бар ма менің әл-қуатым,

Дайым менің мінгенім мұз көк ала-ай,
Сала алмас осы әнге өзге бала, аги-гай.
Қыл өтпес арамыздан тату едік-ай,
Арадағы айрылдық сөзге бола, аги-гай.

Қайырмасы:
Аги-аги-аги-гай,
Аги, қалқаш, Қазиза-ай.

Бір қамшым бар қолымда бұйра сапты-ай,
Сол қамшым бұйра сапты жұртта қапты, аги-гай.
Қыл өтпес арамыздан тату едік,
Қызыл тіл арадағы бұра сапты, аги-гай.

Қайырмасы:
Аги-аги-аги-гай,
Аги, қалқаш, Қазиза-ай.

Жырғылтайдай жер қайда қаралмаған-ей,
Жібек шашың желкілдеп таралмаған-ей.
Қайырмасы:
Ей, Агөй, қалқаш,

Ой, Агөй-гай.
Бағаласам, бағаңа жан жетпейді,
Бұл өлкеде сіздей жан жаралмаған.
Қайырмасы:

Ей, Агөй, қалқаш,
Ой, Агөй-гай.

ахахау,
Он бестегі толған ай кезің бір бұл айдай,

Қайырмасы:
Жаным, саған не амал-ай,
Бірге жүрер заман-ай!
Тал бойыңда тарыдай бір мін жоқ, ахахау,

Тас бұлақтай дауысың шыққан сыңғыр, айдай.
Қайырмасы:
Жаным, саған не амал-ай,
Бірге жүрер заман-ай!

Үйректің өрге жүзер қасқалдағы,
Көпірдің солқылдайды басқа жағы.
Қайырмасы:
Жаным, саған не амал-ай,

Бірге жүрер заман-ай!
Бағаңа, бағаласам, жан жетпейді,
Секілді шолпан жұлдыз аспандағы.
Қайырмасы:

Жаным, саған не амал-ай,
Бірге жүрер заман-ай!

Есігімнің алдында жусан ба екен,
Тал жібекпен белімді бусам ба екен.

Ағажай, а-ей, асыл еркем-ай.
Өтіп кеткен басымнан жиырма бесті,
Қос ат алып артынан қусам ба екен.

Исі жұпар болсын деп жақтым арша,
Бөзі жұмсақ болсын деп кидім барша.
Қартайған соң еске алып сан қиырды,
От басында отырмын балаларша.

жусан ба екен,
Белімді жусанменен бусам ба екен.
Қайырмасы:
Ағажан, құлынтайдай сегіз қырлым,

Сен-сен асыл-ау жан-ай еркем.
Өтіп кеткен басымнан жиырма жасты-ай,

жиырма жасты-ай,
Қос ат алып артынан қусам ба екен.
Қайырмасы:
Ағажан, құлынтайдай сегіз қырлым,

Сен-сен асыл-ау жан-ай еркем.
Дүние қызығың-ай тұрғаныңда,

тұрғаныңда,
Жиылып тақта кеңес құрғаныңда.
Қайырмасы:
Ағажан, құлынтайдай сегіз қырлым,

телміртесің,
Мойныңды бір теріске бұрғаныңда.
Қайырмасы:
Ағажан, құлынтайдай сегіз қырлым,

Жаңа салған көктемнің гүліндейсің,
Піскен алма жайсаңның бүріндейсің.
Күлше берген баладай алдай түсіп,
Бержағыңмен әшейін күлімдейсің.

Қайырмасы:
Ағажан Ләтипа,
Гүлмайдан Ләтипа,
Бір қиял, бір зыян,

Жоғарыдан келемін заулай түсіп,
Орған бидай жатады баудай түсіп,
Сен есіме түскенде, қалқа бала,
Жата алмаймын төсекте аунай түсіп,

аунай түсіп.
Қайырмасы:
Жата алмаймын ағаш үйде,
Ағаш үйде терезе-ай.

Қалқатайым, қарағым, алтындайсың,
Алтын сапты қылыштай жарқылдайсың.
Інжу-маржан аузыңнан гүл төгіліп,
Ешбір жаннан, сөйлесең, тартынбайсың.

Қайырмасы:
Жата алмаймын ағаш үйде,
Ағаш үйде терезе-ай.

Келмейді алтын шашың тарақтауға-ай, ау,
Көнбейді асау сұңқар, ау, балақтауға, қой-ау.
Дарияның ортасында сіз бәйтерек-ай, ау,
Мен келдім бұтағыңа, ау, қонақтауға қой-ау.

Жайлайды Кеңбақты елім қалың жиде,
Домбыра келмей отыр ыңқыл күйге.
Қымызды үйде, қызды үйде бір жәрмеңке,
Қыз кетсе, кім барады кепкен үйге.

Мәскеуде бір қыз көрдік көзі күлген,
Шаштарын он күн тарап, бес күн өрген.
Сол қыздың сұлулығы жаннан асқан,
Етегін дүрия көйлек шаймен бүрген.

Қайырмасы:
Ай-гок, тағат жоқ, ой!
Көкем, еркем Ғайни,
Өтіп жалған кете ме-ай.

Әрине, айтпас па едім өлең білсем,
Шұлғытып қара арғымақ дөнен мінсем.
Армансыз бұл дүниеден өтер едім,
Сол қызбен қосылысып ойнап-күлсем.

Қайырмасы:
Ай-гок, тағат жоқ, ой!
Көкем, еркем Ғайни,
Өтіп жалған кете ме-ай.

Сен де келдің өмірге, мен де келдім,
Бірге жасап қызығын келер көргім, Айкен-ай.

Кел шырқалық, кел-кел-ай.
Елестесе көлеңкең көз алдыма,
Лүпіл қақпай жүрегім төзе алды ма? Айкен-ай!

Кел шырқалық, кел-кел-ай.
Не қылайын басқаның Қыз Жібегін,
Сүйген сұлу болған соң өз Жібегім, Айкен-ай.

Кел шырқалық, кел-кел-ай.
Алтын дәурен—жастық шақ жайқап гүлдей,
Достық бізге нұр төксін өшпес күндей,

Ауылым қос арықтың жағасында,
Қолымның алтын жүзік саласында.

Қайран елім қалады, қайран елім.
Бірге өскен құлын-тайдай, құрбыларым,
Туған жер, қайран елім, қаласың да.
Қайырмасы:

Қайран елім, қалады, қайран елім.
Туған жер, қайран елім, қаласың да-ай,
Қайран елім, туған жер,
Қайран елім, қалады, ай-хой, елім.

Ауылым көшіп, қонады терең сайға, ай,
Мінезің шырын-шәрбет қызыл шайдай.
Жібердім сағынғаннан бір хат жазып,
Апырмай, жетер ме екен қалқатайға, ай!

Қайырмасы:
Қайран елім, қалады, қайран елім.
Туған жер, қайран елім, қаласың да-ай,
Қайран елім, туған жер,

Қайран елім, қалады, ай-хой, елім.
Қараймын қарайғанға қабан ба деп,
Атымды қамшылаймын шабан ба деп.
Сұраймын өткеннен де, кеткеннен де,

Ауылым, туған жерім, аман ба деп.
Қайырмасы:
Қайран елім, қалады, қайран елім.
Туған жер, қайран елім, қаласың да-ай,

Қайран елім, туған жер,
Қайран елім, қалады, ай-хой, елім.

Сырымбет биік адыр қатар кезең,
Жарысып таудан құлай аққан өзен.
Ұқсаған биқасапқа көк шалғыны,
Көк орай қайың мен тал бәрі де әсем.

Қайырмасы:
Ай-ай көке, үридай,
Қалқаш-ай, үридай, үридай.
Мөп-мөлдір сынап құсар бұлақ аққан,

Маңында үш түрлі көл шалқып жатқан.
Топырағы бейне мақпал егінге жай,
Шырайы әдемі жер күліп жатқан.
Қайырмасы:

Ай-ай көке, үридай,
Қалқаш-ай, үридай, үридай.

Жоғарыдан келемін төмендетіп,
Бозшұбардың құйрығын сүмендетіп.

Мен қайтейін, еркем-ау.
Сен есіме түскенде, сәулетайым,
Атынды атап қоямын өлеңдетіп.

Мен қайтейін, ай, сәулем.
Сұлу қызға сұқтанбас жігіт болмас,
Сандығында жомарттың кілт болмас.

Жақсы қыздың жауабы айдан анық,
Не дегенін жаманның біліп болмас.
Қыз-қырқынсыз жігіттік өтпейді екен,
Оған, сірә, еш қызық жетпейді екен.

Қартайсаң да сол күнің сәулеленіп,
Өл-өлгенше есіңнен кетпейді екен.

Келмейді қара шашым қайыруға-ай,
Қас дұшпан не демейді айыруға-ай.

Заман-ай.
Жаманға шыныменен бір сөз айтсаң-ай,
Жетпейді айтқан сөздің пайымына-ай.

Заман-ай.
Бір жүйрік бір жүйріктен қалыспаған,
Жолдасым жолдасыңмен таныспаған.
Сауабын екеуінің біз алайық,

Айт дегенде өлеңді аңыраймын, ай-дай,
Көлден ұшқан аққаудай мамырлаймын, ай-ай.

