«Білім беруді дамыту институты» федеральдық мемлекеттік мекемесі орта кәсіби білім беру бағдарламасын жүзеге асыратын білім беру мекемелерінің оқу процесіне оқу әдістемесі ретінде ұсынады.

Рецензияның тіркеу нөмірі 163 2009 ж.28 сәуір. «ФИРО»ФММ

б-басылым, стереотипті

ӘӨЖ 629.1113/.115(075.32) КБЖ 39.33я723 П316

Пехальский А. П.

П316 Автомобильдер құрылысы: зертханалық практикум: орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқу әдістемесі / А. П. Пехальский, И. А. Пехальский. — 6-шы басыл., стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2014. — 272 б.

Оқу әдістемесі «Техникалық қызмет көрсету және автокөліктерді жөндеу» мамандығы бойынша «Техникалық қызмет көрсету және автокөліктерді жөндеу» (МДК.01.01) ПМ.01 кәсіби модулін игеру кезінде пайдаланылады. Заманауи автомобильдердің аспаптарын, механизмдерін және агрегаттарын бөлшектеу және жинау бойынша операцияларды орындау тізбегі сипатталған. Құраладармен және бақылау өлшегіш құрылғылармен жұмыс істеу жөнінде ұсыныстар берілген. Аспаптардың бақылау параметрлері көрсетілген.   Практикум «Автомобильдер   құрылысы»   оқулықтарымен   және   плакаттарымен   бірге   оқу жиынтығын құрайды.

Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» баспа орталығының меншігі болып саналады және құқық иеленушінің келісімінсіз оны

Құрметті оқ ырман!

Осы оқу әдістемесі «Техникалық қызмет көрсету және автомобиль көліктерін жөндеу» мамандығы бойынша оқу- әдістемелік кешеннің бөлігі болып табылады. Оқу әдістемесі «Техникалық қызмет  көрсету  және автокөліктерді жөндеу» ПМ.01 кәсіби модулін оқытуға арналған. Жаңа буынның оқу-әдістемелік кешенінің құрамына жалпы білім мен жалпы кәсіби пәндер мен кәсіби модульдерді оқуды қамтамасыз ететін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдары енгізілген. Әр кешенде жалпы және кәсіби құзіреттерді игеруге қажетті, оның ішінде жұмыс берушінің талаптары ескерілген оқулықтар мен оқу әдістемелері, оқыту және бақылау құралдары бар. Оқу басылымдары электрондық оқыту ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулар мен жаттығу құрылғылары, мультимедиялық объектілер, қосымша материалдар мен Интернет ресурстарына сілтемелер бар теоретикалық және практикалық модульдерден тұрады. Оларға оқу процесінің негізгі параметрлері белгіленген терминологиялық сөздіктер мен электрондық журнал енгізілген: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі. Электрондық ресурстар оқу процесіне жеңіл кіріктіріледі және түрлі оқу бағдарламаларына бейімделіне алады. «Автомобильдердің құрылысы, техникалық қызмет  көрсету және жөндеу» пәні бойынша «Автомеханик» кәсібіне арналған оқу- әдістемелік    кешеніне    «Автомобильдердің    құрылысы»    және «Техникалық қызмет көрсету және автомобильдерді жөндеу. Екі бөлімде» электрондық оқыту ресурстары кіреді. Ұсынылып отырған электрондық оқыту ресурстар «Техникалық қызмет көрсету және автомобиль көліктерін жөндеу» мамандығы бойынша «Техникалық қызмет көрсету және автокөліктерді жөндеу» ПМ.01 кәсіби модулін оқыту кезінде пайдалы болуы мүмкін.

Алғысө з

Автомобильдерді ойдағыдай пайдалану, жөндеу және оған қызмет көрсету үшін теоретикалық та, практикалық та білім қажет. Орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттері автомобильдердің құрылысын зертханаларда оқуды бастап, технологиялық тәжірибелерді өту кезінде автокөлік кәсіпорындары мен жөндеу шеберханаларында тәжірибелік сабақтармен аяқтайды. Теоретикалық сабақтарда оқытушы автомобильдің жалпы құрылысын және оның жекелеген агрегаттарының, механизмдерінің, аспаптарының және жүйесінің жұмыстарын түсіндіреді. Қазіргі заманғы автомобильдің құрастырылымына бірнеше мыңдаған бөлшектер кіреді, сонымен бірге, қазіргі кезде ондаған маркілер, жүздеген модельдер және олардың көптеген модификациялары шығарылып және пайдаланылып жатыр. Сондықтан тек зертханалық-тәжірибелік сабақтарда ғана нақты көлік құралының егжей-тегжейлі құрылысын зерттеуге болады. Бұл әдістемелік құрал теоретикалық негіздерді іс-тәжірибемен нығайтуға арналған. Оқу материалы ұзақтығы екі оқу сағатына созылған 29 зертханалық сабақтарға бөлінген.

1-тақ ыры п

1-зертханалық жұмыс

бөлшектерінің құрылымы мен өзара әрекеттесуі жөніндегі білімді пысықтау, оларды бөлшектеп алу мен құрастырудың тізбектілігін зерттеу; цилиндрлер гильзаларын баспақтауды және босаңдатуды, цилиндрлер блогының бастиегін, картер табандығын алуды және орнына орнатуды, төсемдерді ауыстыруды үйрену. Жабдықтар: ГАЗ, ЗИЛ, ВАЗ, «Волга», ЯМЗ маркалы автомобильдердің құрастырылған қозғалтқыштары; ҚШМ бөлшектері; цилиндр гильзаларының алынғыштары, цилиндр бастиектерін бөлшектеуге арналған құрылғылар; қозғалтқыштарды бөлшектеуге арналған стендтар; пресс; аша және тұқыр кілттер жиынтығы; динамометриялық тұтқыш. Жұмыстың мазмұны: қоғалтқыш құрамына кіретін механизмдерді зерттеу, бір-екі қозғалтқышты бөлшектеу. Плакаттар мен альбомдарды пайдалана отырып ҚШМ құрамына кіретін жылжымайтын бөлшектер тобын зерттеу.

қозғалтқыштың базалық элементі болып табылады. Цилиндрлер  блогын қоспаланған сұр шойындардан (мәселен, ЗИЛ-433100 және КамАЗ- 5320 автомобильдерінің қозғалтқыштары) немесе алюминий қорытпасынан(ИЖ-2126, ГАЗ-3307, -3102 автомобильдерінің) жасайды. Геометриялық пішімін қамтамасыз ету және

шалыстанудың алдын алу үшін цилиндрлер блоктарын құйғаннан кейін жасанды жолмен тоздыртады. Шойыннан жасалған цилиндр блоктары цилиндрлермен біртұтас құйылады (ВАЗ және «Ока» автомобильдері) немесе олардың цилиндрлерінің алып-салмалы гильзалары болады (КамАЗ-5320, ЗИЛ-433100 автомобильдері).

Алюминий қорытпаларынан құйылған цилиндрлі блоктардың алып-салмалы гильзалары болады («ГАЗель» автомобильдерінің барлық модификацияларында, ГАЗ-3307, ИЖ-2126). Қозғалтқыштың цилиндрлер блогы жоғарғы картермен тұтасқан. V тәрізді цилиндірлердің блогтарының құрастырылымы күрделігімен ерекшеленеді. Мәселен, ЯМЗ-740 қозғалтқышының жоғарғы механикалық қасиеті бар арнайы шойыннан құйылған цилиндрлер блогы төрт бөлікке бөлінген, олардың әрқайсында сол және оң қатардағы бір-бір цилиндрден орналасқан. Аралықтарында арнайы күштік қабырғалар бар және картердің бүйір қабырғаларымен және блоктың цилиндр бөлігімен бірге қатты құрастырылымды қалыптастырады. Картер айырғышының жайпақтығы мен табандығының иінді білік белдігінен айтарлықтай төмен орналасуы V тәрізді және қатарлық қозғалтқыштардағы блоктардың жоғарғы қаттылығын қамтамасыз етеді. Цилиндрлер гильзасын дұрыс орналастыру үшін цилиндрлер блогының төменгі жағында арнайы ұялар орнатылған, ал гильзаларда орнату белдемелері бар. ЗИЛ- 433100 автомобильдерінің және КамАЗ маркілі автомобильдерінің қозғалтқыштарында гильзалардың жоғарғы шеті цилиндрлер блогының арнайы ұяларында, «ГАЗель», «Волга», ГАЗ-3307 автомобильдерінде цилиндрлер блогы бастиегінің төсемдерімен центрленеді. Жақсы тығыздалу үшін гильзаның жоғарғы жағы блоктың жапақтығынан 0,01 ...0,02 мм шығып тұр. Салқындататын сұйықтық  ағып  кетпес  үшін  цилиндрлер  гильзасы  тығыздалады: «ГАЗель» автомобилінің қозғалтқышында –мыстан жасалған қалыңдығы 0,3 мм жұмсақ төсеммен; ГАЗ-31029 «Волга» автомобилінің қозғалтқышында – қызыл мыстан жасалған төсеммен. ЗИЛ-433100 автомобилінің қозғалтқышында гильзаның төменгі отырғызу белдеуі кавитацияның алдын алу үшін май-бензинге төзімді резеңкедан жасалған екі шығыршықпен және сыртқы беті коникалық жоғарғы шығыршықпен тығыздалған. ЯМЗ-740 қозғалтқышында гильзаның төменгі белдеуі блоктың жырашығына орналастырылатын екі резеңке шығыршықпен тығыздалған. V тәрізді цилиндрлер орналасқан қозғалтқыштарда иінді біліктің ортақ шатун мойнына екі шатунды орналастыру үшін екіншісі сәл алға жылжытылған. ЯМЗ-740 қозғалтқышында алға оң қатар жылжытылған, ЗИЛ-645 қозғалтқышында – сол қатар. Картердің асты табандықпен жабылған, ол сонымен бірге мотор майының резервуары болып табылады.

Цилиндр гильзалары құрылымы бар арнайы шойыннан құйылады. Гильзаның жұмыс беті жоғарғы жиіліктегі тоқпен шыңдалады, тегістеледі және жалтыратылады. Ауыстырылатын дымқыл гильзалары бар цилиндрлер жөндеуге жоғарғы жарамдылығымен және қолдану қарапайымдылығымен ерекшеленеді. Тұтас құйылған цилиндрлерды жөндеу неғұрылым күрделі, өйткені бір цилиндр

істен шыққанда (мәселен, цилиндр бетінің қажамасы) барлық цилиндрлерді жону және тегістеу қажет болады. Гильзаларды қозғалтқыш цилиндрлерының блогына бастыру және тығыздау үшін «модель 2500» құрылғысы қоданылады.

қоспаланған шойыннан (ЗИЛ- 433100 автомобилінің ЗИЛ-635 қозғалтқышы, ЗИЛ-5301 автомобилінің Д-245.12қозғалтқышы) немесе алюминий қорытпасынан («Волга», «ГАЗель», ИЖ-2126 автомобильдерінің қозғалтқышы) құйылады. Қатарлық және V тәріздес қозғалтқыштарда (КамАЗ маркілі автомобильдерінің қозғалтқыштарынан басқа) бір қатардағы цилиндрлер блогының бастиегі ортақ.

Қозғалтқыштарды бөлшектеу тәртібі:

2-зертханалық жұмыс

ҚОС ИІНДІ-ШАТУНДЫ МЕХАНИЗМ (ЖЫЛЖЫМАЛЫ БӨЛШЕКТЕР)

Жұмыстың мақсаты: ҚШМ құрылымын және бөлшектерінің өзара әрекеттесуін, бөлшектелу және құрастырылу кезектілігін зерттеу; поршень шығыршығын алуды және орнатуды үйрену, поршеньнің бастиегіндегі шығыршық жырашықтарын күйіктен тазалау; шатун-поршень тобын жинау және оны цилиндрге орнату; иінді білікті құрылысын және оны блокқа орналастыру әдістерін зерттеу; ҚШМ құрастыру кезектілігін зерттеу. Жабдықтар: ГАЗ, ЗИЛ, ВАЗ, «Волга» маркілі автомобильдердің қозғалтқыштары, ЯМЗ-740 құрастырылған қозғалтқышы; ҚШМ жылжымалы тобының бөлшектері; бөлшектеу-құрастыру жұмыстарының құрылғысы; сығымдағыш; ашалы, тұқыр және ілмекілттер жиынтығы; динамометриялықтұтқыш.

біліктің айналып қозғалуында поршеньнің қайтарымды-ілгерілеме қозғалысты түрлендіру үшін қызмет етеді. Иінді білікті төзімділігі жоғары шойыннан( «ГАЗель», ГАЗ- 31029 «Волга», ВАЗ автомобильдерінің қозғалтқыштары) немесе жоғарғы көміртектіболаттан (ЗИЛ-433100, ИЖ-2126 автомобильдерінің ЯМЗ-740, -741,  -5301  қозғалтқыштары) жасайды. Шойыниінді білік – құйылып, болаттан соғылып жасалады. Иінді біліктің негізгі бөліктері оның жағыменжалғасатын және ауыспалы ойықтармен жанастыннегізгіжәне шатунмойны болып табылады. Иінді және айырғы біліктер қисық тісті дөңгелектер арқылы жалғасады, олардың өзара қатысынан иінді білікті ось бағытында қозғауға бағытталған күш туады. Сонымен бірге орнатылғансермердің ілінісу жұмысы кезінде сол бағыттағы күш туады. Әсіресе біліктің үлкенауысуы ілінісуді іске қосқан немесе өшірген кезде орын алады. Қажет етілмеген ауысуды болдырмау үшін негізгімойынтіректің біреуін тірек етеді. «ГАЗель», ГАЗ- 31029, -3307

«Волга» автомобиьдері қозғалтқышының иінді білігі алдыңғы негізгімойынтіректың металл емес тірек шайбалары арқылы өстік ауысудан сақталады. «ГАЗель» автомобильдерінде болаталюминий шайбалары орнатылады, ал ГАЗ-31029 «Волга»

Біліктердің негізгіжәне шатун мойынтіректері негізгімойындар мен тіректердің тозуын азайтатын жұқа қабырғалы ішпек түрінде болады.

Сермер жұмыс кезінде энергияны  жинай  отырып поршеньдардың өлі нүктеден (ЖӨН және ТӨН) шығуын қамтамасыз етеді. Массасы үлкен сермер бір режимнен екіншісіне жайлап ауысуын қамтамасыз етеді, қозғалтқыштың іске қосылуын жақсартады, әсіресе тұтқышпен қосқанда.Сермерде стартердің көмегі арқылы қозғалтқышты қосатын тісті дөңгелек сығымдалған. Сермерлерсұр шойыннан құйылады. Екпінді ұлғайту үшін металлдың негізгі салмағы шеңберде болады.Иінді білікпен және ілінісумен бір жиынтықтағы сермер кейін сақталуы тиіс динамикалық және статикалық теңгерімнен өтеді, ол үшін барлық тораптарды теңгерімде белгіленген тәртіпте жалғау қажет.

Поршень жұмыс істеп тұрғанда газдың күшін қабылдайды және қосалқы тактіге қатысады – өңделген газдарды енгізу, баспақтау және шығару. Түбі бар бастиек поршеньнің негізгі бөлігі және юбка деп аталатын поршеньнің бағыттаушы бөлігі болып саналады. Поршень бастиегінің ішкі бөлігінде қаттылық қабырғалары бар. Поршень шатунмен поршеньді сұққыны тоқтатқыш сақинасын орнату үшін айналмалы ойықжасалғанда өңесше арқылы қосылады. Поршеньнің бастиегінде май салғыш және компрессорлық сақина орнатуға арналғанайналмалы ойықжасалған. Жоғарғы компрессорлық сақина үшін поршеньнің бастиегіне шойын сақина құйылады, оған да жырашық жасалады. Май сылғыш жырашығының сақинасында поршеньнің ішіне кіретін көлденең тесіктер бар– бұлсорғытқыш арналар. Әдетте, қозғалтқыштарға екі компрессорлық және бір май сылғыш сақина орнатады. ЗИЛ- 5301 автомобилі қозғалтқышының поршенінде үш компрессорлық және бір май салғыш сақина бар.

Компрессорлық сақиналар ілгері-қайтарымды қозғалыс кезінде поршеньді цилиндрде баспақтау үшін және жылуды поршеньнің бастиегінен целиндрге айдау үшін қызмет етеді. Олар газдың жану

цилиндрдің қабырғасынан майдың артығын сылып алу үшін қолданылады, сөйтіп жану камерасына майдың кіруін азайтады.

