(С.Жаңбыршин нұсқасы)
Байбөрі деген бай екен,
Төрт түлікке сай екен.
Кемдігі жоқ дүниеде

Бір перзентке зар екен.
Байбөрі байғұс жылады,
Көзінің жасын бұлады.
Қайдағы нәрсе қозғалып,

Қубас деген бір сөздер
Сүйегінен өтеді.

Қубасты пайда етеді.
Малын бермей туысқан
Бәрін тығып кетеді.
Байбөрі мен бәйімше

“Қалайша енді етем” деп,
Уайым, қайғы, қасірет
Көңілге толып сыймады.
Қайғыменен жүре алмай,

Деді дағы бәйімше,
Қошқардан сойып семізін
Садақасын істеді.
Темір таяқ қолға алып,

Шабата киіп темірден,
Кемпір менен шалыңыз
Бір перзенттің жоғынан,
Дүние қаңғып кетеді.

Дегенін қоймай шарлады,
Сөзімнің жоқ қатесі
Әулиенің басына
Шырағын жағып түнеді.

Одан әрі өтеді,
Шақпақ ата әулие
Оған да барып жетеді.
Әйелдердің пірі еді,

Мұнан шығып аралап,
Құрабыдай әулие
Оған да тура жетеді.
Түнде түсте аянды

Ақ сәлделі бір адам
Оған аян етеді.

Жыладың келіп маған-ай.
Сен тіледің біздерден,

Қолыңды жайшы, балам-ай,
Берейін бата саған-ай.
Екеу болса бірі еді,
Біреу болса өзі еді.

Қарғаса қарғыс өтпеген,
Алысса әлі жетпеген,
Берейін бір ұл мен, – деді.
Бұны, балам, азсынсаң,

Көрмей ғайып болды енді
Ақ сәлделі бабасы.
Тұра келсе түсі екен,
Түсінде көрген ісі екен.

Бір Құдайға риза
Солар енді болады.
“Өтірік пе, шын ба” деп,
Тәубе Аллаға қылады.

Қынайы белін буады.
Осы тұрған Айтолқын
Шүйінші шалдан сұрады.

Қалағаныңды ал, – деп шал,
Риза болып тұрады.
Өзінің келген ізімен,
Көк майсаның жүзімен,

Бірнеше күн жол жүріп,
Арып-ашып мол жүріп,
Табанымен жер тесіп,
Маңдайынан күн қағып.

Бұрын-соңды бұл жұбай
Қиындықты көрмеген,
Бір баланың зарпынан,
Қуанышты түрімен

Малы аман тұр екен.
Айғырын сойып ақыртты,
Бурасын сойып бақыртты.
Кемпір мен жас қуанды,

Бергеніне Алланың
Риза енді болады.
Мына тұрған Толқынға
Алланың нұры дарыды.

Дарыған соң енді нұр
Қуат оған бітеді.
Кемпір менен шал ойнады,
Қуаныштың үстінде

Ойынға бұлар тоймады.
Екеуі жүрді келісті,
Жасарысып жандары
Ауық-ауық үбісіп.

Ұлан менен бұланды
Аса сала шайнады.
Оған да жерігі қанбады,
Жеті күн жерге аунады,

Қоңыр күздей болмады.
Жерігі қанбай Айтолқын
Шалдың сорын қайнатты.
Ойдан қырға айдады,

Жерігін айтты, жасарды.
Құтырған қасқыр талағын
Шалдан талап қылады.
Осы тұрған Байбөрі

Қасқырды іздеп қарады,
Жан-жаққа қабар салады.
Желдей қарап табуға
Белді бекем буады.

Жалынан басқа түгі жоқ,
Қасқырды іздеп табады.
Садағынан тартқан оқ
Өкпеге дәл барады.

Қасқырды сойып сабалап,
Талағын алып қасқырдың
Үйге таман құлады.
Келеді деп бұл шалың

Шала-шарпы пісіріп,
Кемпірің енді жеп еді,
Жерігі соған қанады.
Тоғыз ай, он күн болғанда,

Кемпірің балпайып,
Бұты кетті талтайып,
Бір баланың зарпынан
Отыра алмады жантайып.

Алтыннан бақан қақтырып,
Әйелдерге қабар салады.
Жұрттың бәрі жиналып,
Қатынның бәрі сипалап,

Таба алмады баланы.
Шақыртып енді алады
Қараүлектей ананы.
Ел көшті мен жау шапты,

Бұ да бізге қиын ба?
Сыртын сипап Қараүлек,
Алтын айдар бір бала
Туып енді қалады.

Басы мұның қазандай,
Ту сыртына қарасаң,
Он екі қарыс сазандай.
Тал жібекке орады,

Бұ да бізге бұйым ба? –
Деді дағы Қараүлек,
Ішін сипап қалады.
Құдай тағы береді,

Тал жібектей бұралған
Бір қыз туа қалады.
Екі бала туған соң,
Туша мен туды қырады,

Түгелінен халыққа
Қабар енді қылады.
Байсары деген ханменен
Уағдасы бар екен.

