— Сіздің балаңыз әскерге барғысы келмейді ме, әлде сіз өзіңіз сұранып тұрсыз ба?

— Сүйген қызы егер сен әскерге кететін болсаң, мен сені күтпеймін депті.

— Ал, оған сіздің ұлыңыз не деп жауап беріпті?

— Ол мені сізге жіберді.

— Мен әскери адаммын, әрбір сылтауды айтып әскерге барғысы келмейтіндерді жек көремін. Әскерде жүрген жігіттерін күткісі келмейтін қыздарды одан әрмен жек көремін.

— О, не дегеніңіз? — деп шошып кетті әйел.

— Сабыр етіңіз! Мен военкомға сіздің балаңызды биыл шақырмау туралы бұйрық беремін.

— Сіздердің айтып отырғандарыңыз қазіргі заманда модадан қалған, ол жайында...

— Светлана, ас үйге бар, — деді ашулы әпкесі.

— Солға! — дедім өз бұйрығымды қайталап.

— О не дегеніңіз, жолдас капитан, бөлімшеде шиеленіскен жағдай..

— Мен сізге дәрігер ретінде айтып тұрмын!

— Сіздің өзіңіз емдесеңіз қалай болады?

— Мені операциядан кейінгі аурулар күтіп отыр. Госпитальға жатыңыз, жолдас генерал, — дейді де блиндаждан шығып кетеді.

— Генерал қандай? — деп сұраған начсандивке ол:

— Бүгін болмаса, ертең өледі, — дейді.

— Не?

— Мен терапевт емеспін, хирургпін. Екінші рет мұндай ауруларға шақырушы болмаңыз. Сіз жеңгетай емес, дәрігерсіз, — дейді. Сонан соң медсанбатқа қалай жеткендігі туралы айтты.

— Бұл туралы ешкімге айтушы болма, — дедім мен.

— Ха! Ха! Ха! Сізге де жеткен бе?

— Маған бүкіл дивизияны шарлап біткен соң жетеді.

— Ха! Ха! Ха! Сізге менің Бауыржанның көңілдесі екенім туралы өсек жеткен жоқ па?

— Жоқ.

— Бұл онда дәлелдеуді қажет етпейтін аксиома болғандықтан, сізден жасырған ғой. Ха! Ха! Ха! Не істесем екен? Сіз не, мені Дмитрийден қызғанып тұрсыз ба?

— Қызғаныш — қарсыласыңның басымдығын мойындау.

— Қалай, қалай?

— Ол — менің окоптық досым, жауынгерлік жолдасым, маған өте қымбат адам. Иә, Дмитрийден де осыны естіп едім. Сонымен сіздер бір - бірлеріңізге қарсыластыққа жарамайсыздар.

— Иә, жарамаймыз.

— Ол да осылай деген.

— Несі бар, меніңше, жақсы, сүйкімді, ақылды, батыл жігіт.

— Дұрыс, мұның бәрі шындық. Бірақ онымен әңгімелесу қызық емес сияқты. Ол бізде 10 күн жатты. Екеуіміздің көзқарасымыз әртүрлі ме, түсінісе алмадық па, білмеймін, әйтеуір бірдеме етіп түсіндірдім - ау деймін майорға.

— Қандай адамға бұйырар екенсің? — дедім тісімді шықырлатып.

— Ашуланбаңыз, полковник. Бұл сізге де, маған да зиян.

— «Еще принадлежат к причинам болезней и пристрас-тия души наши: поныне довольно известно, что за вред нечаянное испуганье, гнев, печаль, боязнь и любовь нашему телу нанести могут». Бұны кім айтқан, табыңызшы, — деді күлімсіреп Яна.

— Ломоносов.

— Жоқ, Магомет.

— Бәрібір де сен өз тағдырыңнан қашып құтыла алмайсың ғой, — дедім мен.

— Солай болар, — деді көңілсіз күліп.

— Біз екеуіміз де Дмитрийді сүйеді екенбіз ғой!

— Иә, Янина, менің көзімді дұрыс оқыдың.

— Сіз оны ағасындай жақсы көресіз.

— Ал, мен, мен әйелмін.. — деп айқайлап жіберді.

— Сен Хауасың, әйел емессің. Сен әскери адамсың. Жан аузыңды! Мен саған бұйырамын.