Поршеньді сұққылар поршеньді шатунмен топса арқылы біріктіруге арналған. Сұққыға көлемі бойынша да, бағыты бойынша да өзгеріп тұратына үлкен жүктемелер әсер етеді. Поршеньді сұққылар аз немесе орта көміртекті болаттан жасалады. ВАЗ маркілі автомобильдердің кейбір қозғалтқыштарында құбылмайтынпоршеньді сұққыларорнатылған. Бұл жағдайда сұққыны, поршеньдіжәне шатунды өлшемі бойынша таңдайды, шатунның жоғарғы бастиегін электрпешінде240 °С температурада 15 мин бойы ұстайды, сосын шатунды қысқышқа бекітіп, оған пор- шеньді кигізеді жәнесұққышты тығыздайды. Суытқаннан кейін сұққыштың орналасуын өзгерту мүмкін емес. Поршеньмен шатунпоршень түбіндегі бағыттауыш шатунның төменгі бастиегіндегі май шығатын тесікке бағытталатындай етіп құралуы керек.

Шатун күшеюді сұққыш арқылы поршеньге жібереді, ал жұмыс жағдайында – иінді біліктің айналмалы қозғалысына поршеньнің қайтарымды-ілгерлеме        қозғалысын        жандандыра отырыпқозғалтқыштың иінді білігіне поршеньнен сұққыш арқылы жіберіледі. Өзек, қақпақпен бірге жоғарғы бастиек және төменгі бастиек шатунның негізгі бөлігі болып табылады.Өйткені шатун өлшемі бойынша да, бағыты бойынша да өзгеріп тұратын үлкен жүктемені сезінеді, онда, әдетте, қос таврлы қима болады. Шатунның төменгі бастиегіндемойынтіректердің рөлін үйкеліске төзімді қорытпаның жұқа қабаты бараз көміртекті болат таспасынан дайындалатын

ішпектер орындайды.«ГАЗель» автомо- бильдерінің қозғалтқыштарындаүйкеліске төзімді қабатты жоғары қалайылы алюминий қорытпасы білдіреді. ГАЗ-31029 «Волга», ЗИЛ-5301, ИЖ-2126 автомобильдерінің қозғалтқыштарына болаталюминийішпектер орнатылады. ЗИЛ-433100 дизелінде қорғасын қоласынан жасалған үйкеліске төзімді қабаты бар үш қабатты ішпектер қолданылады. Бастиектердің ішінде шатундар айналып кетпес үшін ішпектергеқылқандар қалыптанған, алшатун бастиегінің аркасы мен қақпағында қиюлары бар.

Шатун-поршень тобын бөлшектеу тәртібі: ± 3) °С температурада жүргізіледі). Динамометрі 35.55 Нқуыс бұрғы таспасының тартуға күш салу. Шатунның сұққысы шатунның жоғарғы бастиегіне отырғызу кезінде таңдалады.Ол желінбей қозғалуы керек, бірақ 45° бұрышымен еңкейткенде бастиектен түсіп қалмауы тиіс; Иінді білік сермермен және ілінісумен бір құрастырылымда стенде бөлшектеледі және жиналады. Бұл жағдайда шатун мойнының саз тұтқыш тығындарын бұрап алу және оларды тазалау қажет, сосын қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда тығындар өздігінен бұралып кетпесі үшін оларды орап және қиюластыру керек.

1.

Иінді біліктің тағайындалуы мен құрылымын сипаттап беріңіз. Олар қандай металдардан және қалай дайындалады? Қолданылатын материалдардың артықшылықтары мен кемшілктері қандай?

2-тақ ыры п

3-зертханалық жұмыс

Жұмыстың мақсаты: жүк автомобильдерінің газтарату механизмі құрлысы мен бөлшектерінің өзара қатынастарын, оларды бөлшектеу және құрастыру кезектілігін зерттеу; клапан механизмін құрастыруды, белгілеулер бойынша тарату тісті дөңгелекті орнатуды, жетек механизмін реттеуді үйрену. Жабдықтар: жүк автомобильдерінің қозғалтқыштары; құрастырылымдағы цилиндрлер блоктарының бастиектері; газтарату механизмінің бөлшектері; алынғыш және бөлшектеу- құрастыру және реттеу жұмыстарына арналған құрылғылар; сығымдағыш;        динамометриялықтұтқыш;        ашалы, тұқыржәнеілмекілттер жиынтығы. Жұмыстың мазмұны: плакаттар арқылы түрлі жүк автомобильдері қозғалтқыштарының газтарату механизмдерінің жалпы құрылысын зерттеу.

цилиндрге жанатын қоспаны(карбюратор қозғалтқыштарында) немесе ауаны (дизельдерде) дер уағында енгізуді және пайдаланылған газдарды шығаруды қамтамасыз етеді. Баспақтау және жұмыс жағдайы тактісінде газтарату механизмі жану камерасын қоршаған ортадан сенімді бөлектеп тастайды.

Жүк автомобильдерінің қозғалтқышында («Волга» автомобилінде де) тарату біліктері тісті дөңгелек арқылы айналымға түседі, олардың біріиінді білікте орналасқан, ал екіншісі –тарату білігінде. Тісті дөңгелектерді дұрыс біріктіру үшін оларға белгі салынады.ЗИЛ- 5301автомобильдерінде иінді біліктің тісті дөңгелектері аралық тісті

дөңгелекті айналымға келтіреді, әрі қарай айналу қозғалысы тарату білігінің тісті дөңгелектеріне және жоғарғы қысымды сорғы жетегіне беріледі. ИЖ-2126 автомобилінің қозғалтқышында блоктың бастиегінде орнатылғантарату білігінің жетегі үшін иінді және тарату біліктерінде шынжырмен қосылған жұлдызшалар бар, олардың тартылысықыспалы құрылғының сабында орналасқан кергіш жұлдызшасымен реттеледі. ЗМЗ-4061, -4063 қозғалтқыштарында блоктың бастиегінде орналасқанекітарату біліктерінің жетегіқос сатылы  шынжыр арқылы жүзеге асырылады: бірінші сатысы айналымды аралық білікке береді, екіншісі —тарату біліктерін айналымға түсіреді. Тарату біліктеріне гидравликалықкергіштерді қолдану шынжырларды тартуды реттеу қажеттілігін жояды.

Тарату білігі (2.1 сур.) қызметі кіргізетін және шығаратын клапандарды дер уақытында ашып-жабуды қамтамасыз етеді.Клапандардың өзегінде орналасқан серіппелер клапандардың нығыз жабылуын қамтамасыз етеді. Біліктің тірек мойны бар. ВАЗ- 1111, -11113 автомобильдерінің қозғалтқыштары үш тіректі. ЯМЗ- 741 қозғалтқышында алты тірек мойны бар. Клапандарды ашу және жабуға арналғанжұдырықшалар бар. Сорғы жетегі үшін тарату білігінде эксцентрик бар, ал май сорғы жетегі мен үзгі-таратқы үшін

автомобильдері қозғалтқыштарының тарату біліктерін өстік тайытқудан тірек фланцтері мен керметөлкелері ұстайды. Керме өткелінің сыртқы диаметрі тірек фланеці тесігінің ішкі диаметрінен тар, сондықтан төлкетірек фланецінің ішінде орналасқан. Керметөлкесі фланецтен 0,1...0,2 мм кең. Фланец екі бұрандамен цилиндрлер блогына бекітіледі. Сөйтіп, тарату білігі 0,1.0,2 мм жылжи алады. ВАЗ автомобильдерінің тарату біліктерін өстен тайқып кетуден цилиндр бастиектері мен қосалқы агрегаттар корпусының арасында орналасқан фланец ұстап тұрады. ЗИЛ-5301 ав- томобильдерініңтарату білігі өстен тайқып кетуден арнайы тірек белдемесі бар тірік мойнының алдыңғы төлкесі арқылы ұсталады(желдеткіш жақтан). Тарату білігі жұдырықшаларының клапанға және қарнаққа күштемесі тарату білігінің жұдырықшалары айналу кезінде қапталдағы күштемелерді қабылдайтын итергіш арқылы беріледі. «ГАЗель»        автомобильдерінің        ЗМЗ-4061,        -4063 қозғалтқыштарында және ВАЗ-2112 автомобильдерінің қозғалтқыштарындагидроитергіштер қолданылады. Клапандар цилиндрлергежанармай қоспасынемесе ауа кіретін және пайдаланылған газдар шығатын кіру және шығу арналарын ашып-жауып тұрады.

Клапан бастиектен және өзектен тұрады. Өзектік ұшында бунақсақиналар бар. Клапан торабына кіретіндер: бағыттаушы төлкеге кіріктірілген клапан, тоқтатқыш сақина, май қайыратын қалпақ, серіппенің тірек шайбасы, ішкі серіппе, сыртқы серіппе, серіппе қақпағы, екісухар, итергішжәнереттеуші шайба. Өзектен бастиекке жайлап ауысу газ ағыстары кедергісін азайтады, әсіресе жіберу тактісінде клапанның төзімділігін күшейтеді, жылу әкетуді жақсартады.Клапанның бастиегі жайпақ, дөңес, қызғалдақ тәріздес болуы мүмкін. Тарату білігі төмен орналасқанда және беру клапандары жоғары орналасқанда итергіштердің күйентеге берілетін күші ұзына бойына иілуге жақсы орнықтылықты, салмағы мейлінше аз және жұмыс бетінің төзімділігі жоғары болуы тиіс қарнақтың көмегі арқылы жүзеге асырылады. Қозғалтқышты қыздырғанда және суытқанда клапан механизміндегі саңылаулардың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшінқарнақтар цилиндрлер блогы материалдарымен бірдей сызықтық кеңеюі бар материалдардан жасалады.Басқадай жағдайда клапан механизмінде

жылу  саңылауы  бұзылады,  ол  жұмыс  процесіне  кері  әсерін тигізеді. «ГАЗель»автомобильдерінің қозғалтқыштарында, ЗМЗ-4061 және -4063 қозғалтқыштарынан басқа, сондай-ақ ИЖ-2126, ГАЗ- 31029        «Волга»,        ГАЗ-3307        автомобильдерінің қозғалтқыштарындаболат ұштары отырғызылған алюминий түтігінің қарнақтары бар. «ГАЗель» автомобильдерінің ЗМЗ-4061 және - 4063қозғалтқыштарында, сондай-ақВАЗ-1111 «Ока», ВАЗ-11113, ЗИЛ- 5301, ВАЗ-2120, -2111, -2112автомобильдерінің қозғалтқыштарында сұр шойыннан жасалғанцилиндрлер блогында екі ұшы болат ұштықпен тығыздалған құбырлы болат қарнақтар бар.

Клапан рокері болаттан құйылған. Рокердің дөңгелек қуысына қола табақшасынан жасалған шығыршық кигізілген.Рокердің ұзынша мойны 55 HRC қаттылығына дейін шыңдалудан өткен цилиндр бетімен аяқталады. Қысқа иіннің ұшында бұранда тесік бар, оған реттеуіш бұрама бұралған. Реттеуіш бұраманың төменгі шыңдалған ұшында қарнақтың жоғарғы ұштығына арналған сфералық тереңдік бар, ал жоғарғы ұшында— бұрағышқа арналған кесік. Төменгі ұшы алты қырлы кілтке арналып жасалған. Реттеуіш бұрама қарсы бұрандамен бекітілген. Қарнақтың жоғарғыұштығына май жіберу үшін реттеуіш бұраманың бастиек жағынаншамамен үштің екісіндей ұзындықта болатын арнабар. Бұл арнаның өзегі рокердің қысқа иініндегі радиал арна мен шеңбер бунақ арқылы қосылып, байланысады. Арнаның шығатын беті төлкенің майлау жарықшағымен қосылғанкүйенте төлкесінің тесігімен қиыстырылған. Жыраша майлау материалының төлкенің барлық үйкелесу бетіне тегіс жайылуы және оның күйенте арнасынан күйентеөсі тесігіне берілуі үшін қызмет етеді.

клапандардың бағыттаушы төлкелеріне май қайтаратынқалпақшаларды тығыздау, цилиндрлер блогы бастиектерінің астына төсем төсеу, цилиндрлер блогы бастиектерін орнату, оларды шайбалы сомындармен бекітукерек. Сомындарды тарту сәті 8,3...9,0 Н -              м динамометриялық кілтпен;

цилиндрлер блогы бастиектерін орнату және бекіту;

-зертханалық жұмыс

Жұмыстың мақсаты: жеңіл автомобильдер газтарату механизмі бөлшектерінің құрылысын және өзара әрекеттесуін, оларды бөлшектеу мен құрастырудың кезектілігін зерттеу; клапанды механизмді құрастыруды, тарату тісті дөңгелектерінжәнетарату біліктері жетегінің тісті тегершіктерін орнатуды үйрену; жылу саңылаулары менгазтарату механизмі жетегін реттеуді үйрену.

Жабдықтар: жеңіл автомобильдердің қозғалтқыштары; түрлі қозғалтқыштардың құрастырылымдағы және жекелей цилиндрлер блоктарының бастиектері; газтарату механизмінің бөлшектері; алынғыштар, қаққы, динамометриялық кілттер; ашалы, тұқыр жәнеілме кілттер; бөлшектеу-құрастыру жұмыстарының құрылғысы. Жұмыстың мазмұны: жеңіл автомобильдердің газтарату механизмдерінің жалпы құрылысын зерттеу.

көп жағдайда жеңіл автомобильдердің қозғалтқыштарында қолданылады. Ол құрылысының қарапайымдығымен, сондай-ақ итергіштің және қарнақтық жоқтығымен ерекшеленеді.Күйенте өстерге орналасқан және бір ұшытарату білігінің жұдырықшасына тіреледі. Екінші ұшыклапанның өзегіне күш беретін реттеуіш бұрамаға бұралған. Аталған механизмнің кемшілігі ретінде тарату білігінің жетегі құрылымының күрделілігін айтуға болады. Тарату білігініңшынжыр (ИЖ-2126автомобилі) немесебелбеу (ВАЗ-1111, - 11113, -2110, -2111, -2112автомобильдері) жетегі бар.  Белбеулер мен шынжырлар пайдалану кезінде созылады, сондықтан арнайы реттегіш құрылғы керек. Тарату білігініңжоғары орналасуы тез жүретін қозғалтқыштарда қолданылады, өйткені бұл жағдайда қозғалыс тарату білігініңжұдырықшасынан клапанға беріледі, сондықтан газтарату механизмінің қайтарымды-ілгері қозғалыс жасайтын және үлкен серпінмен ерекшеленетін аралық бөлшектері (итергіштер мен қарнақтар) болмайды.

беріктілігі жоғары шойыннан жасалады. Иінді білікжұлдызшасының бүйір жағында, аралық біліктің жетекші жұлдызшасында жәнетарату біліктерінің жұлдызшаларында орнату белгілері бар. Шынжырдың тартылысын реттеу үшін төменгі және жоғарғы шынжырларға тірегіш тоспасы бар жеке-жеке гидрокергіш  орнатады. ВАЗ-1111, -11113, -2110, -2111, -2112 автомобильдерінің қозғалтқыштарындаклапандардың және тарату білігініңжоғары орналасуында тарату білігінің жетегітегершіктениінді білікке

тісті белбеу арқылы беріледі, ол сұйықтықты салқындататын сорғы жетегінің тісті тегершігі арқылы өтеді және сорғыны іске қосады, одан кейін тартылған аунақша арқылы тістітегершікті, тарату білігін іске қосады. Жетекті дұрыс орнату үшін иінді біліктің тегершігінде және май сорғынның қақпағында орнату белгілері бар,сондай-ақтарату білігінің артқы қорғаныс қақпағында орнату дөңесімен сәйкестендіру қажет белгілер тістітегершікте де бар.