Қайырмасы:
О, жалған өткенің бе, айдай-ай.
Қолда барда алтынның қадірі жоқ,
Іздесе де жаманға табылмаймын.

Қайырмасы:
О, жалған өткенің бе, айдай-ай.
Айт дегенде өлеңді аңғарар ма,
Ақын жігіт тойда өлең жаңылар ма.

Қайырмасы:
О, жалған өткенің бе, айдай-ай.
Келген жерден өлеңді қоя бермей,
Мұндай қызық күнде той табылар ма.

Қайырмасы:
О, жалған өткенің бе, айдай-ай.

Керуенді бастаған қызыл мая,
Таңға жақын туады, ах-оу-ай-а.

Өмір-зая, Айжан-ай.
Тіршілікте, жігіттер, ойна да күл,
Қартайғасын өмірің, ах-ау-ай,

Кетер зая-ай, Айжан-ай.
Қайырмасы:
Қадырымды білмедің,
Ойнап, күліп жүрмедің.

Сені ойлап, шөлдедім,
Айналайын, Айжан-ай.

Тойға мінген торының ұрыншағы-ай,
Салбырайды қыздардың тұлымшағы-ай.
Қайырмасы:
Айман-ай, білемісің Жамал-ай.

Қалжың сөзге шамданып алшаңдама,
Мен де өзіңдей біреудің құлыншағы-ай.
Қайырмасы:
Айман-ай, білемісің Жамал-ай.

Сөз айтамын құрметтеп енді саған,
Сөз қадірін сезеді білген адам.
Қайырмасы:
Айман-ай, білемісің Жамал-ай.

Таң алдында секілді шолпан жұлдыз,
Көзің қандай жақсы еді жаутаңдаған.
Қайырмасы:
Айман-ай, білемісің Жамал-ай.

Ахауға мен саламын он екі алуан,
Сөзінде бұрынғының-ау, болмас жалған-ай.

Жағалап өзен бойын келе жатсам,
Айнашқа-ай, салып келеді-ау, бір-екі-ай, адам-ай.
Өлеңім өзен-судың арнасындай,
Елімнің топқа салған жорғасындай.

Шын болса әлгі сөзің, құрбыласым,
Толықсып сары алтындай кел қасыма-ай.

Салмасам Айнамкөзге ән болмайды,
Кимесең оқа бешпент сән болмайды.
Ойнасаң, өзің теңдес жаспен ойна,
О-дағы сүйген жардан кем болмайды.

Айнамкөз, сен қайдағы, мен қайдағы,
Біреудің мен де өзіңдей боз тайлағы.
Есіме, беу, қарағым, сен түскенде,
Шымырлап қан қайнайды өнбойдағы.

Айналайын, қарағым, асыл айым,
Мінезімді-ей несіне жасырайын, ақ Айша.
Расыңмен көңіліңді берсең маған.
Ей, бала қаздай жем беріп асыраймын-ай,

ақ Айша.
Қайырмасы:
Қыздар мінген сары ат-ай.
Жылтырайды қояндай.

Татулықтың белгісі—
Қозы менен Баяндай.

Аяңда, сәулем, аяңда-ей,
Аяңдашы-ау, аянба-ай.

Жаз болса жердің жүзі жайнап тұрған,
Ән шырқап бұлбұл құстар сайрап тұрған.
Болғанда қырық күн шілде—саршатамыз,
Ыстық боп жердің түбі қайнап тұрған.

Қайырмасы:
Әй, айым-ай, күнім-ай,
Айхай, жаздың күні майдай-ай.
Бөленген жердің жүзі жасыл жібек,

Күлімдеп күнге қарап қылған тілек.
Қалған жоқ елжіремей тастан басқа,
Жан сәулем, тас болды ма сіздің жүрек.

Мен айтамын өлеңді дал-дал қылып,
Кең жасаған бақ берген малды-ау қылып.

Әләу айдай-ау.
Сүйген жарым алдымда аман болса,
Көк мақтадан киемін дамбал қылып.

Әләу айдай-ау.
Қайырмасы:
Атым мінген астыма күрең дөнен,
Ойдан түлкі қашады, ой,

Сүмеңдеген уай.
Он бесімнен кешегі хабары жоқ,
Ойлап па едім осылай,
Ойпырымай, дәл айдау,

Қолыма қалам алып жаздым хатқа,
Жақсының жетер зейіні ишаратқа.
Жаманға бір сөз айтсаң, желмен кетер,
Аз сөзім көпке бірдей асылзатқа.

Жан-жаннан жатырқамай биік қармап,
Ойнайық әзіл сөзді тілмен жалғап.
Ақылды Ақ Жәмилә мінезі бар,
Жіберер сүймегенін сөзбен алдап.

(1-нұсқа)
Ой, қалқа, құлағың сал мына сөзге,
Жоқ еді бөтен жұмыс көңілімізге.

Айхахай! Ақ қайың!
Қат-қабат осы сөзбен болып кетті,
Аяғын құп білерсіз өзіңіз де.
Зәмзәмнің жауабым бар шырағындай,

Бір батып, бір шығасың күн мен айдай.
Өзіңді көрген адам жабысады,
Асылың тартып тұрған сенің қалай.
4-0256

(2-нұсқа)
Еңкейіп ителгі ұшар биік шыңнан,
Жіңішке нәзік белің тартқан сымнан.
Қайырмасы:

А, ақ қайың айдай,
Өзіңнің тәрбиелі мінезіңнен.
Секілді ақ балапан тұйғын қуған,
А, ақ қайың айдай.

Қарағым, айналайын, перуайым,
Бітеді сізді ойласам сары уайым.
Өзімнің таңдап алған шолпанымсың,
Өзгенің не қылайын күн мен айын.

Ақшоқы бауыры жазық, басы биік,
Сен сонда мекендеген, ай-гүл-гой,

ерке киік, ірі-юяй.
Қайырмасы:
Ақ маңдай, інжу шаш,
Үкілі кәмшат, қиғаш қас.

Жар жолы асу екен асқар-асқар,
Жетем деп арманыма, ай-гүй-гой,

тартып күйік, ірі-юяй.
Келеді қара бұлттар меңдей болып,
Қалады кескен терек жеңдей болып.

Қайырмасы:
Ақ маңдай, інжу шаш,
Үкілі кәмшат, қиғаш қас.
Кеткенде ауылың алыс, ей, қарағым,

Көзіме кім көрінер сендей болып.
Қайырмасы:
Ақ маңдай, інжу шаш,
Үкілі кәмшат, қиғаш қас.

Ат қайда Ақбақайдай шаппай желген,
Қыз қайда құдашадай көзі күлген,
Алыстан ат арылтып келгенімде,
Айтқызбай еш адамнан өзі білген.

Қайырмасы:
Ахау, ау, сәулем-ай,
Ах-ха-ау, арман-ай!
Мыс та алтын, жез де алтын, алтын да алтын,

Адамда сөз болмайды айтылмайтын.
Сыртынан жүзін көріп қызыққанмен,
Табылмас нағыз алтын жарқылдайтын!
Қайырмасы:

Ахау, ау, сәулем-ай,
Ах-ха-ау, арман-ай!

Астымда атым мінген торы жорға-ай,
Келемін жорғалатып жанай қырға.
Өзіңе, кетер шақта-ай, келдім салып,
Көңілім амандасып жолығарға-ай.

Еркеммен алма мойын жолықпаған-ай!
Қиналып мен де кеттім Орынборға,
Алақтап екі көзім, мен жатырмын,
Қапияда қаршығадай түскен торға-ай.

Барсаң сәлем айта бар асыл тасқа, Ақбидай,
Мақсатым көңілде жоқ сізден басқа, Ақбидай.
Қайырмасы:
Ғашық жар, сәулем-ай!

Он бесінде осы айдың біз барамыз, Ақбидай,
Ден сау болса, салдырап қиғаш қасқа, Ақбидай.
Қайырмасы:
Ғашық жар, сәулем-ай!

Мына беткей қай беткей, құба беткей, Ақбидай,
Ер жігітке мал қайда талап етпей, Ақбидай.
Қайырмасы:
Ғашық жар, сәулем-ай!

Менің, сірә, көңілім басылмайды, Ақбидай,
Кербезімнің тұсынан жанап өтпей, Ақбидай.
Қайырмасы:
Ғашық жар, сәулем-ай!

Ақбира-ай,
Біреуге-ей, біреу күлді-ай, миығынан-ай.
Біреуге-ау, біреу жақын-ау, болады екен,

Ақбира-ай,
Өзінің құйқылжыған қылығынан-ай.
Ақ көйлек, қызыл шарқат бұландайсың,
Дүние өтер десе тіл алмайсың-ай.

Басыңа ақ жаулықты салғаннан соң,
Ешкідей жан жүрмеген бұраңдайсың-ай.
Анаңнан айналайын, сені өсірген,
Қос мерген атар бойлап ду-ду ерген-ай.

Өзіңді қос атпенен іздесем де,
Таптырмас сендей ерке қасын керген-ай.

