Home

Бір тал үкі

Name: Бір тал үкі
Author: Ғалым Жайлыбай

Ғалым Жайлыбай

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Бір тал үкі

Қазақтың көрнекті ақыны, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты, Ресей Жазушылар ұйымының Сергей Есенин атындағы алтын медалінің иегері Ғалым Жайлыбайдың «Бір тал үкі» деп аталатын бұл жинағына қаламгердің соңғы жылдары жазған өлең, поэмаларымен қоса таңдаулы туындылары енгізілген. Қашанда өлеңді өмір суреттерімен, ашық бояумен елестететін қаламгер жаңашылдығы оның тілінде, бейнелік сипатынд

«Сарыарқа» кітапханасы

Ғалым Жайлыбай

Бір тал үкі

Ғалым Жайлыбай

Бір тал үкі

Өлеңдер мен поэмалар

FOLІANT – баспасы
Астана – 2014 жыл

Бүгінгі ӨЛЕҢ

Заман өзгерді. Заманға лайық, соның ой-пікірінен, көзқарасынан тұратын жаңа сөз іздеу қажеттігі күн тәртібінде тұр. Бұрынғы ақындық жаңаруға тиісті. Әр жерде «неге жаңа сөз жоқ, бәрі де ескіше айтылып жатыр» деген дауыстар да шығып қалады. Өмір бар жерде, поэзия болатынын ескерсек, поэзияның өлмейтініне, жаңа заманға қызмет істейтініне сенесің. Мәселе сол, жаңа үнге құлақ тосып, оның жаңалығын түсіне білуде. Байқап қарасақ, қазіргі өлеңде елдік, Отан, патриотизм деген ұран сөздер аз кездеседі. Оның есесіне ақындар күнде көріп көзіміз үйренген қарапайым шындықты бейнелеп, содан сурет салып, сол арқылы өмір сырын терең танырлық оймен көмкеруді әдетке айналдыра бастағандай. Осы суреттер арқылы ол айғайламай-ақ өзінің Отаншылдығын, елін, жерін сүйетін ұлы жүрегін ашып көрсете алады. Ең бастысы – қазіргі қазақ қоғамында ұлттық рухтың, намыстың оянуы, біздің қазақтығымыз, ұлттық тарихымыздың барлығы деректі шындыққа сүйеніп айтыла бастады. Бір кезде ұранды өлеңге, айғайға үйреніп қалған көзге бұл жаңалық бірден шалынары даусыз. Ғалым Жайлыбайдың «Тобылғыжарған» кітабын оқу үстінде мен де осыған анық көз жеткізгендеймін. Ғалым шығармалары қазіргі оқырман ықыласына бөленген кітаптардың қатарынан орын алды. Ол туралы Фариза Оңғарсынова, Темірхан Медетбек, Аманкелді Кеңшілік, Қуанышбай Құрманғали тәрізді белгілі әдебиетшілер пікірі жарық көрді. Бәрі де Ғалымның ақындық жолы сәтті басталғанын айтып, қуанды. Әсіресе, «Тобылғыжарған» атты (2011) соңғы кітабы жұрт назарына ерекше ілікті. Ақынның бүгінгі қазақ даласының проблемаларын қозғай отырып, дала табиғаты мен ел-жұрт тіршілігіндегі өзгерісті қадамдарды, соған қоса өзгеріп жатқан адам психологиясын кеңінен толғауы бәрімізді де қуантады. Ең алдымен байқалатыны – ақынның заман сырын, өзгерістің беталысын өткір сезінетіні. Ақындық талантты жетілдіруде қоғам сабағы мен тәрбиесінің үлкен орны бар екендігі Ғалымның осы жолдағы ізденістерінен танылады. В.Белинскийдің А.С.Пушкин туралы мақалаларында «Ақынның тағдырын тек талант қана шешеді деп ойлау – үлкен қателік. Әрине, адамды ақын ететін, алдымен, талант екені рас, бірақ оған қосымша мінез, білім және ұстанған бағытың болуы керек. Соңғылары ол өмір сүрген қоғамға тәуелді. Шындықты ақындықпен бейнелеу табиғи талантқа аздық етеді, ол үшін ақынның өзінің ақындық шындығы болуы керек» деген сөзі бар. Бұл – ұлы сыншының «ақын өз заманының перзенті» деген пікірімен үндеседі. Сонымен бірге заман өзгерісі ақын талантын ұштай түсетінін, бұрынғы көзқарас пен ойды жаңарта

нақтылайтынын атап айтады. Пушкиннің талантын ашқан 1812 жылғы Ұлы Отан соғысы болғандығын, дәл осы соғыс қана орыс қоғамында ұлттық намыс пен бұрын қалғып-мүлгіп келген рухани күшті оятқанын тілге тиек етеді. Пушкин осы заманның рухын түсінді, соны жырлап өсті дейді. Қазақ қоғамындағы ұлттық рух пен намыстың оянуы біздің тәуелсіздігімізбен байланысты екені енді анық мойындала бастады. Қазақ екенімізді, ұлттық тарихы бар, рухы берік халық болғанымызды бұрын аракідік айтып қалғанымызбен, ондай пікір біз өмір сүрген заманның рухына сай емес еді, сондықтан ондай сөз көп елене бермеді, кейде тіпті сынға ұшырап жатты. Ал, бүгінгі қазақ өлеңі түгелдей ұлттық идеямен рухтана бастады десек, артық айтқандық емес. Ғалым өлеңдерінің лирикалық қаһарманы – дала перзенті, тайға мініп жылқы баққан малшының баласы. Оның жастығы көшпелі ауылда, далада, мал ішінде өткен. Мал болғанда – жылқы. Жылқы бағу ол кезде кез келген малшының еншісіне бұйырмаған. Атқа міну, ат үстінде еңбек ету жаяу немесе өгіз мінген малшыға қарағанда, құрметті жұмыс саналған. «Ат үстінде ұмыттым кедейлікті, Ат үстінде өлсем мен шатпын дедім» деп Жұбан ақын айтқандай, атты қазақ қиялға, романтикалық көңіл күйге бір табан жақын болған. Ғалым қаһарманы да «тай мініп, жеткізбейтін сағымды қуып» ғұмыр кешеді, қолына тобылғы сапты қамшы ұстап «түн түндігін қамшысымен тілгілеп» өседі, «жылқы мінезді жылқышының баласы тұнықтың тұнығын іздейді», «зулаған күннің белестері оның ойын ұштайды». Осы бір бейнелі танымдар «байтал-бұлттың құлын-қыр төсін еміп», «Бесіктен белі шықпай бәйге көрген, Жыр жазбауға қақы жоқ сол баланың» деген тармақтардың жалғасы. Бұлар – өлең негізіне ақынның өмірбаяндық деректерді пайдаланғанының куәсі. Ол елінен, ата кәсібінен еш уақыт қол үзбегенін, сол даланың перзенті боп қалғанын басқа өлеңдерінде де анық байқатады. Ақпанның ақ боранында («аш бөрілердей ақ боран ұлып жатқанда») қарына құрық іліп, ел аралайды, «Әппақ әлемде емделіп» («тап болсам, шіркін қазыналарға») қайтам деп барып, басқаша көріністерге тап болады. Ол «Қасқыр ішікті, түлкі тымақты» қарттардың сиреп қалғанын көреді. «Түнде айға қарап ұзақ ұлыған көкбөрілердің бөлтіріктерінен» тағдыр мойынға ілген ауыртпашылықты таниды. «Қара шанақтың зарын құстырып, өз қобызын өзі тыңдайды».

Жолға шығайын,
Қарасын бәрі,
Көгереміз бе көнені күз деп?
Ақ түнектердің арасындағы

Адасып қалған
өлеңімді іздеп.

Қоғам, уақыт сыры мен қызметі жайлы ойлы, кейде сыншылдық көзбен қарап қалам тербегенде Ғалымның оған қатты кінә артпай, ашық айыптамай, тіпті кейде оның қайшылықты көріністеріне ызаланып кектенбей жазатынына таң қаласың. Бірақ ол енжар емес. Кітаптан іздемей, өмірдің өзінен алған деректі шындықтың өзін ақын өлең жолдарына түсіру арқылы оқырманына ой салуы оған жұрт назарын аударуды көздейді. Бұл – өлеңді саясаттандырмаудың жолы. Қызылағаштағы су тасқыны, Жаңарқа, Қарқаралы жеріне протон құлап, табиғаттың улануы, дағдарыс, т.б. тақырыптарды жырлауда да ол осы принципіне берік. Мұндай өлеңдер идеясы ақынның көңіл күйіне әсер етері даусыз. Сондықтан ол аруақты күштерді «тірілтеді», солардың үніне өз үнін қосады. Қызылағаштағы апатты Ілияс ақын жырлаған Молықбай шал қобызының үнімен естіртеді, Ілиястың ағынды Ақсуында құстай ұшып Құлагер-жыр құлайды, қайғыға Жетісудың жеті өзені жылап үн қосады. Өлең түйінін ақын Молықбаймен тілдесумен аяқтайды. Ақынмын, елімнен жоқ қиыр күнім, Молықбай, сен де менің күйімді ұғын. Қара шал немересін таяғымен Іздеп жүр арасынан үйіндінің.

Қазақ жеріне ғылыми-техникалық прогресс әкелуге, космосты игеруге қызмет етеді деген протон құлап, кең даланы уға толтырса, соның кесірінен енесі өліп жетім қалған құлын мен «өзіне өзі қол жұмсап күйеуі өлген» әйел де жесір қалса, өзен-сулардан даланың аңқұстары ауса, малшылар сойған етін өткізе алмай, күнкөрісі ауырласа, соны көрген ақын ел-жұртының көңіл күйіне ортақтасса, оның несі айып? Осының бәрін ақын баяндау жолымен емес, бейнелі көркем суретке айналдырып, санаңа әсер етеді. Жетім құлын мен жесір әйелдің көз жасы ақындық паралелль арқылы ортақ суреттен танылады. «Жетім құлын қаңғитын әр аулада, жесір әйел жылайды түніменен», «Жесір әйел сипаса маңдайынан, жетім құлын көзінен жас ағады» деген өлең тармақтары бұған дәлел. Бұл екеуінің қайғысын түсінбей, «Құлыныңды қаңғыртпай қамасаңшы» деп жетімдерді кінәлауға дайын тұратын қазақтың кінәмшіл мінезін де ақын іле кетеді. Гептилді залалсыз деп шешім шығарған өкімет өкілдері өлеңде суреттелген оқиғаларды бекітіп тұр. Мұның бәрі ел басына түскен жоқшылық пен жетімсіздікті ұлғайтып, ұлт қайғысын көбейткенін түсінесің. Іштей қиналғанмен, ақын мінезі сабырлы, өлеңін жұпыны ғана, тілекпен аяқтайды. Қайтейін, асығыс бәрі Жөн еді қашық ұшқаны. Ресейдің құламаса екен

Зымыран тасығыштары.

Арқам-ай,
арқаға батты,
Ауыл тұр шайқала...
жүдеп.

Құрдасым тартады арақты

– Уды у қайтарады, – деп.

Бір қайғыға екінші қайғы қосылып қалыңдап жатқанының суреті. Т.Медетбектің Ғалым жырларын көкіректе қордаланып қалған шер мен шеменді қопарып тастайтын адуын күшке емес, сол шер мен шеменді сипалап отырып сылып алатын сиқырлы күшке ие шертпе күйге теңеуінің сыры да осында болар. Ақын мұнымен шектеліп қалмайды, кейде қайғыны ауырлататын суреттерге де барып, сұмдықтың бет-пердесін жұла сөйлейді. «Сұр қаланың сұрқай өңі қажытты, сұры қандай сұрапыл», «торыққан да, тозған бәрі, тоналған, тас көшеде тас адамдар қаптаған», «Қараулықтың қарау оғы қарауылдан тосқан заман», «Ақ сәулесі түнге алмасқан, Аққарасы күнде алмасқан» дегенде де ақынның ой-танымы мен сезіміне жат дүниелер тізбеленіп кетеді. Қазақ жеріне соңғы жылдары көбірек келген осы тәрізді экологиялық апаттар, бүгінгі даланың жүдеп-жадап кеткені – Ғалымның көп өлеңдерінде көрінетін шындық. Әсем дүние бұзылды. «Ақ бұлттарға қанатын малып алып әлемді жарқырата ұшқан әппақ құстар, көздері жарқыраған бұлақтар, аптығып арқыраған өзендер бүгін жоқ. Су тартылып немесе мұнай басып аққулар кетті. Мұны ақын «өзегімнен өрт шықты мен түскелі, соры қалың соқпақтың сорабына» деген жолдармен білдіреді. Күзеудегі қараша үй қалтырап тұр. Жер-көкті қоңыр күй кернеді. «Қаздардың қанатындағы» жаз өтті. Осы бір өмір сәтін ақын:

Жанымның отын жандырдың Жолаққа орап ымыртты ақ. Шық шайған шашын шалғынның Балқаймақ күнді түн ұрттап, – деп суреттейді. Әр сәттің өз заңдылығы бар. Ымыртты ақ жолаққа ораған, балқаймақ күнді түн ұрлаған қай жақсылықтың белгісі дерсіз. Ақын жанының отын үрлейтіндер – осы көріністер. Ғалымның «Алғадағы аққулар» өлеңі – қазақтың өзен-көлдерін мекендеген текті құстың кейінгі тағдырына арналған жоқтау. Ол:

Асылдарым бар еді,
Жасылдарым бар еді,

Жарық күнде жыртылдың
Аққу құсы Ары еді
Аққу текті жұртымның.

Талып таңғы тасқында,
Шырқыраған шырайлым.
Қалдығының астында
Қалғаның ба мұнайдың?

Құдыреті-ай Құдайдың.

Аққулар-ай
Ардам-ай!
Шер күйім боп шертілген.
Жалғаны көп жалған-ай,

Өлмесімді өлтірген.

Өлеңнің стилі, жоқтаулық үлгісі мазмұнына жарасып тұр. Оның «Аққуы жоқ көл деген, Ақыны жоқ елмен тең» деген соңғы түйіні – ел тіршілігінен орын алған үлкен апатқа айып артудың белгісі. Өмір сәні – Аққу, сол өмірдің жыршысы – Ақын, бірінсіз бірінің күні жоқ, бұлардан айрылу – бүкіл халыққа қайғы. Осыны түсіну керек-ақ! Табиғаттың өзгеруін Ғалым қоғам дамуының үрдісімен түсіндіреді. «Таңғы нұрдың сәулесі шайқалып», «көшкен елдің көнерген жұртындай елегізген», «қаңғып ұшқан қаңбақтай бағдары жоқ керуенге» ілескен, «жетегі сынып, арбасы ұшқан», «маңайы қарғақұзғын, тойған құмайға» толы дағдарыс жыры біздің көз алдымызға басқаша сурет әкеледі. «Күндер қашып барады, күндер қашып, қысырақтың күздегі үйіріндей», «Күресінде күлге аунап жатыр, әне, қараша үйге құт болған қара саба» – деп түйеді ол өлеңінің соңын. Көктемнің («Осы көктем») жарқын суреттерінің өзі өткен-кеткенді есіңе түсіреді. Ақын «Жылғаларда жылап ағып бара жатқан» жылдарын сағынады.

Фәни-көктем жылғаға жылжығалы,
Түн жылады,
жанарым тұнжырады.
Сұрғылт әні тірліктің сарнағанда,

Шыңғыртады уақыттың қыл бұрауы.

Өткен өмірді ойға алғанда, ақын өткінші дүниенің сырларын шолады. Елге барып, ескі қорымның ұлғайып жатқанын, аға ұрпақ («Әкем көшкен, артынан ағам көшкен», «Көз алдымда көлбеген көштің легі», «Үркердей боп қалыпты үлкендерім, Ескі қорым үлкейіп көз алдымда») көшкеніне алаңдайды.

«Ескі жұрт» – кейінгі ұрпаққа ел, жер туралы ұлағат сөз. Ол сол жұртта өсіп өнген ұрпақ, іске асқан үлкен армандарды еске алады. «Ескі жұртты ескі үйдің орны деме, махаббат пен бірліктің бесігі де» дейді ақын. Өткен күннің айналды бәрі аңызға, Туған ауыл, ескі жұрт санамызда. Айдын көлін аңсаған Аққулардай Келіп кетіп жатамыз Анамызға.

Сырды ұғыңдар мендегі
мұңды ұғыңдар.
Бірлігім бар болғанда,
тірлігім бар.

Ескі жұртқа жайылған тамырым бар,
Туған жерге байланған кіндігім бар.

Өткенді еске алғанда, ақынның «Сынық арба» өлеңін аттап өту қиын. Бұл – өткен заманның, кеше ақынның өзінің балалығы қалған өмірдің суреті, бейнесі. Соны еске түсіріп, Ғалым «Шалғайдағы шалғымен шалғын орған» қара шалға, олардың төзімді мінез-құлқына сүйінішін білдіреді. «Желді күні жар басына үй тігіп», «тіршіліктің арнасында толқынмен араласып» өскен әкелердің ақ таңмен сынық арбаны атқа жегіп шығатыны, соларды жұмыс басына таситын сынық арбаның «майланбаған, шиқылдақ дөңгелегінен тіршіліктің «әні» естіліп тұратыны, «сынық арба қасындағы сынық көңілді» сынық айдың жүзіндегі сызбен салыстыру сияқты» детальдар мен бейнелі тіркестер өлеңнің көркемдік, суреткерлік бағасын көтеріп тұр. «Шаңырақтың көтереді уығы», «Қап арқалап бара жатыр қыз бала», «Бәрі ағады», «Ей, енесі өлген құлын күн», «Ай көрдім» сияқты өлеңдерде де қазақ басына түскен заман ауыртпашылығының суреттері мол. Ол қазағымен тікелей сөзге келіп, «Күреңітті күздің қара суығы, халің қалай, әй қазақ!» деп сұрайды. Оған айтылар жауап жоқ. Сондықтан ақын өзі үн қосады. «Базар барып бақ сынайтын күн бе еді, Басыңдағы мына күн?» «Қара базар қарайтады көңілді, Ақ ішіп жүр, қарағым!» дейді. Шарасыздықтан туған ақыл. Қап арқалап бара жатқан қыз баланың бейнесі – тұтас бір қайыршылықтың суреті.

Көшесі бұл қайыршының,
мастың да,
Нөпір адам...
ұқсайды екен тасқынға.

Қайысады, майысады нәзіктік

Ала тайдай ала қаптың астында.

Көңілдерге көктем сыйлар күй керек,
Кімге айтарсың
көріктіге тиме деп.
Көк базарға бара жатыр көркем қыз

Көне күрте,
ескі етігін сүйрелеп.

Қалтырап гүл...
Қалады ма қырмызы,
Жарқырап бір жанады ма жұлдызы?
Қап арқалап бара жатыр көшеде

Арыс туар Алашымның бір қызы.

Осының бар кінәсін ақын заманға арта сөйлейді. Өзгерген заманның қаһармандары да бөлек. Олар ірі іске жегілмей, «түлкі заманға тазы болуға» тырысады.

Қатыны ортекедей ойқастаған,
Ақыны орамсыздау ой бастаған.
Заман-ай, әңгүдік таз той бастаған,
Заман-ай, қотыр серкеш қой бастаған.

Ақын заманын «Жыртқыш жылдар» деп атайды. Қоғам бура сипатты, шайнап тастайды. Озбырлығында шек жоқ. «Киік-күндер» көкжалдан қашып күн көруде. Аққу – жырды жасқанбай тісіне басатын да осы жыртқыштар. «Жыр саулайтын жүректен қан саулаған, Жастық жылап барады жан сауғадан».

Ұлтым қайғы кешкенде,
жұртым қайғы,
Сары уайым сағаты сыртылдайды.
Ақындары алақан жайған елдің

Қатындары қол бастар ұл тумайды.

Өмір суреттерін бұлтартпайтын шындыққа негіздегенмен, ақынның
жалпы заман, қоғам жайлы ойларында алдан күтер үміт мол.

Самсаған жұлдыз көрдім Сүмбіледе,
Ай көрдім, аман көрдім толған Айды,

Бошалап кеткен Бозкөлдің бозінгендері
Боталап қайтса болғаны туған ауылға, – дейді ол.

Өмір сүйгіш ақынның түпкі идеясы берік. Ол тәуелсіздікке иек артады. Шалшық судың бетіндей шашыраған ақын сөзінің тұғырына тұрақтайтынына сенеді.

Біз дегендер...
Темірдей төзімі тым,
Өз арманын аялап,
өз үмітін.

«Түгел сөздің түбі бір» дегенменен,
Сөзі бүтін халықтың – өзі бүтін».

Рухтың оралуын Ғалым «Оралу» өлеңінде әдемі аша білген. Бұл – кеше сергелдеңге түскен тағдырлардың жаңарып қайта оралуы туралы жыр. Оны жазуға себеп болған – Көкшеде Құлагер атқа ескерткіш орнату оқиғасы. «Құлагер құла түзде құйындаса», Ақан Айнакөлдің аққуларына қосылып ән салады. Сол қайғылы далада ақын Құлагермен тілдесіп:

Жүйрікке серік болса,
қыран, құмай,
Алдынан ор кезікпес Жыландыдай.
Тұғырға өзіңменен бірге қонған

Рухым аласармас бұдан былай.

Өткеннің өзегінде дауылы қалып,
Қосылдың аламанға сауығып анық.
Көкшеден көкжиекке көсілші енді
Қазақтың қайран жерін бауырыңа алып, – деп жырлайды.

«Бір түп емен» өлеңінде Ғалым бұтақтары майысқанмен, қайыспай, қайсарлық танытқан еменді елдіктің берік іргесіне балайды. Ол ғасыр жүгін көтеріп, өр тұлғасымен көтеріп тұрғандай елестейді. Ғалымның «Тобылғыжарған», «Даланың өзендері», «Күзеудегі қараша үй», «Сүмбіледегі сурет», «Ләйла қыз», «Көзімнің тұңғиығында», «Құмдағы сексеуілдер», «Бұлақ басындағы бұлдырық», «Қара нөсер қараша», «Жыр жауған жылы күндерім», т.б. өлеңдері қазіргі әдемі лириканың үлгілері саналуға лайық. Бұларда сурет те, ой да, сезім де жарқын. Көктемде тобылғының жарылуы, жарқырап қарсы алатын өзендер мен аққуы көшкен көлдер, қоңыр қаздар әніне елтіген қыр, күзеудегі қараша үйдің қарашадағы суреті, елі сиреген ескі кең жайлау, тай мінген бала – бәрі де бізге жасымыздан таныс ауыл тіршілігінің көріністері. Ақын бүгінгі даланың осы келбетін заман өзгерістерімен көмкере, біздің қалыптасқан ұғымымызды бұза-жара өзінше жинақтап бейнелейді. Оның танымы да, соған лайықты теңеулері де, қолданған

метафоралары да жаңа. Оның сезім күйі сол ортаның өзгерістерінен туады. Көктемгі тобылғының жарылуы өмірдің жалғасуын елестетеді. Ол ақынға жақсы көңілкүй сыйлайды. Тобылғыға ысталған сабадағы қымыз, жолаушы қолындағы тобылғы сапты қамшы тобылғы түсті өмірдің ағымындай көрінеді. Бір қарасаң, осының бәрі өткен өмір сияқты. Бүгін тобылғы іздеп, оның жарылуын құмартып көретін кім бар? Тобылғыжарған бүршік жармаса, «тобылғы сынды ақын» да торыға ма, қалай? Түңілсең де, тірілсең де, уақыттың ұлы көшінің бет алысы солай! Сүмбіле жұлдыз жанғанда туған Сүмбіле қыздың бейнесі, соған тамсанып ай дірілдеп, көңілі толқыған ақынның күбірлеуі, ай мен жұлдызды, сүмбіле қыз суретін қоса жұтып қойған қара жер обырлығы, Сүмбіле қыз суретінің ертегі боп қалғаны әдемі, жарқын суреттерді елестетсе, Ләйлә қыздың бейнесін ашу үшін екі өмір мен екі ақынды еске алып, тұтасқан бір арман, бірге үміт күткен күндерге жүгінеді. Оның: Көзімнің тұңғиығында, Көңілімнің бір қиырында; Арымның асыл көлінде, Жанымның жасыл белінде – Сен жүрсің...