Баласын құда деген соң
Байсарының еліне,
Бұған да қабар қылады.
Осы тұрған Байсары

Қырық кісі қасында,
Шақырғасын Байбөрі
О да келіп құлады.
Ал құдасы келген соң,

Жіп-бұйымын жияды,
Жібек бұйым жаяды.
Жылқыдан алып тай сойып,
Түйеден алып нар сойып,

Балуанын тұрғызып,
Енді халық көкбарды
Тартуға енді тұрады.
Бәрі бірдей келеді,

Көкбарды қолына
Байсарының береді.
Жамандатқыр сары ала ат,
Жылқыда жүргіш сол еді.

Енді түсті соңына,
Келгей жағы оңына,
Алты қырдан асады,
Жетіге аяқ басады.

Мына жүрген Байбөрі
Соңынан, сірә, қалмады.
Тарлан аты астында,
Кәмшат бөрік басында,

Байсарының қолына,
Пәруана болды басына
Байсарының келіп қасына.

Көкбөріні Байсары
Құдаға енді бермеді.
Көкбөріні Байбөрі
Аламын деп ерегесті.

Екі байың ерісті.
Көкбөрі үшін екі хан
Екеуі әбден керісті.
Екеуі ілкі бастан егелесті,

Көкбарға екі құда төбелесті.
Байсарыны Байбөрі
Салып қалды мойнына.
Сорғалады қан енді

Жаға-бауы сөгіліп,
Бір баланың жоқтығы
Байсарының түсті ойына.
Сонда тұрып Байсары

“Байбөріден ұл туған,
Ойында болды-ау үлкендік
Мен байғұстан қыз туған,
Көкіректе бар кемдік.

Тумай жатып баласы
Қамшы салды мойныма.

Енді менің қойныма.
Мен енді бұдан кетейін,
Байбөріні құда қылғанша,
Қалмақты құда етейін”.

Деді дағы Байсары
Еліне қайтып жөнеді.
Осы ашумен Байсары
Еліне келіп құлады.

Қоныс қылып не етейін?
Жылқыны жиып алыңдар,
Жөнге соны салыңдар.
Тайша ханның жеріне,

Қаражанның еліне
Кетемін енді мен, – деді.
Көп түйеге барады,
Көшемін деп Байсары

Жез бұйдалы сары інген
Жетегіне алады,
Үйіне таман барады.
“Ояна бәйімше не етер” деп,

“Әңгіме олар етер” деп,
Бір жағына жүк артып,
Бір жағына кебеже,
Сары інгенді сайлады.

Шайқайтпай-ақ жай ғана
Кебежеге салады.
Тігуімен ақ орда
Бір қамшының зарпынан

Орнында қалады.
Туып-өскен жер қалды,
Бір қамшының зарпынан.
Байсары елден қозғалды,

Қызара келіп күн шықты.
Күн шыққасын бәйімше
Оянуға қарады.
Жан-жағына бәйімше

Ояна келіп қарады.
Бір сұмдықтың болғанын,
Бір қонақтың қонғанын,
Бәйімше сонда біледі.

Қағып төсек салғаным,
Не болды саған, жазғаным?
Мінбейтін атты мініпсің,
Кимейтін киім киіпсің.

Сендей елді ер туған
Қай сапарға жүріпсің?
Бұған да жауап бермеді,
Бөрігін баса киеді.

Үндемейді жүреді.
Оған да болмай Айтолқын
Байсарыға сөйлейді:

Білмеймін енді еш нәрсе.
Мына тұрған нашарың,
Нашарың енді жыласа,
Білмеймісің, әй, қартым,

Қалмақ елге жеткен соң,
Енді елден кеткен соң,
Ықтиярсыз әр қалмақ
Алып оны кетпей ме?

Сонда да шалың болмады,
Өзінікін жөн деді.
Айтолқындай аруға
Енді шалың көнбеді.

Айшылық жерден адасып,
Байсары енді келеді.
Бірнеше күн жол жүріп,
Аз ғана емес мол жүріп,

Өліп-талып Байсары
Қажыса болат сынады.
Қалмақтың келіп еліне
Байсары енді құлады.

Қонысты енді Байсары
Тайша ханнан сұрады.

Көктөбенің жағасы,
Осыны қоныс қыл-ай, – деп,
Осыған енші қылады.
Айдын шалқар көлі бар,

Лайық енді қонысқа
Бұл бір лайық жер еді.

Қайтып елге келеді,
Қуанады, күледі.
Жылқының бәрін алайлап,
Сол қонысқа салады.

Малдың бәрін ал жайлап,
Ақ ордасын тігеді,
Соны бір қоныс қылады.
Қоныс етіп сол жерді,

Тайша ханның уәзірі
Ит жүгіртіп, құс салған,
Ен далаға шығады.

Осы отырған өзбекке
Біз де барып кетелік, –
Деп әңгіме құрады,
Аттың басын бұрады,

Жылқыда енді шамасы.
Жалғыз қалған Гүлпаршын
Дауысты құлақ шалады.
Естіген соң қабарын

Гүлпаршын сыртқа шығады.
Шықса ішік жамылып,
Бейжай беті қабынып,
Балалы қаздай баяулап,

Әділ жаннан түңіліп,
Бозжорға аттай жығысып,
Ор қояндай ығысып,
Гүлпаршын сыртқа шығады.