Итергіштердің пошымы стақан тәріздес және ол клапанға киіледі. Итергіштің түбінде реттеуші шайбаларды орналастыруға арналған сақиналы қуыс бар, олар қалыңдығын таңдау арқылы итергіш пен тарату білігі жұдырықшасының арасындағы жылу саңылауы реттеледі. Цилиндрде кіргізетін және шығаратын екі клапан бар, олардың үстінде тығынжыл буы бар және шарикті қайтарымды клапаны барцилиндр стакан пішінінде орындалған болат

гидроитергіштер орналасқан.Стақанның сыртқы бетінде айналмалы ойық және цилиндрлер блогы бастиегі магистралінен итергіштің ішіне май жіберетін тесік бар.Итергіштің сыртқы беті мен бүйір жағы нитрокөміртектендіріледі. Итергіштерцилиндрлер блогы бастиегінің тесіктеріне орнатылады. Гидравликалықитергіштер мен клапандардың арасындағы саңылауды реттеу қажеттілігін жоққа шығарады. Жіберген кезде кедергіні азайту үшін ВАЗ-2110, -2111, -2112, - 1111, -11113 және ИЖ-2126 автомобильдері қозғалтқыштарының енгізу клапандары цилиндр өсіне еңкейтілген. Клапандар түйісуінің сенімділігін және бітеулігін арттыру үшін — клапан бастиегінде ажарлайтын, сосын орнын арнайы пастамен ысқылайтын ершік болады. Жүздің жанасу белдеуінің ені 0,5 мм кем болмауы керек. Жүзге арнайы тозуға төзімді қорытпаның балқымасын қаптау да осы түйісу сенімділігін арттырады. ИЖ-2126 автомобилі қозғалтқышы төлкелерінің металқыш бағыттаушылары жеңіл өңделеді, майды ұстап тұру үшін жеткілікті қуыстары бар, ол клапан өзектерінің және төлкелердің тозғыштығын төмендетеді. Клапан өзегі мен төлкенің арасында клапанның сырғанауын қамтамасыз ететін саңылау бар. «Енгізу» тактісінде қысым әртүрлі болады –цилиндрдасейілту, алцилиндрлер блогы бастиегі қақпағының астында атмосфералық қысымды ыдырату, сондықтан май цилиндрдің ішіне түседі. Цилиндрдің ішіне кіретін майдың мөлшерін азайту үшін клапанның бағыттаушы төлкесінде майбензинге төзімді рәзеңкеден жасалған май қайыратын қалпақорнатылған. Оның саңылауы 0,05...0,08 мм артық болмауы керек.

Газтарату механизм бөлшектеу тәртібі: ■ қозғалтқышты бөлшектеуге арналған стендтің үстіне қою, бекіту бұрандаларын ағыту және цилиндрлер блогы бастиектерін төсемімен газтарату механизмімен бірге алып тастау;

Жетек белбеуін тартуды қоршаған орта температурасы 15...30°С болған кезде суық қозғалтқышта тексеру қажет.

Тарату білігі жетегі белбеуінің тартылуын тексеру тәртібі:

Е с к е р т у : 1 . Егерцилиндрлер блогы бастиегінің созылған бекіту бұрандаларының ұзындығы135,5 мм артық болса, бұрандаларды жаңасына ауыстыру қажет. 2. Бекіту сомындарын қайтадан қысуға болмайды.

3-тақ ыры п

САЛҚЫНДАТУ ЖҮЙЕСІжәнеМАЙЛАУ

Жұмыстың   мақсаты:   қозғалтқыштың   түрлі   жұмыс   режимдері кезінде        салқындату        жүйесінде        салқындату        сұйықтығының айналысын және жүйе аспаптарының тағайындалуын, құрылымын және жұмысын зерттеу; оларды бөлшектеуді және жинауды үйрену. Жабдықтар:        цилиндрлер                блогы;                салқындату                жүйесінің аспаптары;        қысқыштар;        бөлшектеу-құрастыру                жұмыстарына арналған түрлі алынғыштар; қаққы; ашалы, тұқыржәнеілмекілттер

жиынтығы.

Жұмыстың мазмұны: салқындату жүйесі мен оның негізгі аспаптарының тағайындалуын және жұмыс принциптерін зерттеу,салқындату жүйесінің аспаптарын бөлшектеуді және құрастыруды үйрену. Құрылғының сипаттамасы. Салқындату жүйесіне келесідей аспаптар мен бөлшектер кіреді: радиатор, пердеше, желдеткіш, сұйықтық сорғысы, термостаттар, қозғалтқышты суыту жейделері, келте құбырлар, құбыршектер, шүмектер, салқындататын сұйықтық температурасының датчиктері,  салқындататын  сұйықтықтың апатты қызуының датчиктері, желдеткіш қаптасы, ұлғайма күбішекжәне суыту аспаптары жетегінің белбеулері.Көп жағдайда желдеткіш электр қозғалтқышы арқылы қозғалысқа түседі. Дизельдердежелдеткіш гидрожалғастырғыш арқылы қозғалысқа түседі. Қозғалтқышты жылдам жылыту үшін іске қосқаннан кейін салқындататын сұйықтық радиатор арқылы айналмауы керек.Термостат салқындататын сұйықтықтың радиаторға жіберілуін тоқтатады, сосын ол кіші шеңберде айналады.

Салқындататын сұйықтық цилиндрлер блогы бастиегінің жейдесіне өтеді жәнеарна бойымен термостатқа барады. Қайта өткізу клапанынан өткен ысытылғын салқындату сұйықтығы қозғалтқыш температурасын78...82°С-қа дейін көтеріп, сұйықтық сорғысына қайтады. Қозғалтқышты жылыту кезінде ауа ағысы жапқышын ашуға және шанақты жылыту электр қозғалтқышын қосуға кеңес берілмейді, өйткені шанақ радиатормен қосылған және термостат оны қозғалтқыштан өшірмейді. Салқындататын сұйықтықтыңтемпературасы 78.82 °С-қа жеткенде термостаттың негізгі клапаны ашылады. 94 °С тем- пературасы кезінде ол ендігі толықтай ашылып, салқындататын сұйықтықүлкен шеңберде айнала бастайды. Ол сұйықтық сорғысынан цилиндрлер блогының салқындату жейдесіне жіберіледі және арна арқылы термостатқа  барады.  Негізгі клапаннан өткеннен кейін салқындататын сұйықтық радиатордың жоғарғы кеспегіне жіберіледі. Ол төменгі кеспеккетүтіктің тар арналары арқылы өтіп салқындайды және төменгі кеспектен келте құбырларжәнеқұбыршектер арқылы сұйықтық сорғысына өтеді. Сонымен бірге, егер шанақ шүмегі ашық болса, салқындату жейдесіндегі        ысығансалқындататын        сұйықтықшанақ жылытқышына келіп түседі. Жылытқыштанқұбыршек арқылы ол сұйықтық сорғышының сұйылту қуысына қайтады. Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда, мәселен ЗИЛ-645, радиатордың        төменгі        кеспегіндегі        салқындататын сұйықтықцилиндрлердің оң және сол қатардағы салқындату жейдесінесорғымен айдалады. Цилиндрлер суығаннан кейінсалқындататын сұйықтықцилиндрлер блогының терезесі, төсемдер және цилиндрлер блогы бастиегіарқылы, ең алдымен неғұрылым ысыған бөліктерді суытып, бастиектіңсалқындату жейдесінекеліп түседі, сосын құбырлар және екі термостаттың ашық негізгі клапандары арқылы радиатордың жоғарғы кеспегіне келіп түседі. Радиаторда ол салқындатылады және қайтадансұйықтық сорғысына барады. Суық қозғалтқышты іске қосқаннан кейінсалқындататын сұйықтық радиаторға келіп түспейді, өйткенітермостаттардың негізгі клапандарыжабық. Салқындататын сұйықтықрадиаторды айналып өтіп,қайта өткізуарнасы арқылы жүреді,  соның нәтижесінде қозғалтқыш жылдам қызады. Қозғалтқыштың жылдам қызуына жалғағышжелдеткішті автоматты түрде өшіруі де әсер етеді. Ол тек қозғалтқыш пенрадиатордың өзегі арқылы өтетін ауа

автомобильдеріндерадиаторды жоғарғы және төменгі кеспектері бар, олардың арасында жалпақ түтіктерден әзірленген, екі кеспекке де дәнекерленген өзек тұрады. Салқындату аумағын ұлғайту үшін түтіктер қатарының арасына гофрирленген жез таспа қойылған. Жоғарғы кеспектекелте құбыр бар, оларалықкелте құбырмен иілгішқұбыршек арқылы салқындату жейдесініңбағыттаушы келте құбырмен жалғанған. Салқындату жүйесін толтыру үшін саңылаусыз тығынды ауыз бар.Бұл салқындату жейдесінің ішінде көтеріңкі қысымды тудыру үшін қажет. Алайда, қысымды бірден көтеруге болмайды, өйткені ол түтіктерді жарып жіберуі мүмкін. Сондықтан, тығында серіппелі бу(шығаратын) клапаны бар, ол ұяға нығыз отырғызылуды қамтамасыз етеді.Автомобильдердің салқындату жүйесіндегі ең жоғарғы қысым: ЗИЛ-433100 — 0,065 МПа; ЗИЛ- 5301 — 0,065 МПа; ГАЗ-31029 «Волга» — 0,045...0,60 МПа. Егер салқындату жүйесінде қысым рұқсат етілген шектен асып кететін болса, клапан ашылады және будың бір бөлігі бу шығаратын түтік арқылы қоршаған ортаға шығып кетеді. Қозғалтқышты салқындатқан кезде радиаторда салқындататын сұйықтықтыңкөлемі азаяды, сұйытылады, ол түтіктің сығымдалуына әкелуі мүмкін. Оны болдырмас үшін радиатордың тығынында серіппелі ауа клапаны бар, ол радиатордың жоғарғы кеспегіндеауа 0,001 МПа дейін сейілген кезде ашылады. Радиатордың төменгі кеспегінде келте құбыр бар, ол иілгішқұбыршек арқылысұйықтық сорғысының келте құбырымен жәнесалқындататын сұйықтықты төгуге арналған шүмекпен жалғанған. Ауа ағысын реттеу үшін радиатордың өзегі арқылы пердеше өтеді, ол жүргізушінің кабинасындағы тартым мен тұтқыш арқылы басқарылады. Тұтқышты соңына дейін алға жылжытқанда пердешенің жармалары толықтай ашылады жәнерадиатордың өзегіарқылы ауаның неғұрылым көп мөлшері өтеді. Тұтқышты артқа соңына дейін жылжытқанда жармалар жабылады және радиатор өзегін үрлеу тоқтатылады. ВАЗ маркіліавтомобильдерінің қозғалтқыштарыалюминий қорытпасынан және пластмасткеспектерден жасалған түтік- пластинкалық өзегі бар радиатормен жабдықталған. Радиатор сол жақ кеспекте аралық қабырғасы бар екі орамды. Сол жақ кеспекте жоғарғы жақта ыстық суды қозғалтқышты суыту жейделерінен радиаторға бұруға арналған иілгіш құбыршекпен жалғасқан келте құбыр  бар  және  иілгіш  құбыршек  арқылы  кеңейткіш  кеспегімен

Сол жақкеспектің төменгі бөлігінде иілгіш құбыршекке жалғауға арналғанкелте        құбырбар,        олтермостаттың        корпусы менқұбыршекарқылы сұйықтық сорғысының келте құбырымен жалғанады. Радиатордың оң жақ кеспегінде электр желдеткішін қосу датчигі орнатылған, кеспектің төменгі жағындасалқындататын сұйықтықты төгуге арналған тығынмен бекітілгенкелте құбыр бар. Радиатордың өзегі қамтамамен жабылған, ол ауа ағысын күшейтуге қызмет етеді. Желдеткішэлектр қозғалтқышының өсінде орнатылған.

Ұлғайма күбішек жылыту кезінде кеңею салдарынан салқындату жүйесіндесалқындататын сұйықтықтыңкөлемі өзгеруінің орнын толтыруға, жүйенің салқындататын сұйықтықпен толу дәрежесін бақылауға, сондай-ақ одан ауа мен буды шығаруға арналған. Әдетте,салқындату жүйесінсалқындататын сұйықтықпен ұлғайма күбішек арқылы толтырады. Кеңейткіш кеспектерін мөлдір пластмассадан дайындайды. Кеспектің бүйір бетіндесалқындататын сұйықтықтыңкеспектегі төменгі рұқсат етілген деңгейін көрсететін«MІN» белгісі болады. Толықтай толтырылған салқындату жүйесінде кеңейткіш кеспегіндегі сұйықтықтың деңгейі «MІN» белгісінен 25...30 мм жоғары болуы керек. Кеңейткіш кеспегінің құяр аузы бұрандасы бар тығынмен жабылады, ол салқындату жүйесінің шамадан тыс қысымын қамтамасыз етеді. Салқындату жүйесіндекеңейткіш кеспегінің ауа өткізбейтін тығында екі клапан бар:бу және ауа.

Сұйықтық        сорғысы қозғалтқыштың        салқындату жүйесіндесалқындататын сұйықтықты күштеп айналдыруға арналған. Қазіргі заманғы қозғалтқыштарда ортадан тепкіш типінің бір- бірімен пішіні, көлемі және жетек құрылымы өзгеше сұйықтық сорғыларын қолданады.

Желдеткіш радиатордың өзегі арқылы ауа ағысы айналымын күшейтуге бағытталған. Желдеткіш күпшектен, қанатты аспаптанжәнеқалақшадан тұрады.

Термостат термокүшті датчиктен тұрады — буфері қатты толықтырғыштан, термокүштідатчиктің төлкесіне кіретін, сояуыштан, реттеу бұрамасынан, корпустан, негізгі радиатор клапанының тіректерінен, серіппеден, қайтармалы компенсаторлы серіппеден. Термостаттың барлық бөлшектері жезден жасалады. Термостат радиатор арқылы айналып тұрған сұйықтықты өшіріп-қосу арқылы қозғалтқыштағы        салқындататын        сұйықтықтыңқажетті температурасын автоматты түрде ұстап тұрады. Суық күндері,

әсіресе жүктемесі аз режимде барлық дерлік жылу қозғалтқыштың суық ауаны үрлеуі арқылы шығып кетеді, радиатор арқылы салқындататын сұйықтықайналмайды.

Күпшектенжәнеқанатты аспаптанбаспақтағанда сорғының корпусын, бекіткішінжәнемойынтірегінжеңілдету керек, яғни баспақтау күші білікшенің бүйіржағына бағытталуы тиіс. Құрастырудың алдында сорғының бөлшектерін тазалау және жуу, қанатты аспаптан, корпус пенқақпақтан қалдықтарды алып тастау керек. Мойынтіректің сыртқы құрсауыныңбілікшеге қатысты өстік қозғалысын тексеру қажет, ол 50 Н жүктемесі кезінде 0,13 мм-ден аспауы тиіс. Сорғы мойынтірегі өндіруші зауытта майлау материалымен толтырылады және сорғыны жөндеу кезінде майлау қажет етілмейді. Қозғалтқышта сорғыны орнатқаннан кейін арнайы құрылғы арқылы тартылатын белбеудің тартылуын тексеру қажет. Белбеудің орта бөлігіне 40 Н күш түсірілгенде белбеудің илігуі 10... 15 мм болуы тиіс. Термостаттың жұмысын тексеру үшін оны техникалық глицерин немесе суы бар кеспекке арнайы құрылғыға орнатады. Негізгі клапанға индикаторашасы жалғасқан кронштейннің тұтқасын әкелу қажет.Құрылғы кеспегінде бастапқы температура 78.80°С болуы тиіс. Кеспектегі сұйықтықтың температурсы 1 °С/мин. жылдамдықпен бірте-бірте көтеріліп отырады, ұдайы ауыспалы. Клапанның ашылу басы температурасы болып негізгі клапанның жүрісі 0,1 мм құраған кез саналады. Егер негізгі клапанның ашылу басының температурасы (87± 2) °С сәйкес келмесе немесе егер клапанның жүрісі температура 102 °С-ға көтерілгенге дейін 8 мм- ден кемді құраса, онда термостатты ауыстыру қажет. Радиаторменұлғайма күбішек алынады және суық қозғалтқышта орнатылады. Ол үшін шүмектерді ашып, алдымен кеңейткішкеспекпен радиатордың тығындарын бұрап алып, салқындататын сұйықтықты төгу қажет, басқадай жағдайдасұйықтық ақпайды. Сосын датчиктерден және электр қозғалтқышыныңжелдеткішінен электр өткізгіштерін ажырату қажет. Бекітілген бөлшектерді ағытып, радиатордан және

кеңейткіш   кеспектен   құбыршекті        алып   тастау   керек.   Бекіту белбеуін алу және ұлғайма күбішекті шығару қажет. Сұйықтық   сорғысын  және  желдеткішті   электромагнитті жалғастырғышсыз бөлшектеу және құрастыру тәртібі: Сұйықтық        сорғысын        және        электромагниттіжалғағышпен бірге желдеткішті бөлшектеу және құрастыру тәртібі:

алынғыш арқылы сұйықтық сорғысыныңкүпшегін алу жәнекілтекті шығару; сұйықтық сорғысыныңқанатты аспабының бекіту бұрандаларын ағыту және алынғыш арқылы тығыздағыш қалақшамен біргеқалақты аспапты алу; тоқтатқыш сақинаны алу және өздігінен қозғалатын тығыздағышқалпақшаны шығару; сыртқытоқтатқыш сақинаны алу жәнесұйықтық сорғысыныңмойынтіректермен бірге тығыздау білікшесін шығару;

мойынтірек білікшесі мен кергішті шығыршықты тығыздау; сұйықтық сорғысыныңмойынтірек білікшесі мен керметөлкенітоқтатқыш сақинаға түбіне дейін тығындау; білікшенімойынтіректермен бірге корпусқа қою және сыртқы тоқтатқыш сақинаны орнату;

сұйықтық сорғысыныңтығыздағыш қалпақшасымен біргеқалақты аспапты жинау; қалақты        аспапты        сұйықтық        сорғысыныңбілікшесін білікшенің  қасқалша  кесігінің  түбіне  дейін  тығыздау жәнеқанатты аспаптың бекіту бұрандасын тарту; сұйықтық                сорғысыныңтегершіктермен        және                элек- тромагниттіжалғағышпенбірге                күпшегін                жинау жәнебекіту бұрандаларын бұраужәне оларды сіргелеу; білікшеге                сегменттікілтек        орнату        және        күпшекті жиынтықта түбіне дейін тығыздау; мойынтірек желдеткішінің күпшегін орнату және сыртқы тоқтатқыш сақинаны қою, желдеткіштің күпшегін білікшеге тығыздау, орау жәнеоны сіргелеу; желдеткішті        қою,        бұрандаларды        бұрау, зәкірменжалғағышпен арасындағы саңылауды реттеу (0,5 мм), желдеткішсомындарын бекіту; сұйықтық сорғысының желдеткіші мен білікшесінің жеңіл айналатындығын тексеру.