— Құп болады, жолдас гвардия полковнигі!

— Жолдас полковник, күтпеген едім, қайдан келесіз?

— Саған келдім.

— Өте қуаныштымын, жолдас полковник. Менің бөлмем жиналмаған еді, рұқсат болса, жылдам жинастырып шығайын.

— Бара ғой.

— Жолдас полковник, сіз мені танымадыңыз ба? — деді капитан. Әрине, таныдым. Сіздің атыңыз, әкеңіздің аты, жасаған қателіктеріңіз де есімде.

— Жолдас полковник, — деп ұяла, әрі жалына күмілжіді капитан. Екі майор да күліп жіберді.

— Ол менің полкымда әскери қызмет атқарған.

— Мен сіздің тірілердің қатарында жүргеніңізге өте қуаныштымын, — дедім.

— Мен де сіздің деніңіздің саулығына қуанып тұрмын.

— Аға лейтенант Брелаукс сіздің қарамағыңызға келіп тұр.

— Латышсың ба, әлде литвалықсың ба?

— Біздің фамилиямыз прибалтикалықтардікіндей, бірақ таза орыспыз.

— Фу! Мен оларды қызметтен босатып немесе шенін төмендететін шығар деп ойлап едім.

— Сонымен үйленеміз деңдер.

— Иә, солай жолдас командир — деді екеуі бірге.

— Ал попты қайдан табамыз?

— Поп ол не үшін?

— АХАЖ-дың меңгерушісін қайдан аламыз?

— Олардың керегі не, сіздің бұйрығыңыз болса болды емес пе?

— Менің бұйрығым... Неке кию мен бұзақылыққа жезөкшелікке рұқсат беруге кім маған уәкілдік беріпті? Отырыңдар, мен сендермен дұрыстап сөйлесемін. Олар отырды.

— Анна, сен соғысқа күйеуге шығуға келдің бе, әлде соғысуға ма? Жауап бер!

— Әрине, соғысуға.

— Өз еркіңмен бе?

— Иә, өз еркіммен.

— Онда өз орныңа бар да, бұрынғыша соғысқа қатыс. Тұр! Марш өз орныңа. Брелаукстың төсегін ұмыт. Анна шығып кеткен соң, үстелді жұдырықпен бір ұрдым.

— Ал енді сен жауап бер.

— Жалғыздық, жолдас командир.

— Жалғыздық дейсің бе?

— Дәл солай.

— Ал махаббат ше?

— Мен оны сүйемін, жолдас капитан.

— Алдайсың. Сен өзіңнің әдемі дене бітіміңмен, көркіңмен қыздың басын қатырып жүрсің. Біраз думандап, сайран салып, бір-екі аптадан соң оны тастап кетесің.

— Жоқ.

— Бір айдан соң.

— Жоқ.

— Өзіңнің арам пиғылыңды мойындауға жігерің жетпейді. Сен ақымақ қана емес, жексұрынсың да.

— Тіл тигізбеуіңізді сұранамын.

— Сен өз-өзіңді қорлап жүрсің. Бар, ертең осы уақытта келесің.

— Жолдас командир, Анна жылап жатыр, атылып өлемін дейді.

— Пистолеті бар ма?

— Жоқ. Біз оны тартып алдық.

— Бекер.

— Неге?

— Дәрігер, ешқашан өзін-өзі өлімге қиған адам өз шешімін біреулермен ақылдаспайды. Пистолетті қайтып беріңіздер де, алғы шепке жіберіңіздер.

— Ертеңіне Брелаукс келіп, рапортын қайтарып беруімді сұрады. Мен онымен әскери сопылық жайлы әңгімелестім. Ол өзінің арам пиғылы мен қателігін мойындап, басқа полкке жіберуімді сұранды. Мен штаб бастығын шақырып алып, оған былай жаз дедім: «Аға лейтенант Брелауксты сіздің қарамағыңызға қолайсыз жағдайға ұшырап, менің полкымда қалуына болмайтыны үшін командировкаға жіберемін».

— Сіздерді өзіммен бірге шақырмаймын, Янинамен жеке әңгімелесуіміз керек, — дедім де, офицерлермен қоштасып, Янинаның соңынан ердім.

