— Карл! Карл! Ты славен! — дегені аңызға айналып кетіп, біздің құлағымызға дейін жетті. Демек, Петр Балтық жағасына көп жылғы күрес, белуардан қан кешу арқасында жетіп, Петроград қаласын фин жайылмасының тапа тұмсығына орнатып, теңіз жағасындағы өлкелерді өзіне бағындырды.

— Ұлы мәртебелі алдыяр тақсыр! Сіз Европаға қарайтын терезе аштыңыз! — депті сонда Француз елшісі. Оның айтқан сөзі де аңызға айналып, біздің құлағымызға жетті.

— Егер де Курляндия біздің уысымызда мықты тұратын болса — ол Россия үшін Европаға жол жабық деген мәселе... Курляндия — Россияның Балтық теңізінің жағасындағы форфосты саналатын Ленинград алып, содан соң оңды - солға қанат жайып, біздің күштерге Россияның европалық бөлімдерінің солтүстік өлкелерімен орталықтарын жаулап алуға мүмкіндік туғызатын плаңдарым деп есептеу керек... — деп Гитлер өзінің стратегиялық жоспарын айқындады ...

— Қайткенде де Курляндияны қолдан шығармау керек. Орыстар балтық жағалауына шықса — сол іргеміз қирағанмен тең... Онда Финляндия, Швеция, Норвегия, Польша,

— Бес минуттен кейін басталсын! — деген командашының қарлыққан даусы телефонная естілді. Далаға шықсам, таң бозарып келеді екен. Таңғы сарынның тұншыға, булыға гүрсілдеген үні дүбірлей дабыл қағып күркіреді. Найзағай атқандай алда жарқ-жұрқ, тарс-тұрс етіп жарылған снарядтар мен миналар жерді қопара көтеріп, будақтата қою қара түтін шудаларын құйындата аспанға көтерді. Үдеу үстіне үдеу, атыстардан аспан күңіреніп, жер солқылдап тұрғандай ...

— Тағы да отыз минут осылай ұсталсын, — деп бұйырдым да, блиндажға ендім. Сағатыма қарап: — Бес минуттен кейін танктер тұрған орындарынан қозғала бастасын, — дедім.

— Славьте, значить атака не захлебнулась, — деді.

— Дивизияңыз қалай тынықты?

— Жақсы демалды.

— Соғыс кезінде кез келген дивизия бір жарым ай демала бермейді, — деп командашы езуін жиды. — Демалыста жүріп соғысты аяқтау да әр дивизияның маңдайына жазыла бермеген.

— Біз қор жинап, тынығып ұрысқа қайтадан кіру үшін демалдық қой, командашы жолдас, — дедім мен.

— Өзіңіз білетіндей, кеше, 2 май күні жау ордасы — Берлин құлады. Ал Курляндиядағы немістер әлі қол көтерген жоқ. Маршал Говоров ультиматум тапсырды. Қол көтерген жауға жансауға: бүтін киім, тоқ тамақ, баспаналар қамтамасыз етіледі... Әдепті қарым-қатынас... Бейбітшілік шартынан соң еліне қайтуға рұқсат беріледі т.б. шарттар қойылып, уәделер беріліп жатыр... Егер де ультиматумды қабылдамаса, онда күш жұмсап, тізе бүктіруге мәжбүр болмақпыз. Біз шабуыл жасаймыз, олар қарсыласады. Ойран қанды ұрыс басталады. Қарсыласқан жауды жояр болар. Бұл — соғыстың қатал заңы... Соғыстың аяқталғаны шешілген мәселе болса да, кейбір жерде фашистер құрамалары қарсыласуда деген хабарлар да бар. Егер де бұлар сөйтетін болса, күш жұмсауға тура келеді... Сіздің дивизия тыныққан, толыққан дивизия. Қысқасы, сізге бұйрық мынандай: (мен орнымнан тұрдым).

— Дивизия мына НТП ауданына шоғырлансын. Алғашқы сигнал бойынша жау қамалын ХЦЩ бағынына қарай бұзуға дайын болсын. Қосымша күштер сіздің қарамағыңызға бару үшін орындарынан қозғалды...

— Түсінікті, командашы жолдас.

— Кешелі бермен теңізде кемелердің жүрістері көбейіпті. Болжауымызша, бағалы нәрселермен жоғары дәрежелі офицерлерді арман қарата тасып жүрулері керек.

— Демек, төрі үркіп көше бастапты ғой.

— Ия, солай. Бұл жағадағы порттар — өте маңызды ірі порттар. Онда көп бағалы мүліктер бар. Соларды біздің қолға түспесін деп істеп жатқан әрекеттері болуы керек.

— Күшіңіз мол екен. Сапарыңыз сәтті болсын. Ақылыңызды күшке билетпеңіз, комдив жолдас, — деді ақсақал Коньков.

— Қол көтерсе, жауға серт, қол көтермесе, маған серт.

