Кеттің. Енді жаныма жанашыр кім?
(Мен сорлы да өрліктен шарасызбын).
Содан бері жанарым мұңға толы,
содан бері әйтеуір мазасызбын!

Сен кеткелі тау жақтан жел еспеді,
гүл де солып қалғандай белестегі.
Екеумізді бір арман матастырып,
екеумізде мұң да бір емес пе еді?!

Жиіркендім-ау өмірдің бақ-тағынан,
жанарымды сен келер жаққа бұрам.
Енді кіммен қосылып ән саламын,
енді кімге сонда мен ақтарылам?

Қайтсем екен:
қасіретіңді сенделіп шексем бе екен,
әлде өзіңе тап қазір жетсем бе екен?
Тұрғызып ап төсектен жеті түнде

жаныма ертіп бір жаққа кетсем бе екен?..
Менің жаным секілді аспан көшкен…
Біліп жүрсің — жәйттар ғой бастан кешкен:
маған деген реніш ұйқы бермей

сенің көңіл-күйің де астан-кестен.
Мен де қалай жарқылдап жүре аламын,
жүрегімді жылатса кінәларым.
…Болғаны да жақсы екен дүниеде

Бұлай сүймейді, жарықтығым,
сезім емес есті алар — анық мұның.
Сенен көзді жұмғызып тамсандырар
еш ләззат қалған жоқ. Қалыпты мұң.

Жүрек құрғұр құрметті ескере ме,
не атақтан, даңқтан сескене ме:
қайтем, сенен жанымда түк қалмады –
қуаныш та, қайғы да — ештеңе де!

Табынған боп, сүйген боп көндігер ем –
көнер емес жүрегім, сорлы денем.
Сыйлағаннан махаббат тумайды екен,
сирек келер сезім ғой ол бір ерен.

Мүмкін бұдан жаныңда мұң қалары –
ер жігіттің намыс қой бір жарағы.
Құлай сүйгізе алмаудан, сүйе алмаудан
сезімдер былғанады.

Солай.
Мейілің жек көріп жерлесең де.
Бірақ айыпты есмеспіз: мен де, сен де.

* * *
Жанталасып мені шын ұмытсам деп
жүрсің сен,
басқа жанмен жүректі жылытсам деп

жүрсің сен.
Жек көрсем деп қалайда талай іске ұрындың,
ұмыттырса екен деп өзгелерге тығылдың.
Көрмеймін деп мен оны өзіңді өзің сендірдің,

кінәлайсың, сонда да көкірегіңде мен жүрмін.
Біреулерді жаныңмен сүйген болып жүрсең де,
мені жоқтап жүрегің қайғы шегіп тұр сенде.
Шығара алмай бейнемді көңіліңнен, аһ ұрдың,

көрмей алыс жүрсең де, тек мен саған жақынмын.
Кімменен жүр, қайда бар, қаншама азап шек мейлің –
жүрегіңнен бәрібір мен ешқашан кетпеймін.

* * *
Қарсы алдыңда отырмын балқып жаным,
сезім тұр тасығалы,
жанардағы найзағай жарқылдарын

кірпіктер жасырады.
От ұшқындар шашырап жанарыңнан
көзімді тайдырады.
Көңіл — толқын алқынып жағаны ұрған

екпіні айнымалы.
Мен білмеймін: әлде бір қорқу бар ма,
ерік жоқ санамызда.
Әлде мынау аппақ жал толқындарға

Телефон шыр етеді:
сонда менің жүрегім дір етеді,
көйлегімнің желбіреп гүл етегі
жүгіремін. Не пайда сен емессің.

Тек қималдау көңілді жүдетеді.
Кешке дейін неше рет дірілдетіп
мәнсіз, әрсіз, алаңмен күн өтеді.
Телефон, шыңғырсаң да,

көтермеймін енді мен — қылғын, сарна!
Жүрегіме тыныштық бермей қойды-ау,
төбесінен бір қойып сындырсам ба?!
Әне тағы… сені ме!

Қоңыр дауыс!
Трубканы сүйіп мен тұрдым сонда.

Бәрі менің есімде:
сені күтіп терезеден қараумен
минут санап тұрғаным,
жанымды өртеп бір жалын;

сөндіре алмай сағыныштың мұңдарын;
сосын сенің кіріп келер сәттерің,
тілсіз, үнсіз аймаласқан тәтті ерін…
қос жүректе — ақ сезім мен пәк сенім;

көп ішінде сыр ақтарып көзбенен,
жырақ шығып өзгеден
оңашарақ қалуды ылғи көздеген;
сәтке ынтығып шырын-бал,

қол ұшынан бойға тарар жылулар,
тек екеуміз түсінетін сыбырлар;
құлақ қоймай еш үнге,
сезім селін ынтығып бір кешуге

аласұрдық.
Бақыт па бұл, кесір ме?
Бірақ бәрі есімде.

"Жастар ойсыз, жөн-жосық білмейді, — деп,-
миларына салт-дәстүр кірмейді көп,
біз кеткесін бұл дүние не болар",— деп
уәйім жейміз, күздегі гүлдей жүдеп.

Білгісі кеп құлшынып тұрса да ұлан,
айтарымыз баяғы бір сарын ән,
даналықты күтеміз, жастың бәрі
өнеге алып туғандай құрсағынан.

Ақсақал жоқ ақылмен табындырар,
ағалар аз айтқызбай жаныңды ұғар.
Бара қалсаң жәй айтып алдарына,
"Өзің білмен" аяқтар әнін бұлар.

Сөйте тұрып жастарды кінәлаймыз,
кінәлауға келгенде кіл Абаймыз.
Көңілі қалып үлкеннен біржолата
қол үзеді бозбала, құралай қыз.

Болашаққа жастармен жалғанар із,
жастық жәйлі тарихта қалған аңыз.
Ұрпақтардан тамырды үзіп алып,
адам неге азды деп таңданамыз.

Әсимаға
Ауылдың сол бір-кезі-ай самала күн.
Жасаңмын, көңілім шат. Дала жаным.
Бетіме шаң тигізбей жүруші еді

қырандай қайран менің ағаларым.
Бұл өмір өтеді екен тәтті мұңдай,
сол жылдар бүгін бізге жат ғұмырдай.
Ең алғаш ағам сізді әкелгенде

көркем ең айдын көлдің аққуындай!
Атамыз біздің елдің көсемі еді,
дес бермес көркем сөзге шешен еді.
Атаға жаққан келін өзің болдың

көңілін табу қиын десе де елі.
Алтынды ұстай білсең биік, қымбат,
өзіңді аялады ел сүйіп, бұлдап.
Талғампаз Әз-атам да отыратын

сен тартқан "Байжұманы" ұйып тыңдап.
Ақылды келін — үйдің күні күлген,
от басын жарқыратар нұры бірден.
Алғысын алдың ауыл қарттарының

ісіңмен, ізетіңмен, қылығыңмен.
Шерткенде домбыраны сіз бір дарын,
ақ көңіл, жарқыраған жұлдыз жаның,
ошағын ағамыздың өшірмедің

жеткізіп алтын тұяқ ұл-қыздарын.
"Жеңеше, қойшы маған ғажап ат!"— деп,
кешірдің, еркелесек мазалап кеп.
Ұлыңды ел таниды бұл күндері

халқына тірек болар азамат деп.
Жеңеше, шалқи берсін бақ талабың,
өзіңе жетсін алыс жақтан әнім.
Ай көрік жеңгелерім осындай деп

Ей, жарық күн, нұрыңды шаш далама,
шаш нұрыңды қарттарға, жас балаға,
ызғар сіңген жеріме шуақ керек,
мұқтаж оған ауыл да, астана да.

Сәулеңменен себеле үміт демін,
жер бетінен жылыссын күдіктерім.
Адамдардың сатқындық, сұмдығынан
қалжыраған жерімді жібіт менің.

Күңгірттенбей, көтерсін шыңым басын,
қарттарымның ұзартқын ғұмыр жасын.
Қорқыныш пен үрей жер кеуделерде,
қу бәрін де — соңына бұрылмасын!

Кетсін тағы шарықтап алысқа үнім,
қонақтасын ырыс пен табыс күнім.
Ұл-қыздары көтерсін қол ұстасып
қазағымның елдік пен намыс туын.

Жарқырасын шуақ боп алғашқы үміт,
жүректерді жүрекпен жалғастырып.
Адамзатқа бірлік бер, тыныштық бер –
ынтымақтан туындар бар жақсылық!

Нұрғалиға
Жаның бір күміс үнге тамсанғанда,
балбырап бөленесің қанша арманға!
Бар дүние бұлбұл болып сайрайтындай

Нұрғали ән салғанда!
Нұрғали ән салғанда:
жұрт райлы,
көздерден күн-мейірім жылтырайды,

ананың ақ құшағын сезіндіріп,
даланың жусан иісі бұрқырайды.
Сезінбей уақыттың түс, екіндісін,
жаныңа түк еместей не түрлі сын.

Нұрғали ән салғанда, көңілің өсіп,
ешқашан қартаймайтын секілдісің.
Әр жасы құтты болғай ғажап ұлдың,
думаны тарқамасын базарымның,

әнің де, сәнің осы жас күйіңде
жасай бер, Нұрғалиы қазағымның!

Жезқазған — жыр қайнарым,
мыс балқып қойнауында тулайды ағын.
Көзіндей батыр мінез бабалардың
ұлы — мәрт, қызы — көркем нұрлы аймағым!

Тағып ап ұлы дала сыр-алқаны,
әр таста өткенімнің тұрар табы.
"Ұрпағым, тарихыңды ұмытпа!" — деп.
"Жошыхан", "Алашахан" мұнартады.

Қыздары наз үйірген гүл ерінге,
даналық ұясы бар жүрегінде.
Ән қалқып, жезді өңірден күй төгілсе,
жаныңды толтырады жігер-үнге.

Көрінсе "Қызыл арай", "Түйе мойнақ",
оятар намысыңды жігер ойнап.
Жазира кеңдігімен, елдігімен
жаныңды тебірентеді киелі аймақ.

Дүниені жайласа да дауылды ағын,
ерлерше сақтап қалған мәнін, жанын.
Жігерін жұқартпаған жезді өлкеде
жер қазып, мыс балқытқан бауырларым.

Өмірғалиға
Жүзі қоңыр болғанмен,
аппақ оның жүрегі,
күлсе шындап күледі,

ал, күрсінсе — түн еді.
Шындық пенен әділдік –
оның жалғыз тілегі,
қиындықты көрсе де,

мұқалмаған жігері,
жұқармаған білегі.
Біздің елде осындай
бір азамат бар бүгін:

дау-шарларға қосылмай,
адал жанның барлығын
қастерлейді досындай.
Жайлайды оның жанын мұң

ел туралы қоршап ой.
Әттең, бауырларымның
бәрі сондай болса ғой…
Жалтақтықпен жауласар,

арамзамен арбасар
елге осындай ер керек!
Кім дейсің бе?
Ол біздің

Толқыны өбіп жағаны,
өзен баяу ағады.
Айдынында қалықтап
Аққу жүзіп барады.

Гүл — корегі, тамағы,
білесің бе араны?
Жолай көрме жанына –
жақындасаң шағады!

Әтеш әнге басады,
Таңғы ұйқыңды ашады.
Жетіп келсең жанына,
Тырағайлап қашады.

Жағалаудың көгі еді –
Мама қаздың жегені.
Балпаң-балпаң соңынан
балапаны ереді.

Күн шуағын төккенде,
Жаңбыр сеуіп өткенде,
Қызыл-жасыл далада
Гүл тереміз көктемде.

Ғарыш деген — көк аспан,
Ай, жұлдызы жарасқан.
Мен ғарышкер боламын –
Айға барып қонамын!

Дуадақ құс далада,
жоламайды қалаға.
Дельфин жүзер теңізде,
Ол теңізбен егіз бе?!

Нәр алатын жауыннан,
қорықпайтын дауылдан
емен деген ағаш бар
жапырағы жайылған.

Шам сөнді де қалды –
үйді түнек жапты.
Монтёр келіп, шамды
Жарық еткізіп жақты.