— Медсанбатта тапшанда отырып, сізді жеміс-жидекпен тамақтандырғаным есіме түсіп кетті.

— Екі сағат бұрын мен де соны есіме түсіріп, саған бұрылдым.

— Шын ба?

— Шын.

— Сіз мен туралы не ойлайсыз?

— Мен сен туралы дауыстап ойлаймын....

— Сізге бар сырымды ақтаруыма болады ма?

— Жоқ, керек емес, Яна... Одан да әміршіңді шақыр. Яна орнынан атып тұрып, терезеге барып, — Коля, сені полковник шақырады, — деп айқайлады.

— Жолдас полковник, сіздің бұйрығыңыз бойынша капитан Брелаукс келіп тұр, — деді ол.

— Міне, сенің бар сырың осы, — дедім күліп Янинаға. Ол ұялып, басын жерге түсірді.

— Ал ішетін бірдемелерің бар ма?

— Ондай ештеме болмай тұр.

— Онда менің адъютантыма бар да айт, мұнда кішкене қобдишаны әкелсін, Ригадан екі бөтелке коньяк әкеле жатырмын (Дивизиядағы жолдастарыма сыйға тартсам ба деп едім).

— Керек емес, — деді Янина.

— Бар!

— Құп болады! — Брелаукс жылдам бұрылды.

— Ана екі майорды да ертіп кел, жүргізушіме кешкі ас ұйымдастыр, — дедім мен артынан.

— Егер Николай әскерден босанса, мамандығы жоқ. Ал, әскерде қалатын болса, тағы да қаңғырыс. Мен болсам, ары қарай білімімді жетілдіруім керек. Соғыс маған үлкен тәжірибе болды, — деді Янина.

— Ал, ол қалай ойлайды?

— Ол болса: «сен өз жұмысыңды тастай алмайсың, ал менің мамандығым жоқ», — дейді.

— Біздің елде мамандық деген күрделі нәрсе емес. Үш ай оқы да, жүргізушінің, трактористің, каменщиктің, комбайнердің немесе үш-төрт жыл сырттай оқы да инженердің дипломын ал.

— Міне, бұл тамаша идея! — деді Янина қуанып. — Мен оған сіздің осы сөзіңізді айтамын.

— Мен сіздерді ұлы жеңіспен құттықтаймын, — деп бастадым өз сөзімді. — Осы жеңіс күніне аман-сау жеткенімізге біз өте бақыттымыз. Соғыстың аяқталғанына үш ай болмай жатып, кейбіреулер бастықтарының рұқсатынсыз үйленіп жатыр. Жарайды, осылай шешкен екенсіздер, семьяларыңыз берік болып, жастық жалындарыңыз лапылдап жанып, махаббаттарыңыз мәңгілік болсын. Бақытты болыңыздар!

— Біздің маңдайымызға өте қиын кезеңде өмір сүру жазылған екен. Соғыс кезінде адамдар бірін-бірі жақсы тани алады. Бір ұрыстың өзі сенің қандай адам екеніңді көрсетеді. Соғыс көптеген адамдарды бір-бірінен ажыратса, кейбіреуін мәңгілікке қосып жатыр. Сендердің сезімдерің темірдей қатты болсын. Аңғал, жылдам жалындап өшетін махаббат өмір өткелдерінен өте алмай, жарым жолда қалып жатады. Ал сендер болсаңдар, жанұя атты кішкентай мемлекеттің желкенін дауылдарда да, ашық күндерде де құлатпай тік ұстайсыңдар деген сенімдемін. Ыдыс-аяғы сылдырламайтын жанұя жоқ, әрбір үйдің өзінің ішкі түсініспеушіліктері болады. Сендер барлық қиындықтарды жеңе алады деп ойлаймын.

— Өткенім үшін де, бүгінгім үшін де сізге үлкен рақмет, — деді.

— Жарықты сөндір, — деп бұйырдым жүргізушіме.

— Өшір, — дедім мен жүргізушіме.

— Тоқта! — деп арт жақтан біреу айқай салды. Жүргізуші жылдамдықты қосты. Жанымыздан оқ зу етіп өте шықты. Мен артыма қарадым. Адъютантым қарсы оқ атуға дайындалып жатыр екен. Мен:

— Тоқтат! — дедім.