(1-нұсқа)
Сен бе едің ақбозатпен орағытқан,
Мен едім ақ көйлекпен қозы ағытқан.
Есіме сен түскенде, беу, құрбыжан,

(2-нұсқа)
Ақбозатпен сен бе едің орағытқан, ау,
Ақ көйлекпен мен едім қозы ағытқан-ау.
Сен түскенде есіме, беу, құрбыжан, ау,

Көзім жасы-ау қойныма сорағытқан-ау.
Ақ көйлекті сен кидің қос етектеп,
Ақбозатты мен келдім бос жетектеп.
Жиырманың кешегі тентегінде,

(1-нұсқа)
Қолымда бір қамшым бар бүлдіргелі,
Айтайын мен бір сөзді күлдіргелі.
Орныңнан әрі отырған, ахау, бермен отыр,

Ақдариға, ілдіргелі-ай.
Қолымда бір қамшым бар бунақтаған,
Бәйгеден екі ат келер ойнақтаған.
Жүрмісің есен-аман, беу, қарағым,

(2-нұсқа)
Базардан базар барып қауын алдым,
Бешпенттің асыл қара бауын алдым.

Жасқанып жардан безіп жүргенімде,
Күлім көз, оймақ ауыз тауып алдым.

Әй, үгәй, Ақдариға-ай!
Аспанда ай бірдей ме жұлдызбенен,
Шын қамшат түрі бір мен құндызбенен?

Әй, үгәй, Ақдариға-ай!
Жарамсыз қай кісіні кім мақтайды,
Қоңыр қаз жапалаққа ілгізбеген.

(1-нұсқа)
Ақерке ақ күмістей сенің жүзің,
Кетер ме көкейімнен айтқан сөзің.
Ақылың айдын шалқар көл секілді,

Жанары қара нәркес екі көзің.
Күлкің гүл жас баланың жанарындай,
Ақерке, айтып бітпей құмардым-ай.
Болса да жасың кіші, білімің—дария,

Әнімді арнамаймын саған қалай?
Жас күнің жалындаған ерке тоты,
Асылдың өнер, үлгі есіл-дерті.
Шырқайын Ақеркенің айғайымен,

(2-нұсқа)
Ойыл қайда, Жем қайда, Сағыз қайда?—
Өткір қылыш, жүйрік ат жанға пайда.
Қайырмасы:

Ақерке-ау, енді есен бол!
Шыбыным, шыбыным, ойна да күл,
Шашбаулым, сырғалым, сырғалым.
Ат сабылтып алыстан келгенімде,

Қарсы алатын құрметпен сәулем қайда?
Қайырмасы:
Ақерке-ау, енді есен бол!
Шыбыным, шыбыным, ойна да күл,

Шашбаулым, сырғалым, сырғалым.
Тәтті сөзің көңілімді кетті басып,
Айта алмадым тар жерде сырымды ашып.
Қайырмасы:

Ақерке-ау, енді есен бол!
Шыбыным, шыбыным, ойна да күл,
Шашбаулым, сырғалым, сырғалым.
Сен алтынға балаған құрбым едің,

Қоштасайық, кел бермен, құшақтасып.
Қайырмасы:
Ақерке-ау, енді есен бол!
Шыбыным, шыбыным, ойна да күл,

Қош болғайсың, ей, қалқам, қош болғайсың,
Боз жорғаның шылбырын бос салғайсың.
Қайырмасы:
Іңкәржан,

Ақерке-ай, аман бол.
Ауылың шалғай кеткенде, қарағым-ай,
Мен құрбыңды қалды деп еске алғайсың.
Қайырмасы:

Іңкәржан,
Ақерке-ай, аман бол.
Ойнап-күлген жерінде сұңқар қалды,
Бозбалалар ауылы алыс қалды.

Алыс қалған ауылыңа қараймын деп,
Қаршығадай қайырылып мойным талды.
Қайырмасы:
Іңкәржан,

Бір атты сатып алдым елу беске,
Ертеңнен болдырмайды қара кешке.
Аралап неше дуан жүрсем-дағы,
Өзімдей жан салмайды Ақеркешке.

Бәйгіден озып келген атты алайын,
Ер жігіт сынамай ма бақ-талайын.

Жиылып үлкен-кіші отырғанда,
Толқытып Ақеркешке ән салайын.

Қар жауар қарашада қатқақ болып,
Қалады жаңбыр жауса батпақ болып-ай.
Қалқатай отыр ма екен, жатыр ма екен,
Сұңқардай үш түлеген аппақ болып-ай.

Дарияның иірім болар шығанағы,
Келмейді кешке даусым қиядағы.
Түскенде сен есіме, беу, қарағым,
Талпынам балапандай ұядағы.

О, Ақжамал, айналайын, қандай едің,
Құрбының өзің теңдес маңдайы едің.
Өзіңмен күліп-ойнап жүрген шақта,
Қол жеткен, а, мұратыма, а, о, жандай едім-ай.

А-ай, а-ой, а-ей, ау.
Қарағым, айналайын, көз жанарым,
Ғашығым көптен сүйген ынтызарым.
Бірге өскен кішкентайдан сәулем едің,

(1-нұсқа)
Қарағым, айналайын, алтыным-ай,
Көргенде ақ жүзіңді балқыдым-ай.

Көп айдың көрмегелі жүзі болды,
Жүрмісің аман-есен жарқыным-ай.
Қайырмасы:
Ақжорғажан, Ақжорғажан,

Басыңды қыз сыйласа,
Қалмайды арман.

(2-нұсқа)
Шын ғашық бірін-бірі алдамайды,
Қайғысыз қара жүрек зарламайды.
Қара тас, ұйқың келсе, мамық болар,

Ғашықтық сұлулықты талғамайды.
Қайырмасы:
Ах-ау-ай, Ақжорғажан, Ақжорғажан!
Басыңды құрбың күтсе,

Қалмайды арман,
Сәулем-ай, қалмайды арман-ай!
Қарағым, төмен қарап назданасың,
Кім білсін, қуаныштың азғанасын.

Қосылса екі ғашық бір жерге егер,
Жүректің бітірмей ме сан жарасын?!
Қайырмасы:
Ах-ау-ай, Ақжорғажан, Ақжорғажан!

Басыңды құрбың күтсе,
Қалмайды арман,
Сәулем-ай, қалмайды арман-ай!

Мінген атым астымда бұқпа қара, ахау,
Деңгейінен аулыңның ән салайын, ахау.
Ақ бетіне шаң тисе-ау ыққа қара, а-ой,

Іңкәржан,
Танымасаң даусымды-ау шық та қара, а-ой,

Іңкәржан.
Қайырмасы:
Бетегелі белден боз,
Уағдалы еді-ау айтқан сөз.

Айрылысар күн туды-ау,
Қош, есен бол, айда-ой Ақкербез,

а, Ақкербез.
Айналайын, қарағым, қиылған қас,
Сені ойласам, көзіме келеді жас, Іңкәржан.
Шын жүректен хат жазып жіберейін,

Сағынғанда оқы да, бауырыңа бас, Іңкәржан.
Қайырмасы:
Бетегелі белден боз,
Уағдалы еді-ау айтқан сөз.

Айрылысар күн туды-ау,
Қош, есен бол, айда-ой Ақкербез,

Аққұба-ай, Қарашашпен-ау, аулың сыбай,
Аулыңа келген айдап жағдай солай.
Көтеріп-ай, дәрежеңді-ау, бір тастайын,
Жас көңіл болып тұрса бұрынғыдай.

Қайырмасы:
Ей! Аққұба, жан сәулем,
Іздегенім сен едің,
Айдаридай-ай.

Аққұба-ай, айналайын-ау, асыл досым,
Келмейді сенен бөлек көңіл қосым.
Күнелтіп-ай, сайран етіп-ау, жүрер болсам,
Сырымның жасырайын сенен несін.

Қайырмасы:
Ей! Аққұба, жан сәулем,
Іздегенім сен едің,
Айдаридай-ай.

Қарағым, айналайын-ай, алтыным-ай,
Көргенде ақжүзіңді-ай балқыдым-ай.
Қайырмасы:
Ақмарал сұлу, еркем-ай.

Көп айдың көрмегелі-ай жүзі-ай болды,
Жүрмісің есен-аман жарқыным-ай.
Қайырмасы:
Ақмарал сұлу, еркем-ай.

Толықсыған жарқын жүз, толған айдай,
Сұлу қызды көргем жоқ, сірә, мұндай, ай.

Қайырмасы:
Ғашықпын қалқам,
Сырымды айтам,
Ақсаусақ—арманым жоқ,

Бір болсақ, ай.
Қарақат көз, қыр мұрын, жазық маңдай,
Сүйген жарым болсайшы, Ақсаусақтай, ай.
Қайырмасы:

Ғашықпын қалқам,
Сырымды айтам,
Ақсаусақ—арманым жоқ,
Бір болсақ, ай.

Қабылдашы құрбының жазған хатын,
Әдейі арнап жолдаған аманатын.
Жалындаған жүректің жастық отын,
Сөндірмеші, сүйінтші махаббатын.