Жалп-жалп ұшып ол кейде
түнде адамды жасқайды.
Күндіз түк те көрмей ме –
Қалғып көзін ашпайды. (Жарқанат)

Зебр деген жануар
жылқыға ұқсас күші оның.
Сала құлаш жалы бар,
Жолақ-жолақ түсі оның.

Самолетке ұқсаған
инелікті ұстағам.
Қойсаң болды қамалап,
ит үреді абалап.

Ай қалықтап барады,
көкте жүзген ол кеме.
Ай қызығып қарады
бидай өскен өлкеме.

Күн — әлемнің шырағы,
төгіледі шуағы.
Көбелектер қуанып,
бірін-бірі қуады.

Көкала көйлек киеді,
Күннің көзін сүйеді.
Қарбыз жеген баланың
Шөлі әбден қанады.

Ешкі төлі — бұл лақ,
шапқылайды зымырап.
Анасынан адасса,
"айқайлайды" тұрып ап.

Марал қандай әдемі!
Тау-орманның сәні еді.
Мүйізінің шырыны –
таптырмайтын дәрі-емі.

Нан қиқымын шашпаңдар,
жерде жатса, баспаңдар!

Түйенің сұлуы — нар,
жалғыз өркеші бар,
көздері жаудыраған
бота деген еркесі бар.

Аю, қасқыр — аң бұлар,
қоян, түлкі — тағы бар.
Жемтік іздеп жапаннан
күндіз-түні қаңғырар.

Қамқор болып орманға
ағаштарын қорғаңдар.
Жақсы азамат болмайды
Көк орманды орғандар.

Өрмекшінің өрмегін
Бар ма сенің көргенің?

Тұмсығы оның күшті,
аяқтары сұсты,
таси алады жүкті –
піл дегенің мықты!

"Кел!" — деп аспан тұр ымдап,
жұлдыздары жымыңдап.
Байқоңырдан ұшады
Ракета зуылдап.

Ала қанат сауысқан,
жемді көрсе, жабысқан.
Жақындатпай жанына,
Сезіп қояды алыстан.

Тасбақаға отырып,
кездік орман, даланы.
Бізді көріп, секіріп
Тиін қашып барады.

Уық-тіреу бұл жерде
сүйенетін шаңырақ.
Киіз үйге кіргенде,
Қаласың бір жадырап.

Ұясы — үй ғой шынында,
ұзақ үйін қорғайды.
Балапанға ұрынба –
Ұя бұзған оңбайды.

Үкі деген әдемі,
үлпілдеген желегі.
Қыздар әсем болсын деп,
Үкі тағып береді.

Қаланың ақ бұлағы
Фонтан боп атқылады.
Маңында асыр салып,
балалар шапқылады.

Хат жазамын ағама –
оқуда ғой қалада.
Хат келгенде ағамнан
оқып берем анама.

Циркте адамдар
аңдармен бір жүреді.
Клоун ағам бар –
күлдіреді.

Біздер мақтап етеміз
Боксшы ағам Оралды,
Қарсыладық кеше біз –
Чемпион боп оралды!

Шортан деген қомағай
Ш жақсы көреді тамақты:
Қылғытады — обал-ай! -
кіп-кішкене шабақты.

Бұлақ суы тұщы,
теңіз суы ащы.

Күнде ерте тұрамын,
әзірлеймін сабақты.
Ыдысты да жуамын,
пісіремін тамақты.

Жалаңаяқ бірде мен
жүріп едім құмменен,
ізім қалды соңымда.
Қызық екен бұл деген…

Сым арқылы келеді,
үйге жылу береді,
Электрдің қуаты
Күндей жарық төгеді.

Жүреді өзі жәйлап,
екі көзі жайнап,
тәтті балға тоймайды
Аю деген маймақ.

Қоян қашып барады,
жүйріктігі желге тең.
Қарттар қорқақ баланы
"қоянжүрек" дейді екен.

Шанаға жектім шал жорға,
жарқылдайды тағасы.
Жарқылдаған жағасы
мынау кімнің баласы?!

Асқаржанның баласы,
айдай жігіт осы екен,
жақсылармен дос екен,
жамандыққа өш екен!

Көңілі жарқын қош екен,
Асқарбектің қарағы,
Гүлнарының жанары.
Қайдан іздеп табады

мұндай жақсы баланы!
Қазір ұйқтап қалады
әжесінің түлегі.
Тау жығады жігері,

менің күнім өскенде
шал жорға атқа мінеді!

Мамық төсек салайын,
құшағыма алайын.
Қозым менің ұйқтасын,
арқасынан қағайын!

Бөпем менің қалғиды,
тербетті оны ән-жыры.
Бота, қозы, құлыншақ –
ұйқтап қалды барлығы.

Ай арбамен жетіпті,
Күн ұйқыға кетіпті.
Жұлдыз кіріп кетер деп,
қақпаларын бекітті.

Ормандар да қалғыды,
қорғандар да қалғыды,
сен де ұйқтап қала ғой,
анасының жан нұры!

Күнім ұйқтап қалыпты,
анасы әнге салыпты.
Ол түсінде ғажайып
ертек-елге барыпты.

Айым менің қайда екен –
достарымен тойда екен!
Тойда болса, отырсын –
қолына жүзік толтырсын!

Айналдым Ай-баладан,
тауып алдық даладан:
далада бала жата ма —
түсіп қалған шанадан!

Жылама, бөпем, қой, бөпем!
Құнан қойды сой, бөпем.
Құйрығына той, бөпем,
өзің тойған құйрықтан

әжеңе сақтап қой, бөпем!
Осы бала — Күн бала,
өзі аппақ, гүл бала!
Әлдилесе әжесі,

ұйқтай қалар бұл бала!
Әлди, әлди, бөбегім!
Таусылмайтын өлеңім!
Ұйқтасын деп бөбегім,

Айбар деген баламын,
жұмсауға да жарадым.
Өзім биыл бестемін,
саусағыммен санадым.

Баласымын атамның,
баласымын апамның.
Көбінесе әжемнің
балапаны атандым.

Күрескенді жығамын,
(рас, бірде құладым…)
Футбол десе, шешініп,
шабуылға шығамын.

Суретті де саламын,
әріп те оқи аламын.
Ойыннан да қалмаймын,
мен осындай баламын!

Анам мені ертемен
оятады тұр-тұрлап.
Ұйқы тартып желкеден,
мен жатамын қыңқылдап.

Анам менің расында
түсінбесе не етемін:
Әжетайдың қасында
маған жақсы екенін?

Ұйқы деген досыммен
қоштаспасам дұрыс па?
Әкеме еріп сосын мен
кетем күнде "жұмысқа".

Мен бақшаға барамын,
ойнаймын, ән саламын.
Тәрбиеші тәтелер –
Досы барлық баланың.

Достарым көп басқа да,
көңіліміз бақшада.
Бізге тақпақ үйреткен
әйбат тәте, жақсы аға!

Араздықты білмейміз,
тамақты да бір жейміз.
Жаман бала секілді
төбелесіп жүрмейміз.

Бала бақша көрінді,
келіп қалдық, міне, біз.
Бақшамызда көңілді,
ән саламыз, күлеміз.

Жалықпаймыз мұнда түк,
әткеншек те тебеміз.
Тақпақтарды зулатып,
би де билеп береміз.

Апай әнді бастайды,
қосыламыз басқамыз.
Ешкім мұнан қашпайды,
үйіміз ғой — бақшамыз.

Қызықпын-ау өзім де,
мақтанарым шамалы:
үйге келген кезімде
кеткім келмей қалады.

Жан әжемнің жанында
тіпті рақат секілді:
айтады ұйқтар шағымда
ертегіні не түрлі.

Ал бақшаға бармасам,
тұра алмаймын тағы да.
Мұнда қызық әрқашан,
келем сосын сағына.

Үй жақсы ма, бақша ма –
білмей жүрмін со жағын.
Екеуіне сондықтан
ортақ бала боламын:

Күндіз ойнап бақшада,
үйге келіп қонамын.

-Көке, тоңып барамын…
-Шыда, қазір жетеміз ғой, қарағым.
-Бүгін үйде қаламын?!
-Бақшасына баруы керек баланың.

… Сыр шертісіп келеді.
Қыстың аппақ желегі
желбіреген басында
дірілдейді терегі.

Аяз деген әзілкеш
қытықтайды денені.
Ертеменен тұрып ап,
қала шылым шегеді.

Машиналар сырғанап,
жолда шаңғы тебеді.
Адам біткен жарысып,
автобусқа мінеді.

Балалары жанында
бұлталаңдап ереді.
Ал қараңыз мынаған:
өтіп жатқан жүз адам

кең көшенің бойында
құлап жатыр бір адам.
"Тұра алмаймын, қарағым…
сынды білем бұғанам…"

Тапты әкесі бір ебін:
сұрамастан "кім едің",
тастай салып Жібегін,
тоқтатты әрең дегенде

таксилердің біреуін.
Түсінікті ар жағы:
әлгі ағаны салғалы
емханаға барғаны,

телефоны жоқ екен,
үйін де іздеп шарлады.
Көкесінің жанында
Жібек жүрді, қалмады.

Бақшаға да бармады.
Көкесінің жұмыстан
жақсы болды қалғаны!

Ән салғызып, билетіп,
ылғи бізбен жүреді.
Тақпақты да үйретіп,
ойната да біледі.

Қызық-қызық ертектер
біздерге оқып береді.
Жылауық та, тенте
Бастап бізді далаға

серуенге шығады.
Біз шомылсақ, жағада
байқап өзі тұрады.
Кішкентаймыз әлі біз,

үлкендерге сенеміз.
Бұл тәтені бәріміз
сыйлап, жақсы көреміз.

Ақ, қарамыз, сарымыз –
тату, доспыз бәріміз.
Достық жайлы ән салып,
шырқатайық, кәне,біз.

Жүзімізге қараңыз –
бал күлкілі баламыз.
Бізге қымбат күншуақ,
бізге қымбат анамыз.

Күннің нұрын сүйеміз,
қырдың гүлін сүйеміз.
Бізді ойнатып тәтелер,
күлдіргенін сүйеміз.

Балдырғанбыз арай жүз,
бал-бұл жанып қараймыз.
Ойыншықтар біздерде
көп болғанын қалаймыз.

Таласпаймыз біз бірақ,
отырмаймыз тұнжырап,
қуысамыз көгалда,
жүгіреміз құлдыра

Балалардың бәрінің
бөпесі бар үйінде.
Ал мен болсам әлі күн
жүрмін жалғыз күйімде.

Қыңқылдадым тәтеме,
бөпе сатып ал дедім.
Сосын келіп әкеме
дүкендерге бар дедім.

Бірде ертемен маған кеп,
оятты әжем тартқылап:
"Бөпе әкелді саған!" — деп,
мәз болып жүр шапқылап.

Қайда деп ем анамды,
дүкен жақта жүр деді.
Қарындасың Жанарды
әкеледі, тұр деді.

Шынында, анам бір күні-ақ
дүкенге өзі барыпты.
Қоймағасын қыңқылдап,
бөпе сатып алыпты!

Кіп-кішкене Жанарым,
жақын келіп қарадым.
Бұл өзімнің ақ бөпем,
ойнатамын, бағамын.

Құйттай екен басы да,
селдіреген шашы да.
Сөйлеспеді менімен,
келіп едім қасына.

Мен апамнан қалмадым:
"Неге мұны таңдадың?
Ойнамайды менімен,
тым кішкентай алғаның!"

Ана жүзі нұрлы екен:
"Ренжіме, күн көкем:
"Сен де осындай болғансың",-
дейді маған, шын ба екен?!

Толдым жеті жасқа мен,
қош айтыстым бақшамен.
Келдім алғаш сабаққа,
келді Нұрлан, Жанат та.

Қоңырау да соғылды,
көп күтіп ек сол үнді.
Әліппені қолға алып,
біз отырдық "оңдалып".

Келді де апай күлімдеп,
түгендеді біріндеп.
Әліппені ашты алып,
біз оқуды бастадық.

Еркелесем, күлімдейтін,
ұрысқаны білінбейтін.
Маңдайымнан иіскеп менің,
"Құлыншағым, күнім!" — дейтін

әлемдегі ақылды адам,
бәрінен сол жақын маған!
Ол жанымда жүрсе, мен де
батырларша батылданам.

