– Ойпырмай, келіп қалды, – деді үй алдындағы арық суына ыдыстарын тазартып отырған әйел, сасқалақ-

– Қалмақанның үйі осы ма? – деген қомақты үн үй алдындағы басқыштан естілді. Мен де ауыз үйге шығып үлгеріп, жиде ағашының бұтақты бүгілінен істеген тоқпақтай жуан қолдың саусақтарын ұстап тұр едім. Иә, көрмеген кісі де оны бейнесінен тани беретін Қажекең екен.

– Жамбылдың өлеңін жазып алуға жәрдемдестің, Қалмақан, Нартайды екі жыл бойы іздеп, Мырза шөл, Нұр Атаны қоймай, Қоқан, Ферғананы кезіп, көрін-геннен хабар айта жүріп Алматыға алдырып атағын шығаруға себепші болдың, Қалмақан. Балқаштың түк-пірінде жатқан Шашубайды самолетпен алып келдің, Қалмақан. Кәні, мен туралы не істедің? Жалшыдан шығып, жер жүзінде палуандықпен атын жайған қазақта менен басқа кімің бар еді! Сәбит бар, Ѕабит бар, ақын Иса бар, сен бар, басқаң бар – мен туралы жазған кітаптарың қайда?!

– Болады, Қажеке. Сіздің кітабыңыз да туады. Сәбит жазады, Ѕабит жазады... Келешек ұрпақтардан әдебиеттің ғажайып шамшырақтары шығады, олардың қаламы сізге үйірілмей кетпейді. Кәне, шай ішейік.

– Ара барлық гүлді аралайды, бал шығаратын басын ғана сорады, – деп керегін тізе бердім. Күдікті жерін сұрай бердім. Бірақ түгел еншіме тимеген 23 күнде теңізден тамшы ғана алып қалдым.

– Жаз, осыны!

– Жазайын, аға.

– Мені әсірелеймін деп әуреленбе, тек тәңірімнің берген бейнесін ғана жаз.

– Құп болады.

– Ей, сенің әкеңнің аты кім? – деді бүрме қара тонды қойманың басқарушысы.

– Оны қайтесің?

– Сұраймын.

– Құда түсейін деп пе едің?.. Айтатыныңды айта бер, – деді кішкене қара көзін жымита қараған бала.

– Сен онда неге қарайсың. Қарыңды күре де, тиісті тиын-тебеніңді алып, құры. Бөгде нәрсеге бұрылып қараудың саған қанша керегі бар? Соншалық сарайдың есігіне қарай бересің...

– Сен балдырламай, маған сонда не істеп жатқаныңды түсіндірші.

– Тау көтеріп жатыр.

– Сонда, сарайға кірген тау көтерілмей жатыр ма? Шуылдап басымды ауыртты. Өздері адам ба, шөпті – «сырғауыл көтеріп келдік» деген бақсының жыны ма?!

– О-хо-хо. Мынаның сөзі отыз пұттан гөрі ауыр жатыр екен. Жібер сарайға, көтерілмей жатқанның не екенін көрсін, – деді тұлыпты көмілтіп киіп, қақпа ау-зында тұрған саудагер.

– Ей, бар енді. Әне, мырза көріп тұр.

– Көрсе немене... – деп қар күреген бала есік алдында тұрғандарды қаңбақтай қақтырып, сеңдей соқтырып, қаға-маға сарайға кіріп келді. Басқаны бүрлік-тірген аяз, оған шыбынсыз жаз сияқты. Үстінде мақталы жыртық шапан, биялайын беліне қыстырып, бас киімін қолына ұстап, қимылдап жүрген кісілерге аңы-рая қарады. Тұрған орнынан жарты кездей ғана жерге әрең жылжыған кеспектің қасына жақындап, иығымен қағып, астындағы қалың тақтайды сықыр еткізді.

– Көтерілмейтін тауларың осы ма?

– Саған жеп-жеңіл көрініп тұр ма?

– Әй, тәйірі-ай... Соны да сөз деп айтып тұрсыңдар-ау. Тау дегенге таңырқансам, бұл шелектей-ақ ыдыс қой. Он кісі жабылып, қаланы «њаппалап» бастарыңа көтеріп жүргендерің осы ма? Өздерің шетке ысырылып, тиейтін шанаңды есік алдына әкеле беріңдер. Әй, әдемі тұлыптылар, қалбалақтап жүріп, бір жерлеріңді қақтырып аларсыңдар, кейін қаш!

– Мынаның сөзі қандай дөрекі! Қожайындарға қалай түйеден түскендей сөйлейді, – десті мұртына мұз қатқан жұмысшылар.

– Оны қоя тұр. Алдымен ауылдың алаңғасарының күшін көрейік! – деді іргеге қарай ысырылған екі мырза.

– Ей, мынауың не істеп жіберді?

– Не істегенін көрмей тұрмысың! Оның орнынан қозғай алмаған кеспекті шанаға апарып салып қойды.

– Айтайын дегенім ол емес-ау, қожайын, тегі осы кәдімгі адам ба?..

– Енді кім?

– Бір жақтан келген дию ма, пері ме, бірдеңе шығар өзі.

– Не де болса, оның көтере алмағанды бір өзі көтере салды, жарайды. Міне, саған елу тиын, – деді май салған кеспектің қожасы.

– Жиырма тиынды мен берейін, – деді Масликов кең барқыт шалбарының қалтасына баржиған семіз қолын сұғып жатып.

– Майлы бай, қанша қорбаңдасаң да, қолыңа бір сомдық сары шұнақ ілінбеді-ау, – деді екі бай бірін-бірі әзілмен қағысып.

– Сен енді байыдың. Қар күрегеніңе тиын алма, – деді, қораны күретіп жатқан қамбашы.

– Былшылдамай, уәделескен он бес тиынды әкел. Мен бай кісі емес, ол маған тамақ болады. Жетпіс тиынды ауылдағы тарығып отырған әжеме жіберем, – деді жалпақ қайың күрекпен шөмелеп қарды биік қорадан асыра атып жатқан, беті бұрқыраған термен буланған бала.

– Орлий, сен маған мырзасынған былшылыңды айтпай, мына қазақты қолыңа түсіріп ал. Кірекешіңе мұндай адам керек қой. Ол реті келгенде жиырма кісінің жұмысын істейді. Жотасына қарашы, буыны қатпаған бала, шойыннан құйған алыптардың ескерткіші сияқты...

– Өзім де соны ойлап, жиырма тиын сыйлап тұр-мын. Бірақ ол жиырма кісінің тамағын да ішеді ғой. Өзің айтқандай буыны қатпаған бала, созыла беретін резеңке қанар сияқты болады.

– Немене, саған үсіген картоп пен Есілдің сасыған шабағы жетпей ме? Бере бер астырып...

– Я, оның да есебін табармын. Қысы-жазы құмырс-қадай шұбыртып, жүргізіп отырған кіреге мұндай күш керек. Әсіресе ұзақ сапарға таптырмайды.

– Бала, сен қайдан келдің, ә?.. Мен білем, сен Қы-зылжардікі емес. Қай болыс, қай ауылдікі?

– Ақмола облысы, Сарытерек болысы, Құрама ауылынан.

– Әкеңнің аты кім?

– Мұңайтпас Ернақов.

– Өз атың кім?

– Мұқан. Оны қайтесің?

– Сенімен тамыр болғым келіп тұр.

– Тамыр болып ат мінгізесің бе?

– Жарайды, мінгізейін. Сен маған жігіт боласың, дұрыс па?

– Болайын, айына не бересің?

– Мен саған бәрін берем. Тамақ менен болады. Сенің киімің жоқ, киім берем, сондай айлық берем, – айың бір сом сексен тиын.

– Ей, тамыр, оның аз ғой. Рас, мен жұмыс іздеп келдім. Әжем, әке-шешем бар, кедей кісіміз. Ең болмаса менің тапқаным солардың қант, шай, нанына жететін болсын, аздап қосыңқыра.

– Менен басқа кісі саған сексен тиыннан артық бермейді. Мен сені аяп үлкен жігіттерге беретін айлық беріп тұрмын. Оның үстіне мына алпамсадай денеңе, оны киіммен жабдықтауға, ішетін тамағыңа екі-үш жігітке беретін қаржым артық шығатынын білесің бе!

– Бұл қалай отыз пұт көтереді? Бойы жарым кез1 , салмағы 200 қадақ2 , Рас, мойны, қол-аяғы жуандау. Бірақ отыз пұт жүкті көтеруі мүмкін емес, – деп есеп-шісі өзінің өгіз өлшейтін есебін айтты. Өз сөзін қостамағанына Масликов та ренжіп:

– Жарайды, ендеше Мұңайтпасовтың кереметін кейін көрерсіңдер, – деді.

– Ал бала, қалай ұйықтадың? Жатақхана жылы ма екен? Жігіттердің арасы көңілді болар? Олар домбыра тартады, өлең айтады, карта ойнайды. Шынында да біздің үйден сендердің жатақханаларың қызық...

– Қожайын, мей оншалығын білмеймін, түнімен ұйықтағаным жоқ.

– Неге? Ішінде ұрыс, жанжал көп пе екен? Жанжалдасса төртеу-бесеуі жиылып отыз пұт болмайды, лақтырмайсың ба шетінен...

– Жоқ, айта көрмеңіз... әжем ұрысқан, жаман болады, деген. Менің төбелес, жанжалға жаным қас.

– Енді неге ұйықтай алмадың?

– Ұйықтай алмағаным, төсеген сабаннын арасында тышқан бар екен. Олардың шиқылдаған даусын естісем, зәрем кетеді.

– Міне, отыз пұт көтерген палуан... Тышқаннан басқа тағы неден қорқасың?

– Онан басқа ешнәрседен қорықпаймын.

– Қасқырдан ше?

– Ой, тәйірі, қасқыр, аю, қабан дегендер – ит емес пе, иттен кісі қорқа ма? Тек мына, адам жататын жерде тышқанның шиқылдағаны жаман... Мұқанды ас үйінің ауыз бөлмесіне жататын етті де, өзіне екі ат, бір шана беріп, шөп, отын әкеліп тұру жұмысын тапсырды.

– Митька, (оны Масликовтың үй іші Мұқан деуді қиын көріп «Митька» деп атап кетті) мүмкіндігің бол-ғанша шөпті тез жеткізуге тырыс. Басқаларға қарамай, шөбіңді алдымен тиеп ал да, келе бер. Жолдан келген аттар тілін тістеп аш тұр, – деді қожасы.

– Жарайды, – деді тіл алғыш Мұқан.

– Сүлдеміз сүйретіліп шөбіне әзер жетіп едік, енді мұны аршып алу азабы шөппен бірге сүйегімізді шанаға салар, – деді тоңып, жақ жүні үрпиген біреуі.

– Масликовтың бір сом сексен тиыны сол сүйегің үшін берілгенін шөптің басына келгенде білдің бе?.. – деді, шақ денелі сары жігіт.

– Мұның өзін мына бір жерден ашу оңай болар: үйінді қардың ойпаттау жері екен. Шөптің түбіне шейін, шана сыйғандай етіп, қарын алсақ, төбесін басқан қарды кейін көрерміз, – деп, тағы біреуі үйілген шөпті айнала басып, төбе болып кеткен қарды төбесіне шығып көріп жүрді.

– Ой, мынау не істеді өзі... – десті, қалай ашып алудың амалын таппай, есі шығып тұрған жолдастары. Оған Мұқан жауап қайырмады. Бастырықты тағы бір сұғып екінші көтеріп тастағанда, үйілген шөптің жартысы ашылып қалды. Бір айыр шөпті аттарының алдына апарып салды да, шанасын доғарып сүйреткен бойы жақындатып әкеп шөпті тией берді.

– Ей, сен не істеп жатырсың? Көмбе қарда атты қалай жекпексің, батып кетеді ғой, – десті жолдастары.

– Менің оны өлшеп, ой тауысуға уақытым жоқ. Қожайын айтты бітті, менің шөпті тез жеткізуім керек. Осыдан басқа маған түктің керегі жоқ.

– Мына күртік қар атты көтере алмайды деп тұрмыз ғой.

– Атты көтермесе мені көтереді. Менің атқа шейін сүйреп баруға мұршам келеді ғой деп тұрмын.

– Соны қойшы, нан жеп, әл жинайық та, сонан кейін қалай тиеп алуды ойласармыз, әйтеуір, бала төбесін ашып, азапты жеңілдетті ғой, – десті, суынған бойларын жылытқалы, беттерін уқалап, қолын қолына соғып, жүгіріп жүрген жігіттер.

– Ойбай, ат қайда?.. Иттің баласы, – деп жан даусы шықты байдың.

– Жоқ деген атың шананың үстінде, бар атың шөп-тің артында байлаулы, қожайын, далада қалған ешнәрсең жоқ, – деді бала. Қожайын өлген атты көріп:

– Шақырыңдар городовойды мына шошқаға акт жасасын, – деді.

– Сүйрет шананы, шөп, атымен. Полицмейстерге алып барамыз, – деді.

– Бұл не үшін қаптап жүрген адамдар? – деп, жанында тұрған городовойға қарады.

– Ұлы мәртебелі мырза, өзіңіз білмейтін не бар... Еріккен ел жаяу шана сүйреткенді қызық көріп жинал-ғаны ғой.

– Неге қумайсыңдар бұларды?

– Қууын қудық, мырза. Бірақ қусақ қораларға кі-реді де қасына кісілерді қосып алып, қайта жүгіріп шығады.

– Қуыңдар. Қазір тарасын. Шананы сүйреткен қазақ та қызық бұлар үшін. Тарт. Шананы қораға кіргіз, – деп, бастық кеңсеге кірді. Мұқан шанасын сүйретіп полицмейстердің қорасына кіріп кетті.

– Жауырындарыңды мына дойыр тілсін демесеңдер, тараңдар, – деп қолындағы қамшысын көпке көрсетті.

– Оныңды бізге неге көрсетесің? – деді біреу.

– Неге кетпейсіңдер? – деп, городовой мұртын тікірейтті.

– Қызық көреміз.

– Қандай қызық?

– Біздің Петроград, Москвадағыдай театр, клубымыз, циркіміз жоқ... Жаяу шана сүйреткенді көрсек те қызық. Көшеге жиналған елге сендердің бастықтарыңның өкпесі қысылып тұр ма? – деді бір тігінші.

– Ей, мұртыңды сыламай, жаңағы шана сүйреткенді бері шығаршы, көптің дүбірі өкпелеріңді қысса, өзіміз үйімізге алып кетейік. Мұртыңды несіне тікірейтесің. Оныңды күнде көріп жүрміз ғой, – деді базардың орнын сыпыратын қарауылшы, городовойға жақындай түсіп.

– Енді тараңдар. Ол бұл қорадан шықпайды.

– Неге?

– Ни ішлеп?

– За что? – деген дауыстар жамырай шықты.

– Ол қазынаға пайдасы тиіп тұрған. Масликовтың атын өлтіріп, шанасын сындырып отыр.

– Е, Масликовтың байи түсейін деп, дамыл тап-қызбай айдатып титығына жегкізген аттары жылда қы-рылып жатады ғой. Өлген аттарын малшыларына төлет-кізеді. Оларды ұрып, ұрсып жәбірлейді. Боранға ұшып өліп, жарымжан болған жалшысы аз ба? Сендер соны қораларыңа неге қамамайсыңдар. Кеше шөкпе кеткен бес көліктен шөпті жаяу сүйретіп біреуі ғана келді қалаға. Төртеуін қар басып, далада қалды. Аты түгіл, адамы да қырылып қалған шығар. Городовойлар, оны неге іздемейсіңдер? – деп, біреу дүрсе қоя берді.

– Кетпеңдер, босаған соң дәуді алып барып, тамашасын береміз... Отыз пұттық кеспекті қақпақыл ғып ойнатады, – дейді. Үйдей қарағайды аяғымен теуіп сындырады, – дейді.. Сонысын көреміз, – деп даурықты біреулер.

– Бастық қайда? Бай, ат қырылатын болды, шөпті қайтарсын деп жатыр, – деп екі ат жетелеп Масликовтың бір жігіті келді.

– Азаматтар, түсіну керек қой. Сіздерге тарқа деген тәртіп берілді. Неге тыңдамайсыздар? Көңіл қалдыратын қылық осындайдан шығады енді!

– Полицмейстер мырза, көңіл қалдыратындай көп-шілік не істеп тұр. Өз аяғымызбен қар басып тұрмыз. Оның салмағы кімге түскендей...

– Бұларға ұқтырудың өзі бір жұмыс, – деп суыққа шыдамаған бастық даурығып әлденеме айтып, ішке кіре бергенде Масликовтың қамбашысы келіп:

– Тақсыр, шөпті шанасымен қайтарсын деп бай ат жіберіп еді, соған рұқсат етсеңіз...

– Мен тергеп, тексеріп, акт жасамай ешнәрсені қорадан шығармаймын.

– Тақсыр-ау, аттар аштан өлуге айналды...

– Масликовтың өзі өлсе де, айтқаным айтқан. Атымды өлтірді, тексер деген өзі. Тергеймін енді, ат өлген жерге барып көрем, – деп бастық ашумен есікті тарс жауып, ішке кіріп кетті.

– Әне, шанасы қораның дәл ортасында тұр. Өзі қардың үстінде жалаңбас отыр... Әне, тұрды... Кеңсеге кіріп барады, – десіп шулады.

– Бұл шынында дәу... мына шөп кемінде қырық пұт. Арасына кірген қары бес пұттан қалай кем болар екен... Ал анау ат он бес пұт қайтсе де болады. Сонда 60 пұт жүкті жеті шақырым жерге жаяу сүйрегені ғой. Тегі жай бала емес, – деді.

– Сенің Масликовқа жұмыс істегеніңе қанша болды?

– Үш жыл.

– Жасың нешеде?

– Оны білмеймін, әйтеуір, жылым түйе...

– Түйе деген немене?

– Түйе – түйе. Малдың ең үлкені.

– Оның жаспен қандай байланысы бар?..

– Қазақта сондай жас болады. Сиыр, қой, жылқы – бәрі бар.

– Далада тұрғандардың ішінде қазақ бар ма екен, шақырыңдаршы бермен, – деп есік алдында тұрған городовойға бұйырды. Ол таяқты ақсақалды ертіп кірді. Полицмейстер қартқа қарап:

– Мынау «жылым түйе» дейді. Осының жасы сонда нешеде болады? – деді. Қарт жалшы балаға қарап:

– Түйе жылға ілінбеген. Жылың тышқан шығар? – деді.

– Айта көрмеңіз, ақсақал. Тышқаны құрсын. Әжем «жылың мақұлықтың ең үлкені» деген. Түйеден үлкен мақұлық бола ма, соны айта салып едім.

– Ендеше, жылың ұлу екен. Ұлу деген – балық. Балықтан үлкен мақлұқ болмайды, – деді шал есептеп: – Мұның жасы он сегізде.

– Жарайды, бара бер, – деді бастық.

– Ал жұмыс істегеніне үш жыл болыпты. Масликовтың содан бері неше атын өлтірдің?

– Осы шөптің үстінде жатқан ат. Мен еш уақытта ат өлтіргім келмейді.

– Енді қалай өлді?

– Масликов шөпті көп тие деді. Көп шөпті тарта алмай ат тұрып қалды. Мен шананы итеріп жібердім. Шананың астына түсіп, өліп қалды.

– Қалай астына ат түседі?

– Атыңды ана шананың алдына қой, мен шананы итеріп, қалай түскенін көрсетейін.

– Ә... њә. Сен менің атымды өлтіргің келген екен, ә? Мен саған көрсетемін атты.

– Есіктен сөйлей, тұлыпқа оранып кеңсеге Масликов кірді.

– Аттарымның ішіндегі асыл тұқымды ең жақсы атым еді. Россиядан әкеліп, Шарафитдин мырза сатып еді. Биыл жасы он алтыда болатын. Баланстағы құны бір жүз сексен сом екен. Жалшылықпен өтеуге бұл иттің өмірі жетпейді Қалай болатынын енді өзім де түсінбей отырмын, – деді.

– Көрдің бе, байлар атының жасына шейін біледі, ә сен өз жасыңды білмейсің. Қай жасыңда қандай жұмыс істегеніңді біреу сұраса қалай айтасың?..

– Оны білем ғой. Әне бір жылы өрісте өлген өгізді үйге көтеріп әкелдім. Сонан бір жыл кейін құдыққа түскен Құтпанның түйесін шығарып бердім. Биыл байдың шөбін өлген атын үстіне салып сүйреп үйіне, онан осы кеңсеге әкелдім. Бұған жас санаудың не керегі бар?

– Қой, ол былшылыңды. Полицмейстер, мұнан атты өндіріп бересің, – дейді бай.

– Жалақысынан ұста.

– Айлығы бір сом сексен тиын, оған мұның өмірі жете ме? Мен пәлен жыл бойына күтіп отырамын ба? Оған шейін бұл шайтан барлық атымды қырып бітіреді ғой. Үйінде малы болса, әкеліп беретін болсын.

– Үйіңде мал бар ма?

– Малым көп...

– Кепілге алатын адамың бар ма?

– Кепілдің керегі жоқ. Өзім өтірік айтпаймын.

– Далаға шығып, мына тұрған кісілердің ішінен тауып беретінің бар ма? Кепілсіз болмайды.

– Даладағының бәрі кепіл болады.

– Қалай бәрі, танымайтын кісілер саған қалай кепіл болмақ? – деп сұраушы танданды.

– Далаға шығарып көрейік. Даладағы қазақтың біреуі танитын шығар.

– Мұны тануын таниды. Маған ат төлейтін адам керек қой.

– Актысын жазып бітті ме? Бері кел, ортамызға. Көрейікші өзіңді, – десіп қолынан ұстаған бойымен көпшілік ортасына алып кетті. Кеңседен алып шыққандардың әкімгершілігі мен байлығы аяққа басылып, елең қылған жан болмады.

– Ей-ей.. кепіл керек оған, Масликовтын атын төлеу керек, – деді полицмейстер.

– Ненің кепілі?! – деп күжілдесті, даурыққан көп-шілік.

– Бері, бері. Мына ықтасынға алып келіңдер. Тер қатып, ауырып қалар өзі, – десіп айналасын қоршалай көшенің арғы бетіне шығып кетті. Полицмейстердің айқайы, городовойдың ьсқырығы шырылдап, азан-қазаны шықты.

– Уә, сендерге не болды? Мұнша дегбірлеріңнен неге айрыласыңдар? – деп, ұзын мұртты біреу артына одырая қарады.

– Қайда апарасыңдар қылмыстыны?

– Қайдағы қылмыс? Ұрлық қылып па бұл?

– Ат өлтірген, соны төлейді.

– Ай, Масликов, сенде ар бар ма? Осы бала шанадағы шөпті жаяу сүйретіп келмесе қорадағы барлық атың қырылады. Сенің орныңда мен болсам, осыған жүз сом берер едім, – деді жуан жұдырығын түйе сөйлеген мал союшы Петька.

– Шуылдамаңдар, атты төлейді, – деді полицмейстер, – оған шейін ат өлтірушіге кепіл керек!

– Оған кепілдің керегі не... Күнімен соған бола баланы ұстап отырсың, әлгіде айтсаңыз еді. Тарыдан – тау, тамшыдан – теңіз тұрғызған көп емес пе бұл, – деді біреу.

– Аты қанша тұрады екен?

– Бір жүз сексен сом...

– Шығарыңдар бір сомнан. Аты түгіл, Масликовтың әкесінің құнына жеткендей ақша жиналсын!

– Осындай мейірімдерің болмаса, ел деп кім айтар еді.. – деді бір қарт. Ақшаны қолына ұстаған біреу Масликовтың қолына санап беріп, аттың төленгеніне тілхат алды.

– Ой, тоқтаңдар, құны төленді, өлген атты ала ке-тейік, болмаса Масликов консерв заводына сол аттың етін тағы сатады. Онан да, өзіміз терісін алып, етін итке берейік...

– Ұмытпасам, осы отырған Құлекең де болды-ау деймін, баяғы бір Сарытораңғыл деген жерде, тарақтының асы деген, ас болды-ау.

– Айғақтамай-ақ айта берсеңші, орашолақ неме... Барымтаның дауында отырған жоқсың ғой. Менің тарақтының асына барғаным, рас, бірақ Сарытораңғыл емес, Сарытерек деген жерде болған. Әңгімені божыратпай, жинақтап айт, – деді Құлымбет қарт тыңдаушыларды бір күлдіріп.

– Бәрібір емес пе, Тораңғылы не. Терегі не, сондағы әне бір дәуді айтайын деймін-ау... Сендерге өтірік, маған шын, құдай салмасын, басы мен мойны Анд-рейдің тап асыл тұқымды бұқасыныкіндей екен. Ортаға келіп отыра қалғанда, ішегін тартып, таңырқамаған кісі қалмады. Беліне екі кісінің құшағы жетер емес. Білегіне алақұрт моншақтап өткізіп, жіп байлап, оған баланың жұдырығындай қоңырау тағып қойыпты. Төбедей болып шөкелей отырып, есіней түсіп, қолын уқалағанда, қоңырау шылдыр-шылдыр етеді. Ойпырм-ай емшегі тап Құрымбайдың шайлап қалған бәйбішесінің емше-гіндей... Көзі...

– Ей, көр-жерін былжырақтата бермей, жыққанын айтсайшы!

– Е, сонысын айт, дене деген әркімде де бола береді ғой.

– Жыққанын көргенім жоқ. «Сен шық, сен шық» деп жатқанда әкем маған «атқа бар»... деп қуды да жіберді, тегі оны ешкім жықпау керек.

– Айтып болғаның осы ма?

– Иә, тегі үкенін айтамын-ау, сол палуанның...

– Жықты ма енді?

– Оны білмеймін.

– Құлеке, соны былжырақтатпай, өзіңіз айтыңызшы, кімді айтып отыр осы?

– Мұның айтып отырғаны Сарытеректегі тарақты Өтемістің асы. Онда бұл он үш, он төрттегі бала болатын. Сонда сонан қара таудың теріскейінен қожа палуан деген келген. Оны: «жауырыны жерге тимеген, жанды көзіне ілмеген палуан» деп, дәріптеп, алғашқыда ешкім бата алмай, жұрттың бөгелгені рас. Бірақ инеге шаншар еті жоқ, ап-арық біреу көз ілестірмей жығып кеткен.

– Мынаның айтқан суреті қайда қалды?

– Ей, сурет деген суға түссе еріп кететін қағаз емес пе. Осының былдырақтап айтқанының бәрі рас: есінеп, көзін ашып-жұмып, әлдене арқасын құрыстырғандай қолын уқалап, денесі мұздаған аттай сілкініп отырды.

– Ұл тудым деп шешелерің бөкпен жеген біреуің бармысың? – деп иегін артына қарай бір көтерді.

– Бар, Үдеке! Нағыз ұлдың өзі болмаса, ұлшығы бар, Үдеке... – деп атынан түсе берді. Ол киімін шешіп те әуреленбеді, түйе жүн шекпенінің оң жеңін шешіп, қыл шылбырды алып беліне байлай, бос жеңін соған қыстыра салды. Қожа палуанның сәулетіне қайран қалған жұрт оны күреске түседі деп те ойламады. Беліне баланың құшағы жеткендей жіңішке, жауырыны кергіш қойғандай жалпақ, жаратқан арғымақтай қатып қалған жас жігіт екен.

– Мына біреуді қандай сор қысып келді? – десіп жұрт гу ете қалды. Жігіт оны елең қылған жоқ. Дәу ауыр жүкпен әзер тұрған түйедей орнынан тұрды да, артына қарай қолын жайды. Оның қасына ертіп жүрген сәлдесі шаңырақтай, семіз қожасы бар екен. Сол ат үстінде тұрып:

– Бабаң Әлі-Шыри-хұда жар болсын, – деп бата берді. Әлгі шыққан белгісіз палуан оған қараған да жоқ, бата да сұраған жоқ.

– Япырмай, атын білмедіңіз бе, Құлеке? – десіп, тыңдаушылар ынтыға түсті.

– Ондай кісі білінбей тұра ма, түбі түрікпеннен келіп қазақка сіңген Мұғалбек деген біреу болып шықты.

– Аңғырт қожаны әдіспен жығып кетті ме екен?.. – деді біреу.

– Күшсіз әдіс не бітіреді. Онда күш те, жылдамдық та бар. «Қапы кетті, қайта күрестіреміз» деп Сырлық тобы шу көтергенде, палуан:

– Қапылық жоқ. Артық күшпен арсыз палуан қайта күреседі. Мен енді күресті қойдым, – депті.

– Мұғалбектің қайтып күрескенін көрген, есітке-ніңіз жоқ па? Ол әлі бар да болар.

– Бар. Мен қатарлы жасы бар. Алтайдың төрт дуан бас қосқан тойында бас палуанды жыққан біреуді жықты да, қайтып күреспей қойды. Өзі мақтануды сүй-мейтін, салмақты кісі. «Палуан» деп сөз қатқанға:

– Менің атым ол емес, өз атымды айта беріңдер, – дейді. Екі баласы екі үй болып, Есілдің бас жағын мекендеп жүр.

– Біздің Мұқан да сондай жауырыны жерге тимеген палуан болып шықса, абыройына ортақ болып, үйде отырып біз де мақтанамыз, – деп Сапарбай қарт балаға қарады.

– Ерекше біткен күш – өрт сияқты. Ол орынды тұтанса тасты балқытып, темірге айналдырады. Орынсыз тұтанса елді өртейді. Денеге біткен қуатты игеру үшін – ақыл керек... – деді Құлекең.

– Әже-ау, кесек пешті жер үйдің ішінде екі мезгіл от жақпаса тоңып жатамыз, шатынаған аязда киіз үйде қалай жатады, жас бала қырылып қалмай ма?..

– Қырылмай-ақ, сендерді өрбіткен бабаларың сол үйдің ішінде туып-өскен. Үй ықтап үйренген жетім танадай далаға шықпай, қосаяқ тышқандай інге үйреніп алған немесіңдер де! Болмаса, ақсүйек қылған жұт Қоянды да сол үйде-ақ қарсы алғанбыз...

– Мұңайтпас, ұйықтап қалдың ба?

– Немене, апа?

– Е... жылы үй, жылы төсек, жат балам, жат. Сол бір жетім баланың халін біліп кел дегенім қашан. Өз шешесі тірі болса ол осы үйден кетер ме еді. Жас кезінде торғайдай паналаған бұтасы мен болып едім. Кем-кетігіне соның шешесін тығын еткен қу құдай, жетімекті жеті қарынды етіп, жеті кісінің асын ішпесе бүйірі шықпайтын етті. Жетім қозымды жетелеп аттатқандай, ертіп жүріп асыраған – мен, еңсеме сүйеу белім бүгіліп, басатын аяқтың табаны сөгілген соң қаңғырып кетіп еді. Күзде барып, жинап-тергенін әкеліп, қылғып алдың да, сондай жан бар еді, деп есіңе де алмайсың. Есіңе түсір-гендей дыбыс шығаратын перне үзілген, есіңе қайдан түссін ол?

– Апажан-ау, не болды? – деп, Мұңайтпас төсегінен тұрып, тонын жамылып, анасының алдына келіп отырды.

– Не болсын, жетімім тарығып жүр. Бір жеті болды, түсімнен шықпайды. Тоғайдың топты көкжал қасқыры қамап жүр. Сьрғауылды сындырып алып, айғай салған үнімен ояндым. Қияндағы қиын жұмысына соны жұмсайды деп едің, тоғайдың топты қасқыры соны жеп-ақ қойған шығар...

– Апажан, тәңірдің таңы атса, жаяу кетсем де барып келейін. Өзің тымауратып жүріп, қинала бермеші, шешініп төсегіңе жатшы.

– Қасқыр жеп қойса бардың не, бармадың не. Сол жетімнің хабарын есітпей, мен төсекке жатпаймын! – деп, Айсары шарта жүгініп, жасаураған көзін жұмып алды. Жер төңкеріліп жатса да бөгде сөз аузынан шықпайтын ананың бетіне қадалып, Мұнайтпас та отыра берді. Көзін жұмған ана, Мұқанның туып-өскен күн-дерін суырған жіптей ой жасуынан өткізді.

– Ернақ пен екеуміз, ханның қанды жорығынан қайтып келе жатып, жүйесіз істеген желікке пұшайман болып, қайтып хан тағына жуымасқа серт еткен едік. Үлкен көлдің жиегінде біріне-бірі жабыса шыққан зәулім ағаштың түбінде, жалаңаш төсімізді басып тұрып: «Осы жабыса біткен қос ағаштай, құшақтасқан достығымызды қара жер айырсын», – деп едік, сол сертімізге қаяу түсірмей жеттік. Міне, қара жер айырып отыр. Қос таспадан өрген арқамшыдай1 достықтың бірі үзіліп, бірі қалды. Балалардың арасында бізде болған көңілдей жылу бола ма, жоқ па, оны өрбіген өмір өзі шеше жатар. Менің де алатын дәмім санаулы. Айсары, сенің де күздің өсері тоқтаған шөбіндей сарғыш тартқан мезгілің келіп қалып еді. Саған көмекші керек. Қазақтың қызын атасаң иегін қораға қарай көтеретін әдеті. Мал бар болғыр екі үйде де құмнан қазған құдықтың шалшығындай жартымсыз. Досым үшін істеген ақырғы дәрменім болсын, үлкен балам Қалидың қызын, бірер жасы жетпесе де көмекшіңе берейін. Қазақтың «қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз қыз болмайды» дегені бар. Қолдағы бармен той-томалағын істеп ауылдың батасын алып, келер айдың басында сені қолқанатты еткім кеп отыр, – деді.

– Мейіріміңе құлдық. Бұтақтарыңа өмір, бақыт, өзіңе абырой, иман берсін. Айтуға тілім жетпей жүрген тілегім еді, – деп, Айсары көзіндегі іркілген жасты кимешегінің шалғайымен сүртті. Сөйтіп Лук батырдың немересі Кәбира Мұңайтпаспен қосылды.

– Жас Кәбираның қайраттылығы ауылға аңыз болды. Отынды тоғайдан басқа әйелдер арқалап әкелсе, ол құлап қалған қу ағашты бұтарламай түгелдей иығына салып көтеріп әкелді. Бір әкелгені айлық отын болғандай ағашты көріп: «Бұл Кәбира аман болса, үйіне тоғайды жерімен көтеріп әкеледі», – десіп, ауыл кісілері күлісті. Бала айғайласа да құлағын тосып, сөз терме әдеті жоқ Кәбира, мақтаса тасып, жаман айтса жасымады. Ер мінезді келіншек ауыл-үйдің шамасы келмей жатқан ісіне қайырымды болды. Көтере алмай жатқан қабы, сындыра алмай жатқан ағашы, тарта алмай жатқан диірмені болса күлімсірей келіп, тіл қатпай қолына ала салатын еді. Осындай мейірімділігі үшін оған алғыс айтпайтын ауылдасы жоқ болатын.

– Асаным мен Үсенім, бере салған қос қозым! – деп Айсары қуанды. Сөйтіп, қуаныш қойнын екі жақты бірдей ашты.

– Балам, қыстан күйлі шыққан боз тоқтыңды әкеліп сой, – деді. Орынсыз айтпайтын, айтқанынан қайтпайтын ананың сөзін баласы тіл қатпай орындады. Оның жарты етін астырып, ауылдың қарт кісілерін шақырды. Оның тіл қатқанын аңсап жүрген ауыл кісілері, көңіл-дене келіп, қайда кетіп қалғанын сұрасты.

– Кәбирам келіп, жалқы Мұңайтпасым жұп болып қуанып едім. Асан, Үсенім туып, қос қозымды құшақтап. Қап тауының шоқысына шыққандай сүйінген едім. Егіз қозымнан айрылған соң Қаратаудың қатпар тасындай қайғы басып еді мені. Жатқанымда жарқ ете қалған сәулеге кездесем бе деп едім, оның жолы да ұзап кетіп барады. Құр қайғы, құрғақ тілек дегеніміз жет-кізбейтін болған соң, сәуленің жолын іздедім. Біздің ертегінің данасы, тұңғиық теңіздің түбінен асыл тас тергендей жұмбақ сырдың шешуін айтып, ақ кітабын аударып, жапырақты дәрі етіп жазылмас кеселдің емін тапқан әкім Лұқпандай емшіміз бар ма? Мына бір екі иығын жұлып жеп, аузы көпіріп, көзін алақтатқан бақсы-балгер, демші-құшынаш дегендердің өкпемен сабағанынан басқа емі жоқ. Менің Кәбирам еркек мінездес, ыстық, суықта жастық жалыны лапылдап жүріп, бойын суық алып қалды. Соны емдеу үшін әкем айта беретін жерден тамыр дәрі қазып алып келдім. Бүгін баталарыңызды алып, ертеңнен бастап соны емдегелі отырмын.

– Уа, ақылды ана, тілегіңе жет! – десіп үйдегілер гу ете түсті. Әкелген шөп тамырын тазалап, сүтке қайнатып, он бес күн ішкізді. Кәбира жаз ортасы ауа екікабат болды. Бұл қуаныш Айсарыны түгелдей айықтырып жіберді.

– Сен бұл ақшадан үйіңе аздап қарас та, қалғанын қалтаңа сақта. Күн жылыған соң сені үйрететін бір жерге жіберуге кеңесіп жүрміз. Біздің фабриканың меха-нигі Василийдің туысы Оренбург циркінің палуаны екен. Сол май айында осында келем депті, соған ертіп жібереміз. Бала, бойыңа біткен бұл күшті арба-шанаға әуре етіп қайтесің, алдыңда үміт сәулесі бар бір жерге апарып жұмса. Көпшіліктің сенен күткен үмітін сонда ғана ақтайсың, – деді.

– Е, Ернақ батырдың Мұңайтпасы болсаң түсінікті. Әкең Ернақты да, шешең Айсарыны да білем. Анаңның әкесі Лук палуанмен бір кезде құда-жекжаттығымыз да болған екен. Қатынасымыз сиресе де, сырттан сұрап, жағдайларыңа қанықпын. Немересі туралы қайғырған қартты қуантып, алғысын алғандай жағдай келіп-ақ тұр екен, амал қанша, ара қонып баратын жерге жеткізетін көлік те, бойда баяғыдай қуат та жоқ. Қартайғанда қарға адым жер мұң болды деген уақыт... Ол баланың хабарын біз есіткелі айдан асып кетті. Уайымдап келсең, қуан. Шүйіншім үшін Айсарыға сәлемімді жеткіз. Ол менен бірер жасы кіші, замандас едік. Бағаналы Ердәулет десең өзі біледі, – деп Мұқанның жайын анықтап айтты. Мұңайтпас қарттың үйінен қуанышпен аттанды.

– Мұқаның біздің Сарманды сабап тастапты. Мен қорықсын деп құйрығына бірер тартып жіберіп едім, оған ренжіген жоқсыз ба? – десе:

– Бірер шапалақты маған шақса, оның атын Мұқан қояр ма едім. Ондайды ол айтпайды, – дейді Айсары.