(1-нұсқа)
Ақсақалы ауылдың батыр Шоман,
Атаң қазақ болған соң—бәрің туған.
Қайырмасы:

Ақтеңге-ай,
Қыз жеңге-ай.
Тастап кеттің
Жат елге-ай.

Хан баласы жиналып қанат құрған,
Кейінгі бозбалаларға санат қылған.

Қайырмасы:
Ақтеңге-ай,
Қыз жеңге-ай.
Тастап кеттің

Жат елге-ай.
Қаламқас,
Замандас!
Хатқа қарап,

Қағаз жаз.
Қара бұлт жауады оңға барып,
Шіркінді біз айтайық өңдеп алып.
Баласы Көкайылдың—біз қазан ат,

Біз бе едік сөйлейтұғын соңда қалып.
Қайырмасы:
Ақтеңге-ай,
Қыз жеңге-ай.

Тастап кеттің
Жат елге-ай.
Ақ танай,
Жас балай.

Загран бешпент,
Максим-ай.
Қаламқас,
Замандас!

Ақжан еркем,
Қара-ау қас.

(2-нұсқа)
Шаңырақты көтерген маңдай екен-ай,
Адам тілін сөйлеткен таңдай екен.
Қайырмасы:

Ақтеңге, қыз жеңге-ай,
Кеттің тастап жат елге.
Жасың үлкен, жеңешай, өзің едің-ай,
Жалғыз жүрген шет жерде қандай екен?

Қайырмасы:
Ақтеңге, қыз жеңге-ай,
Кеттің тастап жат елге.
Шаңырақты көтерген уық екен-ай,

Жеңге жүзі ызғарлы суық екен.
Қайырмасы:
Ақтеңге, қыз жеңге-ай,
Кеттің тастап жат елге.

Сен қашсаң да, артыңнан мен қалмаймын,
Кетсең дағы өзгеге қуып жетем-ай.
Қайырмасы:
Ақтеңге, қыз жеңге-ай,

Дүние ойлап тұрсаң бір кең сарай,
Жан етіп кетті бұрын /Ақтотым/ неше талай.

Жақсылар жаманменен өтіп жатыр,
Бір күні жөнелерміз /Ақтотым/ солай қарай.
Қайырмасы:
Ахау, жалған,

Бұл жастық екі айналып, дариға-ау,
Келмейді саған.
Жігітке өлең де өнер, өнер де өнер,
Жүйрік ат өрге салсаң /Ақтотым/ өршеленер.

Кезінде қызғалдақтай қимылдап қал,
Шырағың мың күн жанған /Ақтотым/

Жақсының лебізінен бал тамшылаған,
Жүйріктің керегі жоқ қамшылаған.
Күнінде алпыс үйрек ілсе-дағы,
Ақтұйғын бағаң артық қаршығадан.

Басында мүнтәханның бар-ды терек,
Адамға сыр ашпайтын жолдас керек.
Ойласам, ғылым түбі—түпсіз дария,
Дарияны сайрандауға кеме керек.

Ахау! Шіркін-ай!
Кәрі болдық қартайып хал кеткен соң,
Жастық ұшып басыңнан сән кеткен соң.
Міне, бүгін қадірің бір тиындық,

Қайрат ұшып басыңнан жан кеткен соң.
5-0256

Қайырмасы:
Ал, шіркін! Жалған-ай!
Қайран, сәулем, о, жаным-ау.
Қайран, жастық-ай,

Ал, шіркін-ай.
Келіп қапты, ойласам жас шамаға,
Енді тоқта, қой, көңілім, аспалама.
Өзім басып, өзімді тоқтатпасам,

Бір күн нәпсі қалдырар масқараға.
Қайырмасы:
Ал, шіркін! Жалған-ай!
Қайран, сәулем, о, жаным-ау.

Қайран, жастық-ай,
Ал, шіркін-ай.

Дария, ағып жатқан суда мін жоқ,
Хайуан, өлдім дерге малда тіл жоқ.
Құрбылар тіршілікте ойна да күл,
Бұл дәурен екі айналып келмегі жоқ.

Қайырмасы:
Мақпал да мақпал, алай көк,
Үкілі қоңыр үйрек,
Кеткенде жерің шалғай,

Дария ағып жатқан суда мін жоқ,
Қайуан өлдім дерге малда тіл жоқ.

Құрбылар тіршілікте ойна да күл,
Бұл дәурен екі айналып келмегі жоқ.
Қайырмасы:
Ахау!

Алқарай-көк, алай-гөк,
Үкілі қоңыр үйрек
Мақпал да, Мақпал-ай,
Кеткенде жерің шалғай-ай,

Қалдым жүдеп-ай, ау.
Салғанда қара өлеңді тілім майда,
Тілімнің майдасынан көрдім пайда.
Әрдайым медет берсе тіл мен жаққа,

Салайын түрлендіріп осылайша.
Қайырмасы:
Ахау!
Алқарай-көк, алай-гөк,

Үкілі қоңыр үйрек
Мақпал да, Мақпал-ай.
Кеткенде жерің шалғай-ай,
Қалдым жүдеп-ай, ау.

Мінген атым астымда Алқаракөк,
Сіз дегенде көңілде бөтен ой жоқ.
Сен есіме түскенде, беу, бұраң бел,
От жанады ішімде түтіні жоқ.

Қайырмасы:
Ұсынғанда қол жетпес,
Шыңдағы өскен шынарсың.

Сіз сықылды-ау құрбыны
Көрмей қайтіп тұрарсың?!
Мінген атым астымда алқара сұр,
Қайыңнан да құрыққа тал жарасар.

Сіз қырмызы болғанда, біз алтын зер,
Қырмызыға алтын зер бек жарасар.
Қайырмасы:
Ұсынғанда қол жетпес,

Шыңдағы өскен шынарсың.
Сіз сықылды-ау құрбыны
Көрмей қайтіп тұрарсың?!

Алқоңыр, ән салайын баяулатып,
Ел жігіт мал табады жаяулатып.
Астынан алты қырдың ән шырқасам,
Шыдайды дәтің қалай ояу жатып.

Қайырмасы:
Алқоңырдай,
Ән салсаң,
Ей, жігіттер, тап осындай.

Қаратау бірде қарлы, бірде қарсыз,
Ер жігіт бірде малды, бірде малсыз.
Қара су нәпсі терең бір тұңғиық,
Секірген қырдан қырға көңіл арсыз.

Қайырмасы:
Алқоңырдай,
Ән салсаң,
Ей, жігіттер, тап осындай.

Ат көркем көрінеді тұрманменен,
Жеткізбейді дүние қуғанменен.
Ақ көйлек—адал ниет, кір шалған соң,
Су кетірмес не керек жуғанменен.

Алқызыл гүл көрінер қашқан түлкі,
Қайда қалмас жігіттің жиған мүлкі.
Ойда тұрып жоғары қол сермеймін,
Көңіл шіркін болсын деп көтеріңкі.

Сен қайдағы, ей қалқа, мен қайдағы,
Мен де өзіңдей біреудің боз тайлағы.
Сен түскенде есіме, беу, қалқатай,
Менің шерім қайнайды қай-қайдағы.

Шал да болсам мен өзім, қатқан шалмын,
Меруерт, маржан сақалға таққан шалмын.
Ішің күйсе, бозбала, тұз жалаңдар,
Талай сұлу жанына жатқан шалмын-ай.

Қоя тұршы молдеке иманыңды,
Мал-мүлкімен берейін жиғанымды.
Қыз молдасын қасыма әкеп қойсаң,
Соған тастап кетейін қу жанымды.

Таңдаулы көңілім сүйген бір бидайым,
Салайын шырқап әнге келсе ыңғайым.
Анаңнан тудың артық сонша бөлек,
Сен біткен ойпаң жерге бір жас қайың.

Қайырмасы:
Алма мойын ақ бидай,
Ұнай ма-ай, бір бидай,
Ей! Е-ей-ей!

Ойпаң жерге сен біткен,
Жаңа қайың, ақ бидай.
Салғанда мен өлеңге, тыңда қауым,
Айтуға ықыласпен бар ма жайың?

Тыңдасаң көңіл қойып өлеңімді,
Ағызам түрлендіріп әннің майын.
Қайырмасы:
Алма мойын ақ бидай,

Ұнай ма-ай, бір бидай,
Ей! Е-ей-ей!
Ойпаң жерге сен біткен,
Жаңа қайың, ақ бидай.

Ар жағында Ертістің үйілген тас,
Ақ маңдайға жарасар қиылған қас.
Тіршіліктің барында ойна да күл,
Қайта айналып келмейді жиырма жас,

Жайықтан ары өтейін, бері өтейін,
Тор бесті ат екі өткенде терлетейін.
Есіме сен түскенде-еу, беу, бауырым,
Көңілді айтып өлең делбетейін.

Қараймын қарайғанға қабан ба деп,
Атымды қамшылаймын шабам ба деп.
Сұраймын келген-кеткен кісілерден,
Бауырым шетте жүрген аман ба деп.

Артына ерткен қоянның көжегімен-уай!
Шылым тарттым жылқының тезегінен.
Қайырмасы:
Бәликә-ау, Балжан-ай,

Мағрипа, Ғафия,
Күнсұлу қыз, Айжан-ай.