Жамандықтан сақтандырып,
жақсы ісімді мақтан қылып,
ақ мамамды мен әрқашан
жүрсем деймін шаттандырып.

Тентек болсам, ашынып,
жақсы іс қылсам, асырып,
маған сақтап жүреді
тәттіні де жасырып.

Келгенімше бақшадан
күтеді ылғи асығып.
Ұрысады апам, жатса егер
ойыншығым шашылып.

Паналаймын сонда оны
мойынына асылып.
Тосып тәтті дәмдерін,
ол бар жерде бал жедім.

Мен ұйықтарда айтады
ертегісін, әндерін.
Біздің үйде осындай
әжетайым бар менің!

Атам менің жақсы адам,
ешкім одан аспаған.
Фашистермен соғысып,
оң аяғы ақсаған.

Көп айтпайды ол өткенін,
қанын қалай төккенін.
Бірақ әжем сақтаған
ордені оның көп керім.

Әзілі оның қалмайды,
әжемді де алдайды.
Үйдегілер күлкіден
аузын жия алмайды.

Әжем де оны сөкпеді,
сөзін де екі етпеді.
Шақырса егер біреулер,
әжемсіз ол кетпеді.

Бір-бірінен екеуі
қызғанады тек мені.
Атам деген мықты адам,
ылғи мені құптаған.

Ауырса да аяғы,
қабағын бір шытпаған.
Сол соғыста мына мен
болсам, жауға шығар ем.

Ақсақ қылған атамды
дұшпандарды қырар ем!

Ақша қарға малынып,
аппақ тонын жамылып,
сақалы мен мұртына
күміс моншақ тағынып

Аяз ата келеді
балаларды сағынып.
Келіп қалды, қараңыз!
Шашу толы даламыз!

Күміс дала үстінде
жарқ-жұрқ етіп шанамыз,
біз де зулап барамыз.
Бар баланың қонағы,

төрлет, Ата, жоғары.
Енді дала, алақай,
ақ күміске толады.
Жұрттың бәрі атадай

Ақ қырауға малынған
ақша қардай сақалы,
көптен күтіп сағынған
көрдік Аяз Атаны.

Қуансын деп балаша,
безендірдік шыршаны.
Жымыңдайды — тамаша! –
Шыршамыздың мың шамы!

Тақпақтарды жаттадық,
би де үйрендік көрсін деп,
Аяз Ата шаттанып,
бізге риза болсын деп.

Кейде құлап қаласың
тәй-тәй басқан баладай.
Қорада асыр саласың,
Сүтке тойсаң, қомағай!

Тентек болып барасың,
айтқаныма қарамай.
Айтқан тілді алмадың,
ойынға да қанбадың.

Еміп-еміп мамаңды,
майланыпты сандарың.
Қорқып қалып өзіңнен,
жаныңа да бармадым.

Қандай жаман тайраңдап
тайлақ болып қалғаның!
Аузына келіп қораның,
Мен алақан соғамын.

Тентек тайлақ қарайды
"Кел,— дегендей,— қонағым!"
Былтыр ғана досым ең,
үркіп неге қарадың?

…Айтыңдаршы, осы мен
қашан тайлақ боламын?!

Бір күні атам ауды алып,
ұстады бір дәу балық.
Жақын келдім қасына,
көрейін деп аударып.

Мініп едім үстіне,
қыңқ етпеді, күшті ме?
Атып ұрды жағаға,
бір бұлқынып түсті де.

Ісіп кетті шекем де,
мінген екем бекерге.
Ашуланды-ау, шамасы,
мекеніме кетем деп.

Құрыш болат білекпен
шөл далаға гүл еккен,
қалаларды самсатып,
жапандарды түлеткен

ағаларым көп мұнда.
Кешегі елсіз жатқан маң
аты аңыз боп жатталған,
жер астының байлығын

теңіз қылып ақтарған
апайларым көп мұнда.
Заводтары қаптаған
зәулім үйлі көп қалам!

Жұрт ержүрек жандардың
мекені деп мақтаған
туған жерім бұл менің!

Әкеме еріп қалаға
барып едім бір күні.
Көрдім сонда қамалған
аю, қасқыр, түлкіні.

Арыстан да, барыс та –
темір торда тұр бәрі.
Кете алмайды алысқа,
кезе алмайды жылғаны.

Ұша алмайды қыран да,
ұшуға оған болмайды.
Кеткісі кеп шығанға,
тек қанатын қомдайды.

Маймылға жұрт таң қалды:
нан сұрайды баладан.
Аяп кеттім аңдарды –
қандай жаман қамаған…

Жауынгер боп Асқар ағам
өткен жылы кетіп еді.
Суретінде хатқа салған
шаттық толы көкірегі.

"Барады елден жеке мүлде,
не күтіп тұр жырақта алдан?" –
Әжем Асқар кетерінде
осылай деп жылап қалған.

"Тыныштықта жаман ырым
бастама,— деп ұрысты атам,-
ел қорғауға барады ұлың,
жоқ па одан да дұрыс батаң?!"

Көз алмадық бәріміз де,
киімі де қатқан қандай!
Күлімдеп тұр, әне, бізге
солдатпын деп мақтанғандай.

Атам айтты: "Асқаржаным,
солдат бопсың, жарадың!"— деп.
"Жоқ,— дейді әжем,— басқа арманым
аман жүрсе қарағым",— деп.

Апам орны басқа, бірақ
қуанды іштей о да керім.
Өссем екен шапшаңырақ,
мен де солдат болар едім…

Көк аспанға қараймын,
жұлдыздарды санаймын.
Осынша көп моншақты
төгіп кеткен қалай кім?

Жарқырайды, лаулайды,
бірақ жерге жаумайды.
Батыр жандар тағатын
жұлдызшадан аумайды.

Таң атып, Күн жеткенде,
таба алмай бірін көктен де,
таң қалам: "Бар жұлдызды
біреу алып кеткен бе?!"

Маған жұмбақ Күн елі,
тұңғиықтың түнегі…
Ал ғарышкер ағалар
соның бәрін біледі.

Шарлап олар Күнді, Айды,
жұлдыз әнін тыңдайды.
Байқоңырдың төсінен
корабльдер зулайды.

Көп сағынған көктем келді,
Нұр орады көк пен жерді.
Бала сағым жүгіреді,
гүлмен ойнап бөктердегі.

Қаз-үйректің таныс әні
ерке өзенмен табысады.
Бір-бірінен күле қашып
ақ толқындар алысады.

Терек, қайың жымыңдасып,
самал желмен тұр ымдасып.
Жапырақтар тербеледі,
бір-бірімен сыбырласып.

Гүл жамылған өлкедегі
бұталар да ән төгеді.
Қырлардағы қызғалдақтай
көктем неткен көркем еді!

Біздің шалқар бай даланы,
тау, орманды, сай, жағаны
мені сүйген анашымдай
күн шуағы аймалады.

Ағаш біткен құлпырады,
тау, далада гүл тұнады.
Еркелеген бөбектердей
өзендер де бұлқынады.

Міне, осылай баршалары
көктемені қарсы алады.
Дала жайнап, гүл атады,
құстар сайрап, ән салады.

Арғымақтай тұлғалы,
шалғын дала — құндағы,
шөлі қысса даланың,
тапқан іздеп жылғаны.

Жерін тастап кетпеген,
шапқанда жел жетпеген.
Ол туралы қазақтың
аңызы бар көптеген.

Кең даласын — тұрағын,
жүзіп ішкен бұлағын
жанын салып қорғаған
жанындағы сыңарын.

Еркін жұтқан күн нұрын,
кең даланың дүлдүлі.
Не қиындық туса да,
тастамаған бір-бірін.

Құрық алып қолыма,
қамшы салып торыға,
жылқы айдаймын жайлауда,
шаң ілеспей соңыма.

Ат көрмесем, сағынам,
жүйріктерге табынам,
ұшқан құстай зуласа,
жел еседі жалынан!

Арғымағым, арында,
жеткізбейін сағымға.
Ат жалында ойнаған
менің аталарым да!

Көрші біздің даланы –
қызыл-жасыл алабы,
жүйрік атпен жарысып,
ол да зулап барады.

Елдің көркі — сәйгүлік,
ердің көркі — сәйгүлік.
Жүрген қандай жайлауда
жүйрік қуып, тай мініп!

Батыр қызы халқымның
Кәмшат апай1 — мақтаным.
Мен де соған талпындым,
атын есте сақтадым.

Бөбегіндей аймалап,
сүйген дарқан даланы.
Алтын кірпік, ай қабақ,
ол ауылдың қазағы.

Жұлдыздайын ең көркем
жарқырайды ордені,
"Батыр бол,— деп,— сен де ертең"
шақырғандай ол мені.

Жиындарда сөз алған,
шешендіктен тосылмай.
Ұрпаққа — ісі, өзі — арман,
апаларым осындай!

Мекен еткен бабалар,
мекен еткен аналар
жатыр жердің астында
құмға батқан қалалар.

Археолог ағалар
өткенді оймен шамалар,
сол қаланың бәріне
сапар шегіп аралар.

Мен қызығып қарадым:
баяғының қамалын,
ел қорғаған батырдың
сайманы мен жарағын.

Аталардың шақшасын,
патшалардың ақшасын –
ағаларды мақтайды ел,
соның бәрін тапқасын.

Еңбек еткен бұлданбай,
ер ағалар бұл қандай!
Батыр бабам барлай кеп,
ұрпақтарым қандай деп,

бізге қарап тұрғандай.
Бабаларды тірілткен,
қалаларды тірілткен
археолог ағаға

Білесің бе бұл істі –
зергерлікке кім дайын?
Балқытып ап күмісті,
сапырады судайын.

Сиқыршыдай жырдағы:
білезік пен алқаны,
сақинаны, сырғаны
күміс сымнан тартады.

Көрсең, қайран боласың –
мақтанышы ол бір елдің.
Күмістейді тоғасын
таралғы мен жүгеннің.

Тобылғы сап күмсанды
қамшыға бір қарашы.
Кім жасайды бұл сәнді
табылмастай бағасы?!

Демеңіздер: "Бұл қалай
күмісті де илеген?"
Осы өнерді мұрадай
зергерлерден үйренем!

Аппақ айдын, ақ айдын,
ақ айдынға қараймын.
Балықшы ағаларымды
батырларға балаймын.

Дауылға да қарамай,
жауынға да қарамай,
дүбірлетіп айдынды,
ау тартады жағалай.

Моторменен зырлатып,
балық аулап түн қатып,
белуардан су кешіп,
толқындарға жүр батып.

Сазанының дәмін-ай,
шабағының бәрі май,
қортпалары танадай,
шоқырлары баладай.

Ақ айдынға келемін,
ақ шабағын теремін.
Балықшы аға секілді
батыр болсам деп едім!

Тісі ауырса баланың,
іші ауырса баланың,
балмұздақты көп жесең,
ауырады ғой тамағың –

соның бәрін қарадым,
дәрі берем, жазамын,
мен дәрігер баламын!

Көкті шарлап, түн қатып,
ұшқыш болу — бір бақыт!
Жолаушылар тасимын
самолетпен зырлатып!

Үйлеріне қаланың
мен қызығып қарадым.
Мектеп, балабақшаны
әдемі етіп саламын –

Тасаларға тығылып,
ойнайды ылғи Мұратхан.
Балаларға ұрынып,
бөпелерді жылатқан.

Аузы-басы қап-қара,
жуынбайды күнде де.
Сөз сөйлесе мақтана,
лепірген бірдеңе.

Киімдерін жинамай,
шашып-шашып тастайды.
Апасын да сыйламай,
жұмсағанда баспайды.

Қалай жейді шошымай
нанды кір-кір қолымен?!
Жүре берсе осылай,
ойнамаймыз онымен.

Маран деген баланың
көрсеңдер ғой бөскенін:
"Қақпаға доп саламын
өзімен-ақ өкшенің!

Менің көкем Дарқанбай,
нағыз батыр қырағы:
қолына түк балта алмай,
қасқырларды қырады!"

Мұның бәрі өтірік –
доп салмайды ол қақпаға.
Көкесі де көпіріп,
жүреді ылғи мақтана.

Ойнағанда әлі біз
күлкі етеміз Маранды.
Жек көреміз бәріміз
өтірікші адамды!