Өлеңнің назирасындай, Жаңаарқа жазирасындай. Тағдырдың арман шыңындай, Шалғынның тамған шығындай – Мөлдірсің... – деген жолдары сүйіктісіне арналған көңіл күйінің жарқын көріністерін құрайды. Бұл өлеңдерде өмірдің қымбат сырлары, өткіншілік сипаты, табиғат пен адам, оның көңіл-күйі, ақын мен ақындық сезімнің түйісуі, т.б. мәселелер сөз болады. Бәрі де ақындық ойдан туып, сезіммен астасып өріледі. Ақынның жырмен туысқан күндері қандай еді. Оқып көрейікші: Жыр жауған жылы күндерім, Нұр жауған ғұмырымда едің. Тұлпардың тұғырында едің, Бұлақтың тұнығында едің.

...Көз ашып көргенім еді,
Өлеңнің өрнегіндегі,
Есілдің толқынындағы,
Көкшенің көлдеріндегі.

Сыр айтпай сырғалым қалды,

Мұнартты...
мұң қалыңдады:
Қаратау қатпарындағы,
Алатау шыңдарындағы...

Алғашқы шумақтар жыр биігі мен тұнығын, өрнек пен толқында туған шағын елестетсе, соңғы шумақ сырғалымы сыр айтпай кеткендегі қайғының қалыңдығын бейнелейді. Тапқыр, бейнелі суретке тұнып тұр. Сөз өнері – Ғалымның ақындық рухы. Ол сол рухтың биіктігі үшін күреседі. Қиындыққа да, зорлыққа да оңайшылықпен берілмейді. Өйткені оның негізінде халықтың ерлік салты бар. Ақын арманы арнасын толтырып, жартастың толқындарын сүйеді. Ақ қарда туып, аппақ әлемге жаны бөленген. Ақын боп аққудың қанатына өлең жазып, ешкімнің тұлпарына мінгеспей еркін өскен. «Сәуле ойнатып сұлудың сырғасына, күнім шықты өрмелеп қыр басына», Еңіске басын идіріп, өзін кеңістіктен іздеген тұлға! Ғалым ұлы ұстаздарын еске алғанда да оларды жалаң мадақтамайды. Соларды түсініп, жаңа сөз айтуға тырысады. Абай мен Махамбет, Әсет пен Иманжүсіп, Мағжан мен Сәкен – бәрі де ол үшін қадырмен, тарих сабағын сыйлаушы, әр заманның таңдаулылары. Оларды еске алудың кейінгі ұрпақ үшін қажет ұлағатын, ұлттық рухты ұлықтаудағы маңызын жырлайды. Рухтардың ақындармен бірге көмілмейтінін еске салады. «Қызыл іңір, Қызылжар», «Есіл ағады», «Кер бетегелер», «Назымхат» өлеңдері – таза табиғаттың көркіне сүйсінген, одан өмірдің әсемдігі мен терең тамырын таныған адамның ой-сезімі. Ақын табиғатпен сырласады, шоқ қайыңдарға: «Ақ дүниеден адалдық іздегенде, Ақ қайыңдар, сендерге кеп тұрайын», – дейді. «Есіл» – әнге айналып кеткен өлең. Ол Мағжан жырлаған шолпының сыңғырын еске түсіретін, сырбаз Есілдің сұлулығына, еркелігіне еліте жазылған. Кербетегені еске алғанда, ақын бойын осындай сезім билейді. Кеше бұл өсімдіктен Нарманбет жерінен айрылған елдің бейнесін таныған еді. Ғалымның кербетегесі осыны ойға түсіреді. Ақын құстармен сырласады, биікке самғаған құстармен араны «Қанатсыз болып туып, аспанға қарап жүргендердің» арманымен жалғайды. Жалпы адамдық ой, идея шексіз ізденістің жемісі. Ақындардың жақсы-жаманы, ұлысы мен кішісі – бәрі де осы ой мен оның көркем бейне тауып жарыққа шығуынан танылады. Ақын қаншалықты талантты болса, оның туындылары соншалықты биік сапада жасалады. Әр туындыда ой мен сурет жатады. Сондықтан ақындық идеяны Белинский «пафос», «құштарлық» деп атаған. Ақындық рухтың күштілігі автордың бойындағы биік қасиет. Ол талантпен, заман сабағымен, біліммен толысады. Осыны түсіну арқылы біз ақын

құпиясына кіреміз, оның жазғандарын жанымызбен қабылдап, табиғатын тануға бір табан жақындаймыз. Ғалым ақын бойында осындай ұлы ақындарда болатын қасиет бар. Әр өлеңінен оның өз суреті көрінеді. Өмірдің көшірмесі емес, өз бейнесі. Ұлттық сипат, ой барлық ақынға тән. Бірақ Ғалым оны да өзінше түсінеді, әркімнің ойындағысын тауып, бойындағы сипатын түсініп, жалпыға ортақ етіп айта біледі. Оның өлеңдерінде заман сыры, адамның көңіл күйі, үміті, ойы, сезімі, мұңы мен шері – бәрі тұтас табылатыны осыдан. Ақын не айтса да егіліп, беріле жырлайды, ойларындағы лирико-философиялық сарын өлең боп төгіледі. Қазақтың елдігін, тұтас табиғатын қастерлейді, жоғын іздейді, өкінеді, мұңаяды. Ақынның – Шыңғыс, Баян, Ұлытау, Түркмен, Париж сапарларында жазылған өлеңдерін де жол әсерінен туған деп бір жақты түсінбеу керек. Онда көргені тізбеленбейді, ақындық ой мен сезімге бөленеді. Баянтауда Жасыбайдың көліндей мөлдір өлең қалдырса, Ұлытаудан «ұлтым» деп шыққан күн көреді, түркмен мен қазақ туыстығын, құмда өскен сексеуілдің бар мінезін осы екі халықтан танитынын тілге тиек етеді. Ақынның Ақселеу мен Серікке (Ақсұңқарұлы), Жүрсін (Ерман) мен Талаптанға (Ахметжан), тағы басқа жеке адамдарға арналған өлеңдерінде де жалпылық емес, солардың бейнесін ашар нақтылық басым. Ғалымның ақындық өнердегі жаңашылдығы тілінде, оның бейнелік сипатында, суреткерлігінде. Қазақтың қара өлеңінің дәстүрін бұзу кімкімге болса да оңайға түспеген. Кезінде Маяковскийге еліктеген Сәкен, Сәбиттер де қара өлең үлгісін, ондағы ұйқас, буын, ырғақты сақтай отырып, жаңартуға тырысқан. Қазір де ақындар негізінен сол үлгіні сақтап, ой ырғағы мен екпіннің күшімен тармақ санын кейде азайтып, кейде көбейтіп, ІІ буынды тармақтарды қысқарта пайдалануға барып жүреді. Бұдан қара өлеңнің негізі бұзылмайды, әр ақын оны өзінше жетілдіруге, өңдеуге құқылы. Ғалым да солай. Онда бір кезде Қасым қолданған, бір ұйқаспен жалғасқан шумақ, бес тармақты өлең жиі бой көрсетеді, ақын ойының мазмұнына сәйкес түр жаңалықтары да байқалады. Ойшылдық пен сыршылдық, шындыққа тік қарап, көңіліндегіні жалтармай айта білу, соған лайық жаңа бейнелі сөз табу, ондағы кейде нәзік, кейде сазды, кейде тіпті көңілдің өрлігі ашық бояулы ақын жырларын өзгеше танытады. Ғалым өлеңдері – бүгінгі қазақ лирикасының жаңа беттері. Бізге керек өлең осы – бүгінгі өлең.

Академик
Серік ҚИРАБАЕВ.

Ақбота бұлттың бауыры...

* * *
Қаз мойынды ер салып,
Күлігіме күміс жүген таққаным.
Берен күнге бер, шабыт –

Ақын туған ақпаным!

Үзеңгіде үзілмейтін сапарым,
Таралғысы қайыстан.
Түсінемін түнек күннің батырын
Түннің аты – Айстан.

Арғымаққа алтын таға кигіздім,
Көкалалы көп жылқының ішінен.
Жарық күнге жал-құйрығын түйгіздім
Түн дегенің тылсым әлем, түсінем...

Жануардың жарқ-жұрқ етіп жанары,
Ана белден мына белге әрі асып.
Ауыздығын қарш-қарш шайнап барады
Ақ дүниемен таласып.

Жанымыздың жазиралы тұрағы,
Тіршіліктің түні тылсым,
таңы бақ.
Мәңгіліктің әнін айтып тұрады

Көк жүзінде жұлдыз біткен жамырап.

Жылдар жатыр,
Айлар жатыр тоналып,
Ақ сәулелер қарықтырып көзімді.
Ақпан айы,

ақ түтекке оранып –
Ақ әлемнен іздеп келдім өзімді.

Бір тал Үкі

Басында Қамажайдың бір тал үкі...
Халық әнінен.
Гүл жайнап әнге басса гүл-гүл өрен,
Кешеден қалып кеткен бұл бір өлең.

Басында сол қалқаның бір тал үкі
Үп етіп жел сыйпаса үлбіреген.

Шемені байланғандай шерге бейне,
Бұл қазақ сезімсізді пенде дей ме?
«Басында Қамажайдың бір тал үкі»
Көкеме қосыламын мен де кейде.

Аумасын бір күнінен бір күн мейлі,
Ән салса қайран көкем іркілмейді.
«Басында Қамажайдың бір тал үкі»
Үрия үміті боп үлпілдейді.

Белдерден ән ұшырған бетегелі,
Бал еді сол бір күндер
шекер еді.
Басқанда «Қамажайға» ара-тұра –

Көкем де көріктей боп кетер еді.

Елігі ен даланың дүздерде өрген,
Жүгірген Сіздер салған іздерменен.
Ойлаушы ем,

– бір тал үкі қандай үкі –

– Қамажай кім болды екен біз көрмеген?

Маңайын шомылдырған нұрлы арайға,
Көкемдей көрік кеуде мырза қайда?
Бөркіне бойжеткеннің Үкі қадап –
Үмітін үкілеген үр жаңа Айда.

Жіберер жанымызды мұңға малып,
Ән еді,
Әуені де бір қаралық.
Көкемсіз көктем келді талай-талай

Үкідей үркіп қашқан жылдар ағып.

Адамның уысында тұрмайды Арман,
Әуелеп өткен солай жырдай жалған.
«Басында Қамажайдың бір тал Үкі»...
Аман-сау алып қайтқан сұм майданнан.

Шырқаса тербелгендей шынар бағы,
Аққудың сұңқылдайды сыңарлары.
Қарғам-ай,
бір тал үкі...

Жарықтықтың –
Жарыққа жағып кеткен шырағданы.

Не деген жақұт жыл ең,
лағыл күн ең,
Базары балалықтың бағым білем.
Ақ көкем,

Қамажай қыз,
Бір тал үкі...
Ар жағы сағыныш пен сағым кілең...
...«Басында Қамажайдың бір тал үкі»

Ай нұрына шомылған ақ шағала

Қанаттылар қанатын қақса дара,
Байтағыңнан басқасын бақ санама!
Ақдариға Арқаның алқабында –
Ай нұрына шомылған ақ шағала.

Көшім келіп көрікті зер қалаға,
Есіл болып есілдім ен далада.
Астананың әз жұртын айналайын –
Ақ тілегі Алаштың сенде ғана!

Сұрағаным қабыл боп көктен,
Жерден,
Көгердім де көрістім көктемдермен.
Көк туымды көгіме тік көтерді

Ғасырлардың қойнынан жеткен керуен.

Сарыарқаның сырнайлы сыр даласы,
Аққу текті Алаштың жүр баласы.
Қараөткелге қараорман ел қондырған –
Ай қаласы – Астана,

Күн қаласы.

Жусанының жұпарын жастана жүр,
Жібектей қыз,
ақ жейде ақсамал ұл!
Шырайымның шырағы осы шаһар –

Арманыма ар болған Астана бұл.

Арай төгіп тұрғанда төбеде Күн,
Желмаяны жер осы шөгеретін.
Көктемдерге көшімді түзегенде
Керуенбасы секілді кереметім.

Гүлзарының аялап бір көшетін,
Гүл кешетін қала бұл
нұр кешетін.
Сен алыпсың аспанға иық тіреп –

Баласымен қазақтың бірге өсетін.

Сарыарқаның сағымы,
Самалдары,
Жарасады жаным-ай,
Саған бәрі...

Ай Астана – Алаштың ақ арманы
Жарығымсың, сен менің жанардағы!

Таң толғауы

Ботадай дәурен...
Базарлым,
Бозбеткейлерден сөз алдың.
Бозаңнан ұшқан бозторғай

Бозала таңда бозардың.
Боқыраудың күні жеткенде,
Бастан бір дәурен өткенде,
Бозарып тұрып көз алдым

Дүниә, сенен озармын.

Арман да,
Арман,
Арманда,
Армандай күндер алдар ма?

Қызарып атқан күндерге
Ағарып атқан таңдарға —
Ақсарбас айтпас жан бар ма?
Жалғанның жалғандығы да

Жалғанбай кетсек жалғанға.

Көкейде көктем гүлдер ме,
Ақ самал сүйіп даланы.
Тірліктей таңғы бақтағы.
Ағыны қатты күндерде —

Жұлдыз боп ағып барады
Алаштың арғымақтары.

Бошалап кеткен бозінген,
Ботасын ертіп Бозкөлден —
Боздамай қайтып барады.
Борша да борша сезіммен

Боздақ күндерді көз көрген,
Қозғамай қайтіп барады?..
Шерменде болған шер едің,
Тірліктің тірі дерегін

Озған күн айтып барады,
Тозған Ай айтып барады...

Фәни мен бақи арасы

Көгерген көк пе,
Көңіл ме?
Ошақтың отын жағайын,
Көзімнің ақ пен қарасы,

Толғауы тоқсан өмірге —
Бір толғау қостым, ағайын!

Жетім құлын

Айдарынан жел еспей кекілдінің,
Еңку шалды еңіске
екінді күн.
«Протонның» уынан енесі өлген –

Көлеңкеде жылайды жетім құлын.

Тамылжыса таң нұры

Кие көрген;
Бір-біріңе қос мұңлық,

Сүйенер ме ең?
Жетім құлын иесі –

жесір әйел –
Өз-өзіне қол жұмсап күйеуі өлген.

Үміт жібі үзілсе – үгілер ең,
Ғұмырыңның батпандай жүгіменен.
Жетім құлын қаңғиды әр аулада
Жесір әйел жылайды түніменен.

Жалғыз жіпке байлаған – Тағдыр ұлы;
Зымыранның зымыстан жаңғырығы.
Жетім құлын жетіліп кетер болса
Сойып алмақ соғымға арғы жылы.

Замананың соққалы жегі желі,
Босағаның бос қалған желілері.
Серілері ауылдың не біледі?
Осы сұрақ жанымды кеміреді...

Сағыныштың сазындай – саған далам,
Хабар жетіп жатады әр арнадан.
Көлеңкеде көз жасын көлдетіп тұр –
Жетім құлын кекілі таралмаған.

Шаңырақ бұл –
Індетке ірге түрген,
Үзілердей жетеді күнге түннен.

– Құлыныңды қаңғытпай,

қамасаңшы...
Кінә іздейді ағайын кіл жетімнен.

Аман шығу ақ таңға –
бас амалы,
Оғы тиген тағдырдың тасадағы.
...Жесір әйел сыйпаса маңдайынан

Жетім құлын көзінен жас ағады.

Беу, қос мұңлық,
Жолында сортаң із көп,
Қай қиырға тұрады тартамыз деп.
Кезек-кезек көз жасын сығады да –

Тірлігіне кетеді талқан іздеп.

Қайран ауыл!
Құшағын жайған Ана,
Алладан нұр күтеді айдалада.
Жетім құлын жетіліп –

Тарлан ашып
Арғымаққа білмеймін, айнала ма?

...Еңку шалса еңіске
Екінді күн,
Шемен күйін шертеді шетін мұңым.
Күн-керуен соңында

Соры қайнаған –
Жесір әйел,
Жегі жел,
Жетім құлын.

Үрімжі. Желтоқсанның 16-шы жұлдызы

Өбектеген өлеңді өмірім деп,
Толқығаны сол кеште көңілім көп.
Үркердей боп отырмыз бір топ қазақ
Үрімжіде үміттің шоғын үрлеп.

Сағынышын санаға жамыратқан,
Талқы таудың талықсып таңы да атқан.
Даму Долда «Ағажай Алтайға» сап
Ағайынның арманын аңыратқан.

Ән көгіне шыққандай
жыр көгіне,
Ұқсағасын жанамыз білтеліге.
Қыз жігіті ханзудың үнсіз қалды

Топ қазақтан үркердей үркеді ме?

Аққуының ар сүйген ақ қанатын,
Қара өлеңді аялап
қап-қара түн...
Жырдан шырақ ортада шалқытады –

Алмагүл мен Жеңісхан,
Мақпал ақын.

Біздер үшін бұл өмір күнде қонақ,
Өміріңді кетейін жырмен орап.
Даму басса «Алтайдай жер қайдаға»
Көзімізден қос тамшы тұр домалап.

«Бергі жағы Ертістің
арғы жағы,
Жағасында жайқалған жапырағы...»
Қайың сауған,

ел ауған шақтан бері
Қара жолда қайран жұрт қапылады.

Мұнар таудан асқанның мұңы қалың,
Көңіліңді көктем боп жылытамын.
Үрімжіде үкілеп үнімізді
Үзілдіріп отырмыз үміт әнін.

Ертең ерте аттанам
елге есебі,
Сел көшеді жанымнан
жел де еседі.

Даму інім!
ағаңды сағынарсың –
Сағынамын бауырым, мен де сені.

Көшпей қалған күзеуден күзгі белде,
Үзілмеген үміттер үздігер ме?
...Он алтысы тап бүгін желтоқсанның
Тәуелсіздік күні еді біздің елде.

Бір-ақ өлең...

Аласа да емеспін,
биік емен,
Көңілімнің сырластым күйіменен.
Белден асып барады бебеу қағып

Көз ұшында жүгірген киік-өлең.

Киік-өлең қағынан безінгесін,
Бебеу қағып,
бел асып,
безілдесін.

Ел көшкен соң елсізде елеңдеген –
Елік – жырдың, дүние, көзіндесің.

Жамылыпты жалған-ай, Көктөбе гүл,
Көктем туа кетеді көктеп өңір.
Қараңғы мен жарықтың арасында –
Зу-зу еткен бұл өзі неткен өмір?...

Ілияс-жыр киесі – Құлагер ең,
Мұқаңдардың мұңына мұрагер ем.
...Ақ құсымды қондырар айдыныма
Сан сауалдың жауабы – бір-ақ өлең...

*****
Арай кешіп жеткенде арманды аңсап
Үмітімнің үзігі жалғанған шақ...
Бүртігіне талдардың тамшы ілінді

Кірпігіңнен үзіліп маржан – моншақ.

Сағыныштан санамда сағым ойнап,
Бауырлардың келгенде
бағын ойлап.
Қайралайын намыс боп

шарығыңа –
айналайын, аяулы ауыл-аймақ.

Маржан – моншақ ілінсе кірпігіңе,
Көшірейін, қарағым,
жыр тіліне.
Қыстап қалған Арқада ақбөкендей –

Ұқсап қалған бір күнім бір күніме.

Алдымызда алыстар барда айшылық,
Шығандасам деп едім шалғай шығып...
Маржан ілген қарындас кірпігіне
Екеумізді тоңдырған қандай суық?..

Шомылдырып арайға айналаны,
Кірпігіңе маржандар байланады.
Бұлбұл құстың талықсып сайрағаны
Мақпал түннің көгінде Ай маңады.-

Бұлбұл қайда,
Ай қайда,
Маржан қайда,
Ей, апатай, сен жеген қалжаң қайда?

Шыр айналар дүние өтерінде-
Солай-солай бәрі де арзандай ма?

Беу,қалқатай, батар күн бағыңды
ашсын,
Сағынарсың ағаңды
сағынбассың...

Маржан-моншақ жанымда мұң
сапырды
Кірпігіне ілінген қарындастың.

Ұйқым қашты қайтейін түніменен,
Сен болмасаң бәрінен түңілер ем...
Кірпігіне ілгені сол қалқаның-
Тек ақындар оқитын бір ұлы өлең..

* * *
Қандай қиын туғанға болып ақын,
Сор ұратын кездер бар
торығатын.

Бетпақ жонға жоқ іздеп шыққанымда
Жол үстінде жолаушы жолығатын.
...Өмір кейде көкайыл долы қатын.

Түнгі аспанның көзіне жарасып Ай,
Ойға батып отырам тап осылай.
Ғашық есін алады қызыл-жасыл
Бәсіресін сайлаған нағашыдай.

Қала тыныш,
қараша,
дала тыныш.
Өлең болды өмірде бағатын іс.

Ақын деген білгенім әлімсақтан
Бақ пен сордан сомдалған жаратылыс.

Тіршілікпен келе алмай жарасымға
Қайқаң жолда қайырлап қаласың ба?
Біздің ғұмыр барады жағаласып
Жарық күн мен ғаріп түн арасында.

Құлдыраңда, құлыным!
кеудесі құт,
ақтарылам алдыңда кең көсіліп.
өмірімнің өрнегін өзек етіп

Өлең оқып берейін өрге шығып.

Шуағы мол күннің де
арайы мұң,
Талайымда толқын боп талай ұғым.
Жақын қонып қалыппын жалқындарға

Ақын болып туғаным бар айыбым.
Қайырласын ендеше қалай ұлың...

Әппақ нұрға шомылып бар айнала,
Көзімді ашып көргенім Арай,
Дала.
Өлеңім де,

Өмірім өзімдікі
Ақтарылмай кетейін қалай ғана.

Бақыт тербеп жанымды,
бақ аймала!

Сағым белде салғанда сайранды бір,
Байрағыңда байтақ ел,
байланды жыр.
Өзегімді өртедің

өмір — өлең
Айдай сұлу қалпыңмен Айман-ғұмыр —
Айман-ғұмыр,
жапырақ жайған ғұмыр...

* * *
Анашымның ар емізген арманы ем,
Таңғы шықтан тамшы болып тамған ем.
Жаздым білем,

жарқ-жұрқ еткен тірлікте –
Аққу құстың қанатына арда өлең...

Мен өзіңді жылжыған жыл,
Көшкен күн!
Бес күн сәуле көру үшін кешкенмін.
Серуені селт еткізбей тұр енді

Керуені кердең қаққан кештердің.

Тарайтындай шанағымнан мұң ғана,
Қарайтындай сұрқай далам ұрлана.
Жорамалы жол үстінен жоғалмай
Көкалалы жылқы айдаған бұл бала.

Өмір,
Сенің көздеріңнен нұр көргем,
Нұр көргем де
Жолға шығып үлгергем.

жусанының жұпарына жуынып
бауы да жоқ,
тауы да жоқ бір белден.

Қобыз шалып...
Күңіренсе күй үні,
түседі екен көңіліңнің иіні.
...Түн баласы түске кірді кісінеп

иесі жоқ,
Қара айғырдың үйірі.

Қараөткел жаққа қарадым...
(Элегия)

Сарыбелдердің сауыры,
аңқытып иісін саумалдың.
Ақбота бұлттың бауыры
Жалт ете қалып жауған күн.