Уәзірлер соны көреді,
Мұндай жанды туғалы
Көргені, сірә, жоқ еді.
Сұлулыққа шыдамай,

Қолына алып мұздай су
Гүлпаршын бүркіп себеді.
Есін[ен] тайған уәзірлер
Қалпына келеді.

Есін жиған қалмақтар
Кеңеседі келеді,
Ханға тура жөнеді.
Құлағына салады,

Атқа қамшы ұрады,
Ханға таяу құлады.
Сол уақытта Қаражан
Бұл да батыр ер еді.

Патша менен батырдың
Правосы тең еді.
Қаражандай батырдың
Қырық шама уәзірі

Тайша ханның уәзірін,
Қайтқанын елге көреді.
“Соншама неге қуанды,
Біз де барсақ өзбекке

Енді, шіркін, не етеді?”
Қаражанның уәзірі
Өзбекке таман келеді,
Сырттан қабар береді.

Тағы да шыға келеді.
Манағыдай қалыппен
Қалмақтың көзі көреді.
Мұндай жанды бұрын-соң

Көргені оның жоқ еді,
Берейін деп ерге қабарды
Қаражанға құлады.
Тайша ханның уәзірі

Артық туған ешбір жан.
Шеттен келген өзбектің
Көз жеткізбес бір сұлу
Ондай болып жан тумас,

Лайық саған жан екен.
Осы айтқанды Тайша хан
Мақұл әбден көреді.
Уәзірлерге ханымыз

Біреуің барып кел, – деді.
Уәде берсе өзбегің
Қабарын алып кел, – деді.
Не болады мал, – деді,

Шешілсін енді дау, – деді.
Қалағанды өзі алсын,
Алдына айдап сал, – деді.
Мұның тілін алады,

Өзбекке кетіп барады.
Осы уақытта уәзірі
Қаражанға сөйледі:

Сөзімді мақұл көресің.
Жалғыз үйлі өзбектің
Бір сұлуы бар екен,
Лайық ерге жан екен,

Нағып енді тұрады.
Бекбай деген уәзірін
Шақырып сонда алады.
Бекбайға батыр сөйледі:

Шеттен келген өзбекке,
Барып енді кел, – деді.
Қызын маған берсін сол,
Мені күйеу көрсін сол.

Алып бір, уәзір, кел, – деді.
Тұлпарға мініп сайланып,
Емпілдеп кетіп барады.
Жауабын соның алмаққа

Өзбекке кетіп барады.
Екі бірдей елшілер
Өзбекке бірге құлады.
Қабар салып өзбекке

Байсары сыртқа шығады.
Көзінің алды іріңдеп,
Буындары дірілдеп,
Алпыстан асқан жасы бар,

Аппақ болған шашы бар,
Байсарыға елшілер
Иіліп сәлем береді.
Сәлемді алып Байсары

Жаушыға келдім мен, – деді.
Біздің асыл ханзада
Қызыңды соған бер, шалым,
Күйеу бір соны көр, шалым.

Не керегің мал болса
Өзің таңдап ал, – деді,
Бір жауабын бер, – деді.

Мұның да сөзі сол болды.
Айттырушы – екеу, қыз – біреу,
Қайсысына береді.
Айтқанында бәйімше

Көнбеп еді қарашы.
Байсарының қырындап
Тыңдамаған кездерін,
Бәйімше бетке басады.

Қалмаққа жауап бере алмай,
Сонда шалың жылады.
Көзінен аққан жастары
Сақалын жуып тұрады.

Үйде отырған Гүлпаршын
Қонақты тыңдап тұр еді.
Бір сұмдықтың болғанын
Енді сөзсіз түсінді.

Үйге енді кірсең сен.
Сыртта тұрған қалмаққа
Жауабын өзі береді.

Тілегім бар ал менің.
Ханыңа дұғай сәлем айт,
Рұқсат етсе ханыңыз
Қырық күн уақыт бер, – деді.

Тілегімді берсін де,
Тайша ханға дұғай сәлем де.
Тайшаға бәйгі жүлде алған,
Ынжыменен оятып,

Алуаменен ұйықтатып,
Тарланды әбден бақсын де,
Атының бабын тапсын де.
Атын әбден баптасын,

Өкпелеп батыр қалар де.
Батырға тисем мен енді,
Хан өкпелеп қалар де.
Бәріне де Гүлпаршын

Осындай қабар салады.
Шүршіт-қалмақ еліне
Түгел қабар салады.

Осылайша Гүлпаршын
Уәдесін беріп қалады.
Ендігі сөзді біз енді
Үйсін, қоңырат елінен,

Жиделі Байсын жерінде,
Он екі жасар Алпамыс
Алып ұшқан арыстан,
Асыл туған адал ер

Алпамыстың қолында
Ойнап бір енді жүр еді.
Алтын тақыр бойында
Балалармен ойын салады,

Асығын ұтып алады.
Бір күні келіп бір тазша
“Ойнаймын, – деп, – сенімен”
Айтқанына болмады.