Жасық бала Ақтайды
қандай адам мақтайды:
әшейінде жалпылдап,
аузы тыным таппайды.

Жұрт алдында бұғады,
қып-қызыл боп құлағы.
Кекіл шашын сипалап,
төмен қарап тұрады.

Бір де ертегі білмейді,
тақпақ та айтып жүрмейді.
Ән дегенің Ақтайдың
құлағына кірмейді.

Ауырғандай тамағы
жөткірініп қалады.
Мақтамайды үлкендер
мұндай жасық баланы!

Нағашымның баласы –
Айдар келді қаладан.
Үлкенсуін қарашы –
отыр үйде манадан!

Мақтанып ем достарға
"Туысқаным келді!" — деп.
Барлық бала тосқанда,
ойнамайды енді кеп…

Апасының қасынан
шықпай қойды екі елі.
Мен тыпырлап асығам:
достар күліп кетеді.

Шықпай қойды далаға,
бұғып қорқақ баладай.
Мен барғанда қалаға,
кетеді өзі қарамай.

Аттамайды бір адым,
әкесімен тұрады.
Маңырап еді лағым,
"Жылай ма?"— деп сұрады.

Бұзау көрсе, сасады:
"Мынау мені қуды!" — деп.
Қозыдан да қашады,
бұл не қылған сужүрек?!

Халқымыздың сенімі,
жақсылардың серігі –
күрестерде шыныққын
ағаларға мен іні.

Әнмен алға аттаған,
ар-намысты сатпаған.
Жеткіншегім менің деп,
ағаларым мақтаған.

Туған елім — бай далам,
даламда еңбек қайнаған.
Ұланымын Отанның
қиындықтан таймаған.

Мен— елімнің күлкі, әні,
болашағы, нұр таңы,
ерліктерге бастаған
бабалардың ұрпағы –

Менің досым Нұралы
бізбен көрші тұрады.
Бірге ойнаймыз күнде біз,
мектепте де біргеміз.

Киноға бір барамыз,
бірге қармақ саламыз.
Ол жоқ болса, апасы
не әжесі, атасы:

"Қайда жүр?"— деп елеңдеп,
сұрайды оны менен көп.
Төбелесіп қалмаймыз,
міне, біздер қандаймыз!

Жазу білген балаға
қарайтынмын қызығып.
"Хат жазшы,— деп,— ағама",
баратынмын жүгіріп.

Кітаптарды қолға алып,
үңілетін едім мен.
Оқи алмай қорланып,
түңілетін едім мен.

Хат та жазам ал, міне,
жалынбаймын ешкімге.
Оқып берсем әңгіме,
әжем құштар естуге.

Жақсы оқуды үлгі еткен
бала бол деп тіл алғыш,
Бәрін маған үйреткен
ұстазыма мың алғыс!

Корабльді басқарып,
көк жүзіне самғармын.
Канал қазып, тас жарып,
мұхиттарды жалғармын.

Таңдандырар бар елді
ғажап үйлер салармын.
Жасартатын әжемді
дәріні ойлап табармын.

Мұзды жарып зырлайтын
кемемен жол асармын.
Бұзылмайтын, сынбайтын
ойыншықтар жасармын.

Ертегінің сарайын
жер астынан табармын.
Жұлдыздардың талайын
қолыма алып санармын.

Атам айтты: "Қарағым,
Айың тусын оңыңнан.
Ал білімсіз баланың
түк келмейді қолынан!"

Көшедегі халық тәмәм
аспан жаққа қарасады:
көгершіндер қалықтаған
көк жүзінде жарасады.

Көгершіндер көп-ақ бүгін,
қадалмаған жанар бар ма!
Бейбіт күннің шуақ нұрын
паш етіп жүр адамдарға.

Қап-қара құс шыға келді,
көгершінге бас салардай.
Тұмсығы –жез, бұдан енді
жолбарыс та жасқанардай.

Қорғанады қара құстан,
ақ көгершін алысады.
Тез жеңілсе ала дұшпан,
ақ көгершін тағы ұшады.

Көгершіндер, төбеме өрле,
жеңістермен жалға күнді!
Ей, адамдар, төге көрме
бір-біріңнің қандарыңды!

Мен сурет саламын.
мен сурет саламын,
салғаныма қуанып,
өзім де таң қаламын.

Жалаңаяқ қыз бала
жүгіреді жылғада.
Домбырашы жігіт тұр,
айналасы — гүл дала.

Алыс жолға қарады,
жігіт ұзап барады.
Биік шыңдар жырақта,
қар жамылған қабағы.

Киіз үй. Қыр. Ауыл да
көміліп тұр сағымға.
Көкорайда от жағып,
атам отыр жанында.

Соның бәрін саламын,
өзім де таң қаламын.
Бояу, қағаз, келіңдер,
маған көмек беріңдер!

Тамтам үні дүбірлейді далада,
би билейді жас, кәрі де, бала да.
Сан дыбыс бар тамтамдардың үнінде –
толқын үні жарға соққан іңірде.

Құм құйғандай жанды кернеп бір жалын,
біз сүйеміз тыныштықтың ырғағын.
Тамтам үні дүбірлейді далада,
би билейді жас, кәрі де, бала да.

Тұра алмайды билегенде қарттар да,
би билемей Африка жатқан ба!
Би де бітті, жұрт тарады күлімдеп,
бірақ тамтам құлақта тұр дүбірлеп!

Үйде ертемен тып-тыныш,
тұрдым жайлап, тарандым.
Сосын алақаныма
атын жаздым анамның.

Мен қағазға жазбадым,
жазбадым үй жарына:
анашымның есімін
жаздым алақаныма.

Үйге толды адамдар,
шудан құлақ тұнады.
"Қолыңдағы немене?"-
деп барлығы сұрады.

Мен қолымды ашпадым,
лүпілдеді жүрегім.
Өйткені алақанымда
бақыт ұстап тұр едім!

Кең даланың астында
Ғажап теңіз бар екен.
Жер бетіне тасқындап
Бір шығуға зар екен.

Мұнай-теңіз сол екен,
Қасиеті оның мол екен.
Сонау дала төрінен
жанады екен от болып.

Ракета да сонымен
зулайды екен оқ болып.
Онсыз бәрі тұрады,
мотор істен шығады.

Ойыншық та сендерге
жасалады мұнайдан.
Егін өсер жерлер де
сол арқылы тыңайған.

Мұнай-теңіз сол екен,
қасиеті оның мол екен.

Күресте өсіп қайсар бабам
қиындықтан тайсалмаған,
Жасқа қамқор, еліне — үлгі,
терең ойлы, байсалды адам –

мен атамның шырағымын.
Жастық шақта жалындаған,
қайталаған әнін далам,
қала салып, Айға аттанып,

мұхиттарда дамылдаған –
ер әкенің ұланымын.
Мен әзірше жас баламын,
алдымда әлі бақ-талабым,

аталарға тартып туған
ұланмын деп мақтанамын.
Ел аялар сұңқар ұлын –
батырлардың ұрпағымын!

Аймалаған, емдеген,
ессе жұпар қырдан жел.
Мені аялап, тербеген
ақ бесігім — туған жер.

Шақырады сағына
сағым құшқан қырларым.
Күндей ыстық жаныма
менің құттай құндағым!

Аялаған ұланын
мынау байтақ думанды ел.
Тілегіңнен шығамын,
қуантамын, туған жер!

Самат деген бір бала
шалбарын да су жаңа
шаң-тозаңға былғайды,
көше кезіп зырлайды.

Төсегінен тұрып ап,
жуынбастан бұрын-ақ:
"Киімдерім қайда?"— деп,
жылайды екен, әйда, кеп!

Апасы іздеп соңынан,
дедектетіп қолынан –
тамақ іш деп сүйрейді,
сонда да үйге жүрмейді.

Бақшаға да бармайды,
сурет те салмайды.
Әріпті де түртпейді,
тек ойыны бітпейді.

Бір қылығы тым ұят:
жаман сөзге үйір-ақ.
Мектепке ертең ала ма
дәл осындай баланы,ә?!

Біздің көрші Нағима апай
және көрші Ағила апай
ұрсысты кеп шапылдасып,
біз де жеттік жапырласып.

Ойынды тез тастадық та,
тұрдық біраз жасқанып та.
Түрлі сөздер айтып жатыр,
қарар емес басқа жұртқа.

Дауыстардан ел көшкендей,
ешкімге де жүр дес бермей.
Бір-біріне ұмтылады
палуандар белдескендей.

Жиналып ап шулы алаңға,
біз әзірміз "уралауға".
Біткенше ұрыс тұрар едік,
атам келіп қумағанда.

Үлкендерге қарағанда
таңданамын.
Олар онда:
"Дос болыңдар, қағыспа",— деп

Заңғар тауларға қараймын,
қараймын шырқау шыңдарға.
Алдымда өмір — ақ айдын
мені де салар сындарға.

Ұмтылсам алға жасымнан,
армандай шыңға шығармын.
Ерлікпен даңқын асырған
ержүректерге ұланмын.

Сүйсінер маған жұрт әлі,
арманым — асқақ шың асқар.
Мен үшін өнер шырқауы –
Бибігүлдер мен Күләштар.

Аялап күтіп мені елім,
сәулесін шашты нұр таңдар.
Мен үшін ерлік дегенің –
Бауыржандар мен Сұлтандар!

Жаныма содан от алдым,
ерлікке баулыр далам кең.
Батырлар өскен Отанның
өркені боп қалам мен!

Туған елдің тау-қырын
аралаймыз, шарлаймыз.
Тамашалап таң нұрын,
демаламыз жаздай біз.

Толқынменен жарысып,
шомыламыз суға біз.
Батырлармен табысып,
есітеміз түрлі аңыз.

Қалықтайды күміс күн,
әнге басып келеміз.
Әкелердің ұлы ісін
жалғастыра береміз.

Біз өрлеген құздарда
шаттық үні орнады.
Шақырады бізді алға
жаңа жорық жолдары.

Көк жүзінде сан жұлдыз жымыңдасқан,
қызыққандай біздерге үңілді аспан.
Досым, жасыл даланың құшағында
жүгір еркін, жусан мен гүлін жастан!

Көгілдір түндер, көгілдір түндер,
көгілдір жанарлардай күлімдеңдер,
үзбесін сандуғаштың үнін желдер.
Солдаттар көзін ілсін,

көгілдір жер шарының өңі күлсін.
Көгілдір түндер, көгілдір түндер.
Алаулаған арай жүз жас шағымда
көңілімде орын жоқ басқа мұңға.

Қалықтасын әсем ән, шаттық думан
менің туған елімнің аспанында.

Түлкі:
Түлкі бикеш мен едім,
аңқауды алдап келемін.
Алау жақса балалар,

мен де билеп беремін!
Қоян:
Мен қоянмын, қоянмын,
аппақ қарға бояндым.

Достар тағы келер деп,
ертеменен ояндым!
Қасқыр:
Қоянға да сенемін,

қозыға да сенемін.
Желе-жортып келемін.
Танысайық, балалар,
қасқыр батыр мен едім!

Мен аюмын, балалар,
аю балдан нәр алар.
Ей, балалар, мені де
кешіңізге ала бар.

Ақ тиін:
Мен тиінмін, тиінмін,
ақ мақтадай киіндім.
Ән мен биге үйірмін.

Келіп алыс орманнан,
алдарыңа иілдім!
Лақ:
Лағымын ешкінің,

әдептімін, естімін.
Бүгін мұнда бір қызық
болатынын естідім!

Бір досым бар, сағынып
көрісеміз күнде біз.
Отырмаймыз жабығып –
көңілдіміз, біргеміз.

Үйретеді жақсы өлең,
жамандықтан шектейді.
Тіл табысып басқамен,
мені сатып кетпейді.

Ертегілер еліне,
батырлардың жеріне,
құс жетпейтін көгіме,
биіктердің өріне

жетелейді сеніммен,
қызықтарға бастайды,
еруге оған ерінбен,
сырымды да шашпайды.

Қалаларды не деген
аралатты ол маған.
Жүздік жүйрік кемемен
айдындарда ондаған.

Түнек жерге жыр, әнмен
найзағай боп жай шаштық.
Талай қарақшылармен
ол екеуміз шайқастық.