– Ағузы, – десе, қайталап айтқан Мұқан: – ақ өгіз, – дейді,

– ња, батшағар, тілің тура айтуға бір келмей-ақ қойды. Енді бісмылда де! – десе: – Пісті мұнда, – дейді. Сонымен бір жыл оқып «А» деген әріптің түсін танымай-ақ қойды. Молданы әбден ашу кернеп, Мұқанды етпетінен жатқызып қойып, көк шыбықпен көк ала торғайдай етіп сабап-сабап қоя берді. Ол әкесіне келіп оны да айтпады. Жарасы жазылғанша мектепке бармай жүреді де, бір күні ертемен келіп, оқитын үйге кірмей есік алдына тұра қалады. Балалар түгел үйге кіріп олардың соңынан шапанын желбегей киген молда кіре бергенде қолындағы жуан таяқпен желкеден періп жіберіп Мұқан молданы етпетінен түсіреді. Мұқанның молдадан алған білімінің бас-аяғы осы болып, «ағузы» «бісмылдаға» қош айтады.

– Өзіңе де сол керек! Балалардың айтуына қарағанда, молданың ұрған таяғын бала түгіл өгіз көтеретін емес. Арқасынан қан жосып аққанда Мұқан мыңқ деп дыбыс шығармапты. Оны шешесіне де айтпапты. Есі түгел кіріп болмаған баланы сонша жәбірлемесе қай-теді. Бала біткеннің молданың шыбығы тілмеген жон терісі жоқ, – деседі.

– Бәйбіше, мына балаң менен бір жыл оқып, әліп-биімді ұқпаса да, мені ұрып жығуды үйренген екен. Қапыда ұрып, бір жұма сірестіріп салды. Бас көтеруге бүгін ғана жарап, өзіңе айтқалы келіп отырмын. Баладан таяқ жедім деп басқа кісіге айту да қиын екен... Бұған мұндай қылықты үйретіп жүрген кім? – деді, ыңқылдай отырып.

– Шырағым молда, қай балам ұрды деп шағып отырсың? Мұңайтпасымның ондай мінезі жоқ еді. Ол өмір бойы – бір кісінің бетіне «сен» деп қараған жан емес еді ғой... Мұқаным болса ақыл тоқтатпаған жас емес пе?..

– Мұңайтпас ұрса оның жөні басқа болар еді ғой, мені соққыға жыққан ана оқуын ұқпай жүрген жас немерең Мұқаның... Молдаға баласын берген кісі: «Еті сіздікі, сүйегі біздікі» деп береді. «Аюға намаз үйреткен таяқ», деген ғой бұрынғылар. Мен ұрсам сабағын ұқсын деп ұрып едім, соны кек көріп сойылға жығып кетті.

– Онда өзіңде де бар екен! Мен баламды бергенде «еті сенікі» деп айтқаным жоқ. Етін ит талағандай етіп оқыған сабақтың керегі қанша! Ол жанына батпаса ешкімге тимейді. Оны маған несін айтып отырсың?..

– «Баланы бастан» деген, ұрып қоймайсыз ба?..

– Оны ұруға менің шамам келе ме? Әне анау жайылып жүрген өгіз. Тайынша деген аты болмаса құнан өгіздей сүйекті емес те. Соны мініп ойнап жүреді де ол шаршап жатып қалса, лақтай көтеріп иығына салып, үйге алып келеді. Өгіз көтеріп ойнайтын бала менің ұрғанымды елең қыла ма... Шырағым молда, ит пен баланың қылығын сөз қылмас болар. Мектепке апарып, міндетімнен құтылдым. Өзіңнен оқып төбелесуді үйренді. Өзіңнен оқып молда боп шыққан ешкімді көргеніміз де жоқ. Оқымаса қайтейін... Жылап-еңіреп жүріп, сұрап алғандай болған немерем еді. Анасының уыз сүтіне ерні тимей қалған жетімегім. – Кемпірдің ерні кемсең қағып, даусы дірілдеп: – Ондай балаға қол тигізуге обал болады. Жетімге тиген жеті дозақтың отына күйеді. Өзің молда басыңмен оны неге ұрдың? – деп молдаға үкідей қызарған көзін бажырайта қарап, далаға шығып кетті. Молда үн қатпай отырған жерінде қатып қалды. Баланың бірбеткей тік мінезі қайтып молданы маңына жолатпай, Мұқан оқи алмай қалды.

– Сен неге жылайсың? – деді, сабырлы мінезді Мұқан.

– Көрмейсің бе, бұл жайрағырдың өліп қалғанын?.. Ауылға барып хабарлағанша екі түлік малды қосып сен баға алмайсың. Өзіңді хабар айтуға жіберсем балпаңдап кешке шейін жүріп аласың, сен барып келгенше мұнысы сасып кетеді. Ең болмаса ет қолына тимеген соң иесі маған төлеттіреді. Ол үшін тағы бір жыл біреудің малын бағуым керек. Кісі есігінде көзі ашылған кедейге сор мінгеседі деген осы. Жыламай қай-тейін...

– Сен жылама, менің қозымды қосып айдап, ауылға жеткіз. Мен өгізшені көтеріп, иесіне апарып берейін.

– Қалай көтересің?

– Ол біздің талпақ қоңырдан ауыр емес, мен оны бұдан да кішкене күнімде көтердім. Бұл саған қиын көрінгенмен маған қиын емес, былай мойныма салам да кете берем, – деп, өліп жатқан өгізді көтеріп мойнына салып жардың басына шығарды. – Қозымды сиырыңа қосып айдап келе бер, мынаны апарып тастап алдыңнан шығамын, – деп, адымдай басып кете берді. Он төрт жасар баланың өгіз арқалап келгені, ауыл адамдарын сондайлық таңырқатты. Баланың күшіне сүйсінген мал иесі өлген малдың етін жұртқа таратып жіберді. Оның полицмейстерге «өгіз көтерген жылы» дегені сол еді. Сөйтіп жасынан бала палуан атанды.

– Мына жатқан қойлар бес сағаттың ішінде вагонға тиеліп болуы керек, екі сағаттан бері бір вагонның көпір тақтайын қоя алмайсыңдар. Адам емес – көлеңкесіңдер! Фуйт, – деп жан-жағына түкірігін шашады.

– Әй, жұмысшылар, ана тақтайды көтерісіп жібе-ріңдер!

– Не деп жатырсың қожайын? Біз саған әзірге жалданғанымыз жоқ! Ақша туатын малды ақша беріп қана вагонға отырғызыңыз. Болмаса мынау адамдарың жер қайысқан қойыңды күзге шейін бір тиеп болар – дейді жұмысшылардың ішіндегі сақалдысы.

– Мен тұтасымен темір екен десем, ағаш екен ғой құрығыр. Әттеген-ай... оннан артық адам тақтайдың бір жағын көтере алмайды, ә?.. Павел аға, аржағын сүйеп жіберші, осынысын қойып берейін...

– Таста әрі! Ақша бермесе қолыңды әуре қып керегі қанша? Тастай алмай жүрген жаның бар ма!.. Анау май қарын өзі қойып алсын!

– Әй, ендігісін өздерің жөндеп алыңдар! Жүр кеттік! – деді жолдасына.

– Сен тоқташы, сөйлесейік, – деді шылымын үсті-үстіне бұрқыратып тұрған қожайын. – Сендер мына қой түгел тиеліп болғанша вагонға тақтай қойып берген-дерің үшін не сұрайсыңдар?

– Қойып беруі бір сом, түсіріп беруі бір сом, вагон сайын екі сом ақша бер. Байлардың: «Артынан бір-ақ беремініне» сенбеймін, әр он вагон тиелгенде жиырма сом ақшаны қолыма саласың!

– О-х-о! Сен бабаңнан қалған кедейлікке бір күнде қош айтайын деген екенсің! Балтай-шалтайды қойып, вагон басы елу тиыннан ақша ал. Оны да сен үшін емес, мына бір қазақтын алып баласы үшін берем...

– Ол елу тиыныңды жексенбі күні бай боп еткен бабаларыңның моласына апарып арақ іш! Боржойлар қандай мейірімді.. Орыстан артып барып қазақты да жарылқағысы келеді! Жүр кеттік...

– Немене, осы жерден үй салғыларың келген бе? Мұншалық жуан қарағайды қалай жеткіздіңдер бұл жерге? – деді басқарушы.

– Миша барда ағаш жеткізу қиын ба, қураған ағаштарды тамырымен, жерімен қопарып, жұлып әкеле берді. Мен қой демегенде, бұл жердің қу ағашын осы араға түгел үйіп алатын түрі бар еді.

– Әй, мұнша ағашты үйіп, Қазаннан там салып алғалы жүрсің бе? Мұнда тегін жатқан ағаш жоқ, бұл күнде қоянның құлағындай да жер бос қалмаған! Бә-рінің қожасы бар. Егер орманшы көрсе айып салып, қалтаңдағы барыңды қағып алар.

– Ондайын бай төлемей ме?

– Бай қайдан төлесін; шығыны көбейіп кетті, – деп қойдың жайылымына билет алатын ақша берген жоқ. Сен жойқын күшіңді бойыңа сиғыза алмай, Қазанның ағашымен ойнап жүрсің.

– Осыны бай Орынборға жеткізіп салам деген уәдесін орындар ма екен?

– Мәссаған... бөгде шығынға бай жуи ма? Көбіңнің вагон есігін ашуға құдіреттерің жоқ. Келгенше ауыр жұмыстың бәрін осы атқарды. Қой вагоннан түскеннен бастап, мұның күндік ақысына ақша төлеме деді. Онан бері бес күн өтті. Мұның еңбегін жеген кісі оңа ма. Жолдағысына қосымша, үш күнге ақша төлеуге әзер көндірдім.

– Сен Орынборға апаруды айтасың, қожайын қонақ үйде жатқан татар саудагеріне мақтап, жол шығынын алып, мұны сатып жібергісі бар. Бірақ Қазан саудагері Пресняковқа құйрығын оңай ұстататын емес.

– Сенің малайың Хазрет Ѕали болса көрейік. Егер айтқаның рас болса, онымен де пайда табатын іс бар. Қабанкөл мейрамында ақша тігіп күресетін күрес болады. Егер кішкенелерін жықсы, үлкен ұтысы бар Добрый-Рабый Гафритке саламыз. Оны жықса ресторанда екі-үш күн отыратын ақша алуға болады, – деді.

– Е... мен олардың «Гафрит» деп отырғаның білемін бір кезде көргем, – деді арбакеш қарт қисайып жатқан басын жерден көтеріп алып. – Ол Еділ бойы мен Сібір елі түгел білетін аңшы – Добрый-Рабый. Мен ұмытпасам, оның жасы осы күнде алпыстан асып кетті. Жасынан байларға жалданып. солардың аңын аулаған кісі. Оның аулайтын аңы – адамды екінің бірінде апатқа ұшырататын: аю, жолбарыс, онан қалса қодас сиыр болыпты. Өмірінде мылтық ұстаған жан емес, оның ұстауын да білмейді екен. Солай бола тұрып, сан жыртқыш аңның терісін сыпырған палуанның денесіне бір жырт-қыш дақ салмапты.

– Ой, қой әрі... Мылтықты кісінің өзін жарып тастайтын аңдар, оған сиқырмен ұстата ма! Ондай сиқыршыны бұл заманда көрген кісі жоқ.

– Тоқта, сен. Күшті кісіге күмән келтірме. Мына баланың иығына салып әкелген астыңдағы қарағайды біз төрт кісі әзер көтереміз. Ол мұнан күшті. Онда балтадан басқа құрал болмапты. Аюды ол таспен, ағашпен соғып ала берген. Мен оның қодас сиырды қалай ұстағанын айтайын.

– Ә, өзі де ақшаны өкіртіп-ақ алған шығар?..

– Өзің де бір аузыңа келгеніңді оттай беретін неме екенсің, саудагер есептемей ақша бергенін көргенің бар ма? Қайратына ғана сенген ондай аңғал адам алдауға баладан да оңай көнгіш болады ғой. Онан да: «Жеңілдің асты, ауырдың үстімен жүретін» сенімен мен қумыз. Алды-артын ойлап, егжей-тегжейін тексеріп жатқан ол жоқ, – «Сенен басқа кісінің қолынан келмейді. Патшаның сүбелі тұқымының біреуінің бұйрығы еді, сен білмейтін жан бар ма, арыстанның азуын қолыңмен суырған батырым, маған қодастың бір бұзауын ұстап берсін», – деп сәлем айтты деген саудагердің түлкі жалпаңын естіген ол:

– Жарайды, – депті, «не бересің» деп сұрамаған да көрінеді.

– Қодастың бұзаулайтын мезгілі болды. Жанынан безген біреу болмаса, жабайысының бұзауын аламын деп әуре болмай-ақ қой. Тіпті қолға үйреткендерінің өзі, жайылып тауға кеткенде болмаса, бұзауының маңына жан жуытпайды. Оның бұзауын жабық қораға еш уақытта қоймайды, ашық албарда тұрады. Егер жуан бөренеден салынған сарайдың ішінен бұзауының «мө» деген үнін естісе, олар мүйізімен тау да болса төңкеріп тастайды. Ал жабайысына жақындауды, топты мерген болып мылтығымыз қолымызда жүргенде де ойлап көрген емеспіз, – деді.

– Сендер бұл қорқыныштарыңды менің дәуіме айт-пай-ақ қойыңдар. Ол сотасымен жолбарысты қоянның көжегіндей соққан палуан, жабайы қодастың бұзауын іздетіп жатқан Романовтардың тұқымының бірі, ол бұйрықты орындамай болмайды, тек бұзаулап жатқан жерін сілтесеңдер болғаны, – деді саудагер.

– Япырау, мынау тауды көшіріп жіберді ме! – десіпті мергендер. Сөйтіп, тәлтіректеп, аяғын жаңа басып, құлағы қалқиып тұрған жабайы қодастың бұзауын арқалап қайтыпты.

– Саудагерін қойшы, осындай күш иесіне князь не берді екен?

– Князь ожар мінезді палуанды он жылға итжеккенге айдатыпты.

– Сұмдық-ау, онысы қалай?

– Онысын айтайын, ол азаптың ыңғайы былай ке-ліпті... Үлкен олжаның түйіні болған бұзау қолға түскен соң, саудагер темір жол бойындағы қалаға келіп, Петроградта жабайы бұзауға ынтызар болып отырғандарға телеграмманы жаудырады. Оған бабасы Роман тіріліп келіп, тағына қайта отырғандай қуанған князь Лондондағы досына хабарлап, саудагерге – бұзауды арнаулы вагонмен Архангельскіге жеткізуге, оны ұстаушыны ала келуге, күтімі, жол шығынына мың сом ақша жіберіпті.

– Саудагер оның, құдай біледі, жүз сомын да шығармай алып барған шығар-ау, ә...

– Оны өзіміздің қожайыннан сұрарсың, мен қызығын айтайын. Архангельскіге барғанда, князь үй ішімен ағылшындық кемеге мініп, портта күтіп жатыр екен. Бұзауды ұстаушыға құшақтатып қойып суретке түсір-мек болады, оны түсіруші кеменің капитаны екен. Капитанның киім ұсқыны жат екенін көріп:

– Бұл қандай елдің адамы? – деп сұрапты палуан.

– Е, мұжығым, сен ұстаған бұзау сэр Холместің сарайында тұрады. Сенің атың соның күнделік дәптеріне жазылатын болды, – деп мақтандырмақ болады князь. – Сонда бұл бұзауым Ресейден кете ме?

– Лондонға барады, сол үшін ұстатып отырмын мұны!..

– Ресейдің жабайы қодасының бұзауын жатқа беру үшін ұстағаным жоқ. Жат жерге кететін болса онда мұның көз жасына қалады екем. Анасының сүйегі Алтайда қалып еді, енді мұның сүйегі Ақ теңізде қалсын! – деп, көлкіген теңізге бұзауды лақтырып жіберіпті.

– Сіздің сөзіңізден кейін ол кісіні менің көргім келіп кетті.

– Көрсең болды, еріккен байлар саған күрес деп айтады.

– Күрес десе «қорқам» деп айта алмаймын ғой, – деді бала. Ертеңіне ерте тұрып, Мұқан Қабанкөлге кетіп қалды.

– Міне, мұнысы да келіп үлгерген, енді мұнымен – белдескен кісі қалай етіп жығар екен?

– Денесін көрдін, бе, Еділдің емені сияқты... Бірақ көпшілік емес пе, белдесетін біреу шығып та қалар.

– Мұнымен күрескеннен не шығады, кім де болса топырақ иіскегелі белін ұстар. Жылдағыдай байлар крес тағатындар мен тәсбиқ тартатындарды екіге бөліп, елді егестіріп қойып ақша жинайды. Кім жықса да ақша байлардың сыбағасы, егес көптікі. Әрине, жығатын осы...

– Ей, мұсылмандар, давай ақшаларыңды әкел! – Біздің мұжық жықты, – дейді соғылған дуанбасы. Хазірет береді, поп алады, олжа қалталарына бөлініп түседі шайтандардың...

– Ә... аңыз болған – Добрый-Рабый осы ма еді? Туған екен өзі де.

– Настоящий өзі.

– Е, солай деңіз. Сабан тойға келушілер оның атын да ұмытпайтын болды ғой. Оның қолы тиген кім де болса жығылатын жерінің жұмсақ болуын тілейтін шығар... Өткен жылы болған Сабан тойда ортаға шығып отырды, отырды да, күресетін адам шықпаған соң дуанбасы:

– Әкел ақшаны, – деді. Жүз сомды сәлделі хазірет ұсына берді, ол алды да кетті. Бұл пақырдың өзіне бес-ақ сом ұстатты. Қалғаны дуанбасылардың қалтасына түсті... бұл дүниенің екі аяқты қулары – төрт аяқты жыртқыштар қорқатын алыптың күшімен тапқанын да қолына түгел бермеуге айналған.

– Ендеше, биыл да солай болады, ағайын, шығатын жарлы палуанның тері. Тапқаны – ит-құстың жемі деген осы!

– Әне, күресетін жеріне барды. Жүр енді, барып қызығын көреміз.

– Әй, менің барғым да келмейді. Бұл дәумен кім күресе қойсын, текке тұрып уақыт өтеді ғой.

– Кел енді, күшін базарға салған кісінің неше теңге алғанын көрейік. Ол да қызық емес пе? Бұл ғарыптың Сабан тойға әкелген байлығы да, сататын малы да, ашатын дүкені де осы қара күші ғана. Енді сол күшін жалдағандағы табысын да көрейік.

– Күрес басталды! – деген дауыстары Қабанкөлінің ормандарын жанғыртып жатты. Жаяу-жалпылар сауда-саттығын уақытша жинастырып жүгірісті. Ауыр дүниелі магазиндердің сатушылары ғана қалды. Ал кішкене дүкеншілер, қайырма тақтайларын түсіріп, есігін құлыптай жүгірісті.

– Байғұс, бай болсаң, бұлай жүрер ме едің. Осы күшіңді жұмсайтын орын болмағаннан келесің ғой деген дауыстар әр жерден шығып, біреу матасын, біреу әшмүшке шайын, біреу бір қадақ қантын, біреу теңгесін апарып алдына тастай бастады.

– Азаматтар, кейін шегініңдер. Дуанбасы: «Бұлай ету жарамайды», – деп жатыр. Палуанды күрестіруіміз керек. Жыққанына беретін сыйлықтарын мырзалар сонда берсін.

– Городовойлар, тезірек тәртіпке шақырыңдар мына көпті! – деп айқайлайды әкім.

– Мырзалар, жұрттан жиналған ақшаның көбіне өздері сыра ішіп, қайратын жұмсаған палуанға азын береді. Біз, күшімен көңіліміз көтерген палуанымыздың өз қолына беріп жатырмыз. Қане, мырзалардың палуаны бар ма? Шығарсын біздің алыпқа!

– Ох!.. Бұлар жаңа үнін шығармаса жарылып кетеді! Палуан да бұлардікі болып қалыпты бүгін...

– Е, енді қалай... «Ер өзі үшін туады, ел үшін өледі», мырзаларда ақшадан басқа не бар... Палуан да, жүйрік те, ақын да, ғалым да, шешен де, шебер де халықтікі – біздікі. Біз халықпыз. Енді күресетін майбөкселерің болса алып кел, – деді біреу...

– Тап солай, дұрыс айтады, Добрый-Рабый өзі сияқты жұпынымен жылда күреседі. Енді байлармен күресіп көрсін.

– Олар осы тақырда жылда жығылып жүргендер. Май жеген байлардан шақыр, – деді шабаталылар.

– Хазірет әпендім, күреске шығатын мыұсылманыңыз болмаса, бәйгені беріңіз, – деді.

– Помещик әпендім, мырза! Біздіңше, кәпір, мұ-сылманға бөлгеннен гөрі байлар, пақырларға бөлін-геніміз қолайлы сияқты. Сондықтан болар: халық күре-сетін кісіні байлар тобынан сұрап тұр. Бұлар үшін кәпір, мұсылман бәрібір сияқты. Бұл жер хазіреттер айта беретін ол дүниенің бейіш-дозағына бөліп жатқан «Ѕарасат майданы» емес. Сондықтан дінге бөлудің де керегі жоқ. Халыққа керегі күш иесін көру. Бүгін құдайдың қарғысы тиген пақыр мен аямай жарылқаған байдың күресін көргіміз келеді. Оларға дегенде жақсылығын аямаған құдай қара күшті де солардың кеудесіне құйған шығар... Солай ма Добрый?..

– Давай, – деді палуан орнынан тұрып.

– Тіпті дұрыс. Май жеген байлармен тұздаған қиярға қосып қара нан жеген кедейдің күресін көреміз, – десіп халық шуылдады. Тәртіпке шақырған полицейскийлер ілгері ығысқан елді кейін шегіндірді. Ешкім күреске шықпады. Хазірет пен поп біріне-бірі жақындап тігілген бәйгені алысуға қам істеді. Сымғат дуанбасының жәрдемшісіне:

– Мырза, күресетін байлардан табылмаса, халықтан табылар. Сіздер бәйгеге тігілген ақшаны алуға асық-паңдар. Міне, біз іздейміз, – деді.

– Сымғат абзи, 25 тиындық ромның қызуы көпке бармайды. Міне, қазір-ақ құлағыңнан қызарып шығып кетті. Уақытты босқа өткізіп не керек.

– Ағайындар, біздікі бәйге алу үшін емес, тамаша көріп көңіл көтеру үшін. Добрый-Рабыйдан күрес үйренем деген талапкер бар ма? Жығамын деме, күрес үйренем деп-ақ түс.

– Еділ бойы мұны қалай жалқы туды. Кәне, бар ма серік болам деген? – деп Сымғаттың даусы булыға шық-ты. Қас қаққандай уақытқа тына қалған көптің ішінен біреу кимелей алға шығып:

– Еділ тумаса, Есіл туған. Міне, мен бармын, – деп ескі түйе жүн шекпен, басына сырмалы шыт тақия, саптама етік киген қара жігіт алаңға шыға келді. Оның киімді тұлғасы Добрый-Рабыйдай болмаса да соған жете қаба бар екен. Жиын бейтаныс жат кісіге таңырқаса қарасты Шабынған арыстандай жай басып, қыса қараған көзіне палуан да қарады. Мұрты жаңа тап беріп келе жатқан жас жігіт, ешбір қобалжусыз палуанға қарай еркін келе жатты.

– Неге келесің туғаным?

– Күресем.

– Ә... Солай ма. Сабыр ет. Қайдан келдің, қай ұлтсың?

– Ақмола, Есіл бойынан келдім, қазақпын.

– Өзің әлі баласың ғой, неше жастасың?

– Он тоғызға шықтым. Баламын деп жассынбаймын.

– Нешедемін дейді? – деген дауыстар айнала тұрған адамның бірнешеуінің аузынан шықты.

– Жасы он тоғызда ғана, – деп Сымғат орысша, татарша айтып айқайлады.

– Е... Әлі бала. Оны анау дөймен күрестіруге тіпті обал енді.. – деген баяу дауыстар естілді.

– Жарайсың, азамат екенсің. Еділ бойын түгел адақтап жыққан алыпты жықпасаң, үйрену үшін күресерсің. Сені жассынғанда күресетін үлкеніміз қайсы... Жығылсаң да бәйге береміз.

– Сымғат, жығылғанға бәйге төлейтін қанша ақшаң бар? – деді дуанбасының тілмашы.

– Жыққан кісіге беретін мырзалардың қанша ақшасы бар? – Хазіретте жүз, попта жүз, – екі жүз сом...

– Ал осы бала жығылса да үш жүз сом ақша берем.

– Ондай ақша сенің әкеңе де бітіп көрген жоқ еді. Қайдан ғана аласың?

– Солай десең, жыққанына мыңды берем.

– Сөзді көбейтіп, калтаңнан шығарып үш жүз сом ғана көрсетші, өзің.

– Міне, саған ақша. Неше мың сом... – Сымғат көпке қарай қолын сермеді, – әрқайсысы жиырма тиыннан бергенде, әлденеше мың сары қағаз болады. Мырзаларыңнын екі жүз сомына өздерің арақ іш. Ибрай, Хути, Сергей, Якуб, Файзулла, Михаил ал, ақша жинаңдар. Міне, менен бес сом. Малай палуан мен қарт палуанды күрестіріп, қызығын көреміз. Халықтың сыйының қанша болатынын мырзалар көрсін.

– Аға мен жығылу үшін күреске түспеймін. Белін бір ұстаған соң, сақалын сыйлап та жығылмаймын. Жықпасам арам сыйды алмаймын да, – деді жас палуан.

– Жарайды. Жарайды мұндай жүрегі бар баламен күрескеніме мен де арланбаймын. Айтқаны палуанның сөзі, – «күш атасын танымайды» деген.

– Хазірет әпендім, енді қалай болады? Бөлініп тұрамыз ба, бірге тұра береміз бе?

– Енді қалай... Господин поп. Рас, мұсылман мен христиан күрескен соң, әлбетте, бөлініп тұру керек.

– Күресетін жас кім, қай ұлт екен?

– Қазақ.

– Хазірет әпендім, есіңде бар ма. Бір кезде екеуміз Россияның халықтарының қайсысының қандай дінде екенін сөз қылдық. Сонда сіз – «қазақ халқының жүзден бірі ғана намаз оқиды. Оның өзін де кітапқа сәйкес дұрыс оқымай, «ақ қойдың келдесі, қара қойдың кел-десі» – деп бұзып оқиды. Сондықтан оларды мұсылман деп айтса да болады, айтпаса да болады, – деп қазақ пен татардың айтысынан бір ауыз өлең айтқансыз; маған түсінікті болу үшін тәржімалап та беріп едіңіз.. Ол:

– Болмаса, өзінен сұрап анықтайық, – деді хазірет.

– Ибадулла, біліп қайт!

– Малай, жазарға керек... Сен қайсы дінде?

– Мен ондайыңды білмеймін, қазақпын.

– Хазірет әпендім, білми, – деп қайтып келді.

– Әлбетте оқымаған кісі білмейді. Юрий господин, ол енді қазақ болғаш њар хәлде мұсылман, – деді хазірет.

– Кім болса да күресе берсін, – деді поп.

– Фамилияңды айт, дуанбасы жазып қой деп жатыр, – деп жәрдемші келді.

– Мұқан.

– Бұл әкеңнің аты ма, өз атың ба?

– Әкем Мұңайтпас, оны қайтесің, күресетін өзім, өзімді жазсаң болды.

– Кәне, әзірлен, малай. Енді күресесің.

– Мен әзір тұрғалы қашан.

– Киіміңді шешпейсің бе?

– Мен киімімді шешіп су кешем бе? Осылай-ақ күресе берем.

– Оның болмайды. Мына палуанша шешініп күрес. Міне, сен кисін деп палуанға лайық майка, шолақ дамбал да алдырдым, – деп Сымғат дүкенші бала алып келген, қағазға ораулы киімді ұсына берді.

– Жарайды, қолына ұстап тұр, палуанға арналған киім болса, – палуан болғанда киермін. Әзір күресе тұрайын, – деп бурадай шабынып тұрған Добрый-Рабыйға келіп ұстаса кетті.

– Әне, қарт үшін бір секундтық іс. Алады да, соғады, – десті біреулер.

– Илањи, құдайым, сақла шул малайны, – деді бір татар кемпір.

– Әне, ілік сілкуінен қалды, фәхир, – деді біреуі.

– Малайның белбеуі үзілді, – деді балалар.

– Құшақтады белін. Енді көтереді, – деді біреу.

– Үзген темірдей қолын босатты, – деді біреу.

– Қарт қисайды, жата, жата да ата... – деді біреу.

– Әне, қарт дөңбекше көтеріліп, малайдың иығында кетті, деп айнала тұрғандар шу ете қалды. Құшақтаған қолы жазылып қарт бір-екі ұмсынса да, қолы бала палуанның беліне оралмады.

– Ұр, қарбызша жерге, – деді бір шал.

– Бала жыға алмады, – деді дуанбасы,

– Жыға, алмаса жығады. Қайта күрестіреміз, – деді мүпті.

– Мен жығылдым, – деді қарт. – Мен күшіммен босанғаным жоқ, бала босатты. Өзімнен күші басым бір жас шыққаны үшін мен бақыттымын. Жаурыным өмірі жерге тимеген еді, – сол жерге тимеген күйі қартайдым. Енді мен күресті қойдым, дей келіп:

– Россияның құрметті әлеуметі! Мені жоқшылық көгендеп, палуандық ғылымын оқытпады. Мүмкін, мен Еділ бойын ғана емес, дүние жүзінің палуанын жығар едім. Енді мына жас күшті тәрбиелеп, әлемдік атақка ие етуге көмектеріңді сұраймын, – деді қарт палуан көпшілікке айнала қарап.

– Сымғат, кемпірлер жинаған сыйлықты да ал, ақ-шасы аз болса да, сақина жүзіктері көп. Бәрі таза күміс. Бет орамал, білезіктері де бар. Біздің сыйлығымызды да палуанға бер. Үлкен палуанның кемпірі, қызы бар шығар. Баланың шешесі, жеңгелері бар шығар, – деп түйіншегін Сымғаттың қолына ұстатты.

– Мына менің де сыйлығымды қалдырма. Қыс бойы Қабанкөлдегі қоймасын күзеткенім үшін бай сыйлаған бешпент еді. Бер палуанның біріне. Рақатына кисін, – деп қарт татар қара сәтен камзолын ұсынды.

– Міне, саған, Сымғат, халық сыйы. Қайсысына берсең де ықтияр өзіңде. Тағысын тағы әкеледі. Көп-шілік палуандарды орай жиналғанда, мырзалар жұртта қалған сынық қададай шошайысып, бес-алты ғана адам қалды да арбаларын шақырып, әлдеқайда тараса бастады. Көптің қызығын көргісі келген жастарына көңілсіз көздерімен қисая қарасты да, атшыларына «айда» деп иек қақты.

– Бұл тартып отырған қандай күй? – деді біреу.

– Күш күйі.

– Жыры қайда?

– Онысы да бар.

– Күйіңіз жақсы екен... бақытты болыңыз, – деді Добрый-Рабый, орнынан тұрмай-ақ, жанындағы тоз-

– Асыл қазына, – күтілмеген жердің ішінде, кенеуі кеткен елдің ішінде жатыр. Тарта түс, қартым! – деді.

– Қарт, айбаттап тұрып милләт күйін тартып жібер, – деп жиырма тиын күмісін екі баланың ортасына қарай лақтырып жіберді. Оны балалар шалдың алдына тастаймыз деп, тартып отырған күй құралының шанағына түсіріп алды да, күй сарынын бұзып жіберді. Қарт жұмған көзін еріксіз ашып, жақындаған қызметшіге бажырая бір қарап;

– Туғандарым, бұл көптің сыйы. Міне, бес жүз сексен екі сом, жетпіс тиын ақша. Екеуіңе тең бөлінді.

– Әлеумет, құрметтеріңізге құлдық. Бұл ақша мына жас палуанды оқыту қаржысына жұмсалсын. Мен осындай қаржының табылмағанынан қартайғанша мүгедек болып, бойыма біткен өрен қайратымды шарықтата алмай ел ішінде қалдым. Керексіз уақытта табылған кеннің керегі қанша? Бұл дүние осыған берілсін, – деп қалтаны қасындағы Мұқанға қарай ұсынды.

– Мен күшті молдадан алғаным жоқ. Құлағымды жұлып, жанымды таспадай тілген соң, көрмегенім молда болсын деп кетіп қалғам. Нағашы атам мен өзімнің бабам оқымай-ақ – Лук, Ернақ палуан атаныпты. Маған ақша төлеп оқудың керегі жоқ. Онда барған соң тағы біреуі дүрелеп жүрер. Онан да жасың болса келіп қалған, бала-шағаң бар сен ал, – деп өз үлесін де қосып Добрый-Рабыйдың алдына барып екі қолын бірдей қысты Мұқан.

– Сен алып оқуға кетсең еді, – деп қарт, Мұқанға қарады жасаураған көзімен.

– Жоқ-жо-жок, сен ал, – деп бала палуан дізесін бүгіп, қолын қысып тұрып алды.

– Малай, не істеп отырсың? Еңсеңді түсіріп, қор-қып отырғаннан саумысың?.. – деді, жақында отырған жолдасының бірі. Мұқан оның сөзін елең қылмай бейнебір қалғып отырған жандай, үндемеді.

– Неге үндемейсің? – деп бүйіріне түртті, сөйлеген жолдасы. Ол жайлап басын көтеріп, жолдасына қарады да:

– Бұлар кімдер өзі? – деді, орталық алаңды айналып, бойларына қарай сапқа тұрған палуандарға иегін көтеріп.

– Бұлардың кім екенін қазір көресің.

– Әлгі дәулері қайда кетті? Күресін қашан бастайды, ащы ішектей созып, ішімді пыстырды ғой, – деп жанындағыға қарады.

– Малай, асықпа, енді болады. Көріп отырғаныңның бәрі қызық емес пе?

– Несі қызық?.. Біздің ауылдың балалары ойнайтын алтыбақан, аткеншек, сырықаяқ деген ойындары ғой манадан бері көрсеткендері.

– Аттар ше?

– Сол да ойын ба, тәйірі... Ауылда көкпар шауып, талайлардың аяқ-қолы сынып жатады. Әжем: «Атқа мінсең жай жүр жығылып жазым боласың» – деген. Ат-ты арбаға жегіп жүрмесе, секектеп мінгенді жек көрем.

– Малай, міне, енді палуандар шығады. Осы сегіз адам көтере алмаған шойынды қазір бір адам-ақ көте-еді. Күштің қайда жатқанын көресің... – деп, қолын уқалап қойды қасындағы біреу.

– Көтерсе несі бар... Бұл сегіз адам: «Сексені жиналып циркке шығатын батырлар» ғой. Күресін көрсетсе екен, – деп жағын таянып, көз алмай қарап отыр Мұқан.

– Мұнысы несі? Темір көтеретін палуан осы ма?.. Мұқанның сөзін естіп қалғандай-ақ.

– Қой, бұл сыпырғыш та көтере алмайтын сорлы ғой! – деді Мұқан.

– Бұл не? Мені ұрмақшы ма?

– Құдай сақтады... ұрмады. Ұрғанда сені сілейтіп салар еді, малай...

– Қой, ол ұрып кімді қиратады. Құлағынан ұстап, лақтырып жібермеймін бе!

– Оны лақтыра алмайсың. Осындағы сегіз палуанның әкесі осы, сенбесең ана темірді қалай көтергенін қара, – деді күлкіге батқан жолдасы.

– Сендер осының несіне күліп отырсыңдар? Мұның күресі қайда? Мына жүргені біздің ауылдағы «айқұлақ, нан-кемпір» деген ойын. Оны балалар ойнайды. Мен цирк дегенді – палуан етіп шығаратын, үйрететін мектеп десем, бала-шағаның ойыны екен. Орынборға барсам да көретінім осы ма?

– Әрине, цирк болған соң осы.

– Ендеше, мен бармаймын.

– Сен әлі асықпа. Бұл күрестің әдісін біліп алмай күресуге болмайды. Бұл бейтаныс палуандардың ішінде сенің жанашырың жоқ. Сен жықсаң да олар өздерінің атағы үшін «жығылған жоқ» деп дауласады. Саған алдымен ұстаз керек, ол ұстаз болатын адам бұл жерде жоқ, оған сені алып барамыз. Әзірше күреске көзіңді үйрете бер, күрес ешқайда қашпайды, – деді.

– «Сен Қабанкөлге барғанда белдескен ұлы палуан сені өкіл балам деп еді ғой. Енді сол атаңның рұқсатынсыз, ешкіммен күреспе! Сен албырттығыңды қой, сол атаңнан үйрен!» – деп, қатты айқайлап жіберді әжесі...

– Малай, сен қайда кеттің? Сені қашып кетті деген лақап тарап, біздің қашпады дегенімізге мырзалар сенбей жатыр.

– Кім оны шығарып жүрген?

– Сен кеткен күні Камал байдың күймесі сені екі рет іздеп келді. Байлар өзара кеңесіп, көптеген бәйге тігіп сені цирктің палуандарымен күрестірмек болса керек. Сенің қайда кеткенің белгісіз болған соң, қашып кетті деп өсек таратқан солар көрінеді.

– Сымғат ағай қайда?

– Ол байдың жіберген кісілеріне: «Біз оны оқытпай ешкіммен күрестірмейміз. Байлар бәйгеге деген ақшасын картаға салып ойнай тұрсын әзірге», – деді. Өзі кешеден бері Қазан қаласының түкпір-түкпірін қоймай сені іздеп жүрген болар, екі күннен бері жоқ.

– Кәне, не айтпақшысың? – деді, жиырма минут алысып жығыса алмай алқынған екі палуанын демалуға отырғызған басқарушы мұның қасына келіп.

– Мына палуандармен маған күресуге бола ма?

– Оһо... Бізбен күресетін мықты келіп қапты! – деп, ентігін әлі баспаған екі палуан елең етіп орындарынан тұрып, бастықпен сөйлесіп отырған Мұқанның қасына келді.

– Жасың қаншада?

– Отызға жақындап қалсам керек... – деді. Онысы шын жасын айтса күреске қатыстырмай тастай ма деген қауіп еді.

– Қой, сен жиырмаға жетсең де жарар еді, – деді басқарушы, бет-бейнесінен балалықтың ізі әлі кетпеген Мұқанға тесіле қарап.

– Ол менімен жасты, он тоғызда, – деді Мұқанға еріп келген бала.

– Я, мен алжаспасам керек. Сен жасыңды неге жасырасың?

– Мен жасырғам жоқ. Жасты үлкейтіп айтқан жақсы дейтін әжем. Жасым жиырмадан асып кетті, анау әшейін айтып отыр, күрестірсең болғаны.

– Сонымен ежікелесіп тұрудың қанша керегі бар! Күрескісі келсе бері жібер, қазір-ақ күлге аунатқан күшіктей етіп жіберейін, – деді палуанның бірі күле сөйлеп.

– Сен лепірме! Күлге кімнің аунағанын кейін көреміз, – деп бастық палуанға қабағын түйе бір қарап, – сен қазандықпысың? – деді Мұқанға.

– Жоқ Ақмоладан келдім.

– Қырғыз?

– Иә.

– Ендеше, білдім. Орныңа барып отыр. Ойын біткен соң сөйлесейік.

– Сафронов әпендім, сіз бұл Батрак палуанмен жасасқан шартты көрсетіңіз, – деді.

– Қандай шарт, мырза?

– Күреске түскен батрақ, цирктің ақылы қызмет-шісі болмаған соң, төлейтін еңбек ақысы көрсетілген шарты болуы керек.