Сонда да тазша көнбеді,
Кетпеген соң Алпамыс:

Алшы, тігі, бүк, шігі,
Болсын, – деді, – менікі,
Алшы түссе сенікі.
Осылайша қылады,

Екеуі ойнап барады.
Анда-сандағы омпаға

Асығынан айрылып,
Тазша ұтылып қалады.
Кетейін деп түрегелсе Алпамыс
Жабысты тазша оған да.

Сүйретіліп етектен
Енді тазша қалмады.
Ашуланып Алпамыс
Жұмырықпен бір ұрды.

Аузы-басы қан болып,
Есін жинап алады.
Тұрды дағы бұл тазша
Алпамысқа толғады.

Зорлық қылдың сен, – деді.
Маған зорлық еткенің,
Енді сенің нең, – деді.

Қайда кетті Гүлпаршын
Білемісің сен, – деді.
Жар қосағың Гүлпаршын
Қалмақтардың қолында.

Мықты болсаң, Алпамыс,
Алсайшы барып сен, – деді.
Өзің тірі тұрғанда
Қалмаққа беріп жарыңды,

Ел ішінде құрбы бар,
Бірге туған құрдас бар,
Ішінде соның сырлас бар.
Солардың жүзін ұялмай

Қалай бір сен көресің.
Алпамыстай береннің
Бұрын сөзді құлағы
Есіткені жоқ еді.

Қолындағы асықтың
Бәрін шашып тастады,
Бір қылықты бастады.
Етегін шеңгел түрініп,

Әр бұтаға сүрініп,
Жүгіре бала басады.
Орыстар ауыл айласы
Кенегеде хаты бар.

“Сұрайын, – деп, – анамнан”,
Үйге таман жөнеді.

Мен бір сенің балаң-ай.
Аймалап емген мамам-ай,
Құлағыңа салам-ай.
Айттырып па едің келінді,

Енді, шіркін, маған-ай.
Алып та кетті енді деп,

Байсары атам екеуі
Естіп келдім тазшадан.
Бұл арадан кетті деп,
Бөтен елге жетті деп,

Берді бір кісі қабар-ай.
Жар қосағым Гүлпаршын
Өзім тірі тұрғанда,
Енді беріп қалмаққа,

Іздеп соны барам-ай.
Мына тұрған Айтолқын
Мықты уайым қылады.
Естіген соң қабарды

Құлағыңа салам-ай.
Ханның ұлы қара бар,
Мәріктің ұлы Шора бар.

Отыз үйлі обыр бар,
Тоқсан үйлі тобыр бар.
Осылардың ішінен
Таңдап қыздың бірін ал.

Омыртқаң сенің қатқан жоқ,
Қабырғаң сенің өскен жоқ,
Қарағым, менің тілімді ал.
Осы тұрған жас бала

Бермесең де рұқсат,
Кесемін ізді мен, – деді.
Мінетұғын ат бар ма,
Киетұғын зат бар ма,

Маған тауып бер, – деді.
Бәрі соның болмаса,
Кетемін жаяу мен, – деді.
Қисық таяқ қолға алды,

Шын кететін білген соң,
Кемпірі енді қозғалды.

Кесірінен бір қамшы
Атаң сонан қозғалды.
Әкең сенің Байбөрі
Күні бұрын қабарды

Бүкіл елге салады.
“Есітпесін жас бала”

Есітсе әкең Байбөрі
Жібермей сені қалады.
Ішінде жылқы Шұбар бар,
Мойнына таққан тұмар бар.

Шапқан сайын ол Шұбар
Тарқалар, қалқам, құмарлар,
Жылқыдан барып соны ал.
Есітсе құлдың құлағы,

Әкең салған қабарды.
Осы тұрған Алпамыс
Қолына алып жүгенді
Тал құрықты арқалап,

Алпамыстай беренің
Жылқыға қарай жөнеді.
Жылқы ішінде Шұбар тай,
Тауып алды балақай.

Алып кетіп барады ат.
Өлдім-талдым дегенде,
Өштім-жандым дегенде,
Кеттім-бардым дегенде,

Осы тұрған Шұбардың
Бетін бері қаратты.
Жүгенді келіп салады,
Басына жүген ілгенде,

Төте қырды төтелеп,
Үйіне таман келеді.
Алпамыстай беренді
Айтолқын үйден көреді.

Дүниені сайлады,
“Шығарайын” деп ойлады.
Тоғыз қабат ақ сауыт
Сандығынан шығарды.

Бағып енді тұрады.
Шұбарды ұстап шылбырдан
Бала да келіп құлады.
Дүниенің барлығы

Әзір тұрды алдында,
Мақпал жабу жабады,
Алтын ерді салады.
Құйысқанын қысқартып,

Кіндігінен жаратып,
Шұбар атты байлады.
Кетейін деп енді ойлап,
Бадана көзді ақ сауыт

Енді үстіне киеді.
“Өліп те кетсем далада
Кебінім” деп киеді.