6-зертханалық жұмыс

Жұмыстың мақсаты: үйкелісетін бетке майдың жіберілу схемасын; майлау жүйесі аспаптарын бөлшектеуді, құрастыруды, құрылымы мен жұмысын зерттеу. Жабдықтар: цилиндрлер блогы; түрлі қозғалтқыштардың майлау жүйесінің аспаптары; қысқыштар; ашалы, тұқыржәнеілмекілттер жиынтығы. Жұмыстың мазмұны: майлау жүйесінің жалпы құрылысын, айналып тұратын бетке май беру тәсілдерін, жүйе аспаптары мен бөлшектерінің атауын, олардың құрылысын, жұмыс принциптерін зерттеу; картер газдарын кетірудің түрлі тәсілдерін —картер желдеткішін зерттеу. Құрылғының сипаттамасы. Майлау жүйесіқозғалтқыштың үйкеленетін бөлшектерінің беткі қабатының тозуын азайтуға қызмет етеді, бөлшекті тоздыратын және ішінара салқындататын өнімдерді кетіру. Үйкелесетін беттердің арасында айналатын май оларды тат басудан сақтайды. Поршеньде және цилиндрлер айнасындағы жұқа май қабаты цилиндрдің компрессиясын арттырып, поршеньнің тығыздалуын қамтамасыз етеді. Автомобиль қозғалтқыштарының майлау жүйесінде майлау қысым, шашырату және өздігінен ағу арқылы жүргізіледі.

Қысым арқылы қос иінді шатунды жәнегазтарату механизмдерінің неғұрылым жүктелген бөлшектері майланады: иінді біліктің негізгіжәне шатунмойны, тарату білігінің  тірек мойны, тарату білігі төмен орналасқанда күйенте, тарату тісті дөңгелектері. Цилиндрлер, поршендар, поршень сақинасы, поршеньді сұққылар,        тарату        білігініңжұдырықшасы        жәнетісті дөңгелектері

Өздігінен ағу арқылы қарнақтың төменгіұштықтары, итергіштердің бағыттаушы төлкелері жәнеішінара тарату білігінің жұдырықшасы.

Майлау жүйесіқозғалтқыш картері табандығының ішінде орнатылған май қабылдағышы бар май сорғысынан 9 (3.2 сур), ауыстырылатын картонсүзгі элементі бар толық тасқынды май сүзгісінен, тиек шүмегі бар 8 май радиаторынан 11 және сақтандырғыш клапанынан 7 тұрады. Картердің табандығындамайлау жүйесін бақылау үшін май қысымы датчигі орнатылған (оның көрсеткіші аспаптар қалқаншасында орналасқан) және май магистралінде орнатылған датчик

бар. Жүргізушініңкабинасында аспаптар қалқаншасында май қысымының апатты белгі берушісі, ал май сүзгісінің төменгі жағында апатты май қысымы датчигі

Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде май сорғысы қозғалтқыш картері табандығынан май қабылдағыш арқылы майды тартып алады және оны толық ағысты май сүзгісіне 5 бағыттайды. Май сүзгі элементінен өткеннен кейін негізгі май магистраліне барады, одан аралық қабырғалардың және картердің  қабырғасының арналары арқылы иінді біліктің негізгі мойнына және тарату білігінің тірек мойнына барады.Негізгімойыннан май оның арналары арқылы шатун мойнына ағады. Май шатун мойнының ортадан тепкіш сазтұтқысы арқылы өтіп, шатун мойынтіректерге барады. Май арнадан негізгі мойынға баруы үшін жоғарғы ішпекте арнайы тесік бар, ал май шатун мойынтіректеріне үздіксіз барып тұруы үшін, негізгіішпекте айналмалы ойық бар. Ша- тунмойынтіректерге негізгімойын, білік жағы және шатун мойны арқылы өтетін арнайы арна тартылған. Шатунішпектерде білік айналған кезде шатун мойнының май арнасына дәл келетін тесік бар. Шатунның төменгі бастиегінде, сондай-ақ қозғалтқыштың оң жағына бағытталған тесік бар. Осы тесіктер дәл келгенде олардан жоғары бағытталған май ағысы шапшиды. Сөйтіпцилиндрлер мен поршеньдар шашырату арқылы майланады. Әрі қарай, поршеньдардың дөңесшелері мен шатунның жоғарғы бастиегі арасындағы саңылау арқылы майпоршеньді сұққыларға барады. Шатунның жоғарғы бастиегіндегі төлкені және сұққыны майлау үшін май шатунның жоғарғы бастиегіндегі төлкеге баратын тесік бар. Поршень НМТ-ге қарай жылжығанда сақинаныңмай сылғышыцилиндр айнасынан майдың артығын сылып тастайды, ол поршень бастиегіншығыршықты ойығы арқылы поршеньнің сұққыларын майлай отырып,поршеньнің ішіне шашырайды. Май төмен аққанда

айналып тұрғаниінді білікке барады және сол арқылы жан-жаққа шашыратып, картерде май тұман тудырады. Шатун мойнының саңылауларынан сығылып алынған май да шашырайды. Тарату білігініңтірек мойнына май арналар арқылы барады. Артқы тірек мойнынан майды күйентенің қуыс өсіне апаратын арна баржәнеәрі қарай радиальды тесік арқылы төлкесіне апарады.Күйентенің қысқа иініндеклапан механизмінде жылу саңылауын реттейтін реттегіш бұранданың тесігі шығатын бойлық арна бар. Бұранданың орта тұсында сыртында сақиналы бунақ бар, оған күйенте иінінің арнасы барады. Бастиек жақтағы реттеуші бұранданыңбойлық арнасы бар. Радиальды тесік осы арнаны бұранданың сақиналыбунағымен біріктіреді. Осы арналар арқылы май қысыммен қарнақтың жоғарғы ұштығына беріледі және оны майлайды. Майдың артығы қарнақ бойымен төмен ағады және итергіштің ішіне енеді, ал итергіштің бүйіріндегі екі тесік арқылы май өздігімен ағып кетеді және итергіштің бағыттаушы төлкелерін майлайды. Төмен жүрген кезде итергіштердің төменгі бөлігінде бұл тесіктер бағыттаушы төлкелерден шығады және осы тесіктерден шығатын май тарату білігінің жұдырықшасын майлайды. Тарату білігініңалдыңғы тірек мойнының сыртындажартылай сақиналы бунақтар, сондай-ақ алдыңғы тірек мойнының бүйір жағына шығатын арна бар. Осы арна және мойындағы жартылай сақиналы бунақтар арқылы май лүпілді ағыспентарату білігін өстік тайытқудан ұстап тұрған ромб тәріздес шайбаға беріледі.Тарату тісті дөңгелегін майлау үшіналдыңғы тірек мойнының мойынтірегінде май лүпілді ағыспен тісті дөңгелекке түтік арқылы берілетін арна бар. Майлау жүйесіндеүш клапан бар: редукциялық май сорғысында,қайта өткізумайсүзгісіндежәне май радиаторы жетегінің сақтандырғышында.

Редукциялық клапан қозғалтқыштың майлау жүйесінде неғұрылым жоғарғы қысымды шектеу үшін қызмет етеді. Майлау жүйесінің май сорғысына қажеттінен айтарлықтай көп май беріледі, ол қысымды арттырады. Әсіресе, бұл қозғалтқыш қалыпты жағдайға дейін қыздырылмаған жылдың салқын мерзімдерінде болады. Қысымның артуы төсемдердің сығымдалуына, құбырлардың жарылуына әкеліп соқтыруы мүмкін. Жоғарғы қысымды шектеу және аспаптар мен бөлшектерді сақтандыру үшін майлау жүйесіне редукциялық клапан орнатылады.Сонымен бірге, автомобильді пайдалану кезіндетүйіндескен жұптар тозады. Олардың арасындағы саңылаулар ұлғаяды(әсіресе ҚШМ негізгіжәне шатун мойынтіректерінде, тарату білігінің мойынтіректерінде),

май шығыны артады, қысым құлайды.Редукциялық клапан майдың қайта жіберілуін азайтады және қозғалтқыштың майлау жүйесінде қалыпты жоғарғы қысым шамасын ұстап тұрады.

Қайта өткізу клапанын орталық түтікті өзекке орнатады, ол сүзгі элемент ластанған жағдайда тазартылмаған майды қайта жіберуге арналған. Тазасүзгі элементіндесүзгі корпусында қысымның айырмашылығы сүзгі элементі мен ішкі орталық өзекте май сүзгі элементінен өткеннен кейін 10... 20 кПа-дан  аспайды. Сүзгі элементластанған жағдайда май ағысының кедергісі ұлғаяды және қысым төмендейді. Егер қысым 60.70 кПа-ға жетсе, онда тазартылмаған майдың бір бөлігін негізгі май магистраліне өткізу үшін қайта өткізу клапаны ашылады.

Сақтандырғыш клапан май радиаторы жүйесіне орнатылады. Май радиаторын іске қосу шүмегін ашқанда майды шарикті клапан серіппені сығымдау арқылы жүргізеді, май радиаторына жіберіледі және радиатордың өзегі арқылықозғалтқыш картері табандығына құйылады. Майлау жүйесіндемайдың қалыпты қысымы 0,2.0,4 МПа болуы керек. Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде ысып кетуі мүмкін, ол майдың сұйылуына және қысымның төмендеуіне соқтырады. Май радиаторы майлау жүйесіне қатар қосылған, оған негізгі май магистраліненмайдың 20 % келеді. Егер май тым сұйылып кетсе, оның көп бөлігі радиаторға берілетін болады. Үйкелесетін беттерге май жеткіліксіз беріледі, олнегізгіжәне шатунмойынтіректердің балқуына соқтыруы мүмкін. Мұны болдырмас үшін сақтандырғыш клапан бар. Егер май қысымы 70.90 кПа-ден кем болса, онда серіппе шарикті ершікке қысады және май радиаторына май беруді тоқтатады, дегенмен радиатордың қосу шүмегі ашық қала береді. Майлау жүйесініңжұмысын бақылау май қысымы көрсеткіші арқылы жүзеге асырылады, оның датчигі аспаптар қалқаншасындағы негізгі май магистралінде және апатты қысым белгі беруінде орналасқан. Қозғалтқыш картеріндегі майдың деңгейі май өлшегіш сызғыш арқылы бақыланады.

ЗИЛ-433100, -130, ГАЗ-53А автомобильдерінде, сондай- ақКамАЗ маркалы автомобильдерде екі секциялы май сорғылары орнатылған.

Екі секциялымай сорғысы жоғарғы секцияның корпусынан тұрады, онда ұдайы ілінісу жағдайында тұратын жетекші және жетектегі тісті дөңгелектер бар. Жетекшітісті дөңгелеккілтектер арқылы жетекші білікке бекітілген. Жеке өсте жетектегі тісті дөңгелек еркін орнатылған. Жоғарғы секция қақпақпен жабылған. Қақпақта тығынжылдан, серіппеден және тығыннан тұратын редукциялық клапан орналасқан. Тығынжылтөменгі және жоғарғы қысым қуысын қосатын арнаны жабады. Бұрандалар арқылы жоғарғы секция корпусына төменгі радиаторлық секцияның корпусы бекітіледі. Жетекші білік жоғарғы секцияның қақпағы арқылы өтеді, оның ұшында кілтектер арқылы өсте еркін айналатын жетектегі тісті дөңгелекпен ұдайы іліністе болатын төменгі радиаторлық секцияның жетекші тісті дөңгелегі орналасқан.Төменгі секцияның корпусында шариктен, тығыннан және серіппеден тұратынқайта өткізу клапаны орналасқан. Серіппе шарикті қысып айдағыш қуыс арнасы арқылы сорғыш қуысы жалғанатын тесікті жауып тастайды. Май қозғалтқыш картері табандығынан корпустан, қабылдау түтіктерінен, майды қаралап тазартатын торлы сүзгіден  тұратын май қабылдағышқа беріледі. Тор корпусқа серпе арқылы бекітіледі. Егер тор таза болса, май еркін өтеді және түтік арқылы май сорғысына беріледі. Егер тор лас болса, онда жинау түтігінің маңайында сұйылту болады және тор корпустан алшақтайды. Осыдан пайда болған саңылау арқылы сүзілмеген май сорғысына өтеді. Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғандамай сорғысының екі секциясының да жетекшітісті дөңгелектері – сағат тілі бойынша, ал жетектегі сағат тіліне қарсы айналады. Корпустың жоғарғы жағында (шартты) тісті дөңгелектер айналғандатістер ілінісуден шығып кеткенде олардың арасында сұйылту орын алады және оған табандықтан май беріледі. Тісті дөңгелектер айналып тұрғанда майды әрі қарай жібереді. Төменгі бөлікте (жоғарғы қысым қуысы) тістер ілінісіп, арнаға қысым арқылы берілетін майды итеріп шығады. Айдағыш секциядақысымды шектеуге арналған редукциялық клапан бар. Егер жоғарғы қысым қуысындағы қысым серіппе реттелгендегіден жоғары болса, тығынжыл серіппені сығымдай отырып, ершіктен алыстайды дажоғарғы қысым қуысындағы майдың бір бөлігі сорғыш қуысына беріледі.

Май сорғысыныңрадиаторлық секциясы да солай жұмыс істейді, бірақ қайта өткізу клапаны майды май радиаторының шүмегі жабық болғанда жібереді.Ол тісті дөңгелек айналымының  кедергісін азайту және қозғалтқыш қуатының шығынын қысқарту үшін қажет.

Биязы тазарту май сүзгісі мөлшері 1 мкм дейінгі бөлшектерден майды тазартуға арналған. Материалға қарайсүзгі элементіқағаз, картон және массаны сіңіретін сүзгі болып бөлінеді. Қағазсүзгі тазартудың жоғарғы дәрежесін қамтамасыз етеді, бірақ тез кірлейді және сүзгі элементін жиі ауыстыруға мәжбүр етеді. Қазіргі күні сырнай болып жиналған арнайы қағаз таспадан жасалған сүзгі элементі бар

толық тасқындықағазсүзгіақтап тазартуы кең таралған. Қағаз бумасының арасынан өткен май  1 мкм дейінгі механикалық бөлшектерден арылады. «ГАЗель» және ГАЗ- 31029 «Волга» автомобильдерініңЗМЗ- 4025, -4026 қозғалтқыштарында қағаз немесе мақтақағаз сүзгі элементі бар толық тасқынды сүзгілер орнатылған. Сүзгі арқылы мас сорғышы тартқан барлық май өтеді.

Сүзгінің негізге бөлшектері (3.3 сур): корпус 3, сүзгі элементі 9, қайта өткізу клапаны 5. Алюминий қорытпасынан жасалған        корпус        паронит        төсемі        арқылы төрттүйрегішпенқозғалтқыш цилиндрлері блогына бекітіледі. Корпустың төменгі жағында түтікті кесіктің орталық өзегі

бұралған. Өзекте төрт қатар тесік бар.Тесіктердің үстіңгі қатарлары сүзгі элементінің үстінде

орталық өзек арнасында орналасқан және текстолитті пластинка, ершік, серіппе мен серіппе тіреуінен тұрады. Корпустың төменгі жағында тығынмен жабылатын 1 май төгуге арналған тесік бар және майдың апатты қысымы датчигі

бұралған тесік бар. Корпустың жоғарғы жағындамай қысымының датчигі

бұралған тесік бар («Волга» автомобилініңЗМЗ-402 және -4021 қозғалтқыштарында бұл тесік тығынмен жабылған, ал май қысымы көрсеткішінің датчигі негізгі май магистраліне бұралған).