Қасыңа барып түнер ем,
Кекілін сылап құланың.
...Жазылмай қалған бір өлең-
Шырқалмай қалған бір әнім.

Аңқылдап тұрар бәріңе,
Арқаның арда даласы.
Ақша бұлттардан әріде
ақ сағымдардың арасы.

Арыма сіңген арай бар,
Бақ мекен,
Саған байландық.
Қамығып барсам қарайлар

Қараөткелдегі қайран жұрт.

Қараөткел деген - қара өлең,
Есіл мен Нұра қос өзен.
Ертең-ақ көшіп барар ем –
Көгерер болса көсегем.

Жайдақ қыр
бүгін жайнап тұр,
Жадырап жетер жаз әлі.
Қараөткел!

Сенде қайнап тұр-
Қазақтың қара қазаны.

Нұраның нұрлы жанары,
Солай да солай,
қарағым...
Есілдің ескен самалы

Қалқаның айтшы,
хабарын.

...Қарашық тала қарадым,
Қараөткел жаққа, қарғам-ай.
Солай да солай қарағым-
Арман-ай шіркін,

арман-ай...

Қос қараған

Елге барам,
Ермінез досқа барам,
Қасиетті, киелі қосқа барам.
Қозыкөштен жолымды тосқан анам,

Қою түннің қойнына кіргенде әлем
Қоңыр қырды қоритын қос қараған.

Мұнар күнге мұң шақса мұңлық өңір,
Қос қараған қоритын қырды қоңыр.
Өткен күннің өзегін тілгіле,

НҰР!

Бір күн өмір баяны басымызда,
Тұнығына тұманың тұнды көңіл.

Жарықтарға жасымнан жаным алаң,
Талмаусырап тал түсте сары далам.
Сарғаяды,
Сағымнан сабыр алам,

...Айлы түнгі жұлдыздың сәулесіне,
Армандарым қозыдай жамыраған.

Есіл мекен,
Ескі көз,
есімдегі,
Белден асқан бейбақша бесіндегі.

Келмей кетсем кешігіп,
кешір мені;
«Қарағандай қарағым, қараңдамай,
Тартпаймысың көңіліңнің көшін бері».

Сыр тартады сырбазым,
Сырласынан,
Сол бір сырды тыңдауға жылда
асығам.

Сұры қашып сұп-суық сұлбасынан.
Қарсы алады,
Талықсып таң самалы,
Қос қараған қараңдап қыр басынан.

Көсілгенмен көнермей көңіл-құмай,
Топырағымда торықтым тобылғыдай.
Көсегемді көгертер көгілдір Ай,

Елге қарай қойғанмен елеңдетіп
Өлеңдетіп қоймайды өмір былай,
Қосқа барам,
Қос қараған...

* * *
Көңілдің нұры көктемгі
күзге сіңгелі,
Салбурын туа салт атпен із кесілмеді.

Самалын жұтып қайтам ба
Сағымын қуып –
Жанарым Жаңаарқадан іздесін нені...

– Қайным-ау – десе қайқаң төс кәрі жеңешем,

Құйқылжып салған құстардың әніне ілесем.
Махаббат дейтін маусымды кешкенмін мұнда
Кешіп келемін,
Бұйырса әлі де кешем...

Мәңгілік атты мәні ұлы тұраққа сіңіп,
Қарттар кеткелі...
Көңілім жылап, басылып...
Мұң кешіп жатыр ертеңге елеңдеп жұртым

Құм көшіп жатыр желкемде қыратқа асылып.

Аспан мен жері астасса
Тұтасып арбай,
Бұлттары қандай бұ жақтың
Бұтасы қандай.

Құлдыраң қақса құлыны құлан иекте –
Құба жондармен жосылып құт асығардай.

Күзде оралыппын мен саған
көктемде кеткем,
Көсегімізді көгертіп көк белде көктем.
Сіздің де бастан қайран жұрт,

сан тарих көшті
Біздің де бастан бір дәурен өткен де кеткен...

Жалғасып жатса не шара,
Ота далама,
Орыстың зымыранынан опа бола ма?

– Өзіме де обал жоқ – деймін

айырбас еткен
Сапырулы сары қымызы «Кока – Колаға».

Жаным-ай,
әзір жаным да жайланды дейін.

– Бастайтын – дейтін батырдай майданды кейін.

– Алматы жақта не іздеп жүрсің?–дейді ағам

Не іздеп жүрмін шынында?...

қайдан білейін...

Сары қыз, сарша тамыз, сары орамал...

Иығынан күн аймалап кәрі құздың,
Тамызда тамылжыды әні күздің.
Соңынан сағым қуды
Сағынышым

Сарытауға сапар шеккен сары қыздың.

Туғалы талайына тағдыры ерген,
Ұл едім,
Жоқты көрген
барды көрген.

Сарытауға оқу іздеп сары қыз кетті
Мен қалғам Сарыарқада сал күреңмен.

Бір үміт өзегімді тепкілейді,
Көңілім көктем туса көк тірейді.
Сары қыз Сарытау жақтан оралмады
Біреулер: – оқу өтіп кетті, – дейді

Жаныңа медет сұра – жасытпа! – деп,
Сарғаю сағыныштан ғашыққа әдет.
Сағымға сарнап тұрып сыр ашқанмын:
«Сарытау Сарыарқадан қашық па?» – деп.

Жылдар да желге ілесіп желіп кеткен,
Әппақ қар жауған талай,
еріп кеткен.
Сарғайды жан қалтамда сары орамал

Сары қыз сонау жылы беріп кеткен.

Ақынның сол ма деп ем қонар бағы,
Кім білсін ол алдады,
Жол алдады.
Мен жүрмін салкүреңді сары желдіріп

Сары қыз Сарытау жақтан оралмады.

Сырыңды кім бар жатқан күнде ескеріп,
Жанымды жырға орадым
Гүлдесте ғып.

Сарытау Сарыарқаның арасында
Өткеннен өшпей қалған бұл да естелік.

Жаныма жарық сеуіп самалалар,
Аялап айдынымды ән оралар.
Мені де сары түске іңкәр етті
Сары қыз,

Сарша тамыз
Сары орамал.

...Тербе күй,
қалықта жыр,
аңсат аңыз!
аңсамай өзімізді шаршатамыз.

жаныма жарықтарын жағып кетті
Сары қыз,
сары орамал,
Сарша тамыз...

Шағылдың шалғайында шағын ауыл...

Қабағын дүниенің тұрған бағып,
Көп болды, қараша ауыл,

бір бармадық,
Көлбеңдеп көз алдымда жылдар да ағып.
Жаутаңкөз жазылмаған жырлар қалып
Ту тігіп туған мекен, бір бармадық.

Бір қонып кетсе-дей ме

қосыма кеп,
Жолымды бала досым тосып әлек.
Шағылдар қол бұлғайды – шошыма –, деп
Елсізде ескі бейіт есінейді;

– Тірлігің ақын балам, осы ма? – деп.

Жастықтың жыры қалған,
Сыры қалған,
Тұмаңда тұнып еді тұнық арман,
Жанымды табылар ма ұғынар жан.

Бұйратта бұйығады біздің ауыл
Есігін үй секілді іліп алған.

Ел бізді қалдырмайтын қуаныштан,

– Аман-сау шықса жарар мына қыстан

Тілеуін тілеп жүрміз тым алыстан.
Құс жастық,
құрақ көрпе төрге жайып
Қайда екен сол келіншек құрақ ұшқан?

Ойласам,
жүрегімнен жыр атқылап,
Жанымда мөлдірейді бір ақ бұлақ,
Көмбеге жетер кезде пырақ құлап.

Көгі де көңілімнің көмескілеу –
Баяғы сол көрпедей құрақ-құрақ.

...Келемін, хабар айтпа!

алдан бөтен,
Келмеген кезім болса арманда өтем.
Жолымды ұрпақтарым жалғар ма екен?
Шағыл құм шалғайында шағын ауыл –

Мәңгілік сағынышым қалған мекен.

Абаймен сырласу

Найзағай — тағдыр шатырламашы,
Дегберін алып пенденің.
Аға сұлтанның ақын баласы
Сөзімді тыңда, сен менің!

Өрлік өремді өлшетер едім,
Хандар да шықты қарадан.
Кісілігімді көрсетер едім
Бөжейдің асы тараған.

Шыңғыстың тауы шырайлы мекен,
Ұлылық қонған сол маңға.
Жидебай-жайлау жылайды ма екен;
«Жаздыкүн, шілде болғанда».

Қалың елдің де,
ну орманның да,
Қуарған кезін көз көрді.
Семсерін сертке суарғанның да

Сезімі сәтте өзгерді.

Мыңменен жалғыз алысқан Абай,
Шыңғыстан шыңға беттедің.
Артылып туған данышпан Абай
Тектіден туған текті едің.

Алмайды жырдың жүлдесін ақын,
Сүлдесі солғын ғасырда.
Бел-белестерге бірге шығатын
Ерболдай дос жоқ қасымда.

Шырылдап тұрған шырқар да құсым,
Тамылжығанда таң әні.
Оразбайлықтың жыртар намысын
Сәмен сұмдардың заманы.

Қасқая күлді қасқа маңдайлым,
Кедейлік кешкен күйіме.
Ту бие сойып ас бере алмаймын
Біржан сал түссе үйіме.

Ортаға салам олжамның бәрін,
көшімді бұрмай шалғайға.
...Толған ай сынды Тоғжанның әнін
Әйгерім — ару жалғай ма?!

Жайдақтықтармен жауласып әмән,
Ұшырған көкке жыр құсын.
Құнанбайлықты дауда сынаған —
Қайран да Ұлы Шыңғысым!

Жыртыстай бүгін жыртылғандар бар,
Майсаңды орар шалғымен.
Ұлы болуға ұмтылғандар бар
Ұл болып алмай алдымен.

Алаштың асқан тәңірі Абай,
Көреміз біз де жолда азап.
Жаратқан хақтың әмірі қалай —
Сен көрген қазақ — сол қазақ!..

Ұлытауымның дара шыңында,
Ұлтыма біткен бар әлем.
Қараша айының қарашығында
«Қарғам – айлаған» қара өлең.

Сарыарқа жақта сағым биледі,
Желпініп кейде жел ессе.
Жанымның жалқы жалын күйлері
Дүбірің сенің емес пе?

Арғымағым-ай!
ар қанаттым-ай,
аламан көрген ақ таңда.
Жарығы жанда жатталатындай

Баяны мәңгі бақ бар ма?

Тізгінін тарттым қаракерімнің,
Бір күнім аумай бір күннен.
«Қарғам – айлаған» қара өлеңімнің –
Кекілін сылап тұрмын мен...

Байғазы – жыр...

Серік Сәпиев Олимпиада чемпионы
атанғанда

Мәпелер кезі туды құсты ұяның,
Сүйінші!
Самға арманым,
Ұш, қиялым!

Сүйінші!
Ұлытау мен Өр Алтайым,
Алатау,
Қаратау мен Үш қияным...

Бауырым!
Байтағына байрақ ерім,
Додада намысыңды қайрап едің.

– Серігім – Сертім – деді қараорманың –

Сенімін саған байлап қайран елің...

Аһ ұрсаң аламанда алаң,
қайғың,
Жанымның жапырағын саған жайдым.
Рухын сен арқалап шықтың інім –

Махамбет,
Райымбек,
Қабанбайдың...

Жасынсың,
Жарқылыңды жасырмаған,
Дүние дүбіріңнен тасырлаған.
Алты алтын...

Жөні бөлек Жетінші алтын –
Жетінші құрылықтайын ашылмаған.

Ұлықтау ұлы арманды ұлтыма әдет,
Жанымда мөлдіреді жыр тұма кеп.
Төле би,
Әйтеке би бата берді –

Қаз дауыс Қазыбектің жұртына кеп.

Бұтағы бәйтеректей Нар ағаштың,
Нарлармен намыс болып жағаластың.
Лондонда,
Олимптің аспанына –

Арманын алып ұштың бар Алаштың.

Тұрғанда бағың шауып,
күнің күліп,

– Батырым – дейді қазақ сырыңды ұғып.

Тік ұста, айналайын,
туыңды нық –
Жұртыңды жұдырығыңдай жұмылдырып.

Сен барсың,
Қайда дода,
Қайда дүбір,
Қазаққа сыйла шаттық,

Сайла ғұмыр!
Сүйініп сүйіншілеп жатқан елге –
Әзірше осы болсын байғазы – жыр!..

Бұландының бұлттары

...Жан-жақтан ертелі-кеш
бұлттар келіп,
Жүреді біліп кетіп есен-сауын
Сәкен

Тамылжып тұрған таңда атқан,
Жұртыңды көрдім, Бұланды.
Жамырап жеткен жан-жақтан
Бұлтыңды көрдім, Бұланды!

Арқада сонау ақ таңда,
Алдымнан өрді көп елік.
Көкшеге бара жатқанда
Көктем боп шықтың көгеріп.

Үміттің оты жана ма,
Кермарал қырдың көзінде.
Сағыныш түнеп санама
Сарғайып жүрген кезімде.

Басыма қонған бақ, шабыт,
Баяны мәңгі құтым ба ең?
Аспанның асты ақша бұлт
Ақ түбіт сынды түтілген.

Айымды жылдар ұрттады,
Тағасы күннің кетілді.
Бұланды жақтың бұлттары
Бұлқынып тұрған секілді.

Уақыттың жағып шырағын,
Серілер өткен кешегі.
бұлаң да бұлаң
бұла күн –

Бұлтыңмен бірге көшеді.

Көктемнің көріп көк түсін,
Бастап та кеттім бір әнді.
Көңілден ұшқан көп құсым
Көгіңде қалсын, Бұланды!

Көктебеден барады көшіп көктем...

Қанатынан нұр саулап төккен өлең,
Көктем көшіп барады
Көктөбеден.
Талайында тағдырдың жазуы бар

Ағайынға не айтам өкпелеген.

Көңіліңнің қадап ап төсіне гүл,
Көктем көшкен кезеңді көшіре біл!
Қайран ақпан қайырылмай кетті білем
Сайдан аққан жылғадай осы ма өмір?..

Тамып түскен шығынан таңға жасы,
Сол бір көштің мен бәлки арналасы.
Жар жағасы...
жастығым арман қуған –

Ардан туған Алаштың бар баласы.

Тұмаларым тұнғанда тұнжыр көктен,
Көктөбеде көгеріп гүлгүлді өбкем.
Шырақ болып жанатын
жүрегімде –

Бұлақ болып бұлқынған бұл бір көктем.

...Өткен жылдың білмедім сұрқы қандай,
Қадыр көкем...
соңынан жыр Тұманбай.
Өрен бе еді,

өртенген өлең бе еді –
Біз де ілесер сапар ғой бір күні Алла-ай...

Жалқын сәуле ашпаса бір күні есік,
Мұнар таулар тербейді мұңлы бесік.
Аққу –қаздың қанаты сусылдаса
Өтіп кетер өмір ғой бірге ілесіп.

Бақытыңнан бауырым,
кешікпеп пе ең,
Қайығыңды қай тексіз тесіп кеткен?..
Ескегіңді ағалар есіп кеткен.

Өмір деген біз шырқап өткен өлең –
Көктөбеден барады көшіп көктем...

Күйші Айгүл Үлкенбаева

Бозаңнан ұшып кеткен бозбала күн,
Толқынды тобығынан қозғап ағын.
Елсізде енесінен айрылып қап
Ботаның естіп пе едің боздағанын?

Жаныма жабырқаған дарымай жыр,
Айдында жалғыз жүзіп жарық Ай жүр.
Абылдың күйі болып ағылайын –
Пернемді бір бассаңшы, жаным Айгүл!

Егіліп жан-жүрек пен жүйке бірден,
Сергідім жалыққанда күйкі өмірден.
Егіз ішек құдыретің «Нар идірген»
Айналдым саусағыңнан күй төгілген.

Елсізде еңіресе, Елім-ай жыр,
Қозғаған шеменімді шерім ай бұл!
Ағылған халық көрдім ақтабанда –
Жаныңнан жарық көрдім, сенің Айгүл!

Көп арман көкірегімде бүр жарады,
Сыңғырлап сұлулардың сырғалары.
Серуен кешіп қайтар ем серілерше
Керуен көшіп барады...

қырдан әрі.

Қазанғаптың,
Түркештің,
Дайрабайдың,
Арманы боп қалайша сайрамаймын.

Сағағынан саз үзсе сал домбыра –
Аққуы ұшып, қаз қонған қайран айдын.

Сен күй тартсаң тамылжыр таңға асығам,
Дина апамның көз жазбай жалғасынан.
Егілдір де төгілдір,
Айгүл шырақ –

Ақ Жайықты асырып арнасынан...

Бастағы балғын шақтың баяны ұшып,
Барады күндер зулап,
Ай ауысып.
Сайыңнан сайран таппай

саяқ кеткем
Қайыңнан қайран таппай
сая құшып...

Күрсінтіп,
Күреңітіп күз көшеді,
Көңілім көшкен күзден із кеседі.
Елсізде еңіс қуып

ескен желдей
Елуге еру қондық біз де есебі.

Көргенім белес пе еді,
елес пе еді,
Жанымда жанған сол от неге өшпеді?..
Менсіз де өлең – дүние –

деп ойладым
Елсізде еңіс қуып жел ескелі.

Уақыт!
Сенің құштық саяңда арай.
Керуен көшін түзеді аялдамай.
аялдамай...

бағытын баяндамай –
Түнгі аспанда барады аяңдап Ай...

Алаштың арда туған бір баласы...

Ағатай,
Айналайын жан ағам-ай,
Ізіңнен басып өткен тамады арай.
Сүйетін адамзатты алаламай,

Жаныңыз жарық еді самаладай.

Аға едің жыры ғажап,
нұры ғажап,
Құбылып кетті-ау бүгін құбыла жақ.
Алаштың Ардан туған бір баласы,

Ұлт үшін Ұлытаудай Ұлы қазақ.

Кеткенде қырдан асып құландай күн,
Ішімде шулап қалды ұлар-қайғым.
Жалғасы қазыналы Қаныш аға -
Жан досы тұма бұлақ Тұманбайдың.

Тағдырдың кезіксе де сұрапылы,
Әуелден ұл боп тудың мұраты ұлы.
...Қазақтың сендей болсын бір баласы
Қазақтың сендей болсын бір ақыны.

Көргенмін нұр құшқанын,
жыр қысқанын,
Қасында қаршадайдан бірге ұшқаным...
.....Ағаның Айнакөлдей айдынында

Менің де жүзген талай жыр құстарым.

Тағдырың жазбаса да кіл несібе,
Ілестің жыл көшіне,
Күн көшіне.
Кәкімбек Салықов боп қазақ шыққан-

Мәскеуде,
Кремльдің мінбесіне.

Күмбір күй,
Әуезді әуен,
Отты өлеңі,
Жыл сайын көгеретін көктем еді!..

.... Аялы Қызылжардың ақ қайыңы,
Саялы Көкшетаудың көк терегі.

Жаз қалды жарық күннің жамалында,
Саз қалды Сарыарқаның Самалында.
Сен қалдың аққу құстың әуенінде,
Жалт еткен Жезкиіктің жанарында...

Ән саулап,
Жыр төгілген таңдайынан,
Өмірден барады өтіп қандай ұлан?!
... Көрсеңдер Жезқазғанның «Жезкиігін»-

Өтінем, сыйпандаршы маңдайынан!..
Қош бол, аға!

Бөрі сырғақ

Ақырды ақпан тағы,
бөрі сырғақ,
Өлеңім, өзегімнің өрісін тап!
Ақ таңда ақбоз мініп арқырасам –

Бөрі сырғақ әуені тегіс ырғақ.

Ердім де елесіне осы ақпанның,
Арғымақ ойларыммен қосақталдым.
Ақ боран демін ішке тартқанында
Ақ әлем, сені көріп босап қалдым.

Керуен түзегенде күнге көшін,
өлкемнің өле сүйгем қыр, белесін.
Өмірі өлеңімнің өртке оранып
Көңілі көкөрімнің кірлемесін.

Ұққаным әр кеуде де – бір қараша,
Бақ түнеп баршасына нұр қараса...
Ақ боран тозаңымды қағар ма екен
Ақпанда бөрі сырғақ сырғанаса.

Сарғайған сарыбелдің сағымында,
Көзімнің қарасы мен ағы мұнда.
Боз жусан,
боз бетеге,

боз көденің –
боздаған үнім қалған тамырында.

Жүдеу күн...

ақ дүниенің тақта арайы,
Біреудің осында жүр бақ талайы.
Демі де тегіс ырғақ –
бөрі сырғақ

Азаннан аңырап тұр ақпан айы...

Аспантау аққулары...

Көктемнің көз жасындай іркілмеген,
Кеудемде лықсып жатты бір түрлі өлең.
Аспантау аспанынан аққу көрдім
Мамығы ақша бұлттай үлпілдеген.

Көгерсе көк теңіздей көгілдір маң,
Көгеріп қайтар бәлки, көңіл қырдан.
Аспантау асқарынан арай көрдім
Арыңды айдынына шомылдырған.

Ақ шуақ апай төсін аймалапты,
Күнін де сағым сүйіп сайға батты.
Аспантау алқабынан ару көрдім
Аршын төс,

алма мойын,
ай қабақты.

Ашылған ай нұрымен ерте гүлі,
Өлке бұл!
өренінің өр көңілі.
Тәңірі жарылқағыр Тәңіртаудың

Есейген етегінде ерке елігі.

Ақынмын арнасының ағысы өлең,
Туғалы сезімі шер, жаны-шемен.
Арман-ай,
Аққу көрдім аспаныңнан –

Аққудай ару көрдім тағы сенен.

Аймалап Аспантаудың Ай таңдары,
Құстардың әні болдың қайтардағы.

– Мен сені сүйем,-дер-ем

ондай сөзді
Тілі бар пенделердің айтар бәрі.

Ту тіккен тұғырлы елің тұнған ырыс,
Шайқап іш шәрбатыңды,
мұңданып іш!
Аспантау!

Аққуым мен аруыма
Ғашық боп жүр дегейсің бір дәруіш.

...Тәжінен Тәңіртауды танып анық,
Жұлдыздай көк төсінде жамырадық.
Аққудың қауырсынын қалам еттім
Жанымның жарығына малып алып.

Бесқарағай басынан...

Бесқарағай басынан бесін ауған,
Сені көріп сол кеште есім ауған.
Тағдырыңның дариға-ай, иесі – жалған,
Елес болып қалады есіл арман.

...Бесқарағай басынан бесін ауған.

Жаным, мейлі, жалғанды жалған десін,
Ақ дүниенің аялап арман кешін.
Еркелетіп Ертістің толқындарын –
Бесқарағай басынан ауған бесін.

Ай ауысқан қалқам-ай,
Күн алмасқан,
Мұңайтады жаныңды мұнарлы аспан.
Бұла дүзде бұлдырап бұлан қашқан

Сен де мені қалдың-ау, ұға алмастан...

Бесқарағай!
Көктеген көп өлеңім,
Көнеремін сені ойлап
Көгеремін,

– Сормойылды көлінің соры қалың

Батып кетсек қайтеміз – деген едің.

Толған-Ай қыз!
толқындай толып аққан,
атсын саған арайын төгіп ақ таң.

– Сормойылды көліне неге әкелдің

Әлімсақтан ақын ем соры-батпан.

Ақын едім сор емес бақ іздеген ,
Жағып кеттім жаныңа жаны ізгі өлең.
Жүріп өткен бабалар...
бар ізбенен –

Сәуір келем мен саған
тамыз келем.

Бесқарағай, беу шіркін,
Бесқарағай!
бес-ақ күндік жалғанда кешкем арай.
Ертісіңнің толқынын торықтырмай –

Толып ақсақ қайтеді кешке қарай.
Бесқарағай,..