— Ал, енді темекі шегуге болады, — дедім мен. Біз темекі шектік.

— Әй, бері қарай кел! — деп айқайладым мен.

— Әй, қазақ, бері келгін, — дедім мен.

— Опырмау, Қазақстанда генерал бар екен ғой, — деді қысық көз, үйрек мұрынды, жұқа ерінді, сирек мұртты қазақ.

— Менің штабыма дейін екі жүз километр. Ал, Каунасқа дейін екі жүз жетпіс километр. Сендер мына түрлеріңмен сиырларды белгіленген жерге жеткізе алмайсыңдар.

— Не істейміз, шығысқа қарай кетіп барамыз.

— Сендер сиырларды тас жолға емес, жолдың жиегіне қарай айдаңдар. Сиырлар шөп жеп, жайылып барады.

— Біздің сиырлар сияқты жайыла алмайды екен.

— Бұлар — мал қорада ұсталған сиырлар. Оларды қорада ұстап, жем-шөпті беріп баққан, — деді адъютантым.

— Соншама малды қорлағандары несі, — деді солдат.

— Менің байқауымша, олар алдыңғы аяқтарын кең ашып, шөптің жоғары жағын ғана жейді, — деді сержант.

— Жолдастарды сыйлап жіберетін чемоданымызда не бар екен? — дедім мен адъютантыма.

— Бірдеме бар ғой деймін.

— Онда әкел бері қарай.

— Ә, екеуің қылмысты бірге істеген екенсіңдер ғой?

— Өз еркіммен емес, полковник жолдас.

— Жарайды, артқы орындыққа жасаңдар, ертеңгі асымызды ішейік.

— Сендерге бұйырған тамақ бар көрінеді. Аттарыңды айқастырып машинаның қасына келіңдер, — дедім жігіттерге.

— Соловьи, соловьи, не тревожьте солдат, Пусть солдаты немного поспят, — деп әндетіп айтты.

— Иә, Семенушка біраз демалсын, — деп мен күлдім де, — Оған дәмнен қалдыруды ұмытпаңдар, — дедім.

— Төртіншіге неге құймайсыз?

— Шалығып келе жатқанда ұйықтап қалам ба деп қауіптенемін, жолдас полковник.

— Ал, жігіттер, денсаулықтарың үшін, — деп соғыстырып іштім.

— Уһ! Тіптен кеңірдегім мен ішек - қарнымды өртеп барады ғой, — деді солдат. Күлістік.

— Өте исі қоңырсыған ащы екен, басыма шауып барады, — деді де коньякты ішпей қойды.

— Сиырларды қанша адам айдап бара жатырсыңдар?

— Он екі.

— Қазан-ошақтарың бар ма?

— Қайдан болсын. Котелоктар ғана.

— Араларыңда офицер бар ма?

— Бар, бірақ та ол лейтенант фаэтонға мініп, алға кетіп қалды.

— Онда сендер мына ірі қараларыңды жолдан шығарыңдар. Жол жағасының бәрі шабылмаған шөп. Соны талғажау етіп жылжи берсін. Тасырқаған жануарлардың тұяқтарына жер жұмсақ. Мына жолмен олардың бәрібір қадымдары ұзармайды.

— Ойбай-ау, әлгі лейтенант неге тез айдамайсыңдар деп қуырып - пісіріп, бәріміздің сары суымызды сыртымызға шығарады, — деді солдат.

— Жолда жолықса, лейтенантпен өзім сөйлесемін. Ол жігіт «Қой бақпаған қуып жүріп өлтірер» дегеннің бірі болар.

— Иә, сүйтіңіз.

— Штабқа жете салысымен, сендерге бір походная кухня жібергізем, керек заттарды мына капитанға айтыңдар, жазып алсын.

— Әрине, алдымен нан.

— Етші? — деп солдат сержанттың сөзін бөлді.

— Мына қалың қараның ішінен союға жарайтын бір тайынша табылар, — дегенімде, лейтенант:

— Егер де бір сиыр жоғалатын болса, сотталасыңдар деген, — деп солдат сөзді бөлді.

— Иә, оныкі де дұрыс болар. Бұл — үкіметтің сендерге тапсырған аманаты. Аманатты сақтау керек.