Орта жерің былқ етіп,
Қармақ болсаң саған серт.
Өле кетсем далада
Сайғағым, – деп іледі.

Қарағай садақ қырық кез оқ,
Буынса белбеу белге тоқ,
Өлемін деген ойда жоқ.
Шығаршығың шиқ етіп,

Қолымдағы ақ алмас,
Қынапқа салса бір құлаш,
Суырып алса қырық құлаш,
Қанға тойсаң саған серт,

Шаба алмасам маған серт.
Серттесіп қару байлады,
Енді атқа келеді,
Шұбарға келіп сөйледі:

Қате басып аяғың
Тастап кетсең саған серт,
Шаба алмасам маған серт.
Деді дағы Алпамыс

Мінді барып Шұбарға.
Кетейін деп жатқанда,
Айтолқын да жылады.
Батасын беріп анасы

Болсын Алла пана-ай.
Ғайып ерен қырық шілтен,
Көзіңді сал балама-ай.
Жер жүзінде әулие,

Күн көзінде әулие,
Қызыр Илияс атасы,
Диуана Бүркіт бабасы,
Бәріне кемпір тапсырды.

Шұбарға мініп шу деді,
Шу дегенде жануар
Ескен желдей гуледі.
Табаны тиген қара тас

Саз балшықтай иленді,
Шаңы шығып жөнеді.
Бір төбенің тозаңын
Бір төбеге қосады.

Қарыш-құрыш шайнады
Шабуылға тоймады.
Басын тартса кетеді,
Өкше жағы қырындап.

Шұбар кетіп барады,
Ұшқын құстай пырылдап.
Құлазыған кең шөлден,
Жортпайтұғын ақ дөңдерден,

Қарайып өтіп барады.
Жортпайтын түлкі жыра-ойдан
Түнде өтіп барады.
Күні-түнін бір етіп,

Жетемін деп ынтығып,
Алып ұшып барады.
Көз жұмғанша Шұбарың
Айдынды көлдің үстінен,

Туғалы адам келмеген,
Бақасының көптігі
Көлге жылқы жаптырмайды.
Шыбынының көптігі,

Түйені шөккен таптырмайды.
Жыланы бар бақандай,
Шөгіп жатқан атандай,
Көрмеген жандар қорқады-ай.

Ұйқым болса қансын, – деп.
Алтын қазық қақтырып,
Шұбарға арқан тағады.
Бес қаруды жастық қып,

Алпамыс ұйықтап қалады-ай.
Осы уақыт болғанда,
Қалмақтың ханы ер Тайша

Түсінде нашар іс көрді.
Бұлықсып, бұлқынып,
Түсінен шошып оянды.
Бүкіл елін жинады,

Тыңдасаңдар, жарандар.
Алдымдағы малымды,
Қойнымдағы жарымды

Мен де соны дөп көрдім,
Жиделі Байсын жерінен,
Қоңырат-үйсін елінен
Бір жас бала келеді.

Сақалы жоқ, мұрты жоқ,
Білмедім енді, халқым,
Қаншама адам өледі.
Келе жатқан баланың

Басын кесіп алыңдар.
Сүйген жары Гүлпаршын
Қай жеңгенің алыңдар.
Жиналып ерлер келеді,

Кім барады деседі.
Ақылдасып қарады,
Бүкіл қалмақ баласы.
Қаражан деген ер еді,

Шығайын енді мен, – деді,
Бәрі де мақұл көреді.
Қаражанға баруға
Рұқсат қалмақ береді.

Қаражандай батырың
Қара қасқа атқа ер салды.
Келе жатқан баланы
Кездесем деп оңдалды.

Үстіне киіп сауытын,
Осы тұрған Қаражан
Қара атқа мінеді,
Балаға қарсы жүреді.

Үш күншілік жол алды
Күні үшеу болғанда,
Төртінші күні толғанда,
Батырдың жолын ақ тұман

Жол таба алмай сасады.
Сарғая келіп таң атып,
Қызара келіп күн шығып,
Айналада тұмандар

Тарауға енді айналды.
Шұбардағы баланы
Қалмақтың көзі шалады.
Өтірік емес расы

Баланы көріп Қаражан
Соған сөйлей береді:

Оттай қаулап жанасың,
Бармағың қайқы тартқышсың,
Білегің жуан атқышсың.
Батыр шешен түрлісің

Жауың жаман шорасың.
Атың болса тер қатып,

Қабағың болса жабылып,
Түн ұйқыңды бөлесің,
Қимылдасам өлесің.
Өлмей тұрып жөнініңді айт,

Жас бала, қайдан келесің?
Қорқатұғын ер ме еді,
Жөнін айта береді:

Аузын шалған қарт бура
Соңынан соның еріпті.
Майда жүнді сары інген,
Сары інгеннің қасында,

Жез бұйдалы нар тайлақ.
Сол үшеуін жоқтаған,
Жоқшысы соның мен, – деді.