Жеделхат

Бірге аса алмай қалып кеткен қырлардан,
Айналайын үркек үміт, мұңлы арман!
Жүрегіме жеделхаттар кеп жатты
Мың тоғыз жүз жетпісінші жылдардан.

Жылжып жатқан күндерім мен айларым,
Бақытымның тік көтерген байрағын.
Бал жалаушы ек бала құрбым
екеуміз –

қара түннің қалқып ішіп қаймағын.

Қайран өлең,
уыз болып ұйығыр,
тағдырымның тарту еткен сыйы бұл.
Қой күзетіп жатқан кезде достары

Ой күзетіп отыратын бұйығы ұл.

Дала,
дала!
әулетімнің нұр, бағы,
бала ақынның сонда туған жырлары.

Түндігінен ай қалықтап жүзетін
Малшы үйіне қонып па едің, қырдағы?..

Бұл тірліктің соқпақтары қиралааң,
Сүрлеуінен шығып қалар сыймаған...
Ай толғанда толғатқан да анашым
ақ дүниеге ақын ұлды сыйлаған.

Жусанды қыр,
өшпейді әлі санадан...
топ тобылғы,
қараңдаған қараған

Бұрымыңның бұла өрімі
бұлдырап –
Құлынымның кекілін жел тараған.

Толқынбысың,
торықтырар тормысың,
соқпақпысың,
сүрлеумісің,

Жолмысың?..

тұла бойы ендіктер мен кеңдіктер
Сол даланың көшірейін болмысын.

Қайран уақыт,
көнбейді ыңғайға,
тұлпар күндер бір орында тұрмайды, ә!
Жүрегіме жеделхатын жолдаған

мың тоғыз жүз жетпісінші жыл қайда?..
...Шүкір – айтпай тұра алмайсын мұндай да.

Айнам-ай...
(Элегия)

Айнам-ай,
Айнакөлде айнам қалды,
Онсыз да кешіп жүр ем қайраңдарды.
Тағдырдың қырқып түсер әдеті бар

Жапырағын жаңа ғана жайғандарды.

Айнам-ай,
Айнакөлде арман қалды,
Сенімім үмітіме алданған-ды.
Тағдырдың заңдылығы қандай қиын

Үзетін жаңа ғана жалғанғанды.

Айнам-ай,
Айнакөлде бағым қалды,
Көлбеңдеп көз ұшында сағым қалды.
Бұл тірлік қызық екен,

айналайын
Сарғайтып қоятұғын сағынғанды...

Айнам-ай,
Айнакөлде айым қалды,
Жапырағы жанымыздың
жайылған-ды.

Басында Бурабайдың бура бұлты
Көгеріп Көкшетауда қайың қалды...

Балапан құс

(Александр Пушкиннен)

Тылсымдардың тұна қалған серті ме,
Өзектіге өлең болған өмір бұл:
Балапан құс,
Жіберейін еркіңе

Көктемдердің көгі көркем,
Көгілдір.

Құштар көңіл көрмегесін қысылып,
Дүниенің дүрмектерін сүйесің.
Биігіне жіберейін ұшырып
Титтей ғана тіршіліктің иесін!

Жүрегімнің аз емес-ті сезгені
Үнің сенің қасіретті аулаған.
Еске түсті мұңлы арудың көздері,
Дала мен түн ай астында аунаған.

Ән сал жаным, ән сал менің көріктім,
Сені көріп ұмытпасты ұмыттым.
Еске салдың,
егілдірдің,

еліттің
Сенің үнің — тұнығындай тұнықтың.

Мен бар жерде әуелетпе сұрарым,
Әдемі қыз, грузиннің мұңлы әнін:
Жаңғырады әуеніңнен шырағым
Жағалаулар...

алыс қалған жылдарым.

Тобылғыжарған

Көктем дегенің – көгілдір арман,
Көгертер кез бұл көңілді қалған.
Сәуірдің айы сәуле шашарда –
Тобылғыжарған, тобылғыжарған...

Қыратқа барсам жолыма жақын,
Бұлаққа барсам толып ағатын.
Тобылғыжарған бүршік жармаса
Тобылғы сынды торығады ақын.

Ұқтырған ерте туар айларым,
Алағайларын,
бұлағайларын,
Жанымда желген желдірмелерім –

Мамырда өрген Құралайларым.

Өтпелі дей ме өмірді жалған,
Көктем көгертер көңілді қалған.
Толғатқан жанның толайым күні –
Тобылғыжарған, тобылғыжарған.

Түңілесің де,
тірілесің де...
Уақыттың Қарғам, ұлы көшінде.
Тобылғыға ыстап, сабаңды пісіп

Шаралап қымыз сіміресің бе?!..

Бағыма – үміт,
Сорыма – күдік,
Қасиеттеріммен жолыға жүріп.
Тобылғы сапты қамшымды ұстап

Тоқпақтай жалды торыға мініп.

Аттансам деп ем...
тым алыстарға,
жолығар жаным жұбаныштарға.
тобылғы түсті толқындарыммен –

қосылып кетіп бұла ағыстарға.

Биіктеп ұшса көңіл мұнардан,
Өлең етермін Өмірді қалған.
Толайымыңды толқыным сүйсін –
Тобылғыжарған,

тобылғыжарған...

Даланың өзендері

Ұмытылмас кезең бе еді?

— Жаныңды сезем, — деді.

Жарқырап шықты алдымнан
Даланың өзендері.

Аспанда бұлт түйілген,
Бетпақтай безергелі.
Жанына жұртты үйірген
Даланың өзендері...

Қамықсам ел біледі,
Жабықсам сөз емдеді.
Маржандай мөлдіреді
Даланың өзендері.

Тірлік бұл — арты қайғы,
Ерніңнің кезергені...
Айнадай жарқырайды
Даланың өзендері.

Жанымда жаңбыр басым,
Керімсал кезеңдегі.
Аман бол,
тағдырласым —

Даланың өзендері.

Менің әппақ құстарым ...

Ақ зер әлем,
ақ дүние –
жаныма құт,
Көз алдымнан барады жарық ағып.

Менің әппақ құстарым қалықтайды
Ақ бұлттарға қанатын малып алып ...

Бұлақ көрдім,
көздері жарқыраған,
Өзен көрдім ...
аптығып,

арқыраған.
Сабағында гүлдерім ашылғанда –
Жанарымда жарқ етті жарты ғалам.

Жолым жалқын сәуленің жолағы ма,
Ойнап, күлсем ...
өкпем жоқ оралыма.
Өзегімнен өрт шықты,

мен түскелі –
Соры қалың соқпақтың сорабына.

Бетегелі бекзат күн,
белдерде өткен,
өткенімді өлеңмен өрген көктем.
Күзге дейін арайға

шомылармыз –
Бізге дейін талайлар келген, кеткен ...

... Аламанда – аһ – ұрсаң –
анық қайғы,
Ол күйіңді күйлілер тағы ұқпайды.
... Ақ бұлттарға қанатын малып алып

Менің әппақ құстарым қалықтайды.

Күзеудегі қараша үй

Күндердің жалын күзер ме,
Ұстара – уақыт жалтырап.
Қараша үй қонды күзеуге
Қараша күні қалтырап.

Торықса жусан,
тобылғы,
Қараша келіп тоңған күз.

– Өтпелі – дейді,

өмірді
Күзеуге қонған сол жалғыз.

Қоңыр күй кернеп жер-көкті,
күмбірін дала тыңдады.
Қайран жаз – қош – деп
ол кетті

Қаздардың қанатындағы.

Жанымның отын жандырдың,
Жолаққа орап ымыртты ақ.
Шық шайған шашын шалғынның
Балқаймақ күнді түн ұрттап.

Күтеді күзеу қысты алдан,
Жүректің жүдеу күркесі.
Ғұмыр дегенің қысқарған –
Балауыз шамның білтесі.

Шаңырақты ұстар құдырет,
Қараша үйдің уығы.
Сен соны түсін,
бір рет –

күзеудің қара суығы.

Өкпесі өкпек,
кереге –
Желбауы желмен қаңғыдың.
Қаңтар кеп шешіп бере ме

Қараша үйдің тағдырын.

Мәңгілік әнін салғыздың,

Тұнжырап түнде тұлдыр Ай,
Күзеуге қонған жалғыздың
Жары да болған бір Құдай...

Осы көктем ...

Қыз – көктем,
гүлгүл көктем,
көктем, көктем,
Көңілдің көкжиегін көкке өрлеткен.

Көңілдің көкжиегі көкке өрлесе –
Есіңе түседі екен өткен, кеткен.

Бояуы бұл көктемнің
тым көмескі,
қанша рет ізімізге гүлдер өсті.
көшіне керуеннің ілескенде

Есіңе түседі екен күндер ескі.

Дүние жарығының үр күндері,
Бұл көктем,
керуен – керуен жырдың легі.
қызарып батқан күнге қолын бұлғап

Қыратта қыдырады қыр гүлдері.

Үр көктем,
үрия дәурен,
үміттерім,
қосылып қобыз шалды-ау күдікке мұң ...

Жайқалып жасыл дүние жайнағанда
Шайқалып кетпесе екен тұнық көлім.

Төбемнен бұла бұлттар көшіп өткен,
Күндердің көкжиектен көші жеткен.
Барымның бағымысың –
Сағынышым –

Жанымның жарығысың, осы көктем! ...

Елегізу. Дағдарыс жыры

Құмшекердей еріген таңдайдағы,
Аштықтағы құйқаның –
балдай дәмі.
Таңғы нұрдың сәулесі шайқалғаны –

тағдырымның жазуы маңдайдағы.

Ұлтым емес
тұр бүгін құлқын бай боп,
Құлқын бай боп
содан соң ұртың май боп.

Елегізіп елсізде елеңдедім –
Көшкен елдің көнерген жұртындай боп.

Емендердей еңселі ел тұрғанда,
Жібек шашақ тағар ем
ер-тұрманға.
Бағдары жоқ керуен батпақ кешер

Қаңғып ұшқан қаңбақтай жел тұрғанда.

Жүрек,
жүйке жалықты жан бағыстан,
Жетек сынып асуда
арбам ұшқан.

... Көкке қарап қол жайып күбірледім:

– Көке, қашан,

шығамыз дағдарыстан?

Жауап іздеп сұраққа ойландым-ай,
Қарға, құзғын маңайым...
тойған құмай.
Аламанда арындар шақ туғанда

Дағдарысты уәйім ғып қойған құдай.

Тереңіне тартатын иірімдей,
Бетпақ жонның жалт еткен киігіндей.
Күндер қашып барады
Күндер қашып –

Қысырақтың күздегі үйіріндей.

Көрпе төсеп көнелеу алашаға,
Өлеңімді тыңдайды бала-шаға.
Күресінде күлге аунап жатыр, әне –
Қараша үйге құт болған қара саба...

Көш қозғалды жолымен бұрынғының,
Таңға елші боп кеткелі мұңым,

жырым...
Мұқым төзім таусылып бітпей тұрып
Бүтін сөзін айтпай ма бүгінгі күн.

Жылжыған жыл соңынан күндер ерді,
Кім көнерді дариға-ай,
Кім көгерді...
Жырынды кез жыртығын жамап-жасқап

Бүгінгі сөз шықпай ма мінбеге енді.

Ер көгермес ертеңге қадам баспай,
Баян тапса бастағы бақ алмаспай.
Бүгінгі сөз заманның заңғарынан
Жарқ-жұрқ етіп тұрмай ма ақ алмастай.

Саған ғана жанып ем кездігімді,
Саған ғана төгіп ем көз нұрымды.
Шалшық судың бетіндей шашырамай –
Тұғырыңа тұрақта, Сөз бүгінгі!

Біз дегендер...
темірдей төзімі тым,
Өз арманын аялап
Өз үмітін...

«Түгел сөздің – түбі бір» дегенменен
Сөзі бүтін халықтың өзі бүтін.

Оралу

Сәдібек Түгелге

Қырандай сорғаласа жырым көктен,
Бүршігін бүр жарғызды бүгін көктем.
Тұлпарын тұғырына қондырады
Қараөткел сүйіншілеп Сырымбеттен.

Пырағым төске салған өрден бері
Арқаның аламанды көрген белі...
Құлагер құла дүзде құйындады
Сейіліп сері Ақанның Сергелдеңі.

Көкшеге бұрдым бүгін өлең көшін,
Зерені Зерендінің тереңдесін.
Ән салып Айнакөлдің аққулары
Есілдің ескен желі елеңдесін.

Құлагер!
Ақан болып төгілер ем,
Өткеннен бізге жеткен небір өлең...
Жырасы Жыландының жылағанда

Етегі Ерейменнің еңіреген.

Ел мынау
От пен желдің өтіндегі,
Басылды Қусақ көлдің көпіргені.
Қу басын Құласының қайыңға іліп

Ақанның құлағымда өкіргені.

Ақынның Алты Алашқа жайған бағын,
Рухы намысына қайралғаным!
Баспа-бас қызға бермес қызығы еді
Құлагер – құнанында бәйге алғаным.

Айтады сан аңызды сағымдай бел,
Құланы құла дүздің арындай көр!
Басында Қызқашқанның қызық қалмай
Асын да Сағынайдың сағынбайды ел.

Артпайық түнге күдік,

таңға секем,
Дүлдүлмен дүбір тілер жалғаса өтем...
Тұлпарын енді қазақ тұншықтырып
Серісін сергелдеңге салмаса екен.

Жүйріктің сыбағасын мол жасалған,
Қызғанып торығады торға салған.
Жүгірсе желден озған,
пырағым-ай

Атығай-Қарауылға олжа салған.

Тұйықтан шыға алмаса тұйғыны аман,
Қиянат қинағаны – қилы заман.
Өмірі тоғыз шалық
дертке ұрынып

көңілі қобыз шалып...
күй жылаған.

Жүйріктің білем жанын жабы ұқпасын,
Тұлпардан тұлдыр шығар торыққасын.
Балтасы Батыраштың басқа ұрмасын
Жартасы Жыландының жолықпасын.

... Құлагер енген күні нұр шырайға,
Көзіңнен бір тамшы жас ыршымай ма?
«қақпан бел,
қалбағайлы

үңгір сағақ»
күңіренген Күреңбайдай сыншы қайда?!

Жүйрікке серік болса
қыран,
құмай,
алдынан ор кезікпес Жыландыдай.

Тұғырға өзіңменен бірге қонған
РУХ-ым аласармас бұдан былай...

Өткеннің өзегінде дауылы қалып,
Қосылдың аламанға сауығып анық.
Көкшеден көкжиекке көсілші енді
Қазақтың қайран жерін бауырыңа алып...

Зарласаң зар илетер заман ақыр,

Сайраны Сарыбелдің санада тұр...
Қастерлі қасқа жолдың киесі боп – .
Құлагер құстай ұшып бара жатыр.

Жүрегімде жаһанның
мұң-наласы,
Шырақ — жырдың осы ма шын бағасы?..
Бір сөз айтып кетсем деп кейінгіге

Кірпік ілмей жүремін түн баласы.

Түн баласы жатамын кірпік ілмей,
Іші арпалыс ақынның
сырты күндей.
Әппақ жанын кірлетіп алмаңдаршы

Ақпандағы ақ қайың бүршігіндей.

Ақпандағы ақ қайың — дара қайың,
Әппақ нұрға шомылған баладайын.
Аламанға қосқаным — Ардакүрең
Қала көрме, көз жазып

ал, ағайын!

27.11.2007ж.

«Жеңіске» барып қайтқанда...

Белгісі жоқ картада,
Глобуста,
Біздің ауыл Арқада
Тым алыста.

Қасіретіне жетеміз көңіл айтып
Тілек айтып келеміз қуанышқа.

Осы өңірде көгеріп,
Көктеп едім,
Көктерегім — басында Көктөбенің.
«Ауыл жылы» соқпаған сол ауылдың

Түзу ұшса түтіні деп келемін.

Күзетеді күзеуді күзгі қыстақ,
Ұрпақ мынау біз жүрген ізді құшпақ.
...Қадырбектей бір ағам мешіт салып
Өмірғали жиенім тізгін ұстап.

Осы айтатын «Жеңістің»
Бар хабары,
Бар хабарын жеткізер шартарабы.

— «Түгіскеннің түгі май» деп сөйлейтін

Арымасын ағайын Арқадағы.

Осы ауылдың бар ма екен ақсақалы,
Осы ауылда бар ма екен жас баталы?
Ақсақалы жоқ ауыл — арсыз ауыл
Ақсақалсыз ауылдың басқа халі...

Біреуі айтты теңгесін «ұтып алған»,
Досым жетті азырақ жұтып алған.
...Қарағайдай қасқайған қайран шалдар
Қасиеті мен осы елдің құты болған.

Абыздарсыз Алаштың бағы да ұшқан,
Ауыл барсам сарғаям сағыныштан.
Басылады көңілім алып ұшқан,
Әкем жатқан мүлгиді Қабірстан...

Барың болса тап мендей жыр етер кім?
Шабыт құсын басыңа түнетермін.

Келген сайын той жасап қарсы алатын
Нұры шалқып жатыр ма
Нұрекеңнің?!*

Шумағымның берілсе шуағы ұлға,
Кездесуге келемін
Қуануға.
Ардакүрең ақынмын Алашыма —

Жайлыбайдың Ғалымы...
Бұл ауылға...

— Болу керек бауырым, көңілді әр үй,

Тірілгендей күй кештір, со Нұрғали.
Дегім келген: «қасқадан төбел туар»
Қарағанды кетіпсің, Өмірғали.

Нұр саулатсын көгіңнен хақ-тағалам,
Жүйрігімді елге кеп баптап алам.
Ауыл — менің барым да,
Базарым да

Ауыл менің — аяулы аппақ анам...

-------------- * Нұрғали Кенжетаев — Жаңарқадағы менің туған ауылым «Жеңісті» ұзақ жыл басқарған Қазақстанға еңбек сіңірген қайраткер. Сол ұжымды қазір марқұм Нұрекеңнің ұлы Өмірғали басқарады.

* * *
Көңілімнің қаз ұшты түстігінен,
Күй күмбірін естідім құс тілінен.
Қанатына сол қаздың жарық байлап

Жұлдыздар да төменге түсті білем

Тұтанғанда өзектің өртінен жыр,
Сезімдердің қос ішегін шертіп ем бір.
Сағынышты сарғайтты сағымға орап
Қоңыр қаздың әніне елтіген қыр.

Тазартқанда жүректі тамшы-жалған,
Арналарын арымның аршып алғам.
Абаттанып жанымның жазирасы
Қанат қағып ұшатын қаршыға-арман.

Ей, жүрегім жиілеу сызданасың,
Мұң кешемін
Айдыным мұздағасын.
қанаттының бәрін де сүйдім

сосын...
сол ауылдың нәзіктеу қыз баласын.

Шашыраған шалғынға күлкі есімде,
Белден асып қайтуға үркесің бе?
Бір құмары қалған-ды бала ақынның
Жылқылары жусаған қыр төсінде.

Байтағыма байланған бақ-талабым,
Қаршығамның қанатын қаққан ағын.
Бір шоқ гүлін ұсынып жүрегімнің
Үркек қыздың үмітін ақтамадым.

Жетегінде ілесіп жегі күннің,
Айналайын айнам-ай,
нені білдің?...
Өзектегі өлеңі өмірімнің –

Түстігінен қаз ұшты көңілімнің...

Шарасына шық тұнған бұла белдің,
Төскейіне төгілтіп шуақ өрдім.
Нұрға ғашық жанымды жетегіне ап
Қырдан асып жүгірген Құлагер – күн.

Құлагер – күн барады
асып белден,
Аққу ұшты арманға асық көлден.
Мен ақынмын,

әуелден ақ дүниеге –
Жанындағы Жайығы тасып келген.

Өмірімнің өлеңде –
жарық таңы,
Күбірлеп ем ішімнен...
жан ұқпады.

Маңып жүзген көктегі
бесін ауа –
Қайда ұшты екен бұлттардың мамықтары?!

Ғұмыр жайлы бастап ем...
бір өлеңді,
Көзімдегі көктемді жүрек өрді...
Қайың біткен қайтадан дүр сілкініп

Қарағайлар қасқайып түрегелді.

Ордам тозып кеткелі,
Жұртым азып,
Жарық күннің сәулесі –
бір күн азық.

...Белі кеткен қара нар жүк көтермей
Елі көшкен кең жайлау тұр құлазып.

Өң мен түс

Ауыл кірді,
тағы да ауыл түсіме,
Асыл түс бұл
Ауыл кірсе асылы.

Құдіреттің құдіретті күші ме
Биыл көктем Сарысу қайта тасыды.

Қиып өтіп бара жатты жол үстін,
Бір топ киік,
Жәудіреген көздері.
Ғажап сурет баяғыдай...

Орыстың —
«Протоны» құламаған кездегі.

Дүниәнің осы ауылда кіндігі,
Ақсақалдар алқа-қотан нұрлана;
Ақбоз үйдің түрілгенде түндігі
Қара саба пісіп жатты бір бала.

Тұлпарымның алыныпты тұсауы,
Кісінейді...
тұрқы бөлек мүсін бе?..
Менің құсым қанат қағып ұшады

Сенің әппақ құстарыңның ішінде.

Арғымағы арымаған бұл елді,
Өле сүйдім,
көктем болып көгердім.
Ерттеп жаттым күдері жол күреңді

Өң бе,
түс пе,
айтшы жаным, не көрдім?..

Жылқышының баласы...

Байтал – бұлттың құлын-қыр төсін еміп,
Керуеннің Арқаға көші келіп.
Пұшпағында Бетбақтың біздің ауыл,
Жататаұғын кез еді өсіп-өніп.

Қай жыл еді,
есте жоқ қай күн еді,
Жұлдыз жанып аспаннан Ай күледі.
Түн түндігін тілгілеп қамшысымен

Жылқышының баласы тай мінеді.

Сол ауылдың жаны жаз.
Күлкісі күн,
Қайтар кезі жақындап жыл құсының.
Айкүреңі атағын әйгілеген –

тай мінеді баласы жылқышының.

Көз алдымда көлбесе жусанды қыр,
Буырқанып көңілім,
бусанды іңір.
Жылқышының баласы тай мінгенде

Жеткізбейтін сағымдай қусаң ғұмыр.

Жастығымның жазира жайлауы құт,
Айдан асып асқақтап
айман-үміт.
топқа түсіп кеткенмін тоғызымда

тобылғы сап қамшы ұстап тайға мініп.

Ерте келген көктемнің елесі боп,
Зулайды күн ойы мен белесі көп.
Асау тайдың жалында...
тізгін қағып –

Көз алдымда көлбейді көне сурет.

Байтағымның бақыты толғағаным,
Қыран болып көгіңнен
Сорғаладым.
Белі шықпай бесіктен бәйге көрген –

Жыр жазбауға хақы жоқ сол баланың.

Жаздар қалды соңымда

Күздер қалды,
Тай тұяғы жаншыған іздер қалды.
Жылқышының баласы –
Жылқы мінез –

тұнықтың да тұнығын іздер мәңгі...

* * *
Жалынан сылап,
баптаған күлік,
Қарына іліп ақтабан құрық.

Ақпанның күні азынағанда,
аш бөрілердей ақ боран да ұлып.

Тап болсам шіркін
қазыналарға,
Әппақ әлемде емделіп алып,
Ақпанның айы азынағанда

Қайтсам ба деп ем елге бір барып.

Қарайламайды артқа бұл жалған,
Үркерлерім де үркітіп ақты.
Қатары сиреп қарттарым қалған –
Қасқыр ішікті,

түлкі тұмақты.

Тағдырдың торкөз
тұзағы құрған –
тынатын шығар өлтіріп тегі.
Түнде Айға қарап ұзақ ұлыған

Көк бөрілердің бөлтіріктері.