— Оныңыз дұрыс қой. Бірақ та соңғы күні, соңғы сағатта өлім, шығын аз болғаны абзал, комдив.

— Гвардия полковнигі жолдас, дивизия бұйрығыңыз бойынша орналасты. Жауға қару сілтеуге әзір, — деп орынбасарым алдымнан шықты.

— Менің орным қайда?

— Сіздің орныңызды жөнді дайындай алмадық. Алғы шептен өте жақын жерде, көп болса жүз елу метрден аспас, жер жағдайына қарай қолдан келгені сол болды...

— Геннадий Фадеевич, есіңіз дұрыс па? Комдив әскердегі үлкен тұлға емес пе? Мұныңыз не? — деп комиссар қатты ренжіс білдірді.

— Оқасы жоқ, Иван Михайлович! Мен қоян-қолтық айқастың командирімін. Басқа жерге көшіп-қонуға уақыт жоқ.

— Әйтсе де шектен аспау керек қой. Әркімнің өз орны, өзінің алғы шебі бар емес пе? — деп комиссар тағы да шамданды. — Комдив, қолбасшы. Оның орны кемпірдің шорбайындай кең алақан қусырма екен! — деп Коньков құсасын жеңе алмай бұрылып кетіп қалды.

— Сіз де барыңыз, — дедім мен көзін жыпылықтатып сасқалақтап тұрған Шляпинге.

— Мен қасыңызда болсам деп едім.

— Гв. Полковник! Батыр! Сіз менің әлі бұйрықтарымның көбін орындаған жоқсыз! Бар дегенде барыңыз!

— Құп! Комдив жолдас, — деп Шляпин бұрылып жорта жөнелді. Шляпиннің шалағойлығына ақсақал комиссардың ызаланғаны орынды. Біреуі — батыр, біреуі — карт большевик. Мен олардың бастық командирімін.

— Ложкин! —дедім адьютантыма.—Мыналар кім болды екен? Біліңіз. Басқаларды тоқтатып, командирін бұнда ертіп келіңіз, — деп жұмсадым.

— Мне приказано вести разведку с боем, — деді.

— Что, вам не терпится умереть?

— Мне приказано.

— Кто вам приказал?

— Наш командир полка.

— Я командир девятой гвардейской дивизии. Наступление на участке вашего полка поручено мне. Я здесь хозяин...

— Мне приказано достать языка во чтобы то ни стало — деп жыламсырап капитан сөзімді бөлді.

— На какой черт вашему командиру полка нужен язык?

— Ол кісінің өзінен сұраңыз. Мүмкін, ол кісіге де жоғарыдан бұйырған болар. Мені кідіртпеңіз, полковник жолдас.

— Ложкин, сбегайте командиру полка и передайте ему, что я роту здесь задержал. Если он будет брыкаться как этот капитан, то скажите ему, что по приказанию командующего он находиться в моем оперативном подчинении. В данных разведки с боем я не нуждаюсь.

— Стороны договорились в три часа прекратить огонь, а вы лезете! Нечего разведовать и терять людей, — деп зекірдім капитанға Ложкин кеткен соң.

— Так-то конечно так, но раз приказано — дело наше солдатское... Но самовольничать над чужими...

— Капитан! Потрудитесь молчать! За свои распоряжения я отвечаю! — деп айқайладым.

— Есть! Құп! Үн қатпадым, полковник жолдас.

— Радио сол керекті толқында ма? — деп сұрадым.

— Сол толқында, полковник жолдас, — деп жауап беріп, байланысшы құлағын жапсыра тыңдады. — «Сигнал уақтылы барлық арнамен бірден беріледі» деп орталық станция қайталап тұр, полковник жолдас, - деп таңдана қарады.

— Біздің ротаның қимылын қамтамасыз еткелі істелген әрекет болар, — деді капитан.

— Әлде, Ложкин полк командиріне жетпеді ме екен?

— Қайдам... Мына опай - топайды пайдаланып, алға ырши ұмтылуға рұқсат етіңіз, полковник жолдас.

— Капитан жолдас! Сіздің өз жеке басыңызға ұмтылмаған түгіл ұшсаңыз да рұқсат! Рота орнынан қозғалмайды. Не забывайте: вы находитесь на поле боя при мне. Я обличен правами высшего командира. Я обязан пресекать всякое ослушание младших.

— Ұқтым, полковник жолдас.

— Пошлите бегом одного из ваших командиров взводов к командиру полка. Пусть он скажет: комдив приказал немедленно прекратить огонь.

— Немістерге атуыңды тоқтат деп бұйыра алмаймын, бауырым. Жаңағыдан кейін олар қалай қарап жатсын?

— Шляпинді шақырғын.

— «Сұңқар!», «Сұңқар!» «Мен — Арыстан!», «Мен — арыстан!» жиырма тоғызды отызыншы тез шақырды... деп радист айқайлап болды - дағы, маған трубканы ұсынды.