Оны да ешбір алмассың.
Мені өлтіріп алмасаң,
Оны ешбір алмассың.
Қалмақ тұрған ер еді,

Кезегімді бер, – деді.
Кезегін беріп тұрады,
Қарсы тұрып Қаражан
Қорамсаққа қол салды,

Атайын деп оңдалды.
Садағын алып қолына
Шұбардың енді басы деп,
Алтын ердің қасы деп,

Жүрегінің тұсы деп,
Үзеңгіге шіренді,
Көпшікке көтін тіреді.
Күштеп барған жебесі

Тоғызына жеткенде,
Жағасын жыртып кетеді.
Осы туған жас бала
Одан аман өтеді.

Алпамыс алды кезекті,
Батыр еді Қаражан
Күшпен атқан жебелер
Сауытынан қалмақтың

Шашырап оғы кетеді.
Қолға алды көп найза,
Ұңғысы сұлу бұл қайла.
Батпан түгіл мыс болып,

Қармақ болып кетеді.
Қолға алды ақ алмас,
Ақ алмастан жан қалмас.
Қынапқа салса бір құлаш,

Шаш ал десе бас алған.
Тасқа шапқан пышақтай,
Бұл да адыра қалады.
Қолына алды шоқпарды

Алпамыстай ерді аямай.
Бұл қалмағың ұрады,
Ұстап тұрған қалқаны
Кесек-кесек ат болып,

Баршасы аман қалады.
Алпамыс алды шоқпарды,
Аямады ұрады.
Атаңа нәлет ит қалмақ

Өгіздейін өкіріп,
Атандайын бақырып,
Бұдан да аман қалады.
Қару тамам болған соң

Бірін-бірі ала алмай,
Қалмақ пенен жас бала
Үш тәуліктей алысты.
Ал жас бала талады,

Жығылуға қарады.
Қабырғасы қайысып,
Омыртқасы майысып,
Әлсіреп енді барады.

Кесілдім бе қарымнан.
Түсі кетті бұзылып,
Бабаларын шақырып,
Қалмақты жерден көтерді.

Екі аяғы сереңдеп,
Мұрынынан қан кетті.
Қалмаққа қолы батады,
Өлуге қалмақ қарады.

Өлтірме енді мені сен.
Айтқаныңа көнейін,
Дегеніңе жүрейін,
Өлгенімше мен, – деді.

Бір шыбындай жанымды,
Бір қасықтай қанымды,
Сауғаға енді бер, – деді.
Алпамыс ойлап қарады,

Қайда қалмақ кетер деп,
Қысылған жерде бұл тағы
Маған да пайда етер деп.
Қалмақтың қолын босатты,

Қаражан жерге құлады,
Жатып есін танады.
Есін жиып дәу қалмақ
Жатқан жерден тұрады.

Көңілдері хош болып,
Көңілдері тынады.
Әңгімесі қосылып,
Екі батыр дос болды.

Бір кісідей болады,
Алпамыстай досынан
Шұбарды бір күн сұрады.

Қуантайын жарыңды,
Айтқанына сенеді,
Дегеніне көнеді.
Тай Шұбарды береді,

Шұбарға мініп Қаражан
Еліне таман келеді.
Өзінің кеткен ізімен
Үстінен елдің құлады.

Сырттан қабар береді.
Шыққасын қабар даладан,
Гүлпаршын шықты бұралып,
Аққудайын керіліп.

Қалмақтағы Шұбарды
Көрді көзі сұлудың
Еңіреді егіліп.
Маңдайынан бір сипап,

Айтатұғын тілі жоқ,
Шұбар тайың тұрады.
Қаражандай батырың
Шүйіншісін сұрады.

Өтірік емес шын болдық.
Гүлпаршын оған сенбеді,
Сенбесе де амал жоқ
Қаражанға сөйледі:

Ханды Құдай ұрды ғой,
Төбеден жел тұрды ғой.
Аламын сені мен, – деді,
Көнбегенің нең, – деді.

Бермесең де, берсең де,
Аламын енді мен, – деді.
Хан мен қара тең бе еді,
Бермегенің жөн бе еді.

Жалғыз өзбек сен, – деді.
Шын айтып жүрсең бұл сөзді
Зындандағы ата-анам
Шығарып алып кел енді.

Шүйіншіңді беремін,
Келгесін енді мен, – деді.
Батырдың естіп құлағы,
Ханға қарап Шұбардың

Осы ерің құлады.
Бүкіл қалмақ көреді,
Еріп түгел жөнеді.
Шұбарды алып баладан,

Өлтірді соны деп еді.
Ордаға келіп тұрады,
Ханға батыр толғады:

Қамағаның нең, – деді.
Сұрай келдім өзбекті
Сенен, Тайша, мен, – деді.
Өзбекті маған бер, – деді,

Атың озса аларсың,
Қалса атың не ісің бар.
Өзбекті сен бермесең,
Осыдан, ханым, өлесің,

Өзің ойлап білесің.
Осы тұрған Тайша хан
Қорқатын еді ал мұнан.
Мылтық атса өтпеген,

Қашаннан бұл ер еді.
Ер екенін ханыңыз
Мүлтіксіз-ақ біледі.
Еріксіз-ақ ханыңыз

Ақ ордаға келеді.
Үйде отырған Гүлпаршын
Терезеден көреді.