Ақ түлкідей құлпырған ажарың-ай,
Салма менің жаманға назарымды-ай.
Қайырмасы:
Әрияй сәулем, қызығы-ай,

Алтын жай, арқада өскен балқурай,
Сол қурайдың іші толған бозторғай.

Қыз кеткен соң ауылыңнан қызық кетер,
Жәрмеңкенің тараған базарындай.
Қайырмасы:
Әрияй, сәулем, қызығы-ай,

Алтын жай, арқада өскен балқурай,
Сол қурайдың іші толған бозторғай.
Көркіңнен айналайын кекілдім-ай,
Киіктің кер лағы секілдім-ай.

Қайырмасы:
Әрияй, сәулем, қызығы-ай,
Алтын жай, арқада өскен балқурай,
Сол қурайдың іші толған бозторғай.

Қор болып бір жаманға кеткеніңді,
Кешігіп есіткенде өкіндім-ай.

Ахау!
Сөйлейін сөйле десең, сөз келгенде-ау,
Сөйлесін деп Жасаған сөз бергенде-ау,
Өлеңді төрттен өріп, бестен салдым,

Сөйлер кісім алдымнан кез келгенде-ау.
Уа, шіркін, Бағдаттың алтын тағы,
Ашылар талаптанса ердің бағы-ай.
Саяттап сайран етер замана-ай жоқ,

Ән салсаң, өзімдей сал баяулатып,
Ер жігіт мал табады жаяулатып.
Астынан алты қырдың ән шырқасам,
Шыдайды дәтің қайтіп, ояу жатып.

Ән салсаң, өзімдей сал, ұшқан қаздай,
Қонады қайтқан аққу құлан сазға-ай, Алуай.
Ұмытып қалқам мені кетті ме екен,
Барады тым болмаса бір хат жазбай, Алуай.

Үйірі қысырақтың құла дөнен,
Қайырып түлкі соқтым құла дөңнен.
Қара өлең оннан салып төңкерейін,
Болып па бұ да бұйым өлең деген.

Қайырмасы:
Алшаңгер,
Қырымпазым-ой.
Дүние-ай өтті-ау күнім,

Сайрай гөр өтпей тұрып,
Қызыл тілім.
Шашағы шашбауымның шал құрықтай,
Оң қолым судан шыққан ақ борықтай.

Итіңді салып бестен мен айтайын,
Қадалған құбыладан ызғырықтай.
Қайырмасы:
Алшаңгер,

Дүние-ай өтті-ау күнім,
Сайрай гөр өтпей тұрып,
Қызыл тілім.

Жасымнан туып өскен қайран жерім,
Есімнен қайда жүрсем кетпес елім.

Апажан күнім-ай, жан Салиха.
Баласы Атабайдың алып барад,
Қайтейін кеттім жылай іште шерім,

Апажан күнім-ай, жан Салиха.
Қайырмасы:
Сарыарқа жерім,
Сағындым елім.

Қайтейін, жылай-жылай
Өтті-ау, күнім.
Ағайын, туысқандар енді есен бол,
Біздерге нәсіп болғай қайырлы жол.

Сәлем де анам менен атамызға,
Көз жасым болып барад дария көл.
Қайырмасы:
Сарыарқа жерім,

Сағындым елім.
Қайтейін, жылай-жылай
Өтті-ау, күнім.

Арғы-ай жағы-ай Ертістің үйген боқтық,
Орыс-ноғайға қор қылған, қайран, жоқтық.
Қайырмасы:
Қарағым, қалқам, Әлима-ай,

Базардан алып келген айнасын-ай,
Айнадай екі көзің жайнасын-ай.
Көп айдың көрмегелі жүзі болды,
Құрбыжан, бір көрінбей қайдасың-ай.

Қайырмасы:
А-ай! Ой, құрбыжан,
Бір көрінбей қайдасың, Ардағым.
Базардан алып келген кәрлен аяқ,

Қалқатай, шай құйсайшы бәлденбей-ақ.
Өзіңе жөні келсе айтам ба деп,
Бір сөзді тамағыма жүрмін таяп.
Базардан алып келген шәй тостаған,

Тар жерде қиын екен ән бастаған.
Шешеңнен сені тапқан айналайын,
Бәйгеден келген кердей ойқастаған.

Жыртылмайды ақ көйлек кең болған соң,
Екі құрбы ойнайды тең болған соң.
Саған айтпай сырымды кімге айтайын,
Шын ұнаған көңілге сен болған соң.

(1-нұсқа)
Етегі қызыл тонның қиылмаған,
Жалғыздық түсті, міне, биыл маған.
Дүниеде нендей мұңдық-қыздар мұңдық,

Топырақ өз еліңнен бұйырмаған.
Етегі көйлегімнің бүрме-бүрме,
Еске алып жүргейсің-ау күнде-күнде.
Арманға жетпеген соң бұл заманда,

(2-нұсқа)
Қарағым, айналайын, асыл туған,
Жібекпен қызыл шайы белін буған.
Отырса қос перизат жараспай ма,

Секілді ақ балапан-ай, о, ой, тұйғын қуған, а-ай.
Қайырмасы:
Арида-дай-дай,
Арида-дай-дай

Қарағым, айналайын, алтын басың,
Жарасар ақ маңдайға қиғаш қасың.
Алыстан ат терлетіп келгенімде,
Тұрад-ау, о, ой, малға қара, а-ай.

Тілегін біз тіледік жас ұланның,
Күш-қайрат, үлгі, жігер бас ұланның.
Жүрегім сергісейші, серпіл қабақ.
Бола ма шыныменен ашылар күн-ай.

Қайырмасы:
Әй, ау! Аридау, аридау.
Болғанда біз—ақсұңқар, сен—ала үйрек,
Қосылған екі жақсы болар сирек.

Құрбыжан, сені ойлап сағынғанда.
Соғады тыным таппай қайран жүрек!
Қайырмасы:
Әй, ау! Аридау, аридау.

Көзіңнен, айналайын, алтын қабақ,
Сен бе едің суда ойнаған алтын шабақ.
Салсам да күміс қармақ, ілінбейсің,
Айсұлу алма мойын, ей, ақтамақ.

Қайырмасы:
Әй, ау! Аридау, аридау.

Жайық бойын жағалай бітер ағаш-ау,
Ұя салар басына көп қарлығаш.
Қайырмасы:
Арман-ай,

Шақырсаң да, барман-ай,
Қалған бір көңіл, қалған-ай.
Көрмегелі көп айдың болды көп күн,
Сәлемет-сау жүр ме екен қиылған қас.

Қайырмасы:
Арман-ай,
Шақырсаң да, барман-ай,
Қалған бір көңіл, қалған-ай.

Айт дегенде өлеңді не дейді екен,
Ақын қыздар рамазан кенейді екен.
Айт дегенде өлеңді қоя берсең,
Жақсылардың о-дағы мерейі екен.

Қайырмасы:
Арман-ай,
Шақырсаң да, барман-ай,
Қалған бір көңіл, қалған-ай.

Домбыраның бір күйі пернесінде,
Іркілейін жел сөздің мен несіне.
Күлелік те ойналық тіршілікте,
Өткен өмір мен кепіл келмесіне.

Қайырмасы:
Арман-ай,
Шақырсаң да, барман-ай,
Қалған бір көңіл, қалған-ай.

А-ей! Халәләлә, халәләләләй.
Бұқардың наны тәтті, жолы қатты,
Айдадым жолға салып арық атты.

А-ай, а-а-ей, арық атты.
Алыстан ат терлетіп келгенімде-ай,
Ағытшы ілгегіңді, түймең батты-ай.
Жарасар, жапса кілем, тарланыма,

Жетпейді найза бойлап арманыма.
Тимеді төбем көкке екі-ақ елі,
Аулына қалқатайдың барғанымда.
Өлеңді бар да айтады, жоқ та айтады,

Басынан ер жігіттің бақ қайтады.
Шабан ат, өтпес пышақ, жаман қатын,
Үшеуі маңғаз ерді қартайтады.

Айнам деп ән саламын он екі алуан,
Сөзімде саған айтқан бар ма жалған.
Тілімді-оу, неше айтсам да, тыңдамайсың,
Жан құрбым, сенде нем бар, о, менің жазған, а, о.

Қарағым, айналайын, асыл айым,
Кәнеки, құрбы болып тиген пайдаң.

Бірге өскен кішкентайдан сәулем ғой деп,
Мен едім саған, қалқам, құлаш жайған.
Қарағым, айналайын, асыл жарым,
Қай уақта тыңдалады менің зарым.

Бір ауыз жылы сөзің естір болсам,
Дүниеде болмас еді еш арманым.

(1-нұсқа)
Ойламай сағат сені тұра алмаймын, Асылзат.
Мойнымды басқа жанға бұра алмаймын,

Ойланшы өзің.
Айрылып шыныменен қалғаным ба, Асылзат.
Қалайша ауылыңа бара алмаймын, Асылзат.

Ойланшы өзің.
Деуші едім жастан сені маған серік, Асылзат.
Аққудай аппақ шырай біткен көрік, Асылзат.