– Өйтетін біз тілек етіп шақырғанымыз жоқ, өзі келіп күреске түсемін деп ұсыныс жасады. Біз тек қызық үшін, сол тілегін қабыл еттік. Өзімізше ойлағанымыз: ол палуандармен түгел күреспекші. Жықса оған 25 сом, жығыса алмай, мерзімді уақытын өткізсе 10 сом, жығылса ештеңе берілмейді. Ұтыс төлеуі (25 сом, 10 сом) – ойын түгел аяқталған соң төленеді.

– Оњо... Ойыңыз ұзақтап орала алмаған екен! Ол біздің кісілер асыраған қозы. Сен циркіңе кіргізіп сор-ғың келіпті. Мен сандығы толған кассаңа салатын құлып та табамын! Міне, көрушінің бірі мен. Егер малай күреспесе, циркіңнің шаң басқан ложасына он сом төлеп отырмаған болар едім. Солай ма, туғандар? – деп айнала қарады. «Солай, солай... әдейі сол үшін ғана келдік!.» деген дауыстар гу ете қалды.

– Әне, басқарушы әпендім! Олай болса, біздің Батрак жыққаны үшін жүз сом алуға тиіс, қазір маған беріп қой сол жүз сомды!

– Әзіліңді кейін айтарсың мырза. Бұл тері жинаған қоймаңыз емес, цирк.

– Сабыр! – деп қысқа ғана үн қатты.

– Енді екінші палуан шықсын!

– Батрак-Акмолинскийдің бүгінгі күресі бітті осымен, енді басқа палуандар күреседі.

– Сафронов мырза, сіздің циркіңіз көпшілік үшін, біздер үшін көңіл көтеретін орнымыз екеніне дау жоқ. Кейде сіздерді көруді аңсап әлеумет атынан шақыртып та отырмыз, сіздер келіп те тұрасыздар, оларыңызға рақмет! Бірақ естияр біреумен сөйлесіп алмай, баланы күреске қатынастырғаныңыз жарамаған іс. Сіз оны салдарлы палуан сияқты көпшілікке жариялап та қойыпсыз. Міне, жарнамаңыз, – деп қолына шиыршықтап ұстаған қағазды жазып жіберді.

– Енді не айтпақсыз? – деп басқарушы ыңғайсызданғандай болды.

– Сіз мына көпшілікке хабарлаңыз, бұл бала енді күреспейді. Мұның күресіне әкесі рұқсат етпейді, – деңіз.

– Мұның әкесі қайда?

– Әкесі көп. Аулында да бар, осында да бар, Словоянка селосында үлкен әкесі бар, бір әкесі мен, Камал бай орнынан қарғып тұрды.

– Міне, «Есекті міне білмеген отынан қалдырады» деген осы! Басың дүние есебіне жетпеген соң, жіберген күймеге бұл баланы салып жіберуің керек еді. Істете білген кісіге мұның әр күні сендей қорғасын ұясын шұқылағандардың жүзінің тапқанын табады. Ей... кепкен бас! Не істерін де білмейді... Әкесімін... Акмоладағы қой баққан бір қазақ қатыны, Қазандағы қарын теруші татар үшін бала тапқан енді!..

– Господин Камал, сіздің тіліңіз кәдімгі адам тілі, сіздің қаттап буған терілеріңіздің арасынан шығып тұрған тиынның құйрығы емес бұл бала! Сіз мінуін білетін есек үйіңізде көп болуы мүмкін, біздің баспаханада есек жоқ. Әрбір екі аяғымен жер басқан адамға, адамдық мейірімі бар кісі әке болуға хақысы бар деп ойлаймын. Ну, сіз міне білген есектерден емес. Қалай да бұл малай сізге есек бола алмайды! – деп, Мұқанды ертіп, Сымғат цирктің жұмыс бөлмесіне кіріп кетті.

– Мұқан, бұл қай балалығың? Ешкімге ақылдаспай өз бетіңмен келіп, күреске түсе кеткенің неғылғаның? Өзің әке деп санаған Добрый-Рабый мұныңды естісе қатты ренжиді. Ол тапсырып кеткен маған өкпелейді.

– Сымғат ағай, ол саған өкпелемейді. Мен алдыңғы күні оған барып, күреске түсетінімді айтып, рұқсатын алып келдім.

– Е, сені жоғалтып, Қазанның көшесін ақтарып жүргенде сонда кеткен екенсің, ғой. Рұқсатты қалай сұрадың?

– Өзімнің білетін тіліммен, орысша айттым. Мен орыстың «борьба» дегенін ұмытып қалып «поступок, күрес» дедім. Ол «күреске түссең, жақсы», – деп қуанып кетті. Рұқсатты сөзбен емес тіпті қағазға жазып берді.

– Қағаз кәне?

– Үйде.

– Алайда қартты қатырған екенсің, малай. Ол оқуға түседі деп қуанған. Сен «Қарағымның әкесі оқымай да хан болған» дегеннің көбін келтіріп күреске түсе бермексің...

– Сізге кім керек еді? – деді іштегі жіңішке әйел даусы.

– Дядя Иван Лебедев мырзаға кіретін едік, – деді сыртта тұрғандар.

– Сабыр етіңіз, рұқсатын алайын, – деп тағы бір есікті шырылдатып, әйелдің, әрі кеткен дыбысы естілді.

– Кіріңіздер, – дегендей басын изеді орта жастағы әйел.

– Қайдан келдіңіздер? – деді жуан саусақты қолымен қарнын қапсыра құшақтап тұрып.

– Сауда қылып жүрмісіңдер? – деді, басын кекшите.

– Жоқ, мырза, біз ол кәсіптің адамы емеспіз.

– Енді неге келдіңдер?

– Сіздің оқуыңызға бала әкелдім.

– Охо... Қазандағылар мұндай оқуға кісі жіберуді қашаннан бері ойланып жүр? Қандай сүйкімді сөз естіп отырмын, – деп ол орнынан тұрып, отырған екі қонағының алдына қарай жайлап басты.

– Қазандағылардың ойлайтын ойы көп екенін өмір-дің өзі көрсетіп келеді. Біздің Петр қаласынан оқитынымыз көп. Мейріміңізден үлес алсақ әзірге бірін әкеліп отырмыз.

– Мені тағы қуантқаныңды қарашы... Татар ма, ұлты кім?

– Мейірімді Петр қаласы, осындай сұрауды бермесе екен деп құдайдан күнде тілейміз. Дядя Иван әфән-дім. Бұл кім де болса, сіздің мектептің заказымен туған адам. Еділдегі Добрый-Рабый деген қарт палуанды білесіз бе? Бұл соның жіберген кісісі.

– Ә... оны неге білмеймін. Иван Васильевичті айтасыз ба? Мен оны білем. Неше рет хат жазып келтіре алмаған кісім ғой Ол нағып мұнда кісі жіберетін болды... Бұл орыс па?

– Бұл орыс та емес, татар да емес – қазақ.

– А, солай болса, Добрыймен қандай байланысы бар мұның?

– Қандай байланысы барын сізге жазған хатында айтқан болар. Алдымен сіз мынаны оқыңыз, – деп аласа бойлы татар қойнынан сия қарындашпен ірі жәндік-тің сүйегіндей ірі әріппен сойдита жазған хатты қолына берді.

– Ей, мұнша тулағаның не? Өзің үркек екенсің ғой...

– Е, өзіңіздікі не?.. Жай отырған кісінің иығына мысықша секіріп...

– Мектепке түсетін кісіден емтихан алу керек.

– Ол не дегенің, емтиханың не?

– Күшіңді байқау...

– Күш байқаған кісі тышқан аулаған мысықтай, үндемей келіп бас сала ма екен? Беліңе қайыс байла да алдыма кел. Күшті сонан соң байқайсың.

– Оның болбыратып, қазақша араласырып, жуан дауыспен айтқан сөздерін қазандық татар жайлап түсіндірді. Дядя Иван балаша сақылдап күліп, өзінің қызмет столына отырып трубкасын толтыра салып темекісін тартты.

– Мұның мектепке төлейтін ақшасын кім береді?

– Қанша төлеу керек еді, мырза?

– Жылына бір жүз елу сом.

– Мұның өзінен басқа, креслоға қосып сізді көтерген күшінен басқа ешнәрсесі жоқ. Келу қаражатын, біразға жететін тамағына деген ақшаны Қазандағы Каримов мырзаның типографиясының жұмысшылары жинап беріп еді. Мектепке де деп аздап ақша берген. Бірақ өзіңіз көріп отырсыз, бұған мендей сегіз кісінің тамағы керек. Оның жүз елу сомын сізге берсе, өзі аш қалады. Сондықтан бұған төлеу пұлын арзандатсаңыз қайтеді?

– Сен Қазанның базарынан шабата саудалап отырсың ба? Бұл мектепке қазына көк тиын бермейді. Осыған қызмет істейтін ондаған адамға мен топырақ берем бе?.. Бір жылдық ақшасын төлеуге тиісті, онсыз болмайды...

– Жарайды, мырза жарайды. Ертең ақшасын алып келейін.

– Ақшасы болса, өзің келмесең де болады. Мұны мен мектепке алам. Мұның бір аты – Батрак-Акмолинский...

– Малай, мүмкіншілігің болса, сол мектептің жатақханасына орналас. Саған әр уақытта орыстармен бірге болғаның жақсы. Олардың көбі қулық, арамдық дегенді білмейді, ол бір жағы, ал екінші жағынан олардың жақсы әдетін үйрену өте керек. Жатақханада жату аз ғана қаржының үнемді болуына да жақсы. Қандай білім алсаң да орыс тілінде аласың, ол тілді солармен бірге жатсаң, тез үйренесің. Орыстың тілі арқылы тіпті шетелдің кісілерімен сөйлесесің. Осы мектепті аман-есен бітірсең, осы күшің бойыңда тұрса сен жер жүзін аралауың анық. Жер жүзіндегі елдердің палуанымен кездесуің де мүмкін. Сонда олармен орыс тілінде сөйлесетін боласың. Зинњар бұл үйде көп жатушы болма!

– Е, мұсылманның үйі қайта тәуір болмай ма? Мына бір кемпір: «Мұсылман екен, айбат малай екен, шәп малай екен», – деп іші-бауырыма кіріп тұрады. Осында жата берсем не болады?

– Сен, малай, мұсылман, кәпір дегенге зинњар құлақ салушы болма, Мұсылмандықты таратып отырған өзің Қазанда көрген хазірет. Оған мешіт соғып берген байлар. Айтқан сөзі, оқыған дұғасы сол байлардың малын көбейту жайында. Ал мына кемпірдің «мұсылманы» да ақша. Сені оқығалы келді деген соң «ақшасы көп қазақтың байларының баласы екен» деп отыр ғой ол мыстан. Ақшаң таусылса сені мұсылман демейді. Ертеңнен бастап бұл үйге келуші болма. Мұның бір жаман жері, мен кеткен соң, қолыңдағы ақшаны – «қысылып қалдым», деп қажетке алады да бір ай өткен соң пәтер пұлың, тамағың, деп өзіңді үйінен қуып жібереді. Сен бұл кемпірдің аузы күбірлеп не айтатынына түсінесің бе?

– Е, алла-алла демей ме?

– Еш уақытта алла демейді. Алпыс тиын, алты сом, алпыс тиын, алты сом дейді. Мен Қазанның татарымын ғой. Мен бұлардың тілін жақсы білемін.

– Ой, тоба-ай, ә... Мен асты... асты... дегенді алдалап отыр екен десем, алпыс тиын дейді екен-ау. Мен ондайды Қазанда да есіттім. Олар осындай алпыс тиын деп айтушы ма еді?..

– Әрине, бәріне хазірет үйреткен. Бұлардың алда дегені – ақша дегені. Астапыралла дегені – алты сом алпыс тиын дегені. Алла әкбар дегені – ала бер дегені. Зинњар жуушы болма деп қағазға орап, ішкі бешпентіне тігіп алған ақшаны Мұқанға санап береді. Ол бес жүз жиырма бес сом ақша еді. Соны беріп отырып:

– Малай, бұл жер сенің қазағыңның даласы емес. Тойғанша жей беретін қойдың еті де аз. «Тартып ішсең тай қалады. Қойып ішсең қой қалады, қоймай ішсең не қалады?» деген. Тартып ішіп, тарықпайтыныңды ойла. Мен келер жылы тағы бір келіп, қаржы әкеп беремін, – деді Сымғат.

– Жарайсың, Дубный, – деп Дядя Иван да қасына барды. Ол үндемей басын изеп, шетке шықты да, он сегіз пұттық ауыр рельспен 20 адам басып қызартқан жауырынын ақ сүлгімен ысып-ысып жіберді. Алысып жатқан екі дәуі жеңісе алмай айрылып, олар да дядя Иванның қасына барды. Нендей ауырды арқалағанын кім білсін, соның ішінде жүрген кісінің терлемегені жоқ, бәрі де суға малшынған қайыстай балбырасып тұр. Жапсарда ілулі тұрған ақ орамалдарын алып, терлерін сүртіп, үш аяқты емен отырғыштарға аюдай күжірейісіп, айнала отырды. Директордың жәрдемшісі ысқырық тістеп жүрген кісі еді. Дядя Иванның қасына келіп сол күні өткізілетін программасын баяндады. Оның сөзін тыңдап болып:

– Мен сіздерге жаңа серік қосқалы келдім, соны көрсетейін. Мұңайтпасов азамат, бері кел! – деді.

– Барып алып кел. Ол мүмкін сендерден шошынып та тұрған шығар, – деді. Жіберген кісісі барып күле сөйлеп:

– Аманбысың, азамат. Сені мырза шақырып жатыр, – деп, сығымдай ұстау әдетке айналған күшті қолымен оң білегінен қыса ұстады. Арбадан әлі көзін айырмаған жігіт қысқан қолды сілкіп жіберді. Тепкішек таста тұрған палуан үй еденіне доптай ұшып, дік түсті.

– Онысы қалай? Өзі тентек пе екен?

– Жоқ. Бейнесі ондайға сәйкес емес. Ол кең даланың асау жігіті. Өзі әлі бала, он тоғызға биыл шықты. Денесі бұрын қатты ұстауды көрмегендіктен тосырқағандық. Өзі Еділдегі Силовян Иван Васильевичпен кү-ресіп көзге түсіпті.

–Оны жығып па? – десіп тұрғандар таңырқай сұ-рады.

– Әңгіме оның жығылу, жығуында емес, меніңше оны жығатын ешкім жоқ. Бірақ көп палуандарды көре жүріп, бірін менің мектебіме ұсынбайтын қарт палуанның ықыласы осы балаға түсуінде. Оның маған жазған хаты көп ойға қалдырды. Оны кейін өздеріңе оқырмын. Күшінің жойқындығы туралы Киевтен барған цирктің меңгерушісі таңдана жазыпты.

– Оны өзінен сұрау керек екен?

– Оншалық әңгімелесуге әзір тілі жетпейді. Біраз тіл үйренген соң сұрай жатармыз. Әзірше бірінші ережесі бойынша сынақтан өткізейік, – деді директор.

– Осы тастардың қайсысын екі қолыңа екеуін ұстап көтере аласың? – деді директордың жәрдемшісі.

– Мен мұның бәрін де көтере алам.

– Сен «бәрін көтеремді» қой. Оқушы алдымен он қадақтық екі тасты көтеріп үйренеді. Жарты пұттық екі тасты шынашағымен көтеріп, екі пұттық екі тасты екі қолымен көтеретін болып мектеп бітірген палуандар жаман палуан болып табылмайды. Ал сен бар да, қадақты місе тұтпасаң, жарты пұттық екі тасты көтер.

– Көтергенің осы ма?

– Енді қалай?

– Жоқ, бұлай көтеруге болмайды. Дубный, сен көтеріп көрсет мынаған!

– Міне, осылай көтереді, – деді жәрдемші.

– Е, ондай кішкене тасты көтермейтін несі бар, – деп Мұқан екі пұттық тасты ұстай салып, бірін қолын бүктей тік жоғары көтерді де, екіншісін көтере алмай білегіне соғып алды.

– Таста, келмей жатып, қирап құрисың, – деді Дядя Иван. Ызаланған Мұқанның қара тері бұрқ ете қалып: «мұны мен қалай көтере алмадым?» деп қайғырды.

– Бұзауынан көтеріп үйренген жай кісі, палуан көтере алмайтын атан өгізді көтереді. Ауырды көтеру үшін оның әдісін үйрену керек. Екі пұттық тасты Дубныйдай көтеру үшін бұл мектепте екі жыл оқу керек. Әдіссіз көп күш – каналсыз далаға аққан қардың суы сияқты. Не шөгеріп үйретілмеген түйе сияқты, ондай түйелер не жүкті қиратады, не өзін қиратады. – деді мектеп басқарушы.

– Дубныйдың серігі келді. Бұл да мектепке келгенде осындай асау еді. Үйрене келіп палуан болды. Екі жыл үйренсе бұл па осындай болады, – деді жәрдемші.

– Мен екі тасты көтеру үшін екі жыл жүрмеймін. Ертең тап осылай көтеріп берсем бола ма?.. – деп, алдында тұрған, төрт пұттық екі тасты сиырдың топайындай жұлып алып тақтайға қарата атып жіберді.

– Мынау бір пері ғой, өзі.. Тастың тұтқасын сындырасың. Орнына жайлап қою керек, – деп күзетші шал баж ете қалды.

– Досым, осыны маған үйретші! – деді. Ол қуанып қарсы алды. Түннің көп уақытын өткізіп, бес әріп үйретті. Бірақ Мұқан «А» деген әріптен басқасын түнде үйренсе де, күндіз ұмытып қалып, біріне-бірін шатастырып, дыбыстың түсін миына бір үйлестіре алмай-ақ қойды. Семен «үйретпей қойман», деп-ақ соңына түсті. Мұқаннан сұрағанда, «а» деп аузын бір ашады да, қалғандарын үйреніп жүрген күресінің бе, ойын құралдарының ба атын айтып шатастырды.

– Семен, сен мені әурелемеші. Маған мынауың жүз пұт тас арқаланғаннан ауыр, тағы да кітаптың ішінде тышқанның суреті бар екен. Тегі мен бұл кітапты оқып молда болмай-ақ қояйын, – деп кітапты Семенның төсегіне қарай лактырып жіберді. Өзі төсегіне жатып алып, өкінішті ойларға кетті. – «Жасымда неге оқымадым. Әкем құлақтан тартатын молдаға неге берді екен? Осындай мектепті қазақтар неге ашпайды екен? Адам баласы болған соң бір тілде неге сөйлемейді екен? Жасымнан орыстармен бірге өссем тілді жақсы білер едім-ау... Неғып біздің ауыл осы қаланың қасында болмады екен... Оқуды өзге үйренгенде, мен неге үйренбедім...» Ой елесін қуа-қуа талып, әзер ұйқтады.

– Аға, мені осы бәледен құтқаршы, – деді.

– Неден? – деп Дядя Иван оның жәбірленіп тұрған бетіне қарады.

– Мен күресіңнің бәрін үйренейін, кімді жық десең соны жығып берейін. Рельсіңді иейін, шыбық темірді бұрап берейін. Елу пұт жүкті арбаңды тісіммен тартайын. Сегіз пұт кесек тасыңды кеудемде сындырайын, ал осы бір баланың ойыны мені жүдетті, бала сияқты ағаш аттан секіртіп, әткеншек, дардың арқанындай шығыршықты салбыраған бәледен мені құтқаршы. Мен соны оқымай-ақ қояйыншы, – деді жыламсырап. Дядя Иван ежелеп сұрап, түсінді де, қарқылдап кеп күлді.

– Мұның саған қанша қиындығы болды?

– Өзі бір жатқан ұсақ-түйек екен... Талай рет қолымды ауыртып, аяғымды сындырып ала жаздадым.

– Жарайды, бұларды істемей-ақ қой. Бірақ сағаты біткенше істегендерді қарап тұр, – деді.

– Мына қара дәу бәлені қайтем? Мектеп залына тыныштық болмайтын болды... Ішіне кіреді де, жинаулы темірді, тастарды көтереді, лақтырады. Өз-өзінен жұлынады да жатады. Жинаған орнына біреуін де қоймайды. Мезгілсіз аттарды қорадан алып шығып әуре-лейді. Мен ол шашып кеткен ауыр бәлелерді қалай орнына қоймақпын? Уа, мырзам, тегі бір құдайдың бәле-сіне қалдым. Сарайдағы рельсті сұрап еді, мен – рельс қойған бөлменің кілтін жоқ, дедім.

– Қайда деді ол.

– Жоғалып қалды, – дедім мен.

– Неге жоғалтасың? – деп шабынған бурадай үстіме кеп төнді. Тарпа бас салып езіп тастай ма екен деп үрейім ұшты. Бетіме сығырая қарап тұрды да, тәңір жарылқап тимеді. Жынданып барып, құлыпты жұлып тастады. Ішінен рельсті алып шығып, гир тастарын байлап көтеріп, маған:

– Үстіне мін! – деп ақырды. Мен қорықканымнан міндім. Залдың ішінде олай-бұлай жүріп, мені түсірді де, құдай жарылқап, қайтадан орнына апарып қойды. Онымен қоймады, шалқасынан жатып, екі пұттық бір тасты кеудесіне қойып маған:

– Ұр балғамен! – деді. Мен бір пұттық балғаны қалай көтерем, қашқаннан қашып сізге келіп отырмын. Бұл мейрам күнін білмейтін, демалысты білмейтін, не деген қарғыс атқан?.. Тілегім болсын сізден. Мені осы жұмыстан босатыңыз. Мына монғолың мені бір күні өлтіреді, – деп жылады. Оған Дядя Иван ішек шілесі қатып күлді. Күліп болып:

– Қазір қайда өзі? – деді.

– Соның ішінде. Жинап қойған тас, темірді шашып, жынның ойнағын салып жатыр.

– Мұңайтпасов, мұның қалай, мейрамда неге демалмайсың? – деді. Мұқан жалт қарап, сәлемін беріп:

– Ағын су көлге құймай дамылдай ма, мырзам. Мен сіздің мектепті бітірмей мейрамды қайтем. Жылда жүз елу сом төлейтін менің ақшам қайда? Екі жыл деп жүрем бе сол, Дубный биыл бітірем дейді, мен сонан қалмай үйреніп шығам, – деді ентіге отырып, шаршаған кейіп-пен.

– Сен қазір Россияның дара туған палуанысың. Осы қазаққа қаншама уақытыңды бөліп әуреленесің. Сонда ол сендей палуан болып шыға ма? – десіп сұрайтын жұрт.

– Маған дара туған күштісің деп көп кісі айтады. Ол дұрыс емес Менің жаратылысым сүймейтін осындай дөрекі мақтаулар. Меніңше: даралық әсіресе саналы адамға жараспайды. Мүмкін, санасыз жаратылыстардан – тау шоқысы, жеке шыққан дене теңдесі жоқ, ертегідегі алаңғасар-алып сияқты дәулерге жарасатын да шығар. Ал ғалым, ақын, батыр, палуан сияқты адамдардың даралығы жараспайды, Олар халық алдында қызмет істеушілер.

– Егер таудың шыңы сияқты дара жаратылған болса, оның жанына жан жуымай нендей сыры, қасиеті барын адам ұқпаса, даралық қасиетін кім мадақтап, көпке кім жеткізбек? Тегі, қасиетті зат, әсіресе адамдағы қасиет дара болмай жұп болғаны, жұп қана емес – көп болғанын тілер едім. Адам адамнан үйренеді. Мен осы теңдес күш кездескелі үйретіп те, үйреніп те жатырмын. Бұл күштің сағымы менің талай саңылау қалған жерімді бітеді, Менің күшім оның да илеуін жеткізген болар. Бұл дара болмағанның пайдасы. Оның күші шегіне жете ашылған жоқ, өз күшіме теңесіп, күрес әдісін түгел үйренген соң, мен онымен күрес-пеймін, – деді.

– Бұл дұрыс жыққан жоқ, – деп дауласып та көрді. Көріп тұрғандар:

– Дұрыс жықты, сен бұл күрестің әдісін әлі біл-мейсің – деді. Ызаға булыққан Мұқан. Мектепті тастап та кеткісі келді. Онысы да үйлеспей, «қашып кетті» деп айтады деген оймен басылды. Арманы Дубныйды бір жығу болып, күн-түні күрестің әдісін ойлайтын болды: «Қалған өмірімді осы мектепте өткізсем де, осыны жықпай қоймаймын», деген қорытынды жасады. Соңғы кезде Мұқанның балғын денесі болаттай шыңдалып, күш күннен-күнге толыса түсіп еді. Дубныйдан жығылуы да қиындап бара жатты. Ең кейінгі бір күресі сағаттан астам созылып жығыса алмай айрылысып кетті.

– Бұл мені жығады. Білмей жүрген бір әдісі бар еді, оны үйренді. Енді Иван біреу емес – екеу. Бұл жаратылыста жеке болмасын деп, мен үшін арнап жаратқан серігім, – деді Дубный.

– Онда мұның аты «Черный Иван» болсын. Біз мұнан былай солай атайық, – десті серіктері. Арманына жақындағанын сезіп, Мұқан біраз сергігендей болды. Ұлы Россияның қазақ палуаны мектепке түскеніне бес ай толып, алтыншы айға аяқ басты.

– Ұлы дәрежелі мырзалар, ханымдар! Ұлы Россияның қара күштерінің алып бейнесі, біздің мектептің оқушылары алпамсадай жиырма төрт жас палуанымыз спорт залынан тәжірибе жұмысына шыққалы отыр. Бірінші Дубный, – деді Дядя Иван. Қолдар шарт-шұрт соғылды. Палуан бір қадам ілгері шығып басын иді.

– Екінші – Мұңайтпасов Мұқан. Мұны біздің оқушы палуандар Черный Иван деп атайды. Дене мөлшері, күш мөлшері тең болғандықтан жарасымды қойылған есім деп, таласпадық.

– Фамилиясы қалай? – деген даусымен соғылған қол бөлініп кетті.

– Мұңайтпасов, – деп Дядя Иван қайталады.

– Қай ұлт? – деді сөйлеген кісі зілдене.

– Қазақ.

– Қайдан келіп калған?.. Кім жіберген?..

– Самара палуаны Иван Васильевичтің жіберген кісісі.

– Оның екінші орында тұруы қалай?

– Күш орны солай, мырза.

– Ғажап екен, – деді даусын бәсеңдете түсіп. Келген кісілер еркек, әйел болып өздері әлденелер айтып сөйлесіп кетті. Мұқан қозғалмай орнында тұра берді.

– Ортаға шықсын, – деген дауыс көбейді. Ортада тұрған Дядя Иван қолымен нұсқап Мұқанды шақырды. Кеудесін кере, кердеңдей басып, палуан ортаға шықты. Әлі толып жетпеген жас жігіттің денесі көпші-лікке ұнады. Қол соғу ұзаққа созылып бір жас қыз қолындағы гүлін Мұқанға әкеліп берді. Мұқан гүлді Дядя Иванға ұстатты да, өзі орнына барып тұрды.

– Мұнан былай көпшілікте айтатын атың Черный Иван болсын, – деді.

– «Ол менің бауырым еді. Екеуміз көп жыл бірге жүріп, көп елді бірге араладық. Жан қиысқан жолдас болдық. Мені палуандыққа шынықтырған ұстазым сол еді. Қайран досты Парижға барған сапардан кейін көре алмадым», – деп даусы қалтырап шығып еді.

– Ол не дегеніңіз, Қажеке? Ол кісі әлі тірі ғой, барып көруіңізге болады, – дедім.

– Ол қазір қайда екен? – деп қуанып кетті.

– Украинада болуы керек. Сұрастырсақ табуға болады ғой.

– Ойқай, сондай досты енді бір көріп, қолын ұстап екі ауыз сөзін естіген қандай тамаша болар еді. Тұлғасы адам баласының сұлуы еді. Ондай күшті адам туа береді дейсің бе. Осы заманның Рүстем-Дастаны сол еді ғой...

– Онда барған соң, өнерлерін көріп үйрене беріңдер. Күрестірген кезде сақа палуандарын жықпай, қайтып сендермен күреспейтіндей етіп сығып тастай беріңдер. Ал мектепте оқып жүрген оқушылары мен шетелден келіп жүрген мықтысынғандарын сау жібермей, доптай ұшыра беріңдер. Бұл күндегі немістерді билеп отырған серкесымақтары теріс тәрбиеленген бала мінезді келеді, аз ғана табысы болса конфет ұстаған сәбидей тасынып, қайтып қолынан шықпайтындай өңештері жыртылғанша айқайлайды, Аз да болса жеңіліс көрсе өзінен қуат кеткендей қынжылып азапқа түседі. Палуандарын жығып, жәбірлемей-ақ, өнерін үйреніп қайта берсеңдер де болады. Өздеріңе өздерің өте сақ болыңдар, – деді Дядя Иван.

– Оқушыларының жығылғанына жәбірленбей ме?

– Өзімшілдігі күшті ел ғой. Тіпті шетелдіктерді кісі деп санамайды олар. Атақтылары сау болса кішілерін өлтірсе де елең қылмайды.

– Сонда немістің үлкенін жығуға болмай ма? – деді Мұқан.

– Өздері Россияның палуандарын жығып қайтамыз деп келеді әлі. Күшті сонда көрсетерсіңдер. Сен, рельс иіп, жетпіс пұттық тасты тісіңмен тартатыныңды көр-сетпей-ақ қой. Өздерінің ең күштісінің көтергеніндей-ақ ауырлықты көтер.

– Ал бәріңе айтатыным, бейбастақтық біздің елдің салты емес. Россияның байырғы әдетін, салқын қанды сабырлығын ұстай біліңдер. Қызба мақтаншылық әр уақытта ұятқа шақыртушы болады. Естеріңнен осыны шығармаңдар... – деді тәрбиеші.

– Фон-Кениг, екі қолына екі аттың тізгінін іліп, оларды екі жаққа айдағанында орнынан қозғалтпай тас-тайды, қазір сол ойынын көрсетеді, – дегенде немістер:

– Хаил! – деп шу ете қалды.

– Бүйіріме неге түртесің? – деді орнынан қозғалмай.

– Ананы қара дегенім ғой... – деді неміс міңгірлеп.

– Онда не бар?

– Орыстарда осындай күшті палуан бар ма?

– Бізде ме... асау арыстанның аузын айырып, жабайы пілдің құйрығынан ұстап тоқтатындар толып жатыр. Түйені қолтықтап, өгізді өңгеретіндер бар. Аттың қозғалатын аяғын тіреп тұрып, басын тұқыртып қайыспен тартып қозғалтпаған күштілік пе екен!..

– Ал сеніңше қалай?

– Құйрығынан ұстап тоқтату керек. Екеуінің тілін әзер аударып жеткізіп отырған біреу, құйрығын деген орыс сөзін түсіндіре алмай, әбден дал болды. Мұқан түсіндіру үшін немістің шалбарының артын бұрап көрсеткелі қолын сала бергенде, ол қарғып түсіп, қасында отырған әйелдің аяғын басып кетті. Әйел елді даурықтырып, шу көтерді. Төтенше полицей келіп дауды сұрастырды. Түсіне келе атты құйрығынан ұстап тоқтату керек деген оған да таң көрініп, цирктің басқарушысын шақырды. Оған да таң көрініп:

– Ондай адам қайда? – деді.

– Россияда.

– Кім деген адам?

– Ондай толып жатыр.

– Сен тоқтата аласың ба?

– Мен де тоқтатам.

– Екі атты ма, бір атты ма?

– Екі атты тоқтатам.

– Ал ортаға шық.

– Ал құйрығынан ұстап тоқтата қой.

– Қайыстарын алып тастаңдар.

– Тұра берсін.

– Жоқ тұрмасын. Сендер шығыршығынан ұстадың деп мойындамайсыңдар. Аттың басын да адамға ұстатпай, бос қоя беріңдер!

– Рушланд қолыңды жұлып әкетеді...

– Онда жұмысың болмасын. Бірақ аттың құйрығы жұлынып, бір жері майып болса менен құнын дауламайтын боласың. Сондықтан қолыңнан тілхат бер.

– Қолың жұлынып кетсе біз де жауапты емеспіз.

– Әбден болады.

– Міне, атты осылай тоқтату керек. Бұл ат қана. Пілді құйрығынан ұстап бүк түсіретін орыстар Россияда толып жатыр, – деді ұстаған жерінің қылшығы қолына жабысып шыққан Мұқан шоңқиған аттарды орнынан тұрғызып жатып. Ойламаған күшті көзімен көрген немістер орындарынан ұшып-ұшып тұрып, сілейіп қатты да қалды.

– Мынаны мойнына салып ие де аласың ба? – деді бір неміс, отырған орнына кетіп бара жатқан орысқа, екі кезден кесілген сом темірді көрсетіп.

– Бұл баланың ойыншығы. Мен ол үшін мойнымды кірлетпеймін, – деп бірін қолына ұстады да, шыбықтай иіп, доғалатып тастай салды.

– Оның не! Тиісті ойынға дайындалған темірді неге бүлдірдің? – деді цирк басқарушысы қынжыла кеп сөйлеп.

– Мынауың, иіп көр деді ғой?

– Оны қолымен имейді, – мойнына салып иеді, – деп бастық өз желкесін қолымен көрсетті. Мұқан темірлер тұрған тақтайдың қасына барып бірін қолына ұстады да:

– Бұл баланың ойыншығы. Бұл үшін күш жұмсаудың керегі жоқ, – деді Мұқан бір жуан темірді көрсетіп. – Біздің палуандар мойнына мынадай құрыштарыңды галстук қылып орайды – деп бірін мойнына салып, екі бұрап галстук қылып орап тастады. Таңданған цирк басқарушысы басын шайқап, отырған көпшілікке қарап, әлденені айтып, Мұқанды қолынан ұстап тұрып, айнала отырған елге көрсетті. Ойын тарқап, келесі күні палуандар Россияға қайтты. Бірақ не болса соны дәріп-теп жазатын неміс газеттері бұл туралы ешнәрсе жазбады. Жазбаса да көздерімен көрген көпшілік ертегідей аңыз етіп айтып, елге тарата берді.

– Орыстың күштілігі бізден артық. Біздін палуандарымыз күштен де әдісті көп қолданады деген біреу-лерді полицейлер саяси айыпкер есебінде қамап тастады, – десті жұрт.

– Осыған Россияның іші де жарайды ғой, соны шетке шығарып қайтеміз, – деді.

– Егер Мұқан шықпаса, шетелге мен де бармаймын. Оның шықпайтын себебін түсіндіріңіздер! – деді.

– Шетке шыққан Россияның әрбір азаматы, Отанның арын көздің қарашығындай сақтауы керек. Ең арысы жатпен күрескен жеті жасар баламыз болса да жеңіп шығуы керек. Сондықтан шетке шығаратын палуан сенімді болуы өте қажет. Ұлы орыс халқының намысына кір келтірмейтін шексіз берілген саналы адам болуы керек. Оның күші көп болса да, сауаты жоқ. Сауатсыз күшті адам, қауын беріп үйреткен піл сияқты. Ондайларды қауын, қарбыз беріп, әркім ертіп әкетуі мүм-кін, шынын айтқанда ол орыс емес. Оның діні – мұсылман. Мұсылмандар тез азғыш келеді. Сендерді Европаның біраз мемлекетін аралатып алған соң, Париж, Стамбул, Индия, Кабулға шығарамыз. Сонда әлдекімнің алдауына ілініп, абырой алатын жерде жығылып жүрсе, не «мен мұсылман едім» десе қайтесің? – деп Дубныйға қарады.

– Бұл ондай адам емес. Сенің мұсылман, кәпірің мен ұлтқа бөлінуде жұмысы жоқ. Ол қазірде орыс тілін үйренді. Пікірін толық түсіндіре алатын болды. Біз Германияға барғанда оның ұлтын сұрағандарға:

– Қазақ, – десек, ол:

– Мен Россияға барған соң қазақ болам, әзірге ұлтым да, атым да орыс. Әжем: – «Ер ұлт үшін тумайды, жұрт үшін туады», «Үйде ауылдың намысын, түзде елдің намысын ойла», – дейтін. Патшалығымыз орыс елі болған соң, немістердің мені де орыс дегені дұрыс. Мен оларға орыстың күшін көрсетем, – дейтін. Оның айтатын мынадай ертегісі бар: – «Баласымен екеуі ала өгізбен ағаш таситын бір отыншы бар еді. Ала өгізі екі өгіздің жүгін бір өзі тартатын күшті болды. Баласы ала өгіздің тартқан ағашына таң қалып: – «Әке, осы құдайды күшті дейді жұрт, сол құдайдың күші біздің ала өгіздің күшінен қалай?» депті. Оған әкесі ренжіп: – «Әлде адал құдай, әлде арам құдай, көрмеген құдайды ала өгізге теңемеші», – депті. Біздің қазақ құдайды көзімен көрмесе сенбейді, – дейді. Осындай адамды мұсылман деп шектенуге бола ма? Біз, кейбір сатылып жығылатын палуандар туралы әңгіме қылғанымызда: – «Ол арын асқа сатқан айуан-дағы. Ондайды адам деп бола ма? Бір адамға күшін сатқан кісі бір күн күн көреді. Көп үшін қызмет еткен кісі өмірі аш, жалаңаш бола ма?.. Елдің намысын қорғап ел үшін адал еңбек істесең, олар ас та, ат та, киім де, ақша да болады. Мен Қызылжардағы адамдарды өлгенімше ұмытпаймын. Олар мені көріп қуанып, көзінен жасы аққан Еділдегі Добрый-Рабыйды, Қазан қаласындағы ішер асын бөліп беріп, мені оқуға жіберген жұмысшыларды, туған ағамдай мейрімді болған ақылшым болған Дядя Иванды өмі-рімде ұмытпаймын. Олар маған халық, үшін күшіңді жұмсап, абыройын сақта деген болатын. Мен сатылып жығылғанша өлгенімді артық көремін», – дейді. Осындай адамға шүбәлануға бола ма? Ол сондайлық намыс-қор. «Бір кісіден бір кісі жығылған өлім емес пе. Алғаш-қы күрес үйрене алмай жүргенде сенен әрдайым жығылып жүрдім. Соны намыс қылып өлгім де келді. Кейде ашуым келіп, сені паршалап тастағым да келуші еді. Бірақ ойлана келсем, менің жығылғаным сенің достығыңнан қымбат емес, тек үйренуім керек екен, үйрендім. Енді Россия палуандарын жығам деп келгендердің әкесін танытам. Кердеңдеген мақтаншақ, шетелдің тәкаппар палуандары қолыма бір тиетін болса, бүйірін төсекке тигізбейтіндей етіп сыйлаймын», – дейді. Осындай адамды ұлты орыс емес деуге бола ма? Бұл Отанға ұят келтірмейді. Егер ол бармайтын болса, мені тізімнен шығарып тастаңдар, мен де шетелге бармаймын. Палуан болмасам – жұмысшы болып та күн көруге болады, – деді, қатты ренжіген кейіппен өрен палуан Дубный.