Шыққанда шырқар
әнім қыстығып,
Көре алмай қалдым көзім тұнғанын.
Қара шанақтың зарын құстырып

Өз қобызымды
өзім тыңдадым.

Жолға шығайын,
қарасын бәрі,
Көгереміз бе көнені күз деп?...
Ақ түтектердің арасындағы –

адасып қалған
өлеңімді іздеп...

Қызылағаш, Қызылағаш...

Жанымның жазығында ат ойнады,
Арымның ақ бұлағы атойлады.
Түнімен қара шанақ күңірентті —
«Қобызшы Молықбай шал Матайдағы»

Шайылса шаңырағы шыңғырады ел,
Қайғыдан шашын жұлып тұр құба бел...
Ағынды Ілиястың Ақсуында —
Құлады құстай ұшқан Жыр-Құлагер.

Қыспақтан шығар деп ек...
Наурызда аймақ,
Құтының қазанында ақ уыз қайнап.
Көктемге көш түзеген керуен еді

Қабанбай,
Райымбек,
Наурызбайлап...

Айқайға сүрең қосып шу боратқан,
Топан да тосқауылсыз...
тулап аққан.
Тажалы табиғаттың тура келсе

ажалы адамзаттың
судан,
оттан...

Дүние, бес күн сәуле
фәниде өткен,
Тауқымет тармақтарын тағы үйреткен...
«Қобызшы Молықбай шал Матайдағы»

Қиямет күйін шалып зар илеткен.

Жан алаң,
көңіл де алаң,
халық та алаң,
Қызғыш құс Ақсу бойлап қалықтаған.

Белеңі бебеу қаққан тіршіліктің
Бөгені бөгесін боп жарытпаған.

Ел едік жаңа жайған керегесін,
Қирайды қыр асқанда неге көшім?
Арман-ай,

арман-айлар азаймайды –
Хал қалай, қарындас жұрт, демегесін...

Болсыншы, айналайын, жұмақ алдың,
Алладан тағы медет сұрап алдым.
Самалы Сарыарқаның сарнағанда –
Жетісу жеті өзені жылаған күн.

Ақынмын,
Елімнен жоқ қиыр күнім,
Молықбай, сен де менің күйімді ұғын!
Қара шал немересін таяғымен

Іздеп жүр арасынан үйіндінің.

Кеудем тұр бірде ашылып,
бір басылып,
Қайғының қара суы құмға сіңіп...
Жете ме жаратқанның құлағына

Кете ме көгімдегі күн де ашылып?...

Жүйкем де жүдеу бүгін
жауыр жаным,
Қайғыдан қара бұлттай ауырладым.
Қара орман қазақ елі

қабірге емес –
Жерлейді жүрегіне бауырларын.

Ескі қорым

Елден хабар көп болды естімедім,
Елең-алаң көңілім...

кешкіремін.
Қобыз шалып жатыр ма қоңыр

қырда
Ескі қыстау қасында ескі қорым.

Ақ дүниеге ұмтылдым төзім қашып,
Қызыл-жасыл әлемге кезімде асық.
Қобыз шалған қыраттың етегінде
Ескі қорым...

көргенім көзімді ашып.

Сан сапарлар жайлы сан толғадым да,
тіршіліктің бұралаң жолдарында.
Ұлы сарын көңілде қобыз тартып
Көшіп жатыр сол ауыл сол қорымға.

Аялаған ақ мекен ұлы арманды,
Саған келсем көз алдым мұнарланды.
Ескі қорым – ескі әні
Дүниенің

жалғандығын қайталап тұрар мәңгі.

Жусанға өскен қарамай
Самалға ескен,
Сені ойласам әйтеуір алаң кешкем.
Ескі қорым...

ескі жұрт желкесінде
әкем көшкен,
артынан ағам көшкен.

көз алдымда көлбеген көштің легі,
өмір ме осы,
білмеймін,
кештім нені?..

Қоңыр қырдың төсінде қобыз шалған
Ескі қорым көргенім ес білгелі.

Қатарымның атынан сөз алдым да,
Бәйге көрдім...
өзің айт,

оза алдым ба?
Үркердей боп қалыпты үлкендерім
Ескі қорым үлкейіп көз алдымда.

Тіршіліктің айта алсам дұрыс әнін,
Қанаттылар тобымен бір ұшамын.
Қоңыр қырды тербеген ұлы Сарын –
Сенімен де бір күні ұғысамын...

Ескі қорым...

Сүмбіледегі сурет

Сүмбіле жұлдыз жанғанда,
Сезімнің ашып бір бетін.
Жаныма орап салғанда
Сүмбідей қыздың суретін.

Бүрлеген жырдың емені,
Көңілде қайғы да бар-тын.
Сүмбідей сүмбіледегі –
айдынға ай құлаған түн.

Ғұмырдың күйін толғап ем,
Айдында ай да дірілдеп,
Солқылдап тұрдым сонда мен,
Жұлдыз біткенге күбірлеп.

Азаймай мұңым, қайғым да,
Арнаммен сарқырадым ба?
Ай болып жүзіп айдында
Жұлдыз боп жарқырадым ба?...

Күңгірттеу шығып күз әні,
Жолдар да кетті бұрылмай.
Ұзарды жылдар
ұзады –

құлдыраңдаған құлындай.

Жаныма серік жарық Ай,
Жалғыз түп жалқы жусан-тын.
Түсінесің бе, жаным-ай
Сүмбіле туса-су салқын.

...Сырларды бүктің ішіңе,
Беткейдің белі,
белеңі.
Ене ме, сенің түсіңе –

Ақынның арда өлеңі.

Бүрлеген жырдың емені,
аздаған қайғы да бар-тын.
Сүліктей сүмбіледегі
Айдынға ай құлаған түн.

Қайтейін...
Ғұмыр сүрдім бе,
Ез үшін бұл жер-тойған жер.
Айымен қосып бұл күнде

Айдынды жұтып қойған жер.

... Күн өтті сосын
Жыл да өтті,
Домбырам не күй шертеді?!
Сүмбіледегі суретті –

Сендерге айтсам – ертегі.

Қарашада ...

Көңілімнің тілейді хошы нені,
Керуендей күндердің көші есімде.
Арман болған Алматы осы ма еді
Көліктері кептелген көшесінде.

Аламанның алдында таң асқалы,
Көңілімде көгерген үміт-көктем.
Әппақ дүние ішінде адасқалы
Сағынышым сағымға сіңіп кеткен.

Күндерімнің көзінен көрем арай,
Тағдыр нені маңдайға бұйыртады.
«Қарашада өмір тұр...» – деген Абай
Қарашада қар жауды биыл тағы ...

27. ХІІ. 2008

Сынық арба

Сынық арба,
Білмедім мұңы бар ма,
сыры бар ма,
жаутаңкөз жыры бар ма?...

Дойыр қамшы секілді добал күнді –
сәулем кем боп тұрғаны ұғынарға.
сынық арба ...

Көне күнде қалғандай көмескі үміт,
Дүниенің кеткелі бәрі ескіріп.
Майланбаған шиқылдақ
дөңгелектен –

тіршіліктің тұратын әні естіліп.

Сынық арба!
Көненің көзі ме едің,
Сені көрсем өткенмен кезігемін.
Шалғайдағы

шалғымен шалғын орған –
Қайран қара шалдардың төзімі едің ...

Сағынышын сарнатқан сарыбелдей,
Жырың өлмей келеді,
Әнің өлмей...
Шоқ қалғанда жылтырап әр ошақтан –

Бала шақтан сақталған жәдігердей.

Желді күні үй тігіп
Жар басына,
толқын іздеп тірліктің арнасына.
Қайран біздің әкелер

ақ таңменен –
атын жегіп шығатын арбасына.

Сынық арба,
қу ағаш,
қандай Заман,
Баян таппай күн кетті барды ойлаған.

Жарлыға да таяныш
сен болғанда
Арлы бала мен едім арба айдаған.

Сынық арба!
сен бе едің бір ардағым,
түлкі – заман алдымнан бұлаңдадың.
Өткенімнің көзіне құм шашатын

Өркениет,
өзіңді ұға алмадым.

Тыныпты өңір ...
шайқалды тұнық көңіл,
Үкі тағам үзілер үмітке кіл.
Сынық айдың жүзінен сыз көреді –

Сынық арба қасында
Сынық көңіл ...

Лэйла қыз

Ақын деген – кейде бала,
Кейде абыз,
ғұмыры да кейде ертегі,
кейде аңыз.

Башқұрттардың аңыратқан арманын –
Ақеділдің жағасында Лэйла қыз.

Жанарыңда бір қуаныш,
бір қайғың,
Көңіліңнің көк толқынын тыңдаймын.
Шанағынан күй ұшырып қобыздың –

Сағағынан әуен үздің қурайдың.

Сен ән салдың...
Сосын мен де шырқадым,
Тіршіліктің бірге көріп бір таңын.
Ақеділдің толқындары толғатып

Жарықтары жарқырады Уфаның.

Төбемізден қалқып өтті құстай күн,
Құстай күнмен бірге неге ұшпаймын?
Мен жырларын жатқа оқыдым Мағжанның –
Сен өлеңін өбектедің Мұстайдың.

Лэйла сұлу,
Сендей қызды сүйген кім,
Шалқыдым да шабытты бір күйге ендім.
Армандарын арғымақтай

аңсаттың –
Сайфи Құдаш,
Мәжит Ғафурилердің.

Атар таңнан Алашыма бақ сұрап,
Ақеділде арман қалды –
ақ шырақ.

– Башқұрт болған қандай бақыт –

дедің сен,

– Қазақ болу, әрине, одан жақсырақ.

Екеумізге елеңдеді елік – қыр,
Елік қырдың мөлдір шығы еріп тұр.
Түбіміз бір,

Күбіміз бір жұрт едік –

– Жұбымыз бір болса – дегім келіп тұр...

* * *
Көзімнің тұңғиығында,
көңілімнің бір қиырында.
Арымның асыл көлінде

Жанымның жасыл белінде –
Сен жүрсің...

Өлеңнің нәзирасындай,
Жаңаарқа жазирасындай.
Тағдырдың арман шыңындай
Шалғынның тамған шығындай –

Мөлдірсің!...

Бегімайдың әні

... Оң қолыңда көгершін,
Сол қолыңда көгершін.
Қазақ бәйке, асықпа
Өлеңіңмен өберсің ...

Бегімайдың әнінен

Жұмабай Шаштайұлына

Туғанда оң жағымнан көңіл Айым,
Сейілді жанды жеген жегі – уайым.
Үзілтті,
Үздіктірді қырғыз қызы:

Дүние-ай, арманым көп не қылайын.

Білмедім
жырладың ба,
толғадың ба,
Батырдың қос ағаңды сорға,

мұңға.

Бішкектің мамырдағы мамық түні:
«Көгершін оң қолымда,
сол қолымда...»

Үркітер жан емес – ек құсты көлден,
ақынмын әппақ-әппақ түсті көрген.
Бегім-ай,
бекзат ару ән салады

Бұрымын бес күн тарап, үш күн өрген.

Тірлікте қызыл-жасыл жолағы көп,
Бішкектің бір шалқыдық қонағы боп,
Жұмағам ұжымақта отырғандай

– Көгершін қай қолыма қонады – деп.

Жыр етіп айтатындай кейін ұл-қыз,
Қырғыздың көрдік ғажап пейілін біз.
Көңілдің көгершінін көкке ұшырып
сызылтты Бегімай – қыз,

Мейрім қыз.

Бегім-ай!

шырқа әніңді,
айт өлеңді,
тайпалтып тау асайын айтөбелді.
Аққуын айдынымның аспандаттың

Дариға-ай, арманым көп қайтем енді...

Баянтаудан қайтқанда

Баянтауда қалғаны ...
Сол бір өлең,
Жасыбайдың көзіндей мөлдіреген.
Бетегесі береке белді көрем,

Елді көрем,
Көгілдір көлді көрем
Баянтауда Баяндай сол бір өлең ...

Бұл өлкенің ежелден құт әні бар,
Жанғың келсе
Бар-дағы тұтанып ал ...
Ұтылғаны ...

әлі де ұтары бар
Мәшһүрі бар,
Олжасы,
Бұхары бар,

Сүйіндіктің сүйкімді бұтағы бар,
Жадыратар жаныңды жұпары бар.

Тірлігімнің ұжмағы – Баян бағы,
Желмая жыр тұсыңда аялдады,
Жапырағымды жайқалтам ...
жаям-дағы,

Орындалсын адамның қай арманы
Сайран күндер – сағыныш
Саяңдағы.

Бағытыма Баянның бақтары алаң,
Жолаушыдай жолым бар,
Жоқ қараған.
Уақыт бізді құлындай ноқталаған,

Тұсыңа кеп толқимын,
Тоқтап ағам ...
Торығады,
Тосады топ қараған.

Жарқыраса жұлдыз жыр,
Сырғалы өлең,
Баурайыңа Баянтау,
жылда келем.

Тұмасында тұнады тұнған әлем.
Түсіме де енеді

толқын болып –
Баянаула,
Жұлдыз жыр, сырғалы өлең...

* * *
Жырлы көктем жеттің бе,
нұрлы көктем,
Орамалың желбіреп гүл жібектен.

Жылап ағып барады жылғаларда
Менің қайран жылдарым,
жылжып өткен.

Ауылда өскен бала едім,
тай үйреткен,
құлынында тұлпарды тани кеткен.
біздің ғұмыр тұрмайды

ғанибеттен –
Жылжып кетті жылғаға фәни-көктем.

Фәни-көктем жылғаға жылжығалы,
Түн жылады...
жанарым тұнжырады.
Сұрғылт әні тірліктің

сарнағанда –
шыңғыртады уақыттың қыл бұрауы.

Тағдыры да тайқылау талайлардан,
Сұлу көрсе сұқтанып қарай қалған.
Періште мен адамның арасында –
Ақын да бір айнам-ай, арайлы арман ...

Түнегі көп дүние-ай,
Самалаң аз,
Көктем келді,
келеді далама жаз.

Сағым ұшып барады көз ұшында –
Сағынышын сарнатқан, сары ала қаз!...

Нұрлан Мәукенұлымен Шыңғыстауға сапар

Өрге қарай домалап тасымыз да,
Бақыт құсы қонғандай басымызға.
Шыңғыстауға Нұрлан дос,

сапар шектік
Кеңесбаев Талғат бар қасымызда.

Аспандағы ақша бұлт түйдектеліп,
айдындардан қаз ұшты,
үйрек қонып.
Күн мен айға төккен ек сәулемізді

Жидебайға жетпеп ек жидек теріп.

Алағай ма бұл өмір,
бұлағай ма,
Зауза ма әлде есте жоқ
құралай ма?..

Бір арнаға қосылдық жиылып кеп
Сыйынып кеп тұрған соң ұлы Абайға.

Қара өлеңге қанатын қаққан ұлан,
Байтағының бақ іздер бақтарынан.
Сынық шанақ қобызды күңіренттік
Қарт Шыңғыстың қастерлі

қатпарынан.

Бұлбұл кеуде бұла едік,

тоты қанат,
Көздің жасын бұладық отыра ғап.
Зерендегі тереңді тулатқанбыз
Зиратынан Зеренің топырақ ап.

Басына бақ бұйырғыр,
қырына гүл,
Ұлы мекен,
бізді де ұғына біл!

Өтті ғайып дүние өң мен түстей
Кеп тұрайық деп едік жылына бір.

Асар кезде көрікті көшің қырдан,

Торықтырған тоғайды...
тосын құрбан.
Айналайын бауырым, досым

Нұрлан
Сенің қазаң мені де шошындырған.

Қимаса да бұл тағдыр Төрін мейлі,
Қырқатыны несі екен өрімдейді.
Шыңғыстауға содан соң барғаным

жоқ Кеңесбаев Талғат та көрінбейді.

Ашпайды енді бұл өмір өткенге

есік,
Көктөбеде жүруші ек көктем кешіп.
Бізден гөрі сен бәлки бақыттысың –
Ұлы Абайдың аулына кеткен көшіп.

Ұлытауға бардың ба?...

Жүрсін Ерманға

Ұлытауға бардың ба, Жүрсін ақын,
Биігіміз еді ғой бір шығатын.
Тұма таппай кезінде тұншығатын
Ұлытаудан ұлтым деп күн шығатын

Ауылыңа бардың ба, Жүрсін ақын.

Маң далаға маңғанда үйіріміз,
Қатар жортқан Бетбақтың киігіміз.
Жиынымыз тарқамай тұрған шақта –
Бір шығатын Ұлытау, биігіміз.

Бісмілләсі сөзіңнің Ұлытау,
Қасым,
Шыңырауда емес қашанда
шырқаудасың.

Ұлытаудың жоғалған ұлар құсы
Будақ-будақ басынан бұлт ауғасын.

Жүрегіңнен көшкенде өлең көші,
Сендей болар білгенім ел еркесі.
Қыс ішінде туылған Құлжанбайда
Құс ішінде ұлардың көлеңкесі.

Ақын едік тербеткен ақпан әні,
Өлең бізді білгенім баққа орады.
Ұлытаудың ұлыған аш бөрісі
Ұлытаудың ұлыған ақ бораны...

Жаздар қалып артыңда,
Күздер қалып,
Бұл ғұмырда сен жүрген іздер қанық.
Алпысқа да алшаңдап бұрын жеттің

Елсізінде елудің біздер қалып.

Жылағанда жаныңда жыр ұлары,
Көз алдымда көк аспан құбылады.
Сіздің ауыл іргесі
біздің ауыл

Оқ боп жауған орыстың зымыраны.

Нар бағасын білетін
ар бағасын,
Тағдырласым сен менің
арналасым.

...Ұлар құсқа не дейміз көрмегесін
Ұлытауға не дейміз, бармағасын.

Өмір жарыс біреуге
Өлең – дүбір,
Тасыр тағдыр тыңдай ма
Керең ғұмыр.

Сарыарқаның сағымын сағынғанда
Көріп жүрсем жарайды төбеңді бір.

Жүрсін ақын,
Жүрсін дос,
Жүрсін аға,
Жақын туған жаныма жырсың аға.

Тағдырыңнан күткелі бір сыбаға
Тереңіңде тұмалар тұншыға ма?
...Ұлар құсты көрдің бе, Жүрсін ақын
Ұлытауға бардың ба Жүрсін аға!

Сүмбіле – өлең

Безбен – уақыт!
алдыңда жүгінер ем,
тәтті-тәтті түс көрдім түніменен:
құлдыраңдап жүгірді қырдан асып

қылшылбырын сүйреткен құлын-өлең.

Күмбіріне кететін сыйып әркім,
Көңілімнің көнелеу күйі бар-тын.
Ескі тамыз естелік айтып жатты
Сүмбіледе сүттей боп ұйыған түн.

Құба белде құм кешкен құрбылар-ай,
Бес күн сәуле дегенің –
бір күн Арай.
Жұлдыздардың жұмбағын шеше алмайды

Айдынында аспанның сырғыған Ай.

Мезі еткенде мезгілің ырың-жырың,
Не айтпақпын сендерге күнім,

гүлім?...
...Дүниені тербетіп отырайын
Бүтін сөзін түгендеп бүгінгінің.

Көлге кетіп қалып ем ...

Беу, Талаптан!
Қайран дос,
Қайран бауыр,
Сырғып кетті сенен де айман-дәуір.

Өміріңнің елесі жанарымда —
Көңілімнің кемесі қайраңда жүр...
Беу, Талаптан, қайран дос,
Қайран бауыр.

Беу, Талаптан!
Алтайдың арлы ұлысың,
Жаратқанның қашанда жарлығы шын.
Аялайтын жыршы едің таңды құсың.

Біздің жетім толқынның
Тарғыл түсті —
Тарбағатай секілді тағдырысың...

Тұнық көлім кеткендей ылайланып,
Сен шықпайсың алдымнан шырайланып,
Құс қанаты қайрылса
Құлайды анық...

Қабіріңнің басында қара бұлттар —
Қара шәлі жамылып жүр айналып...

Беу, Талаптан,
Артыңда іздер қанша?..
Күреңіңді баптар ең күз болғанша.
Сені ойлаған қу жүрек сыздар қанша?!

Нұрлан, Қайрат достармен құшақтасып —
Бірге жүре тұрарсың біз барғанша.

Қара орманың соңыңда —
Жұртың қалды,
Бұл жалғанда жамар кім жыртылғанды?
Есігіңде ілулі құлпың қалды.

Жазушылар Одағы аталатын —
Қасиетті ордада рухың қалды.

...Өсер деген көңілім,
өшіп қайттың,
Қара суын қайғының кешіп қайттың.
(Дұшпан түгіл бұл хабар дос ұқпайтын...)

...Көлге кетіп қалып ем
Сол көліңе
Көлдей болған көз жасым қосып қайттым.
Беу, Талаптан!

Түрікменнің төрінде
Сапар сазы

академик Анағұрбан Әшіровке

Көңілдегі түндігі ашық, түрікмен,
Өмірдегі мұңлы ғашық, түрікмен.
Дутар сазы жырға ұласып жарқырар
Айдың нұры күнге ұласып, түрікмен.

Иманы – нұр,
Сабыры ұлы,
Салты ұлы,
Жанарында найзағайдың жарқылы.

Шырағданын жағып қойған секілді –
Оғыз ханның орда тіккен алты ұлы

Зеренінде буырқанып,
бұрқанып,
Тереңінде рух әні шырқалып.
Нұқ пайғамбар заманынан бастау ап –

Күн нұрынан жаратылған бұл халық.

Ақша маңдай Ар өсірген, түрікмен,
Ақ самалдай жаны есілген, түрікмен.
Сахараның түйелерін шұбыртып
Құм ішіне бақ өсірген, түрікмен.

Ұлы еліңе сенім көктен...
түрікмен,
Кілеміне зерін төккен, түрікмен.
тілегіме тілек қосып аялап

Жүрегіме орын тепкен, түрікмен.

Оғыз өзен көз салғанға көк кемер,
Көк толқыны көкірегіме от берер.
Ағойлыдай аңқылдаған ақынның
Көсегесін көгертетін көктем ел.

Өлеңіме өмір берген, түрікмен,
Өреніне көңіл бөлген, түрікмен.
Оғызнама
Рухнама боп жаңғырып

Төрін бермес төрін берген, түрікмен.

Ашғабатта...

Ашғабатта,
Жүргеніңді сездірмей басқа жақта,
Қарайтұғын жұрт көрдім қас-қабаққа.

Сөз алатын...
Аламанда кезім бұл оза алатын,

– Өлең-деді өлеңің,

Гөзәл ақын.

Қала қандай,
Жігіттері қатепті қара нардай,
Үмітті елі жолыңа қарағандай...

Бір түйіліп...
Айбынымен Ай астын шырқ үйіріп,
Ат жалында Оғыз хан рухы биік.

Жарқылына,
Баққа қорған елінің салты мына,
Атқа қонған Оғыздың алты ұлы да.

Таң қалса мың...
Гөроғылы аңсаған арман – сағым,
Қобызынан Қорқыттың қалған сарын...

Ашғабатта, –
Тұлпар сыйлар ел барда хас талапқа,
Барғың келмей қалады басқа баққа,
Ашғабатта...

Көне үргеніш

Қалқып ұшса төбеңнен құс,
Дүние – жалған,
Өлең – кеніш,
Оғыздарға орман болған

Көнеүргеніш, Көнеүргеніш.

Ақ найзаның ұшындағы,
Оғыз түрік мұсылманы...
Көнеүргеніш – көне тарих
Ил – Арслан тұсындағы

Қаңтар ма екен,
ақпан ба екен,
Баста тұрар бақ бар ма екен?..
Солтаншасы,

Текештері –
РУХ отын жаққан мекен.