Ойланшы өзің.
Керілген кер маралдай кербезім-ай, Асылзат.
Күн бар ма көңлім тынар сені көріп, Асылзат.

(2-нұсқа)
Базарда бұлы қымбат бас кілемнің,
Өспесін малы, басы қаскүнемнің-ей.

Сағынып жар дауысын жүргенімде,
Шығады даусы қайдан қос күреңнің-ей.
Қайырмасы:
Әй, Асылзат, шаһи зат,

Сағынғаннан, ей, жаздым хат.
Беліме буынғаным бос белбеуім,
Болса да жаман-жақсы өз белбеуім-ей.
Көп айлар көрмегелі, көп күн болды,

Жүрмісің аман-есен, көз көргенім-ей.
Қайырмасы:
Әй, Асылзат, шаһи зат,
Сағынғаннан, ей, жаздым хат.

(1-нұсқа)
Алыстан көрінесің егіндей боп,
Егіннің жаңа шыққан көгіндей боп.
Алыстан аңсап сәулем келгенімде,

Көзіме кім көрінер өзіңдей боп.
Қайырмасы:
Уай, аугигай, қыздар-ай,
Құрбым-ай,

Формың сенің өзгеше-ай.
Қарағым, айналайын, мен де сендей,
Тартасың неге селсоқ көрмегендей.
Әуеде ұшып жүрген ақ сұңқарым,

Қонсайшы тұғырына кел дегендей.
6-0256

Қайырмасы:
Уай, аугигай, қыздар-ай,
Құрбым-ай,
Формың сенің өзгеше-ай.

(2-нұсқа)
Тасқында, шырқа әнім, серме құлаш,
Серпілте ескектей соқ желмен талас, Агугигай.
Қайырмасы:

Елімнің көкейіне құйылсын күй,
Асыл әнім, Агугигай.
Музыка мың бұралып, жүз толғанып,
Әншілер домбырасын қолына алып, Агугигай.

Қайырмасы:
Елімнің көкейіне құйылсын күй,
Асыл әнім, Агугигай.
Тартсын күй, шырқасын ән, билесін би,

Жатыр едім көгалда пішен шауып,
Су болды ақ көйлегім жаңбыр жауып.
Қайырмасы:
Аулың сенің белде еді,

Айтарыңды айтып қал,
Отырмын ғой жүргелі.
Сен есіме түскенде, қимас қалқам,
Ақбоз аттан жығылдым есім ауып.

Қайырмасы:
Аулың сенің белде еді,
Шай көйлегің бүрмелі.
Айтарыңды айтып қал,

Ахауға мен саламын он екі алуан,
Сөзінде бұрынғының-ау, болмас жалған.
Жағалап өзен бойын келе жатсам,
Ахауға салып келед-ай, бір-екі адам,

бір-екі адам-а-ай!
Астыма мінген атым құла қасқа,
Құдыққа салдым шеген-ау құламасқа.
Ауылың бірге отырған кетсе басқа,

Біздің елдің дуаны Қарқаралы,
Бір ай бұрын жауады Арқа қары.

Қайырмасы:
Ахау, айдай,
Өтіп күнім барады,
Уа, Дариға-ай!

Осындайда, жігіттер, ойна да, күл,
Жастық шіркін барады тарқағалы.
Қайырмасы:
Ахау, айдай,

Өтіп күнім барады,
Уа, Дариға-ай!
Өзге таудан Қарқаралы басың биік,
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Қайырмасы:
Ахау, айдай,
Өтіп күнім барады,
Уа, Дариға-ай!

Сен есіме түскенде, беу қарағым,
Жата алмаймын төсекте ішім күйіп.
Қайырмасы:
Ахау, айдай,

Өтіп күнім барады,
Уа, Дариға-ай!

Ей, қалқа, жақындығың жандай еді,
Құрбының өзің теңді маңдайы едің-ай!
«Мырза шоқы жарлығы» тұрар тиіп,

Кетпейді тәтті лебің таңдайымнан,
Беу, шіркін, ләззаты бар балдай еді-ай!
Қайырмасы:
Ахау, Айым, қалқатайым,

Көзіңнен мөлдіреген, ей,
Айналайын-ай!
Мінгенім дәйім менің құла қасқа,
Қаздырдым қырдан құдық құламасқа-ай!

Қосылған қиуадан қимас қалқам,
Беріп кет орамал шыт жыламасқа-ай!
Қайырмасы:
Ахау, Айым, қалқатайым,

Көзіңнен мөлдіреген, ей,
Айналайын-ай!

Арман-ай, ақ сәулештің аулы шалғай,
Жан құрбым, жатыр нағып хабар салмай.
Тұр ма екен ол да өзімдей уағдасында,
Мен жүрмін өзге жанға назар салмай.

Қайырмасы:
Ақау, арман,
Дүние жалған.
Күн туар

Кездесетін есен-аман.
Ақ сәуле, шын сүйгенім, сен—арманым,
Жүректе, сені ойласам, жанар жалын.

Қалқам-ай, хабарыңды бір тигізші,
Жанымның ынтызары саған мәлім.
Қайырмасы:
Ақау, арман,

Дүние жалған.
Күн туар
Кездесетін есен-аман.

Ал, қалқам, маңдайыңнан нұрлы жүзің, ай-ау,
Аямай ажарлы боп туған өзің, ахау-гигай,

туған өзің-ай.
Сүйегің райхан гүлден жаратылған, ай-ау,
Бұлбұлдай тұрған сайрап айтқан сөзің,

ахау-гигай, айтқан сөзің-ай.
Қайырмасы:
Ахау, гигай,
Салдым шимай.

Кеткенде аулың алыс,
Қалдым қимай, қалдым қимай-ай.
Замандас құр қажыма қиял ойлап,
Ой түбі бір терең сай кетсе бойлап.

«Сары алтын сабыр түбі» деген сөз бар,
Сабырың ақырында бәрін жимақ.
Қайырмасы:
Ахау, гигай,

Салдым шимай.
Кеткенде аулың алыс,
Қалдым қимай, қалдым қимай-ай.

Замандас, құр қажыма қиял ойлап,
Ой түбі бір терең сай кетсе бойлап.
«Сары алтын сабыр түбі» деген сөз бар,
Сабырлық ақырында бәрін жоймақ.

Айналайын, қарағым, алтыным-ай,
Ақ жүзіңді көргенде балқыдым-ай.
Көрмегелі көп айдың жүзі болды,
Есен-аман жүрмісің, жарқыным-ай.

Қайырмасы:
Ахау, керім,
Бұраң белім.
Күнде жиын, күндей той

Жүрген жерің.
Ризамын, жан қалқа, сертке жетсең,
Қиын-қыстау жерлерден аман өтсең.
Бір шыбындай жанымды құрбан етем,

Ғашығыңды өзің біл зар еңіретсең.
Қайырмасы:
Ай-ай, сарым,
Сәулежаным,

Сағынғанда қайда едің,
Ғашық жарым.
Сіз асыл зат, қалқатай, сағаттағы,
Көңілімді сүйген жар табад-тағы.

Көңілімді сүйген жар таппай кетсе,
Көңіл шіркін, қайтейін, қалад-тағы.
Қайырмасы:
Ай-ай, керім,

Мөлдір көзің,
Әлі есімнен кетпейді
Айтқан сөзің.
Ахау, керім,

Бұраң белім,
Күнде жиын, тамаша
Жүрген жерің.

А-ха-ха-хау!
Дарияның ортасында борық тұрған,

борық тұрған,
Екі бала борықты сорып тұрған-ау.
А-ха-ха-хау!
Болғанда сен іздеген, мен сұраған,

мойның бұрғыр.
Тал шыбықтай бұралып,
Жолда тұрғыр-ау.

Қанаты қарлығаштың—қара қасың,
Суға түскен аққудай таранасың.
Жүзіңе бейне толған ай сияқты,
Қандай жігіт құмартып қарамасын.

Біздерге бұйым емес өлең-ай боқ,
Қашаннан қара өлеңге мейірім жоқ.
Жақсылар, халық билік айт дегенде,
Бір тілім, екі жағым тақайыр жоқ.

Қайырмасы:
Ахау мүрлен,
Тоғыз түрлен,
Әнімді салып жүрген,

Жазып үйрен.
Қамысқа балапаннан бітер сүйрік,
Алладан, кім өлмейді, жетсе бұйрық.
Несіне айтар сөзге іркілейін,

Атадан болып тұлпар тудым жүйрік.
Қайырмасы:
Ахау мүрлен,
Тоғыз түрлен,

Әнімді салып жүрген,
Жазып үйрен.

Алыстан ат терлетіп-ай, келдік тойға,
Жақсымен сұхбаттасу, әдәдай, дай-ай,

Түйілген қыран бүркіт-ой, біз боламыз,
Теңгеріп жүрме құрбым, әдәдай, дай-ай,

тұрымтайға-ай.
Қайырмасы:
Ахау, сары қыз,
Екі-ай дарбыз,

Ойнайды теңін тауып,
Әдәйдай, дай-ай, тұрымтайға-ой.
Алыстан ат терлетіп-ой, келдік тойға,
Жақсымен сұхбаттасу, әдәйдай, дай-ай,

болып ойда-ой.
Мұндай той күнде қызық-ой, бола бермес,
Құрбылар ойна да, күл әдәдай, дай-ай,

осындайда-ай.
Қайырмасы:
Ахау, сары қыз,
Екі-ай дарбыз,

Ойнайды теңін тауып,
Әдәйдай, дай-ай, тұрымтайға-ой.