– Мұқан, енді ұзамай Парижге жүреміз. Онда жер жүзінің атақты палуаны түгел қатысатын болыпты. Біз күресіп көрмеген Францияның – Паушины, Италияның – Струменті, Австралияның – Роз-Бакиі, Германияның – Фон-Кенигі, Ганс-Каваны, Англияның – Лон-Пулы, Түріктің – Қара Мұстафасы, Қажығалиі, Индияның – Прохфы, Японияның Сар-Кеккиі1 – келмекші екен. Солармен күресіп, дүние жүзілік палуандар алдында күшіміздің мөлшерін көреміз, – деді. Кездесе алмай жүрген палуандарының атын естіп, Мұқан қатты қуанды. Сағынған елді де ұмытып жүретін күнді асыға күтті.

– Саған не болды? – деседі.

– Түс көрдім.

– Не түс?

– Онда, ертең шошқаның етін жейсің, жата ғой, – деп күлісетін.

– Жоқ әлгі Парижға қашан жүреміз осы?

– Франция өкіметі ағылшынның палуандарына рұқсат бермей кешіктіріп жатқан көрінеді.

– Онда, ағылшындардан қорыққаны ма? Француздар қорықса, біз-ақ күресеміз ғой.

– Олар палуанынан қорықпайды, досым, жансызынан қорқады. Ағылшындар бір жаққа қайыршы жіберсе де, қасына шпионын қосып жіберетін әдеті бар ғой, сонысынан қорыққан болар.

– Сонда шпион палуанмын деп келе ме?

– Палуанмын деп те келеді. Палуандарды басқарушымыз деп те келеді. Тіпті сол палуандарының біріне қызметші болып та жүре береді.

– Сен барған соң шпионды сезсең маған айтып қой. Мен бір ыңғайын тауып еліне сүйегін қайтаратындай қылайын, қайтып палуан арасында жансыз жүрмейтін болсын.

– Иә, біраз салмағы бар екен, – деді Иван Корень баяулау дауыспен.

– Ол не? – деді, чемоданынан бір затын қарап әуреленіп жатқан Мұқан.

– Мына бір немістің палуанын айтамын.

– Неше пұт екен?

– Он бір пұт.

– Он сегіз пұт темір иығында шелек көтеретін иін ағаш болып жүр емес пе. Оның он бір пұтына соншалық неге таңырқанасың?

– Темір, темір де, бұл әрекет жасайтын адам емес пе?

– Адам болғанда, он бір пұт түгелімен күштің салмағы емес қой, оның ішінде кебісі де, ішкен асы да бар ғой. Қобырап тұрған денесі шындап сығылса қу сүйегі қалмай ма? – деп, барбиған бармағымен чемоданын жапты Мұқан.

– Сенің де күшіңді көрерміз, Черный, – деп күлді Иван.

– Көрініп келетін түйедей үлкенді көтеріп соғуға жақсы. Жердің жарығынан шығатын тышқандай палуанның кішкенесі жаман. Мен үлкенге таңырқамаймын да, одан қорықпаймын да.

– Е, айтпақшы сені тышқаннан қорқады дегені рас па? Әне, төсегіңнің астында тышқан жүр...

– Ей, айтпа, ондай жаман сөзді... – деп елең еткен Мұқан еңкейіп, темір төсектің астына бір қарап қойып, – мен онан қорықпаймын. Құрғырдың шиқылдағынынан қорқам. Тегі, соның дыбысын есіткім келмейді, – деп тұрды да қабырғадағы суреттерді қарады. Олардың арасындағы биік жарнамаға көзін сығырайта қарап, «Мынау бастарына қызыл сәукеле киген орақ мұрындар кім? Көйлектері қалай ұзын. Қай елдікі, жазуын оқып жіберші, Иван», – деп Кореньге қарай бұрылды.

– Олар сенің туысқандарын, мұсылмандар.

– Қайдағы пұсырман! Мұндай ұзын көйлек, басына сәукеле киген пұсырман бола ма?

– Болады. Бұларды түріктер деп атайды.

– Е, мұның Қажығалиі қайсы екен?

– Ортада тұрғаны. Мына екі жағындағысы Қара Мұстафа, Мырза Ахмет деген палуандары. Астындағы арабша жазуын Оқымайсың ба?

– Мына толып жатқан шимайдың қайсысы арабшаң? – деді бір жазуды сұқ қолымен нұсқап.

– Арабша жазу сол.

– Ей, арабша дегенің құмға басқан құмырсқаның ізіндей қиқы-жиқы бірдеме екен ғой. Мұнымен түріктің палуанының кім екенін айыруды маған құдай бұйыртпады. Бұйыртпаса бұйыртпасын, шиырмен басымды қатырмай-ақ, өздері келіп қолыма тиер.

– Мүмкін, оны сен көрмессің. Сенімен күреспес те.

– Қалай көрмеймін. Олар күреспесе Парижге шош-қа тағалағалы келе ме?

– Олардың пайдалы жерінде діншілдігі күшті. Егер сен, өктем шыға бастасаң, олар «мұсылманбыз» деп күреспей қояды.

– Бел ұстасқан күш әкесін танымайды дейді, әжем. Әкесін танымайтын күрес, пұсырманды (бұл Мұқанның өз тілі) не қылсын. Мен жығылып құдайдан иман сұрамаймын, – деді қабағын түйіп.

– Мына күресетін палуандарыңның аты-жөні, тұл-ғасымен таныстыңдар ма? – деп жарнамаларға қарай мойын бұрды.

– Я, көріп жатырмыз.

– Түрін көріп, толқыған жүрек жоқ па?

– Сурет көріп шошитын кісінің күресте несі бар... Біздің Миша (Мұқанды жолдастары солай атайтын) «Олардың салмағының жартысы картоп пен су, онысын сығып таста, сүйегі жеңіл болады» дейді. Сескенген кісі соны айта ма, мырза?

– Ол қайсысы? – деп қатар отырған палуандардың бетіне қарады.

– Мынау, – деп Дубный қасында отырған Мұқанға бетін бұрды. Степан Ниқолаевич мейірімді шыраймен қадала қарады.

– Киргиз.

– Біз «Киргиз» деп Орал өзенімен Қытайға жеткенше ен даланы алып жатқан елді айтамыз. Оның өзі ұлтқа көңіл бөлмегендіктен айтылған сөз. Болмаса, онда қазақ, қырғыз, қарақалпақ, өзбек деген ұлттар бар. Осылардың қайсысынан?

– Қазақ.

– Қай жердегі?

– Есіл бойындағы Сарытерек болысынан.

– Енді түсінікті. Нағыз қазақтың өзі екенсің. Ол орта жүздің жері ғой. Мен бір кезде Ақмола облысында, Торғайда болғаным бар. Қазақ шыншыл, ақпейіл, меймандос ел. Ешкімнен Жасқанбай жаңаны жақтағыш ел. Оның Шоқан, Ыбрай сияқты орыс ғылымын сүйген кісілері болған. Білдім енді.

– Мына палуандардай жарнама жасап, суреттеріңді көрсетіп, мақтанамыз ба? – деді. Үндемей қалған палуандарды бір шолып, Дубный:

– Соның керегі қанша? Біз суретімізді көрсетіп мақтанбай-ақ құдіретімізді көрсетсек болмай ма? «Өзін өзі мақтаған өлімнің аз-ақ алдында» деп, мақтаншылық еліміздің салты емес.

– Ал басқаларың не айтасың? Сен айтшы, қазақ, Мұқан Мұңайтпасов.

– Дубный дұрыс айтады. Жарнама жазып, көрсеткен аюды алып ұрып, жыға берсем, жарнаманы көрген елдің өзі жазбай ма?

– Мен де соны ойлап едім. Түстеріңді көрсетпей-ақ, күштеріңді көрсете бер. Бірақ көп ұлтта Россияны бір костюмге тықпай, кавказ, украин, сибирьліктер ұлттық киімдеріңмен көрініңдер. Тек намыстарың бір болса болады, – деді Степан. Сөйтіп, әр ұлттың сырт киімін дайындатты. Мұқанға қазақтың түйе жүн шекпені табылмады, сондықтан, басына ақ түбіт қалпақ, үстіне Бұхардың жібек шапанын кигізді. Дүние жүзінің палуаны жиналған Париждың циркіне Мұқан ала шапанмен кірді.

– Біз қоғам құрылысы мен мәдениетіміз жағынан Европаның біраз елінен кейде қалғанымыз рас. Палуандарының бейнесін көрсету үшін кешегі ілінген жарнамалар Берлин, Лондон, Стамбул сияқты қалалардан басылып келген. Біз ондай жарнама әкелген жоқпыз. Оның үстіне – Англия, Германия сияқты дүниеге бел-гілі елдерді аралаған атақты палуанымыз жоқ. Темір қанат бүркіттің балапанындай жаңа ғана түлеген жас палуандарымыз көпшіліктің алдына кейінірек шықса да болады. Олар дүние жүзілік күресте сыпыра жығып, жүлде алғалы келген жоқ, өскен елдердің өнерінен үлгі алғалы келіп отыр. Россия палуандары ең артынан көрінсе де болады, оған ренжімейміз, – деді. Мақтаншақ дипломаттар кеуделерін керіп, бір-бір жөткірісіп, шірене түсті де, бұл тілекке қарсы болмады. «Орыс дегендер тек соғыстағы өлермендіктері болмаса, біз сияқты мәдени-техникалық күштерді қайдан білсін», – десті іштерінен. Бірақ бұл ойлары көпке бармай, күрес басталғанша, өзара шектенгендей көріністер байқалды.

– Ертең Россия палуандарының өнерін көресіздер, – деп хабарлады цирк басқарушысы. Цирктің бірінші күні өте көңілді өтті. Соғылған қол Париждің қаласын жаңғықтырды. Өнерін көрсеткен күш иелерін әркім әр түрлі етіп аңызға айналдырып бара жатты.

– Орыс палуандарының күш көрсететін ойыны бас-талды, тыныштық, сақтауларыңызды сұраймын, – деді. Елеңдеген ел, цирктің қосалқы есігіне қарасты. Он сегіз пұттық рельске цирктің жиырма бес қызметшісін мінгізіп, денесінің бұлшық еттері білеуленіп біреу шықты. Жайлап келіп басқан аяғынан ешқандай ауырлықтың әсері білінбейді, бейнебір мереке маршына еріп келе жатқан әскердің адымы сияқтанады. Жан-жағына паңдана қараған ол ортаға келіп тұрған кезде:

– Шығыс Европаның үздік атағын алған орыс пал-уаны Дубный осы, – дегенде алдыңғы қатарда отыр-ғандардың үрейі ұшып кеткендей болды. Ал қалың көпшіліктің дүбірі циркті жарып жібергендей.

– Дмитрий Мартынов, – деп таныстырды көпші-лікке. Сәлден кейін бес пұттық екі гирдің тасын екі шынашағына іліп, резинка доптай ойнаған күйі келіп кірген палуанды:

– Бұл – сахалиндік Иван-Корень, – деді цирк басқарушысы. Соңғы екі палуан осындай ауыр заттарды көтере келіп көпшілікке күштерін көрсетіп өткеннен кейін, басында айыр қалпағы бар, үстіне ала жібек шапан киіп, жалпылдақ жүнді үлкен айыр өркеш атанға мінген біреу шықты. Бұл көрініс Европа еліне Шың-ғыс хан тіріліп қайта келгендей болды. Балалар шуылдап, үлкендердің соққан қолдары оның аты-жөнін айтуға да мұрша бермеді. Отырғандар орындарынан тұрып, бірінің иығына бірі асылып, таңырқай қарап, көпшіліктің дүбірінен цирктің іші дауыл соққандай болды. Бірақ онымен палуанның жұмысы болмады. Түйеден түсе қалып, оның алдыңғы екі аяғын балтырымен қағып жіберіп:

– Шөк, – деді. Иығынан қапсыра ұстап, тұқырта басқан құдіретті қол атанды «мыңқ» дегізіп, шегеріп тастады. Жүндес сирақтарының бүктесініне қайысты іліп жіберіп, баурына салған мықты қайыстан ұстап түйені өз иығына қағып салды да, көтерген бойымен цирктен қайта шығып кетті. Көзін қадап, анталап тұрған жұрт қалай көтеріп әкеткенін де білмей қалды. Палуанды қайта шақырған көпшіліктің үні цирктің ішін жаң-ғыртып жіберді.

– Қайда әлгі алып шақыршы өзін, анықтап көрейік! – деген дауыстарға:

– Сабыр етіңіздер, келеді қазір, – деп булықты бас-қарушы. Қайта көруге асығып, есікке қарай үңілген ел палуанның ақ қалпағы көріне бергенде-ақ қолдарын соғып цирктің ішін барабанның шанағындай гүрсіл-детті.

– Шығыс Европаның үздік атағын алған Россия палуаны Мұқан Мұңайтпасов... – деді басқарушы.

– Бұл орыс емес, – маңғұл ғой өзі... – деген дауыстар тұс-тұстан шықты.

– Я, не мангул – рус, из қазахской степи, – деді қоңыр дауысты палуан. Музыка жайлап алуан түрлі үнмен ойнай бастады да, үн ырғағымен орыс палуандары өнерлерін көрсете берді.

– Кәне, кім ұрып сындыра алады осы тасты? – деген көпшілікке сұрау қойылды.

– Мен ұрамын, – деп келген біраз адамдар екі пұт балғаның сабын ұстап, басын көтере алмай тастай берді. Көзі жымиып, екі алақанымен тастың екі шетін ептеп көтеріп палуан жатыр. Жалаңаш кеудесіне қойылған сегіз пұт тасты ұрып сындыру да көп адамға оңай тимейтіндей еді.

– Мен көрейін, – деп үнділік Риға-Рибер деген пал-уан балғаның сабын ұстады. Тасты бір ұрғанда сындыру шарт еді. Кәрі бүркіттей тұмсығы оралған алып балғаны құлашын кере көтерді. Ол сонау түксіз арыстанның кеудесіндей көрініп жатқан денеге гүрс ете қалмақшы. Нажағайы жарылмай түйілген бұлттай булығып, музыка үнін өшіре қалды. Мыңдаған көздер көтерілген балғаға қадалды. Қауіпті көрініске көз тоқтата алмай, бетін қолымен баса қалған сан адам болды. Тынған музыка жарылған бомбадай шаңқ етті. Шойын балға тиген тастан бір құшақ ұшқын жарқ етті. Екі бөлінген қара тасты алақанымен атып жіберіп палуан орнынан ұшып тұрды.

– «Дегенмен мәдениетсіздеу ойын екен...» – деді немістің бас палуаны тыжырына қарап.

– Россияның есейген палуанын іздеп, мыналарды олқысынып отырған біздің палуандар енді не дер екен? Осындай күші бар жас палуандарын әлде болса да жығамыз деген үмітте ме екен? – десті шетелдің дипломаттары өзара күңкілдесіп.

– Ертең күрес басталады, қапы қалмаңыздар, – деді цирк басқарушы, тарағалы орындарынан тұрған көп-шілікке. Париждегі халықтың сол күнгі әңгімесі тек орыс палуандарының теңдесі жоқ күштері болды.

– Палуан өнерін үйрену үшін Россиядан шығып, шетелден ұстаз іздемеймін, туған елімдегі тәрбиешілер маған жетеді, – деген Дубныйдың сөзі өте орынды айтылған сөз еді. Әлемдік чемпион атағын жеті рет алған Иван Дубный өз Отаны туралы қателеспеді, Дядя Иванның мектебі орыс палуандарын заманаға сай етіп тәр-биеледі. Күрестің сыпайы түрі – французша күреске мүлтіксіз жетілдіргені сонша, «ұстаздан шәкірт озды», дегенді Парижде көзге жарқын көрсете білді.

– Ертең жауырының жерге тиетін күн екеніне сене бер, – деді, жарты сағат шабуыл жасап, алуан әдісінің бірін іске асыра алмаған ызалы палуан – Рауль, айрылысып бара жатып.

– Алжасып айтпасаң болғаны! – деді оның барлық әдісін көңіліне түйген Дубный қолын көтеріп. Ертеңіне күрес алаңына Рауль әндетіп келді. Ол өзін асқақ ұстап, жан-жағына тәкаппарлана қарауда.

– Мен мұның осы үнін танауынан шығарам, – деді Дубный жанындағы серігіне күле қарап.

– Бұл ыстық құшағым сенің тәкаппарлығың үшін, сені такаппар етіп тәрбиелеген Париж үшін! – деді.

– Мынау мені босатсын, төтенше айтайын дегенім бар, – деп сұрады төрешіден.

– Жо.. қ... ол болмайды! Бұл қашып кетудің айласы, – деді Дубный. Ол зарланып қоймаған соң төреші босаттырды. Есеңгіреп қалған Рауль төрешінің столына сүйене тұрып, күресті енді созудың керегі жоғын айтты да, көпшіліктің арасына кіріп кетті. Оны пірім деп санайтын офицерлер қызынып: «Мың франк бере-міз, қайта түс күреске» – деп шулады. Бірақ Рауль басын шайқап, күрес алаңына жуымады. Ондағы қулығы «жауырыным жерге тимей кеттім» деу еді. Оған Дубный көнбеді:

– Біз орыс жұрты майданнан қашқанды жеңілді деп есептейміз, Рауль жығылды, оған мойындауы керек, – деді. Оның өзін қостаған үндер циркті жаңғыртып жіберді. Басқарып жүрген төреші көптің ұйғарғанын орындады.

– Ертеңгі күрес – Мұқан мен Қажығалидан басталады, – деп жариялады цирк басқарушысы. Ел ертеңгі билетті цирктен сол түні сатып алысып тарқады. Сын-ға түсетін Мұқанға Дубныйдың Николаны жыққаны елестеді де тұрды.

– Туған, сәлем! – десіп, қолдарын қусыра аман-дасты. Әлденелерді ойлап жай басып келе жатқан Мұқан лажсыз бөгеліңкіреп:

– Сәлем, сәлем! – деп бетіне қарады. Біреуі өзімен кеше күресіп жығылған Қара Мұстафа екен де, екіншісі сұлу киінген түріктің біреуі екен. Шыққан жағына қарай қолдарын ұсынып:

– Мархаба, мархаба! – десті. Ағаш арасындары саяжайдан дабырлап сөйлеген бір топ түріктердің үні шықкан жақты көрсетіп. Екі түрік екі жағынан қолтықтап, солардың алдына алып келді. Ол жерде жеті-сегіз түрік бас құрап, ортасында басына ақ жібек кішкене сәлде орап, жыға шанышқан бегі де бар екен. Кальянға темекіні үйе салып, кеңірдек резинкамен кезек тартып бұрқыратып отыр. Бегінен басқасы орындарынан тұ-рып, «мархаба» айтысып амандасты. Өзара араб тілімен сөйлесіп, қарқылдасып күлісіп алды. Олардың не айтып, не қойғанына Мұқан түсінген жоқ. Дене бітіміне, алып тұлғасына бегі сұқтана қарады. Ол кезде Мұқанның құлақ, мұрны аман, семіріп денесі бұзылмаған сұлу кезі болатын. Иіні тақтадай жалпақ, кеудесі кебежедей керіліп шығыңқы, жуандамаған мойнынан басы үлкен көрініп, тік қарағаны бейнебір арыстан сияқты еді. Мұны көрген бегі, айнала қарап:

– Гох говел егит ња... – деді жанындағыларға. Түрік тілі бұған түсінікті болар деп ойлаған бірі:

– Сен мұсылман, қардаш, Түркистан дұр, – деді Мұқанның жауырынын сипай тұрып. Оның не айтқанына толық түсінбеген Мұқан ойланып тұрып, тұрып:

– Я не понял, – деді орысша. Түріктер тағы араб, түрік тілін араластырып өзара біраз қаудырласып алды. Ойланып қалған бек орысша сөйледі:

– Сен түрік нәсілді, мұсылмансың ғой? – деді.

– Иә, пұсырманмын.

– Сендердің әкімдерің орыс емес пе?

– Я, әкіміміз орыс, болысымыз қазақ.

– Сендерде мешіт, медресе болмайды емес пе?

– Біздің қазаққа олардың керегі де жоқ. Көшпелі ел болған соң, қайтсін, түйеге артып алып жүре ала ма?

– Сауда, саудагерлерің де жоқ. Сендерде тұрғылықты базар да болмайды ғой?

– Ой, саудагерлер деген судың балығы емес пе... Ел бар жерде олар бар. Бірақ қазақтың жек көретіні сауда. Сауда деген алдау, өтірік айту емес пе? Біздің ел ондайды сүймейді.

– Сен орысты жақсы көресің бе, мұсылманды жақсы көресің бе?

– Мен кісіні алдап өтірік айтпайтынды жақсы көремін.

– Ендеше, өтірік айтпайтын мұсылман ғой?

– Әй, қайдам... Әжем айтушы еді: «Біздің елде пайғамбардың әулеті қожа болыпты. Елдің малы көп ұрланып, табылмай кете береді екен. Бір қазақ қожаның түнде қайырған тасбесін тыңдаса:

– Сен кішкене сабыр ет, туғаным. Қайда бармақшы едің?

– Кешке күресім бар. Мына сусын сататын жерден бес-алты шөлмек сыра ішем де қайтам.

– Ол осында да бар. Кәне, туғанмен танысқанымыз үшін тањли шараптан құйып жіберіңдер, – деп бек кісілеріне қарады. «Мұқан арақ, сыра, шарапты – тұқыл шарап дейтін, сол түріктердің «тањли шарап» деген сөзін қызық көріп айтып кеттім дер болар еді.

– Сұрасаң Мұқан палуан менің атым,

– Қандай керемет әдемі өлең, – десіп, түріктер гуілдесе бастады.

– Туысқандарым, сендер үшін ішейін, – деп тағы екі кесе тартты. «Көзі «жымиып, қолын керіп, білегінің бұлшық еті ойнап, ала шапанның жеңін бүлкілдете бастады.

– Кардашым, қалай,.. туысқандарыңның ортасында отырғанын, есіңде сақтала ма?

– Еш уақытта ұмытпаймын.

– Бүгін кіммен күресетініңді білесің бе?

– Маған бәрібір. Созылатын қолы, ұстайтын белі болса болды. Кім де болса күресе берем.

– Сен олай деме, исламды есіңе ұста. Бүгін күре-сетін кісің мынау, – деп бек өз жанында отырған қысық теке, орақ мұрынды, денесі Мұқаннан бір жарым еседей үлкенірек Қажығалиді көрсетті.

– Бұл кәпір мемлекеттерінің отыз сегіз палуанын жығып отыр. Ендігі қалған екі палуан орыстікі. Оның бірі сен. Сен Қажығалиды жықсаң жињан палуаны атағын кәпірлер алғалы отыр. Егер сен жығылсаң мұсылманның ақ туы жоғары көтеріліп, жињан палуаны атағын ислам алып, хазіреті-Ѕалидің аруағы риза болмақ.

– Е, мұның мәні бұ жағында екен ғой! – деді, шараптың уыты көзін қызарта бастаған Мұқан.

– Аһа. Енді түсінді. Күресте дін үшін жығылу былай тұрсын, әрбір мұсылман шәһит болып жан беруі керек.

– Дұрыс, енді не істе дейсің?

– Бүгін Қажығалидан жығылып, абыройды мұсылманға алып бер. Ол үшін сыйыңды Стамбулға барған соң айрықша аласың. Мен айтайын, Халифа өз қолымен саған береді.

– Анауыңда қалған бар ма? Тағы бір құйын жіберші, – деп шарап құйып отырған түрікке иек қақты. Күміс кесені шеңберлете көзедегі шарапты сарқа құйып, әкеліп берді. Төмен қарап ойланып отырып, шарапты сіміріп жіберді де:

– Жарайды, абыройды пұсырманға алып берем, – деді.

– Алланың рахматы жаусын, – деді бектің беті гүл жайнап. Мұқан қалпағын кимей мыжғылап ұстап, отырғандарға қош айтпай жүре берді.

– Неге қош айтпайсың? – деді Мырза Ахмет палуан күліп.

– Кешке циркте кездесіміз ғой, оған шейін қандай қош айту керек? – деді де Мұқан балпаң басып жататын жеріне кете берді.

– Мұнысы жығылатын болды. Енді орысты қайтсең де жығуың керек, – деп бек Қажығалиға қарап қарқылдап күлді.

– Мұсылман деген сөзді түзу айтпайтын адамды мұсылман деп сеніп болмайды. Бес кісінің ішетін шарабын бір өзі ішті де кетті, сол буынына түсіп бірдеңе болмаса, «жығылам» дегеніне мен иланбаймын, – деді ауыр күрсініп түріктің палуаны.

– Аңғалдау адам ғой, мұсылмандығын тағы бір есіне түсіріп «бысмылда» айтып ұстас. Жығылып қалуы мүмкін. Не де болса кешке көрдік!..

– Араб, Парсы, Мысыр, Үндістанның, Ұлы Британия, Германияның палуанын жыққан түрік палуаны Қажығали – орыс палуаны Мұқан Мұңайтпасовпен француз техникасымен күреседі. Бұларға берілетін мерзім жиырма минут, – деп жариялады басқарушы. Цирктің ішінде аяқ басып тұрарлық ашық жер қалмай лық толған халық қолды жаңғырта соқты. Жаңғырыққан дауыстың арасында француз тілімен:

– Екеуі де мұсылман палуаны... – деген бір түріктің көмескі даусы шықты. Бірақ оны елеген адам болмады. Алаңға кердеңдей басын кіші-гірім төбедей болып келіп тұрған түрік палуанына қарсы, ала шапанды шешіп атып жіберіп, түгі жоқ арыстан бейнелі қара жігіт алдына келіп тұра қалды. Адуын палуан өзінен кішкене тұлғаға қызыққандай, пілдің балтырындай жуан білекпен желкеге періп жіберді. Бұрын қандай палуан болса да, опырылған шынардай етпетінен бір түсетін еді. Бұл жолы олай болмады. Мұқанға да жеңіл тимеді, ол еңкей-іңкіреп барып бойын жазып алды. Алғашқы күшімен басып тастамағанына ыза кернеген түрік тап бергенде, ысқырық шырылдап, басқарушы жолын бөгеді. Француз күресінде алғашқы қол тиген соң жерге жыға алмаса кезегі өткен болып есептелетін еді, Мұқанның көзінен ашу оты ойнап шыға келді. Бұл сияқты аяусыз қимылдаған ауыр қолдың арқасына тигені осы болды. Тынық теңіздің бетіндей қимылсыз көзін қадаған адамдар: «Мына орыстың палуаны жығылып қала жаздады», – деп отырғандай сезілді. Парижге келген күннің ерте-ңінде, Степан Николаевич:

– «Отанның абыройы – Россияның барлық азаматының ортақ абыройы. Сол Россияның таласқан иті болса да жеңіп шыққанын тәуір көреміз», – деп еді. Сол Степан цирктің бір қуысында Мұқанның тілеуін тілеп отырғаны көз алдына келді. Әжесі Айсары: «Аты шығатын адам – алдымен өз басының намысын қорғайды. Өз басының намысын қорғай алатын кісі – ауылдың абыройын сақтай алады», – дейтін. Мұқанның жығылғанын әжесі естісе не болмақ. Ақ самайлы, ауыр денелі кемпір Степанмен бірге циркте отырған сияқтанып кетті оған. Адуын күшті Мұқанды ашулы ыза кернеп, тісін бурадай қаршылдатты. Ортада тұрған күрес басқарушыны иығымен қаға ұмтылып шап берді. Ол мойнына жабысқан қолдын аспаннан түскен жайдың оғы екенін, не электрдін тогі екенін сезбеді, тау құласа тапжылмайтын денесі, қаңбақтай дөңгеленіп қайда кеткенін сезбей қалды. Иегін иығына қыса арқалай келіп, еңкейе беріп, басынан асыра атып жіберді де, арлан қасқырды алған бүркіттей бас салды. Оның ауыр денесі жақ ағашындай иіліп, жауының астына түсті де, жауырынын көтеретін аяғы бүгуге келмей қалды. Жерге тиген жауырынды еқкейіп көрген басқарушы ысқырығын алды да, сағатына қарады:

– Төрт минут ішінде түрік палуаны Қажығалиды, Россия палуаны Мұқан Мұңайтпасов жықты, – деді.

– Көпейұғлы, мұсылманшылық арың, антың қайда? – деді қос қолын тіреуіштеп, орнынан әзер тұрып жатқан Қажығали.

– Жығылып алған мұсылман атақтан, жығып ал-ған палуан атағым жақсы, – деді, ашуы әлі тарқамаған Мұқан, қабағын түйген бойымен.

– «Менде жығылайын деген ой өмірімде болып көрген емес. Болмайды да. Бақ ішіндегі түріктердің тобынан ажырап, жатақханаға келгенше алуан түрлі ойға түстім: жасы менен екі мүшелге жуық, үлкен палуанның өз күшіне сенбей, маған жалынышты раймен, жанындағыларға жайын айтқызып отырғанын аяғым да келді. Өзінің дәрменсіздігін ашық айтпай, «түрік, туыс, пұсырман, ислам» деп түсініксіз бірдемелер айтқанына қатты ызам да келді. Әйтеуір, жатақханама жеткенде: «Соны бүгін жықпай жіберсем қайтеді?» деген ой да елес бергендей еді. Оның алғашқы қимылы мені мейірімді ойдан жұрдай етті. Дядя Иван – бірден олай қимылдау өлтіріп жібергісі келгендердің әдісі дейтін. Ендеше, онда пұсырмандық та, туыстық та жоқ жаулық қана бар. Оның жығылған жерінен тұра алмай жатып «көпейұғылы» деген сөзіне көп жылдан кейін түсіндім. Онысы «иттін баласы» деген сөзі екен. Есіткен сағатта түсінсем, цирктен тірі шығармайтын едім», – дейтін Қажекең.

– Мұқан Германияның Ансымен әлдеқашан күресуге тиіс еді. Ол Поддубныйдан жығылған соң көңіл-хошы болмай күнде «ауыратын» болды. Бұрын селеңдеп ретсіз жерден-ақ көріне беретін палуан енді циркке де сирек келетін болды. Келсе елеусіз жерде отыратын еді. Бірақ үш күн бұрын атақ-даңқын жазып, әр көшеден суретін көрген палуанның ақырғы күрестен тайқуына көпшілік көнбеді. Күнде сұрап шуылдап амалсыз күрестірді. Күнбе-күн өрістеп өскен күшке, күзгі судан құлдырап қайтқан күш төтеп бере алмай Мұқаннан да жығылды.

– Дүние жүзілік күрестің бірінші, екінші орны да орыс палуанынікі. Ол екеуі – осы алдарыңда тұрғандар. Берілетін белгі мынау, – деп бірі үлкен, бірі кіші екі алтын медальді алақанына салып көрсетті. – Бұл сый қалай алса да осылардікі. Комиссияға қатынасқан он үш мемлекеттің өкілі қаяусыз бақылап отырды. Қойыл-ған шарт мүлтіксіз адал орындалды. Айла амалсыз, алдау-арбаусыз үздік күш жығып отыр, – деді. Соғылған қолдар кең циркті керней жөнелді.

– Дүние жүзілік күрестің жүлдесін кімнің жығып алғанын көзімізбен көреміз. Енді өздері күрессін, – деді белгілі дипломаттар.

– Үй ішіне тиген үлесті бөліп беремін деу шетел кісілеріне өрескелдік емес пе, мырзалар!.. – деді Степан Николаевич.

– Шығыстық адамды біз Россияның үй-іші деп еш уақытта есептемейміз. Бұл біздің шайнап, ақжем қыл-ған саясатымыз, – деді біреу.

– Әрине, дүниені бөлегін саясат болмаса, адамның адамнан бөлінгісі келе ме?.. Күресеміз десе өздері білсін. Бірінші мен екінші орын Россиянікі екені актымен белгілейді, – деді Степан. Екі палуанның жекпе-жек күресуін қадала сұрап қол соққан үркердей ғана азғана топ болатын. Палуандардың үздік шыққан жеңі-сін құттықтап көпшіліктер қолдарын біркелкі соғып ұзақ уақыт тұрып алды.

– Ағаның жолына әдепсіз кісі ғана таласады. Бірін-ші орын мына кісінікі, – деп сирағынан қыса ұстап, тіп-тік көтеріп иығына тұрғызды да, Поддубныйды кенеттен есікке алып кетті Мұқан. Париждан әрбір мемле-кеттің бас палуанын жыққанда ғана алатын сегіз медальға қосып, кіші алтын медальді тағып қайтты.

– Ой, тоба-ай, онда шоқынып кеткені ғой, бақырдың... – десіп, кемпірлер аузын сылп еткізсе, шалдар бастарын шайқап, таңдайларын қақты.

– «Көргендердің айтуына карағанда шоқынбаған сияқты, басына шатырдай ақ қалпақ, үстіне Бұхардың ала жібек шапанын кигізіп қойыпты дейді. Жұма күн-дері көшеге шығып жүретін көрінеді», – деп, кейбір қыдырма шалдар өз алдына көкіді. «Жалғыз көзді жынмен күресіп жығыпты. Өгіз мүйізді дәумен күресіп жығыпты», – десіп қазақ даласы мөлшерсіз даурықты. «Қызыл сақал Хазрет-Мәдінің өзі – Мұқан дегенді айтыпты кейбірі. Шамасы, қиямет қайым жақындап, ұзамай жер бетіне тажал шығатын болса керек», – деп көп ел өзінше үрейленетін болды. Бұларды құлағы шалған қазақ қалайда Мұқанды бір көруге ынтықты. Бірақ елді қанша сағынып аңсаса да, қайтуға уақыт таппай, күреске құмартып алған палуан шет мемлекетті кезіп, күрес қызығына түсіп кетті. Россия атына ұят келтірмейтін, ар-намысын ақшаға сатпайтын палуаны бар орыс халқы күрес болады деген қалаға, даңқты палуандарын шақырған қай ел болса да іркілмей жібере берді. Мұқанның кейінгі қалалары Лондон, Айқара, Ирак, Иран, Үнді, Қытай болып үш жыл бойы өмірі жол жүрумен өтті. Қазақтардың ауылда айтқан аңызындай ол патшаның үйінде тұрмады. Тіпті патшаны көрген де емес, көрмегеніне өкініш те етпеді.

– Жайбасарым-ау, жүрсейші, құлыным! Күн ысымай үйге жетелік те... Серігім менің. Қартайғанда ерме-гім болсын деп берген, жетім қозым менің... – дейтін еді. Олақ баланың қардан епетейсіз етіп соға салған аяз атасы сияқты, болбыраған Мұқан аяғын сүйрете басып, үндемей жақындай беретін. Әжесі біраз жерге арқалап апарып, «уњ» деп отыра кететін де:

– Енді өзің жүрші, қарашығым. Міне, үйге де жетіп қалдық. Қарның да ашқан шығар, мына құртты аузыңа сала жүр, – деп, қамзолының қалтасынан бір құрт алып; қолына ұстатар еді. Осы көрініс есіне түскенде, Мұқан сол құрттың суын сорғандай жұтына бір тамсанды да, орнынан атып тұрып, жан-жағына қарады. Ол үлкен қаланың бірінің жатақханасында! – Есілді іздеп еді, Есіл де, әжесі де болмай шықты. Құрт берген Айсарының мейірімді үні құлағында тұрғандай болды. Еркелегенде әжесінің алдына отыра кететін әдетімен кереуетіне отыра кеткен еді. Қарсы алдындағы айнаға көзі түскенде бұйраланып өсіп қалған сақалын көрді.

– Қой, енді болмады, кеттім. Есілдің суынан бір шелек су ішпей мейірімім қанбас! – деді де, сақалын алып, цирк бастығына барып, ұзақ мерзімге рұқсат алды. Сөйтіп, Мұқан еліне қайтты.

– Цирк кісілері Нұрмағанбет палуанды күреске шақырып, ауылына хабар жіберген екен, ол Алатаудағы нағашысына кетіп қалыпты. – Олар Балуан Шолақты көруге ынтық болған екен, оның болмағанына қатты қынжылысты.

– Е, ақ патшаның палуаны Мұқанды неге шақырмайды. Белдерін бүктеп, қамшы етіп жіберсін, – деді, ауылдың жүген, құйысқан өретін мұртты ұстасы.

– Ой, тәйір-ай, бұлары Мұқанның ұстауына кел-мейтін ұсақ-түйектер шығар.

– Қайдағы ұсақ! Ішінде Мұқандай бір жарым келетін біреуі бар деп отыр ғой. Сонша бойды циркке суға бойлатқалы алып келді дейсің бе? Оның да өзінің сенген бірдеңесі бар біреу шығар.

– Мұны айтпаңдар. Бұл олармен күресуге қорқады, – деді жасынан қылжақтап бірге ескен құрдасы, – Мұқан ақ патшасыз жерде күреспейді. Мүйізді дәулермен күрескенде патша қасында тұрып: «Жығылсаң, айт-қанымды істемесең, басыңды кесем!» деп қорқытып жыққан көрінеді ғой.

– Әй, былшылдай бермесейші, құлағыңды жұлып қолыңа ұстатайын ба!?

– Әне, маған ғана шамасы келеді оның. Өзіне қалтамдағы тышқанымды қоя берейін бе... Нанбасаң өзің қолыңды сұғып қарашы, міне, шиқылдап тұр, – деп қалтасын Мұқанға қарай жақындатты.

– Сондай сөзіңді айтпашы, неге керек тышқанды айтып.

– Ендеше, дуанға ертіп жүр. Ана дәулерді жығып ақша алып бер маған, болмаса, бүгін қырманға барып бір дорба тышқан әкеліп сен жататын жерге қоя берем. Сөйтіп, сені еріксіз дуанға алып барам. Дуандағы палуанмен күрескің келмесе, шиқылдаған тышқанның ортасында жат.

– Қой деймін енді. Тышқаның құрысын!

– Қоймаймын, әй қатын, менің ат дорбамды алып берші. Қазір қырманға барып тышқан алып келейін, мен мұны ауылда босқа жүргізбеймін. Сондықтан барып күрессін. Маған қант-шайға ақша керек. Ана палуандарды жығып, ақша алып берсін. Оны істемесе баратын үйіңнің бәріне тышқанды қаптатып, жіберемін.

– Сен өйтіп мазалай берсең, құрдас Петроградқа кетіп қалмай ма?

– Е, мен оған бара алмай ма екем. Петроградтың сарайына бір қап тышқан апарып өргізіп жіберемін.

– Қарағым Мұқан, айтты-айтпады, осы ауылдан өрбіген баламыз болсаң да, алып күшіңді ел аузынан естіп қуанамыз. Белдескен палуандарды қалай жығатыныңды әлі көргеніміз жоқ. Сен дуандағы палуан-

– Менің куәліктерімді көрген соң бұлар күреспей қояды ғой.

– Тіпті қағазыңды көрсетпе, Мұқан Мүңайтпасов деп айтпайық, жай ел кісісі болып барып-ақ күрес.

– Онда француз күресін қайдан үйрендің дейді ғой.

– Осы бізге қазақша-ақ күресіп жығып берші. Соныңды көрсек те болады.

– Солай етуге болады. Маған саптама етік, шидем күпі тауып беріңдер. Өз киімімді көрген соң-ақ олар шектеле береді. Керектің бәрі табылып, көршілес ауылдың он шақты кісілері Мұқанды алып, дуанға жүріп кетті.

– Күпілі, дәу қара палуан дейді. Ол цирктегі дәулермен күресетін ойы бар екен. Бүгін шамасы келетінін байқап, сөйлесетін көрінеді. Жүріңдер, біз де сөйлес-кенін көрейік, – десіп біраз қалалық қазақтар да жөңкіліп келді.