Атқа шауып үйреніп,
араладық тау, белді.
Найзаменен түйредік
жалғыз көзді дәулерді.

Білмейді бір зекуді –
сендіреді, сенеді.
Мен жабықсам, не түрлі
әңгіме айтып береді.

Сырын ашып Күннің де,
бастар талай жол көшін.
Кім екенін білдің бе –
Кітап еді ол досым!

Аймалайды өпкен желі,
нұрға оранып көк пен жері.
Бала сағым бұлдырайды,
гүлмен ойнап бөктердегі.

Қаз-үйректің таныс әні
ерке өзенмен табысады.
Бір-бірінен күле қашып,
ақ толқындар алысады.

Терек, қайың жымыңдасып,
самал желмен тұр ымдасып.
Жапырақтар тербеледі,
бір-бірімен сыбырласып.

Гүл жамылған өлкедегі
бұталар да ән төгеді.
Күн шуағы аймалаған,
елім неткен көркем еді!

Көгершіндер, көгершіндер көп менде,
келеді олар сағындырып көктемде.
Көк жүзінде қалықтайды қуанып,
самал желпіп, күннің нұры өбкенде.

Олар солай қалықтаса, қуанам,
ұя салам, жем беремін, суарам.
Мен секілді күн шуағын сүйетін
тимесе екен достарыма бір адам.

Бала:
Кейбір біздің ағалар
сөз сөйлеуге керемет.
Ал балаға қамқорлық

онша емес қой, не керек!
Біздің шеберханада
құрал-сайман болмайды.
Бізге берген трактор

әйтеуір бір оңбайды.
Қыз:
Сен жүрсең трактормен жолда қалып,
ағалар жөндеп берер онда барып.

Ал бізде іс үйретер жетекшіні
жүреді директорлар қолбала ғып.
Бала:
Доп тепсек, кең даланың шаңы да еріп,

сонда біз жалаңаяқ қалып едік.
Киеміз қашан біз де крассовка
сүйкімді, әп-әдемі әрі берік?
Қыз:

Жүрмесек әдемі боп ол бір айып,
Біз үшін жақсы киім болды ғайып.
Балаға тіккен киім бәрі бірдей
неліктен тұрады осы солбырайып?!

Бала:
Балғынбыз, жұмсар жай жоқ елді күшпен,
үйреніп, үлгі аламыз ерлік істен.
Ақы да төлемейміз, сондықтан ба –

келмейді жетекшілер өндірістен.
Қыз:
Ойыншық — жан серігі әр баланың,
солардан басталады талғам, әнім.

Ал бізде жөні түзу бір ойыншық
таппайсың, мен осыған таңқаламын.
Бала:
Жарқын өмір, жақсылық

біздерге де келер-ау,
балалардың мұңына
шын ниетпен енер-ау!
Өзгеріс көп өмірде,

біздің жай да жаңарар!
Іспен жауап күтеміз
өздеріңнен, ағалар!
Екеуі қосылып:

Ағаларға сенеміз,
үмітті де үзбейміз.
Соңдарыңнан келеміз,
ертеңгі ерлер — біз!— дейміз.

Көкте жатыр шашылып
қанша жұлдыз, қарашы!
Шолпан жұлдыз — анасы,
басқалары — баласы.

Айы туып, Күн шығып,
аспанда ылғи таң дейді.
Жердегідей тіршілік
ол жақта да бар дейді.

Қария Үркердің бұл Айы
кіндіктен жалғыз қызы еді.
Көз жауын алып шырайы,
бойжетіп, бойын түзеді.

Аспан еліне әйгілі
Жеті қарақшы түн қатты.
Сөнгесін таңда Ай нұры,
Үркердің қызын ұрлапты.

Жетеуі жасыл жазықта
тізгінін аттың босатты.
Байлады Темір қазыққа
Ақбоз бен Көкбоз — қос атты.

Ақбоз ат пенен Көкбоз ат
Темір қазыққа байлаулы.
Қызы үшін Үркер шекті азап,
қылышын сайлап қайраулы.

Батырлар сүймес жәй дауды,
жетсе егер Үркер — құба шал,
Жарау қос ат тұр байлаулы –
қызды алып бірі қыр асар.

Шарласа Үркер Шығысты,
Батыста жеті жігітің.
Қанша ғасырлар ығысты,
үзбейді әке үмітін.

Үркер жүр қарап бәріне
қыздарды көрсе гүл терген.
Жеті ұры содан әлі де
қашып жүр дейді Үркерден.

Әзірше құйттай баламын,
көп оқып, білім аламын,
"Құс жолымен" зулатып,
жұлдызды көкке барамын.

Жеті батырмен кеңесіп,
табыстырамын Үркермен.
Үлкен болғасын мен өсіп,
шыңдардан асам бұлт емген.

Қалмаймын көкте, оралам
батырлар өскен жеріме.
Батырға мені балаған
қызмет етем еліме!

Кеудеңде мені тербеттің,
жас шыбық енді көктеді.
Мінеки, мен де ержеттім,
еңбегің бекер кетпеді.

Өмірде мынау ең жақын
Аяулым сенсің, анашым!
Болмаса мейлі зор даңқың,
мен үшін бірақ данасың.

Мейірім төккен нұр жүзің
тұрғандай сезем жанымда.
"Адал бол,— деуші ең,— жұлдызым",
сақталды сөзің жадымда.

"Игі еңбек түбі осы-ау", — дер
көргендер жеміс ағашын.
Қартаймай, мәңгі жасай бер
мәңгілік Күндей анашым!

Кіршік шалмаған ақ қөңілдердей, пәк
көңілдердей ақпанда
балапан бауыр ақ ұлпа қар да ыстық-ау.
Маңайдың бәрін ақ торған шархат жапқанда,

ұйқылы-ояу маужырап қалды қысқы бау…
Шаңғылар зулап,
шаналар зырлап беткейде,
Ойхой, шіркін, жанардан жасты парлатып!

Осындай шақта көңіл бір шырқап кетпей ме,
қияларға сені самғатып!
Далама бүгін далиып бей-жай жатқан кең
көгілдір көктем,

өрім гүл көктем жетті ғой.
Мен сонда мынау ақ сезімімдей ақ қармен
қоштасқым келмей кетті ғой!..

Жылылықтан жаралған
құшағы оның — таң мекен.
Менің Айдай анамнан
асқан сұлу бар ма екен?!

Мейірім-нұр төгілген
күн көзіндей жанары,
ойымды оқып өңімнен,
дірілдейді қабағы.

Жердегі бар тағамнан
ана сүті нәрлі екен.
Бұл жалғанда анамнан
сүйікті адам бар ма екен?!

Жер бетінің ғұмыры
Күн нұрымен арайлы.
Біздің үйдің жылуы
анамыздан тарайды.

Бір балапан құлады
ұясынан домалап.
Ата-анасы жылады
шырыл қағып. Обал-ақ!

Бір қанаты сыныпты,
дәрі жақтым, орадым.
Күш жинады, шынықты
жалғыз қанат қонағым.

Ауырсынып қанатын,
жүгіреді сенделе.
Бар екен-ау қағатын
екі қанат менде де.

Оң қанатым — әкем де,
сол қанатым— анашым.
Бірі түссе қатерге,
мәңгі ұша алмай қаласың.

Қос қанатың болғанда
табар өмір жарасым.
Біреуінсіз ор-жарда
бір мүгедек боласың.

Қарап тұрып шекені
шымшылады сан күдік.
Қанатымның екеуі
сау болса екен мәңгілік!

Әкем — менің тәңірім, пайғамбарым,
ұмтылатын биігім, сайран бағым.
Ол білмейтін дүниеде құпия жоқ,
біліп алған, япыр-ау, қайдан бәрін?!

Күшті де жоқ дәл ондай жер бетінде,
сұлу мүсін, бір мін жоқ келбетінде!
Батыр, дана сол ғана. Асығамын
әкеме ұқсап тезірек ержетуге.

Ол жоқ болса, ұйқы да қашты менен,
көріскенде қуаныш шашты денем.
Әкеме ұқсап әжемді қадірлеймін,
анашымды әкемше жақсы көрем.

Ол тұрғанда сезінбей қатер демін,
хандардың да қалпағын әпермедім.
Әділ шешім айтатын барлық істе
біздің үйде бас қазы — әкем менің.

Әкем барда, арқам кең, жоқ алаңым,
бәрі орнында: шаруаң, қора, малың.
Төрт жағымыз құбыла. Мен өскенде
қиындау-ау әкемдей бола аларым.

Әкем біреу, анам да біреу менің.
Мен жығылсам, сүйенер тіреулерім.
Олар барда — мереке.
Көрген емен

қабақтарын шытқанын, түнергенін.
Менің досым әкесін жек көреді,
"Бізбен ісі жоқ оның!" — деп сөгеді.
Жамандайды сыртынан, тістенеді,

бір-біріне бітпейді өкпелері.
Дос тапса да адамдар, тапса да аға,
әке — жалғыз, табылмас ақшаға да.
Жамандасаң әкеңді, саған әкеп

жақсы әкесін бере ме басқа бала?
Әке — білек, саусағы — балалары,
қан тамырмен жалғасқан аралары.
Ана — тамыр бойымен бәріне де

Ерте, ерте заманда,
жаннат Жер мен Көк күмбез
адамдардан аманда,
жонын тосып самалға,

Айлы, нұрлы ғаламда
жануарлар күн кешкен.
Бәрі өзара тілдескен.
Сол, сол заман, ту заман,

тыныштықта ну ғалам,
балығы тайдай тулаған,
бақасы қойдай шулаған
теңіз бопты бір керім.

Суы мөлдір, күнбе-күн
Аспан келіп шомылып,
кетеді екен жолығып.
Періште қыз Айдана

төсегіне жайлана
жатарында жуынып,
қарайды екен үңіліп
сол теңізге — айнаға.

Ал теңіздің киесі,
тазалықтың иесі –
Кит болыпты деседі.
Бізге жеткен бұл аңыз

шежірелерден кешегі.
Теңіздегі балықтар:
шортан, шоқыр, карп бар –
дауыс бермей, сайламай,

не зорлықпен байламай,
Китті адал қылықты
басшымыз деп ұғыпты.
Оған келіп сырласып,

ақылдасып, мұңдасып,
әлдісі мен әлсізі,
нәрлісі мен нәрсізі
күн кешіпті бір ғажап.

Көп тойынса, бұл да — азап.
Күндердің бір күнінде
балықтағы бас кесер,
тұмсығымен тас тесер

шортан шықты саңқылдап.
Асыр салған жарқылдап
шабақтарды алқымдап
шайнамастан бір жұтар,

сазанды да қылғытар
алабұға сампылдап:
"Жайым жоқ,— деді,— бағынар".
Итбалығы тағы бар

(балық та емес, ит те емес,
әйтеуір бір жануар).
Шортан шықты ортаға:
"Мынау Китің — әй, нашар,

балық емес — майбасар,
өзі және жайбасар.
Ол тұрғанда қорқа ма
ашатұра, майбалық,

көксерке мен қойбалық,
қортпа деген сүмелек
жатыр майдан жүрелеп!
Жейін десең біреуін,

Кит дегенің түнеред:
"Бассыздық па, бұ не?"— деп.
Балық емес Кит деген,
тек өз басын күйттеген.

Шалшық суда биттеген
итбалық та — мықты ожар:
"Балық — мына біз,— дейді,-
және, Шортан, Сіз,— дейді.-

Басқасы ма — тіпті олар
балыққа ұқсап жүзбейді!"
Итті ортада ырылдап,
суға келсе, балықпын деп жымыңдап

күн көретін итбалықтар түйілді,
бір арнаға жиылды,
шортандар да құйылды,
табан біткен тыриып,

су жыландар қыдиып,
бақа, шаян, құрбақасы жиылып,
жамырасты, Кит қалып.
Сөз бастады Итбалық:

"Ал бастайық — жұрт келді!
Бұл теңізде Кит дәуірі бітті енді!"
(Теңіз беті — тым-тырыс,
алаулайды Күншығыс).