Қорқыт – ата күйі өлмедің,
Маңдайыңнан сүйер ме едім.
Көнеүргеніш – көне күннен –
Қалып кеткен кием менің.

Айым туды бүгін аға,
Маңдай тіреп құбылаға.
Зияратым қабыл болар –
Нежмеддин Құбыраға.

Көкжиекте сағым ескен,
Аққуларға әні ілескен.
Көнеүргеніш – шамдай шаһар
Ғасырлардан жанып, өшкен.

Сапар басы –
көңілдегі іс,
Өркеніне өмірге өріс.
Оғыланың орман болғыр –

Көнеүргеніш,
Көнеүргеніш...

Бұлбұл

Түрікменнің ұлы ақыны Нұрмұхамед Әндіәліптің 350 жылдық
тойында оқылған өлең

Жазираңда жалғандықтар үріккен,
Нәзираңда көз жасым бар іріккен...
Әндіәліптің қазақшасы – бұлбұл құс
Бұтағыңа қонақтайын, түрікпен!

Оғыз – қыпшақ заманында,
ілкіден...
Шығысымда шырай төккен бір күн ең...
Армысыңдар ай сынығы секілді

Бармысыңдар түбіміз бір түрікмен!

Ләйлі – Мәжнүн,..
Жанарында еріп нұр...
Өлкеңізде ашқан кезде өрік гүл,
Мақтымқұлы мұңын ішкен кеселеп

Ұлы Абайдың ұрпақтары келіп тұр!

Текежәуміт демесеңдер айыбы,
Арғымақтың бос болмайды айылы.
Саған келдік Нұрмұхамед Әндіәліп
Махаббаттың,

Шапағаттың шайыры!

Бұлбұлдары бақта сайрар жыр едің,
Жырдың балын тата алмасам

жүдедім...
Зылихаға ынтық болған Жүсіптей
Ата қазақ ұсынады жүрегін.

Ғұмырыңды Ай ғып кетсем деп келдім,
Құлыныңды Тай ғып кетсем деп келдім.
Көңіліңді жай ғып кетсем деп келдім.
Махабаттың жыры туған өлкеден –

Ләйліні іздеп ләйліп кетсем деп келдім.

Қызыл-жасыл дүниеге таңданып,
Керуеніңе керуеніміз жалғанып.
Махаббаттың мәңгілігі шын болса
Сен де мәңгі, Нұрмұхамед Әндіәліп

Гүлрайхан

Ташауызда талшыбықтай Гүлрайхан,
Жан сырымды Сізге айтпаған,

кімге айтам?..

Тереңінде тербететін текті қыз,
Жанарыма жарық сыйлап кеттіңіз.

Ізгіліктің ізіндейсің Гүл-Райхан,
Үзілесің...
Үзілмейсің, Гүлрайхан.

Сені көрген бағым ерен, Гүлрайхан,
Ташауызға тағы келем, Гүлрайхан!

Көңілі әппақ,
дидары әппақ,
тісі әппақ,
Түркіменнің болашағын құшақтап...

Талшыбықтай ырғаласың, Гүлрайхан,
Бағы ашылғыр бір баласың, Гүлрайхан!

Көйлегіңді кестелеген қай шебер,
Қабақ шытсаң жұлдыз ағып,

Ай сөнер...

Ақ жүзіңнен арай көрдім, Гүлрайхан,
Топ ішінен қалай көрдім, Гүлрайхан?..

Уылжыдың,
Үлбіредің, Гүлрайхан,
Жетер енді
Бүлдіремін... Гүлрайхан!

Сені көрген бағым ерен, Гүлрайхан,
Ташауызға тағы келем, Гүлрайхан!...

Құмдағы сексеуілдер

Тамбай кетсе жаңбыр жасы,
Құла дүзде мұң кешкен.
Түрікменнің тағдырласы –
Сексеуілдер құмда өскен.

Қаталайды…
білдірмейді,
Кепсе дағы ындыны,
Шөл ішінде нұр гүлдейді

Гүл шықпайды сұмдығы.

Тіршіліктің ауырына,
Қосады құм дауылын.
Бетбақ шөлдің бауырына
Жабыстырып бауырын.

Сексеуілдер
өсіп, өніп,
арайлап таң атады.
Ғасырлардың көші келіп

Көзайым боп жатады.

… Жылқышының ұлы едім мен,
Шөлде қалған жалын жас.
Жанымменен,
жүрегіммен

Сексеуілмен тамырлас.

Әулиелі дара ағаш па,
Қалып кеткен бұрыннан.
Қасиетті қара қоста
Отына сан жылынғам.

Сіреседі жалғыз өзі,
алдырмайды азапқа.
Сексеуілдің бар мінезі –
Түрікмен мен қазақта.

Ұқпас ұқпас күйін мейлі,
Тағдырдың мәрт сынағы.
Сексеуілдер иілмейді
Сексеуіл шарт сынады…

Мақтымқұлы мақамы

…Дос келетін болса достың қасына,
Тебіренеді топырағы тасы да.
Жұрт жиналса бір дастархан басына
Бағы жанып, тасар нұры

түрікменнің.
Мақтымқұлы

… Өмірімді өрнектедім өлеңмен,
Үр көңілім Үргеніштей көнерген.
Аққу – қаздар қалқып ұшты төбемнен
Бағы жанып, тасар нұры түрікменнің.

Көкке қарап ұлығанда көкбөрі,
Көлді айналар көңілінің кептері.
Копетағтың тауларындай текті елі
Бағы жанып, тасар нұры түрікменнің.

Жырлап берсе Түрікменнің кілемі,
Мәңгіліктің мәуелейді гүл өңі.
Дүниәнің қызыл-жасыл реңі –
Бағы жанып, тасар нұры түрікменнің.

Аламаннан ақалтеке тосатын,
Дүбір шықса дүлдүл сайлап қосатын.
Оздыратын өз атынан дос атын
Бағы жанып, тасар нұры түрікменнің…

Түрікменбашы әуежайы.
Қоштасу жыры

Желмаядай желетін желге қарай,
Алып лайнер әкетер елге қарай.
Жолдарымнан жарық боп жалқын шашар
Орманынан оғыздың ерген арай.

Шабыт құсы қонғандай сірә, маған,

– Қош бол – айтып кете алман бұл арадан.

– Оразгүл, – деп ой кешті Жанар інім

Күбірледі – Гүлшат, – деп Жұман ағам.

Ақ сайранын сайлаған Ата күндер,
Алтын қанат нұрыңның шапағын бер!..
Тәтті – тәтті түс көрдім түрікменде –
Мақтымқұлы ақынның мақамын бер!

Анық елсің арманы Ай таңбадай,
Көңілімнің құстарын қайтармағай!
Бес мың жылдық тарихын түрікменнің
Бес – он күнде айғақтап айтам қалай?..

Тірлігіне туыстың ғажап қалып,
Елге қайтып барамыз қазақтанып.
Күздің жарық кездерін кие тұтқан –
Біздің халық сезгенім аз-ақ халық.

Көкөрімнің көңілі гүл кілем расы,
Сұлуының көзінде іркіген жасы.
Ошақтың үш бұтындай үш бауырын
Әуежайдан самғатты Түрікменбашы...

АНАДОЛЫ анасындай түріктің...

Біздің бастан өткен тағдыр не түрлі,
Үзілерде жібін жалғап үміттің.
Атажұртын сағынатын ceкілді
Анадолы анасындай түріктің.

Тереңдегі тамырыңның біpі едім.
Баянды күн басымдағы бақ деңіз.
Түріктердің тербетеді тілегін —
Қара теңіз,

Мәрмәр теңіз,
Ақ теңіз.

Шынарыңның шың басында шырқауы,
Жолдарымыз бастағанда жоғары.
Көкжал мінез көк түріктің ұрпағы —
Түбі бірлер түбінде бір болады.

Беу, Түркі елі,
Арайлы алтын күнім ең,
Ертегім де
Ертеңім де — Елдігім,

...Көкбөрінің талып жеткен үнінен —
Рухымды іздеп келдім мен бүгін.

Ыстамбұлдың шаһары

Ай, Ыстамбұл,
Ыстамбұл,
Аумай қалған құстан бір.
Көк түріктің бесігі —

Көк аспаннан құшқан нұр.

Шемен болған шерім бар,
Түркі тектес елім бар.
Теңізіңде терең бар —
Тереңіңде тегім бар.

Атады екен күліп күн,
Тірлігінен сыр ұқтым.
Жаяды ыстық құшағын
Тумасына түріктің.

Ел осында аталы,
Жұрт осында баталы.
Шырағындай жанымның
Ыстамбұлдың шаһары.

Айып сұлтан мешіті

Мұсылманға айтайын деп бір тілек
Ыстамбұлда жыр оқыдым күркіреп...
Жәркен.

Алақанда ай сәулесі дірілдеп,
Көкірегімде күннің нұры күлімдеп.
Күркіреп жыр оқымадым мен аға
Мінәжат ғып дұға оқыдым күбірлеп.

Ыстамбұлдың орын тепкен төрінен,
Мұсылманның баласының сенімі ең.
Айыптама, Айып Сұлтан мешіті —
Айыбымнан айыққалы келіп ем.

Құдыретіңе бас игізді пайымым,
Болса болар ақындықтан...
айыбым.
Тау толқынды мұхитына мезгілдің —

Тәуекелдің салған ұлмын қайығын.

Мұсылманның баласына нұр тілеп,
Санадағы шаң-тозаңды сілкілеп.
Мешіт деген мейірімхана секілді;
Аққу — сезім тербеткенде ниетіңді —

Жаныңнан бір жылы жауын сіркіреп...

Шаждаласпен кету қиын қиысып,
Жолдарымыз қалар талай түйісіп.
Айналайын, Айып Сұлтан мешіті,
Төбеңдегі ай көкте Күнмен сүйісіп,

Сен аман тұр, біз келейік жиі ұшып...

Шайырлар ақшамында оқылған өлең

Сапанша. 2001 жыл. Маусым

Ондық шамдай білтелі,
Шалқып жатқан нұр тегі,
Жұлдыздардың Үркері
Қасиетті түркі елі,

Айға қарап ұлыған
Көкбөрінің жұрты еді.

Шалдыққанда тірегім,
Сандықтағы сыр едің...
Бірге соғар жүрегім,
Деген ұлдың бірі едім.

Көкбөрінің жұртына
Ай сәулесін тіледім,
Күннің нұрын тіледім...

Бауыр елім,
Бақ елім,
Әйбат екен әлемің.
Дәйегім де

дәлелім,
Жырыма орап әкелдім,
Анадолы еліне —
Атажұрттың сәлемін.

Сезген кезде сыз демін,
Сезген кезде күз демін.
Көрсеткенде түздерім
Көкбөрінің іздерін,

Үмітімді үзбедім,
Тамырынан түркінің
Тағдырымды іздедім.

Аулақ болса мұң-қайғы,
Уақыт тілі тынбайды
Әлем бізді тыңдайды,
Ғасыр бізді шыңдайды.

Діні мықты еменнің —
Бұтақтары сынбайды,
Бұтақтары сынбайды...

Қасиетті күннің қақпасы

Жаңа жыл — жаңа таңдарым,
Сары үрпек балапандарым,
Тас жарар таудай талабым,
Көш бастар нар — атандарым.

Аңсадық ғасыр — ананың
Аялы алақандарын.

Жаңа жыл — жаңа күндерім,
Жайқалған лала гүлдерім.
Қырлардан көрер қырмызым
Жанарым, жамалым дедім.

Жарқырап жанар жұлдызым —
Тағдырым, таланым менің!

Жаңа жыл — жаңа айларым,
Желбіреп тұрған байрағым.
Шолпысы сыңғыр қағатын
Шолпаным менен Айманым.

Жүректен мың жырланатын —
Алашқа жетер айбарым.

Жаңа жыл — жарқын ақ арман,
Сәуле боп ұшқан санамнан.
Қасиетті күннің қақпасы
ашылса екен тағы алдан.

Ортайып қалған отбасы,
Құтылса екен амалдан.

Жаңа жыл жаңа бақ шығар,
Бақ іздеп жүр ғой жақсылар.
Ботаңа берген батаңыз,
Бабам-ай, дәйім ақ шығар.

Алшыдан түсіп сақамыз
Алшаңдап жүрер шақ шығар...

Днепр дәптерінен

Украина!
Айналайын ардақ ел,
Көңілімде көктем болып қалған ел.
Днепрдің толқынында тербетіп

Ақындарын алақанға салған ел.

Ей, замана!
Адамзатқа бер тыным,
Бауырым бүтін,
Сөгілмесін қолтығым.

Тарас елі Тарас үшін сүйгенде
Ұлы өзеннің толқынындай толқыдым.

Украина!
Қайғы-мұңды кешкен ел,
Орманындай қаулап сосын өскен ел.
...Жұртқа тастап көрген емес «тамырын» —

Қыр қазағы оңды-солды көшкен ел.

Аққу — арман арда халқым арлы, асқақ,
Ей, бауырым, сен де мендей жолдас тап.
...Тарас болсаң дәм-тұзымды ұсынам
Қайғы кешсең Қайсенов боп қол бастап.

Тарас десе,
Көк пен жердің арасы
Тағзым етер байтақ қазақ даласы.
...Украина Тарасымен бақытты

Ұрпағымен бақытты екен Тарасы!

Канев. Тарас тауы

...Жатайын биік қорғанда,
Кеудемді кернеп жалыным.
Жатайын тыңдар құдіретті
Днепрдің сарынын.

Т.Шевченко

Ұрпақ білер сырың қымбат,
Мақсатың да мұратың.
Ұлы өзеннің жырын тыңдап
Ұйықтап жатыр Ұлы ақын.

Тәні ақынның өрде тегі,
сыңғырлатып шолпыны.
Жанын мәңгі тербетеді
Днепрдің толқыны.

Тау өзіне жарасады, ә
Ғажабындай ғажаптың.
Көтер басты, Тарас аға,
Келді ақыны қазақтың.

Ұлылық боп ұзатылғай,
Қоштасарда күрең күн.
Мәңгіліктің құжатындай
Ары болдың бір елдің.

Ешкімнің хақ таласпауы,
дарасына Даңқыңның.
Қасиеті Тарас тауы
Қасиетті халқыңның.

Арзан ойды аластауда,
Айбарлым да Асқарлым.
Канев қала.
Тарас тауда —

Жидебайды еске алдым...

Абайымның арналасы,
Тағдыры айтып кесімін.
Маңғыстаудың маң даласы
Мамық болған бесігің.

Ұрпақ білер сырың қымбат,

Мақсатың да мұратың.
Ұлы өзеннің жырын тыңдап
Ұйықтап жатыр ұлы ақын.

Құдіретіңнен қорқып тұрмын,
Кеудемдегі отты үрлеп.
Тарас тауда толқып тұрмын
Шыңғыстауға жеткім кеп...

Мариана

(Экспромт. Мамыр, 1997 жыл)

Днепрдей дарияда,
Жар саламын жарияға.
Толқындарда тербелейік;
Мариана, Мариана.

Ақ айдында, ақ ұяда,
Басымызға бақ ұяла!
Қасыңызда қазақ ақын —
Мариана, Мариана.

Шалқығанда шайыр аға,
Қосар әнді арияңа.
Қоса ағарды көңіліміз
Мариана, Мариана.

Дертім қалың,
Мамыр — ана,
Толқындарың сағына ма?
Сол түнгі әнің жүрегімде

Мариана...
Мариана...

Құсқанаты

Дүр дүние әр пендеге нақ сонар,
Тауы — мұнар,
Аспаны — бұлт,
Бағы — ырыс.

Құсқанаты — Ар боп жауған ақша қар
Көктемдердің көзіндегі сағыныш...

Біздің сапар Сарыбелден басталған,
Мен де өлемін
Армандарым өлген күн.
Күздің түні алқаракөк аспаннан

Құсжолының ақ жолағын көргенмін.

Талайыма тылсымдарды кез қылдың,
Ылди көрдім,
Жазық көрдім,
Өр көрдім.

Ақ боранды ақпанында мезгілдің
Ақ дүниеге Ақын болып келгенмін.

Ойларымның орда бұзар берені,
Тіршіліктің тоқсан тарам толғағы.
...Көктемдерім көктеп қоя береді
Құсқанаты жауып өтсе болғаны.

Биылғы көктем

Биылғы көктем,
Биылғы көктем,
Алланың нұры құйылды көктен.
Құйылды көктен,

бұйырды көптен —
Биылғы көктем, биылғы көктем...

Ақтұма кездің арман бұлағы,
Көктегі көк бұлт таңнан жылады.
Жап-жасыл екен жалған жұмағы,
Ақ жаңбыр әні,

Ақ жаңбыр әні...

Тамшыдай таза таңның жамалы,
Жан-жанарымда ақ нұр жанады.
Тасып ем...
тастай тағдыр қарады —

Жаңбырлар әні, жаңбырлар әні...

Көктің көз жасы —
Ғасыр кермегі,
Аққулар ұшты асыл көлдегі.
Арай аймалап тасымды өрдегі —

Жасыл жанғалы жасыл белдегі...

Алланың нұры көктен құйылды,
Төңірек тыңдап төккен күйімді.
Көктен құйылды,
Көптен бұйырды,

Көктем биылғы,
Көктем биылғы...

2002 жыл

Қарасазда қара өлең...

Текті туған салмайды
Текке түрен,
Көктеместі ей, өлең,
Көктетіп ең.

Аспандағы ай маңып айдалаға
Үркіп қашты жұлдыздар бет бетімен.

Тілек айтып жырымен таңға түні,
Алақанда аялап Алматыны.
Тағдыр болып,
Ақ нөсер жаңбыр болып

Өткен дейді алаштың арлы ақыны.

Кеңге жайып қанатын,
Құлашын да,
Көк жүзінде жүзіпті расында.
Қарға тамыр қазағым ұлым депті

Серік болған қыранды Лашынға.

Патша болса көңілің
Тақ дайын ба?
Мұзбалағын Музаның баптайын ба?!
Аққуларды ұйықтатып дариға жыр,

Армандарын айтыпты ақ қайыңға.

Тарпаң мінез танытқыш тағдыры да,
Жалқын жарық сыйлапты таң нұрына.
Қарасаздың қараорман жұртыменен
Шалкөденің шашырап шалғынына...

Жанарынан жарықтың тұма көрем,
Тұнығына тұманың тұнады әлем.
Мұқағали дегенің мұқалмайтын
Төрт аяғын тең басқан пырақ-өлең.

Ей, құдырет!
Назымды ұдайы ұққыр,
Ақынына Алашын лайық қыл.
Мұқашының мұңдылау әуеніндей

Қарасазда қара өлең мұңайып тұр...

Сары ала қаз, сары күз...

Қаздар қайтып барады,
Күз далада,
Көңілімді қариды ызғар, аға.
Өткел берер өткен күн өкінішке —

Көктем келер ұқсайтын қыз балаға.
Сұрғылт аспан сұрланып сыздана ма?..

Қаздар қайтып барады
қаздар қайтып,
Сағыныштан сарғайған саздарды айтып.
Көшке жетім ілесіп не табамын —

Өшкен отым білмедім маздар қайтіп?
Қаздар қайтып барады
Қаздар қайтып...

Арай тілеп адамға
далаға жаз,
Ақ қанатын қағады сары ала қаз.
Ақ боранмен ақ таңның самалы араз.

Мамырлап бір қонарсың мамырыма —
Кездескенше күн жақсы, сары ала қаз!

Іздегенде мен сені
Лағыл айым,
Керуенімен күндердің ағылайын,
Жабырқайды жалаңаш кәрі қайың.

Сары майдай ерітті сағынышты —
Сары ала қаз,
Сары күз,
Сары уайым...

Бақытыңның пернесін шертем деп ем...

(Азамат пен Анардың тойында)

Тілек арнап тамылжыр таңға керім,
Той жасады сендерге арнап елім.
Менің асыл әкемнің үміті едің
Менің әппақ анамның арманы едің.

Өмір болып, өлең боп өркендеген,
Бақытыңның пернесін шертем деп ем.
Біздің үйдің шаңырағын жыр тербеген —
Біздің әулет бесігін Ар тербеген.

Ұлым емес Азамат, досымдайың,
Қосыласың кей кейде қосылмайсың.
Менің жиырма жасымның жапырағы –
Бауырымсың, бағымсың осындайсың.

Өздеріңде өткенім жалын-жасым,
Тасмаңдайы тағдырдың тарылмасын.
Айналайын Анаржан әппак гүлім —
Келін емес, қызымдай қарындасым.

Сапарларың сарғайтпай сыйласын көп,
Өмірлерің ән-ғұмыр, күй — ғасыр боп.
Кәке — Ләззат сіздерді кұда демей
Құдай қосқан танимын қыймасым деп.

Айналайын арда жұрт, халқым асыл.
Жыр арнадым шабытым шалқығасын.
Киелі елдің ниеті екеуіңнің —
Жолдарыңда жұлдыз боп жарқырасын!

20.11.2004 жыл

Шатылған кезде шудадай шырғалаңға мол,
Жүректі жаншыр жылдардың
ауыр сындары.
Алқаракөкті аңсаған жырға қалам бол

Қаңқылдап қайтқан қаздардың
қауырсындары.

«Көгілдір әлем көлбеген көз алдым кілең»,
Көнерсе өлең,
Кезі бұл өзгерер ердің.
Бозкөлге барып бозбелде бозардым білем

Бозторғай ұшпай басынан бозкөделердің.

Сауырға қамшы салдырмас сынағы келсе,
Күдері жалды жылқының, қазанаты бар.
Әулеттен әруақ қашарын шырағы сөнсе
Ер жігіттің де ішінде азаматы ұғар.

— Тағдырым ғажап,— демеймін жыр-ғұмыр берген,

Қасқайып шыққан шынар бар басында шыңның.
Тербеліп тұрып табыстым мұңды күндермен
Тарпаң мінезін көрдім де тасыр ғасырдың.

Емен де жарқын таңдарға еркелеп пе едім,
Көліне қаракөзімнің тұна ма үміт?!
Epeyіл атқа ер салып ертелетпедім
Күлдір де күлдір кісінеген құлаға мініп...

«Оралыңның барында ойна да күл»
Ойнар едім...
Тартпай тұр тойға көңіл.
Саңырауға сұңғылға — сырымды ашып

Ырылдасып...
Келемін мойнақ — өмір.

Жауар жауһар жеріме бүгін жаусын,
Уақыт!
Сенің уыңа ұрынбау — сын.
Есалаң боп қалсамшы естігенше

Шырқыраған шындықтың кұлын даусын.

Жан-жағымнан қаумалап қасқыр ұлып,
Жаман түстен
Жүр көзге жас тығылып.
Арманымның ақбозы аратұяқ

Талабымның тағасы тасқа ұрылып.

Сәресінде санаға құт еңді бір,
Атар таңнан ақ шуақ
Күтем ғұмыр!
Баршаңызға қызғалдақ ұсынбақ ем —

Уысымда о, ...тоба
Тікенді гүл!

Өлмеймін деп өксіген ғазал мынау,
Ая, мені алғы күн, ажарлым-ау.
Мынау кердең уақытқа көшірме етіп
Енді ұйқассыз өлеңдер жазармын-ау.

Жүректен шерлі сөз толғай,
Тірліктің болдық қонағы.
Бозкөлден ұшқан бозторғай
Боз белге қашан қонады?..

Бетеге басын жайлаушы ем,
Бақ-құс боп ата-мекенге.
Бозала таңда сайраушы ем,
Бозарған күйі кетем бе?..

Көктемі туса, көңілден,
Мөлдіреп шықтай жыр тамар.
киюы қашқан өмірден
Шайыр боп опа кім табар?..

Арғымақ таңдап кермеден,
Алшаңдап жүрсем бақ, сәнім.
...Алыстай көрме, сен, менен
Арманым болған ақ сағым.