– Бұған ауылдың палуаны тіркеле ме, француз кү-ресінің оқуын оқыған Мұқан сияқты дәулер болмаса.

– Ол неге келмейді екен?

– Ақ патша жібермейді дейді ғой. Болмаса осыдан бес-алты жыл бұрын кездескен татарға: «Елді сағындым, қайтам» деген екен, келді деген хабары естілмейді ғой. Ол келсе де бұлармен күреспейтін шығар.

– Әу, сіз бұларды қомсынасыз ба, әне бір Батум-скийдің бейнесі алаңғасар Алыбыңнан кем емес қой.

– Әй, тәйірі, сол неменің қардан қоқырайған денесі болмаса, боркемік, босбуын неме шығар деймін. Өйт-кені арбаңдап, қимылында икем жоқ.

– Бізге қазақша күресіп неге қызық көрсетпей-сіздер. Өздеріңе ақша керек болса, қазақша күресіңдер. Қатын-бала, шал-кемпір түгел келіп, мына аңырап тұр-ған циркті лық толтырар едік. Сендерге ақша да қап-қап болып түсер еді.

– Ол тілектеріңді орындауға Нұрмағанбет табылмай жатыр, ақсақал.

– Е, ол болмаса, елдің іші егіз емес пе? Нұрмағанбет жалғыз емес, Иманжүсіп бар, Мұратбек бар. Қартайыңқыраса да Ержан палуан бар. Мұқанды Петроградқа алдырып, ақ патша жібермей жатыр. Солардың басы қосылса өзіміз осындай бір цирк соғар едік, шіркін!

– «Е, ол мынау...» – дей берген құрдасының жанында отырған Мұқан, қалың киімінің сыртынан санын қысып жіберіп, өзіне қаратты.

– Үндеме! Сенің сан етіңді жұлып алып, шалбарыңның жыртындысына орап, қолыңа ұстатам, – деді Мұқан.

– Цирктің қожайыны, тамыр, бізбен сөйлесші. Біз-дің саған айтайық дегеніміз бар. Мына бір орынға отырып, тізеңді бүк, – деді, Мұқанның нағашысы Қали қарт.

– Тамыр, сен мына күпілі қазақты қара. Ол менің балам. Ауылда мал баққаннан басқаны көрмеген. Күші жоқ емес. Егер беретінің болса келісіп, уәдеңді берсең, бұл сенің барлық палуаныңмен қазақша күреседі. Ал жығылса, көк тиын сұрамаймыз, керек десең астыма мініп келген түйемді беріп кетем.

– Сен орысша сөйлейсің бе? – деді бастық.

– Не дейді, мынау? Сен ұғасың ба? – деп қасындағы құрдасына қарады Мұқан аңырғандай болып.

– Мен қайдан білейін, өзің білмесең, – деп бетіне қарап жымиды ол. Мұқан басқарушыға қарап, басын ақырын шайқады.

– Ол білмейді, білмейді, – десті, жамырай сөйлеп қасында отырғандар.

– Қазақша күреспен әр палуанды жыға қалған күнде бес сомнан ақша берейін, жығыса алмай кетсең үш сом берем. Ал жығылсаң, мына әкең айтқан, ештеңе дәметпе, – деді. Оған тілмаш арқылы сөйлесіп отырған ауыл палуаны көнбеді.

– Сенің он екі палуаның бар екен, онымен түгел күресем. Жықсам әрқайсына 25 сомнан ақша төле. Тағы да мына бүгінгі күресің сияқты, күніне біреумен күресіп уақыт созу болмасын, бір күнде-ақ күресіп, аяқтап кетем.

– Ол болмайды, – деп цирк бастығы шошып кетті. – Біздің цирктің күндік табысының өзі 25 сомнан артпайды. Оны саған беріп, топты жан аш отыра алмаймыз. Бірінші группадағы төрт палуанымыз ғана айына 25 сом алады. Ауылдан келген азамат, ақша табу оңай деп ойлама! – деді цирк басқарушысы күле сөйлеп.

– Мен алпыс сом үшін бұл сарайыңда он екі күн жүрмеймін. Онан да он екі қойымды аман қыстан шығарсам, 60 сомдық қозы туып береді. Палуандарыңның ұсқынын көрдім, күрестірмесеңіз ертең қайтам.

– Бұл бізді көрген соң, күреспей қалуды ойлап отыр. Шамасы, бұрын қазақша күресті де көрмеген біреу сияқты. Белгілі палуан болса қазақтар таныр еді ғой, мұны ешкім білмейді, – десіп, өзара әңгіме етісті. Мұқан олар-ға көз қиығын ызалана бір тастап қойды да:

– Біздің палуан жігіттің орыс тіліне түсінетіндей түрі бар ма деймін. Мыналарға «білдірермін» деп қалды ғой деп, ауыл кісілерінің бетіне қарады. Оған Мұқанның нағашысы:

– Қой, қарағым, жай айта салған сөзі болар, орыс тілін білсе озі сойлеспей ме, – деді қымтағандай болып.

– Әй, қайдам... – деп тілмаш оған иланбайтын пішінін көрсетті. Мұқан іштей палуандарды ұсақсынып, «Көптің алдында бұларды сойған лақтай көтеріп ұрып, беделін түсіру обал ғой» деп отыр. Сондықтан алым келісімін сылтауратып, күреспей кеткісі келіп еді. Олардың «қорқып отыр» дегеніне намыстанып, «бұларды бір емес екіден жығып, масқаралайын» деп бекінді де, келісімге келді.

– Әй, сенің күндік табысың 25 сом болса, мен күрескенім үшін түк те сұрамаймын. Тіпті жүз сом тапсаң да ақша бер демейін. Мына жұрт мен күресем дегенге келіп отыр. Егер де мен шындап күресетін болсам, халықтың бұдан да көп келетініне сенемін. Маған күн сайын түскен ақшаның жүз сомнан артығының жартысын ғана беріңдер. Ал оған қиянат жасап, ұрлық істеме. Кассаны тексеретін комиссия құрылсын. Ал мен осы он екі палуаныңыздың бірінен жығылсам тиын алмаймын. Егер екеуінен жығылсам мініп келген сегіз ат, төрт түйеміз бар, соларды түгел беріп кетем! – деді Мұқан.

– Ойпыр-ай, мына жайбасар, ауылға мені жаяу қайтаратын болды-ау, – деді құрдасы.

– Үндеме, түйеңе ақша артып қайтасың аман болса.

– Е, қызық енді болды. Ертең қазақша күресті көреміз. Нұрмағанбет болғанда жығатынына сөз жоқ еді, мұны кім білсін, әлі жас. Шолақтай тіс қаққан емес екен. Өзінің аты кім деді?

– Жайбасар деп отыр ғой қасында отырған жігіт.

– Ол құрдасы ма, әзіл айтар әзілкеш біреу ғой деймін. Әлгі шартта кім деп жазды екен. Сейітмұрат, сен алдыңғы жағында отырдың ғой, атын айтқанын естідің бе?

– Меніңше, онда жазғаны да өзінің аты емес. Оның атын айтқаны өте қызық болды. Ол алдымен менімен күресетін палуандарыңның атын жаз деді. Цирк басқарушы: Петро-Сибирский, Михаил-Шатинский, Замук-Батумский, Иван-Оралский деп тізді де;

– Ал өз атыңды айт! – дегенде, ол тілмашқа қарап:

– Бұлардың бәрі «ский» екен, мені де – Алыпсоқ Шидем-Күпінский деп жазсын, – деді. Шартқа солай деп жаза салды. Цирк адамдарына келушілер көбейсе болды. Бұл қазақ бізді жығады деп жүрген олар жоқ.

– Шіркін-ай, осындай уақытты Мұқан келер ме еді. Сыртынан атағын құшақтатқанша, бір келіп, жүзін көрсетсе қайтеді...

– Палуандар шықсын! Бізге ауылдан келген Алыпсоқты көрсет! – десіп шуласты. Оны көретін сағат та жетті.

– Бізге құдай көктен сұрағанымызды жерден беріп отыр. Мен цирк басқара жүріп, мұндай көрушінің көбейгенін көрген емеспін. Егер күнде осындай адам келетін болса мұны қыстай ұстар едім. Не пайда, жығу, жығылуға ынтыққан ел асығады. Ал алғашқы жетіні қалай да созуға тырысайық. Қазақ күресінде шалып жығу деген болады, оны істемеуге келісті. Орыстың жата қалып ататыны болмауын да тіледі. Тек күштерің басым болды екен деп, ұстасқан жерден алып ұрмай, уақыттың созылуын, ертеңге қалдыруды ойлаңдар. Өңештеріңді жібітетін цирктің түсімі көбейсе, өз бақыттарың үшін екенін өздерің білесің. Меніңше, ол ауылдан келмей, қала ішінің адамы болса, осы қазақты спорт мектебінен шыққан кісі дер едім. Орыс тілін білмейді екен деп, ұят сөздерді де айтпаңдар, орыс тілін түсіне ме деп қалдым. Өйткені орыстардың өзі түсіне бер-мейтін цирктік жаңа сөздерді тілмаш қазақша айта алмай отырғанда ол «түсіндім» деп қолын сілтеп отырды. Нағыз аңғырт біреу болмас ол. Олай болса, байқау керек. Бұл жай қазақ болмай, баяғы Поддубныйға серік болған Черный Иван болып жүрмесін. Оны осы қырдың даласынан келген деп естуші ем. Оған кезіксең сақалдарыңды сипай бер.

– Черный Иван... – десіп, бәрі де таңырқасты. – Қой, ол шетелге кеткен топта болатын. Мен Москвадан шыққан бір газеттен жаздың аяқ кезінде оқыдым. Ол қазақ болмауы керек.

– Оны мен де танимын, – деді Дмитрий Томский.

– Мен де жақсы танимын, – деді Черный Замук-Батумский.

– Айтпақшы, Замук, сен Иванмен күрестім дейтін едің, сол Қара Иван емес пе өзі? Ол сары Иваннан қалай?

– Ол қара, сары Иван дегендердің түсі болмаса, күші бір шайтанның баласындай, – деп жаратпаған пішінмен міңгірледі. Өйтетіні бұл Мұқаннан екі рет жығылған палуан болатын.

– Дмитрий, сен қайдан көріп жүрсің оны? Күрес-тің бе?

– Күрескенім жоқ. Біз мектеп бітіріп, тәжірибе жұмысына шыққанда олар Харьковте күресіп жатыр екен. Бізді солардың сынағынан өткізгенде, менің жетекшім Черный Иван болған. Қайда, ол тұлғасына адам таң қалатын палуан... Мынауың оның тырнағына да тұрмайды.

– Қой енді, ол болмаса болмай-ақ қойсын. Менің тануымша бұл қазақты сендер лақтырып тастай салатын сыраның шөлмегі емес, байқаңдар, – деді.

– Қара Иван болып сорлап қалмасақ болды. Неше күнге созып жықсақ та ерік бізде ғой, – деген палуандардың үміті бір түрлі күдіктілеу болып қалды.

– Мынаның аяғы бала кезінен ширап, жылдам басатын болыпты. Тегі, жығатын шығар, құлшынып кетті, – деді құрдасы.

– Әне, бұлшық еті темірді жарғандай, бұл қайдағы ауылдан келген адам болсын! – деді, цирк палуанының жанында тұрған басқарушы. Күресетін уақыт 40 минут, орыңдайтыны қазақ күресі екені жарияланды.

– Әй, тілмаш, мынаған мен қазақ күресінің тәртібін айтам, әбден түсіндірген көрсеткенді бұзса маған өкпелемесін. Палуан, әлі, асықпа! Қолыңды ербеңдетіп қайтесің, ұстай алсаң менің белім еркін тиеді қолына. Өзің қолыңды маған бер, – деп, екі білегін сыға ұстап, өзінің белбеуін екі бүйірінен сығымдата оған ұстатты. Сөйтіп оның белбеуінен өзі ұстап, бүйірін қусыра өзіне қарай бір тартты да, қайта кейін итеріп қойып:

– Мынауың бос. Міне, менікіндей етіп, беліңді қатты бу. Ұстасқанда белбеуің бос болса, беліңді қиып кетеді. Нанды содан тауып жеп жүрген саған ол бел ертең де керек. Түсіндің бе? Жақсылап түсіндір, тілмаш. Өзің божыратып сөйлейсің, орысша аз білесің бе, әлде менің айтқаныма түсінбейсің бе? – деп, тілмашты да кекеп қойды.

– Жайың қалай? – деп басқарушы иегін қақты.

– Ештеме емес, бірақ...

– Бірағың не?

– Бұрын күреспеген соң...

– Мынау үйретіп жатыр ғой. Арбасын өзі соғып мінетін ұстаға кездессең керек!..

– Әй, бір аяғыңды алға бас, былай! – деп балтырын бүре өзіне қарай күйрете тартып қойды да, тілмашқа: – бұған айт, орысша күрес араластырам деп жерге аунамасын. Онда мұрнын бұзып алады! – деп кейін шегі-ніңкіреп барып, палуанға қарады.

– Тезірек ұстас, тойға ертіп келген балаңдай баптап кеттің ғой, – деген біреудің асыққан даусы шықты. Оған қобалжыған Мұқан болмады. Шолақ шекпенінің жеңін сыбанып тұрып:

– Әй, тәйірі, несіне асығасыңдар, ұстасатын кісіні ұстап көріп жатырмын. Бұл да қыздардың шиден істеген қуыршағы емес сияқты. Не боларын кім білсін...

– Шырағым Алыпсоқ, бұл қай ермегің? Болдырсайшы, – десті.

– Әй, ағалар-ай, болдыра алмай жүрмін ғой, – деді ұстаса жүріп.

– Болмай жүрген түгі жоқ, өзің ойынға айналдырып жүрсің.

– Ағайын-ай, қинадыңдар-ау, сиыныңдаршы ару-аққа...

– Мынауың өлтіретін болды, бүйткен күресі құрысын, – деді әлсірей бастаған Митя, Мұқанның ұстап тұрған бір қолын босатуды сұрап.

– Әй, тілмаш, мынау не деп тұр өзі? Мен жығыспай босатпаймын.

– Мен мұндай күреспен қайта күресуші болмаспын, – деді Митя. Оны комиссия қабыл етіп, бірінші пар жұмысын бітірді. Екінші палуанды үш минут ішінде жықты да, Мұқан киімін киіп, цирктен кетіп қалды.

– Алыпсоқ Шидем-Күпінский азамат, сен кімсің? Шыныңды айт. Сен орыс тілін де білесің, тілмашсыз өзің сөйле. Бізді енді алдама, – деді.

– Әй, мынауың не деп отыр, түсіндірші? – деп тілмашты іздеді. Ол жоқ еді. Мұқанды сынамақ болып, тілмашты жорта қасындағы бөлмеге отырғызып қойған екен, амалы жоқ, алып келді. Сөз қайтадан қазақшаланды.

– Жо-жоқ, бұйырмасын, түсінсем неге сөйлемейін. Атым да сол, өзім де осы отырғаным. Әкемді көріп отырсыңдар ғой, анау, күнде келіп жүрген қара шал. (Онысы нағашысы Қали болатын.)

– Қой, айта көрме, уәде – уәде, «құдайдың атымен» екі сөйлемеймін. Ақ кағазға бармағымды бір басқан соң, айтқанымда тұрам. Ақша түспесе түктің керегі жоқ. Палуаныңның екеуі жығылды ғой, енді қалғандарының бірінен жығылсам көлігімді берем де кетем. Бүгін нешеуімен күрестіресің, оны өзің біл. Бүгін жығып шықсам, ертең ақша бер. Қалада ішетін ас, көлік шөбі сатулы екенін білесің, теңге керек болып жатыр. Не де болса бір күнде болсын деп едім, оған өзің болмай, созып отырсың. Тағы да жоқты сылтау етіп, күнде күрестің жобасын қысқартып жүрме. Біз, қазақ, мал баққан ел екенін өзің білетін шығарсың, ауылда малымыз бар, таситын шөбіміз бар. Алда разы болсын, бізді бөгеме, – деп шартты қайта жасау туралы сөзді орындамай қойды.

– Апылсоқ мырза, атың бұл емес, өзің айтпаған соң амал қанша, солай атай береміз де. Кеше бір үйде қонақта болып, сен туралы әңгіме болғанда, сол үйдің баласы: «Ол жасырынып жүрген Мұқан Мұңайтпасов» деп еді, әкесі: «Сен қайдан білесің оны? Ол елге келген жоқ!» деп жекіп тастады. Содан кейін сенің кім екеніңді білмей дал болдық. Шамасы, біз білмейтін қазақтың белгілі адамы көп сияқты. Ел болған соң солай болады да. Енді тілегіміз мынау: шаруаң жағынан асығыс болсаң, мына қартты ауылға қайтара тұрып, өзің біраз күнге тағы қалуыңды сұраймыз.

– Өзің білесің. Жауап бер, – десті.

– Мен французша күресті білмеймін ғой.

– Білетініңе біздің шегіміз болмай отыр. Тіпті білмеген күнде, білмейтін күреспен біз де күресіп жығылдық, азар болса, сен де солай боларсың.

– Мен қандай күрес болса да жығылғым келмейді. Жарайды, ойласып, ертең циркке келіп өзім айтайын, – деді. Ас пісіп, адамдар ас ішуге бөлінгенде, Мұқанды палуандар өз бөлмелеріне алып кетті.

– Мұндайды ішіп корген емеспін, маған қымыз керек, – деді.

– Енді мына шөлмектерді өзім қарап, бұйырған бірін ішейін. Сендер маған тәттісін айтыңдар, – деп бес жұлдызды коньякті қолына ұстады. – Осының шөлмегі әдемі екен, сірә тәтті болар, – деді.

– Дәл таптың, оның ішіндегі қант қосқан су, – деп тілмаш қулана күлді. Цирк бастығы рюмка ұсынып еді, Мұқан сорпа кесе алдырып, – мен қымыз ішіп үйренген адаммын, толтырып бір-ақ құй, тәтті деп отыр ғой мынау, – деді. 60 градустық шарапты сіміріп жіберіп, басынан тастамай отырған түлкі тымағын жұлып алды да:

– Бала, алдаған екенсің, мұның ішіне қант қосылмапты, – деп үлкендеу шанышқыны алып, кесек етті көмейлете ұрып жіберді.

– Осындай да ауыл адамы бола ма екен? – деп, бас-қарушы күліп жіберді. Бірақ Мұқан шарап ішуді қайталамады.

– Әй, тамыр, мен саған қазақша күресті үйретіп едім ғой, сен французша күресті үйрет. Белбеусіз сені қалай ұстап жығам? Судан шыққан балық сияқты жылмаңдап тұрсың?..

– Сен білмесең де, сені жығам деген ой менде жоқ... Оған дәмеленіп те тұрғам жоқ.

– Бол, бол, баста! Қалай өзі, маған не істейсің?

– Мынау, бір ұрып құлатқаны ма? Тегі, күші көп болса да, әдісін білмеген соң қиын екен ғой, – деп шуласты жұрт.

– Классикалық жығыс! – деді төреші.

– Өзі үйреткен әдіспен жықтым, мұндай күресті кім көрген, – деді Мұқан.

– Мыналардың әдісін әбден біліп алды, – деп күңкілдесті көрушілер. Сегіз палуан жығылып, Черный Замук алаңға шыққанда, Мұқан қыңырлау тұрып, көз қиығын салды да:

– Мұнымен ең соңынан күресем, – деді. Оның денесі Мұқаннан бір жарым есеге жақын ірі еді.

– Осыдан қауіптенеді білем, – деді. Оны елең қылған Мұқан болмай, басқаларымен күресе берді.

– Палуан, бүгін кешігіп келдің, күнде ерте келетін едің, – десіп, таяу отырғандар жайын сұрады.

– Өзім тымауратып, басым ауырған соң, бүгін келмей-ақ қояйын деп едім, мына қара дәуден қорықты деп айта ма деп, ұялғанымнан келдім, – дей салды.

– Әнеугүні қазақша күрескенде осыны тез-ақ жықтың. Соны қазақ күресінің әдісін білмегендіктен жығылды деушілер болды. Ал, сен мынау күрестің әдісін білмей де жығып жатырсың. Бізше әдістің тетігі күш сияқты. Осы дәу қараның күші өзіңнен қалай, көп пе?

– Ойбой, мұның теңдесі жоқ палуан ғой. Әнеугүні аруақтар жар болып жығып едім. Бүгін қайдам... – деп, Мұқан қорыққан кейіп көрсетті

– Аллажар болсын, шырағым! Сескенбе, күшің басым екенін осы цирктің өз адамдары айтып, ауыздарының суы құрып жүр. Құдай біледі, жығасың, – десіп, қарттар сүйеу бергендей сөздерін айтысты.

– Сен түсіңде менің ағам Ванядан екі жығылып, масқаңды алдырып едің. Мұнда келіп менен жығылғанын ұят емес пе, – деді, жығыс кешірімін сұрап, қол алысып тұрғанда, орысша болбырата сөйлеп. Черный Замук еңкейе қарап;

– О, Ваня... бауырым, сені көрген бақытты күнім осы екен ғой, – деп қанатын жая, құшағына алды.

– Мінәйім, Қажекеңнің қабірінің басына барып, шай қайнатып ішіп, қабіріне гүл қойып жүрген орыстың кім екенін білдіңдер ме? – деді.

– Күрес французша болады, – деді комиссия.

– Мен Жапон күресі «Жиб-жицамен» күресем, – деді Сар-Кек-Ки. Бұл күресте ешбір ереже жоқ, палуандар кез келген жерінен ұстап, шамасы келсе жұлып тастай беру болатын.

– Иван-Корень, сен жапондарға жақынсың ғой, мынаның айтып тұрған күресін білетін шығарсың, сен күрес, – деді жат күрестің жайын білмеген Қажымұ-қан.

– Айта көрме, таласқан иттей жараланып кім жатсын, мен күреспеймін, – деді сахалиндік Иван.

– Мен «Жиб-жицадан» басқа күреспен күрес-пеймін. Орыс палуандары күреспесе, бәйгені шаппай алам, жеңіс менікі, – деп Сар-Кек-Ки қасарып отырып алды. Қыңырайын жерге қарап отырған түріне үңіліп біраз тұрды да, аузына алақан толтыра салған насыбайын жерге қатаңырақ түкіріп:

– Жаз мені, иттің күресі болса да күрестім, – деді Қажымұқан.

– Шық бері. Өлдің ғой байғұс! – деген ащы дауыс цирк ішін жаңғыртып жіберді. Тәртіпшінің үсті-үстіне шырылдап ысқырғаны Сар-Кек-Киге тап берген орыс палуандарының жолын бөгеді.

– Қайда барасыңдар?

– Қарғыс атқан ит, адамымызды өлтіресің бе?

– Күрестің ережесі сол! Шамасы келсе, ол да соның істегенін істесін. Тәртіпті бұзбай, орындарыңа барып отырыңдар! – деп басқарушы зілдене сөйлеп, түсін суытты. Шабынған арыстандай үш палуан білек түріп сыбанған күйінде тұрып қалды да:

– Иттің қолын енді денеге тигізбе! – деді ашулы үнмен.

– Тойға келіңдер, туысқандар! Дуня, Якуб қартты шақыр.

– Дәулер-ау, бұларың немене?

– Той. Мына, Черный Иванды көптен күтіп жатыр едік, енді елге қайтар алдында жол ашарымыз.

– Бұл палуанның аты Қажымұқан емес пе?

– Бұрын біз Черный Иван дейтін едік, сіз айтып тұрған атты Стамбулдан тауып алды, басына түскен жара осының қырсығы.

– Сәлем! – деп қылмаңдайды қыздар, беттеріне қараған жігітке.

– Сәлемет болыңдар, сұлулар! Суды неге шашасыңдар?

– Неге қарамайсың?

– Сендерден сұлу суға қарап тұрмын.

– Су бізден сұлу ма?

– Сұлу. Судың ағысы сендердің жүрістеріңдей қисық емес

– Біздің жүрісіміз қисық па екен?

– Қисық болмаса, менің үстіме қайдан келе қойдыңдар? Екі қыз сықылықтап күліп, ораған жібектерін жазып жіберді. Еліктей жұмырланған сұлу мойындарындағы моншақтар суға шағылысып, үлбіреген тамағы, маржандай ақ тістері, гүлдей қызарған еріндері айқын көрініп, Мұқанды еліктіргендей болды.

– Торғынмен оралған тамақтарың әдемі екен, ондай сүйкімді тамақтан сүюге де болады...

– Біз саған сүйгізіп, тамағымызды арамдамаймыз.

– Менің аузым арам ба?

– Арам. Сені кәпір болған түрік дейді, рас па?

– Ол өтірік. Мен кәпір емес, мұсылманмын. Түрік емес, қазақпын. Сендерге мені «кәпір» деп кім айтты?

– Білетін кісілер айтты. Біз сені осы бақтың ішінен күнде көреміз. Қызығамыз. Білетін кісілерден сұрасақ солай дейді.

– Сендер қайда тұрасыңдар?

– Алдыңдағы ашық тұрған терезені көресің бе?

– Иә.

– Сол үйде тұрамыз. Үйге жүріп, қонақ бол.

– Мен үйлеріңе бармаймын.

– Неге?

– Мен Стамбулға қонаққа келгенім жоқ, күрескелі келдім. Күрес біткен соң қайтамын.

– Қайда?

– Ресейге.

– Ресейде кәпірлер тұрады, бізде қал.

– Сендер білмей айтасыңдар. Ресейде кәпір жоқ, орыстар бар. Олар жақсы адамдар. Сендер мені кәпір деген адамдарды осы араға ертіп келіңдерші.

– Оны қайтесің?

– Мына суға тұмсығын батырам! Қайтып ондай сөзді айтпайтын болады.

– Менің қымбаттым – қыз емес, туған елімнің топырағы, – деді Мұқан.

– Бұл барлық мұсылмандардың мешіттерінің анасы. Бұған кірген кісі «қажы» болады. Енді сен Қажы-мұқан болдың, – деп басына шашақты қызыл тақия кигізіп, тақиялы суретін газетке басып шығарды. Содан қасындағы жолдастары күлкі етіп, Қажымұқан атап кетті. Оған шейін Мұқанның өзінің де, әкесінін де аты аталмай, басқа жанама атпен аталып жүріпті. Өзімен көп жыл жолдас болған Кореньнің айтқан әңгімесі де сол.

– Енді Жапонияға барамыз ба?

– Жоқ, –деді Қажымұқан, сарқа ішкен саптыаяғын төңкеріп тастап. – Мен Дубныймен Лондонға баратын едім. Мені одан айырған кемемен жүре алмайтыным. Мінсем жүрегім лоблиды. Жапонмен аралықта үлкен теңіз бар екен. Олардың маған ұсынатын басын Харбинде мұжыдым, енді бармаймын. Елді сағындым. Енді елге қайтайық. Жер жүзінің біраз жерін араладық. Туған топырағымыздан, Россиядан әсем елді еш жерде көргенім жоқ.

– Дұрыс айтасың, бауырым. Жердің көріктісі, елдің мейірімдісі өз Отанымызда. Солармен бірге жасап, өмір өткізгеннің арманы жоқ. Орынбор қаласы циркті шақырып, қағаз келіп жатыр, соған барайық, – деді Корень.

– Тойларың тойға ұласып, сапарларың қайырлы болсын! – деді Якуб палуандардың әзіл араласқан қызық әңгімелеріне мейірі қанғандай.

– Әй, гражданин, Құттыбай мырзаның қорасы осы ма? – деді, қара терге батып, шөмеленген қарды сүргі-мен кең қорадан шығарып бара жатқан жалшыға.

– Ей, сендер не ғып ырсылдап жатырсыңдар? – деді жалшыларға жақындап келіп.

– Мырза, көрмей тұрсыз ба?

– Көргенде бас-аяғын кессе бір қазан ет, арық тулақты сүйреп тастай алмай жатқандарың ұят емес пе?

– Әрине, мырзаларға солай көрінеді ғой. Сіздер етті ғана білесіздер. Аттың салмағын көтерген кісі ғана біледі!

– Бұлардың сөзін қайтесің, сен барып күректі әкел, қарды қазып алайық, – деді екінші жалшы, қасқыр ішікті, қара қалпақтыға ашулы көзінің қиығымен қарап. Бір жалшы жабысқан қарын қағынып, қораға қарай қарға батпаған атты бұрды.

– Әй, тоқта! Сүргіңді ағытып, тақтаңды қардың үстіне көлденең сал. Күрекке әуре болып қайтесің, – деді бейтаныс кісі.

– Неге, мырза?

– Әй, қайтесің, мырза-сырзаны. Мен атыңды шығарып берсем болғаны емес пе?! Қарға аяғым батпайтындай етіп тақтайыңды тасташы. Неге екенін саған көрсетейін.

– Әлпеті аю сияқты, не қылған неме, қайдан келіп тұр осында? – деп күңгірлеп қойды. Аты батпағаны, не кетерін, не тақтай берерін білмей қалды.

– Ей, ағыт деймін, тақтайды!

– Қатып қалған қайыс шешіле қоя ма, мырза, барып күрек алып келем..

– Ой, тәйірі... күрек, күрек.. Былай әкелмейсің бе? – деп сүргі тақтайды бір қолымен ұстап қарға батқан атқа қарай сілкіп жіберді. Бала сүйреген ит шанадай сырғып, төрт тағандаған сүргі тақтай басын ұстап тұрған адамымен қоса үйінді қарды түрілте, жиектей келіп шоңқиды. Батқан атқа жақындатып, көлденең тастады да, аттың жалқұйрығынан ұстап, «њап!» деп бір жұлғанда, қарға қарны кептеліп тұрған атты қазықтай суырып алып, қардың етегіне домалатып жіберді. Шығамын деп шапшып булығып қалған ат, тұяғы қатты жерге тиген соң тұрып сілкінді де, жақындағы атқа қарап оқыранды. Екі жалшы түс көрген кісідей біріне-бірі қарап, үнсіз таңырқап, белгісіз кісінің бетіне қарады. Аттарының делбесін ұстап жатып:

– Мырза, сандығыңыз далада қалды ма?

– Иә.

– Біреу іліп кетіп жүрмесе игі еді. Бұл көшенің бейсауат қалған сандығын қымқырып кететін балалары аз емес...

– Іліп кететін балалар сен екеуіңдей болса, қанша жерге апарар дейсің. Оның ішінде кіші-гірім аттай салмақ бар.

– Жігіттер, сұмдық... Не тажал, не мәді, әйтеуір, екеуінің біреуі. Солардан басқаға бейнесі ұқсамайтын біреу келді, – деп, қораның ішіндегі қар күреп, қырбық сыпырып жүрген жігіттерге үрейлене сөйледі:

– О, немене?

– Несін сұрайсың... Дәу!

– Не деп шатасып тұрсыңдар! Көздеріңе бірдеңе елестеген бе? Осы заманда дәу болушы ма еді?

– Әне, әне! Кірді қораға.

– Япыр-ай, мынауың жай емес екен! Қолындағы сандығының өзі бір шананың жүгі ғой. Қалай өзі, тіл қата ма, сөйлестіңдер ме? Кім екен?

– Сөйлестік.

– Тілі қандай, кәдімгі адамша сөйлей ме?

– Орыс тілін араластырып қазақша сөйледі.

– Ендеше, татар екен ғой.., – Білмедік, кім екенін түсіне де көз тоқтатып қарай алғанымыз жоқ. Шұнақ ешкідей құлағы бүріскен, ерні жырым-жырым біреу. Киіміне қарап мырза деп едік, көтеріп жүрген сандығына қарап, кім екенін де түсінбей қалдық...

– Ал дәу екенін қайдан біле қалдыңдар?

– Ойбай-ау, мынау ат қарға батып қалмады ма... Арқасы әрең көрініп тұрған атты, жаңқадай, саусағының ұшымен іліп, қатты жерге лақтырып жіберді.

– Атты лақтырып жіберді дейді?!

– Атың түгіл, түйеңді түйме ғұрлы көретін түрі жоқ! Біз оны не тажал, не мәді деп жай айтып тұр дейсіңдер ме?..

– Ал сөйлессеңдер не айтты?

– Құнарлы ештеңе айтқан жоқ. Маңқалау ма, қалай?.. Ыңыранған арыстандай үні бір түрлі шығады. Тек мынау, әрі шығып бара жатқанда: «Құттыбай мырзаның қорасы осы ма?» деді. Мен бетіне де анық, назар салмай, асығып кетіп қалдым. Аттың-қарға батқанын көріп, өзі барды да, менің сүргімді аяғының астына салып, атты шығарып берді.

– Е, іштен келген, (Россиядан) мырзаның достарының бірі-дағы...

– Жоқ, мырза болса, ат түгіл адам өліп жатса да мойын бұрар ма? Мынадай дәу сандықты қолына ұстап жүрген қай мырзаны көрдің?

– Рас-ау, өзі... Мырза болса, қарға батпақ түгіл, қанға батып жатса да аттап кете бермей ме? Бұл жай адамның біреуі шығар.

– Онда кім болды екен? Мырзаның үйіне барып кіріп те кетті. Жай-жапсарын да сұрай алмай қалдық-ау.

– Бәйбіше, Құттыбай мырза үйде ме? – дейді гүріл-деген бір үн.

– Мырза! – деді ащы дауыспен, оянғанына көп уақыт болса да, тұруға еріншек тартып жатқан Құттыбайға.

– Немене? – деп, ол да үрейленген әйелге қарады.

– Келді.

– Кім?

– Қара қалпақ қасқыр... бір...

– Не деп шатып тұрсың?! – деп, мырза басын көтер-ді. Әйел қайтарып сөз айтпай, сырғып, мырзаның есігі-нен шығып бәйбішенің бөлмесіне кіріп кетті. Мырза:

– Не дейді бұл малғұн. Қалпағы не, қасқыры не мұның?.. – деп асығып шалбарын киіп жатты. Даладан қар күреуге көмектесіп жатқан байдың күтушісі «дәуді» көруге асыға үйге келіп еді. Ауыз үйде тұрған қонақты киім шешетін бөлмеге алып кіріп:

– Киіміңізді шешіңіз, мырза, мен қожайынға хабарлайын, – деп шығып кетті.

– Сен неме, қайда жүресің өзің? Үйге біреу кіріп кетті деп үрейлендірді ғой, әлгі күң, – деп жекіген байдың зілді үні шықты.

– Мен қар күреп жатыр едім, мырза. Сізді сұрап, қара қалпақты, қасқыр ішікті бір мырза келді. Сол кісіні айтқан шығар.

– Е, қасқыр ішікті дейді?.. Қайдан келіпті?

– Оншалығын білмедім, мырза, әйтеуір, киім киісі іштен келетін қонақтар сияқты.

– Ендеше, онан несіне шошынып жүр? Үйге кір-гіздің бе, жүгі бар ма екен?

– Бәрекелде, сөз осылай болсын-дағы! Әлгі біреу үрейлендіріп, асығып киімімді кие алмап едім. Киініп, беті-қолымды жуғанша іштен келгендер кіретін қонақ үйге кіргізе бер, – деп мырза бөлмесіне қайта кіріп кетті.

– Ассалаумағалайкум! – деді.

– Саумысың, Құттыбай мырза? Бұрын көрмеген соң танымай тұрған да боларсың, қолыңды алып сәлем-десіп тұрған Россияның дүниежүзілік палуаны Қажымұкан Мұңайтпасов.

– Шырағым, болыс, патшаның бұйрығы деп алым-салықты көп жинап жібердіңдер. Патшамыз мұнша ақша мен қойды қайтеді екен? – дейді, Сарытеректің ақсақалы, елдің күйзеле бастағанын аңғарта сөйлеп. Болыс іркілмей жауап берді:

– Ақсақал, патшаға қанша қой, қанша ақша болса да көптік қылмайды. Петрборда Қажымұқан деген қазақтың бір палуаны бар көрінеді. Соның бір өзіне күніне бес қой әзер ас болатын көрінеді. Оған не шақ келсін! Соған беріп жатса керек.

– Астапыралла!.. Есітпеген елде көп деген осы-ау... Сонда жылына 1 800 қой жеген болды ма?

– Екі мыңға жуық қой ғой!

– Әй, қарағым, қайдан білейін!.. Петрборда палуанның бары рас та шығар. Бір ауылнайдың малын бір палуанға сойып беріп, патша ағзам көже қатықсыз отырмаған шығар. Ол түгіл, Қасқырбай бидің өзі елден алып, елуден астам қой сойды. Елдің еркесі палуан, батыр жесе, ғалым, ақындар жесе далаға кетпес еді. Қайдам, қарағым... – дейді ақсақал күмәнді күлкімен.

– Палуан, көп жыл Россияда жүрсеңіз де, ел кәдесін ұмытпаған шығарсыз. Бас бермеді демессіз, мырзаның азынаулақ төл малы елде болады. Базардан алайын дегеніне, аяз сорған малдың еті не болады деп, мен алдырмадым. Соғымның мезгілі ғой, бұйырғаны алдыңыз-ға келді, алыңыз, – деді сыйлы қарттың бірі.

– Мырза, жиырма төрт жыл шетте жүріп, арақ-шарапқа аузы тиіп үйренбеді деймісіз? Палуанға беретінің болса бізден именбей бере бер, ас алдында жұтып отырсын, – деді қарттың тағы бірі.

– Мырза, мен жиырма төрт жыл шетте жүріп, тұңғыш рет сенің үйіңе кіріп отырмын. Бұл – екі мүшел бір азаматтың кемеліне келген жасы. Күз өтіп қыс түс-кендей, қыс өтіп көк шыққандай, біраз кісі дүниеден өтіп, түтінін баласы түтетіп отыр. Соның бірі өзіңсің. Сәкеңнің қайтыс болғанын осыдан жеті жыл бұрын естіп едім. Арағыңды қоя тұрып, марқұмның аруағына біреуі құран оқып жіберсін, оның көптігі болмас.

– Шырағым-ай, бұл қайдан ойыңа түсе қалды?.. Бүгін күннің өзі жұма еді, аталы сөз болды ғой өзі, – десіп қарттар орындарынан бір қозғалып алды.

– Молда, құран оқып жібер, – деп Құттыбай сыпайы киінген Жантайға қарап еді, ол шөкелеп отыра қалды да «ағузыны» соза жөнелді. Құран аяқталып бет сипасқан соң:

– Мырза, тағы бір тілегім бар, ойымды да ас бетінен дастарқан ашылмай тұрғанда айтайын, мен жейін десем, тайың мен қойыңның етін қосып ассаң да жұмырыма жұғын болмайды. Жемейін десем, жай кісінің ішетін асы маған қанағат. Осы Қызылжардың ауласының қарын бір кезде мен де күреп едім. Енді мына қораңды күреп қарын аршыған жігіттерің мені «мырза» десіп танымай жүр. Басымнан өткен өмір ғой. Ол байғұстар мырзасының үстіне басып кіруге именеді. Қайдан білсін, қасқыр ішік, түбіт қалпақ киген соң, мырзаның бірі деп ойлайды. Құттыбай тұрғанда құдайдың есепсіз беретін мырзалығы бар ма?

– Рас айтасың, палуан, құдайдың бергені де, шырағым... Шүкір, шүкір... – деді Жантай сақалын сипап, мырзаға көзінің астымен қарап қойып.