— Онда неге сойып жеңдер деп отырсыз?

— Ашықпаңдар дегенім ғой.

— Ойбай-ау, бір тайыншаға бола елге қайтар алдында түрмеге түспекпіз бе?

— Мына құрғырыңа жаңағы екінші рюмканы бекер іштірген екенбіз ғой, — дедім сержантқа.

— Иә, ішсе, өзінің кекіреңдеп кететін әдеті бар.

— Жүдә! Менің көргенім аз ба, мені жамандай бересіз. Онсыз да тіптен еңсем төмен түсіп, салым суға кеткендей болып жүрмін... — деп солдат жыламсырады.

— «Жүдә», «тіптен», «салы суға» дегеніне қарағанда, бұл оңтүстіктің қазағы болып шықты ғой деп ойландым да:

— Әй! Сенімен тұз - дәмдес боламын деп пәлеге қалдым ғой. Тыныш отыр!

— Құп! Бірақ та ...

— Жап дегенде, жап аузыңды! — деп солдатқа зекірдім.

— Сиырлар да серкенің соңынан ерген қойлардай. Барлықтарың мына қарақұрымның алдына шығып тосқаулап, топтың басын қақ жарып жолдан айыра бұрыңдар. Соңынан киліксеңдер, оған сиырлар көне қоймас. Сиырларда айуандық сезім ғой, — деп жолды босатуға бір сағат уақыт бердім де, дастарханға қарап:

— Жаманнан жарты аяқ ас қалады болмасын, мынаның қалғанын құйғын, капитан! — дедім Ложкинге. Ложкин екі рюмкаға толтыра құйды. Мен өз рюмкамдағының жартысын үшінші бөліп құйып солдатқа:

— Боқты жесең, тойғанша же деген. Мынаны да алып қойғын, азаматым, — деп ұсындым.

— Құрғырдың өзі көз алдыңда тұрған соң кісіні тарта береді екен, — деп солдат қағып салды.

— Жасым қырыққа жеткенде сиыр бақтым,

— Ал, сен кім боласың?

— Ол осы жердегі анау көрініп тұрған деревняның адамы. Орысша бір ауыз сөз білмейді, — деп ыржалаңдай ол үшін делбеші жауап берді.

— Кімнің қатыны?

— Кім біледі, жолдас полковник? — деп делбеші аңқаулана өтірік күліп, лейтенантты көрсетіп көзін қысты.

— Бүгін қайда түнедіңіз, лейтенант?

— Деревняда.

— Мынаның үйінде ме?

— Иә, жолдас полковник.

— Шнапсты өлгенше ішіп, түні бойы оны жақсы көрдің ғой?

— Шпрехин зи дойч? — немісше білесіз бе? — деп сұрадым одан. Ол көзін жыпылықтатып, басын изеді.

— Ложкин, бізден қорықпасын деп айтыңыз оған дедім. Біз оған ешқандай жамандық жасамаймыз.

— Ол өтірік айтады, жолдас полковник, — деді лейтенант.

— Өз кінәңізді мойындауға ерік-жігеріңіз жетпей тұр ма?

— Мен кінәлі емеспін, жолдас полковник.

— Өз командаңызды тастап, ірі қара малдарды тастап, фаэтонға отырып алып, хуторлар мен деревняларды аралап арақ ішіп, ойыңызға келгенді істеп, трипер мен сифилис жұқтыруға құмарланып жүргеніңіз күнә емес пе? Жексұрын!

— Сізде ақша бар ма, лейтенант?

— Бар.

— Қанша?

— Мың бес жүз ғой деймін.

— Оған бес жүз сом беріңіз.

— Оған айтыңыз, бұл кешегі ас-суыңыздың ақысы, ал махаббат түні жақсы көру өз еркіңмен болған деп дедім. Зорлады деп өтірік айтып тұр. Сиыр көзін сүзбесе, бұқа жібін үзбес еді деген сөз бар. Қазір енді үйіне кетсін.

— Құдайға мың да бір шүкіршілік деңіз, менің сізді атып тастамағаныма. Сіз қамауға алындыңыз. Делбешіге өз командасына барып қосылуды бұйырдым. Лейтенанттың орнына басқа офицерді жіберетінімді де айта бар дедім.