Сәуірдің сұлусарысы туды,
Айым да туды оңынан,
Тас тұяқтардың дыбысы сынды —
Дүрмекті таңға жолығам.

Тұңғиықтарда мұңым бар еді,
Сырым бар еді.
Ашпаған.
Қандырдың қанша шырынға мені

Татуға енді жасқанам.

Шайырым сері
Сейіс көңілмен,
Сезім сұңқарын баптасын.
Бауырым бұрсын пейіш төрінен

Бақыт бұлаққа ат басын...

Дүбірге мынау дүрбімен емес,
Жанармен қара,
Жарай ма?
Келер күндерден бір күрең елес —

Күдікпен бізге қарай ма?

Жалғыз қайыңды жай ұрған күні,
Кеудемді менің тескен оқ.
Тұңғиығымның шайылған мұңы
Тірлікте қалған дос керек.

Зеңгірді тіліп қыран ұшқанда,
Тербеген еді тосын ән.
Қол жайып тілеп қуаныш таңға
Нұр ағыстарға қосылам.

Сан армандарым сайға құлаған,
Гүл шыбық көктер —
Жыршы үміт.
Ащы мен тұщы майданы болған,

Ғажапсың ғазал тіршілік...

1990 жыл

Ашылу

Тау қопармадым,
Жар құлатпадым..
Аялай білдім Ардың ақ таңын,
Тірліктің тербеп мәңгі бақтарын,

Қап-қара түнді қайыстай тілген —
ақ армандарым,
Арғымақтарым.

Қырлардан тауып саяны жаным,
Жасыл желегін жаяды бағым.
Өрттей боп өшкен өңінен көрдім —
Батар күннің де баяны барын.

Көмбемді күнде аршыр Өлеңсің,
Қайыстай түннен қамшы да өрерсің.
Мөлдіреп тұрған жанымның жасын —
Тастарға тамған тамшы ма дерсің?..

Түрен түсірсең
Түзде көрейін,
Мәуелеп тұнсаң Күзде көрейін,
Жоғымды өлсем іздеп өлейін.

Есіл де есіл —
Есіл күн өткен
Сізге де дейін,
Бізге де дейін...

Жерұйық іздеу

Алматы жақта арманның бесігі қалып,
Астана,
саған жетерміз кешігіп анық.
...Арқаның әппақ самалы аймалап алдан

Есілдің ерке толқыны есіліп ағып.

Мекен-ай, шіркін, Ғазиздер ән еткен сайран,
Көңілімді баса көрмеші, әрі өткен Айдан.
Қасқа жолменен қасқайып көшімді бұрсам
Қара өлеңді өткізер Қараөткел қайран...

Жоталы жонға жеткізер жолбарыс ұлды
Қара Орманымның Сарыарқа қорғаны сынды.
Тасыңа тамған тамшыдай тазарып келдім —
Тобылғы түсті ту етіп толғанысымды.

Асан іздеген жерұйық іргеде ме екен?
Қазақтың қыран даласы-ай,
кімге де мекен.
...Тұсауың сенің кесілді ару Астана

Тұсауым менің шешілер күн келе ме екен?!

Дауыл да көрдім ордамның түндігін үзбек,
Ауыр да көрдім толған мұң...
Сұмдығы тізбек.
...Есілге келдім ес жиып, етек жапқалы,

Нұраға келдім ертеңге нұрлы күн іздеп.

Маусымы келсе көкейде мақсат көктеген,
Махамбет қайда?
Беретін бастап текті өлең.
...Қатынын тастап кетсе де патшалар біздің,

Ақынын жұртқа тірідей тастап кетпеген.

Элегия

Қызғалдақ қаулап төсінде қырдың,
Атымның басын Есілге бұрдым.
Есіліп ағып Есілдей көңіл
Есімде бұл күн,

Есімде құрбым.

Ерте көктемде ерте көктеген,
Көңілдің сазын шертем ептеген.
Есіл күндерде есем кетсе де,
Есіл өзенге еркелеп келем...

Ей, тірлік,
сенің көшең көктеді,
Құйды да жауын нөсерлеп тегі.
Есілдің қызы елеске айналды

Есіл күндерде есем кеткелі.

Көктете алмай көңіл еменін,
Толқындай толқып тебіренемін.
Көгіне күнін шығарар әлі —
менің өмірім,

менің өлеңім...

Лаулаған оттың өшірме бірін,
жана алмай қалсақ
кешірме күнім.
Есілден ескен ерке самалдай

Есіл де менің есіл көңілім...

Отарбадай солқылдатқан шекені,
Өтер бәрі...
көрген түстей өтеді.
Өмір деген — жарқ еткен де жалт еткен

Жел көтерген жезөкшенің етегі.

Үмітіме үкі тақтым...
арбалдым,
Жалғандығын сезіп қойып жалғанның.
Адастырған ақ сәулесі арманның —

Қара түннің қойынында қалған мұң.

Үндемедім...
үндемеуге тоқталдым,
Күн дегенің керуен бе деп қалдым.
Фәни дүние бақилықтың алдында

Бой жаздырар серуен бе деп қалдым.

Құлады емен...
көктеп шықты бір шыбық,
Бір шыбыққа қарамадық қырсығып.
Сазы мұңға байланады көңілдің

Қазығында айналады тіршілік...

* * *
Баянауыл басынан бұлт кетпес...

Халық әнінен

Ақша бұлттар,
ақиқат сырың маған,
Ақ шабытқа арқау деп ырымдағам.
«Баянауыл басында балалы құр»

Балапанын қорғаштап шырылдаған.

Мұңдамаған мұңымды мылқау-ғалам,
Атажұрттан кезде де жұрт аумаған.
Баянды елдің басынан бақ ұшқалы
Баянауыл басынан бұлт аумаған.

Баянтау деп басталса бұл күн әнім,
Базардағы бөздей боп жыртыламын.
Жанарында жас болған жыр-тұманың
Атамекен аспаны-ай,

бұлты қалың.

Сайғақтарға болмай тұр сая дәуір,
Заман мынау,
Әйелдей аяғы ауыр.
Сырт теппеген ботасын бозінгендей

Бұлт кетпеген басынан Баянауыл...

Мұңын күнге шағады ел,
Мұңын айға,
Жаратқанның жүрегі жылымай ма?
Аспанынан алаштың нұр сауласа

Баянтаудың бұлттары ыдырай ма?!

Қара күзде қараша үй тігілген,
Жалыққандай күйдемін күйкі күннен.
Баянсыздау тағдырым тұғыр таппай
Баянауыл басына бұлт үйірген...

Тандыры кепкен түздердің тазалап тәнін,
Қасат қарларды қақ жарған қазанаттарым,
Алашқа арқа болғандай азаматтарым
Түсіме еніп жүрсіңдер!

Мазалап бәрің...

Жаныңды жаным қандай мұң жаншиды кілең,
Жаншыған мұңнан мен білер аршиды бір ем.
Шерлі шанақтан аққулап күйлер ұшпаса
Киелі қара қобыз да қаңсиды білем.

Айқайға сүрең қоспай ұл айта ала ма екен,
Айтатын сөзін аманда төбеде Күнім.
Уығы мығым шаңырақ шайқала ма екен
Керіліп тұрса керім көз кергелерім.

Барар жер біреу,
мінсең де бөлек күймеге,
Теңіз тірліктің түсінсең сұрапыл әні.
Өзегің талып әй, бала,

өрекпи берме
Оқтаулы мылтық түбінде бір атылады...

Тағдырымның шешілмей жұмбақтары,
Жанарыма жаным-ай, мұң қаптады.
Сәкен туған өлкеден келіп едім
Ақбоз аттың дүбірін тыңдатқалы.

Жырдың елі аманда,
Күйдің елі,
Құлын-өлең енесін идіреді.
Өткелдерім өртеніп жатқан кезде

Көктемдерім бетімнен сүйді мені.

Заманға өкпе артпадым
дәуірге мін,
Сырқатымның таппады бауыр да емін.
Күнес күліп жанымда

нұр естіріп
Ілестіріп әкеткен сәуірлерім.

— Ақын, — деген сосын ел ортаға алып,

Сол мақтаудан әйтеуір,
Қорқам анық.
Орда бұза алдым ба,
алмадым ба

Отызым да барады орталанып.

Мұң сыйласа тағдырым
мұңданайын,
Жаттанды жол болмайды жырда дайын.
...Сәкен туған ауылдың баласы едім

Ақбоз аттың дүбірін тыңда, ағайын!

Жүректегі Жерұйық

Бағыналы орда, басты орда,
Байсал орда қонған жұрт.
Бұқар

Қобыздың сарынында есіл «Ерден»,
Ерденді туған халық өсіп-өнген.
Тарихтың тарғыл түсті
Керуенімен —

Бұл маңға бабалардың көші келген.

Тұмасы тұңғиықтың тұнар ма екен,
Жапанда жалғыз өскен
шынар ма екен?
Жезқазған — жез даланың жезкиігі,

Ұлытау — ұлар ұшқан ұлар мекен.

Жезқазған — жанымдағы
мөлдір өлең,
Кеңгірдей кербез, керім көлді көрем.
Жағасын ен жайлаған елді көрем —

Бақыты байрағында желбіреген.

Аялы Ұлытаудай Ана туған,
Сарыбел сауырында дара тұлғаң.
Жезқазған — қара орманның
Қанышының —

Арналы арманынан жаратылған.

Тарихтың түре келген толған
бұлтын,
Байтаққа байлам айтар
Қорған бұл күн!

Жезқазған — жез сапырып,
Мыс толқытқан —
Басты орда, байсал орда
қонған жұртым...

Арнасы әлдилеген сыр аңғарын,
Жезкентке желмаядай жыр
арнадым.
Бата алып басты Ордадан

самғайды екен
Қанаты көкті тілген қырандарым.

Ғасырдың нұр сыйласа Нұр өткелі,
Жаныңа жетем жаннан гүл еккелі.
Сарғайтқан сарыбелі сағынышты —
Жезқазған!

Жерұйығым жүректегі...

Өмір мені аялап,
өлең мені,
Көңілімнің қозысын көгендеді.
Өрге шығып қарасам өткеніме

төрге шығып барады төмендегі.

Жастығымның жағасы жар болатын...
тамылжыды тағдырым таңға жақын.
Арықтығын білдірмес арлан шығар
Ардың көшкен жұртында қалған Ақын...

Сырласым жоқ айтатын сырымды иіп,

— Тұлғасың, — деп тартпады тұғыр биік.

Жанарында жалт етіп
Жалқын ойнап —
Қырдан асып барады ғұмыр — киік.

Ізгі нұрдан із кесіп,
Іздеген ем,
Күреңітіп,
күбірлеп,

күзге келем.
Қазбауыр бұлт секілді
Қазағымның —
Тағдырына таразы біздегі өлең...

Жерортада желіксем,
Сен күлесің,
Жегі — уақыт алдында жеңдіресің.
Талайымда талапай болды күндер

Ағайынға айтайын, енді несін...

ГИЙОМ АПОЛЛИНЕРДЕН

АУДАРМАЛАР

Күн сұлуы

Ашыламын алдыңда, — тірі адаммын,
өмірің мен өлімің сынаған мың.
Махаббаттан,
азаптан,

қуаныштан —
алынбаған азын біл, сыбағамның,
мұң мұнартып басынан мұнарамның,
шыбық емес қолыма

шырақ алдым.
Аз кезбедім әлемді...
сынақ алдың,
тіршіліктің тілін де сұрап алдым.

Дүниені кезіппін,
қаңғырыппын,
Майданында майыспай мәңгіліктің.
Жаудың бұздым сарбаз боп тас қамалын,

Жат қолына досымды тастамадым.
Әнді күттім,
арайлы таңды күттім,
артын күттім армандай жарлы үміттің.

Тағдыр жазбай талайға жібек күнін,
Мұң шаққанмен алдыңда жүдеп бүгін.
Түргенімді түсініп түнекті мың,
арасынан іздерсің жүректінің —

Құлып бола алмадым құтырғанға,
Біздің ғұмыр толып тұр шытырманға.
Дос емеспіз сізге енді
дұшпан да емес,

қасыңдамыз жаныңды құшқанда елес.
Тылсымдардың тылсымын зерделеген,
алға асыққан уақытты кері қарай
қайтара алар құдірет — мендегі өлең!

Татитұғын тағдыры ардақтарға,
Шапағат бер, саптағы солдаттарға!
Кезіміз жоқ ұрлаған несібеңді,
Күнәміз бен кінәні кешір, енді...

Көктем кетті жастықпен
қайран көктем,
қайран көктем қайтейін,
сайранда өткен,

жақсылығын жаз мынау,
тел емізген,
алаулайды күн-сұлу төбемізден.

Табылсаң да сен енді қасымыздан,
Арай саулап тұрса да шашыңыздан,
Маған деген жүрегің
Мұз құрсанып,

Қалсын мейлі
Оянбас біздің шабыт,
Роза гүл боп тербей бер, құт-ұямды,
Сен бәрібір таппайсың құпиямды.

Сен күл, енді...
Жарасар мазақтасаң,
Мазақтасаң жанымды
азаптасаң.

Кетем, айнам, алдыңда ашыла алмай,
ашыла алмай,
барымды жасыра алмай...
аяңдар, мені!

Анни

Техаста,
сол жағалаудың бойында,
Гальвестонға барар жолдың түбінде.
гүл көмкерген сол бір аула ойымда

гүлге оранған сол бір вилла бүгінде,
сыр ашады іңірде.

Сол маңайға мен де талай бұрылғам,
гүлдеріммен тербелетін айнала.
Бір жас сұлу бақ ішінде қыдырған
Қарайтұғын жай ғана.

Оған қарап көңіл талай бұзылды,
ауласының ашпаса да ілгегін.
Киімімнің қос түймесі үзілді
Неге екенін...

Білмедім.

* * *
Көне альбом бұл,
парақталған,
қызды сүйгем жасымнан.

Бокал толы шараптардан
жұпар иісі шашылған.

Ескі әуенді естігенде,
Қайырмасы ғажайып.
Мен де бір күн ескірем бе
Ғажайыптар азайып.

Ескі достың
бәріменен,
Кездесуге асықтым,
Ұшқан құстың әніменен —

Күзгі орманға,
ғашықпын.

Бақ ораған мына жерді,
Біз де өмірдің қонағы.
Махаббатпен бұл әлемді
Жылытуға болады!

Өмір, өлім...
Таң мен тунек, еһ, шіркін!

Мирабо көпірі

Мирабоның көпірінің астымен
Сена баяу ағады,
Бірге ағады махаббатым жаралы,
Мұңның бұлты айықты,

Қуанышым көлге салды қайықты.

Түн келеді, иен ғалам,
Күн кетеді, мен қалам.

Көпір астын саялап,
Алақаныңды аялап.
Біз тұрамыз
Бұл өзеннің мәңгі-бақи тылсымы,

толқынына қарап
көздің қарашығы ыршыды.

Түн келеді, иен ғалам,
Күн кетеді, мен қалам.

Жылжып апта, айың, күнің...
Құрып кетіп барады.
Махаббатым соларменен қаңғырып...
Тек Мирабо көпірінің астында,

Ағынды өзен мәңгілік.

Түн келеді, иен ғалам,
Күн кетеді, мен қалам.

Мирабоның көпірінің астында
Сена көзден ғайып боп,
Махаббатым бірге кетті толқынмен,
Қарсы тұрмас менің жаным тасқынға,

Ақында да айып көп
Мұң сапырған сол түннен.

Қара түннің ұрлап іштім тұнығын,
Бір күн өтті, жалғасады ғұмырым.

Мирабомен бір болатын жанымыз,
Толқындары толқыған
Талай-талай тербететін ол мені.
Сағынышым — сары күз,

өкініштің орнын қалай толтырам
Елес ғана емдеді...

Қара түннің ұрлап іштім тұнығын,
Бір күн өтті, жалғасады ғұмырым.

Ақ махаббат тырнап кетті жараны,
өткен өтті десек те.
өзегіне өрт түскендер жүр азып
өзендер мен жылдар бірге ағады,

өміріңді — шешуі жоқ есеп де,
Үмітіңді үрле, тағы, құлазып.

Қара түннің ұрлап іштім тұнығын,
Бір күн өтті, жалғасады гұмырым.

Күн өткен соң апта да әппақ көбіктей,
Ериді де кетеді.
Ақ махаббат ақ самал боп ескенде
Қайран ғұмыр еліктей,

Мирабоның көпірінің астымен
Сена болып көз алдыңнан өтеді —
Бастан дәурен көшкенде.

Қара түннің ұрлап іштім тұнығын,
Бір күн өтті, жалғасады ғұмырым.

* * *
Жиі есіме түсесің,
Бекзада болмысыңмен, күн сүйген
дидарыңмен

Шаңырағым босаған
Шұғыланың шуағы құлағалы теңізге,
Сені де қинадым мен
Толқын боп қоса ағам;

Мені ізде!
Тұңғиықтан қайық көрсең,
Сүйеді деп айтарсың.
Бұлттарды аспан шайып берсе

Байқарсың.
Көбік шашса жағалауда долы
толқын сәтте бір
долы толқын болғанымен —

долы толқын ақкөңіл.
өзімін де сен оған да мендік таза
алмаздың,
Жағажайда мың құмқайрақ,

Жарқырайды күнде ойнап,
Сен қайтесің, мұңды ойлап.
Мың құмқайрақ арасында өзіммін де,
бір қайрақ.

Сен оған айт, дүниедегі асыл
тастың әрінен
өзім сұлу бәрінен,
Сүйеді де жанымен.

Почтальонды көрген кезде сырыңды аш,
Түсінбесе ол да саған бұрылмас
хат-хабарды күтеді де,
бір тынбай,

дерексіз күн — көшкен елдің жұртындай,
Сымсыз телеграфтан
сөз тарауға асыққаны секілді,
сезімдерім асығады өзіңе,

болмысыңа,
бітіміңе,
көзіңе
дүниенің ең соңғы ғашықтары секілді.

Жаралы адам жолығар,
Жүрегімді сен менің жараладың...
Сол ұғар.
Серттей сергек сезімдерім,

Көзіңде едім, өзіңде едім
Сезімдерім,
Соры бар...

Жаздың жылы бір кешінде,
Жүрген сол сәт күнде есімде.
Көлеңкелер көлбең қақты
Көлдің көлбеу іргесінде.

Көлде аққулар жүзген еді,
Жаз өтеді,
Күз келеді.
өлді бір күн

Көлеңкенің —
Кім болды екен іздегені...

Рейн түні

Бокалымда толған шарап
алау болып дірілдеп...
Қас-қағымда талмаусырап
балықшы айтқан нұр әуен.

Қыздар жайлы ән;
түніменен жағалауда күбірлеп,
Жасыл шашын кептіреді —
тылсым тұнған бір әлем.

Айналайын, айналыңдар бірге
салар сазыма,
Балықшының шырқағанын
естімесін құлағым.

Көзім жеткен жер бетінде
періштелер азына,
Қолыңды бер, бұрымыңды...
Салалайын, шырағым.

О, Рейн, массың қандай, о,
Рейн, Рейн –
Алтын түннің айналары секілді;
Жаңғырықтың жайдақ әні секілді.

О, Рейн,
бастарымыз айналғанға күлейін.

Жарылысынан сол күлкінің
бокалым да күл болды...

Бұйра толқын қойынында аунап түн,
Жағалауды өбектейді, өбеді.
Не айтады өткенінен ардақтым
дүниәнің дүр, дүрбелең дерегі.

Жұпар шашқан кезінде мен гүл көрдім,
Хош иісі алып кеткен алапты.
Тасасында қалады ол бір белдің
Көлбең қағып көрінбейді қанатты.

Төгілер сәт уақыттың бұрымы,
Гүлдерімен,
Арбауымен,
Арымен.

Розаны өпкен бұрқақтардың тұнығы
Әуен қосар тіршіліктің әнімен.

Василек

Жиырма жасар бозбала, Балдәуренің жайлы әңгіме қозғама, Құбыжық боп көрінеді ол саған, Кеудесіне сұмдық толған сонша адам. Сен ажалдың көзін көрдің жүз қанша, өмір өмір болмайды екен сызданса Ей, бозбала, байқарсың, Тағдырыңды кейінгіге айтарсың.

Жиырма жасар бозбала,
Жадыңа қан себіліпті, күлме сен.
Жаныңа қан егіліпті, күлме сен,
Мәйіттерден өмір ұрлап қалмасаң

Қуаныштың бағасын да білмес ең,
Саған қарап мұң кешем.
Кешкі сағат 17-ден ауыпты,
Менен кем деп

ойламассың өткендер.
өткен-кеткен...
көгермеген көктемдер,
Ажал жетсе өлім болмас қауіпті,

Нәр аялап сендік нәзік сананы,
Есте қалмас күндер баяу ағады.

Параллельдер

Қару үні түн баласын,
Шаужайға алып шалғайдан,
жүрек сыздап
мұңданасың

жаңғырықты жалғайды ән.

Күзетшілер ысқырады,
тұтқынды айдап тұраққа.
аспан асты ышқынады
мақта тығам құлаққа.

Франция кешіндегі,
гүлге оранған жастығы
Естелігім есімде еді
Шешем бастан каскыны.

Еркелесең,
сен еркеле,
ақ жауынды аспаным.
Жағалауда,

көлеңкеде
толқындайды шаштарың.

Жаз өтеді,
Күз келеді,
сабағынан дән үзіп.
Ей, жас ару,

Ізде мені
Көздің жасын ағызып.
Махаббат та,
Жаратылған,

азаптармен арайдан,
сенің, қалқам,
дара тұлғаң
Жанға жарық талайдан.

Естелігім гүл секілді,
Қара шашты Мадлена!
Шығысымда нұр секілді,
Сыр секілді,

Жыр секілді,
өзің қандай Мадлена,
көзің қандай Мадлена,
Мадлена, Мадлена!

Сыған қызы

Сыған қызы, болашақты болжадың
тіршіліктің түйінімен түнегін.
Тарамыстай тарам-тарам жол барын
Әр үміттің алдымызда жүрерін.

Ақ махаббат аюдан да ауыр мұң,
Буындары ырғалмайтын ырғаққа.
Көгілдір құс, мен өзіңмен бауырмын
Қанатсыздар қалбаңдайды бұл жақта.

Маңдайыңа жазылғаны болады,
Үміттің де үзіледі дерегі.
Алақанға аппақ нұрлар қонады
Сыған қыздың жорамалы келеді.

Бәрін білді: аяғын да, басын да,
Бас айналар бал түндердің тылсымын.
Сыған қызбен сыр айтыстық расында
Аялады арман күндер гүл-шырын.

Ақ махаббат аюдайын ауырлап,
Ырғалғаны батырады сан ойға.
Көгілдір құс ұшады жер бауырлап
Қанатынан қан сауласа оңай ма?

Ертелі-кеш елегзітер елесі,
Жолдың шаңы,
Махаббат пен арманың.
Сыған қызы кезіккенде келесі

Ғұмырыңның айтып берер қалғанын.

Алтын түс

Терезенің әйнегінен өмірің,
Күн сәулесін тұр құйып.
Тәтті ұйқыда,
сәл дірілдеп ерінің

түс көресің тұңғиық.
Қандай ыстық, жарқын түс
Ойларға орап ояуды
Сенің түсің — алтын түс,

Сенің түсің аяулы.

Мен де көрем түсімде,
Қол ұстасып өзіңмен.
Махаббаттың аралының ішінде
Нұр ішемін көзіңнен.

Күн,
Түн ғажап болмаса егер мұздар ма ем,
Уақыттың таба да алмай бір емін,
Мысық ұстап

Қолаң шашты қыздармен
Алма теріп жүремін.