"Сонда бізге басшы кім?!"
Майшабақтар шулады.
Итбалықтың қаны кенет тулады,
тулады да сыбыр етті Шортанға:

"Жасағыңды, бол, қамда –
қайсысы анау — бас дымын!
Ал, ағайын!
Басшы қойсақ балықтан,

шықпайсыңдар тамұқтан!
Шортанға да, шабаққа да тартпайтын
Қабан болады басшымыз".
…Қабан деген дәу тұмсық,

келді дағы жарқынсып,
шабақтарды түйрепті.
Екі шортан, бір жайын
әуелі оған малту жағын үйретті.

Байқайын деп бұлардың да аужайын,
жағасуда қорбалаңдап билепті
(көп ұзамай балықтардан күй кетті).
Қабан мен Ит –

әкесі бір, шешелері басқа еді;
итбалықтың майлы болды ас-жемі,
жарының да жұмырланды аш белі.
Балықтардан ес шығып,

бәрі күнде кешкілік
Қабанның көңілін аулады,
дімкестері біржолата аунады,
ауру болды саулары.

Қабан енді балықтарды шақырып,
сөйлейтін болды ақырып.
Зулай берді күн тағы,
Қабанның да күн сайын

көбейе берді бұлтағы.
Итбалыққа ақыл берді бұл тағы:
"Балық деген қылқаны көп ас екен,
мекені тек суда дейсің –

шеттерінен нас екен?!
Жақындатпа жағама,
қырылса да қарама!
Сүйтсең, олар

өздері-ақ
бірін бірі құртады,
қалмайды әлі-ақ
ұрпағы!"

Сөйтіп, суда
сазаны бар, шабақ бар,
қортпа, қызылқанат бар-
шын балықтың барлығы

үйір-үйір қаңғыды.
Есесіне
балық емес, ит емес,
не ақылды Кит емес,

итбалықтар құтырды,
таяп екі мықынды,
жас-кәрісі жұтынды.
Ал Қабаның шалшық судан аспады,

толқын келсе, қашқалы
жақын тұрды нар қамысты сағаға.
Қаңғып жүрген далада
Қабан біткен қоныс теуіп жағада,

дәурен құрды шуласып,
теңіз суын уласып.
Содан теңіз тартылыпты су қашып,
Шортанын да, Шоқырын да мұң басып,

баяғыша өзді-өзі
тістесуге әл бітіп,
су орнына шаң жұтып,
желбезегі желбіреп,

енді ажалым келді деп,
балық біткен жан бергелі жатса да,
мәмлеге келмепті.
Сөйтіп, бәрін жер жепті.

Содан бері талай тауың төбе боп,
талай мұхит шөлдепті.
Теңіз кепті, сең кетті.
Сол кездегі кішкене қыз Айдана

бұл күндері ержетті.
Есейсе де Айдана
әлі күнге іздейді екен айнасын,
көк аспанды айнала.

Ал қабан мен итбалықтар ұрпағы
жүр деседі жұрт әлі,
езулері майлана.
Сол теңіздің орнында –

(К.Чуковскийден)
Көрпем кетті шығынып,
қарамайды бұрылып,
тұрып қалдым жасқана.

"Қума мені бекер" деп,
құрбақаша секеңдеп,
жастығым да қашады,
бұл не деген масқара?!

Ұмтылып ем май шамға,
көрсеңдер ғой, әй, сонда:
ол да пешке сүңгіді.
Дос қой деп ем бұрынғы—

кітабым да тығылды
төсегімнің астына.
Түсіндірер кім мұны?!
Шөлдеп кетіп, тегі, мен

самаурынға келіп ем,
ұстатпауға бекініп,
ол да кетті секіріп.
Бұл не сонда? Мәні не?

Не боп қалды бәріне?!
Маған, маған обал-ақ,
дөңгелектей домалап,
бәрі менен қашқаны,

от басқандай сасқаны.
Етігім де, шалбар да –
бәрі кетіп қалған ба?!
Қарным ашып барады,

қайда әлгі тамағы?
Нан да маған қарамай,
қашып жатыр жағалай.
Болды мынау маған мұң.

Жан-жағыма қарандым,
бөлмесінен мамамның
қисық аяқ қолжуғыш
шыға келді шойнаңдап,

басын шайқап ойланды-ақ.
Айтты сосын ол маған:
"Кір сасыған оңбаған,
жуынбайтын шошқадай

тұрсың, міне, оқсамай.
Үсті-басың қара май,
бетің сия жағалай.
Мұнша неткен кір едің,

айнып кетті жүрегім.
Қарашы анау қолыңа,
қол дейсің бе соны да?
Төгілгенде таң нұры

жуынады барлығы:
мысықтар да, тышқан да,
өрмекші де, құстар да.
Қоңыздар да біледі,

тап-таза боп жүреді.
Жалғыз сенің кескінің
кір-қожалақ, жексұрын!
Көріп сасық желкеңді,

киімдерің жиіркенді.
Жуынуды білмейсің,
тап-таза боп жүрмейсің.
Қолжуғыштар елінің

бастығымын мына мен.
Меніменен достассаң,
аппақ болып шығар ең.
Дауыстасам болғаны,

солдаттарым жетеді,
қолжуғыштар қорғаны
қаптап сені кетеді.
Сыңғырлайды, шулайды,

бір орында тұрмайды.
Анау кір-кір басыңды,
жабағыдай шашыңды –
бәрін суға малады,

бәрін суға малады,
ақ көбікке салады!"
Сол-ақ екен қарғыды
жөкелердің барлығы,

әйда, мені ысқыла,
әндетеді ысқыра:
"Кір баланы мына біз
аппақ етіп жуамыз!

Қазір, қазір бұл әлі
тап-таза боп шығады!"
Сабын да кеп қасыма,
жармасты ғой басыма!

Төгіп жатыр көбікті
су көрмеген шашыма.
Арқамды ысқан шөткінің
көрдіңдер ме өткірін!

Бұлқынсам да қарамай,
мені тіпті аямай,
арқамды осып барады-ай!
Тістегенде денемді,

шыдамадым мен енді:
қашып шықтым далаға.
Ол да бірақ қала ма –
қуып берді соңымнан,

ұстап алды қолымнан.
Баққа бардым жүгіріп,
о да келеді ілініп.
Бұ не қылған керемет,

қалмай қойды, не керек!
Алдымыздан қос қызын
жетелеген паңданып
қолтырауын дос біздің

шыға келді таңданып.
Қара мына сұмдықты –
қолтырауын тым мықты:
мені қуған жөкені

қарғадайын қылғытты.
Сосын маған ақырды,
бар ашуын шақырды:
"Жоғал тез!— деп жекірді,-

айғыз-айғыз бетіңді
енді көрсем, қылғытып,
қоям сені бір жұтып!"
Үйге қарай зыттым кеп,

енді мен де біттім деп,
қолжуғышқа тығылдым,
айғыздарын мұрынның,
сияларын бетімнің

сабынменен кетірдім.
Аямадым сабынды,
барлық кірім арылды.
Жүр ем сатпақ-сатпақ боп,

шыға келдім аппақ боп.
Сезбей қалдым — шалбарым
жаныма кеп қалғанын.
Самса жетті сосын кеп:

"Жеші мені, досым",— деп.
Көріп аппақ түрімді,
нан аузыма тығылды.
Кітабым да күлімдеп,

дәптерлер де біріндеп
келіп жатыр жүгіре,
қарап аппақ түріме.
Кітаптарым қуанып,

билеп те жүр бұралып.
Осы кезде жаныма
жетіп келді тағы да
қолжуғыштай батырың,

күліп қояды ақырын,
сүйсінгеннен шаттанып,
сүйді мені бас салып:
"Кір-кір болып жүр едің,

аппақ болдың, балақай!
Енді екеуміз — білемін –
дос боламыз, алақай!"
Хош иісті сабынның

көбігіне малындым.
Тісімді де тазартып,
барлық кірден арылдым.
Тап-таза боп жүргенің

қандай әсем, жақсы-ақ,ә?!
Жуынбасаң күнбе-күн,
ұят, ұят, масқара!
Рақат қой шомылған

айдындарда балықтай.
Моншада да, үйде де
жуынамын жалықпай.
Шомыламын күнде мен,

тамаша екен бұл деген!
Балақайлар, бәрің де
дос болыңдар суменен!

(Тәжік ақыны Г.Сафиевадан)
Айқай-шу біздің көшеде,
шапқылап жүрген балалар.
Доп қумай бала өсе ме,

қара тер бәрі, қарап ал.
Ұрсады бірі: "Шегінбе!"
"Тепсеңші, ей, енді бұлданбай!"
Бахром қорған шебінде

біреуді іздеп тұрғандай.
Алаңдап тұр ғой, қарашы,
қақпашы біздің Камал ма?
Ә, білдім… жоқ қой, шамасы,

капитан Әзім алаңда.
Тағы да ұйқтап қалдың ба,
қайдасың,Әзім? Сұмдық та!
Жеңілсе елдің алдында,

көрінер қайтіп бұл жұртқа?!
Жинады Камал достарын:
"Алаңды тастап аттама!
Жеңіске үлес қосқаның –

доп салсаң қарсы қақпаға.
Бафо тым қатты соғады,
Бахром, сақ бол — алда сын.
Алдап та кетеді ол әлі,

қорғаусыз алаң қалмасын.
Бұл жолы тағы жеңілсек,
Майра апай бізге күледі.
Болар деп жалқау, еріншек,

мазақтап ылғи жүреді.
Кетіңдер дейді далаға,
ауладан орын бермейді.
Қаламыз сүйтіп табаға,

Алардай мұннан керегін
үлкен де келген, кіші де.
Сиқыр ғой футбол дегенің
бермейді маза кісіге.

Майра апай өзі бастаған
жанкүйер қанша көп еді!
Ұйқысын әлі ашпаған
Әзім де шауып келеді.

Ойын да кетті басталып,
қадалда көздер қырағы.
Бірінен бірі жасқанып,
қорғануменен жүр әлі.

Ауланың кәрі, жасы да
тып-тыныш отыр кереңдей.
Күтеді голды асыға,
содан бір пайда келердей.

Біреулер ыза кернеген
"Соқсаңшы-ей!" дейді кіжініп,
ойнамай біреу терлеген,
өзінен өзі қызынып.

Келеді бір қарт адам да
бойымен ілбіп көшенің.
Жақындап қалды алаңға,
жетелеп жаман есегін.

Арқаға таңып қоржынын,
қолына таяқ алыпты.
"Не болды,— деді ол,— бүгін?"
Бұрылды, көріп халықты.

Кекшиіп есек жүрмеді,
жармасып шөптен бас алмай
(тамақ қой оның білгені,
дүлдүлдік қайда асаудай).

Қария кейіп кетті де,
салып кеп қалды басына.
Шыдамай мынау тепкіге,
ақырды есек ашына.

Балалар бәрі сесті үнге
аңырып қалды соншама:
Елейтін емес ешкім де,
ауызға шыбын қонса да.

Камал да біздің таңданып,
қақпасы қалды бір жақта.
Қарсылас тұрды қамданып,
оқсатып бір гол ұрмаққа.

Сөйткенше болмай, қақпаға
соғылды бір гол. Зу етті.
Бұл не боп кетті, масқара!
Жаралап кетті-ау жүректі!

Ұйқыдан жаңа тұрғандай,
Камал да допқа жармасты.
Қақпашы қылмыс қылғандай,
үнсіздік шумен алмасты.

Әдемі болды-ау мына доп,
Пеленің өзі тепкендей.
Қақпашыда да кінә көп,
өзі тұр қайғы шеккендей.

Шыдай алмады бұл жолы,
Майра апай тұрды орнынан:

деп еді,
шуға толды маң.
Бафоның келіп достары,
айқайлап шатақ іздеді.