Корпустың жоғарғы жағындамай берілетін түтіктімай сорғысының сүзгісімен біріктіруге арналған дөңесше бар. Сүзгінің корпусынқалпақты сомынмен 7 орталық өзекке бекітілетін алюминий қақпақ жабады. Қақпақбунағына резеңке тығыздағыш төсем салынған. Қақпақтың сомы фибрадан жасалған төсеммен тығыздалған.

Ауыстырылатынсүзгі элементіорталық толықөзекке кигізілген 2. Сүзгі элементінің үсті төсеммен тығыздалған 6, ал төменнен — серіппелі төсеммен. Май сорғысынан сүзгі элементінің тесіктерінен өтіп  түтік арқылы сүзгі корпусына беріледі, одан кейін орталық өзекке түседі, тесік арқылы өзектің ішіне өтеді және арна арқылынегізгі май магистраліне айдалады. Сүзгі элементі таза болған жағдайда сүзгі  элементінің алдындағы кедергінің әсерінен қысым төмендейді және ол өзектің ішінде 10...20 кПа құрайды. Сонымен бірге, майдың бәрісүзгі элементі арқылы өтеді. Сүзгі элементі ластану деңгейіне қарай кедергі ұлғая береді және қысым 70.90 кПа-ға жеткенде («Волга» автомобилініңЗМЗ-402 және -4021 қозғалтқыштарында 60.70 кПа), қайта өткізу клапаны ашылады және майорталық өзектің ішіне сүзгі элементін айналып өтіп барады, ал ол жақтанқозғалтқыш картерініңнегізгі май магистралінеберіледі. Қозғалтқыштарда ауыстырылатын картон сүзгі элементтері бар май сүзгілердің орнына

ЗИЛ-5301 және -508.10 қозғалтқыштарында майды ортадан тепкіш тазарту сүзгісі ғана орнатылады. ЗИЛ-433100, ЯМЗ-740 автомобильдерінің ЗИЛ-645 қозғалтқышында және КамАЗ маркілі автомобильдің қозғалтқышында ортадан тепкіш тазарту сүзгілері майлау жүйесіне қатар енгізілген, олар арқылы май сорғысы негізгі май магистраліне айдайтын көлемнің шамамен 15.20% өтеді. Бұл қозғалтқыштарда ортадан тепкіш тазарту сүзгісі май радиаторына салқындату үшін берілетін майды тазартады және одан өткеннен кейін қозғалтқыш картері табандығына ағады. Ортадан тепкіш тазарту сүзгісінің ауыстырылатын картон сүзгі элементтері бар сүзгіден ауыстыратын элементтердің жоқтығы, кішігірім кедергілер кезінде жоғары сүзгіштік қасиеті, көлемінің шағындығы артықшылығы болып табылады. Ортадан тепкіш май тазалағыштың кемшілігі май температурасы төмендегенде сүзгілеудің бірден төмендеп кетуі мен жабысқақтықтың артуы және қалдықты сүзгілеудің салдарынан май сапасының нашарлау болып табылады. Ортадан тепкіш май тазалағыш цилиндрлер блогының оң алдыңғы жағына бұрандалармен бекітілетін корпустан

(3.4 сур.) және май тазалағыштың 6 өсіне тірек шарик мойынтірекке 7 орнатылған ротордан 5 тұрады. Ротордың қақпағы өске төсем

және шайба

арқылы нығыздалған. Ротор қалпақпен 1.

жабылады. Сонымен бірге, кесетін

және ағызатын

клапандар бар.

Май қозғалтқыш картерінен май сорғысының радиаторлық секциясының ортадан тепкіш май тазалағышына беріледі. Май тазалағыш роторы өстен таймас үшін білікке және роторға бекітілген радиальдық шарикті мойынтіректе айналады. Ротор біліктің өзегіндегі саңылаулардан шығатын май ағысының әсерінен айналады. Ортадан тепкіш күштердің әсерінен майдағы механикалық бөлшектер ротордың ішкі цилиндр бетіне шығарылады және сонда тығыз қалдық болып тұнып қалады.

Май радиаторлары қозғалтқыштың салқындату жүйесі радиаторының алдына май радиаторының өзегін ауамен үрлеу үшін орнатылады, оның түрлі орындаулары болуы мүмкін: қабырғаларыдәнекерленген түтікті немесе түтікті-пластинкалы.

ГАЗ-31029 «Волга» автомобилі майлау жүйесінің түтікті- пластинкалы радиаторы араларында жалпақ түтіктен жасалған өзегі бар екі кеспектен тұрады. Салқындату ауданын ұлғайту үшін түтіктер көлденең пластиналарда орналасқан. Өзек пен кеспектер радиатордың қаттылығын арттыратын рамкаға орналастырылған. Май негізгі май магистралінен жалғанған құбыршек арқылы беріледі. Радиаторда шүмек бар. Радиаторды қосу үшін шүмектің тұтқасын құбыршекке қатар орналастыру қажет. Салқындатылған май құбыршек арқылы қозғалтқыш картері табандығына ағады. Радиатор сақтандырғыш (шектейтін) клапанымен жабдықталған. Радиатор қосылып тұрғанда және май жүйесінде қалыпты қысым кезінде шарикты жылжытады, серіппені сығады және ашық клапан арқылы радиаторға өтеді. Егер жүйеде қысым 70... 90 кПа-дан төмен болса, онда серіппе шарикті ершікке қысады және майдың радиаторға баратын жолын жабады. ЗИЛ-508.10 қозғалтқыштарында картер газдарын енгізу түтігіне соратын картердің жабық түрдегі желдеткіші қолданылады. Картер қуысы картер желдеткішінің майтұтқы 8 (3.5 сур), клапан және түтігі

арқылы қозғалтқыштың ену түтігімен жалғанады.

Жұмыс істеп тұрған қозғалтқыштың енгізу түтігінде картер желдеткішінің түтігі 9, клапаны

және майтұтқысы 8 арқылы картерге беретін сұйылту жүреді және картер газдары берледі. Ену түтігінен картер газдары ену клапаны

арқылы жанармайқоспасымен бірге цилиндрге беріледі, онда жанып бітеді, жану өнімдері шығару трактаты арқылы қоршаған ортаға шығарылады. Сорылатын картер газдарының мөлшері келтеқосқышта 7 тұратын клапанмен 3 реттеледі, олардың ішінде шарик

және серіппе 5 болады. Серіппе шарикті төмен түсіреді, бірақ ол арнаны жаппайды және картер газдары картерден ену түтігіне  еркін шығады. Картер газдарын сору қарқындылығы ену түтігінің сұйылту дәрежесіне байланысты, ал ол иінді біліктің айналу жиілігіне және карбюратордағы дроссель жапқыштерінің ашылу дәрежесіне тәуелді. Қозғалтқыш бос жүрісте аз жиілікте айналып тұрғанда неғұрылым көп сұйылту болады. Сонымен бірге, сорылатын картер газының мөлшері неғұрылым көп болады. Картер газдары ену түтігіне карбюратордан төмен беріледі, яғни олар жанармай қоспасын әзірлеуге қатыспайды.

Қоршаған ортадан

Сөйтіп, ену түтігіне картер газы неғұрлым көп енсе, соғұрлым аз жанармай қоспасы беріледі, ол жанармай қоспасының бірігуіне әкеледі. Сондықтан, қозғалтқыш иінді біліктің аз жиілікте айналу режимінде жұмыс істей алмайды.

Картер газдарының сорылуын клапан

реттейді.Қозғалтқыш орташа және үлкен айналу жиілігінде жұмыс істеп тұрғанда ену түтігіндегі сұйылту салыстырмалы түрде көп болмайды. Клапан 3 ашық және пайдаланылған газдар картерден ену түтігіне еркін беріледі. Қозғалтқыш дроссель жапқыштерінің жабықтығына байланысты иінді біліктің аз жиіліктегі айналуына ауысқанда ену түтігінде өте үлкен сұйылту болады және картерден ену түтігіне газдың қарқынды ағысы бағытталады. Шарик серіппені қыса отырып көтеріледі және картер газдарын сору арнасын жабады. Серіппенің орамдары

шариктің ершікке жабысуына мүмкіндік бермегендіктен, ал орамдардың өздері ауа өткізбеуді қамтамасыз ете алмағандықтан, осы жіктер арқылы қозғалтқыш иінді біліктің аз жиіліктегі айналуында жұмыс істеп тұрғанда желорай туады, бірақ екпінді емес. Қозғалтқыш картерінде сұйылту кезінде желорай тууына байланысты картерде ауа сүзгісі 1 арқылы картер желдеткішіне қоршаған ортадан ауа беріле бастайды, оның тығыздығы картер газдарының тығыздығынан жоғары, сондықтан ол картер газдарын ығыстырып майға түседі, сосын бірте-бірте желдеткіш жүйесінде жоғалып кетеді. Майтұтқышта май тозаңдарының картер газдарынан бөлінуі жүреді, одан май картер табандығына ағады. Жеңіл автомобиль қозғалтқышы картерінің  желдеткіші  – жабық, мәжбүрлі, ену түтігі мен ауа сүзгісінде сұйылту жүру арқылы жүзеге асырылады(3.6 сур). Тарату білігінің цилиндрлер блогы бастиегінде орналасқанда картер газдарының сорылуы картерде және цилиндрлер блогы бастиегінің қақпағында тартым құбыршегін келте құбырлармен

жалғайтын төменгі тартым құбыршегі

арқылы жүреді. Қақпақ астындағы қуыс жоғарғы тартым құбыршегі 5 арқылы ауа сүзгісінің сұйылту қуысымен жалғанады және картер газдарын бағыттау құбыршегі карбюратордың дроссель қуысымен жалғанған, яғни карбюратордың дроссель жапқыші корпусымен 3 және ену түтігімен

Картер газдары қозғалтқыштың бос жүріс жұмыс режимінде және аз жүктемеде құбыршек

және карбюратордың қозғалтқыштың ену түтігіне калибрленген тесігі арқылы сорылады, сосын қозғалтқыш цилиндрлеріне беріледі. Үлкен жүктеме кездерінде дроссель жапқыштары толықтай ашық және картер желдеткіші тесігі маңайындағы сұйылту үлкен емес, сондықтан картер газдарын сору қозғалтқыштың ауасүзгісіне жоғарғы тартым құбыршегі 5 арқылы өтеді. Қозғалтқыштың басқа жұмыс режимдерінде картер газдарын сору ауа сүзгісі және карбюратор тесігін калибрлеу арқылы жүргізіледі.

5, 9

Май тозаңдарын тұту май айырғыш пен оның сүзгі элементтері 6 арқылы жүзеге асырылады. Картерге таза ауа қақпақпен 7 жабылған май құю мойыны арқылы беріледі.

Май сорғысын бөлшектеу және құрастыру тәртібі:

Е с к е р т у . Автомобильді пайдаланған кезде клапанды алу немесе төсем қосу арқылы реттеуге тыйым салынады. Майлау жүйесінде қысым аяқ астынан құлаған жағдайда клапандарды бөлшектеуге және оларды бензинмен жууға рұқсат етіледі.

Е с к е р т у . Қалпақпен бірге роторды алған кезде тірек мойынтірегінің жоғарғы сақинасы жабысып қалуы мүмкін, сондықтан сақинаның қозғалтқыш картеріне құлауынан сақтау үшін оны астынан қолмен ұстап тұрған жөн. ұстап тұрып, бекіткіштің жұмыр сомынын ағыту және байыппен, сомынға екпін сала отырып, қаптаманы қалдықтармен бірге алу; егер жұмыр сомынды қолмен бұрап алу мүмкін болмаса, онда жұмыр сомынның кертіктерінің біріне бұрағышты қырынан қойып, орнынан жылжыту керек; Е с к е р т у . Ротордың қаптамасын оны құлатып, соғып, сүзгі білікшесін майыстырып алмай, байыппен алу керек.

Май құбырларын тазарту тәртібі:

Е с к е р т у . Магистраль ластанған кезде тарату тісті дөңгелектердің қақпағында орналасқан редукциялық клапанның тығынын 22 мм кілтті қолдана отырып ағыту, серіппе мен тығынжылды шығар керек.

4-тақ ыры п

7-зертханалық жұмыс КАРБЮРАТОРЛАР Жұмыстың мақсаты: К-135М карбюраторының  құрылымын және оның қозғалтқыштың түрлі жұмыс режимдеріндегі жұмысын зерттеу; карбюраторды бөлшектеудің және құрастырудың алғашқы машықтарын үйрену. Жабдықтар: К-135М карбюраторы; бұрағыштар жиынтығы; тістеуіктер; жиклерлерді алуға және орнатуға арналған іскек; арналарды тексеруге арналған мыс (алюминий) сым; ашалы, тұқыр және ілме кілттер жиынтығы. Жұмыстың мазмұны: плакаттар, альбомдар және оқулықтар арқылы карбюратордың құрылысын, оның бөлшектерінің атауларын зерттеу (4.1 сур).

Құрылғының сипаттамасы.

екі камералы карбюратор . Араластырғыш камералар бір-біріне тәуелсіз жұмыс істей береді. Оң жақтағы араластырғыш камерада цилиндрлердің оң қатары үшін жанармай қоспасы дайындалады, ал сол жақта — сол қатар үшін. Әрбір араластырғыш камерада басты мөлшерлеуші жүйелер мен бос жүріс жүйесі бар. Экономайзер және жеделдеткіш сорғы отынды екі араластырғыш камераға да береді. Қосу құрылғысы екі араласырғыш камераны да іске қосуға арналған. Бос жүріс жүйесі екі ауа жиклерлерінен

(әрбір араластырғыш камерада бір-бірден) және екі отын жиклерлерінен тұрады, олардан эмульсиялық арналар келеді, олардың әрқайсында екі шығу тесіктері бар. Жабық дроссель жапқышта жоғарғы тесіктер жапқыштан жоғары орналасқан. Төменгі тесіктер жапқыштан төмен орналасқан және олардың өту кесігі бұрамалармен 30

реттеледі .

Қозғалтқыш бос жүрістің кіші айналымында жұмыс істеп тұрғанда дроссель жапқыштары

жабық. Сұйылту тек төменгі тесіктерде ғана болады, сондықтан қалтқы камерадағы отын негізгі жиклерлер 27 арқылы арна бойынша отын жиклеріне беріледі. Сосын бензин әуе жиклерлері

арқылы келетін ауамен араласады, түзілген эмульсия арна бойымен шығатын тесіктерге түседі. Араластырғыш камераларда жапқыштан жоғары орналасқан жоғарғы тесік маңайында қысым атмосфералық болады, сондықтан жоғарғы тесік арқылы эмульсиялық арналарға қосымша ауа беріледі, ол эмульсиямен араласады. Төменгі тесік арқылы эмульсия дроссель жапқыштарының астына жіберіледі, ол жапқыш пен корпус арасындағы саңылаулар арқылы кірген ауа ағысымен араласады, тозаңданады, буланады және қозғалтқыш цилиндріне түседі. Сөйтіп жанармай қоспасын байыту әзірленеді. Карбюратор орташа жүктемемен жұмыс істеп тұрған кезде дроссель жапқышының ашылуының ұлғаюы бос жүріс жүйесінің шығыс тесіктері дроссель жапқыштарының астына қалуына әкеліп соқтырады және осы маңда сұйылту жүреді. Егер бұрын бұл тесіктер арқылы эмульсияға ауа келетін болса, енді одан эмульсия шығады. Қозғалтқыш цилиндріне берілетін бензиннің мөлшері артады, ол иінді біліктің айналым жиілігінің және қуаттың артуы үшін қажетті. Бір мезетте сұйылту кіші диффузорларда да 4 құрала бастайды, жұмысқа басты мөлшерлеуші жүйе қосылады, ол екі басты отын жиклерлерінен (әрбір араластырғыш камерада бір- бірден), эмульсиялық түтігі бар 28, құдыққа орналастырылған екі ауа жиклерлерінен 25, екі үлкен диффузорлардан 32 және екі кіші диффузорлардан тұрады. Кіші диффузорларда тозаңдатқыштар бар, олар эмульсиялық түтік құдықтарын кіші диффузорлармен қатыстырады. Орта жүктеме режимінде кіші диффузорларда сұйылту нәтижесінде қалтқы камерадағы отын негізгі жиклерлер 27 арқылы өтеді және эмульсиялық түтіктер құдығына беріледі. Құдықтар бойымен отын тозаңдатқыштарға көтеріледі және эмульсиялық түтік қабырғаларындағы тесіктердің жанынан отынға өткенде негізгі мөлшерлеуші жүйесінің ауа жиклерлерінен 3 келген ауамен араласып, пневматикалық тежелу туғызады, олардың шамасы, тиісінше келетін отын көлемі иінді біліктің айналу жиілігіне, яғни кіші диффузорлардағы сұйылтуына байланысты. Түзілген эмульсия тозаңдатқыштар арқылы кіші диффузорларға шапшиды, ол ауа ағысымен іліп алынып,тозаңданады, буланады және қозғалтқыш цилиндріне беріледі. Сөйтіп біріктірілген жанармай қоспасы пайда болады.