(1-нұсқа)
Базардан алып келген кәрлен аяқ,
Қалқатай, шәй құйып бер бәлденбей-ақ, ах-уай.
Бір сөзді әзілмен айта салдым,

Қоя ғой, ұнатпасаң, қинамай-ақ, ах-уай.
Қайырмасы:
Ахай, Семей,
Тіл мен көмей,

Басылмас жанған жүрек
Сәулем келмей, ах-уай.

(2-нұсқа)
Аспанда ай болмаса, адасады,
Көңілді көтермесе, кір басады.
Қайырмасы:

Ахау, Семей,
Тіл мен көмей,
Келмейді даусым менің
Құрбым келмей.

Кеудесі жақсылардың алтын сандық,
Сандықты кілт болмаса кім ашады.
Қайырмасы:
Ахау, Семей,

Тіл мен көмей,
Келмейді даусым менің
Құрбым келмей.

(3-нұсқа)
Көшкенде жылқы айдаймыз ақ табанмен,
Болмайды жаман жақсы мақтағанмен.
Қайырмасы:

Ахау, Семей,
Тіл мен көмей,

Басылмас жанған жүрек
Сәулем келмей.
Сүймесе несі қызық екі жастың,
Күйеу боп босағаны аттағанмен.

Қайырмасы:
Ахау, Семей,
Тіл мен көмей,
Басылмас жанған жүрек

(4-нұсқа)
Базардан алып келген темір қақпан,
Қақпанмен түлкі алады ебін тапқан.
Таспадай сыдырып қойған сыршыл сұлу,

Анаңнан айналайын сені тапқан.
Қайырмасы:
Ахау, Семей,
Тіл мен көмей,

Басылмас менің әнім
Сәулем келмей, ах, уай.
Базардан алып келген кәрлен аяқ,
Қалқам-ау, шәй құйып бер бәлденбей-ақ.

Бір сөзді әзіл қылып айта салдым,
Қой-ақ қой, жақтырмасаң, қиналмай-ақ.
Қайырмасы:
Ахау, Семей,

Басылмас менің әнім
Сәулем келмей, ах, уай.

Аулың сенің белде еді, бел тұрғанда-ай,
Орамалың жалп етер жел тұрғанда-ай,

Ахау, Үрия!
Күн мен айын біреудің не қылайын-ай,
Қарсы алдымда күлімдеп сен тұрғанда-ай,

Ахау, Үрия!
Аулым көшіп барады Көлме-көлге,
Алыс дейді Көлме-көл көрмегенге,

Ахау, Үрия!
Алыс болса Көлме-көл көрмегенге,
Күн күркіреп жаз шығар өлмегенге,

Ахау, Үрия!
Бір ат қашты қорадан құла қасқа,
Тақтай қойдым құдыққа құламасқа,

Ахау, Үрия!
Аулың алыс кеткенде, қимас қалқам,
Бет орамал беріп кет жыламасқа,

Аулың сенің белде еді, бел тұрғанда,
Орамалың желп етер жел тұрғанда,

Көзіме ешкім, қалқатай, көрінбейді,
Қарсы алдымда күлімдеп сен тұрғанда,

Келдің қайдан, ей, қалқа, келдің қайдан?
Алма мойын ала үйрек ұшар сайдан.

Ей! Ахау, Үрия-ай!
Мекеніңді, ей, қалқа, айтып қойшы-ей!
Жат болмағы адамның осындайдан.

Ей! Ахау, Үрия-ай!
Ұшып жүрген әуеде көк көбелек-ай,
Дертің болса, жазайын су себелеп.

Ей! Ахау, Үрия-ай!
Сен есіме түскенде, ей, перизат-ей,
Аш бөрідей жортамын тау іргелеп.

Айналайын, қарағым, келдің қайдан,
Алма мойын ақ үйрек ұшар сайдан, халиләм.
Құдай айдап кез болдық, әріптесім,
Дос болмағы адамның осындайдан, халилем.

Ахау! Халилем,
Дос болмағы адамның осындайдан, халиләм.
Ақыл—дария болғанда, көңіл—көлмек,
Бір көруге өзіңді келдім шөлдеп.

Оралыңның барында ойна да күл,
Мың күн тұрып, сынады бір күн шөлмек.
Бірін-бірі дос болмас мақтамаса,
Жамандықтан бір-бірін сақтамаса.

Бір күн тату болатын, бір күн араз,
Дей алмаймыз мінезді тап-тамаша.

Көзіңнен, айналайын, күлімдеген,
Қадірің бірге өскен соң білінбеген.
Қайырмасы:
Ахахау, арман-ай,

Ей, сәулетай,
Құмармын саған жалған-ай.
Судағы сүңгуір үйрек, қарағым-ай,
Салсам да көлге қармақ, ілінбеген.

Қайырмасы:
Ахахау, арман-ай,
Ей, сәулетай,
Құмармын саған жалған-ай.

Қамысы қызыл көлдің селдіреген,
Жүрегім сен дегенде елжіреген.
Қайырмасы:
Ахахау, арман-ай,

Ей, сәулетай,
Құмармын саған жалған-ай.

Аққудың балапаны секілдім-ай,
Көзіңнен, айналайын, мөлдіреген-ай!
Қайырмасы:
Ахахау, арман-ай,

Ей, сәулетай,
Құмармын саған жалған-ай.

Жектім шана торыға, шүйгелкелеп-ай,
Шүлжіңдеттің тіліңді кімге еркелеп-ай.

Аяйым, айым, аяйым!
Артық біткен әкеңнің дәулетінде-ай,
Тарттым шарқат күлдері көлеңкелеп-ай.

Аяйым, айым, аяйым!
Алыс жерден мен келдім асып-сасып,
Ақ жүзіңді көруге болып асық.
Талай тойда топ жарған ақын дейді,

Басыңдағы мақтанба, а-ей, бағыңызға, ай,
Ешбір пенде жолатпай жаныңызға.
Айнымалы дүние жел емес пе,
Бір күн жоқ, бағың тайған шағыңызда.

Мінгенім дәйім менің, а-ей, сұр киігім,
Аңға шықсам, көремін жер биігін.
Сексен беске келгенде селкілдетпей,
Ей, Алла, тартқызбай ал, қыз күйігін.

Қара төбел, қарағым, құнандайсың, аяулым,
Бір мінің жоқ ақ бауыр құландайсың, аяулым.
Тарбағатай тауының түлкісіндей, аяулым,
Болып күйік көзіме бұлаңдайсың, аяулым.

Қайырмасы:
Ерке тотым,
Махаббатым,
Күйдірдің,

Жандырдың жүректі.
Ерке тотым,
Махаббатым,
Сағындым,

Сарғайдым өзіңді.
Қара бүркіт келмейді қайыруға, аяулым,
Не демейді көп дұшпан айыруға, аяулым.
Арадағы дұшпанның сөзіне ермей, аяулым,

Кел екеуміз шығайық жайылуға, әй, аяулым.
Қайырмасы:
Ерке тотым,
Махаббатым,

Күйдірдің,
Жандырдыңжүректі.
Ерке тотым,
Махаббатым,

Сағындым,
Сарғайдым өзіңді.
7-0256

Қарағым, айналайын, айнам жақсы,
Тигізбес залалыңды пайдаң жақсы,

Әгигәй.
Жаманға әзіл айтсаң, қорс етеді,
Толқыған қорғасындай қайран жақсы,

Әгигәй.
Алқызыл көрінеді қашқан түлкі,
Жігіттің қайда қалмас жиған мүлкі,

Әгигәй.
Барында оралыңның ойна да, күл,
Қызығы бұл aрaның ойын-күлкі,

Кім айтпайды бұл әнді жұрт қаласа,
Домбырама сыңғырлап жүр жараса, әгугай-ай.
Толғамалы әнімнің түйіні көп,
Бәйге атындай екпінді ер таласа, әгугай-ай.

Екеу, екеу мінейік жел кемеге,
Кешке жақын қыз шығар әңгімеге.
Әңгіменің соңына ере берсең,
Көңіл, шіркін, кетпей ме әр немеге.

(Отличный напев)
А-хау-ей!
Қыз қайда қызыл шырай иіс майлы,
Қиғаш қас, қарақат көз, алма мойын, ай.

А-хау-ей!
Бір айтқан сәлемімді есіне алып,
Жіберсе сабырменен ақыл-ойын, ай.
Ха-лә-лә-ку, ха-лә-лә-ку, ли-ли-ләй,

Жіберсе сабырменен ақыл-ойын, ай.
А-хау-ей!
Қыз қайда айтқан сөзді алатұғын,
Қырандай көзді алысқа салатұғын, ай.