Қаражанға сенеді.
Кілем қойды дестелеп,
Ішік қойды текшелеп.

Ен олжаға кенеліп,
Қаражандай батырың,
Кетуге елге ойланды.
Гүлпаршын қолға хат алды,

Құс тұмсықты қаламмен
Сүйген жары Алпамыс[қа]
Хат арқылы толғады.

Сені күтіп жүр едім.
Ол күн ертең толады,
Ат жарысы болады.
Сен де қоссаң Шұбар тай

Соған енді сен, – деді.
Дауың болса қалмаққа
Саларсың кейін сен, – деді.
Қаражан хатты алады,

Алпамыстай досына,
Екеуі оқып қосыла.
Гүлпаршын айтқан сөзіне,
Хаттан тегіс түсінді.

Атын сайлап қос батыр
Жатқан жерден тұрады,
Белін қынай буады.
Тайша ханның еліне

Жиналған халық көп еді,
Ат шабатын күні екен.
Шабатын аттың барлығын
Белгі салып қағазға

Жазып жатқан жері екен.
Бүтін халық қамалап,
Сол араға тұрады.
Аттың санын сұрасаң,

Қаражанда қара ат,
Көбіктің сары аты,
Шұрқылтайдың сұр аты,
Бәрі кетіп барады.

Мұнда тұрған хан ала ат
Айқай шықса жағалай,
Таста ойнаған маралдай.
Бұ да енді қосылады,

Бұ да кетіп барады.
Алпамыстың Шұбары
Қаражан мініп доңғалап,
Екі аяғы салбырап,

Анда-санда жер соғып,
Бұ да кетіп барады.
Сұрқылтай деген сұр бала,
Сыншы бала сол еді,

Осы бала келеді.
Қырық күндей жерлеуге
Атты айдап жөнеді.
Қараға Шұбар қосылмай,

Қаражан мінген Шұбардың
Өзі және келеді.
Шабатұғын жеріне
Жақындап бұлар барады.

Не қыларын біле алмай,
Қаражан батыр тұрады.

Арқалайын мен, – деді.
Төрт аяғын тең буып,
Үш күншілік жеріне
Қаражан арқалап жөнеді.

Бір төбенің басына
Арқадағы Шұбармен

Жағалай жүріп Сұрқылтай
Аттың бәрін сынады.
Жусап тұрған Шұбарды
Баланың көзі шалады.

Қанатсыз құс деп санады,
Жақсы көңілге ұнады.

Өтірік жүрмей жүр екен.
Бізге бәйгі жоқ екен,

Осы тұрған балаңыз
Қалмағына келеді,
Келіп сөйлей береді:

Ойлап енді қарашы.
Бізге енді бәйгі жоқ,
Көріп келдім Шұбарды.
Құстай болар шамасы

Ұйықтатып кетемін.
Бүкіл қалмақ баласы
Мұны мақұл көреді.
Шаппаймыз деп бір қалмақ

Батырға қабар береді.
Шаршап келген батырың
Ұйықтап енді қалады.
Таң самалы болғанда,

Ұйықтағанын көреді,
Тай Шұбарды буады.
Төрт аяққа төрт шеге
Балалар енді қағады.

Оңашалап жекелеп,
Бір шұңқырға тығады.
Қаңбақпенен жабады,
Ду қойып енді шабады.

Қапыда енді қалады.
Жердің бетін шаң басып,
Балалар кетті бел алып.
Қаражандай батырың

Жеті күні толады,
Ұйқыдан батыр тұрады.
Ессіз жатқан далада
Жалғыз өзі қалады.

Шұбарды тұра іздеді,
Әр шұңқырды аралапң
Қаңбақпен жапқан Шұбарды
Батырдың көзі көреді,

Төрт шегені білмеді.
Шабуға енді қарады,
Тартпалап ерді салады.
Шұбарменен қиқулап,

Қаражан кетіп барады.
Шұбарға қамшы басады,
Санынан қаны жосады.
Шұбардың басқан тұяғы

Жерді ошақ қазады.
Қырық кез бауыры жазылды,
Үстіндегі дәуменен
Осы тұрған Шұбар ат

Көтеріліп ұша алмай,
Өлгендері көп қалды.
Өлген құсты артынан,
Шағала құс жеп қалды.

Қиядан қиқу салады,
Шұбардағы төрт шеге
Бәле болып барады.
Құздау жерге келгенде

Бар? – деп жетіп Қаражан
Бір баладан сұрады.

Сенен де алда бар ма? – деп.
Сұқылтайдың сұры аты

Сенен де алда бар ма? – деп.
Бұдан да өтіп барады.
Тайша ханның тарланы
Бұ да кейін қалғаны.

Алда бала бар ма? – деп,
Мұнан да келіп сұрады.