жеңіске жеткен біз!— деді.
Туларын алып қураған,
қарсылас кетті мақтанып.
Әзімдер тұрды ызадан

жарылуға тек шақ қалып.
Қарт цыган тұрды. Тағы да
айқайлады есек қаттырақ,
Маша апай келіп жанына,

сыбады шалды жақсылап:
"Ауырып өлгір шешектен,
тыным жоқ екен саған да!
Жер құшып қалғыр есекпен

келесің неге алаңға?
Есегің мына бүлдірді,
жоқ енді саған кешірім.
Жеңіліс біздің бұл күнгі –

есектің, сенің кесірің!"
Жарқырап аппақ тістері,
Цыган шал тұрды мұңайып.
Бұл есек қылмыс істеді,

жояйын барып қазір-ақ.
Тек мен де ойын қарайын
сендермен бірге азырақ.
Футболды керім ұнатам,

жатырқап, мені қумаңдар.
Араңда жүрген бір атаң
болайын мен де, туғандар!
Аяныш тұнып жанарға,

қызықты ойын бар әлі.
Есекке енді алданба,
Қызықты ойын әлі бар.
Адал дос бола алғанға

ортадан орын табылар.
Қоймаса есек айқайды,-
деді апай,— көзін жойсаңшы.
Ұқпаған кезде айқайды

құлағын тартып қойсаңшы.
Құлағын қағып қалбақай,
ұққан жоқ сөзді жануар.

Ертең де осы алаңда
боларын ойын білді ол да.
Данияр ағай қарауға
келетін болды футболға.

Кешіріп есек айқайын,
достасты бәрі жарасып.
Доп құмар әлгі бар қауым
үйді-үйге кетті тарасып.

Келесі күні қалада
гулесіп халық жүр бәрі:
команда құрған балалар,
футболды аула туралы.

Талайлар оған бармақшы,
ойнайды дейді тағы да.
Анау бір үйдің ауласы
нан дүкенінің жанында.

Жарнама ілген, қараңдар,
болады футбол алаңда.
Біреуі оның балалар-
"Жас тұлпар" атты команда.

Тәртіптің мұнда бәрі бар,
ойынды бұзған кетеді.
Майра апай және Данияр
төреші болмақ екеуі.

Күнәсін жуды кешегі,
есек те асты пайдаға.
Данияр мініп есегін,
хабарлап жүрді айнала:

шақырып жүрміз бәріңді.
Шығады ертең алаңға
мықтылар біздің кәдімгі.
Ұшады Камал қақпадан

доп келіп қалған кезінде.
Дәл бұлай тіпті қақпаған
Лев Яшиннің өзі де.
Алаңда Әли шапқанда,

өзі де допша домалар.
Жеңіліп қалған шақтарда
мұңайып жүрген жоқ олар.
Доп тисе оған болғаны,

кетеді бәрін сұлатып.
Бахром соққан голдары
пілді де кетер құлатып.
Душанбе жақты бетке алып,

ойынға мынау есті алған
жиналып жатты көп халық
Варзоб пен Рамит, Гиссардан.

(Мирослав Валектен, Словакия)
Жақсы көрсе кітапты,
сатып алып беріңдер!
Ол кітапта әкем бар, мамам да бар, сеніңдер.

Бета апай мен Катька да (мен ғой — ұғып ал мұны!),
Дунчо деген итіміз — сол кітапта барлығы.
Бета апай мектепке күнде барып жүреді,
ол ендеше не түрлі әріптерді біледі.

Көктемде де жазады,
жаз бойына жазады, жазудан бір тынбайды,
шаршамайды ғажабы.
Әр әріпке мен үшін сурет те ол салады:

А — дегенің баспалдақ біз бәріміз білетін,
К — дегенің көкқұтан шабындықта жүретін,
С — сиыр ғой, біздерге сүт берсе екен шамалы-ақ,
Дунчо оған әлден-ақ үріп жатыр абалап.

Дунчо үргіш болғанмен, күзете алмас сиырды,
саулығы үшін біреудің жауап беру қиын-ды.
Дунчо екеуміз ойнаймыз, дәмді ас берсе иеміз,
екеуміз де шалжиып ұйқтағанды сүйеміз.

Бірлік санын жазамын,
қаламымды қолға алам.
«С» әрпін де саламын —
жетіп жатыр сол маған.

Мен дегенің кім десең,
Катька деген бір қызбын.
Ал Дунчоны білмесең,
төбетіміз бұл біздің.

Шатырашты көйлегі
мынау мамам, нұрлы ма?!
Маған күле сөйледі,
киіндіріп тұрды да:

жоғалды —
сарайды сен аштың ба?

Ол әлгі
жатыр стол астында.
Терезесіз, төбесіз
диірмен деген сол ма еді?!

Тек есігін көресіз,
ұнтақтайды ол нені?
Жерді жапса қыс-торғын,
сонда ойнаймыз жиі біз —

Бөлмедегі столдың
астында ол үйіміз.
Құлағынан бұраңыз —
диірменіңіз зырлайды.

Біз таңданып тұрамыз,
білмейтінбіз бұл жәйді:
сосын...ғажап!
Кісілер

қойғандай-ақ қоралап,
шыға келді ішінен
алтын жаңғақ домалап!
Төрт доңғалақ — аяғы

бар екен-ау! Көріңіз:
алтын күйме баяғы,
Шын айтамын, сеніңіз!
Кете берді (Түс мүлде!)

құйттай аттар жегіліп.
Тоқта, жаңғақ!
Үстіңде
отырған кім керіліп?

Ханым болар бір керім.
Қайда барар? Үйге ме?
Патша ма әлде? Білмедім.
Кім бар алтын күймеде?

Бізге тоқтай тұр, шегін,
алтын жаңғақ, дамылда!
Үстіңдегі кім сенің —
патша менен ханым ба?

Дунчо қарап тұр маған,
Айтшы, жаңғақ, нең кетер?
Саған мініп зырлаған
әлде, әлде...мен бе екем...

Сездіргендей пиғылын
Дунчо маған бас иді,
бұлғаңдатып құйрығын,
сосын жағын қасиды.

Ал мен! Зулап барамын!
Алтын күйме самғатты.
Құз бен ағаш, қамалың
тоқтата алмас жаңғақты!

Зулап алға самғаңдар,
күйме жеккен аттарым!
Күтсін мейлі алдан жар –
тек тұяқты сақтағын!

Тұрдым тоқтап, бұл кім деп.
Күлімсіреп әкем тұр:

Қайда кетті жол әлгі,
алтын жаңғақ, аттарым?
Жоқ боп кетті,
жоғалды...

Балақайым әп-әсем,
ыстық сорпа, сүт, міне!

Кім ысқырып мақтанған,
бұзақының бірі ме?
Қара күйе жаққан ба —
қараңыздар түріне!

Көзі жарқ-жұрқ, о несі?—
дем алады ысылдап,
сарт-сұрт етіп денесі
зәремізді ұшырды-ақ.

Ұшқын шашар саған мың,
жанығандай шалғыны.
Оған жақындағанның
ысқырады барлығы:

каникулда ауылға
бара жатқан бала да,
суға түсіп, дауылға
кеуде тосқан жағада

балалардың барлығы:
тентегі мен жалтағы,
сепкілі мен тарғылы,
дударбасы, аңқауы,

жуасы мен салқамы —
ысқырынған поездың
қосылады әніне —
ысқырады бәрі де.

қашып барады далаға,
паровоздан қала ма —
ызыңдайды бағана.
Тас қараңғы айнала,

түнек-түннің көзінде.
Қорқып тұрған қай бала?
Ысқыр онда өзің де!

Соған мінгім келеді,
зулап жүргім келеді.
Тіпті үшеуін алар ем:
мектебіме — бірімен

ә дегенше барар ем;
екіншімен — күнімен
талай сайран салар ем;
үшіншіні мектептен

үйге мініп қайтар ем.
Мама, сатып ал маған,
ұстап көріп байқар ем.
Бұзып өзін ақтарып,

Самолетке мінсем мен,
көк аспанда сайран салып жүрсем мен,
көрер едім: көкжиекті жолымнан
теңіз сынды найзағайлар шомылған.

Бұл самолет мазамды әбден кетірді,
ырылдайды қабаған ит секілді.
Бізді қойшы, ызыңына көнелік,
қорыққаннан аспан кетті көгеріп,

қалтырайды тұрғызғандай бұрышқа,
самолет-ау, ал осының дұрыс па?
Ол біресе жұлдыз сынды шаршаған,
құйттай жұлдыз, ал үстінде қанша адам!

Жоқ! Самолет қыран құс қой самғаған!
Тынысташы, дем алмайсың, таңданам.
Отыршы бір аяғымның астына,
болды, жетті. Қонасың ғой? Жақсы ма?

Дір-дір етіп тұрып алды, ұшпайды,
көк аспанның түймесіне ұқсайды,
қонар емес — тегі көкте қыстайды.

Жүзіп, міне, барамыз,
үсті деген қиялдай!
Қарны бар ғой, қараңыз –
он поез да сыярдай.

Айқайынан адамдар
Зәресі ұшып қашардай,
Үстінде үлкен алаң бар,
Демалып, той жасардай!

Бөлмесінің саны жоқ:
тіс жуатын, ойнайтын,
жататын...е-е, тағы көп —
ұйқтайтын да ойлайтын.

Ұйқысырап онда да
төсегіңнен құлайсың.
Бассейні бар жаңа,
суы мөлдір, лайсыз.

Соның бәрі жетпей ме
дем аласың жайланып.
Қызық мұнда,
тек кейде

Сала құлаш
созғанда
мойнын көрші дұрыстап,
мұндай күшті қол бар ма –

от шашатын уыстап?
Адамдарға мұншама
кімнің жаны ашиды —
сымға ілініп тұрса да,

үйді-үйіне тасиды.
Қалмайын деп әлгіден
жүгіріп ем,
ал бірақ

жол бойында қалдым мен,
троллейбустан қалжырап!

Дөңгелегі болмаса,
зырыл қақпай жолдарда,
асықпай-ақ онда аса
жүрер ме еді орманда?

Сонда қызық болар-ды,
шөптей болса шынында.
Жазып қойса: «Оларды
болмайды,— деп,—

жұлуға!»
Мүмкін емес ол деген:
адам неге мінеді?
Кім зулайды жолменен,

иттер кімге үреді?
Көздері әйнек не түрлі,
машинаға бәрі айқын.
Бейне дәрігер секілді

рентгенмен қарайтын.
Тек... жүріспен мынандай
тозып аяқ, табаны,
төсегінен тұра алмай

Ұшып түстім. Оңбадым.
Біздің класс түгелімен түңілді.
Құлап жатқан мені көріп жолдағы
бір бейтаныс ағай маған жүгірді.

Құлағанды сонша ерсі көрді ме —
көше түгел қоршап алды келді де.
Жының келіп кетеді ғой ондайда —
тұра салып қарғып міндім сол бойда!

Ролик пе? Қызық емес ол аса,
велосипед тебе білген тамаша!

Нені ойлайды трамвай?
Көк бешпетке құмар ма?
Бір орында тұра алмай,
даңғыр-дүңгір — жүре береді шығанға.

Ылғи қызыл — кигені,
сыңғырлатып вагондарын сүйреді.
Дауысынан тас көшелер безініп,
сырқаттанды қаланың бар үйлері!

Ызыңдайсың басын шағып бар жердің,
құралындай тіс емдейтін дәрігердің.
Түк ұқпаймын
аспан қайда, жер қайда.

Қоңырауын тағып алып маңдайға
трамвайлар күні бойы зуылдар.
Ал жүргенде мықтап ұстап тұрыңдар!

Тұрар мекен таппайды,
кез келген жер жақпайды.
Тоқылдатып ағашты,
үй жасайды жарасты.

Кірсе, жайлы қонысы,
басқа әлеммен жоқ ісі. Бұта жанын қинады-ау: — Асхана жоқ, үй бар-ау,
төріме шық — бағамын,
барым осы, қарағым!

Таң атса-ақ, шатырдың ішінде
отырып, күнімен мүлгиді.
Тышқанды көре сап түсінде
үкі оған: «Кел маған, жүр!»—дейді.

Ал тышқан зырылдап қашады,
үкінің маңына жоламай.
Күн бойы қалғиды, аш әрі,
ұшуға жайы жоқ, обал-ай!

Күн түссе, таба алмай жай, жемін,
отырар жек көріп жарықты.
Ұқыпсыз екен — көзәйнегін
байқамай жоғалтып алыпты.

Басқа үйге де қонады,
жатсынбайды неге деп.
Ұйқысы да қанады,
түстер көріп керемет.

Жаңбыр қандай бүгінгі —
дән жауып тұр. О неден?
Естисіз бе дүбірді —
тас төккендей төбеден.