– Иә, құдай берген мырза, құлашыңды кең жаз! Сол мені мырза деп жүрген жігіттеріңді осында түгел шақыр. Сәкеңе құран оқып жейтін асты, солар менімен бірге отырып жесін, қасқыр ішіктің Қажымұқан екенін, шын мырзаның Құттыбай екенін білсін. Мені келіп көруге де, еркін сөйлесуге де бата алмай жүр ғой, ол байғұстар.

– Палуан, олар астан кенде емес. Біз солардан артылғанын жеп отырмыз. Ертең олардың жатақханасына барып, өз алдына әңгімелесерміз. Әлгі, патшаның сарайында болғаныңды айтшы... Аяусыз-ақ алтынмен аптап, күміспен күптеген шығар, ә... Уа, шіркін... патша ағзамның сарайынан не алды дейсің... Оның сарайының қақпасын көрудің өзі қандай мәртебе десеңші! – деп, бет-әлпетінен әлдеқандай арманның желі ескендей, Құттыбай астаудағы асты палуанға қарай ұсына берді.

– Өй, Құттыбай, осыдан жиырма алты жыл бұрын сенің көршің Масликовтың шөбін әкелем деп, ақ боранда аты өліп, маған жаяу шана сүйреттіріп, атты төлетем деп мені полицмейстерге алып баратынында сен айдарың алынбаған жас бала едің. Көпшілік аттың құнын төлегелі ақша жинап жатқанда Хұсайын қарт төренің қасында тұрған әкеңе: «Уа, шырағым Сәкенжан, мына бір балаға Көкшетаудың шыңындай сор бергендей, күшті де қоса берген екен. Сонысына сүйсінген көпшілік аттан келген ауыртпалықты көтеріп әкетуге қам жасап жатыр. Төлебай Жомарт жалғыз атын аяғын ит қапқан дуанға бергендіктен аты шыққан екен. Саған жеке төлеп жібер демейік, көпшіліктен қалмаңыз» дегені есіңде ме?

– Иә, ол есімде.

– Сонда Сәкең марқұм қалтасынан бірдеңені алып, саған жылу жинаушыға апарып бер деп еді, есіңде болса сол қанша ақша еді?

– Онысын ұмытып қалыппын, – деп Құттыбай күмілжіді.

– Онда Құтташ жас еді ғой. Бір жігіттің өмірі өткендей уақыт өткен екен, ұсақ-түйек мырзаның есінде тұра ма?.. – деп Құттыбайға таяу отырған шал, селбіреген сұйық сақалын саусағына қыстыра сипай көзін жұмды.

– Мырза, ұмытқан екенсің, есіңе түсірейін: қолыңа ұстап, Хұсайын қартқа бергенің он бес тиын болатын. Сонда ол бетіңе қарап тұрып: «Балам, жинаушы Жағыпар да бес сом беріп еді, мырзалығың осы болса, әкеңе апарып бере ғой, шылым алып шексін. Онсыз да бір аттың құнына осы жұрттың жиғаны жетер!» деп бетін сенен бұрып алған болатын. Мен мұнда қонатын үй таппай келгенім жоқ. Масликовтың дауынан айырып ал-ған жұрттың көбі тірі. Онда үлкен кісінің қолы қысып тұрған сені аяп та едім. Енді еркі өзіне тигенде бір көрейін деп келіп отырмын.

– Иә, Сәкең марқұмның жоқ жерде тарыла қалатын мінезі болатын. Кейде көлдей шалқып, Омбы, Орынбордан келген біреулерге ақшаны аямай құшақтатып-ақ жібере салатын. Болмаса, сол атты түгел төлеу-ге де құдіреті келер еді ғой, – деп, ет турап отырған жұпыны киімді қарт, майлы жаяның бір жапырақ, етін аузына тастап жіберді. Аузындағыны тамсана жұтып жіберді де: – Шырағым Қажымұқан, Құтташтың қолы ашық, құдай беретінін тоқтатпасын, талай кісінің мұқтажына жарап жатыр, – деп мырзаға көз қиығын бір тастап қойды.

– Менің айтайын дегенім ол емес, мырзадан дүние сұрағалы отырғаным жоқ. Осы есіктің алдын сықырлата басып, қырау басқан терезеден сығалап жүрген адамдар көп. Шамасы, жалшы жігіттер болар, Мен кеткенде Масликовте жалшы болып жүретін Сергей мен Сейілбектің осы қорадан төбесін көрдім. Бәрі де мені көргісі келетін шығар. Оларды аяздаған сиырдай сықырлатып қоймай, үйге кіргіздіріңіз. Осы тамақ бәрі-мізге де жетеді, тіршіліктің арқасында дидарласайық. Патшаның, оның уәзірлерінің үйінде көрген тамашамды мен айтып берейін, олар құлақтарымен естісін.

– Ол кім өзі, есік алдында жүрген? – деп мырза есік жактағыларға қарады.

– Кім дерің бар ма, «патшаның палуанын көреміз» деп, өзіміздің жігіттер топ-тобымен қайта-қайта келді. Қараңғы қоралардан сан адам келіп, есік-терезеден сығалаумен жүр. Есікті іліп, алдына кісі қойып отырмыз. Болмаса үйге еріксіз лап бергелі тұр.

– Мырза, кіргіз соларды. Солардың топырлауынан именіп, далаға шыға алмай отырмын.

– Үйге дүметпей-ақ, ертең ортасына бармайсыз ба?

– Мен үйіңе қыстағалы келгенім жоқ, ертең кетем. Қазір кіргіз. Болмаса асыңды да жемеймін.

– Иә, бәріміз де дидарын көргелі отырмыз. Бұл үйден талай татып жүрген дәміміз ғой... Палуанның тілегі орындалсын. Шақырыңыз, мырза, – десіп отырғандар Құттыбайға үңіле қарасты.

– Япыр-ай, енді, аяқтары лас, үйдің ішін былғайды-ау...

– Былғанса тазартатын өздері ғой. Кірсін.

– Ал енді, арағыңды құй, мырза. Сия сауыттай шыныңды шұқшитпай, шай кесеге құй. Сейілбек пен Сергейден бастап, жігіттердің бәріне құй.

– Өзіңе деп алынған бір ширек арақ еді, бәріне жетпейді ғой, палуан? Дүкен жабылып қалды.

– Құттыбай жетпесе, Қажымұқан жетеді, құя бер, мырза. Толтыра құй, бір сімірер болсын.

– Бір кездегі жалшы Қажымұқан, Петр патшаның қаласына барып, тәлім-тәрбие алып, бүкіл әлемді аралап, ұлы Россияның қазақ палуаны атандым. Жиырма екі жыл шетелде жүріп, топырағын тұмар етіп тағайын деген туған жеріме бүгін келіп отырмын. Туған елдің жемісінен істелген шарапты есікте жүріп бас қоскан ескі достарым Сергей, Сейілбек ағайлар, сендер үшін ішейік. Ал мырзаға, келіндерге патшаның арағын берейін, – деп чемоданын ашып, Орынбордан толтырып алған шарабының бес шөлмегін алып, алтын жазулы шыныларды Құттыбайдың алдына қойды да, ал жұттық, – деп сіміріп жіберді. «Патшаның» шарабынан бір-бір жұтқан үй іші де бір түрлі көңілденіп кетті.

– Міне, патшаның кәмпитін балаларыңа беріңдер, – деп алуан түсті қағазға ораған кәмпитті шашып жі-берді. Отырғандар алдына түскенін таласа бөлісіп алып жатты.

– деп өлеңдетіп те жіберді.

– Патшаның алтын сарайында сайрандап жүріп те елді сағындың ба? – деді мырза.

– Әй... алтын деген тас емес пе? Адамнан, ата-ана, туған елден қымбат не болмақ?

– Мырза, әкемнің өлгенін естіп, асығыс келе жатыр едім, ауылға күймеңмен жеткіздіртіп салуға кеңші-лік ет, – деді.

– Жарайды, палуан. Жатып тынық. Ертең тілегің орындалады.

– Шешей-ау, есіттің бе?

– Нені, шырағым?

– Бекетте дәу жатыр, – дейді ғой!...

– Шұнак-ай, тағы не дейді... Дәуі несі, ойбай! Дәу пері. Қап тауында жүреді демей ме? Әй, Қыздаркүл, бері кел, мына сұмдықты естіші! Иә, келін, оны кім айтты?

– Менің өзім де шала естіп қалдым. Елгезер қайнаға Софы атама айтып тұр екен. Текебайдың Темірбегі ыққан жылқысын іздеп жүріп, бекетке соғыпты дейді... Барса бекетті аумағымен қар көміп тастаған екен дейді... «Япырай, бұлар тұншығып қалған шығар» деп тұрғанда, үйіріп соғып, үйіліп қалған төбе қар, қарс-қарс айрылып, қазанның қақпағындай төңкеріліп түсіпті. Сөйтсе, соның астында патшаның дәуі жатыр екен. Сол Алатаудай үйілген қарды алақанымен ысыра салыпты дейді...

– Күн де батуға таянды. Бекетке жақындадық па?

– Күн ұясына қона барамыз, таянып қалдық, – Қызы бар дейсің бе?

– Қыз болғанда несін айтасың... Көктемнің гүлі, жұмақтың нұры.

– Түпкі атты тың сақтап, көсемдегі екі атты сыға айда. Жарық барда жететін болайық.

– Қадиша қарағым, бері кел! Қонақты үйге кіргіз, тоңып қалған шығар, – деп күймеден басы шықкан кісіні қолтығынан сүйей берді.

– Рақмет, кейін тұра беріңіз, аяғыңызды басып кетіп жүрмейін. Мына иығымдағы ішікті алыңызшы, түсіп кимесем есікке сыятын емеспін.

– Қарағым Қадиша, мырзаның ішігін қарға тигізбей ұстай тұр, мен өзіне көмектесейін...

– Қызға бұл ішікті ұстай тұру оңайға соқпас, өзің алып, үйге апара бер. Қарындасым, маған жақында, үйге ала кіретін затты берейін.

– Мақұл, мақұл, қарағым, мырзаның бергенін байқап ұста, бүлініп қалып жүрмесін, – деп ішікті көтеріп, бекетші үйге қарай жөней берді.

– Қатын, көп жылдан бері жол өресінен көрмеген біреу күймемен келіп түсіп жатыр. Сылдыраған бірде-ңелер құлақты жаңғыртады, Тегі, ақша салған сандығы ма екен, қалай... Мына ішігін үйге апарып, таза көрпеңді төсе. Қадишаға үйге кіргізетін бірдеңелер беріп жатыр еді, мен соған барайын...

– Мына киіміне қарағанда, қаланың купеці сияқты ғой, өзі қазақ па екен?

– Қараңғыда қайдан білейін, гүрілдеген үні қазақ-қа ұқсайды араластыра орысша да сөйлейді. Үйге келген соң көреміз тағы... – деп, үй қожасы асығып далаға шықты.

– Мә, қарындасым, сындырып алма, – деп, үлкен орамалға түйген бір затты ұсына берді. Күйменің қақпағының қалтарысында тұрған қыз құшақтай ұстады.

– Айналайын, маған бер де, өзің ағаңды ертіп үйге кіргіз, суық тиіп қалар, – деп бекетші қауқалақтады. Көк мауыты костюмінің омырауы жарқ-жұрқ еткен, қара қалпақты мырза үйге кірді. Ауыз үйде еріне сыбырлаған әйел:

– Байғұс-ау, саудыратып көтеріп келе жатқаның не бәле?..

– Арақ-шарабы шығар.

– Өздері неше кісі екен?

– Атшысынан басқа адамы көрінбейді.

– Бетім-ай, осынша бәлені бір өзі іше ме?!.

– Ішкені жақсы, қатын. Арақ ішті жылыта берсе, мырзалардың қатты қолын жібіте береді. Мен аттарын жайғастырайын. Сен қазанға не салатыныңды сұра. Қазы, жая, үйіткен семіз қойдың еті барын айт. Неше қадақ ас жер екен.

– Жігітім, бұл келе жатқан қай мырза?

– Оны өзінен сұра. Мен оншалығын біле қоймаймын, – деді, қараңғы қорада ағашты сипалап, атты қаңтара байлап жатқан атшы, аяз сорып, икемге келмей тұрған аузынан сөзі божырай шығып.

– Күйме өзінікі ме, жалдап алған ба?

– Өзінікі де емес, жалдап та алған жоқ... Мына қақпаны тағы біреу қағып тұр. Барсаңызшы, – деп атшы бекетшіні түртті. Ол бекітулі қақпаның алдына барып:

– Бұл кім? – деді.

– Күймелі кісі келді ме? – деді он үш-он төрттегі баланың жіңішке даусы.

– Келді, оны қайтесің? Өзің кімнің баласысың? – деді бекетші, қораның қақпасын ашпай.

– Ендеше болды, – деді де, бала атын тасырлата шаба жөнелді, – Бұл қандай неме, қайдан келді өзі, күймешіні неге сұрап жүр екен? – деді бекетші ат жайғастырып жүрген кезде әйел.

– Қадиша, қонақтарға самауыр қой, – деп қызын далаға шығарып, өзі мырзаның кескініне көз қиығын бір жүгіртіп өтті. Алуан түрлі кісіні көрген бекетші әйел, тап осы ұсқынды адамды өмірінде де көрген жоқ еді. Бет-әлпеті, отырысы не байға, не әкімдерге, не саудагерге ұқсамайды. Кімге жорырын білмей дал болды.

– Мырза, біз жолаушы күткен адам болған соң, қазанымызды қонақтың бұйыруына қарай асатын едік. Ас ішетін боларсыз? – деді.

– Ас ішкенде қандай, жеңгей... Қандай асыңыздың барын қайдан білейін?

– Сүре шыққан жылқының қазысы бар, жая бар, жал бар, семіз үйткен қойдың еті бар.

– Он қадақ қазы, он қадақ жал-жая, он қадак қой етін салыңыз. Әзірге мынаны ала тұрыңыз, – деп, он сомдық қызыл ала қағазды әйелге ұстата берді, Мұндай есепсіз берген ақшаны ұстай алмай, әйел бөгеліңкіреп қалды.

– Ала бер, жеңгей, тағысын-тағы береміз. Суық сорып, қарын ашыңқырап қалды. Асыңды жеделдет.

– Мына мырзаң, үйдегі етті түгел ас деп отыр. Тіпті, аттың құны, он сом ақысын беріп те қойды.

– Неше қадақ ет ас деді.

– Отыз қадақ. Жарты пұт қазы, жая, он қадақ қой еті. Мұншалық асты қайтпекші екен, қазанға сыймайды-ау енді...

– Әй, жолға алып кететін шығар, өзінен сұрап, жол-ға алатын болса, бөлек асып бер.

– Өзің сұрай ғой енді.

– Бар, бар. Етті әкеле бер. Атшысына көрсетіп тарт та, шараға сала берші. Мен отырған соң сұрайын.

– Мырза, «Жүздің жүзін танығанша, бірдің атын біл» деген ғой, жоқ сұрағанды айып етпессіз... Қай жақсы деп білейік? Сүйегіңіз кім болады? Сапарыңыз қайдан? Айта отырыңыз, – деді, алдына тізерлене отырып бекетші.

– Сүйегім – жанбілмес руы, белгісіз байдың баласымын. Бір мың сегіз жүз тоқсан екі қой айдай барып (бұл сол Қажымұқанның Россияға барған жылы), Россияға сатып қайттым. Енді елге қайтқан бетім еді.

– Япыр-ай, кісінің есітпегені көп болады екен-ау, жанбілмес қай елге жатады? Арғын ба, қыпшақ, па?

– Отағасы, соны өзім де біліңкіремеймін.

– Дұрыс, дұрыс, ия, айтпақшы, асты көп сал деген екенсіз, жолға алатыныңызды бөлек ассын ба?

– Әй, тәйір-ай, жолда кісі тамақ, іше ме, тұтас асып әкелсін-дағы.

– Қарындас, ана орамалдағыны алып, маған бер, Петербордың асынан ауыз тигізейін.

– Базарлығым, шырағым. Тағы бір жолым түскенде тай да міндірермін...

– Уа, мырза, қойыңыз, ауылға апара жатқан сәлем-сауқатыңызды жолшыбай үлестірсеңіз несі қалады? – деп қауқылдады қыздың әке-шешесі.

– Уақасы жоқ, отағасы. Жетімсіз дүниені кісі арбаға артып жүре ме, бұл күйменің ішіндегілер ғана. Петербордан қырық лау мүлік жолда келеді.

– Қатын-ай, асыңды жайлап қайната бер. Мырза аздап демалсын, – деді Рысбек.

– Ойпыр-ай, мұнысы кім еді, тағы? – деп алғашқы кесек етті тегенеге сала берген әйел, аяқ ұстап отырған ерінің бетіне қарады.

– Дәу де болса, палуан шығар осы... Алдыңғы күні аулына келді деп еді. Мен шығайын, – деп шараны жерге қойып, Рысбек тұра жөнелді. Қақпаға жете бере:

– Бұл кім? – деп дыбыс шығарды, тонын иығына жамылған бекетші.

– Қақпаңды аш, Нұрмағанбет!

– Ой, айналайын-ау, аңсаған кезде дидарыңды бір көрсеткелі құдай айдап келді-ау сізді... – деп есікті тез ашып, атының шылауына орала түсті.

– Атты ықтасынға байла. Жедел жүріп терлеңкіреп қалды.

– Палуан, ат жайын өзім білем. Тоңазымай үйге кіре беріңіз. – Төр алдында, үстіне іркіп жапқан жүндес ішікпен төбедей болып жатқан мырзаға тұр дей алмай, соған таяу төрт қабаттап көрпе төседі. Палуан сырт киімін шешіп отырды да, үй ішіне түгел амандасты.

– Палуан-ай, сізді көрмегелі де көп болды-ау... Ауылға келгеніңді естіп едік. Барып сәлемдесуге ақпанның қары үстемелеп, мойын бұрғызбай жатыр... – деп Рысбек есіктен кіре сөйледі. Оған жауап қайтармай, қамшысын бүктей нұсқап:

– Есік алдындағы үйілген көңдей күмпиіп жатқан мынауың кім өзі? – деп, жатқан мырзаға көз қиығын салды палуан.

– Ол бір Сарытерек жақтағы мырза көрінеді. Петерборға барып, қой сатып қайтқан ба, қалай... Күймемен қайтқан екен, жол қағып шаршап қалған көрінеді. Күн батқан соң келіп еді, демалып жатыр.

– Кім екен?

– Білмедім, палуан, елдес деді ме, жанбілмес деді ме, бір рудың атын айтып еді, есіме түсіре алмадым... – деп сыбырлай сөйледі.

– Онда, үйілген көң екені анық болды ғой, жатсын. Мырза ыңыранып барып басын көтерді де, палуанға көз қиығын салып, үндемеді.

– Мырза, қайдан келесің?

– Петербордан.

– Иә, ол жақтағы ел аман ба?

– Аман.

– Патшаның палуаны – Қажымұқан деген біреуі бар деп еді, оны көрдің бе?

– Жоқ.

– Сандалып талай жерге барсаң да, ауылда мен көрген Қажымұқанды көре алмаған екенсің.

– Сіз оны қалай көрдіңіз?

– Көргенде әкесін таныттым, қар баскан бір бекетте отыр екен. «Мен патшаның палуанымын» деп былшылдады. Отырған жерінде бүріп ұстадым да, жан-жағыма алма-кезек қарап алып, атып ұрып, далаға лақтырып жібердім.

– Өтірік айтасың, оны көргенің жоқ. Қажымұқанды атып жіберу үшін, алдымен менімен бел ұстасып көру керек!

– Е, ондай да өнерің бар ма?

– Бар.

– Ендеше, орныңнан тұра ғой!

– Атағың шығып, елдің абыройы болған батырым, сағынып жүргенде сені де көрдім ғой!.. Әкел бетіңді...

– Күпті болған көңілімнің лебі шыққандай болды...

– Жеңеше, мына бір менің астыма томпайтып салған төсегіңді жазып, қайта салыңыз, құрметті Нұрекем жайғасып отырсын, – деді «мырза», Нұрмағанбетпен екеуі отырып жатып.

– Қарағым Қадиша, ағаңның астындағы көрпені кең отыратын етіп жазып сал, – деді де, – мұнымыз кім еді, шыныңды айтшы, шырағым, – деп атшыға сыбырлады. Ол:

– Сабыр етіңіз, қазір білесіз, – деп күңк етті де қойды.

– Мырзаның кім екенін енді білдің бе, Рысбек? – деп жайғасып отырған Нұрмағанбет бекетшіге қарады.

– Қайдам, қарағым, тоғыз жолдың торабында қы-рық жыл отырып, мұндай жұмбақ кездесуді көргенім жоқ еді. Түбі қайырлы болсын.

– Түбі қайырлы болады, Бибігүл. Бұл қайырсыз болса, мырзаға деп асқан асың мені мен «Ақ патшаның асырап жатқан алыбы» боп, елге аңыз болған Қажымұқанға бұйырар ма еді. Мұның тек қонақасы емес, тойлардың жол ашары. Бұл менің аңсап күткен бауырым – Қажымұқан.

– Қарағым-ау, тағы не дейді?.. – деп, қолындағы ет түсіріп жатқан кепкірін керсенге қоя салып, әйел мойнын қисайта қарады, ақ көңіл каупалақтаған Рысбек орнынан тұрып барды да, Қажымұқанды құшақтай кетті. Палуан, ақын, батыр жігіттің мақтанын ел дәріп-тегенде, ойында алуан түрлі өмір кестесі тоқылатын қыздың да беті құбылып кеткендей болды.

– Қарағым-ай, палуанның бас қосқан жерде әңгі-месі сен болатын едің, сені де көрген күніміз болды ғой. Бай менен балпақ хан, төре, сұлтанның аты дуан айналасынан асқан жоқ еді, сенің қара күшіңнің атағы орыс, қазаққа бірден тарады, жер жарды, шырағым. Аты шыққан аталы кісілердің кейбіреуі Петерборға барып, патшаның сенатының үйін көрген екен, деп аңыз ететін еді. Сен соның дәл өз үйінде тұрыпсың. Өткен түні ғана қонып аттанған жолаушылар түні бойы әңгімесі ақ патшаның палуаны болып, «Құттыбай да тегін таз емес қой, соның үйіне түсіп, патшаның арақ-шарабын теңіздей төгіп, кәмпит-шоколадын маялап үйіп тастапты» деп отыр еді. Мына Нұрмағанбет құдай айдап біздің үйге келмесе, сенің кім екеніңді білмей «мырза» деумен қалғандай екенбіз ғой... Ой, қарағым-ай, Алатаудай атағыңды несіне жасырып едің?

– Рысбек, мені құдай кездейсоқ айдап келген жоқ. Мұның осылай атын жасырып жүріп келе жатқанын қаладан шыққан күнінен бері естіп отырдым. Ауылдың тұсындағы екі бекетке бірдей кісі жіберіп, осында бүгін келетінін білдім. Кешке таман қораларыңның қақпасынан сұрап кеткен баланы мен жібергем.

– Япырай-а... Жолдың үстінде отырып біз білме-генді, ауылда отырып, палуанның білгенін қарашы.

– Мұны сендер қайдан білесіңдер, шешіліп жөн-жосығын айтпаса, жүзін танитын біреу болмаса. Есі кірген баладай еңкейген қарттарға шейін даусымнан танитын ел ортасында жүрген мен бе бұл!., Апандағы бөрінің бөлтірігіндей, патшаның сарайында жүргелі қашан...

– Патшаның сарайына тығылғаным жоқ, аға!

– Енді не қылып жүрсің?.. Сырты бүтін, іші бұрқыраған түтін болып жүрген кісі аз ба? Соның бірі – мен, атыңды естіп, аңсап отырған елге, қашқын адамдай өзіңді жасырып, «мырза» дегізіп Құттыбайдың қауа-шақтай күймесіне тығылып жүргенше, маған хабарласаң еді! Сені ат көтере алмаса түйе көтереді. Кілем жауып, ақ атанға мінгізіп, ауыл аралатып әкелмес пе едім. Иттің ұлы итақайға, малы бар ақымақтардың бәріне айтыла беретін «мырза» деген, жер жүзінің палуанын жыққан Қажымұқанмын дегеннен қымбат деп ойладың ба? Өзіңді... отырған жерде, жапоннан қалған құлағыңның шеміршегін жұлып тастайын ба?.. – деп, әзілге араласқан бір ыза Нұрмағанбеттің бойын кернеп шыққандай болды.

– Сөйтіп, сені ақ патшаның сарайында тұрады дегені бекер ме?

– Аға, патша палуанды қайтсін?..

– Жер жүзінің жартысын билеп отырған патшаны қорғау үшін күшті кісілер керек емес пе?

– Е... оны қорғау үшін алты атарлы бір маскүнем жетеді. Білімі мол, ақылды кісіден арақ қайнататын заводы бар, ақшалы бай артық көрінеді.

– Онысы қалай? Ханда қырық кісінің ақылы болады дейтін еді. Мұнысы жарымес кісінің жұмысы ғой. Құралды қуатты кісіге ұстатпаса, қуыршақтай кім қорқады!

– Қорқады, аға, патшалық – ертегінің сиқырлы жүзігі сияқты. Мен оқыған мектептің бастығы әрі пал-уан, әрі ақылды, білімді кісі еді. Мектепті бақылап жүретін, сүйегі кепкен бір полицейдең, қатты қорқатын. Оның мас болмай жүретін күні жоқ. Егескенде соның сандырағы жөн болып шыға береді. Әкім сонікі болған соң амалы қайсы, соның сандырағын саңырау кісідей, үндемей тыңдай беретін.

– Мектептеріңнің бастығы қандай елден екен?

– Халық сүйіп, атын Дядя Иван деп атаған орыс еді.

– Е, ондай немені патшаға айтпай ма?

– Патшаның өзі сондай болса, тағы кімге айтсын...

– Бауырым, біздің мұнымыз ақ патшаға жетпей жатыр, ауызба-ауыз айтсақ жарылқанар едік деп жүргеніміз – тарыққан тауықтың түсіне тары кірді деген гәп екен ғой. Онда, сені жарылқап жүргендер Дядя Ивандар екен. Ендеше, қайтып кетемін дегенді қойып, елде бол. Қайда барсаң да сүйенішің халық болса, Иван да, Ибатулла да осы арадан табылады. Үйренгеніңді балаларға үйрет. Осы дала талай Қажымұқан, Нұрма-ғанбетті асырайды. Өзің үйлендің бе?

– Оған қолым да тиген жоқ аға.

– Қасқыр ішік киіп, сандық көтергенше, алтын шашты ақ періштенің біреуін қолтығыңа қыса келсең еді.

– Ой, мырза аға-ай, оны қайтуші еді? Қайным алам десе қай қазақ қызын бермейді, елден кеп үйленейін деген-дағы, – деді бекетшінің әйелі.

– Оның несі бар, Бибігүл, Жагордың қызы Мариям Дударға қосылып, бүкіл қазақтың әніне айналып отыр. Қайным деп қабырғаң қайысса, Қадишаны бер. Мұның енді қаңғырмайтын қазығын өз аулымыздан қағайық, – деді палуан, Қажымұқаннан көз қиығын айырмай отырған қызға қарап.

– Қатын-ай, бір ыстық тұздық әкелші, ас суып та барады, – деді, етті турап болған Рысбек, қолының сор-ғалаған майын сүртіп жатып. Қыз төмен қарап, тұқшия берді. Тері тепшіген әйелдің беті құбыла түсіп:

– Қыздың билігі менде емес, палуан аға, ауыл ағасы өзің мен әкесінде емес пе?..

– Рысбек, Бибігүлдің сөзін есіттің бе? Менде болса, сөз кейінге сақтайтын сүрім емес, ойымдағыны айтып та қойдым. Асыңа қолымды сұқпай тұрып ойыңды айт, менің ісімде несие жоғын өзің білесің, – деп даусын қатаңдатты.

– Қайдан білейін, қарағым... Құдайдың бір жазғаны тұрған-дағы, кезеңі келгенде бір ауыз сөзің ел тоқтамына түйін болған өзің барсың. Аты шыққан жігіт аулына енді келе жатыр екен. Шын айтып отырсаң, жата-жастана көреміз-дағы.

– Менің игілікті іске әзіл араластырмайтынымды өзің білесің, шыным, Рысеке. Қадишаның ағасы деп билікті маған берсеңдер, осы асты мен құдалықтың дәмі деп татамын. Құда түсуге інімді ертіп келген боламын. Атқосшым мынау отырған Құттыбайдың жігіті болады. Китің мына мырзаның қасқыр ішігі. Мінтіңе ертең үйге бар да, боз жорғаны мін де қайт. Қырық жетіңді елден жинап берем, менің қазынам ел екенін де өзің білесің!

– Міне, палуан ағасының жұмысы – көз ашып-жұмғанша. Құдасы да өзі, ағасы да өзі. Тамыр тартқан, сөз салған талай мырзаны айтқанымызда қабағы қардың бұлтындай ызғарланатын еді, көңілді райын сақтаған кісісі бар екен. Астындағы жалғыз боз жорғасын да інісінің мінтіне мінгізетін болды. Айтпақшы, мінтін біз алып та қойдық, ағасы... – деп Бибігүл жайраңдай сөйледі.

– Е, мұның жетектеп жүрген жылқысы бар ма екен? Қалай алдың, найманның қу қызы?..

– Айтсам тағы ашуланасың ба, қайдам... Қонақ келген соң, бекетшінің кәдесін айтып, асты қалай асатынымызды сұрап едік. «Мырзамын» деп келген қайным, он сом ақшасын ұстатты да, осыны ал да, бар етіңді ас, – деді.

– Сен алдың ба?

– Алдым. Алмай қайдан білейін, тұла бойын шенмен көмкерген күймелі кісі «мырзамын» деп тұрған соң. Енді не дерімді білмей өзім ұялып та отырмын, – деп Бибігүл күлді.

– О, қонған қонақтың айыл, жүгенін ұрлайтын найманның қызы-ай, аттың пұлын алып едім десейші!

– Иә. Мырза-аға. Аты-жөнін айтпай, «мырзамын» деген өзі айыпты-дағы. Мырзаларды аяма деп, өзің айтатынсың.

– Оның дұрыс. Құда түсіп отырған мен болған соң, алдымен мінт мінетін жол менікі, ақшаны мұнда алып кел!

– Ақша десе тышқан көрген мысықтай бас салатын ағаң маған ұстата ма, мана алып қойған. Құда болсаң жолыңды атқаратын ағаң ғой, қазықтың дауын қырық жылға созатын шұбыртпалылар, өздерің тәжіке-лесе бер, Найман бұл даудан құтылды, мырза-аға.

– Рысеке-ай, қолың өзім сияқты жылдам-ау... Мына найманның қызының құтылып кеткенін қарашы. Мей-лі, алымның басын өзу қолыңа ұстапсың, есебін артынан істей жатармыз, – деп күлді палуан.

– Бауырым Қажымұқан, асты алайық. Қу тірші-ліктің қамы қайда отырғызбайды. Бұл отырғаным, өзімнің аталас туысымның бірі, әр жанның үлес несібе-сін тәңірім дүниені жаратпай тұрып, дәптерге жазып қойған дейді. Ойлана берсең тәңірдің өзі, кіріс-шығыс дәптері бар – саудагер сияқтанады. Сол үлесін бөлгенде біздің атамызға: мал бағу, жол күзетуді жазып, Құт-тыбай, Иттібайларға мал, ақша жинауды жазған сияқты. Мен сол үлеске көнбей, солардан біраз тартып жеп көрдім. «Мен саған жемесін деп жаздым!» деген тәңірі болған жоқ, ақша мен малдың әкімдері біраз мазалады. Ойлансам оным да өмірдің өресі емес екен. Өрескел істі балаларға өнеге етпейік деп, бәрін де қойып, балалар оқитын бір селоға жақындап, бір ұл, бір қызымды сонда оқытып жатырмын. Рысбек туысым осы бекетке Бибігүлді алған жылы келіп еді, шамасы, отыз жылға жақындап қалған болар, солай ма?

– Иә, жиырма сегіз жыл болды. Тұңғышымыз тірі болғанда, ендігі немере сүйетін мезгіл болды. Қайтейін, сегіз құрсақтан қолға ұстап қалған жалғыз Қадиша ғой, – деп Бибігүл көз жасын іркіп алды.

– Е, жеңешем, қалғанының қайырын сұра. Сөйтіп, бұл үйдің аз ғана қой, ешкісі біздің ауылда. Қолға түспейтін құрметтіміз, саған бір малдың басын көрсетуге Рысекең тарылмас та еді, біздің ауыл он шақырымдай жерде.

– Қадиша, тоңып қалдың, түс те күймеге мініп, патшаның палуанының ішігіне оранып отыр. Өзі төрт кісіге жететін мол көрінеді. Мен ұзаңқырай жүріп, қонақтың жайын қамдастырайын, – деп Нұрмағанбет күймеден түсе қалды.

– Қайтесің, атпен-ақ жүре берсін де, ағасы, жас бала ұялады ғой, – деп Бибігүл қарсы болса да, Нұрмағанбет бетін аяз сорып, алмадай балбырап тұрған қызды ат үстінен баудай қағып алып:

– Әй, Қажымұқан, болбырамай ішігіңнің шалғайын бері қарай жаз! «Ұялады!» Қарындас менікі болады, жігіттің ішігін жамыла отыруға өзі ұялады! – деп, күймеге Қадишаны сүңгітіп жіберді.

– Айналайын-ай, ағаңның тоңды дегені рас екен ғой, келші, жаным, мына ортамызға, – деп Бибігүл ысырыла берді. Қажымұқан ішіктің мол шалғайын бүркіттің қанатындай жазып, жас қыздың балбыраған денесін балапандай бауырына қыса отырды. Қыз алғаш жатыр-қағандай қимылсыз отырса да, шайқалған күйменің ырғағы темірдей қатқан палуанның денесіне еріксіз жақындатты. Кейде киімнің сыртынан қымтаған сияқты бір леп білінгендей болды, ондайда барбиған жуан қол ішік сыртынан қысыңқырап қойып отырды. Сөйте-сөйте жатырқау мүлде тарап кетті.

– Атшы бала, менің ізіммен күймені жайлап айдап келе бер. Ауыл арасының тар жолының соқпағына жығып алып жүрме! – деп Нұрмағанбет аулына тартып кетті. Нұрмағанбет бай ауылдың тебініне жігіттерін жіберіп, қысырақтың тайын алдырды. Оған қоса екі қой сойғызды. Екі бөлмелі шым үйінің барлық жүгін шошалаға шығартып, кең үйге кілем, сырмақ төседі. Жақын жердегі ауылдың қыз-келіншегін түгел жинатып, үйді-үйге бөліп кіргізіп қойды да, алдымен өз үйі тол-ған үлкендерге:

– Өздерің көптен даңқын естіп, палуандығын аңыз қылып айтатын патша сарайындағы «Мәді» деп жүрген Қажымұқан палуандарың бүгін орталарында отыр. Мұ-ның жер жүзіндегі тау көтерген жалғыз көзді, піл көтерген мүйізді палуанды жығуға күші жетсе де, осындай жолы түсіп келгенде, атағын мақтан етіп, аңсап отыр-ған елді аралай жүру ойына келмепті. Құттыбайдың күймесіне мініп, «мырза» болып келе жатыр екен, Рыс-бектің бекетінен ұстап, өзін жыққан кісі сыпыратын пердесін қолын ұстап отырып, Қадишаға алғыздым. Сөйтіп, өзін еріксіз ауылға әкелдім. Үлкендер, біріңе бала, біріңе іні болар, мына бауырларыңмен танысыңдар!

– Көп жаса, айналайын... Өркенің өссін! Мұның ерен күші: тарыққанда тамақ, шөлдегенде сусын болмаса да, қазақ деген ел есімін жер жүзіне жайған мақтанымыз, ұлтымыздың үлесі. Бәрекелді. Енді аңсаған, ынтыққан мауқымызды басқанша жіберме.

– Осыны қазық қағып байлағым келіп отыр.

– Мұның шешесі Кәбира марқұм қарағайды шыбықша сындырып, жұлып алушы еді. Бұған қандай қазық шыдамақ!

– Тырп ете алмайтын қазық табам.

– Ондай амалын тапсаң көмектесейік. Тілегіміз сол ғой.

– Көмектессеңдер, Рысбектің қызына құда түсем, тырп етпейтін қазық сол болады.

– Қарағым Нұрмағанбет, өрелі ойыңның орынды ұстаған ұштығы екен. Айтқанымыз айтқан, көмегімізді аямалық, – десіп үлкендер түгел мақұлдады.

– Қызымыз ауылдікі, ұлымыз еліміздікі болса, қиынға соғатын түгі жок! Ал тойымыз басталсын...

– Қыз-ау, құсбауың құтты болсын! Палуан ағаңның арқасында, атағын аңыз қылатын ақ патшаның палуанына атасыпсың ғой, – деген жеңгелерінің сөзі, алғаш жат көрінсе де, көп айта бергендіктен құлағы да үйреніп қалды. Кейбір жеңіл мінезді жеңгейлер, ұялшақ қызды байқаусызда Қажымұқанның алдына еріксіз сүйреп әкелетінді шығарды. Нұрмағанбеттің аулында болған көңілді түннің бірінде, басты жеңгелер бас қосып, «қолұстатарын» да алды.

– Қалған өмірімізді бірлесіп өткізейік... Жүзіңді көрген сағаттан бергі еріксіз бөгелген көңілім шешіл-сінші. Жан сезімім саған, цирктің төбесіне шиелеп байлаған арқандай маталды. Күннен-күнге ыстық көрініп барасың өзің. Тіпті, тастап кетуге де қимаймын.

– Сізге кет деп отырған кісі жоқ қой?..

– Келем сәулем, кешікпей келем, Қадишам... – деп түрілген жуан ерін қыздың алмадай бетіне таман жақындай берді.

– Менің көптен күткен, көруге аңсаған адамым келіп, ойлағанымнан артық мерекеге бөленген уақытыма тап келдіңдер. Ағасы өзі сыйлап үйретпеген інісіне сыйламадың деп өкпелемес болар.

– Уа, шырақтарым, адамгершілік – байлықтың құлы емес, байлық – адамгершіліктің құлы. Солай болса, еріксіз Құлды иесі сыйға береді, сатады да. Байлық қолымда болса, адамнан аяйын деген ниет, есім кіргелі бойымда болып көрген жоқ. Сонымен кенде болдым деп өкінбеймін. Бірақ керегінде сол құрығыр қолға түспей қалады...

– Қажымұқанды алып ауылдарыңа жүргелі отырсыңдар. Зер қадірін зергер біледі деп, мұның бойында елге керек нендей қасиет жатқанын мен білемін. Бірақ менің білген сол қасиетім көпшілікке түгел түсінікті болатын күні ілгері сияқты. «Ұлың өссе ұлы жақсымен ауылдас бол. Қызың оссе қызы жақсымен ауылдас бол» деген бабаларымыз ойланбай айтпаған сияқты. Ұрпақтардың келешек өмірін ойлағанда, орыс халқының өнер-біліміне үңілудің керегін өмір өзі айтып отыр. Орыстың тәрбиесі – қар күреген Қажымұқанды көруге ынтықтыратын атаққа ие болды. Енді мұны елге тұрақтату үшін, өз ауылдарыңның үлкен аға, кіші інісіне кеңеспей-ақ, ағалық міндетімді атқарғаным бола ма деп, аталас туысымның жалғыз қызын бергелі ниет қылдым. Ойымды ауылдың үлкен-кішісі қостап отыр. Бір ойым: ел жайлауға шыққан соң, Есіл, Нұраның бойына түгел сауын айтып, жәрдемге шақыру. Арқаның атақты то-йына айналдырсам ба деп едім. Оған мына бір соғыс деген бәле басталып, елдің ауыртпалығын күннен-күнге үдетіп барады. Ел аман болса тағы бір игілікті күннің кезеңі келер. Әкесінің орынына барған соң кешікпей қайтып оралатын болыңдар.