А-хау-ей!
Айтқан серт, уәдеге берік болып,
Бұлтармай бір сөзінде қалатұғын, ай.
Ха-лә-лә-ку, ха-лә-лә-ку, ли-ли-ләй,

Ақ көйлек, қара бешпет, әдемі қыз,
Тиген жоқ әлі ешкімге әлегіміз-ай.
Жеделдес заманы бір құрбы ғой деп,
Біз сенен әлі күнге дәмеліміз-ай.

Ақ көйлек, қара бешпет делегейім,
Болайық екеу жолдас елге дейін-ай.
«Сыйламас танымасын» деген сөз бар,
Құрбыға сыр білмейтін мен не дейін-ай.

Ауылым қу ағаштың қуағында,
Мизамның қой қырқамыз шуағында, ай.
Күніне тоғыз түрлі әнге салып,
Қос күрең болып өстім уағында, ай.

Белгілі атым шыққан Айданамын,
Қызы едім Күней атты Малғараның.
Өзіме қатар құрбым тең келген соң,
Өнерге бойға біткен таң қаламын.

Ағаға іні келер амандаса,
Дос емес, дос артынан жамандаса.
Аяғың бір нәрседен шалыс болса,
Немен бір қайласын, шіркін, а-ай, табалмаса.

Қайырмасы:
Ә-әкудай, дәкудай, ай, дай-ай-да,
А, шіркін, а-ай, табылмаса а-ау.
Ат жақсы арғымақтан шабыс болса,

Жат жақсы ағайыннан таныс болса.
Артыңнан жоқ сөзді айтып күңкілдейді,
Аяғың бір нәрседен, шіркін, а-ай, шалыс болса.
Қайырмасы:

Ә-әкудай, дәкудай, ай, дай-ай-да,
А, шіркін, а-ай, табылмаса а-ау.

Аспанда ұшып жүрген сұңқар ма екен,
Үстіме қызыл камзол сияр ма екен.
Баласын әлпештеген ата-анасы,
Жылатып жіберуге қияр ма екен.

Қайырмасы:
Пи-пай-пай, Әкулан, керім-ай.
Әкемнің қыз да болса, ұлындаймын.
Ішінде жұмыртқаның жұлындаймын.

Қолына әлдекімнің қаратар деп,
Ұршықтай байыз таппай зырылдаймын.
Қайырмасы:
Пи-пай-пай, Әкулан, керім-ай.

алтын да алтын, әләлім-ай,
Ойнап жүрген құрбымен болма салқын-ай,

әләлім-ай.
Құрбыңмен ойнап жүрген болсаң салқын,

болсаң салқын, әләлім-ай,
Бұрынғыдай болмайды көңіл жарқын-ай,

Хат жаздым қалам алып Мұстапаға,
Тымағын ұшдаппенен тыстағанға, әләләу.

Қадірлі заманы бір жақсы адам,
Құрбысын кепілдікке ұстата ма, әләләу.
Көзіңнің айналайын қарасынан,
Қасыңның хат жазамын арасынан.

Аулыңнан күні-түні шықпас едім,
Қорқамын дұшпандардың жаласынан.

(Әлеушан)
(1-нұсқа)
Қамысы Атырау көлдің жар болғанда,
Дауыстап атыңды айттым зар болғанда.

Алыста еске түссе, бей уақытта,
Атадым атыңды айтып зар болғанда.
Жылқыма айғыр салдым аққұладан,
Барады бастан дәурен шапқылаған.

Келсе де жас отызға осы-ай күні,
Әлде де дәмеміз бар ақ құладан.

(2-нұсқа)
Ей, қалқа, ғашық болдым жамалыңа,
Қызықпас кімдер көрсе ажарыңа.
Құрбым деп, өз теңдесім сөз айтқанда,

Жаутаңдап қарай берем жанарыңа.
Қайырмасы:
Жаутаңдап-ау, қарай берем-ай,
Әлеужан, жанарыңа-ай.

Ей, қалқа, дәнекерсің айнадағы,
Жақындық әр адамға пайда-дағы.
Өксітпей жауабыңды қайыр, сәулем,
Ақ шәйі орамалға байла-дағы.

Қайырмасы:
Ақ шәйі-ау, орамалға-ай,
Әлеужан-ай байла-дағы.

Дүние қызыл түлкі, ау, бұлаңдайсың,
Бақ тайса бас пен дәулет о-лаулау,

ай, лалалай о-лау, құралмайсың.
Меңзеген асқар таудай, ау, есіл көңілім,
Дүниеде еш нәрседен о-а-лаулау,

ай, лалалай о-лау, құралмайсың.
О, дүние, жетпей қайтпан, ау, сіздің үйге,
Мен түстім сенің үшін о-а-лаулау,

ай, лалалай о-лау, талай күйге.
Шырайлым отырады, оу, жауһар тартып,
Бейне бір шам жаққандай о-лаулау,

Өсіп тұрған тоғайда мия ма екен,
Қызыл камзол үстіңе сия ма екен.
Қыз да болса әкеңнің ұлындайсың,
Омыртқаның ішінде жұлындайсың.

Жылқым жатыр жоғары жиылмаған,
Дүрия көйлек етегі қиылмаған.
Сен алысқа кеткенде, беу, қалқашым,
Көзім жасы көл болып тиылмаған.

Халық сүйіп атады—Әмір-Темір,
Даңқын естіп бүкіл жұрт, барлық өңір.
Біреулерді тірідей жерге тықты,
Ал, біреуге қызықты, ай, сыйлады өмір.

Қайырмасы:
Ал, біреуге-ай,
Қызықты сыйлады өмір,

Ақсақ Әмір.
Айтқан ісі орнына келген екен,
Құралайды көзге атқан мерген екен.
Ауыр қолмен әлемді игерем деп,

Өзіне емес, досына сенген екен.
Қайырмасы:
Өзіне емес, досына-ай,
Сенген екен, Асқақ Әмір.

Жігітпін бұл алқаның еркесіндей,
Қияның қыран түскен түлкісіндей.
Қайырсаң ән аяғын мендей қайыр,
Сылқылдап сұлу қыздың күлкісіндей.

Ән салсам ертеңнен кеш жалықпаймын,
Даусымды тоқсан түрлеп анықтаймын.
Күледі кәрісің деп қыз-келіншек,
Мен оған күлді екен деп жабықпаймын.

Ән қосам аспандағы бозторғайға,
Қойсайшы бір айқайлап «Құрбым қайда?»
Жиылған қыз, бозбала мәжіліс екен,
Өнерді көрсетейін осындайда.

(1-нұсқа)
Қамысы Әупілдектің мүше-мүше,
Сарғайдым осынау көлдің суын іше, Әпитөк.
Қос қанат құсқа біткен маған бітсе,

Бармас па ем, мен қалқама әлденеше, Әпитөк.
Қайырмасы:
Сөйлесуге тіл-хат жоқ,
Өздеріңдей бір зат жоқ.

Келсе қалқам көп кешікпей алыстан,
Туған екен гүлперизат асыл тек.
Басында Әупілдектің мұнары бар,
Мойнында көк бестінің тұмары бар.

Құрбылар, бұл қалай деп сөге көрме,
Ғашықтың тарқамаған құмары бар.
Қайырмасы:
Сөйлесуге тіл-хат жоқ,

Өздеріңдей бір зат жоқ.
Келсе қалқам көп кешікпей алыстан,
Туған екен гүлперизат асыл тек.

ой, Әпитөк.
Жазып, жазбау дертімді өз қолымда,
Тына алмайды ой билеп ерік қоймай,

ой, Әпитөк.
Қайырмасы:
Әпитөк, дыбыс жоқ, қалқатай,
Сөйлесуге тіл қат жоқ,

Бір өзіңдей бекзат жоқ.
Ең болмаса, сәулешім,
Ашып айтар бір дат жоқ,
Ей, Әпитөк, бір дат жоқ,

Әк-ги-гай, Әпитөк.
Болдым құмар жасымнан, сәулем, саған,
Дидарласар күн туса есен-аман.
Сенсіз маған жалғанда қызық бар ма,

Қайырмасы:
Әпитөк, дыбыс жоқ, қалқатай,
Сөйлесуге тіл қат жоқ,
Бір өзіңдей бекзат жоқ.

Ең болмаса, сәулешім,
Ашып айтар бір дат жоқ,
Ей, Әпитөк, бір дат жоқ,
Әк-ги-гай, Әпитөк.

Әр жерде айтып жүрген бұл өлеңім,
Айнайды қолдан келсе-ай қай өнерім.
Қайырып қанша баптап салсам-дағы,
Көңілге бір жетпейді-ай көк дөненім.

Қайырмасы:
Ахау лайли, ахау лайлім,
Халилай, халали, ли-ли-ли...
Шіркін-ай! ли-ай.

Қай беткей, мына беткей, дала беткей,
Мал қайда ер жігітке талап етпей.
Жас жақын—арқын-жарқын жарқылдап қал,
Деймісің мың жасармын әлі-ақ өтпей.

Қайырмасы:
Ахау лайли, ахау лайлім,
Халилай, халали, ли-ли-ли...
Шіркін-ай! ли-ай.

Қайыңның қасың қара көміріндей,
Мылтықтың сыртың сұлу теміріндей.