— Мен Янина туралы көрген, естігендерімді сізге айтуға міндеттімін, себебі ол — біздің ортақ досымыз, әрі сіздің оқушыңыз.

— Айтқаныңыз өте дұрыс болды. Оның соғыстан кейінгі жоспарлары мүлдем басқа еді... Жарайды, ол туралы сосын айтамын. Қобалжып, абыржыған қалпы келесі бөлмеге барып пианинода Бетховен сонатасын ойнай бастады. Шляпин мен дивизияда болмаған кездегі оқыс оқиғалар туралы айта бастады.

— Иә, сіздің баяндамаңыз құлаққа жағымсыз екен, — деп қайғыра күрсіндім де, Шляпинмен стақанымды соғыстырып, бір рюмка арақты ішіп салдым. Ал Варвара Ивановна әлі пианинода ойнап жатты.

— Сіз Янинаны өзіңіздің туған сіңлі жақсы көргеніңізді білемін. Оның тағдыры сізді алаңдатпай қоймайды. Соғыс жағдайындағы операция мен хирургтардың қиын жұмысы сіздерді өте қатты жақындастырды. Сондықтан да сіздің оның өз жоспарынан ауытқуына қатты қапаланғаныңыз түсінікті. Менің машинамды алыңыз да, екі-үш күнге барып, өз көзіңізбен көріп қайтыңыз, — дедім.

— Сіз осы әңгімелеріңізді бекер айтып отырған жоқсыз ғой, Янина туралы нені айтып, нені айтпау керек екенін ойлансын деп маған мүмкіншілік беріп отырсыз - ау деймін, — деп күлді. — Неге оның әңгімесін тыңдамадыңыз?

— Менің оған қонаққа келуім күтпеген және кенеттен болған келіс еді. Бөлмесіне кіргеннен бұл қыздың бөлмесі емес екенін түсіндім де, күйеуге қалай шыққандығы жайлы сұрамадым.

— Әлсіз, тәжірибесіз жас әйелге не істеу керек?

— Комдивке айту керек еді, ол оны басқа бөлімге ауыстырар еді.