болып табылады, ол арқылы арна мен калибрленген тозаңдатқыштар

екі араластырғыш камераның үлкен диффузорларымен

қатынасады. Экономайзер дроссель жапқыш жетегінің тұтқасы 33 арқылы іске қосылады, ол тартыммен экономайзер жетегінің тұтқасы және жылдамдатқыш сорғымен жалғасқан. Аунақша тұтқа экономайзер клапаны итергішінің тақтайшаларына әсер етеді. Карбюратор жұмысын үлкен жүктемеге ауыстырғанда дроссель жапқыштар біртіндеп ашылады. Сонымен бірге дроссель жапқыш жетегінің тұтқасы 33 тартымын және экономайзер клапаны итергішін төмен түсіреді. Сол сәтте, дроссель жапқыштар 80...85% ашылады, итергіш экономайзер клапанын ашады және негізгі мөлшерлеу жүйесінен араластырғыш камераға берілетін отынға қосымша экономайзер жүйесінен отын беріледі, ол ашылған клапан 36 арқылы арнаға өтеді және калибрленген тозаңдатқыштар 8 арқылы үлкен диффузорға 32 шашыратылады. Одан шыға берісте ол негізгі мөлшерлеуші жүйеден берілетін отынмен араласады, тозаңданады, буланады және қозғалтқыш цилиндріне беріледі. Сөйтіп байытылған жанармай қоспасы алынады.

Сұйытылған отынды беруге байланысты дроссель жапқышты бірден ашқанда карбюратор жанармай қоспасын қалпынша байыта алмайды, сондықтан қозғалтқыш тоқтайды(өшеді). Мұндай жағдайда цилиндрлерге отынды күштеп беру қажет. Отынды қозғалтқыш цилиндрлеріне күштеп дроссель жапқышты бірден ашқанда жылдамдатқыш сорғы жұмыс істейді.

Қалтқы камераның корпусында

цилиндр бар, оған отынды цилиндрдің ішіне кедергісіз жіберетін және оны кері жібермейтін кері шарик клапаны

орнатылған. Цилиндрда сондай-ақ сояуыш және серіппесі бар поршень орнатылған. Сояуыш жылдамдатқыш сорғысы жетегінің тақтайшасымен және экономайзермен еркін жалғасқан. Цилиндр арнамен айдағыш клапан

арқылы тозаңдатқыштар

арқылы екі араластырғыш камераның үлкен диффузорымен қатынасқан. Жылдамдатқыш сорғысының жетегі экономайзермен ортақ. Қозғалтқыш кіші айналымда жұмыс істеп тұрғанда жылдамдатқыш сорғысы поршенінің астындағы цилиндрда азын- аулақ бензин қалады. Дроссель жапқышты бірден ашқанда дроссель жапқыштың жетек тұтқасын 33 тартым тақтайшасының көмегімен түсіреді, ол төмен түскенде серіппені сығымдайды. Серіппе поршеньді қысып, оны түсіреді. Цилиндрдегі  бензиннің қысымымен арна ығыстырылады, жылдамдатқыш сорғының айдағыш клапаны 9 көтереді және тозаңдатқыштар 7 арқылы үлкен диффузорларға 32 шашыратылады, ол ауа ағысына ілігеді, тозаңданады және қозғалтқыштың цилиндрына беріледі. Серіппе арқылы тақтайшадан поршеньге күш беру құдықтағы отынның жұмсалуына қарай поршеньнің баяу түсуін қамтамасыз етеді, ол негізгі мөлшерлеуші жүйе мен экономайзер іске қосылғанға дейін отынды ұзартып шашуды қамтамасыз теді. Жылдамдатқыш сорғысының жұмысы кезінде жанармай қоспасы бірден байытылады.

6,

біліктен және жапқышты басқарудың иінтіректі жүйесінен тұрады. Салқын қозғалтқышты іске қосқанда ауа жапқышын жабады. Дроссель жапқыштар ауа жетегі тұтқасы мен дроссель жапқыштарды байланыстыратын арнайы тартымның көмегімен ептеп ашылады. Ауа жапқыштарын жабу нәтижесінде дроссель  жапқыштан төмен және кіші диффузорларда бір мезетте сұйылту басталады. Араластырғыш камераларға отын бос жүріс жүйесі мен негізгі мөлшерлеуші жүйенің барлық шығыс тесіктері арқылы жіберіледі.

Отын қалтқы камерадан негізгі жиклерлер 27 арқылы бір мезетте эмульсиялық түтіктер құдықтарына беріледі. Барлық қозғалтқыштардағы ауа жапқыштарда қолмен басқарылатын жетектер бар. Жүргізушінің кабинасында аспаптар панеліне бекітілген ауа жапқышты басқару тұтқасы негізгі бөлшек болып саналады. Тұтқаға кронштейнге бекітілген қорғаныс қаптамасындағы тартым жалғанған, ал тартым өз кезегінде ауа жапқышты басқару тұтқасына жалғанған. Қолмен басқарылатын жетек арқылы жапқыштарды кез-келген жағдайда бекітуге болады, өйткені трос пен қаптаманың үйкелісі серіппеге белгіленген жағдайды өзгертуге мүмкіндік бермейді. Жүк автомобильдерінің карбюраторларында иінді біліктің ең жоғарғы айналу жиілігіне пневмоинерциялық шектеу қойылған. Жеңіл автомобильдердің қозғалтқыштарында мұндай шектеулер жоқ. Қозғалтқыш иінді біліктерінің айналу жиілігін шектеуші датчиктер төрт бұдырлы айқыш түрінде орындалған датчик роторы орнатылған қақпақты корпустан тұрады. Бұдырлар өстің рөлін атқарады, олар металқыш тесікті төлкеде корпустың сағасында орнатылған. Қарама-қарсы бұдырларда оларды пластина арқылы қозғалтқыштың тарату білігімен біріктіруге арналған қиюлары бар. Ротордың білігінде вакуумды камераның мембранасының үстіндегі қуысқа сұйылтуды беретін түтікті жалғауға арналған дөңесше келетін арна бар. Датчиктің корпусында карбюратордың ауа мойнынан атқару механизміне сұйылтуды беретін түтікті жалғауға арналған дөңесше бар. Ротор өсіне көлденең датчиктің серіппесі

және ершігі бар клапан корпусы 14 орнатылған. Серіппе клапанды 14 ашық жағдайда ұстап тұрады. Датчик түтік арқылы карбюратордың ауа мойнына және түтікке —мембрана үстіндегі қуысқа жалғасқан. Датчик бұрандалармен тарату тісті дөңгелегінің қақпағына бекітілген. Иінді біліктің жоғарғы айналу жиілігін шектеуіштің атқару механизмі карбюраторда орнатылған. Ол қақпағы бар корпустан тұрады. Олардың арасында мембрана бар, оның ортасына қарай екі тығыздағыш металл табақшалар арқылы сояуыш жалғанған. Осы сояуыштың екінші ұшы дроссель жапқыш өсінің иінді білік тұтқасымен жалғанған. Тұтқада дроссель жапқышты

ашуға арналған серіппе 21 бар.

Дроссель жапқыш білігі жұдырықша жалғастырғыш арқылы дроссель жапқышты басқару тұтқасы білігімен байланысқан. Атқару механизмі мембранасының үстіндегі қуыс түтік арқылы арнамен ротор білігімен және жиклер арқылы дроссель жапқыш корпусымен жалғасады. Мембрана астындағы қуыс арнамен тесік

арқылы карбюратордың ауа мойнымен қосылады. Осы қуыстан тесік арқылы датчик корпусына түтік тартылған. Иінді біліктің айналу жиілігі кезінде карбюратордың ауа мойнынан берілетін шамасынан төмен ауа ыдырауына байланысты дроссель жапқыш корпусындағы тесіктер арқылы датчик корпусына беріледі, ашық клапан 14 арқылы өтеді және арна бойымен түтік арқылы мембрана үстіндегі қуысқа барады, сосын жиклерлер арқылы дроссель жапқыш корпусына беріледі. Ауаның берілуінің арқасында мембрананың 20 үстінде атмосфералық қысым пайда болады. Мембрана 20 астындағы қуыс арнамен тесіктер арқылы ол да карбюратордың ауа мойнымен қосылады, мұнда да қысым атмосфералық. Қозғалтқыштың тарату білігінің айналуы датчик роторының айналуына ықпал етеді. Датчик клапаны 14 ротордың

айналу өсінен сыртта болады, сондықтан оған клапанды ығыстырып жіберуге және оны клапан ершігіне жапсыруға ұмтылатын ортадан тепкіш күштер әсер етеді. Клапанды бастапқы жағдайда серіппе ұстап тұрады. Ортадан тепкіш күштердің шамасы ротордың айналу жиілігіне байланысты, ол өз кезегінде қозғалтқыштың иінді білігінің айналуы жиілігіне тәуелді. Егер иінді біліктің айналужиілігі рұқсат етілген жоғарғы шамадан асып кетсе, онда ортадан тепкіш күшкеклапан

серіппенің кедергісін ығыстыра отырып, айналу өсінен жылжып және ершікке жабысып, датчик роторы арқылы ауа жолын жауып және ауа мембрана

үстіндегі қуысқа өтпейтін дәрежеге дейін қанша қажет болса, сонша артады. Ал аталған қуыс жиклерлер арқылы дроссель жапқыш корпусымен жалғасқанын ескерсек, онда мұнда сұйытылу туындайды. Мембрана астындағы қуыста атмосфералық қысым сақталады. Қысымның әртүрлілігіне байланысты мембрана көтеріле бастайды және өзімен бірге иінді біліктің көмегімен өсті бұратын және дроссель жапқыштарын жабатын сояуышты бірге тартады. Қозғалтқыш цилиндрына берілетін жанармай қоспасы азаяды, сәйкесінше, қозғалтқыш иінді білігінің айналу жиілігі де кемиді. Егер қозғалтқыш, мәселен ГАЗ-3307 автомобилінің, ақаусыз болса, онда шектеуіштің дұрыс жұмысы автомобильдің бос жүрісте

3 650 мин -1 аспайтын және қатты төсемі бар тегіс көлбеу жол телімінде ең жоғарғы жылдамдығы 80... 86 км/с болса, онда иінді біліктің айналу жиілігі арқылы анықталады.

Е с к е р т у . Жылдамдатқыш  сорғысының  итергіші  мен  серіппелі  ауа жапқышын тек олар зақымданғанда ғана алуға кеңес беріледі.

итергішімен бірге ағыту; Е с к е р т у .    Итергіштер   сояуышы   сомынын   ағыту   және   қайтарма клапанды шығарумауға кеңес беріледі. және        қалтқы        камераны        дроссель        жапқыштары корпусынан ажырату; Е с к е р т у . Карбюратордың бөлшектеген кезде жиклерлердің оймакілтектерін, бұрамаларды және т.б. зақымдап алмайтын тексапалы құралдарды ғана пайдалану қажет.,

Карбюраторды құрастыру тәртібі:

Е с к е р т у .   Қосқан  кезде  төсемдердің  және  камералардың  тесіктері сәйкес келуін қадағалау керек..

Е с к е р т у .  Ауа жапқышы жабық болған жағдайда дроссель жапқыштар ептеп ашық болуы керек.

Иінді білік айналымы ең жоғарғы шама жиілігінің пневмоортадан тепкіш шектеуші датчигін бөлшектеу және құрастыру тәртібі:

Е с к е р т у .  Датчигті алған кезде сақ болыңыз, төсемді жыртып алмаңыз.

Е с к е р т у .  Клапанды алуға болмайды, өйткені серіппе істен шығуы мүмкін.

тоқтатқыш сақинаны бекіту;

Жұмыстың мақсаты: отын беруге, ауаны тазартуға және пайдаланған газдарды шығаруға арналған аспаптардың құрылысы мен жұмыстарын зерттеу;  оларды  бөлшектеу  және  құрастыру  машықтарын  үйрену.

Жабдықтар: автомобильдер; отын сорғылары; ауа және отын сүзгілері; ену және шығару құбырлары; тұншықтырғыш; қозғалтқыш құрастырылымда; қысқыштар; кілттер  және бұрағыштар жиынтығы; тістеуіктер. Жұмыстың мазмұны: нәр беру аспаптарының құрылысын, жұмыс принциптерін, бекітілуін, оларды бөлшектеу және құрастыру тәртібін, реттеуді зерттеу.

негізгі элементі болып табылады. Мембрананың ортасында сояуыш бекітілген. Мембрананы сақтандыру үшін металл қақпақтар орнатылған. Мембрананың астына алдын ала сығымдалған серіппе орнатылған. Сорғы бастиегінде айдау және сору клапандары бар. Сору клапандарының үстінде торлы сүзгі орнатылған. Мембрананың бүтіндігін бақылау үшін корпуста торлы сүзгімен жабылған бақылау тесіктері бар. Сорғының жұмысы сыртқы ұшы тарату білігінің эксцентригіне тірелетін иінтірек арқылы іске қосылады. Иінтіректің екінші ұшында сояуышты қамтитын және тірек шайбасына әсер ететін аша орындалған. Мембрана зақымданған кезде бензиннің картерге ағып кетуін болдырмас үшін сояуыш арнайы тығыздағышпен қамтамасыз етілген. Отынды қолмен тарту үшін қолмен тарту иінтірегі бар. Иінтіректің сыртқы ұшына тарату білігі эксцентригі келген кезде бұл иінтірек көтеріледі және өске бұрылады. Иінтіректің ішкі ұшы ашамен сояуыштың тірек шайбасын қысады және оны төмен түсіреді, сояуышпен бірге сұйылу туындаған мембрана да төмендейді, сорғыш клапандар ашылады, отын кеспегіндегі бензин торлы сүзгі арқылы өтеді және мембрананың үстіндегі қуысты толтырады. Эксцентрик келгеннен кейін иінтіректің сыртқы ұшы қайтармалы серіппенің әсерінен төмен түседі, иінтіректің ішкі ұшының ашасы сояуыштың босата отырып, оның тірек шайбасынан алыстайды.Сығымдалған серіппе мембрананы көтереді, бензиндегі қысым артады. Сорғыш клапандар сонымен бірге жабылады, ал айдағыштар ашылады, сығымдалған бензин қысым әсерінен карбюратордың қалтқы камерасына ығыстырылады. Егер карбюратордың қалтқы камерасы ендігі толса және шанышпалы клапан жабық болса, онда серіппенің қуаты мембрананы көтеруге жеткіліксіз және ол төменгі қалыпта қалады. Бензин сорғыш иінтіректің ішкі ұшының ашасы сояуышпен еркін сырғанайды.