Алда бала бар ма? – деп,
Бұдан да өтіп барады.
Ақташаның ала аты,
Таудан аққан бұлақтай,

Таста ойнаған лақтай,
Соңынан келіп құлады.
Тағы келіп құлады,

Қара атымен Досманбет
Қаражан қашан жетем деп,
Досманбетті қуады.
Келе жатқан жерінде

Көрінді соның қарасы.
Қамшы басып Шұбарға
Енді жетті қараға.
Басын тартып баласы

Басын тағы жіберді.
Қара кетті асып-ай,
Қараны тағы көре алмай,
Қаражан қалды сасып-ай.

Қашан соған жетем деп,
Ойланды батыр шамасы.
Тағы жетіп келсе де
Тағы қалды Шұбарың

Оза алмады шамасы.
Ашуға мінді ер батыр,
Шұбарға қамшы басады,
Шұбардың енді санына,

Жаман батты жанына.
Сауысқан, қарға тойынды
Бұтынан аққан қанына.
Тағы да жетіп қараға,

Қаражан батыр алады.
Батырдың көрсең ісін-ай,
Алыптайын күшін-ай.
Екі тұлпар қағысып,

Құлатып батыр кетеді.
Өзінің туған баласын
Астындағы Шұбармен
Өзі озып кетеді.

Жиналып тұрған көп халық
Бәйгіден көрді қараны,
Айыра алмай қарады.
Осы отырған Тайша хан

Мұнараның басынан
Трубкемен қарады.
Көріп Тайша сөйледі:

Бәйгіден алда келетін,
Шеттен келген өзбектің
Шұбар аты бола ма?
Айтып ауыз жұмғанша,

Желдер ескен тынғанша,
Шұбар келіп құлады.
Сол уақытта Гүлпаршын,
Жүгіріп жаяу жүр еді.

Кекілден аққан тер, – деді.
Шыққыр көзім шықпаса,
Аман емес Шұбар ат
Енді, шіркін, бұл. – деді.

Шұбардың осы шапқаны
Ұнамай маған тұр, – деді.
Шұбар келді айналып,
Қарақшыдай тұрады.

Мақпал жауып жетектеп,
Гүлпаршын алып барады.

Аяғына қарады,
Аяқтағы төрт шеге
Тісіменен суырып,
Гүлпаршын соны алады.

Көзді ашып-жұмғанша
Шұбар аттың соңынан

Сол уақытта келген соң
“Біздікі бәйгі еді” деп
Жұртқа қабар қылады.
“Жығып кетті қара атты

Келе жатқан бәйгіден”
Есітті тегіс қабарды.
Қалмақтар енді ойланып,
“Осыдан-ақ өлдік” деп,

Қылышпенен пәрелеп,
Кетпесең түгел халық деп,
Екі жүздей баһадүр
Тайша рұқсат қылады.

Алпамыс мінді Шұбарға,
Досына қайтып шыдады.
Бәйгіден келді Шұбары
Мойнында тұмары.

Әрі-бері шапқан соң
Енді өнерді шығарды.
Осы тұрған Шұбар ат
Құбылып ойнап жер басып,

Төрт аяғын тең басып.
Сонда тұрған көп қалмақ
Құрттай болып қыбырлап,
Шөптей болып жыбырлап,

Толып тұрған қалмаққа
Алпамыс келіп тиеді.
Қалмақтардың шетінен,
Қала жақты бетінен,

Тіл шығармай далаға,
Жан секіртпей қалаға,
Қырып кетіп барады.
Жас баланың ісіне

Арты басып барады.
Өлгенінің орнына
Өлмегені толады.
Мезгіл-мезгіл баланы

Ортаға қалмақ алады.
Үстіне салған тор болса,
Үзіп кетіп барады.
Жиналған қалмақ ішінен

Қалмақты қиып барады.
Осы тұрған көп қалмақ
Бір пәлеге қалады,
Онда көрген мұнда жоқ,

Мұнда көрген онда жоқ,
Таң тамаша қалады.
Бұндай батыр болар ма,
Дарбазаның басынан

Жиналған қалмақ көп еді,
Батырларға төтеп бере алмай
Жарма-жары өледі.
Осы тұрған Тайша хан:

Түк қалмайды, – деп еді.
Алпамыстай ер, – деді,
Бір ашуың бер, – деді.
Көнейік саған біз, – деді,

Қыруыңды қой, – деді.
Гүлпаршының құрысын
Өзің ойнап-күл, – деді.
Бүтін халық жылады,

Сауға деп елді сұрады.
Алпамыстай жас бала
Қыра берсе қоймас деп,
Досын келіп ұстады.

Ақ отаулы өзбектің
Үйіне таман құлады.
Тайшадайын ханыңыз
Астындағы тағынан,

Басындағы бағынан,
Алпамысқа ұсынды.
Отыз күндей ойын қып,
Қырық күндей тойын қып,

Қаражандай жан досын
Алпамыс хан қояды,
Жылқыдан жорға сояды.
Түйеден бура сойғызды,

Адам көрмес той қылды.
Жібектен жабу жапқызды,
Оқалы моншақ таққызды.
Қалауын алып Алпамыс

Байсын, қоңырат еліне
Аз ғана емес мол жүріп,