— Мен тыңдап тұрмын, — деген Шляпиннің даусы естілді.

— Тырна мойындар қалай?

— Орындарында, дайын.

— Он бес минут. Дүркін атыс. Алдағылардың үндерін өшірсін. Ешкім бұйрықсыз орнынан қозғалушы болмасын. Менің сағатым 14.30.

— Түсінікті.

— Ал, енді орталықтың толқынына көшкін, — деп трубканы радистқа бердім.

— Атпа дегенім де рас, ат дегенім де рас. Екеуі де дұрыс.

— Ничего, братец! Я тоже недоумеваю как ты... Одним словом, после разберемся, — дедім мен оған.

— Плотнее прижми наушники! — деп мен оған ақырдым. Солдат төмен қарап, жүрелей теріс қарап отырып, екі құлағын да қомағайлана тыңдап жүгініп отыр.

— Вот так сидеть и слушать! — мені тыңдамай отырған радистке тағы айқайлап, ішімдегі басымды айналдырып бара жатқан зәрімді сыртыма шығардым... Тұншығып - булыққанда бір тыныс алу қандай нәр болса, зәрім тарқағаны тынысымды ашып, кеудеме самал ендірді.

— Әй, сен қайда жоғалып кеттің? — деппін ғой тағы да талып қалған қолымды сермей беріп.

— Сіздің тапсырмаңыз бойынша...

— О, құрып кет, құрып кеткір! Сені өлімге ғана жұмсау керек екен!..

— Оныңыз рас, полковник жолдас. Мен содан кайттым, — деді ол ентіге сөйлеп.

— Бұрын екеу едік, енді төртеу болдық, бауырым, — дедім мен радистке. — Енді көңілділеу болар.

— Фу! Жарко! Жарище! — деп ақсакал Коньков белдігін шешіп, түймелерін ағыта бастады.

— Шляпинді көрдіңіз бе, Иван Михайлович?

— Көрдім. Екеуіміз тағы да кежілдесіп қалдық.

— Неге?

— Дивизия орнында, ал комдив болса жоқ. Лежит на переднем крае без особой надобности и отсюда варит какую-то кашу... — деп кекете сөйлеп, ақсақалдың өті сыртына шығып көгеріп кетті.

— Абайлап сөйлеңіз, Иван Михайлович!

—Да, простите комдив. Через 15-20 минут потушиться огни... Победителей не судят! -— деп ол тағы да мені кекете сөйледі.

— Кейіннен ұялып жүрмеңіз, Иван Михайлович. Отты тұтатқан мен емеспін. Большой пожар гаситься взрывной волной... Радист! Передайте немедленно прекратить огонь артиллерии!.. Стрелкам тоже молчат!

— Ваше, как видите, ваше взяло вверх, Иван Михайлович. Вы теперь довольны? — деп мен де ол кісіге кекете сұрақ қойдым.

— Я доволен, комдив. Спасибо вам, комдив, — деп қарт большевик күрсінді.

— Иван Михайлович! Сіз бұнда неге келдіңіз?

— Жан-жақтан опай-топай басталды. Әлгі Шляпин байғұстың шәт - шәлекейі шығып жүр. «Комдив осылай деген деп әркіммен арпалысуда... Әлгі артиллерия мен танктар бригадасымен жағаласуда ... Дәтім шыдай алмастан осында келе жатсам, жолда капитан Ложкин жолықты. «Комдивтің тілін алмай отыр мыналар» деді. Мен барсам, бір жас полковник маған ақырып: «Ваш комдив сорвал пашу боевую разведку!» дейді. Қасында сүмірейіп бір капитан тұр. Қысқасы, бұйрықты кім берсе, сол жауап береді. Комдив принял на себя свою ответственность! Я как его заместитель по политической части тоже принимаю на себя всю ответственность на данном участке. У нас семь полков, а вы восьмой полк. Потрудитесь подчиняться нашему комдиву! Не вам, а ему поручено судьба данного участка... — деп зекірдім полк командиріне.

— Дұрыс істепсіз, Иван Михайлович. Рақмет сізге. Не комдив, а вы будете ему докладывать о ваших делах... Немедленно свяжитесь с нашим штабом и действуйте по нашему указанию. Вы находитесь в нашем оперативном подчинении!.. А вы, капитан, следуйте за мной — я иду к комдиву...

— Ал, капитан қайда?

— Капитан елу қадам жетпестен қаза тапты. Ана жерде жатыр. — ол көрсетті. Бүге жығылған күйінше томпайып жатқан денеге көзім түсті...

— Капитан Ложкин! Принимайте командование этой ротой. Командирсіз рота құрсаусыз шелек, жесір қатын, жетім баламен тең... Капитанды құрметтеп жерлеңіздер... Кейіннен маған баяндарсыз. Барыңыз капитан.

— Құп! Жолдас полковник.