Отын        сорғылары        автомобильдерінің        қозғалтқыштары «

(4.2 сур)

корпустың төменгі қақпағы

арасында сыртқы 15 және ішкі

қашықтықтық төсемдер салынған. Корпуста айдау

және сору

клапандары бар. Олардың үстінен нейлон тор-сүзгі 2 тартылған. Корпус жоғарғы қақпақпен жабылады 5. Жетек механизмі теңгергіштен 11 және иінтіректен 12 отынды механикалық тартудан тұрады. Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда тарату білігінің эксцентригі екі иінді иінтіректі

басатын сояуышқа келеді және бұрылып сояуышты 7 мембрананы төмен ауыстырады. Жоғарғы мембранада ашық сорғыш клапанның 6 әсерімен сұйылту жүреді және отын кеспегінен мембрананың үстіндегі қуысқа отын тор-сүзгі 2 арқылы беріледі. Эксцентрик сояуыштан кеткенде екі иінді, иінтірек 12 қайтарымды серіппенің әсерінен сояуышты 7 босатып, бастапқы қалпына келеді. Мембрана көтеріліп отындағы қысымды арттырады, соның нәтижесінде сорғыш клапан

жабылады және айдау клапаны

ашылады,отынкарбюратордыңқалтқы камерасына

жұдырықша

теңгергішті қысады 11 және оны сояуышпен

және мембранамен бірге төмендетеді. Мембрананың үстіндегі қуыстағы сұйылту нәтижесінде сорғыш клапан 6 ашылады және тор сүзгі арқылы отын беріледі. Иінтірек 8 босатылғанда, ол серіппенің

әсерінен жұдырықшаны 10 бұрап, бастапқы қалпына оралады. Екі иінді иінтірек

сояуышты 7 босатады, ол мембрана серіппесімен бірге жоғары көтеріліп, отынды айдау клапаны 16 арқылы карбюратордың қалтқы камерасына ығыстырады. Егер қолмен тарту жұмыс істемесе, иіндібілікті жарты айналымға бұру қажет. Сорғының жұмыс торабы бензинмен жанасатын екі жұмыс мембранасынан және маймен жанасатын және жұмыс мембраналарын картер газдарының әсерінен сақтайтын, сондай-ақ жұмыс мембранасы зақымданған кезде қозғалтқыш картері табандығына бензиннің кетіп қалуынан сақтайтын, майға, бензинге төзімді арнайы материалдан жасалған бір сақтандырғыш мембранасынан тұрады. Сорғы тарату білігінің эксцентригі әрекетінен сояуыш арқылы іске қосылады.

орнатылған, олар корпустың тарту бұрандасы арқылы қақпақпен біріктіруге арналған өзегі бар корпустан тұрады. Олардың арасында паранит төсем төселген. Өзекке серіппемен қақпаққа тығыздалған сүзгі элементі кигізілген. Тұнбаны ағызып жіберу үшін өзекте радиальды тесіктер мен тығынды шығыс тесіктері бар. Сүзгі элементі сүзгі пластиндерінен тұрады. Жоғарыдан ол корпуспен, ал төменнен тірек шайбасымен жабылған. Сүзгі элементі екі тіреуден тұрады. Барлық сүзгі элементтерінің пластиндері мен корпусында сүзілген отынды өткізуге арналған тесіктер бар. Арналар төменнен тірек шайбаларымен жабылған. Сүзгі пластиналарында пластиндер бір-біріне нығыз жатып алмасы үшін дөңесшелер бар. Отын сүзгінің ішіне отын кеспегінен келтеқосқышты қосуға арналған тесіктер арқылы, ал отынды беру түтіктері отын кеспегі арқылы беріледі. Сүзілген отын тесік арқылы шығарылады. Отын отын сорғысы тударған сұйылту нәтижесінде сүзгіге беріледі. Егер отында су болса, онда ол бензинге қарағанда тығыздығының үлкендігіне байланысты, төменге шөктіреді. Бензин сұйылтуға байланысты сүзгі мен пластина арасындағы саңылауларға кетеді.

Саңылаудан ірі қатты бөлшектер қалып қояды, ал тазартылған бензин бензин сорғысына беріледі. Сүзгілеуден жинақталған өнімді ара-тұра төгі тесігінің тығынын алып төгіп тұру қажет.

Сүзгі мен пластина арасындағы саңылау 0,05 мм құрауы тиіс.

Ұсақ қатты бөлшектер сүзгі-тұндырғыштың сүзгі элементтері және отын сорғысының ену арнасының торлы сүзгісі арқылы өтуі мүмкін. Отынды ұсақ қатты заттардан тазарту үшін корпустан және стақан-тұндырғыштан тұратын, бір-бірлерімен ұстағыш және құлақты сомын арқылы қосылған отынды ақтап тазарту сүзгісінен тұрады. Отынның ағып кетуінің алдын алуға арналған корпус пен тұндырғышта төсем бар. Сүзгі элементі кеуекті қыш стақанды немесе қалайы тормен маталған, серіппемен бекітілген ойықталған алюминий стақанды білдіреді. Кеуекті қағаздан жасалған сүзгі элементтер пайдаланылады.

қалыптама болаттан жасалған. Олар екі дәнекерленген жартылардан тұрады, ішкі беті қорғасыммен қапталған. Жүк автомобильдерінің отын кеспектерінің ішінде екі мақсатқа арналған аралық қабырғалар бар: біріншіден, олар автомобиль тегіс емес жолдармен жүргенде бензиннің шайқалуын бәсеңдетеді, ол кеспектік қабырғаларын гидравликалық соққыладан және бұзылудан сақтайды; екіншіден, ұшқын қуатын беретін және отынның жарылу себебі болатын статикалық электричестваның қордалануының алдын алады. Жеңіл автомобильдердің отын кеспектері  жүксалғышта  немесе автомобиль шанағының астына орналастырылады. Отын кеспектері кронштейндерге болат таспалармен бекітіледі, олардың астыларына төсемдер салынады. Отын кеспегінің құю мойны болады. Жүк автомобильдерінде құюды жеңілдету үшін мойында тор сүзгісі бар жылжымалы мойын болуы да мүмкін. Жүк автомобильдері отын кеспектерінің құю мойындары бу және ауа клапандары бар тығындармен жабылады. Жеңіл автомобильдері отын кеспектерінің құю мойындарын, әдетте, тығыз бұрамалы тығындармен жабады. Көпшілік жеңіл автомобильдердің карбюраторларында отын кеспегіндегі артық отынды құюға арналған келте құбырлар бар.

Отын кеспектерінің тұрып қалған өнімді төгетін тесігі бар, олар астында төсемі бар тығынмен жабылады. Отын кеспегінде отын деңгейін көрсететін көрсеткіштер датчигі орнатылған және отын кеспегінен отын алуға арналған түтіктер белгілі болды. Отын алуға арналған түтікте тор сүзгі бар. Жүк автомобильдері отын кеспектерінің құю мойындарының тығындары кеспектің ішінде атмосфералық қысымды  ұстау арналған екі клапаны бар. ВАЗ-2110, -2111, -2112 автомобильдерінде отын кеспегінің жанында отын кеспегімен құбыршек арқылы жалғанған бөлшектенбейтін айырғыш бар. Қысым ұлғайған кезде бензиннің булануы салдарынан бу құбыршек арқылы айырғышқа беріледі, конденсацияланады және отын кеспегіне қайтадан қайтады. Ауаны тазату үшін ауа сүзгілері орнатылған. Жеңіл автомобильдердің қозғалтқыштарында, әдетте, құрғақ сүзгі элементтері бар ауа сүзгісі қолданылады, ал жүк автомобильдерінің қозғалтқыштарында — инерциялық-май ауа сүзгісі.

және корпустан

(4.3 сур.) тұрады, ол карбюраторға кронштейн

арқылы бекітіледі және кронштейнде

бекітілген қақпақпен 6 жабылады. Қақпақ шай- балы 8.

сомынмен

бекітіледі. Қозғалтқыш картерінің желдеткіші үшін қақпақта құбыршекті

келте құбыр бар .

Сүзгі корпусына

ауа тартқыш

арқылы беріледі. Жылытылған ауаны алу үшін ауа тартқыштың гофрирленген құбыршегі

және иінтірек жапқыштары бар. Құбыршек

келте құбырмен

жалғанады.

Ауа ауа тартқыш арқылы корпустың ішіне беріледі, сүзгі элементтің ұсақ тесіктерінен өтеді, сонымен бірге қатты заттар сүзгі элементінің 4 бетінде қалып қояды. Тазартылған ауа карбюратордың араластырғыш камераларына жіберіледі. Жылдың суық мерзімдерінде бензин жақсы булануы үшін жылытылған ауа қажет. Ол үшін иінтіректі

бұру керек, жапқыш суық ауаның келуін жабады, гофрирленген құбыршек арқылы жылытылған ауа беріледі. Инерциялық-май ауа сүзгісі корпустан тұрады, онда пайдаланылған мотор майы толтырылған май ваннасы бар. Ауаны көп тұтынатын қозғалтқыштар үшін сүзгі корпусы іске қосу жүйесі тұншықтырғышы корпусының ішінде болады. Сүзгі қақпақпен жабылады. Сүзгі элементінің айналасында сақиналы саңылау бар.

құбыры

Ауа корпус пен қақпақ арасындағы саңылау арқылы өтеді және карбюратордың келте құбырына немесе айналмалы саңылау бойыншақабылдау терезесі арқылы сүзгі элемент корпусының төменгі шетіне дейін, сосын, бұрылып, сүзгі элементі арқылы жоғары беттейді. Ауа келте құбырының шетіне жеткенде, ауа 180°-қа бұрылады және карбюратордың араластырғыш камераларына бағытталады. Ауа сүзгі элементтің ең төменгі шетіне жеткенде және күрт бағытын өзгертеді, қатты заттар екпінмен сол бағытта ұшады, майдың бетіне соғылады және оған жабысып қалады. Ауа бағытты күрт өзгертіп майдың бетінен ұсақ тамшыларды жұлып әкетеді және ұсақ тозаңмен бірге сүзгі элементіне беріледі. Тозаңның ұсақ бөлшектері май тамшысын да ұстап қалатын сүзгі элементіне жабысады. Май сүзгі элемент пен шағылдырғыштан тозаңды шайып

V тәріздес қозғалтқышта ену құбырлары  цилиндрлер арасындағы бүлінуде орналасады. Құбыр желісі  цилиндрлерді жақсы толтыру үшін газдардың ауысуына неғұрылым аз кедергі келтіруі тиіс.

V тәріздес қозғалтқыштардың ену құбырларының пішіні күрделі. Барлық карбюраторлы қозғалтқыштарда ену құбырларында жанармай қоспасын жылытуға арналған құрылғы бар. Ол үшін қозғалтқыш цилиндрлеріне жанармай қоспасы берілетін арналар ыстық сумен жуылады. Қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда ыстық су құбыр желісін, сонымен бірге бензиннің булануын жақсарта отырып, жанармай қоспасын жылытады. Шығу құбыры желісін шойыннан құяды. Қатардағы қозғалтқыштарда шығу құбыры желісінде жанармай қоспасының температурасын реттеу үшін жапқыш орнатылған.

Жанармай қоспасын жылытуға арналған құрылғыға жапқыш кіреді, жапқыш өсінің сыртқы шетінде «Қыс» және «Жаз» деген белгілері бар сектор орнатылған. Сектор тіреу түйреуіші және сомын арқылы қажетті жағдайда ұсталып тұрады. Егер қоршаған ортаның температурасы 5 °С-тен жоғары болса, жапқышты «Жаз» белгісі жағына бұрып қойған жөн. Сонымен бірге пайдаланылған газдар ену түтігінің қабырғаларына болымсыз жанасып, тікелей тұншықтырғышқа келіп түседі — жанармай қоспасын қыздыру неғұрылым   аз  шамада  болады.   Қысқы   уақыттарда  жапқышты «Қыс» жағдайына бұрады. Ол шығу құбыр желісін бөгейді, пайдаланылған газдар қарқынды қыздырылатын ену түтігінің қабырғаларымен жанасып, жапқышты жоғарыдан төмен иеді. Пайдаланылған газдар қозғалтқыштың цилиндрлерінен үлкен қысым арқылы және үлкен жылдамдықпен шығады. Олар айтарлықтай энергияға ие және қоршаған ортаға шыққанда қатты шуыл тудырады. Шуыл деңгейін төмендету үшін пайдаланылған газдарды шығарған кезде газдардың жылдамдығы мен қысымын төмендететін тұншықтырғыш қолданылады. Оған пайдаланылған газдардың қозғалыс бағыттарын әлденеше рет өзгерту, газ тасқанын кішігірім ағыстарға бөлу, тасқындарды көп көлемде жіберу және пайдаланылған газдарды салқындату арқылы қол жеткізіледі.

Пайдаланылған газдар шыққанда кедергінің нәтижесінде қозғалтқыштың шамамен 15... 20% қуаты жоғалады: газ энергиялары неғұрылым қарқынды өшірілсе, соғұрлым көп қуат жоғалтылады. Тура ақпалы түріндегі тұншықтырғыш резонаторлық және кеңейту камералары жүйесінен тұрады, оларға өткенде газдардың бүлкүлдеуі тегістеледі және шу деңгейі төмендейді. Тұншықтырғыштар бөлшектенбейді, өзара дәнекерленген болат қалыпты бөлшектерден тұрады. Тұншықтырғыштың қабылдау түтіктері және шығару түтіктері алдыңғы және артқы қабырғалардың келте құбырларына қатты бекітіледі. Тұншықтырғыш корпусының ішінде аралық қабырғалар бар, олардың арасында кеңейткіш камералары орналастырылған.

Отынды бөліп бүрку жүйесі ВАЗ-2110, -2111, -2112 автомобильдерінде қолданылады және оған электрлі отын кеспегі кіріктірілген отын кеспегі кіреді. Сорғының отыны қысым реттеушсі арқылы форсункаларға беріледі, олар оны газтарату механизмінің ену клапандары жанындағы ену түтіктеріне бүркеді. Қысым реттегіші 0,29 МПа құрайтын инжекторларда қысымды ұстаптұру үшін қызмет етеді. Отынды бөліп бүрку жүйесінде электронды басқару блогы мен датчиктер қатары бар. Электронды басқару блогы датчиктердің белгі берулерін қабылдайды, оларды өңдейді және отынды бүрку үшін форсункаларды (электромагнитті клапандар) ашу уақытын белгілейді. Форсункалар ұсақ тозаңданған отынды ену клапанының бастиегіне бүркеді, ол оны қыздырады, отын жылдам буланып кетеді және ашық ену клапаны арқылы жану камерасына сорылады. Форсунка клапандары электр импульсін беру тоқтатылған  сәтте (4.4 сур.) отын беруді жабады. Отынды бөліп бүрку жүйесі отынның шығынын азайтады, жылдың суық мерзімдерінде қозғалтқыштың оталдыруын жеңілдетеді. Инжекторлық қозғалтқыштың кемшілігі ретінде жоғары сұрыпты бензинді тұтынуын, техникалық қызмет көрсетудің неғұрылым күрделілігін, ресурстың шағындығын айтуға болады. Төмен сұрыпты бензинмен жұмыс істеу датчиктердің уақытынан бұрын істен шығуына әкеліп соқтырады. Жүйенің кейбір элементтері автомобильдің тіпті 80.120 мың км жүгірісінен кейін істен шығып жатады. Форсункалардың қызмет көрсету мерзімі, әдетте, автомобильдің 60.80 мың км жүгірісінен аспайды. Отын        сорғысын        бөлшектеу        және        құрастыру        тәртібі

Е с к е р т у . Мембрана бастиекке жабысып қалған жағдайда пышақтың өткір жүзін еппен олардың ортасына жүгіртіп, мембрананы ажыратып алу қажет.

а) отынқұбыр келте қосқышын ағыту және тұндырғышты бекіту сомынын кронштейнге бұрау;

б) тұндырғышты алу; в) стақан-тұндырғыш  қысқышының  құлақты сомынын ағыту, қысқышты жанға әкету және төсемі бар стақанды ағыту;

б) төсемді және стақанды корпуста өз орнына қою, стақанның астына қысқыш әкеліп және қысқыштың құлақты сомынын бұрау; Е с к е р т у .   Қыш сүзгі  элементін  бөлшектегенде,  жуғанда,  жинағанда сақ болу керек.

Қозғалтқыштың ауа сүзгісін бөлшектеу және құрастыру тәртібі: б) сүзгіні карбюраторға бекіту бұрамасын ағыту және ауа сүзгісін төсеммен бірге алу;

в) сүзгі элементін құрастырылымда және төсемді шығару; а) жуғаннан кейін майға шыланған сүзгі элементін корпусқа орнату; алдын ала төсемді корпустың ішіне орнату; б) төсемді ауа сүзгісі корпусының астына орнату және ауа сүзгісін карбюраторға қою, бұраманы бекіту; в)  сүзгінің бекіту сомынын қозғалтқышқа бұрау. Отын  өткізгіштерін,  отын  кеспегін,  ену  және  шығу  құбыр желілері құрылысын практикалық зерттеу жүйелілігі.

5-тақ ыры п

ГАЗБЕН ЖҰМЫС ІСТЕЙТІН АВТОМОБИЛЬДЕРДІҢ ҚОРЕКТЕНУЖҮЙЕСІ

9-зертханалық жұмыс

Жабдықтар: жоғарғы және төменгі қысым редукторлары; бұрағыштар жиынтығы; аспаптар жиынтығы; жазылмалы кілт. Жұмыстың мазмұны: редукторлар құрылысын, газдар қысымының неғұрылым жоғарғы шамадан карбюратор-араластырғыштан немесе араластырғыштан шығар тұста атмосфералыққа дейін төмендеу тәсілдері; редукторды бөлшектеуді және жинауды үйрену. Құрылғының сипаттамасы. Сығымдалған газдың баллондардағы қысым —20 МПа дейін, сұйытылған —1,6 МПа дейін. Карбюратор- араластырғышта газ атмосфералық шығыммен келуі тиіс.