– Шырағым, жиенім, бәріне де түсініп отырмын. Бүгін-ертең аттанғалы отырған маған, кетіп қалмай кездесіп қалғаның жақсы болды, Сенен аяйын деген еш нәрсем жоқ. Бұл үйде: астыма мінген бір ат, жаз саумалын ішкен бір құлынды бие бар, міне, аламын десең ал... Бір-екі сиыр, бес-он тұяқ бар, мұны да аламын десең ал... Ал енді мына сандықтай, шешеңе көйлек болғандай, бес аршын сиса тұр, соны қоржыныңа сал!.. – деген екен. Сондай-ақ, бұрын есік көрмеген жігіттер едіңдер. Қолымда еш нәрсе жоқ. Екеуің екі шапан киіп кет деп, үстеріне шапан жапты. Осындай шексіз жомарттық Қажымұқанды көп ойлантты. Нұрмағанбеттің кесек тұлғасымен қатар, бекетшінің үйінде қалған талдырмаш денелі, қара торы қыздың бейнесі тағы да көз алдына елестеді. Жас қыз, он екіде бір гүлі ашылмаған қыз, жарытып сөз де айтқан жоқ. Жаңа домбырадай үні ашылмаған жанды тиісті жеріне пернесін жылжытып, ішегін ысып, құлағын бұрап, сөйлете білетін қасиет Қажымұқанның өзінде де болмады. Жеңгелер ұршықтай үйіріп, қолына ұстатқанда, жүзі гүл-гүл жайнай құбылып, құрық түскен асаудай жұлқына түсіп, ұятты күлкісі араласа, қолтығына кірген қызға айтатын еш нәрсе таба алмай:

– Әй, қатындар, болады енді! Ұялтпасаңдаршы... – деді палуан күйеу.

– Ойбай, сұмдық-ай! Жарылқаптың шадыр бурасындай дүңкиген мынау күйеуіміздің сөзі қалай? Қа-тындары несі... Жеңгелер демейсің бе, ең болмаса! Әлгі патшасының алтын сарайындағы ши саусақтарға айт-қан сөзің бе, бұл?.. Қойқап дәуіндей серейген мынау бізге күйеу болып жарытпас, қызды құшақтаған түрін қара... Қолтығына қысқан келісаптай, болбыратып тұр. Қолыңды былай беліңе тамандау икемдесейші, сорлы... қолың күйіп қалатын шоқ деймісің мұны, – деп Қажымұқанның жуан білегінің астыңғы жағын шымшып қойып, сыпылдаған келіншек қыз беліне орап та берді.

– Нұрила, сапылдай бермесейші. Тіліңнің жүйрігін-ай. Білеміз ғой. Сенің ауылда өскен сұрбойдағың ба? Орыстың арасында өскен ол, құшақтауыңды қайдан білсін. Ұялтпа...

– Немене? Орыс қыз құшуды білмейді деймісің. Қыздарының беліне кенедей жабысқанда, белдерін үзіп жібергендей болып-ақ жүреді ғой. Олар ойнап-күлуді білмесе, өзің емес пе жайлауға келген Сергейдің баласы қатар жатып, қол салды деп жүрген?

– Құдай ұрсын сені! Қайдағыны ұмытпайды екен-сің... – Осындай күлкілі әзілі жарасқан келіншектер Қажымұқанның көңілінде енді елестеп, кетерде қызға бір ауыз сөз айтпағанына өкінді. Қалайда, тез қайтып, Қадишаны қайта бір көруге ынтықты.

– Әй, тоқта! Көлігіңді кейін бұр, – деді орнынан көтеріле түсіп.

– Жайбасар-ау, неге? – десті, Нұрмағанбеттің адам-гершілігін айтып тауыса алмай келе жатқан екі құрдасы. Қажымұқанның бала кезінде денесі ауыр болғандықтан, бірдеңесін алып қашқан балаларға жете алмай қалатын. Сондықтан оны балалар «Жайбасар» деп атаған екен.

– Қадишаның қол орамалы менің қалтамда кетіпті. Соны өзіне апарып бермесек, ұят болар.

– Ойдейт деген екенсің! Енді көш жерде қалған бекетке қайтып бармақпысың?..

– Сөйтпегенде ше...

– Алаңғасар-ау, оны қыз әдейі салып жіберген ғой. Қыздың жігітіне «белгі» дегені болады. Атан өгіздей болғанша соны білмейсің бе? Өзіңнің орамалың бар ма еді?

– Бар.

– Қарашы қалтаңды.

– Өз орамалым жоқ екен, – деді бесікке таққан қоңыраудай наградтарын сылдыратып, қалтасын ақтар-ған Қажымұқан.

– Енді болды, қыз алып қалған.

– Қой, ондайды істемейді Қадиша. Алса өзімнен сұрап алмай ма?

– Маубас-ау, сенің бір жапырақ шүберегіңді сұрап қайтсін, өзің біліп белгі бермеген соң, өзі-ақ ала салған.

– Мына өзінің орамалын менің қалтама кім салған?

– Оны салған да сол қыз. «Орамалымды көзімдей көріп ұстап жүр. Ақмешіт, Перовский, Орынбор, Троицк деп, қаңғырып кетпей, тез қайтып кел, қызық ертерек болсын» дегені.

– Қой, құрттай қыз соны білуші ме еді?

– Ім... соны құрттай қыз деп отырғаның – түк білмейді екенсің.

– Әй, сөздерің бір түрлі екен өзі... – деп, Қажымұқан көпке шейін үндемеді. Шөпті астына мамықтай етіп, мол қылып салған жайдақ шана Сарытерекке қарай тарта берді.

– Ер ерлігін істеген екен, оған біз де елдік істейік. Бірақ ол күнін жеделдетіп айтқан екен, игіліктің ерте-кеші жоқ, біз оған асықпайық, «асыққан шайтанның ісі» деген. Ояқ-бұяғымызды есептегенде, қырық-елу үйден құрама бармыз. Барымыз ірі, жоғымыз ұсақтап мал жинап, Нұрмағанбетті, Рысбек пен аулының ірі бас-тыларын шақырайық. Ал Мұқанның аздап ақшасы бар көрінеді. Әкесіне түгел жаратқысы келіп еді, оған біз ризалық бермей сақтатқыздық. Қар кетпей қалаға кісі жіберіп, қызға киім дайындайық.

– Жігіттер, енді бекетке соқпай кетуге болмайды!

– Болсын, палуан, бузауыңның даусы құлағыңа шалынатын жерге келгенімізді білеміз, – деді әзілкеш құрбысы.

– Әй, сендер қу жақтана бермей, Қадишаны қосып өлең айтыңдар. Әттең Нұрмағанбеттей өлең айтып, ән шығаратын болсам, өзімнен басқа көтере алмайтындай кітап жазар едім.

– Өзіңнен басқа көтере алмағанда, ауырлығы түйедей кітап болады. Оған не жазар едің?

– Табылады: қасын, көзін, шашын, басын, құмырсқаның беліндей белін, айдай жарқыраған бетін, сары майдай сүйкімді мінезін, баладай сөзін, өзімнің елжі-реген жүрегімді, түсіме кіргенін айта берер едім. Тұз-дәміміз бұйырып қосылатын болсақ, Омбы, Орынбор сияқты циркі бар қаланың біріне барып, Россия палуандарының әйелдеріндей, ложаға отырғызып қойып, өзім күресіп жататын болам.

– Ой, ендеше, Нұрмағанбет саған Қадишаны бер-мейді. Ол сен енді елден ұзап кетпейтін болсаң, өнерін жастарға үйретсін деп бергелі отыр. Сен ала салып Орынбор, Петрборыңа кететін болсаң, біз бүгін барып Нұрмағанбетке айтамыз.

– Сендер ойласаңдаршы, мен сендердей мал баға алмасам, соқа айдап, шөп шаба алмасам, тамағымды қалай табам? Мен ақшасыз күн көре алмаймын. Сауда істеп ақша табу қолымнан тағы келмейді. Циркі бар қалаға бармай қалай тұра алам...

– Нұрмағанбет өмір бойы ел ішінде күн көріп келді ғой, сондай сен де күн көресің... Келгеніне үш ай болды, сонан бері ел сенен асын да, атын да аяп жатқан жоқ. Өстіп күн көре бересің.

– Мұндай өмір Нұрмағанбетті қатты өкіндіріп отыр. Бұл шашыраған ел қала болып, қалаларында цирк, театр орнағанша мен ел ішінде жүре алам ба... Оны кейін ойласамыз, қосылып өлең айтып жіберіңдер.

– Бұл өлеңдер ұнай ма, Ләйлі іздеген Мәжнүн?

– Нұрмағанбеттің Ѕалияға айтқан өлеңіндей болса... Гуілдеген топ жігіттер бекетті беттеп, солай келе жатты.

– Апа, бері келші, бойым ауыр тартып отыр...

– Жаным, немене, тымауратып қалған шығарсың кеше кешке далада желең жүріп қалып едің, – деді, маңдайын жұмсақ алақанымен басып, көзінс үңіле караған шешесі.

– Көкем қайда? – деді, кезерген ернін жымқыра, көзі сүзіліп.

– Далада, малын өріске шығарып жүр, қарағым...

– Су бар ма?

– Шай қазір қайнайды, айналайын.

– Жата тұрайын, апа, жұмысыңа бара ғой, – деп жастығын жерге қойып қисайды.

– Қарашығым, тұрып беті-қолынды жу, бірер кесе шай үртташы, – деп отыр еді.

– Уа, құлыным, көктемнің тамылжыған күні даланы құндыздай құлпыртып келеді. Жан-жануардың масайрайтын мезгілі де тірі жанға келіп жетті. Адамның бойының ел-селін шығарып, аяқ басуға еріншек тартқызып барады. Қадишажан, бүгін көп ұйықтадың ғой, айналайын... Сарытеректегі қыпшақтардың да келеміз деген күні таянып қалды. Бүгін түстен кейін жылдағы орнына киіз үйді тіге салмасақ болмас. Тұр, айналайын, – деп шолақ тонын шешіп, перзентінің жанына Рысбек те келді.

– Ей, сен неге ренжіп отырсың, түсің қашып? – деп Бибігүлдің бетіне қарады.

– Қаденнің мазасы болмай оянды, сырқаттанып қала ма, қайдан білейін?..

– Қой әрі, қайдағыны айтпай! Көктемнің күні ғой, бойды ауыр тартқыза беретін.

– Ылайым сол болсын... Қайдан білейін, бір топ бұтамнан қалған жалғыз тал шыбығым...

– Қой деймін, қайдағыны шығармай... Қане, маңдайыңнан иіскеп жіберейін, – деп басын ұстай берген әкесі де қолын тигізе беріп, шошып кетті, денесі шоққа қақтаған темірдей, жанып тұр екен. – Алла, жақсылығыңа бастай гөр! Денесі ыстық екен ғой...

– Әкесі, бірер кесе шай ішіп, атына мін де, алдымен жолай аңшы мырзаның үйіне соғып, айта кет, үйінде болса мұнда келсін, палуанның үйіне барып кел, сол үйде сана, сынап сияқты дәрілер бола беретін еді. Тәуіп қайнаға үйінде болса ала кел, тамырын ұстасын. Уа, жаратқан, жалғызыма жар бола гөр!..

– О, қураған өмір! Біз дегенде жабуын жалмаған жұтаған түйедей болып, осынша неге сұмпайыландың екен!.. Құба дала құла дүздегі жалғыз моладай, жол үстіндегі бекетті неге ғана күзеттірдің? Шашыраған тарыдай босып жүрген бір ел... Қысылған кезде жәрдемге шақыратын, қозы көш жерсіз, жан таппайсың мұнан! Үріккен аңдай, бірінен-бірі қашқан бұл елдің, керегінде емшісін, қысылғанда демші жанын тапшы, қане! Баламның бәрі дер кезінде емші табылмағаннан өлді. Күйіп-жанып жатқан құлыныма енді не ем істедім, ойбай?

– Құлыным-ай, терлер ме екенсің, әкеңнің тонын жабайыншы! – деп күйген денені тұмшалай түсті. Кесел ауырлай берді.

– Апа, үстіме жапқан тонды алшы, өкпем қысылып кетті, – деді, ерні үйіткен құйқадай қарая бастаған Қадиша.

– Қарағым, тер қысып жатқан шығар, шыдашы кішкене...

– Далаға шықшы, апа, көрінер ме екен?..

– Қарашығым, кім?

– Әлгі... – деп аяғын айта алмай ентігіп, бетін іргеге қарай бұрды.

– Жеңеше, Қадиша сырқаттанып қалды дей ме?

– Қайдам, қарағым, солай болды... – деп баяу үнін шығарды да, жүгіре басып үйіне кірді.

– Қарашығым, келді.

– Апа, кім? – деп Қадиша елеңдегендей басын аздап көтерді.

– Аңшы ағаң, айналайын.

– Ей... – тыжырына көзін кірбитіп, тонды қолымен ысырып тастап, су сұрады. Тағы бір жұтып, кесені жанына қойды.

– Қалқам, тәуірмісің? – деген аңшының сөзіне жауап бермей, сүзіле бетіне қарап үндемеді.

– Апа, келді ме?

– Келдім, құлыным. Сана алып келдім. Құдай сәтін салса ішесің, – деп қызының маңдайын сипады Рысбек.

– Апа, кішкене сандықтағыны әперші! – деді бір кезде. Шешесі кішкене сандығын ашып, алдына тосты да:

– Қарғашым, өзің қарашы, мұндағы керегің не?.. Қадиша басымды сүйеші дегендей иегін көтерді. Әкесі басын сүйей берді. Ол көзін сүзе сандыққа үңілді де, шеті көрінген бір орамалды нұсқады. Ол Қажымұқанның үлкен бет орамалы еді. Шешесі көзінің жасы сор-ғалай түсіп, орамалды суырып алды.

– Басымды... таң... шы... – деді де:

– Апа, таң атты ма? – деді тағы да.

– Еркем, Қажымұқан келді!... – деді көмескі үнмен.

– Келді... – деп науқас, оты сөніп бара жатқан мөлдір көзін ашып алды. Басын көтергісі келгендей иегін әнтек қимылдатты.

– Палуан, сен жақындаңқырап қолынан тартшы, – деді жеңгесі. Ол қолынан ұстағанда, көзін тағы бір ашып: «Қош!..» дегендей ерні қыбыр етті де, мәңгілік көзін жұмды.

– Ой, әттеген-ай, күйдіргі шыққан екен ғой! Біліні-сімен емдегенде жазып алуға болар еді, – деп өкінді.

– Шынымен кеткенің бе, жер періштесі? – деді.

– Бибігүл, үйіңе қара!.. Мен Қадишаның үйіне барып келейін. Басының суы кеппеген болар, мал күту, жан күтуді біле ме?.. Үйінде бірер күн жатып, көмек-тесейін! – деп тұра жөнелді.

– Той өткізем деген жерде топырағы үйілген мола көрдім, домбыра, сырнайға қосылған ән есітем деген жерімнен ұлыған қасқырдай сарнаған молдалардың аят оқыған үнін есіттім, бұл заманның құдайы менің қай дегеніме жеткізген!

– Бибігүл жеңешем, мына ағам, бұрын да қураған бұтадай кеуік еді, енді сендерде бой бекітетін не хал қалды?.. Дегенмен амалың қайсы!? Сал бойыңды бекіт, өлгеннің артынан өліп жатқан ешкімді көргенім жоқ. Мен мына Қажымұқанды ертіп ауылға барайын, үш-төрт күн жатып, бой көтеріп аулына қайтар, – деп, Нұрмағанбет атына мінді.

– Аға, мен енді ауылға бармаймын, – деді Нұрма-ғанбеттің үйіне екі күн қонған Қажымұқан. – Сіз, мені Қызылжарға жеткізіп салыңыз, Россияға қайта барам. Мені ауылда тұрсын десе, Қадиша өлмес еді...

– Ей, тентегім-ау, не деп отырсың? Қадиша өлгенде, қалған өмірдің бәрін құшақтап кетті деймісің? Мұнын бәрі уақытша. Жаңбыр тынып, бұлт ашылады, жайқалып көк шығады! Сен ол томырықтығыңды қой. Мен сені ешқайда жібермеймін.

– Жібер, аға, енді менің ойым ит жеген терідей пәрше-пәрше. Ауылға қайтып баратын да еш нәрсе жоқ. Әкеме ас бердім. Ауылдың үлкендері, осы сылтаудың үстінде сізді шақырып, дидар көрісеміз деген қуанышты еді. Шақыруға келген адамы, Қадишаны көміп жатқан молаға кездесіп, сізге айта алмай қайтып кетті.

– Олардың жазған хатын оқыдым ғой мен. Бірақ жылау-сықтаудың үстінде еш нәрсе айта алмадым. Қыздың ашылмай кеткен сыры үшін, өмір бойы қобыз тартып өткен Жанат сияқты болма, тағы бір-екі күн боп, мен сені көңіл көтеретін бір жерге апарайын.

– Аға, сол Жанаттың әңгімесін айтшы.

– Мен оны айтайын, сен Россияға кетем деп асықпа.

– Менің әкем бала кезінде қасына естияр бір кісі алып, үйсіндегі нағашысына кетіп бара жатып, Бал-қаштың жиегіндегі бір үйге қоныпты. Әкем кіріп барса, үй кәдімгі қазақтың киіз үйі, сол үйді бейнелеп айт-қан сөздері әлі есімде, оны былай сипаттайтын.

– Шырағым, арқадан Алатаудағы жегжатқа кетіп бара жатқан жолаушы едік. Көлік тынықтырғалы, осында қара тартып қонып қалдық. Қарт шаршап қалған ба, жауапқа жарымай отырмыз. Қай жақсы боласыңдар? – дейді жолаушылардың ішіндегі естияр кісі.

– Тобықты... – деп күңк етеді жігіт.

– Онда түбіміз арғын, туысымыз екенсіңдер ғой. Елден аулақ жекеленіп кеткендерің қалай?

– Е... – деп күрсінді де, жігіт төрде отырған қартқа қарап, үндемеді. Әйел дорбадағы балықты далаға алып шығып, тазалап асып жатады. Менің әкем де жанған отқа шәугімін қойып, шай қайнатады. Үйдегі естияр жолаушы қарт пен жігітті қанша қаужаса да бұл үйдің жағдайына қана алмай, шайларын ішіп, далаға тоқымдарын төсеп, ерлерін жастана жатып қалады. Үй іші де балықтарын жеп, үнсіз ұйқыға кетеді.

– Ағажан, айтсайшы...

– О, Қызыл нықап (маска), сенің қабағың неге ашылмайды? Сен бұрын бұлай емес едің, еліңе барам деп қайғы арқалап қайтқаның қалай?

– Қой әрі... Менің ешқандай қайғым жоқ.

– Ваня, сен баламен ойнап жүргенің жоқ, ең аз қыдырғаны Европаның өңірін екі айналып шыққан, Россияның қу мүйіз палуандарымен сөйлесіп отырсың. Сенде үлкен қайғыға батқандық бар. Болмаса бұрынғы ой-санаңнан өзгеріп кеткендік бар.

– Неге?

– Неге дейсің бе? Оны мен айтайын... Бұрын ішіңді ақтарып сыр жасырмайтын едің, енді бір ауыз сөз айт-қың келмейді. Бұрын белгілі палуандар қинап келген жас палуандарды да аяп, біраз күн өткенше жықпай мақтандыратын еді, сен қолыңа тигеннің бәрін шыр-қыратып, пердесін сыпырып алып жатырсың. Күрес басталғалы он-он бес күн болды, жинаған маскаң бір дорба болды. Мұныңа қарағанда, сені жынданды ма деп те ойлап жүргендер бар. Сенде мықты кіжіну бар. Біреу есінен қалғысыз етіп, жерге аунатып жіберді ме екен деуге, шығыс Россияда сені жығатын ешкім жоқ. Шыныңды айтшы, сенде нендей сыр бар?

– Менде қайғы бар екені рас, сұлу қызды сүйдім, ол қосылмай тұрып өліп кетті де, мен қалып қойдым, – деп басынан өткен барлық жағдайды шешіле айтты.

– Міне, енді реті келді. Сен сүйген қыз үшін жынданған шығыстың шыдамсызысың. Онда сені емдейміз.

– Ауруым жоқ менің.

– Сенің ауруың әйел. Оны біз табамыз. Осында палуан бір қыз бар. Біз бас құраған күресті ұйымдастырып отырған соның ағасы. Қыз күнде күресімізді көріп отырады дейді, бірақ қандай қыз екенін ешқайсымыз білмейміз. Осында жиналған палуанды түгел жыққанымызбен қыз күреседі. Жығылса тиеді де, өмір бойы соның күтушісі болады, жықса барлық палуандық белгісін сыпырып алып, чемоданын жаяу арқалатып жүреді.

– Мен оның чемоданын арқалай алмаймын.

– Жығылсаң амалың қайсы, серт солай болған соң, арқалайсың!

– Жығылмаймын!

– Қалай жығылмайсың? Поддубныйдан күшті-місің?

– Күштімін деп мақтана алмаймын.

– Ендеше, былтыр келіп, қорыққанынан күресе алмай кетіпті.

– Қой, өтірік ол. Поддубный тажалдан да қорықпайды!

– Қорықпайды!.. Қыз қолын соза бергенде жалт беріп қашқан екен, қолына қамзолының шалғайы түсіп, жұлып алыпты да, үйіне апарып іліп қойыпты. Осы күреске шақырса да келмей отыр ол.

– Қой, қой! Бәрі өтірік. Польшада палуан қыз деп ілгеріректе естіп едім, оны венгрдің жас палуаны жығып алып кетті деген.

– Ендеше, есіткен қызың осы. Оны ешкім жыға алмайды. Қолыңа тигенді алып ұра бермей, күшіңді соған сақта!

– Ой, тәйірі, оған қандай күш керек? Қыз деген қатын емес пе? «Қатынның күштісі қазан қайнатады» дейді қазақ. Күресетіні шын болса, минутке жеткізбей жығам да, бәйгеме өз құйындай ақша төле деймін!

– Ақша бермейді, өзі тиеді.

– Алмаймын деймін.

– Оның болмайды, егер алмасаң, жығылған болып есептелесің.

– Күреспеймін ендеше...

– Онда да жығылғанға есептелесің. Оған көнбесең күрескен палуанның ешқайсысын жықпай, жығыла бер, сонда сенімен қыз ақша берсең де күреспейді.

– Бір бәле ғой өзі! Қайдан шыққан неме екен соншама?

– Осында жиырмадан аса ірі палуан, отыздан аса жас палуан бар. Соның бірінен жығылып, не жығыса алмай кетсе, қыз оны үздік палуан деп есептемей, күреспей қояды. Үздік палуанды табамын деп ағасы Варшавада жылда палуан жинай беретіні сол екен. Сен жық та ал, осы әурешіліктен құтылайық.

– Сендер әзілдеріңді қойыңдар, мен қыздан қор-қып, ешкімнен жығыла да алмаймын. Қыздың чемоданын арқалап та жүре алмаймын. Дүниеден қатынсыз кетсем де, ол қорлықка көне алмаспын!

– Сенің қыздармен әңгімелеспейтінің қалай? – деп қақтықты ол.

– Я, совсем не хашу... – дейді де, сыпырған маскаларын санай береді. Қыздың өтініші бойынша палуаннан сыр тарту үшін манағы су жағасында отырғандағы әңгімесінде де ашық жауап айтқыза алмады. Ай жарым өтіп, күрес аяқталар кезде, «Палуан қызды көрсету үшін» Қажымұқанды жүзбелі ресторанға алып барады. Онда үйленудің сәті төменгі жағдайда түсті.

– Палуан мырзалар, біздің досымыз Поля, ханша-палуан, осы гүл шоғын үздік күші бар палуанға тапсыруды бұйырды. Үздік күш менде! – деп өзіңе сенген-дерің үш адым алға шығып қолымнан гүлді ал! – деді.

– Ешкімнің жүрегі батпаса, мен оны алуға жараймын! – деп аттай бергенде Қажымұқан жауырынынан бүре ұстап шелектей көтеріп, кейін тастады да:

– Бикеш, ол бұйрық берген ханшаңыздың өзі қайда?

– Сарайында. Немене гүлді алғың келіп тұр ма? Се-нің жұрттан үздік болатындай еш нәрсең жоқ қой деймін... Үздікпін деп алуға жарасаң үш адым алға шық!

– Осының үздік палуан екені рас па? – деп басқа палуандарға қарады.

– Иә, – деді сақа палуанның бірі.

– Гүл алғаның үшін белгі боларлықтай бір затыңды бер бізге, Поля ханша барғанда өзіңізге қайтарып береді.

– Оның керегі жоқ, орамалыңды берсең де болады, – деді қыз. Қағазға орап орамалын берді. Қыз қолына ұстап тұрып:

– Ертең сағат бесте пәлен адреске келуіңізді сұраймын, – деді де, палуан тобына басын иіп, әдеппен жүріп кетті.

– Қазақ өлкесінің палуаны қайсың едің? Қажымұқан орнынан тұрып, қолын кеудесіне басып, басын иді.

– Достар, барлық халықка ортақ: «Тауға тау қосылмайды, адамға адам қосылады» деген мақал бар. Сол қосылмай тұрмайтын адамның сүйіспеншілік махаббатына шек қоюға болмайды. Палуан Мұңайтпасов, оның досы Корень палуан, сіздер осында келуге себепті болып отырған сондай жағдай. Өзім жеке адамның игілікті ісім деп түсінген жұмысына, еркіне бөгеу болмауды дұрыс деп түсінем. Ондайға араласатын ұлттың әдет-ғұрпы, діні сияқты тәртібін жақтағым келмейді. Менің сүйікті қарындасым Поля, Ваня Мұңайтпасовқа ғашық болды, қыздың мұндай сырын ашық айту – Европа елдерінде ешбір ерсілігі жоқ, қайта өзіне тән ерікті түсінгендік болып есептеледі. Кеше ақ гүл шоғын беріп, орамалын алып келіп, анасының рұқсатын алып отыр. Анамыздың алдында осыны анықтап, игі тілегімізді айт-қымыз келеді... Берілген белгі ишаратын қабыл етуле-рің рас па?

– Маған палуан қыздың гүлі деп берді.

– Палуан қыз – қолымен гүл берген Поля. Күре-сетін қыз тек ертегілерде айтылады.

– Ендеше, гүлін алғаным, рас.

– Серігім, жануарым... – десе де ат еміренбей иесі жанына келгенде иегін жерге төсей жатқан тұмсығынан ентіге шыққан демі қарды бұрқыратып жіберді.

– О, жануар! Обалың ақтарға болсын. Жер жұтсын бұл шайтандарды! Саған деп жиған шөбімді де аттарына алып, құртып қойғаны мынау... Жем болса да жоқ. Өзіңді лауына алып, өлімші етіп әкеліп берді. Енді саған не берем, жануарым?.. Қой енді, сені бүйтіп қор етіп өлтіргенше, еркін шөбі бар, ауылда тұратын достың біріне берейін...

– Досым, сен жүк тиеуші болып та күн көре алатының сөзсіз. Бірақ менің бір тілегімді қабыл ет. Адамның күштісі сен болсаң, аттың күштісі менің күреңім еді. Мына Қолчак қоқырсығын тасып, соны құртатын болды. Сен соны арбасымен ауылыңа алып кет. Бір жеті тойдырып алсаң, аздап кіре тартып тұруыңа жарайды. Сенің қолыңда тұрса, Колчактың қамшысы селтеңдеген полицейлері де қоқаңдап қасына келе алмас еді. Оның үстіне, ауылың сені құрметтейді ғой, лауға сенің атыңды әурелемейді.

– Ол рас.

– Ендеше, арбасына жегіп берейін, алып кет. Көп жыл қанатым болған жануардың налығанын көрмейін. Тамағы күйлі болса, арбамен қырық пұт, шанамен сексен пұтты жүк демейді.

– Палуан, халің қалай?

– Шүкір... Қамыстай қалың елмен бірге өмір өтіп жатыр.

– Дұрыс, дұрыс. Бәрекелді, арбаң мен атың да өзіңе сай екен. Немене, мұнда алашағың бар ма еді?

– Қандай алашақ? Менің ондай сатып жүрген сабыным жоқ. Мына ұшықтарынан қиса, атыма жем ала-йын деп келіп едім.

– Е, оның дұрыс қой... Қырман деген кен емес пе, диқандар бірер қап ұшықтарын сенен аямас. Егіншілер, тәңір берген нәрсеге тарылмай, палуанның қабын толтырып жіберіңдер.

– Борсеке, ол біздің жұмысымыз ғой, өзің мына қара майдан істеген, балшық сияқты сабыныңды, зәрдей қымбаттатпай, төмендетіңізші... Қадаққа толмайтын кесегіне бір пұт бидай сұрайсың. Оныңызды қалай алып, кір жуамыз?..

– Мейілдерің ғой, алмағандарыңа мен қайғырмаймын. Сабыным батпақ болсын, балшық болсын, арбамның үстінде тұр. Сендердің бидайларың – қырманда. «Балшық» дейсіңдер-ау, шырақтарым, – деп кеңкілде-ген мысқыл күлкімен кеңсірігін кернеп, танауын желпілдетіп күлген болып, – заманының неге айналып тұрғанын сезбеген кісіге не айтарсың! Осы балшықтың өзі сонау жер түбіндегі Үркіттен әкелініп отыр. Жи-дектің жапырағын қуырып, шай деп ішіп отырғаны бұлардың есінде жоқ! Белі бүктелген шешелері қыстау айналасын тіміскілеп, ит мүжіген сүйек жинап, сабын қайнатпақ болады. Бұлар сол азаптан құтылуға, аз да болса көмек еткісі келген кісілерге айтып отырғаны мынау. Қоян терісіне – қызыл шүберек жапсырған бөрік киген большевиктер келген соң, первай сорт сіңір сабынмен жуатын боларсыңдар!..

– Борсық-ау, солар келе жатыр дегені рас па?

– Кім біледі, палуан. Іштегі бай біткеннің бәрін қамап, завод-фабрикалардың күл-талқанын шығарып, жердің бетін үйтілген тулақтай қылып жатқан солар дейді ғой. Оралдан өтіп, Селебеге (Челябинск) келіп-ақ қалған екен, ақтар әскерін алдына төгіп жіберіп, бір бөгесе керек...

– Борсықбай, сенің сөзің шемішкенің басындай күн қуалап айнала ма! Әнеугүні: «Дүниенің бар керегі большевиктер алған жерден шығып жатыр, фабрик, завод солардың қолында, істей білетін шеберлер де солар. Ақтар қолдарына оқ-дәрісіз көсеу ұстап қалып отыр» – деп соғып жүр едің. Енді жұртты большевиктерге айдап салдың ба? Жарайды, оның бізге керегі шамалы. Ашмушке шайың мен екі бөлек сабыныңды мына қапта тұрған бидайға бересің бе? – деп еңгезердей біреу қолын шошайтып, қап түбіндегі бір пұттай бидайды көрсетті. Борсықбай майы қыртыстанған көзін қапқа бір салып:

– Қой, сендермен келісе алатын түрім жоқ екен... Аз ғана алғандарыңды Колчактың солдаты сыпырып алған күні сөйлесермін! Кетейін, – деп арбасына мініп, қырманнан шыға беріп еді:

– Тоқта! – деді оған, шай, сабынға зәру ел...

– Сен бізден алуға келгенде «ағайын» бола қаласың да, қарасуға келгенде сыртыңды бересін! Көмбеңді ашып, шіріп жатқан бидайыңды бізге қарызға бер. Мына шулап отырған баланы ая. Тірі болсақ өтерміз, – деп бірінен соң бірі келді. Олар тағы да бірде:

– Сен Совет өкіметінің ұзамай осында келетінін біліп қой! Олар саған астық сатқызбайды. Большевиктер – халықтың қамын ғана ойлайтындар екенін естіп отырмыз. Ол келсе сенен сұрамайды, көмбеңді ашады да, аш отырғандарға үлестіріп береді! – деп қабақтарын түкситетінді шығарды.

– Палуан, мал-басың аман ба?

– Шүкір. Түтеген боранда ерте жүре қалғаның қалай? Үй ішің аман ба?

– Құдайға шүкір... Боран деп бүрлігіп жата берген-нің өзі жаман екен. Анау айтқандай жұлып кететін еш нәрсе жоқ, жүруге болады. Бір қысылтаяң шаруа саған күнімді түсіріп, келіп отырмын. Өзіңнің ерлік көмегің тимесе, өте қиынға айналып кетті...

– Не боп қалды? Сауда досым...

– Құдай кәпірге мұсылманның күнін түсірмесін! Палуан, өкіметтің промторг деген мекемесіне бидай жинап беруге біраз затын алып едім. Күзде қырман басында жолыққанда соны жинап жүрген болатынмын. Ол бар болғыры жиналды да, жылымықта жеткізілмей, боранға ұшырады. Енді соны екі күн ішінде жеткізіп бермесе өзімді қамап, мал-мүлкімді қазынаға салам депті. Оның үстіне, жолай тартып алатын бірдеңелер шығып, жай кісі жүре алмайды дейді. Соның жүз пұт бидайын жеткізіп беруге жәрдемдес деп өтінішпен келіп отырмын, – деді саудасын айтса көне қоймайтынын білетін Борсықбай.

– Көліктерің сай тұр ма?

– Көлік, шүкір, бар ғой... Бірақ соның кілтипені бар, Қажымұқан. Оларға басты сылтауым: «Көлік табылмай жатыр» деп едім. Сондықтан өз атыңмен жет-кізіп берсең тәуір болар еді. Ол үшін тиісті ақысын төлейін.

– Онда ыңғайы келіңкіремейді. Бұл қолыма аманат деп қойған біреудің малы еді. Суре түспеген соқпақта өліп қалуы мүмкін, жем-шөпке де онша кенеліп тұрған жоқ. Көлік тапсаң, жеткізіп берейін.

– Қанша отының бар? – деп сұрады ділгерлігін айт-қан байға.

– Он текше метр. Текшесі бұзылған соң түгел тасып алмаса, ұрлап алып кетеді. Қасына өзімнен бір көлік қосам, қорама әкеліп үйіп беруіңе қанша сұрайсың?

– Сұрағанымды бересің бе?

– Сөйлесіп көреміз. Жұмыс таба алмай жүрген адам көп, сенің көлігің болған соң айтылып отырған жағ-дай ғой.

– Сол көп адамды неге жалдамадың?

– Бәрі де тоғайға баруға қорқады. Болмаса мен ақша аямас едім.

– Отыныңды әкеп берсем маған да ақша бергің келе ме?

– Әрине.

– Мен ақшаға отын тасымаймын.

– Неге?

– Ақшаның мөрін танымаймын, жүзден артық сан білмеймін. Ауылдан келген адам екенімді көріп отырсың. Тонаушының ортасында тұрған бәлеңе басқа кісі баруға қорқатын болса, менің жаным екеу емес... Мынау ауырып жатқан әйел, аш-жалаңаш төрт баласы... осыларды аяп ауылыма қайта алмай қалдым. Өз үйімде де екі бала, бір қатын менің қолыма қарап отыр. Тонаушысы бар тоғайда отыныңды әкелу үшін менің құнымды төлейсің! Саудагер кеңкілдеп көзінің суы аққанша күлді.

– Неге күлесің? Мен өліп қалсам екі үйдегі алты бала, екі қатын аштан өлетінін көріп отырсың ғой.

– Сен өз балаларыңды айта берсейші, бұл үйдегі-лерді қайтесің?

– Неге?

– Бұлар менің туысым – орыстың балалары ғой.

– Олай болса бұларға неге жәрдемдеспейсің?

– Сексен миллион орыс бар, оның қай кедейінің баласын асырарсың?

– Сен сексен миллионды асырама, бір үйдің баласына тарыққанда жәрдем ет. Менің ақшам да жоқ, малым да жоқ. Достық – орыс, қазаққа бөлінбейді. Жәр-дем ету – менің адамшылық міндетім.

– Дұрыс, оныңа енді айтатыным жоқ. Енді сұрайтыныңды айт. Әзіліңді қойып не алатыныңды сұра.

– Құнымды бер деп айттым ғой саған.

– Қанша тұрасың? – деп тағы күлді бай.

– Қанша тұрғанда онша қымбат емеспін. Бір қап ұн бер, төрт тақта шай бер. Отының біткенше атыма жем, шөп, өзіме тамақ бер. Ең артынан бір шана отынды осы үйге түсіріп берем, оған таршылық етпейсің.

– Сен жұмыс істейтін адам емес екенсің! – деп үйіне кетіп қалды.

– Палуан, айдаңқырап отыр, осы бір шырпыдан тез өтіп кетелік, – деді әлденеден сезіктенген Борсықбай ортадағы шанада отырып.

– Мен барда не қорқатының бар, Борсықбай, шырпыда не бар дейсің, тәйірі...

– Сонда да болсаң, баяу кеттің, айдай түс, палуан.

– Қажымұқан! Шыбыртқыңды сілтей гөр?... – деген Борсықбайдың қарлыққан даусы бір шығып, ырсылдап, пысылдап барып, бұтаның арасына жоқ болды. Палуан әнтек басын көтере бергенде, тышқан тізілген айыр әлі алдында «у» деп, аударылып, төңке-ріліп тұр екен. Тұлыбын басына орай түсіп, етпеттеп жата қалды. Қайтып қарауға шамасы келмей, таң әбден атқанда басын бір-ақ көтерді. Бір жерде бебеу қағып Борсықбай, бір жерде баласы жатыр екен. Қайыс белбеумен байланған матауларын шешіп босатып алды.

– Ой, сорым бар басым-ай, өздері айыр, балтадан басқа құралы жоқ бес-ақ адам екен, шыбыртқыңды қалай көтере алмай қалдың?

– Ой, жалған-ай, қолыммен де қарға тұншықтырар едім ғой, бір айыр тышқан басымда ойнап тұрғанда, не істеуге шамам келсін! Менің сілемді сол құртты ғой...

– Сорлы-ау, өлген тышқаннан да кісі қорқа ма?..

– Қорықпай қайтесің, құлағы калқайған бәледен... Үшеуі қарға малтығып үйлеріне жетті. Борсықбай мен баласын байлаған тонаушылар езіп тастаған екен, үйіне келе төсек тартып жатып қалысты. Тоналған лауларды іздетіп қуған кісі де болмады. Қажымұқан үйіне келіп:

– Патима, күрең атты Борсықбайдың бидайы жетелеп кетті. Үйге қашан келер екен жануар... – деп мырс-мырс күлді. Оның қандай күлкі екеніне Патима түсінбей қайран қалды.