— Ол комдивке барыпты. Генерал болса: «Қызым, мен сендерді қосқан жоқпын, ажырата да алмаймын», — депті. Күйеуінен қатты көңілі қалған, ар-намысы тапталған жалғыз басты, қам көңілді жас әйелді осылайша өмір Брелаукстің құшағына итереді. Оған кімге де болса күйеуге шығу керек болады. Өз бақытын, сүйген адамын дұрыс таңдамай, алдамшы сезімге берілген Янина осылайша тығырықтан шығудың жолы бірінші кездескен адамға күйеуге шығу деп шешеді. Өмірде бұдан да сорақы жағдайлар кездесіп жатады емес пе? Мені қуантатыны — Брелаукс оны өте қатты сүйеді. Әйел бақыты үшін бұл — өте маңызды фактор. Ол — өте әдемі, әрі ақылды жігіт. Жақында дүниеге жас нәресте келеді. Олар бақытты өмір сүріп кетеді, — деп аяқтады Варвара Ивановна әңгімесін. Ары қарай Варвара Ивановна жалпы әңгімеге көшті. Міне, қараңызшы. Соғыс көп жанұяларды бұзды, миллиондаған жүректерді жаралады. Миллиондаған жесірлер, миллиондаған жігіттерін жоғалтқан қыздар осы тығырықтан шығу жолын іздейді. Олар бірінші кездескен жігіттерге тұрмысқа шығады, ал, кейбіреулері жеңіл жүріске түседі. Еркектер өздерінің аздығын пайдаланады. Соғыс адамгершілік негіздерінің тас-талқанын шығарды. Адамдар тазалық, адалдық, адамгершілік туралы айтады, ал, бірақ өздері белдеріне дейін батпақта отыр. Көбісі махаббатты өткінші құштарлықпен шатастырады. Соғысқа дейін есеппен, бір көрген танысына тұрмысқа шығу немесе үйлену, әдепсіздік таныту деген сияқты қылықтар бірен - сараң еді. Ал, енді ақша мен шен, адамның азғындауы мен намыс, арын сатуына, таза да тұнық сезімді лайлап, адамгершілік пен өмірге деген махаббаттың быт-шытын шығарып, жарымжан, мүгедек етіп отыр. Соғысқа дейін қыз бен жігіт бір-бірімен ұзақ уақыт таныс болып, сезімдерін тексеріп, ғашық болып, онсыз тұра алмаймын деген уақытта тұрмыс құратын. Ал, қазір болса асығыс танысып, үйленіп жатқандары. Соғысқа дейін өзінен 10-15 жас үлкен адамға күйеуге шығу деген мүлдем болмаған, оғаш қылық деп саналған. Болған күннің өзінде есеппен үйленгендер деп саналған. Бірге қартаюдың өзгеше бір әсемдігі бар. Біртіндеп өшетін құмарлық пен достық сезімінің нығаюы, бір-біріне әбден беріліп, үйренісуі, әкелік, аналық парызды атқару, жарға деген жанашырлық сезім. Қазіргі кезде болса еркегі елуде болса, әйелі жиырма бесте, қырық бесте болса, жиырмада. Кіші қатын, кісі қатын. Керісінше, ақшалы әйелдер өздеріне жас жігіттерді күйеу етіп алады. Қыздың арын сақтауы — оның болашақта жақсы жанұя құратынының кепілі. Соғысқа дейін де моральдық жағынан азғындаған, мінездері үйлеспей ажырасқан жанұялар болды, бірақ... олар аз болатын. Әркім — өз бақытының иесі. Қозғалғанда сылдырламайтын аяқ-табақ болмайды. Өмір жолы қиындық пен кездейсоқтықтардан тұрады. Тек аңқау адам ғана некеден тек қуаныш пен ләззат алуды ойлайды. Міне, осылар өмір өткелдерінің сынынан өте алмайды. Адамдардың барлығы бірдей махаббаттың құдіретін өз бастарынан өткермейді. Көбісі ақша, шен, арзан ләззат құшағында жүреді. Бұның бәрі — уақытша, алдамшы нәрселер. Біраз уақыт өткен соң ішің пысып, жиіркеніш сезімі пайда болады. Нағыз адам барлық жақсылық, әдемілік атаулыны жақсы көреді. Адамға сәулесін шашқан күн, батып бара жатқан ай, жымыңдаған жұлдыздар, шуылдаған қамыс, үнсіз мүлгіп тұрған орман, жаңбыр, қар, ұйтқымалы жел, кең дала, сылдырап аққан бұлақ, буырқанған қол, әнші құстар, кітап, музыка, театр, кино, алыс қалалар, елдер, бүкіл әлем керек. Барлық мақсат, арман күрес арқылы келеді. Махаббат, материалдық жағдай, бірдей көзқарас, сенім, адалдық, достық, өмірге тура қараушылық — бәрі бір-бірін түсінушілік, өзара қатынас, бірінің кемшілігін бірі толтыру арқылы табысқа жетеді. Жанұяның беріктігі — моральдық деңгей мен өнегелі жетілу, адал махаббат, парыз, жауапкершілік бәрі қосылып келіп, отбасындағы қарама-қайшылықтарды жеңуге көмектеседі. Махаббат күші мен махаббат беріктігі адамдардың ішкі жан дүниесінің қарқыны мен моральдық және эстетикалық жетілуіне байланысты. Өмірлік жар таңдау өте қиын. Бет әлпетін көреміз, ал жүрегін ұғына алмаймыз. Жар таңдауда ішкі себептер ақырында қиратып жібереді немесе бірдеме жасап шығарады. Өмірде бірдеме жасап шығару бәрі жақсылық болатынына сендіреді. Адамға керекті нәрселерді жинайды, оянады, күресе жүріп оқиды, шынығады, ес кіреді, жарық сәуле шашады. Ешкім бұзық болып тумайды. Ешкім мейірбан болып тумайды. Өмір, жағдай, орта бірінен соң бірі адамды тұңғиыққа батырады немесе аспанға көтереді.

— Қыз кезінде бәрі жақсы, жаман қатын қайдан шығады?

— Жігіт кезінде бәрі жақсы, жаман күйеу қайдан шығады? — деп Варвара Ивановнаның сөзін бөлдім. Ол күліп жіберді.

— «Мен барлығын ұмытқым келеді» деді Янина қоштасарда, — деп Варвара Ивановна қайғыра күрсінді.