Шымшық отыр шерменде,
басып алып құлағын:
«Дән тізеден келгенде,
мен орнымнан тұрамын».

Жаңбыр бірақ тоқтар ма —
тасырлап тұр. Қарқынды-ақ.
Дән төгілді бақтарға
мөлдір мұздай жалтылдап.

Әсем айлы түнде де,
шуақ шашқан күнде де
ұясынан бір шықпай,
отыр қалай тұншықпай!

Аяй ма екен көйлегін —
көйлегі оның — ой, керім!
Алтындаған пүліш пе,
ұқсай ма әлде күміске —

жарқылдайды алыстан.
Сен байсың ба, сауысқан?
Шықты: үстінде — бұл неге
ала-құла бірдеңе!

Тайыз суға қарайды,
балықтарды санайды:

тұмсығыңды көтерме!
Сонша кімге керексің?
Сонда неге ерексің?
Балық қорқып қорлады.

Кел, қорықпа!
Мен-дағы
шын балықшы емеспін —
құйттайымын болғаны.

Арасынан ну қамыстың
себет көріп, қолға аласың.
Қалпағындай күнбағыстың!
Кім өрген деп таңданасың.

Бұл торғайдың өнері екен
жасар салып жаны, күшін...
Ол себетті өреді екен
жұмыртқасын салу үшін.

Тыным көрмей жанығасың, қанша себет сенде дайын!
Бәрін бірдей не қыласың —
базарға әкел, мен де алайын!

Көктемдегі жылу қандай!
Тек көбірек шыбын болғай!
Күледі жұрт неге бәрі?
Жерге шыбын себеді әлі.

Шыбын көрсем, бір-ақ қағам!
Сенбейді ешкім бірақ маған.
Мейлі!
Шыбын қаулар әлі!

Тек... Неге осы қар жауады?..
Қардан ертең не шығарын
білем, соған асығамын.
Піскенше егін... азап шегем.

Фрак киіп шығады,
балшық үйде тұрады.
Зағип жан да көреді:
саздан өзі өреді

қабырғасын үйінің,
бүлдіреді киімін.
Сабын да жоқ жууға,
бірақ жайлы тұруға:

тыныш, құрғақ үйде осы,
шыбын — оның сыйлы асы.
Жауын жауса тынымсыз,
ол отырар түк үнсіз.

Жалынбайсың басқаға —
үйің болған жақсы-ау, ә?!

Жорғаторғай қонақта
«Әншімін» деп көпірді.
Қалаш сыйлап,
оған жұрт

«Ән салшы!»—деп өтінді.
Шыңғырды ол керемет,
құйрық жүні ұшқанша.
Жұрт таңданды: «Неге,— деп,

Ысқырады бір әнді
әуезі жоқ, сазы жоқ,
қайғысы жоқ, жасы жоқ,
аяғы жоқ, басы жоқ.

Ән дегені — ысқырық,
тоқтамайды ышқынып.
Қонып алып шыршаға,
қарар емес сынса да.

Жараспайды мақтанып
ысқырғаны мұншама!

Жігіттер:
Гүл-еріндер бақыт боп,
қона берсін, жар-жар.
Күнде осындай той-думан

бола берсін, жар-жар.
Кел, ағайын, қосылып
ән салайық, жар-жар.
Жұбайларды қөңілді

қарсы алайық, жар-жар.
Қыздар:
Бір бұлақтан нәр алған,
күннен еміп, жар-жар,

Бір бақшаның таранған
гүлдері едік, жар-жар.
Жігіттер:
Бір бұлақтан нәр алған

гүл едіңдер, жар-жар.
Жігіт үшін жаралған
гүл-еріндер, жар-жар!
Қыздар:

Жігіт деген "құрғырың"
бұзық-ақ-ты, жар-жар.
Бақшамыздың бір гүлін
үзіп апты, жар-жар.

Жігіттер:
Құлыншақты жасқама –
тай болады, жар-жар.
Жалғыз гүлің бақшаға

айналады, жар-жар.
Қыздар:
Жігіт деген бұзығың
шалыс басқан, жар-жар.

Қызды ауылдың қызығын
алып қашқан, жар-жар.
Жігіттер:
Шеттеріңнен гүл-ерін,

нұрдайсыңдар, жар-жар.
Сендер жігіт жүрегін
ұрлайсыңдар, жар-жар.
Бәрі қосылып:

Жас отаудан қашанда
ән таймасын, жар-жар.
Жас көңілдер мәңгілік
қартаймасын, жар-жар.

Күйеу жігіт ешқашан
шал болмасын, жар-жар.
Жас келіннің жүзіне
шаң қонбасын, жар-жар.

Ау, ағайын, ағайын!
Домбырамды алайын,
Күмбірлетіп қағайын!
Бүгін біздің ауылға

қызығыңдар талайың:
таңдай нұрлы көзі бар,
балдай тәтті сөзі бар,
қылығына қарасаң,

өзі шекер, сөзі бал;
жаздай жайлы жамалы,
қиылған қас, қабағы
келін елге бақ болар,

құтты болса қадамы,
ал жақындап келіңдер,
бет ашамын — көріңдер
айдай келін баланы!

Ел ардақтар сыйлыны,
көңіліңе түй мұны.
Басқа ауылдың бір гүлін
бұл ауылдың сүйді ұлы.

Қызға келін болу хақ,
бұл да — Алланың бұйрығы!
Осы ауылдың ағасы,
асқар таудай панасы,

елдің алтын жағасы –
үй болды деп немерем,
жайраңдауын қарашы –
анау тұрған қарт атаң,

сыйлап, жақсы көргейсің,
иіліп сәлем бергейсің!
Қырау шалған самайын,
қадір тұтқан ағайын

анау әжең өсірген
жайсаң ұлдың талайын.
Бағам деп жүр әлі де
шөберемнің талайын –

әжемізге бір сәлем!
Елдің даңқын асырған
қайын атаң бір асыл жан,
аярым жоқ ұлдан деп,

осы тойға шашылған –
қайын атаңа, келінжан,
иіліп сәлем еткейсің!
Ұл мен үйдің бейнетін

жастайынан көп көрген –
қайын енеге сүйкімді
бола алмасаң, көктер ме ең?
Осы тойды армандап,

талай түнін өткерген
қайын енеге бір сәлем!
Анау Асқар қайнағаң,
қайнаға да — сайлы адам.

Сыйлап жүрсең үлкенді,
аялайды айналаң,
қайын ағаға бір сәлем!
Келген мынау текті елің,

келген елді жатырқап,
уайым-қайғы шекпегін.
Сыйласар да сырласар
абысының көп сенің.

Келіндікке үйретер
солар болар мектебің.
Әр отаудың әріне,
ағалардың сәніне –

абысынның бәріне
жас келіннен бір сәлем!
Тал шыбықтай бұралған,
шашын өріп сыланған,

ат қояд деп жас жеңге,
бәрі бірдей қуанған –
гүлдей қайын сіңлілер
өзіңменен бір жүрер,

бірге ренжіп, бір күлер,
сіңлілерге бір сәлем!
Бұл ауылдың ұлдары
жұрт қызығар тұлғалы,

жеңгемізді көрсек деп,
көрімдігін берсек деп,
қайныларың –қорғаның,
қайың, талды орманың,

сен де абысын боларсың-
ойластырғын сол жағын,
қайныларға бір сәлем!
Ал, келінжан, келінжан,

сүйкімді бол еліңе,
жарасты бол теңіңе!
Келін — алтын босаға,
келін сырлас, дос, ана,

береке бол, бақыт бол
мынау келген жеріңе,
құшақ ашқан еліңе!
Қадамыңа гүл біткей,

Түндерің тыныш болсын,
үйлеріңе ырыс толсын!
Келіндерің есті болсын,
ұлдарың сесті болсын.

Балаларың қуаныш әкелсін,
немерелер жұбаныш әкелсін.
Орындарың төр болсын,
дастарқандарың мол болсын!

Қатарларың көп болсын,
уайым-қайғы жоқ болсын.
Жастардың қазасын көрмеңдер,
зұлымдардың жаласын көрмеңдер!

Еліңде бірлік болсын,
жарасты тірлік болсын!
Әумин!

Жүсіптің дидарын берсін,
Мұхамбеттің иманын берсін,
жаныңа даланың кеңдігін берсін,
Әзірет Әлидің ерлігін берсін,

Абылайдың байрағын берсін,
Бауыржан батырдың айбарын берсін!
Еліңе ырыс-құт орнасын,
жеріңе тыныштық орнасын!

Өсек-аяңның құрбаны болмасын,
озбырлардың шұлғауы болмасын!
Алыс жолдарда,
қалың орманда,

тайғанақ құздарда,
шатқалда, мұздарда
көлденең келер қазадан,
жазықсыз төнген жазадан

әулие-әмбиелер қорғасын,
ата-баба, аруақтар қолдасын!
Әумин!

Талдай бой берсін,
сұңғыла ой берсін,
жаздай жамал берсін,
таңдай жанар берсін!

Анаға шуақ болсын,
ағаға қуат болсын,
нәзік жаны болсын,
елінің ары болсын,

басына өнердің бағы қонсын,
ақ орданың шамы болсын!

Сезімнің пәктігін берсін,
көңілдің ақтығын берсін,
жылулы от бастарыңа
сәбидің шатты үнін берсін!

Пейілдерің тарылмасын,
есіктерің жабылмасын,
шаршап-шалдыққандар
төрлеріңде дамылдасын!

Көлденең кесектен сақтасын,
күңкіл өсектен сақтасын,
дау-жанжалдан сақтасын,
достан қөңіл қалғаннан сақтасын!

Шайтанның азғыруынан,
елдің жазғыруынан сақтасын!
Асып-тасқаннан сақтасын,
алшаң басқаннан сақтасын!

Отауларың елге сән болсын,
өмірлерің бал болсын,
Бибі Фатима анамыздың
аруағы өздеріңе жар болсын!

Елжіретіп жанымды дірілдеген
сенің әнің сақталды жүрегімде.
Алыстасың, амал не, бүгін менен –
сағынсам да, қайтейін, жүремін де…

Ән аңсамай жүретін, пәлі, мен бе –
естіп жүрмін талайын сен кеткелі:
әншіден бе болмаса әнінен бе –
жүрегімді бірі де тербетпеді.

Сабырлылық күшті ғой деп жүр едім,
жеңеді екен сағыныш төзімді де.
Аңсағандай, әйтеуір, жан-жүрегім
әніңде ме, білмеймін, өзіңді ме…

Домалақ ана туралы ән
Ұлына нұр дарытқан,
қызына жыр дарытқан
ұлы Ананың шуақты шапағаты.

Талпындырған кеңдікке,
талпындырған елдікке
анамыздың киелі махаббаты.
Қайырмасы:

Ана — ғұмыр, Ана — Күн.
Дана қызы Даланың –
ұрпағына адамдықтың нәрін құйған киелім, | 2 рет
аруағыңа тәу етіп, бас иемін! |

Тамшысындай қаныңның,
діріліндей жаныңның
дидарыңның ізі бар келбетімде.
Дәстүріңді ғұмырлы,

қылығыңды, жырыңды
жалғастырып келемін Жер бетінде.
Қайырмасы.
Шаттанғаным, күлгенім –

өзің жебеп жүргенің,
куәсіндей жүрегімнен туған ән.
Сөндірмеймін шамыңды,
шырқатамын әніңді,

тамырымды қаның барда тулаған.
Қайырмасы.

Көктемім — көркем арманым,
махаббат, мөлдір таңдарым.
Наурызым жақса шамдарын,
жайдары, жарқын жан-жағым.

Қайырмасы:
Наурыз, наурыз — жаңа жылым,
наурыз, наурыз — лала гүлім,
жанымды тербеп барады үнің!

Наурыз, наурыз — жаңа жылым,
наурыз, наурыз — лала гүлім,
жайнаған жастығым, балалығым!
Көк жасыл көйлек қырларда,

көктемгі үміт — сырғаңда.
Алғашқы махаббатымдай
нәзіксің нұрдан, жырдан да!
Қайырмасы.

Мейірім төгіп далама,
Жылу бер жанға, санама!
Наурыз — бағым, ырысым,
жерімді менің арала!