– Палуан аға, бұл күн көрісіміз немене болып бара жатқанын байқайсыз ба? Бұл ақтар деген аштық, жалаңаштық, жұмыссыздықтың көзі болды. Барымызды сыпырып алып, өңкей ұры-қарының өресін өрбітті. Ақырғы сөлімізді байлар мен саудагерге сорғызды. Кәсіпорындарын құйын соққандай құртып бітті. Он екі мүшеміз аман отырып, еңбек таппай ашығу деген не сұмдық! Адамшылық мейір дегеннің жұрнағы қалмай бара жатыр. Бір атадан өрбіген жиырма шақты түтін едік, еңбегімізді сүліктей сорып байыған Борсықбай, біз жүдеген сайын қанауын қалыңдатып барады. Балалар ашыға бастағанына үш айдан асып барады. Ақ сақалынан жасын сорғалатып, әкем әлденеше рет барса да бір пұт астық қарасуды білмеді. «Өлгендеріңе мен жауапты емеспін» дейді. Бұл астықты қалаға ұрлап сатып, алтын, күміс, асыл бұйымды үйіне кірелеп жинап жатыр. «Уа, ағайыным, сендер тұрғанда кімді жалдамақпын. Өздерің істеп, керегіңді жеңдер!» деп жұмысын істетіп еді, енді өліп бара жатқанда аузымызға су тамызбайды. «Жоқтан» басқа айтары жоқ. Біз енді қаңғыруға қалдық. Бір пұт астық табыла ма деп қалаға кетіп барам.

– Адамгершілігі жоқтан тартып алып неге жемей-сіңдер?

– Оны ойлағанымызға да көп болды. Бірақ қайда жымқырғанын білмейміз. Осындай қалаға апаруды біздің бірімізге беретін болса, әлдеқашаң бөліп алған болар едік. Кісінің шамасы келмейтін сізге тасытып жүргенін көрмейсіз бе? Өзін сатып та бітіруге айналды білем.

– Ала алсаңдар, он шақты үйіңді жазға шығаратын бидай бар сияқты.

– Ендігі қалғанын сіз апармасаңыз, өздерінен тартып-ақ алар едік.

– Мен болмасам, өздері де апармай, тыққан жерінде шірітеді. Қайда тыққанын білсем айтар едім, білмеймін. Бірер жігітімен өздері қаптап, шанаға тиеп болған соң үстіне бір-ақ мінем. Енді қалғанын қар кетпей қалаға жеткізетін түрі бар. Мені бар екен деп қорықпай-ақ қойыңдар, менің тышқаннан қорқам дегеніме сенбейтін адам жоқ. Өлген тышқанды істікке шаншып көрсетсеңдер, мен өрт шығып жатса да тырп етпеймін.

– Палуан аға, онсыз да күн көрер едік қой. Халықтағы барды Колчак жинап алды. Аяқ жететін жерде ендігі бар астық осы қоңыздың көмбесінде.

– Ендеше, алып қалыңдар.

– Мұның бидайын қайда апарды екен? – дегендерге:

– Оны күрең аттан сұрамасаңдар, мен қайдан бі-лейін? – деді палуан.

– Палуан, арбакеш, жүк тиеуші болып ендігі істеуің жараспас. Күшің бойыңда, Семейде цирк ұйымдасып жатыр, соған бар, – деді қалалық советтің председателі.

– О, өмір шыңына еркін ұшқан бүркітім, қызығына тоймайтын күндеріңді бөлгеніме өкпелеме, жаным сүйіп қосылған жарым едің, бірге өткен өміріме өкіні-шім болмады. Енді тағдырдың өлшеген мөлшері сар-қылып, қош айтысар сағаты келген сияқты. Екеуміздің отасқан өміріміздің ескерткіші, мына екі баланы тапсырғалы шақырдым. Осыларға білім алғызып, өз қатарына қос. Өміріңнің онан басқа құбылысына менің қатынасым енді болмайды. Жањанда жаным сүйген досым, сол достасқан жүрегім молама бірге көмілмек. Қалған өмірің бақытты болсын. Қош, сүйген жар!

– Мұны жығатын кісі бола қоймас, қылағай нардай, мына тұлғаны аунатып тастау деген кімнің қолынан келсін! Алдына қоятынының өзі де сонан шығар, – десіп жүрді көпшілік. Маскалы ұсақ денелі палуандардың маскасын шырқыратып сыпырған да сол болды. Солай бола тұра аңғырттығы аяқ алып жүргісіз болатын. Шақ денелі палуандарды ұстай бергенде, екі аяғының арасынан өтіп кетіп, оның мойнын сырттан орап қысып алатын. Кейде сол палуан қысқан бойы төсенішке жетелеп әкеліп дөңбектей гүрс еткізгенде сұлап-ақ қалатын еді, бірақ жауырыны жерге тимейтін. Кейбір палуандар, дәу қолынан ұстап тұрғанда, қарнына теуіп жіберіп, босап кететін. Соларға балпылдап бірдеңелер айтып жүргенін, жұрт қыран-топан күлкіге батып, қызық болатын.

– Иә, хазірет шер бабам, жар бола гөр! – деп, бірлі-жарым қарттар үн шығарып қалады. Төреші: «Жауырыны түгел тиген жоқ» дегенде: «әп, бәрекелде, солай болу керек» десіп қуанатын. Сол дәуге «шер баба» жәрдем етпеген күн де тақалды. Үстінде барқытпен әдіптеген үлкен түйе жүн шекпені, шыт көйлегінің жағасы алқы-талқысы шыққан, басына қоқанның қара ала тақиясын киген, қолында кішкене чемодан бар біреу, палуандардың күресі басталарда кіріп келді. Оның бойы «Черный Замуктан» аздап аласа болса да, мойны, дене төртпақтығы онан басым еді. Ол цирктің адамдарына орысша бір-екі ауыз сөз қатты. Бірі жүгіріп директорға кетті.

– Сізді кабинетке шақырып жатыр, – деді директорға барған кісі.

– Бұл да палуан болу керек, түрі соған ұқсайды, – деді аңырайысып қалған көптің бірі.

– Түріне қарағанда маңғұл сияқты ма, қалай...

– Ња... Совет өкіметі қонақ үйінің есігін, жүдә кәтта ашып қойды, әр түрлі халық күн сайын келеді, бабаларымыздың балалары көрмеген адамдарды көріп жатырмыз... Мұны көрсеткеніне де шүкір! Мұның топысы (тақия) өзбек сияқты, шекпені қазақ сияқты... Тілі орысша сөйлеп қалды, кім екенін құдай біледі де...

– Директорды сұрап келді, кембағалдардың қабағын жамыла бастаған байлардың бірі болса да ғажап емес. Олар мұндай жерден де тиын шығатын тесік табады...

– Құрметті цирк көрушілер, өздеріңіз күнде көріп жүрген Ташкенттің мемлекеттік циркі көз алдарыңызда күн санап өсіп келеді. Тіпті кейінгі екі айдың ішінде қаншама жаңа адам қосылғанын көрдіңіздер. Бүгін біздің жұмысымызға көрік беретін, спорт қоғамының көптен күткен, іздеп жүрген мейманы келіп отыр. Онымен қуана көрісіп, көп отырып сөйлестік. Біз – цирк коллективі, өзіміздің есептегі кісі ретінде, қатынастыруға тартсақ та, ол халық өкілі ретінде, сырттан қатынасқысы келді. Біз, амалсыз, онысына да көндік. Ол өздеріңіз көріп жүрген барлық күрес түрлерімен күресіп, күш өнерінің барлық түрін көрсетеді.

– Астапыралла!.. Барлық күш өнерін көрсетеді дейді... Бұлардың сиқыр сияқты ғажайып өнерлерін халық арасында жүріп қалай үйренген болды екен?..

– Сөзді бөлмеңіз, мен айтып болайын. Халық өкілі болып қатынайтын палуан, осындағы елуден асатын палуанның бәрімен күреспей, еленіп, екшелгендерімен күреседі.

– Болмаса, тамашаның үлкенін көреміз екен... «Еленіп, екшелген» болса, майда-шүйделері екен дә...

– Ой, лақылдама! Өзің осы уаққа шейін диқандардың қырманын да көрмепсің. Еленіп, өкшелсе – түбіне құмы, бетіне – шөбі шығып, дәні қалады! Әне, бұл палуан солармен күреседі.

– Директор жолдас, ол «Қара маскалы», «Черный Замукпен» күресе ме, бізге соны айтшы?

– Онымен бүгін-ақ күрескісі келіп еді, біз рұқсат етпедік.

– Неге?

– Алыстан келген кісі, поезда сегіз күн жүрген, демалсын, моншаға түссін дедік.

– Болмаса, жаңа ғана алдыңыздан өтіп, директорға кеткен кісі екен. Сегіз күн поезда жүрсе, қайдан келген болды екен? Өте ұзақ жер.

– Енді атын айтып қой, директор око!..

– Оның атын ең соңғы палуанды жыққан соң өзі айтады. Ал жықпаса айтпаған күйі кете береді. Күрес қатынасында оның аты «Дала бүркіті». Маскасыз, әр кезде ашық қатынасады.

– Атын айтпаған палуанды көруге ынтыққан көңіл-мен көпшілік тарады.

– Ендігі күрес, Орта Азия халықтарының палуаны: «Дала бүркіті» мен «Көк маска», Лев!.. Күрес француз үлгісімен... Уақыт жиырма минут... – деп бөліп-бөліп айтты. «Көк маска» – шақ денелі палуан, жеңіл басып, ортаға шықты. Цирк көрушілердің арасынан біреу тұрды да, сыртқы киімін сыпырып тастады. Ондай адамның өз арасында отырғанын ешкім байқаған да жоқ еді. Ол кешегі көрінісінен мүлде өзгеріп кетіпті. Басына өткен кеште киіп келген көнетоз қоқан тақиясы, үстіне киіп отырғаны жалпақ-жалпақ қызыл, сары жолағы бар бұқаралық ала шапан екен, шабу-қолтығы мол, әдіптеп, өңір жағасына өрме ала жібектен көмкерме салыпты, қусырып байлайтын, шашақты ұзын бауы бар. Ол үстіндегі шапанын шешкенде жылтыр қара матадан істелген тұтас майка, трусиі, балтырына жабыстыра киген жұқа мәсісі, жуан білегіне кептей киген жұқа биалайы болды. Кеше ұйыса шыққан сақал-мұрты бар еді, оны шашымен қоса қырғызып тастапты.

– Әке, қарап жібер! Енді «Дала бүркіті» осы кісі болды ма?

– Қой, оны сахарадан келген жай адам сияқты айтып еді, бұл өмір бойы осы цирк ғылымымен сүйек қатырған біреу сияқты. Көрмейсің бе, әне, өгіз көтерген Озар палуанды... Ол француз күресін білмеген соң, бұлармен күреспей қойды. Мұның түріне қарағанда тажалдың күресі болса да тоймаймын деп тұр!

– Болмаса, цирк адамдарды көп келсін деп, өзде-рінің бір палуанын осылай еткен... Бұл мейрампаздардан қулық артыла ма?

– Қой, біз бұларды екі айдан бері көріп келеміз. Сонан бері күштілерден төрт палуан қосылды, оның бәрі күрес басталарда алдымыздан өтті. Өзінің кескініне қарашы, ернінде кезет бар, түйенің құлағындай құлағы шұнтиған палуан көрген емеспіз... Мейлі, кім десе де тұлғасы алып екен, күнде үп-үлкен көрінетін «Көк маска» нарға қосақтаған ботадай болып қалды.

– Сөзді қой, екеуі қол алысып жатыр, бұрын бірін-бірі көрмеген, – деді біреу. Онысы цирктің дәстүрі бо-йынша бұрын күреспеген палуандардың сәлем және ризалық ишараты еді.

– Міне, өз адамдары дедім ғой, осынша жойқын күшімен оны жыққысы жоқ! Көрерсің, Бүркітті Лев жеп қояды... Не жығылады, болмаса жыға алмай тарайды, – деп лепірді ызаланған біреу.

– Өзі біздің тілімізге түсінсе керек, ашулы көзімен қарайды. Ашулансаң соның маскасын сыпыр! Соның дидарын екі айдан-бері көре алмай ішіміз пысты...

– Он төрт минут, қырық секундте «Көк масканы» «Дала бүркіті» жықты. Жығуы әділ, ешбір қағида бұзылмай, еркін күшпен жықты!

– Маскасы ашылған, сегіз жыл «Лева» деген құпия атпен келген – Якуб Жапаридзе, ашып маскасын ал-ған Қ.М. «Дала бүркіті!»

– Ей, ортақ, «Қ.М.» кім екенін айтып жібер, көп жасағыр...

– Ленин бабамыз бүкіл әлемнің құпиясын ашқанда, бір ғана осы кісі жүзін перделеп жүр. Бүркіт әкә, осы кісінің дидарын бір көрсет, береке тапқыр, – десіп айқайлайды көруші жастар.

– Жүгермектер, неге асығасыңдар? Мұсылман би-шара, жығылмасын!

– Бетін көреміз, ата. Әйелдер тастап жатқан паранжаны ол бетінен тастамайды. Бүркіт әкәм ашып берсін...

– Әй, көп сөз неге керек? Мен ғой сенің осы «Қара маскаңды» Одессада сыпырғаныма жиырма бес жыл өтті. Қайта киіп жүргеніңде, Бакуда бір жалаңаштадым. Орынборда бір ашып бердім. Ақмоласын айтпай-ақ қояйын. Ұялмай келіп тағы кигенің қалай? Болмаса, сенің маскаңды өзің беруге қарап тұрмаймын, өзім сыпырып алам да, жұртқа тарихыңды айқайлап тұрып айтам. Әсіресе, өзің арменсің, «мұсылманмын, арабпын» деп жүргенінді айтам-ау...

– Қой-әй!.. Құлағын жапон жеген шұнақ! Жынданба. Сен томырықтанып жүріп, цирктің қызығын кетіріп аласың. Мені жықпа. Жақында Қызылордаға барамыз. Сондағы күрестің аяғында жыққан боларсың...

– Қой... «Өзбек өз ағам» дейді, біздің қазақтар. Осы туысқаныма бетіңді ашып көрсетпей, қалай Қызылордаға алып барам. Қой...

– Ойбай, «Дала бүркіті» осы екен ғой...

– Қазақ екен ғой.

– Солай екен, мұның атын білу керек екен.

– Палуан түгел жығылған соң, атын айтам деп еді ғой.

– Ол қашан жығылып болады? Көрмейсің бе, әне, дәудін «жықпа» деп отырғанын. Сыраның да ақшасын сол төлеп отырған сияқты. Өстіп сыраны беріп жығылмай кетеді де, атын айтпайды.

– Болмаса Аxунбабаевқа барып айтамыз. Ол шақырып алады да сый-сыяпатын істеп, суретін газетке бастырады. Мұның аты да, заты да мәлім болады да қалады. Онан кейін өзін қонақка шақырамыз. Өзіміздің «Палуан атамыз» болады да қалады.

– Бұл – табылған ақыл.

– Құп болады, ұлдарым. Кешке циркке өзім барам, – деді Ахунбабаев.

– Мүмкін емес! Қандай жаны бар адам төсіне тақтай қойып, машинаның астында жатады?.. Жан-жағына тас па, темір ме, бір бәле қойып, машинаны өткізеді де жібереді. Әне, саған, төсінен өткізді! – десті, суретіне үңілгендер.

– Мейлі, көргенде білерміз...

– Жүдә қиын іш екен дә... – деп көзін жанындағы жолдасына аударды. Машина дөңгелек тақтайдың шетін басқанда екінші шеті метрдей көтеріліп, сықырлай бас-тағанда, көп көздер жұмылып, машина екінші есіктен шыққанда барып ашылды. Төсі мен білегі соншалық салмақты үстінен өткізген палуан, қималы тақтайды жарып, астынан шыға келді. Ол көпшілікке басын иіп, тәжім еткен кезде бау-бау гүлдер құшағын толтырды.

– Палуан око, Ташкентті әр уақытта өз мекенім деп санаңыз, жас ұрпақтар сізді мәңгілік «Палуан-бабам» деп санайтын болсын, – деді.

– Осындағы Қажымұқанның күресін көрейік деп, кемпір-шалдарымызды да ала келіп едік. Қалада пәлендей жұмысымыз да жоқ. Қажымұқанды көріп барған кісілер оның дене бітімін, ерен күшін, көрсететін өнерін сөйлегенде елдің жанын ерітіп, ауыз суын тамшылатып болды... Рельс иеді дей ме, үстінен түйе жеккен арба, кісі мінген машина жүргізеді дей ме... Құдайдың берген қуаты-ай, мұндай да адам туады екен ғой!..

– Ол әлгі бір қу суды көбірек ішеді дейді ғой... Сататын үш-төрт бойдақты айдай да келдік. Ыңғайы келсе дәм татқызып кетеміз. Тіпті ретін таппасақ жатқан үйіне апарып берейік. Ауылдың үлкен-кішісі қонаққа алып келіңдер деп қалды. Ені екі жылдық, ұзыны үш жылдық қазақ даласының қай аулына жетеді Қажымұқан!

– Әп, бәрекелді, сөйтші, көп жасағыр, – дейді, жүректері орныққан ауыл адамдары.

– Әй, жауырыны жерге тиді ме? – деп төрешіден сұрайды. Ол еңкейіп, айнала қарап:

– Сол жақ жауырын жерге тиген жоқ! Уақыт бітті! – дейді де, ысқырығын шырылдатып: – Қырық минут, Қажымұқан мен «Черный Замук» жығыса алмады. Ер-теңгі күресте «Қызыл маска», «Қоян» мен «Қажымұ-қан», – деп аяқтайды.

– Уа, Қажымұқан! Осыны жыққаныңды көреміз деп-ақ көз майымыз таусылды... Бізді әуре қыла бермей, жығатын болсаң жықсаңшы, шырағым, – деп айқайлайды шалдар.

– Қайтейін, ағалар... Ол ағаш болса арқалап барып, Сырдың суына тастар едім, ол да жер жүзін шарлаған палуан көрінеді, – дейді, сорғалаған терін сүлгімен сүртіп отырып.

– Рас, шырағым, рас... Өзін де құдай сомбалдап жарата салған екен... Мынау әлпетімен далада көрінсе, боз қасқасын кім шалмас еді, – десіп, қарттар ожырая «Черный Замукқа» көздерін сүзеді.

– Қарағым, өмірлі болар ма екен, палуанның аяғы-ның арасынан өткізіп алайыншы, – десіп, кемпірлер баласын сүйреп жүреді. Палуан да солардың көңілін аулап:

– Көп жаса, балам... Тыпа-тыпа! – деп, қалтасын кеулеп, кәмпит пе, мәмпеси ме, бірдемелер беріп жібе-реді.

– Ах, қапы кетті-ау, ерім! Жауырыны жер қауып-ақ қалған шығар, – десіп қарттар орындарынан ұшып тұрысады. Бірақ олай болмайды, бураның санындай жуан аяқтар қайың доғадай иіліп, басын жерге қадай тіреп, қарны томпайып, жауырыны жерден жарты кездей көтеріліп кетеді. Мойнын қолымен итеріп, балтырын аяғымен тепкілеп жатқан «Қызыл масканы» екі бүйірінен қысып алып, шаппа тұзақтың шыбығындай ытқып түрегеледі. Шеңгелінде бауша қысылып жүрген «Қоянды» жерге атып ұрады. Ол да, аяқ-басы арқасынан бірігіп, дөңгелек шеңбер болады да қалады. Сол иілген күйінде білегіне іліп алып, кілемнің ортасына алып келгенде, көз ілеспей ытқып кетеді.

– Қажымұқанның «Қызыл масканы» жықпай жүр-генінде бір мән бар екен, – дейді олар: – «Қоян» бір қа-ладағы байдың жалғыз баласы көрінеді. Қажымұқан-мен күресіп жатқанын естіп, әкесі хат жазыпты дейді: «Жалғыз еркем еді, жыға көрме. Не тілесең соны бе-рейін», – депті. Шамасы, көп ақша алған сияқты-ау.

– Япыр-ай, ә... Еркін күшін ақша үшін бөгегені ме?.. Біз соның жыққанын қызық көріп күнде барамыз, сонымызды ақшаға сатқаны бола ма... Қой, олай болмас, ол халықтың айрылмас төлі. Өскенбай ертең қонақ етемін деп, бүгін базардан құнан қой алды. Екі шөлмек көк суын бұрын алып қойған екен, заводтан төрт шелек сыра алам дейді. Сонда келгенде айтайық. Соның ақшасына қызығып жүрсе, оныкінен екі есе қылып жинап берейік. Енді әурелемей жық делік. Сол сөз айтылды да.

– Ал, палуан, ала отырып әңгімелесейік. Айтпақшы, әлгі бір тентек су бар екен ғой, құдық суына салынып қойып еді... Алып кел, бала.

– Палуанға стаканға құй.

– Мен бір-ақ әуре болайын да, сол құрғырды сорпа кесе болса, соған құй.

– Әрқашан амандықпен жүз көріп тұру үшін! Ал, жұттық.

– Жыршы, бір-екі ауыз толғай отыр.

– Рақмет, шырағым! Рас, білмейтін жан жоқ. Бірақ осы бір «Қызыл маска» түйемен ойнаған мысықтай мойныңнан түспей қойды... Біз «қашан жығады» деп, соза-соза мойын омыртқамыз мүжіліп болды! Сонысы болмаса кем туды деп айта алмаймыз. Жырыңа қалай айтсаң да сыятын сияқты. Төге бер... Соны қосып айтшы енді, палуанның күш-қытығына тисін, Әлібек:

– Палуанға жабыса біткен білек, бөлініп айтқаныңды істей ме? Қажымұқанға қоса айтсайшы. Білек істе-месе, жүрек істер. Тілегімізді осы отырған тұтас тұлғаға айтайық.

– Мен оны жығар едім, ақшасын алып қойдым ғой...

– Шырағым, оны қайтесің?..

– Ақша керек қой. Күніне бір қой, бір шелек тұқыл шарап ішем. Оның үстіне қатын алғалы жүрмін. Сондай жалынғандардың ақшасынан жинамасам, қайдан алам? Әр палуанды жыққаным үшін жүз сом, күш өне-рін көрсеткенім үшін жүз сом береді. Күнде жығып отыратын палуан табыла бере ме? Күнде төсіме тас сыйдырып, машина өткізіп отырсам көк өкпе болып өлем ғой...

– Айналайын-ай, сен дүние үшін қам жемесейші... Күнде жүз сом табылмаса, күнде халық қасыңда емес пе. Ол таусылмайтын тау, сарқылмайтын көл ғой!

– Рақмет, аға! Оныңыз рас. Осы халық күнде қасымда болмаса, мен әлдеқашан өліп қалмас па едім...

– Бәрекелде, халықтың қасиетін түсінбейтін жан көп. Халыққа сүйенгеннің қайғысы болмайды. Сөйтіп, «Қызыл масканы» қашан сыпырасың? Соны айтшы өзің!

– Бүгін...

– Билетке жүгірейік. Бір, екі, үш... Киіз үйде отыз жеті. Там үйдегі кісілерді санап, билетті тұтас кестіріп алам...

– Шырағым, тәуірлеу жерінен болсын, іргеде шуылдаған баланың арасында қалмалық!

– О не дегенің, ақсақал, жүдә, алдыңғы ложалардан аламын.

– Не надо! – дей салды. «Қызыл маска» бір түрлі көңілсіз шықты. Қажымұқан отырған жерінде шешініп, күресетін кісісіне өкпелескен баладай бір қырын барды. Төреші күндегі әдетімен:

– Француз күресінің әлемдік палуаны атағын ал-ған Қажымұқан Мұңайтпасов «Қызыл маскамен» ақыр-ғы рет күреседі. Уақыт алпыс минут, – деп бөліп-бөліп айтты да, үскірігін шыр еткізді.

– Уа, тәңірім, жар бола гөр... – деп, кемпір-шалдар тілек тілесті. – Қайдан білейін, әлгі бір бәле суды көп ішіп жіберді ме... өзі қалғып отырды, – деп Өскенбай қауіптенді. «Қызыл маска» күндегісінен гөрі жылдам қимылдады. Үлкен палуан сүрінбеді де, қарнын да теп-кізбеді. Бірақ қолына түсіре алмай, жиырма минут өткізді. Бір уақытта ол тақымынан өтіп артынан келіп мойнына жабысқанда екі білегінен бірдей шап беріп ұстап, қолын қайыра алдына түсіріп алып, қимылдатпай екі минут қолын соза ұстап тұрды. «Қызыл масканың» аппақ денесі піскен нандай қып-қызыл болып, тұрған жерінде ауытқи бастады. Төреші үскірігін мыңқ еткізіп, жақындай берді. Кілем ортасына қисайта салып, кеудесін ауыр денесімен басты. Еңкейе қараған төреші «болды» дегендей, үскірік шалды. Қажымұқан ұстаған қос білегі көпке шейін ақ шүберек орап қой-ғандай болып, қаны жүрмей қалды.

– Анасы, бір шәйнек шайың болса кабинетке кір-гізіп бере қал, жүдә шаңқап кеттім, – деді кеңсе киімін шешіп, үй киімін киіп жатып.

– Дадасы, мейманханаға кіріп ауқат қылмайсың ба? Сізді күтіп қанша уақыт отырдық. Он екіде қайтармын деген едіңіз, њазір екі. Әлиям ауқатқа раяңыз жоққа ухшайды...

– Бањардың лалалары ашылған уақтида, бұлбұл ауқатты ұмытар дер еді, мен њәм шул, анасы... њаят бањары – танња ғұмырнің њаммасынан қызық болып кетті.

– Мейлі, ертең Ферғанаға барып, сол бишараларды да сұрастырып қояйын. Арбакештік, жұмысшылық... жасымда көрген кедейлік, өмірде жақсылығын көрген өмірім аз емес. Теңіздей көмектеріне бір-бір тамшы жәрдемім жетсе...» деп ойлады.

– Ранс әкә, сізге кіруге бір кісі сұранып тұр, – деді жәрдемшісі.

– Кіргізе ғой.

– Ассалаумаликум!

– О... Палуан баба, ар ма! Кәне, қайырлы қадам болсын!

– Юлдасжан, қайырымды өзің ұйымдастырмасаң, қайыр мені іздеп баратын емес!..

– Не болып қалды?

– Қартайдым. Қартайғанда қатын алдым. Сақалым қауқайып, жастармен жұлқыласып жатудан ұялып, күресті тастадым. Менің бағатын малым, оратын егінім сол еді, онан айрылған соң, не болғаны өзіңе мәлім.

– Құп. Аяғы түсінікті болды. Ескі заманның қарттары: «Жас әйел – тозған дененің тыңайтқышы» дейді екен, сіз де сөйтіп жас алдыңыз ба?

– Қыз емес, саудырап қалған кемпір де емес, өзімді өлгенше күтуге жарайтын, отызға келген әйел. Мына сіздерге көрші Шәуілдір ауданында туыстарым бар. Соның бірі өліп, екі жас баламен қалған әйел еді, мұным. «Әрі қашқаным, әрі жарысқаным» деп, әрі қатын алғаным, әрі жетім балаларды асырағаным. Бишара мені де құр қол қоймай, екіқабат. Ұл тапса Айдархан, қыз тапса Дариға қоям. Бұрынғы балаларымды шешесі өлген соң мемлекет асырап еді. Енді кезбе жүрістен құтылдым, өлгенімше өзім асыраймын. Жолдас, Юлдаш бауырым, құдай маған ерекше күш беріп, жарылқаймын деп азапқа салып қойды.

– Е, ол не дегеніңіз?

– Ол ма, оным – қырық кісінің күшін бергенде, қырық кісінің асын ішетін етіп жаратыпты. Несібемді жазғанда, жай кісілердікін жазбай, үнемі ет, қант-шай, кәмпит, тұқыл шарап жазып, оны жетерлік етпепті. Күресті қойған соң, атала қатықсыз көже сияқтылармен былықтырып жіберіпті. Киім-кешек, көрпе-төсекті мүлде ойламапты. Тегі, жаратқан да мендей қартайған ба, қайдан білейін, жарықтықты... Сені мейірімді, өкімет бастығы етті. Тағдырдың ағаттығын жөндеп бер. Өзіңнен шыққан соң Қазақстан өкіметіне де барам. Бір құдайдың ұмыт қалдырған несібемді екі елдің өкіметі түзеуге құдіреттері келер деп ойладым.

– Бұл таусылып қалса, қайтып келейін бе? – деді.

– Күні-түні келсеңіз де бұл есік сіз үшін ашық, палуан баба.

– Жұматай, Құндыз шешеңнің шелегін сұрап әкеле ғой, су әкеліп алайын.

– Балапан, ит үреді, далаға шығып қарашы, атаң мен жеңешең келе ме... – десе, құлындай құйындатып, шапқылап кетеді.

– Асыңды бер. Күртешемді жая сал, терлеп малшынып, денемді мұздатып кетті.

– Апа, мен бүгін ертеден кешке шейін палуан атамның қасында жұмыс істедім. Ол мені өзі тандап алды. Бригадир атама айыр тауып бере алмаған соң, ол арық жағасындағы қураған талдың, жуандығы менің балтырымдай біреуін жұлып алды да, бұтақтарын балтамен кестіріп, айыр жасады. Оны атамның қасына Тілеу екеуміз көтеріп апардық. Оған басқарма:

– Сіз несіне келдіңіз? – деп еді, ол қырын қарап, жерге бір түкірді де:

– Үйдегі жататын жерімнен су шығып кетті. Енді соғыс біткенше, балалар үйге келгенше мен егіс даласында болам. Онан да маған беретін жұмысыңды айт, – деді.

– Қырманда болыңыз, – деді басқарма.

– Онда не істеймін? Жұмыс жоқ қой?!

– Комбайнға бөлген төрт-бес қарт отыр. Түске шейін бау тасылып, жұмыс болады. Жетпістен асқан сізге түстен кейінгі жұмыс та жетеді.

– Мен саған базарға салған аттай, тісімді қаратып, жасымды санатқызғалы келгенім жоқ! Маған екі пар өгіз арба, қасыма Есалы мен Тілеуді бер, бұлар айырдан қалған бидайды жинап отырсын. Түске шейін қырманды толтырып алсақ, түстен кейін қырманды аудартасың ба, комбайныңды сүйретесің бе, ықтияр өзіңде... – деді де, Тілеу екеумізді ертіп, аңызға қарай жүре берді. Басқарма қайтып үндеген жоқ, бригадирге:

– Мына кісінің арбакештерін бер де, сусынын мол қылып қасына жеткізіп беріп отыр, – деп басқа жұмысына кетіп қалды.

– Апа, деймін... атамның ағаштан сындырып алған айырының тармағы уықтың ұзындығындай! Өзге адамның үш-төртеуі бөлініп көтеретін шөмелесінің екеу-үшеуін түйреп, арбаға бір-ақ салады. Оның орнын тазалауға он бала тырма ұстадық. Арба тиейтін әйелдердің бәрін босатып, ораққа жіберді де, бір бригаданың арбасын өзі тиеді. Күн батқанша қырман тау болып үйілді. Күн бата орылған бидай қалмай, табелші атама отыз еңбек, бізге бес еңбектен жазды...

– Үйіне сенімен бірге келді ме?

– Жоқ, апа, қырмандағы бидайды комбайнға бер-гелі қалып қойды.

– Жарықтық-ай, өзі де шаршаған шығар?..

– Шаршаған жоқ, апа. Қырманға келе жатқанда жолда көпірге дөңгелегі кіріп кеткен арбаны бір қолымен көтеріп шығарып жіберді.

– Неше мес қымыз ішті екен, жарықтық?..

– Менің ішкенімді де ішкен жоқ, апа... Түсте үлкен кесе көже мен бір күлше нан жеді. Қырманға келген соң, бір кесе суық шай ішті.

– Енді қарт адамға, қырмандағылар қайт деп айтпады ма?

– Айтты, апа.

– Нар жолында жүк қалмайды! Мына бидайды шошайтып қойып үйге несіне барам? Аша ағашыммен комбайнның көмейіне тығып жіберейін, – деді.

– Онда, бір күнгі көмегінде керемет күшін көрсе-тейін деген ғой атаң.

– Апа, олай емес. Атам ертең де барады, егіс біт-кенше істеймін деп отыр. Маған:

– Балам, ертең де менімен боласың. Ертең екінші бригадада жұмыс істейміз, – дейді.,.

– Элеватордың бастығына айт: «Гитлер-фашистермен күресіп жатқан балаларыма адал еңбегіммен тап-қан бір күлше нандай сәлемдемем – осы машинаңа сал-ған бидайды тез жеткізсін! Қабының сыртына: «Қарт палуан Қажымұқан Мұңайтпасовтан» деп жазсын. Талай алып палуанның тәкаппар жаурынына жер иіскет-кен кәрі күш. Отанымыздың қасиетті топырағын жаудың лас аяғынан тазартқанша еңбек майданында істей тұрады...» Қозым, шофер, қанды майдандағы қањарман өрендеріме солай жазыңдар!

– Балам, былай тұр, – деп, салалы айырмен бір көтеріп тастап, қыртыстанған кең маңдайынан шыққан терді саусағымен сыпырып тұрғанын көріп, аяғандар:

– Денесіне құйылған қорғасындай біткен күшті неге жұмсаса да бәрібір екен ғой. Мен осы кісіні: «Өзінің үйренген күресінен басқа, қара жұмысқа ыңғайсыз шығар» – деуші едім. Мына түрімен қай жұмыс болса да шақ келтіретін емес, – дейді жанында жұмыс істеп жүрген біреу.

– Е, солай екен. Мен бірер күннен кейін бұрлыққан бурадай шөгетін-ақ шығар деп едім, бой беретін емес, қайнатқан құрыштай, шынығып барады, – дейді екінші біреу, ұстаған құралының сабына сүйеніп, ұзағырақтан қарап:

– Тап осындай он адамы болса, он машина, он тракторы болса, өзгені керек қылмай-ақ, бір колхоздың жұмысы өзінен-өзі-ақ жүріп жатар еді, – дейді тағы біреу.

– Атам келіп, ауыр жұмыстан мойнымыз бір босады, көп жасағыр! Істей тұрса жақсы болар еді... Қайдам, темір, тасын арқалап тағы бір күні бір жаққа кетіп қала ма?.. – десіп, әйелдер әңгіме етеді. Ұзамай солардың айтқаны келді. Палуан атасы темір, тасын арбаға артып кетіп қалуға ыңғайы келіп-ақ қалды.

– Ассалаумалайкум! – деді жауынгер, оң қолындағы таяқты сол қолымен топшысына сүйей, балдақты талтита, бойын төмендетіп, қолын созып.

– Сау бол, шырағым! – деді палуан, ауыр денесі отырған жерінен серіппедей көтеріліп, созған қолын жоғары көтере, балдақ-малдағымен қыса құшақтап, маңдайынан шолп еткізіп сүйіп, төр алдындағы төсекке отырғызды.

– Омырауыңдағы жалтырауықтар жаңқа да болса бірдеңе сындырғандарға берілетінін білем. Маған енді жаудың жеңілгенін айт, – деді, амандықтың көпшілікке ортақ әдетін айтып болған соң.

– Айтайын, ата. Баса білген жау қаша біледі екен, ата, Әрине, олар ысыра салатын ағаш емес, зеңбіректің тұмсығы танауын қажаған соң шегініп барады. Катюша да бетін аз шымшыған жоқ. Автоматты қойшы, жеткен жердегі табан аттың сирағын тілгілейтін шыбырт-қы ғой ол... Көбірек керегі танк пен самолет. Ол екеуі көп болса тазылы бүркіттей, бірі жерден, бірі көктен, қашқан жаудың тақымын кергізіп, сіңірін созғызады-ақ...

– Дұрыс айтасың, балам, қашқан қасқырды қалыңға мойын бұрғызбау үшін бүркіт керек. Соны көбейтуді ел де көп ойлайтын болды. Соның біреуін мен ұшырсам деп ойлап жүрмін.

– Оныңызға тілектеспін, бірақ ауырлау ғой сізге.

– Батырым-ау, қанша ауыр болса да оны мен көтер-меймін, құрыш қанатымен өзі ұшып кетеді... Ақшасы қанша тұрар екен?

– Ауыр деп отырғаным сонысы ғой. Бір самолет жүз мың сомсыз соғыла қоймас.

– Осы бір түйіншектерде жүз мың сом қалай қалмады екен? Әлі салмақты жатыр! Тегі, бір шын тебіренсе – екі жүз мың жатқан сияқты өзінде. Миллиондар жиналатын сарқылмас кен – халыққа барайын.

– Жолдың айрылатын жеріне жақындадық, ата. Шарапханаға соғамыз ба? – деді бала.

– Балам, мына бір шөбі бар төмпешікке бұрылшы! Атты шалдырып, қапшықтағыны санап көрейік. Мөл-шерге келсе, Шымкентке тіке-ақ тартып кетерміз.

– Әй, балам, мынау ақшаның жүз сомдығын бір бөлек, елу сомдығын бір бөлек, ұсақтарын өз алдына шығара бер. Мен санап буа берейін.

– Балам, осыны орамалыңа түйіп, шешеңе апарып бер. Інілеріңнің керегіне жаратсын. Ал, балам, енді сен жазуды жақсы жазасың ба?

– Жазамын, ата.

– Қалам, қағазың бар ма?

– Бар.

– Қағаз, қаламыңды ал да, мен айта берейін, сен жаза бер.

– «Отан қорғау комиссарына! Қазақ халқының жетпіс бес жастағы палуаны: Қажымұқан Мұңайтпас ұлынан туысқандық және жолдастық тілек. Қаныпезер қара ниетті жаудың елімізге тиіп гүлденген еңбе-гіміздің тыныштығын кетіргеніне үш жыл толып, төртінші жылға айналып барады. Қанды майдандағы қањарлы үнді күн сайын есітемін. Қанды не үшін төгетініміз де түсінікті. Қазақ халқының ерікті ел болуына көмектескен орыс халқы өрттің жалынына түсті. Украиналық жан қиысқан досым Поддубныйдың елі де жау тебінінде жатыр. Ұлы елдің жау қолына беретін бөгесіні болмаса, ол өртті біз де әлдеқашан көрген болар едік! Ұл-қызымның үздіксіз еңбегін көріп отырып, мен де жай отыра алмадым. Жетпіс бес жасымда айыр ұстап, шөмеле көтеріп, қырман басқаным олқы көмектей көрінді.

– Балам, атыңды жек. Шымкентке тіке тарт. Бұл ақшаны банкіге өткізейін, – деді.

– Әй, шеткі тұрған, балам атың кім? – деді.

– Орынбет, Қажеке...

– Орынбет, оң жағыма кел.

– Кеуделі жігітім, сенің атың кім?

– Төлеп, Қажеке...

– Сол жағыма шық.

– Жоталарың шамалас, күштерің де тең болар, жақындаңдар маған. Күрес – төбелес емес! Қабақтарыңды жадыратыңдар. Мә, труси, майка. Өзіміздің үйге барып, киімдеріңді шешіп, осыны киіп, белдеріңді байлап келіңдер.

– Әй, екі бала, анау бүктеулі тұрған үлкен кілемді көтеріп келіп, ортаға жайыңдар.

– Ақсақал-ау, қазақша күрескен соң, көгалға күресе бермей ме?..

– Бұл топыраққа аунасатын топас байдың тойы емес; мәдениеттің атасы – Абайдың тойы! Үлкен кісінің сөзін қайыру ұят болады, барыңдар!