Діріл қаққан ерініңмен,
деміңнен,
бөлмеге нұр құйылады ақ таңда.
Көмейінен ғажап әуен төгілген

әнші құстар — бақтарда.
Солай,
солай қарағым,
адамдардың әппақ таңға

ісі үлгі,
бұзбау үшін мен де жөнеп барамын
сенің алтын түсіңді.

Парижге сапар

Құдайым менің!
Сәттілік қандай:
өлексе өлкеден кетем мен.
Парижге барам,

Ғажайып Париж,
Іздеңдер мені шет елден.
Парижге барам,
Ғажайып Париж

Арлы Амур құрған негізін.
Көңілде ән-күй,
Парижде, бәлки,
Елесін көрген егізім...

Парижге барам.

Ай сынығы

Қара шашын жайғанда қара түндер,
Қиялыма құстардың қанатын бер!
Ақ таңдардың койнына мұңды ұзатқам,
Түнгі аспанның көгінен Жұлдыз аққан.

Аққан Жұлдыз,
Арналы арман арда,
Сағыныштың самалы сарнағанда —
Ендіктер мен бойлықтар бәрі көрген,

Біз сыйынар жүректе тәңір өлген.
Шемен күйін шертеді шерлі кісі.
Елеусіздеу елестей ендігісі...
Көгершіндей көктемде дүркіреген,

Сенімдердің сертісің, шіркін Өлең.
Араласса жанымның мұңға жасы,
Түнектерді түремін түн баласы.
Қызықтарым қыр асса, Қайғым — жетім,

Аймалайды Аймандар Айдың бетін.
Қара түсті ақ түске көшіргелі,
Тіршіліктің тартады көші ілгері.
Жұлдыз санап жататын түңіліктен,

Балалықтың бал шырын күні біткен.
Елес ғана қоршаса есіл ерді,
Ерке кезді жыр етем несіне енді.
Қанатын бер,

Құстардың бұл ақынға,
Шабыт барда кезіксін сұрапылға.
Қара жердің бетінде қосым қалып,
Ақ өліммен өлейін сосын барып.

Жыр толқытқан көңілім назды айтады,
Қарашада қаңқылдап қаз қайтады.
Қара түннің қайыстай қайшылығы —
Айдын көлдің бетінде Ай сынығы...

Сарыарқа. «Протон» құлаған жыл

Еспейді самал таңменен,
Шалдыққан шартарабымда.
...Жазира Жаңаарқамменен
Қара орман Қарқаралымда.

Мұң емес, —
Мұқалмас қайғы,
Ғасырдың қауіпті өткелі.
Жусаны жұпар шашпайды,

Ақбөкен ауып кеткелі.

Келгендей Арқаға құрдым,
Тажалға лағнет мейлі —
Жаңаарқа,
Қарқаралының

Базарда малы да өтпейді.

Кигенде алаңсыз кепті,
Қартым-ай,
ретің сынар:
«Гептильді залалсыз депті,

Өкімет білетін шығар...

Қайтейін, асығыс бәрі,
Жөн еді қашық ұшқаны.
Ресейдің құламаса екен
Зымыран тасығыштары».

Арқам-ай,
арқаға батты,
Ауыл тұр шайқала...
жүдеп.

Құрдасым тартады арақты:

— Уды у қайтарады, — деп...

Қытайдан келген киіз үй

— Жаратқан алла-ау, қытайы несі?

Киіз үй кепті Қытайдан.

— Үлкендеу ел ғой ұпай, үлесі...

Санамда менің жұт,
ойран.

Сауал тастайды кенеттен көкем:
Жанымды жегі кемірген.

— Туырлықтары кенептен екен —

керегелері темірден...

— Заманның бұл бір сұмдығы ма екен,

Көзіміз талай көрген ғой...

— Шаңырағының түндігі бөтен

Кіндігі бөтен елден ғой.

Киізсіз киіз үй көріп тұрмыз,
Уақыттың өкпек
суығы.
Көршіден өнер үйреніп тұрмыз

Желбауы басқа...
Уығы.

Көңілім кейде өсіп
толатын,
Даланы кезсем,
Жаны әсем.

Жайлауы тозса көшіп қонатын —
Жылқылы ауылдың баласы ем.

Киіз бен ағаш сүйегі, дені,
Сөзіме кім бар таласар?..
Киіз үй — біздің киеміз еді
Қазаққа ғана жарасар.

Жүрегімдегі жосиды ма елік,
Жалт ете қалып жанары.
Қытайдан келген осы үйді көріп
Көңілім босап барады.

Бұлақ басындағы бұлдырық

Бұлаққа бардым,
Бұлдырық көрдім.
Бұла даланың төсінде.
Сорғалап қонған нұрлы үміттердің,

Еркем-айлары есімде.

Сырласарым да,
Сыйласарым да,
Өзекті өпкен өлеңдей,
Бұйығып жүргем бұйыра шағылда

Бұлдырық құсша еленбей.

Тұмадай сонда тұнамыз деп ем,
Жылы ағыс қосып жылғаға.
Бұлдырсыз шөлден бұлақ іздеген,
Бұлдырық құс пен бұл бала.

Бастаудан сонда ұрттамай кеттім,
Көрсетіп құсқа ірілік.
Булығып ұшқан бұлттары-ай көктің,
Буынсыз жерге ұрынып.

Қанаты бардың жүрегін ашқан,
Тұма бұлақтар,
Тұнып ақ!
Бұлаң етеді бұл өмір бастан,

Бұлдырық құстай зымырап.

Жыр ма екен жылап жырақта қалған,
Көңілдің көктем күйі ме?
Бұлдырық көрген,
Бұлаққа барған,

Бұлдыр да бұлдыр дүние...

Түс

Ай астынан Ай көрдім,
Күн астынан Күн көрдім.
Қараөзекке қайғы өрдім,
Шың басынан шың көрдім.

Құс дейтұғын құс емес,
Түс дейтұғын түс емес.
Сырты да елес,
Іші елес...

Көктем емес, қыс емес.

Өлеңімнің өрнегі-ай,
Өмірімді өргенмін.
Ай астынан көрген Ай,
Күн астынан көрген Күн...

Аммандағы Адайлар

Салық Қазаққа.

Тағдырымның бар шығар бір білгені,
Жиі есіме түседі бұл күндері.
Жылап аққан жылғадай жырдың легі,
Аммандағы Адайлар,

Үрдіндегі.

Тірлігінің мән іздеп астарынан,
Тербейтіндей тереңін басқа бір ән.
Ей, қағынан безінген қасқа құлан,
Аптап іштік Амманның аспанынан.

Ата жұртта аңсары,
алаңдары,
Арман айтты аңырап маған бәрі...
Қос үй қазақ қос тіккен Аммандағы,

Қос қарашық секілді жанардағы.

Тамылжытып таңдарын тамыз майда,
Ақтарылған ақ түндер аңыздай ма.
Көздің жасын көлдетіп ағызбай ма?
Ойыл қайда,

Жем қайда,
Сағыз қайда?..

Сенде де ерік жоқ бауыр,
Менде де ерік,
Теңдеспеспін теңіңді теңге беріп.
Күндерімнің көшіне келгем еріп

Дөңгелек жер бетімен дөңгеленіп...

Үмітіңді үйірсе талай құйын,
Қазақ болып туғанға қалай қиын.
Шуаққа үйің шомылып, арайға — үйің,
Айдын кешіп, айға ұштық

үнтаспадан
Айгүл шерткен аялап «Адай» күйін.

...Елге қайтам,

Ел-Анам, кием-Дала,
Иордания!
қиян шет, иен дала,
Жар болады Жаратқан Иең ғана.

Алты қазақ Амманда жылап қалды,

— Хабар алып тұршы, — деп, жиен бала.

Тағдырымның бар шығар шын білгені,
Жырақтарда жылытты жырдың лебі.
Аммандағы Адайлар,
Үріндегі,

Жиі есіме түседі бұл күндері,
Іздеп келсе тойлар ем, шіркін мені!..

Алыстан тапқан ардағым едің,
Арлы әнім едің,
Арналым.
Сыбызғы болып сарнадың, елім,

Қобыз да болып зарладың.

Қайтарам қалай қалқып азабын,
Халіңді сұрар халқым аз.
Амманда қалған алты қазағым,
Әуелеп ұшқан алты қаз...

ІІІ

Үрледім тұнық көліңді,
Білмедің...
бәлки білдіңдер,
үркітпес үміттеріңді,

Үрдінде көрген үр күндер.

Күймемді сонда күйреткен,
Жаратқан саған,
жарты наз.
Үрдінде жүзген үйрек пен,

Әуелеп ұшқан алты қаз.

Торығып,
толқып,

тоңар ма?..
Сағымнан жүрмін саз илеп.
Сағыз бен Жемге қонар ма,
Үрдіннен ұшқан қаз-үйрек?!.

Жаңғырық

...Жартасқа бардым,
Күнде айқай салдым
Одан да шықты жаңғырық...

Абай
Дауысым шықты жаңғырып,
Жан-жағым толған жаңғырық.
Сізден соң өмір-өлеңге

Біз қайдан келдік қаңғырып.
Адасқан күшік секілді,
Ойларым жұртта қалды ұлып.
Тұлпар тұяғы кетілді

Алашқа тілеп Арлылық.
Ей, Шыңғыстаудың баласы,
Запыран құстым
зар қылып,

Қазақтың қайран даласы —
Жаңғырықтардан мәңгіріп,
Есімнен кетті тандырып...

Беу, елімнің ерен Абайы,
Теңіздей терең Абайы,
Ататын таңның арайы
Шұғылаға тұнған маңайы.

Санама мені пендеге,
Өзіңді көрем түсімде.
Жартасқа бардың сен неге
Жаңғырық есту үшін бе?..

Қара көңілдің жарығы ең,
Халқымды бастар мәңгілік.
Абай! — деп айқай салып ем,

— Абайла! — деді жаңғырық.

Аймалап өстік Күн, Айды,
Көкейде көктеп көп өлең.
Жаңғырық шықса жылайды —

Абыралы, Мыржық, Дегелең...
Жаңғырық естіп құрсақтан,
Ұрпақ боп тудық күнәлі.
Абайдың өзі мұң шаққан —

Меңіреу жартас тұр әлі.
Жаңғырды бүгін тау іші,
Жанымда менің жанды үміт.
РУХ-ымның өлмес дауысы —

Шыңғыстан шыққан жаңғырық...

Астанада, Ақпанда...

Астана жұртын айналған...
Махамбет.

Ақын жоқ Қараөткелде менен асқан.
Ғазиз.

Белім шықпай жатқанда бесікте мен,
Керуен соққан кездерден көшіпті өлең.
Астанада,
Ақпанда,

Ақ боранда
Әппақ-әппақ түстерді кешіп келем.

Ақпан әні,
Астана,
көшең де кең,
Ақ бораны — әппақ нұр десем бе екен?

Ел қондырған Есілдің жағасына
Есіл де есіл,
есіл жұрт есен бе екен?

Барысқа да ұмтылар бақанды алып,
Қазақ деген — нар халық,
атан халық.
Ұтылмаса жарады,

жұтылмаса —
жалмауыздың аузында жаһанданып.

Тиер жерге мың тиіп мына маңдай,
Сыңар арман сыңсиды сыналанбай.
Құйқылжытқым келіп тұр қыстың әнін,
Құстың әнін жырлаған Тұмағамдай.

Үмітіңнің үрлетіп үр шырайын,
Нұр сұрайын саған кеп,
жыршы қайың.
Айтулы ағам Айтұлы секілденіп

Бәйтеректің басына бір шығайын.

Айдындардай жағада кеме қашқан,
Ортаймайын...
Көлімде көне-дастан.

Қара өлеңнің қазанын қайнатайын,
«Қараөткелде ақын жоқ менен асқан».

Қара өлеңнің қазаны қайнағасын,
Астананың әз жұртын айналасың.
Ақпан киіп кірер ем
Ақордаға,

Онда мені күтеді, қай нағашым!..

Есіл жұртта тосайын арысымды,
Есілге әкеп қосайын ағысымды.
Ақ дүниеге сыйлайды —
ақын бақыт,

Жақындатып кетейін алысыңды.

Қосын қонғым келеді...
қосұдай жыр,
Тоңған шығар жолымды тосып АЙ-НҰР.
Астанада,

Ақпанда,
Ақ боранда,
Өлеңдетіп қояйын осылай бір...

Баянаула.
Түнгі тілек

Жасыбайда,
Көлдің беті жайнаған жасыл айна.
Жұпар шаштым жұптасып
жұлдыздармен,

Ғазал оқып ғаламат ғашық Айға.

Саған келем сарғайсам саялауға,
Саялауға,
Арымды аялауға,
Баяны жоқ тірліктен баян тауып, —

– Кел — дейді, Баянаула.

Баяным-ай!
Қос бүйірін көгіңде таянып Ай,
Бұлт көше ме басыңнан баяғыдай...
Бұлт кетпесе басыңнан баяғыдай,

Бізді де ая, Құдай!..

Қара нөсер. Қараша

Тегене-көктің тесілді түбі,
Қап-қара нөсер құйылды.
Есілдің сонда есілді күні
Қараша айында биылғы.

Көңілім көкпен жарасасың ба,
Тағдырым едің,
Таң,
Арай...

Қарайлайтындай қарашасына
Қарашадағы қарағай.

Жүректі түртіп оятты-ау мұңым,
Жабыға қалған жайым бар.
Сан ағаштардан саяқтау бүгін
Жалаңаштанған қайыңдар.

Керім кезімнен келемін қайтып,
Күзеуге көшкен жұрт едік.
Өліара шақтың өлеңін айтып,
Қап-қара нөсер тұр төгіп.

Төбеңнен нұр боп төгілген үнім, Ей, Арғымақ ердің баласы. Өмір де бүгін, Көңіл де бүгін Қыс пенен күздің арасы...

Жыр жауған жылы күндерім —
Нұр жауған ғұмырымда едің...
Тұлпардың тұғырында едің
Бұлақтың тұнығында едің...

Жастығым — жасыл бақ,
Арман,
Жылдарда,
Ғасырда қалған.

Жаңаарқа Жазирасында
Баянның басында қалған.

Көз ашып көргенім еді,
Өлеңнің өрнегіндегі;
Есілдің толқынындағы
Көкшенің көлдеріндегі.

Сыр айтпай сырғалым қалды,
Мұнартты...
мұң қалыңдады;
Қаратау қатпарындағы

Алатау шыңдарындағы.

...Ойымды демесең бөтен,
Өзіңмен кеңесем,
Көкем,
Елсізде елеңдеп тұрамын

Мен сізге не десем екен?!..

Жабырқаулы жаным неден жазықты,
Өрекпіме,
өңмендеме,
тұра тұр.

Сұр қаланың сұрқай өңі қажытты
сұры қандай сұрапыл.

Жусан исі,
бұлбұл даусы жоғалған,
шұбырынды болмаса да
ақтабан.

торыққан да,
тозған бәрі,
тоналған
тас көшеде тас адамдар қаптаған.

Мұнар тауы мұң қосады мұңыма,
Қайран өлең!
Сен екеуміз шаршадық.
...Радио да тиіп бітті жыныма

«Алматының алмасы» деп ән салып.

Қызыл-жасыл босқа арбаған,
Дос дейтұғын дос қалмаған.
Қараулықтың қарау оғы
Қарауылдан тосқан заман.

Егілдірді ет-жүректі,
Кеудемізбен көк тіретті.
Күндер легі көшкен бұлттай
Басымыздан өтті, кетті.

Ақ сәулесі түнге алмасқан,
Ақ-қарасы күнде арбасқан.
Сағындырып,
Сабылдырып

Өтті, кетті жылдар бастан.

Көңіліңді көкке өрлеткен,
Өміріңді көктем деп пе ең?
Не тындырдың?..
бекіндірдің —

өкіндірдің өткен-кеткен...

Қарашамен қоштасу

Қап-қара түнек
Қара тұманды,
Қап-қара түндер ішкенде.
Қоңыр қаздардың қанатындағы

Қараша сырғып түскенде.

Әжімін көрдім нұр сіңген құздың,
Гүлдердің солған сабағы.
Күні таусылып күрсінген күздің,
Қабарып кеткен қабағы.

Мезі бір әнді мезгілдің легі,
Таласа айтып барады.
Селсоқтау көңіл сездірдің нені
Қараша қайтып барады.

Қайтып барады қараша бүгін,
Қараша қайтар
Қар түсер.
Жалғыз қалғанда жарасар мұңым

Жанымды жеген жалқы шер.

Күрсінген күзбен достасқам,
Шыным,
Сайларға қашты сая түн.
Қарашасымен қоштасқан жырын

Бізден соң жазар қай ақын?

Көңілім қашан табады тыным,
Мұз-қармен келер ызғарды ұқ!
Қараша қайтып барады
бүгін —

қара орман жұртта
біз қалдық...

Елес

...Ақ шаңдағын даланың бұрқыратқан,
Талдыеспеде Ғалымжан жылқы баққан.

Бала күнгі өлеңнен

Бетбақдала белі еді,
Көкалалы табынды
Тебінге айдап салғанда.
Өткен күннің өлеңі,

Тербетеді жанымды
Арна керіп арманға.

Бетегелі беткей-жыр,
Арда күрең аңсарым —
Тұма көрсең қанып іш!
Көңілімнен кетпей жүр

Сары далада сары сағым –
Сары белде — сағыныш!

Бал түнімнің бөлшегі,
Балаусамды баққа мал!
Шалғын шырай шақтағы ән.
Арман дүние өлшемі,

Ақ қардағы ақ сонар
Ақпандағы ақ боран.

Ақ өлеңдей азырақ,
Ұйқасы жоқ көлгір түн.
Өзің еді көргенім.
Ақ түтекте азынап,

Көкалалы көп жылқым
Көз алдымнан көлбедің.

Қасиетті қара қос,
Айдалада айман ән.
Саған жетсек ырым-құт.
Есіңде ме,

Бала дос,
Сексеуілдің жайнаған —
Шоғын үрлеп жылындық.

Дүбір тілдер дүлдүлге,
Әппақ әлем бұл өзі
Күнге бұрар бетіңді.
Бір білерім бұл күнде,

Бетбақ жонның мінезі —
Бетбақ әйел секілді.

Жиі көрем түсімде,
Өң мен түстей өтті күн,
Өмірді өпті өлеңім.
Қара қостың ішінде,

Сексеуілдей тектінің —
Сөнбей қалған шоғы едім...

Базарыңа бардым,
қайттым
күңірентіп тау ішін.
Тарғыл түсті тағдырды айттым

тарғылданып дауысым.

Дүние — жарық,
келдім — кеттім,
Өмір деген өлең бе?
Жұлдыздары теңбіл көктің

Жымыңдады төбемде.

Керуеніңе мен ілескем,
Ұшқан құстан ән тыңдап.
Көктемдердің желі көшкен
Ақ самалдай аңқылдап.

Бауым қалды,
бақшам қалды,
Кім бар оған қараған.
артымызда ақ шаң қалды

Алдымызда — Аламан.

Есіңді жый!
Жырларыңды жаз, Ғалым!
Қаңқылдатып қарашаның
қаздарын.

Шабытыңнан шалғындағы
шық еріп,
Қара бауыр бұлттар көшсін үдеріп.
Ұлар ұшар Ұлытаудың биігі,

Сахараның жолды кессін киігі.
Түсінесің...
Естілгенде күй үні
Кісінесін қысарақтың үйірі.

Жыр-Тәңірдің қорғасын ой ауыры,
Ұлпа күннің еріп кетсін сауығы.
Шырқарымның шыңға асылып
шырайы,

Тұлпарымның көбіктенсін сауыры.
Арналарын ақ толқындар кергенде
Жыр іздеген шаттықтан да,
Шерден де.

Күн астының Күнікейін іздеген,
Ақын деген ел боламыз біз деген.
Иір біткен бұтағындай еменнің,
Бал мен уын ұсынғанда келер күн.

Жырларымның жанарынан
жас тамып,
Қара жерде қара мамық жастанып.
Мен жатқанда...

Мұнар көктен мұң іштім,
Қызыл арай құшағына ап
қыр үстін.
Көрімдігін берер сәуле көгілдір,

Өзегіме өрт боп түскен өмір бұл
Қарашығымдағы қара өлең...

Қаратаудың басынан көш құлады,
Тағдыр-қамшы арқамнан осқылады.
Көрігімді қай ұста қыздырады
Көңілімді қай үміт хош қылады?..

Қаратаудың басынан көш құлады.

Қаратаудың басынан көш көрінді,
Қап-қара түн жаулайды кешкі өңірді.
Желкенімнің желкесін жел қиғанда
толқын-тірлік сындырған ескегімді.

Қаратаудың басынан көш көрінді.

Қара нардың айналды ыңыршығы,
Бұл астынан бедеу күн қылымсыды.
Бүркіт болып кеткен соң қара қарға
Іркіт болды әжемнің ірімшігі.

Қу тірліктің бітпесе қырсық әні,
Қара жолда төзім де тұншығады.
Қасқа тана тұлыпқа мөңіресе —
Қара қаншық қайтадан қыңсылады.

Айыра алсақ алыстан ақ-қараны,
Басымызға бармақтай бақ қонады.
Ерден қалса сұлудан сайқал шығып
Белден қалса бесті айғыр ат болады.

Көш келеді...
бетке алып құбыланы,
Аққу — армандарымды кім ұғады.
Баптағанда қыран құс қызылды ілсе

Ақтабанда азған ел шұбырады.

Көгершіні көңілдің дүрлігеді,
Жылатады бұл өмір,
күлдіреді.
Қаратаудың басынан көрінген көш

Қайда барып тоқтарын кім біледі?..

Алғадағы аққулар...

Ақтөбенің Алға ауданында
мұнай қалдығы төгілген көлде
аққулар қырылып қалды...

Теледидар хабарынан.

Жосықсызға жолығып,
Айдындарым аймандай.
Толқындары торығып
Қара шашын жайғандай.

Тәтті ұйқымды...
Өлеңді
Тоғыз бөліп түнімен.
Ей, жүрегім,

Сен енді —
Қобыз болып күңірен!

...Асылдарым бар еді,
Жасылдарым бар еді,
Жарық күнде жыртылдың.
Аққу құсым Ары еді —

Аққу текті жұртымның.

Талып таңғы тасқында,
Шырқыраған шырайлым.
Қалдығының астында
Қалғаның ба, мұнайдың?

Құдіреті-ай, құдайдың...

Аққулар-ай,
Ардам-ай,
Шер күйім боп шертілген.
Жалғаны көп

Жалған-ай
Өлмесімді өлтірген.

Өксісе өлең өлкесі,
Жыршылары жылай ма?
Айдын-көлдің еркесі
Тұншығады мұнайға.

Запыран құсып
Қақтым зар,
Алжастым да адастым.
Алғадағы аққулар —

Арман әні Алаштың.

Қайда қанат қақтыңдар,
Мұнар күннің мұңды әні.
Алғадағы аққулар —
Арсыздықтың құрбаны.

Қайығымды тербеген,
Бозда, толқын,
Сен де ертең.
Аққуы жоқ көл деген

Ақыны жоқ елмен тең...

04.05.2004 жыл

Боз белге бардым,
бусандым,
булығып бойда бар мұңым.
Жалғыз түп

Жалқы жусанның —
Тамырына түнеп тағдырым.

Көктемің қырда көктей ме,
Қараған тектес қарағым?!
Боз көде боздар беткейде —
Бетеге басқан балағын.

Мұнартса мұздай мұң кілең,
Бәсеңсір бәсте сүлдері.
Сәулеге сонда...
Сүңгіп ем —

Сәуірдің сәскесіндегі.

Толған да толқы,
Тасып ап —
Құпия құстың тіліндей.
Шаттығың кетер шашырап —

Адыраспанның гүліндей...

Жалғанда жалғыз келемін,
Жанымда жарық жалқындар.
Су емес ақын дегенің —
Сүмбіле туса салқындар...