Газ редукторлары газ қысымын атмосфералыққа дейін сұйылту үшін қолданады. ЗИЛ-431610 автомобильдерінің, ЛАЗ-695НГ автобустарының қозғалтқыштары сығымдалған газда жұмыс істейді, жоғары қысым редукторы бар және төмен қысымды қос сатылы редукторы бар. ЗИЛ-441610 және -431810 автомобильдерінің, ЛАЗ- 695П, ЛиАЗ- 677Г автобустарының қозғалтқыштары сұйытылған газда жұмыс істейді, төмен қысымды қос сатылы редукторы, төмен қысымды сығымдалған газға арналған редукторы бар.

Жоғары қысымды газ редукторы (5.1 сур) корпустан тұрады, онда жоғарғы және төменгі бөліктердің арасында мембрана 8 бекітілген, тірек шайбасы

реттеу бұрамасы

және қыспалы диском 2 араларында жүктелген серіппе 7 бар. Мембрананың астына итергіш

тұжыру клапаны

орналасқан. Газды сүзгілейтін сүзгі бар

және 11.

Клапан

серіппе ершігіне жабыстырылған 9.

1, 11

Редуктордың жұмысын қарастырамыз. Газ болмағанда редукторда серіппе 7 итергіш

арқылы тұжыру клапанын 12 ашады және оны ашық күйде ұстайды. Газ редукторға беріле бастайды, сүзгіден өтеді 1 және 11, ашық клапан 12 жұмыс қысымы камерасын толтырады

сосын төмен қысымды газ редукторының бірінші сатысына өтеді. Бірінші саты біртіндеп толықтырылады, оның клапаны жабылады, жұмыс қысымы камерасының қысымы Б ұлғаяды. Мембранаға әсер етеді 8.

Қысым  0,8...  1,2  МПа-ға  жеткенде  мембрана  серіппені сығымдап 7, көтеріледі, итергішті 3 босатады. Тұжыру клапаны 12 көтеріледі, ершікті жабады 9, жұмыс қысымы камерасына газ берілу тоқтатылады. Сөйтіп қысым 0,8...1,2 МПа дейін төмендейді. Егер газ қысымы 0,8 МПа төмен болса, онда клапан

редукторы ашық.

Жоғары қысым редукторы кронштейнге бекітіледі, ол бір мезетте газ жылытушы болып табылады. Жоғары қысым редукторы кронштейн-жылытушының негізгі элементі қозғалтқышты салқындату жүйесінен салқындататын сұйықтықты келте құбырға әкелу пластинасы болып саналады. Сұйықтық шығу тесіктері арқылы шығады. Жылытқыш арқылы айналып тұрған ыстық сұйықтық редуктор арқылы өтетін газды қыздырады. Барлық газбаллонды автомобильдерде газ қысымын атмосфералыққа дейін төмендету үшін қос сатылы редукторлар орнатылған.

Қос сатылы редукторлар (5.2 сур) үш бөліктен тұрады: жоғары қысымды газ редукторының бірінші сатысы төменгі қысым екінші сатысының қуысы, жеңілдету құрылғысының қуысы. Редуктордың бірінші сатысы корпустан және корпус қақпағынан тұрады, олардың арасында жоғарғы қысым мембранасы

бар ,

ол серіппемен 22 қысылған. Серіппенің күшін реттеу үшін контргайкалы сомын

бар. Мембрана  сояуышымен  жоғары қысым клапанының бунақ иінтірегі

қосылған. Иінтірек білікте шайқалып тұрады. Буынды иінтіректің екінші иіні жоғары қысым клапанымен

қосылған. Бірінші сатының қуысында газ болмаса, бұл шүмек ашық болады. Газ редукторының екінші сатысында қақпақпен 9 жабылатын корпус бар. Корпус пен қақпақтың арасында төменгі қысым мембранасы

бар, ортада сояуыш

бекітілген, оған шайба мен түйреуіш арқылы сығымдалған серіппе

әсер етеді. Ол мембрананы көтере отырып, сояуышқа әсер етеді. Сояуышқа корпустың ішінде буынды иінтіректің 6 иіні қосылады. Иінтірек білікте шайқалады. Екінші иінде төменгі қысым клапанының контргайкасы бар 4. реттеуіш бұрама

бұралған. Реттеуіш бұрама итергішпен төменгі қысым клапанын ұяға қысады, бұл клапанның қалыпты жағдайы – жабық. Редуктордың үшінші бөлігі жеңілдету құрылғысын білдіреді, ол корпустан, мембранадан 7, серіппеден

тұрады. Жеңілдету құрылғысының

төмен қысымды мембрананы көтереді

және сояуыш

пен буынды иінтірек

арқылы клапанды 25 ершікке қысады, одан газды редуктордың бірінші сатысынан екіншісіне берілетін жолын жабады.

11-серіппе әлсіз, 25-клапан тығыз жабылмайды, ол бірінші сатыдан газдың еркін кіруіне әсер етеді. Газ карбюратор-араластырғышқа, ал одан қозғалтқыштың капотастылық кеңістігіне келіп түседі. Газдың тығыздығы ауаның тығыздығынан артық, сондықтан ол төменге түседі. Егер жұмыс істеп тұрған автомобиль жайда тұрса, онда газ, мысалы қарау шұңқырларында жинақталуы мүмкін, сондықтан өрт қауіпті ахуал пайда болуы мүмкін. 25-клапанды тығыз жабу үшін түсіру құрылғысы бар. Жұмыс істеп тұрған қозғалтқыш кезінде түсіру құрылғысының 26-серіппесі 7-түсіру мембранасын көтереді, оның тіректері 25-клапанның неғұрлым тығыз жабылуын қамтамасыз ете отырып, төменгі қысымның 16-мембранасын көтереді. Газ бірінші сатының қуысынан 11 және 26-серіппелердің кедергісінен өте алмайды. Клапан сенімді жабылады, газдың екінші сатыға келіп түсуі болмайды. Қозғалтқышты іске қосқан кезде қозғалтқыштың жіберу құбырынан шлангтар мен арна арқылы түсіру құрылғысының В қуысына беріледі. Түсіру құрылғысының мембранасы астында ыдырау пайда болады, ал мембрана үстіндегі қысым әрқашан атмосфералық немесе соған жақын болады. Қысымдардың әртүрлілігі қалыптасады: мембрананың үстінде қысым атмосфералық, ал оның астында ыдырау орын алады. Мембрана серіппені қысып, төмен майыса бастайды. Түсіру құрылғысының мембранасы қозғалтқыш жұмыс істеп тұрған кезде түсіріліп тұрады және екінші сатын мембранасының жұмысына кедергі келтірмейді. Электрмагниттік клапаннан газ ашық  20-клапан  арқылы жоғарғы қысым редукторының бірінші сатысының А қуысына келіп түседі. Бұл қуыстың ішіндегі қысым бірінші сатының 21-мембранасына әсер ете отырып көтеріле бастайды. Егер қысым0,16...0,18 Мпа-ға жетсе мембрана 22-серіппені қыса отырып, майысады және 24-иінді рычагтың иінін тартады. Рычаг өзінің осінің айналасында бұрылады және екінші иінімен газдың өтуін жаба отырып, 20-клапанды ұяшыққа қысады. Клапанды жабу және ашу үшін қуыстағы газ қысымы үнемі өзгеруі тиіс. Қысым азайған кезде серіппе мембрананы көтеріп, газдың белгілі бір мөлшерін өткізе отырып, клапанды ашады. 1,6.1,8 Мпа қысым кезінде мембрана серіппені қыса және клапанды жаба отырып төмен түседі. Осылайша жұмыс істемейтін қозғалтқыш кезінде клапан мен редуктордың бірінші сатысы газ магистралін автоматты жабу үшін қызмет етеді.

Газ редукторының екінші сатысы (төменгі қысым қуысы) жұмысқа тек қозғалтқышты іске қосқаннан кейін ғана қосылады. Жіберу тактісіндегі ыдырау цилиндрлерден карбюратор- араластырғышқа, ал одан шланг арқылы редуктордың төменгі қысым қуысына беріледі. Ыдырау салдарынан газ мөлшерлегіш және қысқа түтік арқылы шланг арқылы карбюратор- араластырғышқа келіп түседі. Бұл ретте қуыста ыдырау қалыптасады, ол екінші саты мембранасына әсер етеді, оның үстіндегі қысым әрқашан құбылмалы болады, себебі

қуысы қоршаған ортамен тікелей жалғасады. Мембрана астындағы қысым төмендеген кезде ол майыса бастайды, соташығымен екінші сатының иінді рычагтың иініне салмақ түсіреді, ол осінде бұрылады және 25-клапанды ашады, сол арқылы бірінші сатыдағы газ екінші сатыға түсе бастайды. Қысым көтеріледі, атмосфералыққа жеткен кезде 11-серіппенің әсерімен мембрана көтеріледі және 6- иінді рычаг арқылы газдың екінші сатыға келіп түсуін жауып, 25- клапанды жабады. Екінші сатыдағы газдың қысымы негізінен атмосфералыққа сәйкес келеді немесе одан

қозғалтқыштың үлкен жүктемелердегі жұмысы кезінде газауа қоспасын байыту үшін тағайындалған. Шағын және орташа жүктемелер кезінде карбюратор-араластырғыштағы дроссельді жапқыш толықтай емес ашық, жіберу құбырында үлкен ыдырау. Осындай үлкен ыдырау экономайзердің қуысында да болады, сондықтан экономайзердің мембранасы серіппенің кедергісін жеңе отырып, төменгі жағдайда орналасатын болады. Бұл ретте экономайзердің клапаны жабық. Үлкен жүктемелер кезінде дроссельді жапқыштар ашық. Жіберу құбырындағы ыдырау және тиісінше экономайзердің қуысындағы да төмендейді. Серіппе мембрананы және оған бекітілген клапаны бар соташықты көтереді. Клапан ашылады және ол арқылы арна бойынша қысқа құбырға қосымша газ келіп түсе бастап, газауа қоспасын байытады.

Егер

қуысында қысым 0,45 Мпа-ға көтерілсе сақтандырғыш клапан ашылады және газдың бір бөлігі қоршаған ортаға шығады. . Редуктордың құрылғысын зерттеу үшін толық бөлшектеу қажет емес, жекелеген бөліктерін шешіп алу жеткілікті.

10-зертханалық жұмыс

Жұмыстың мақсаты: сығымдалған немесе сұйытылған газбен жұмыс істейтін қозғалтқыштардың қоректендіру аспаптарының құрылымы мен жұмысын зерделеу, аспаптарды бөлшектеу және жинау жөніндегі әдістерін игеру, қандай да бір аспаптарды бөлшектеу ұсынылмайды және қандай реттеулерді бұзуға болмайтынын зерделеу. Жабдықтар:   ЗИЛ-431810,   -441610   автомобильдерінің,   ЛАЗ-695П, ЛиАЗ-677Г        автобустарыныңжәне        газдизельдік        автомобильдердің қозғалтқыштарына газдар беруге және қыздыруға арналған аспаптар. Жұмыстың мазмұны: плакаттардың, альбомдардыңжәне  оқулықтың көмегімен  сығымдалған  және  сұйытылған  газдар  үшін  газбаллон құрылғылары құралдарының құрылымы мен жұмысын зерделеу. Құрылғының        сипаттамасы.        Әдетте        мембранды        газбаллонды автомобильдердің толтыру шұралары баллондарды сығымдалған

газдармен толтыруға тағайындалған. Олар балонның астына орналастырылады. Балонды толтыру кезінде шұраның саңылаусыздығын полиамидті шайырдан жасалған тығыздағышы бар клапан қамтамасыз етеді, ол сермершенің айналуының салдарынан ершікке жабысады. Шұраны қосымша тығыздау үшін резеңкеленген матадан жасалған мембрана бар. Корпустың жоғарылауында серіппе типті кері клапан орнатылған, ол толтыру аяқталған және шұраның саңылаусыздығы бұзылған немесе толтыру шлангісі ажырап кеткен кездегі апаттық жағдайларда сығымдалған газдың кіріс келтқосқышы арқылы шығуын болдырмау үшін тағайындалған. Толтыру тесігі тығынмен жабылған. Газ баллонының максимальды толуын бақылау шұрасы екі бақылау тесіктері, тығыздағыш және сермершесі бар корпустан тұрады. Баллонды газбен толтыру кезінде сермершені 3-4 айналымға бұрау және баллонды бақылау тесігінен сұйық газдың ақырын ағысы аққанға дейін толтыру, сонан соң толтыруды тоқтату, ал сермершені соңына дейін бұрау қажет .

Сақтандырғыш клапан сұйытылған газы бар баллондағы қысымды шектеуге арналған корпустан тұрады, ол баллонның және серіппемен қыстырылған түбінде айналады. Серіппенің күші төсемдермен реттеледі. Клапанды күштеп ашу үшін сояуыш бар. Клапандағы шығу клапанын берік жабу үшін тығыздағыш бар, газды шығару үшін – тесік. Серіппелердің күші 1,68 Мпа қысымына есептелген. Егер баллонның ішіндегі қысым осы мәннен асып кететін болса, онда тығыздағышы бар клапан серіппенің күшін еңсереді, ершіктен кетеді, баллоннан газ шығатын тесік ашылады. Клапан 1,8 Мпа қысымы кезінде толықтай ашылады. Баллонда екі шығатын шұра бар; оның бірі газ тәріздес фазаны алуға арналған, ал екіншісі – сұйық фазаны.

Шұра баллонның түбінде коникалық бұрама арқылы бекітілген және тығыздағышы бар клапаны мембранаға қысқыш арқылы бекітілген корпустан тұрады.Корпустың ішіне клапанның ершігі бұралған. Мембрананың жүрістерін басқаруға арналған сермерілі шұра бар. Егер сермер сағат тілі бойынша айналса, онда шұра мембрананы жылжыта отырып, тығыздағышы бар клапанды ершікке итереді және кіретін тесіктерді жауып тастайды. Газ корпусқа шығуы үшін жазылмалы сомын арқылы құбыр желісіне жалғанған келте құбыр бар. Егер сермерді сағат тіліне қарсы бірнеше рет айналдырып бұрап жіберсе, онда тығыздағышы бар ершіктен алыстайды және газ баллоннан шыға бастайды. Баллоннан шығып жатқан газдарды кеңейткенде көп көлемде жылу жұмсалады. Сонымен бірге, сұйытылған газды мәжбүрлеп қыздыру және булау керек.

Буландырғыш бұрандалармен тартылған екі симметриялық корпустан тұрады. Солардың арасында тығыздағыш төсем белгіленген. Корпустар төлкемен қосылған, сол арқылы буландырғышқа келіп түсетін және содан жалғастырғыш арқылы шығатын ыстық сұйықтық айналады. Газ ыстық сұйықтық иіртүтігінде қыздырылады.Қажеттілік жағдайында буландырғыш корпусынан салқындатушы сұйықтықты алу ағызу қыздырылады. Қажет жағдайда буландырғыш корпусынан салқындатушы сұйықтықты алу ағызу краны арқылы орындалады. Сығылған газ ылғалды ұстап тұруы мүмкін. Жоғары қысымды редукторға суды қыздырмай келіп түсуі кезінде мұзға айналуы мүмкін және барлық газбен қоректендіру жүйесінің жұмысын бұзады. Сондықтан қоректендіру жүйесінің қалыпты жұмысын қамтамасыз ету үшін газды кеміту алдында газды қыздыру қажет. Бұл үшін пайдаланылған газдың немесе қозғалтқышты салқындату жүйесінен алынған ыстық сұйықтықты пайдалануға болады.

Сығылған газды қыздырғыш жалғанған төменгі және жоғарғы корпустардан тұрады, солардың ішінде қабылдағыш жалғастырғышы және шығу келтеқұбырының жалғастырғышы бар газ циркуляциясына арналған иіртүтік болады. Пайдаланылған газдар сөндіргіш түтігінен кіру келтеқұбыры арқылы қыздырғыш корпусына келіп түседі, ал шығу келтеқұбыры арқылы шығады. Жылу алмастырғыштағы жоғары температураға байланысты жылу алмастырғышта иіртүтікті қыздыру орын алады, сонымен бірге иіртүтік ішіндегі газ да қыздырылады. Электрмагнитті тиекті соленоидты клапандар отын берудіңгазды және бензинді жүйелеріндегі магистральдық клапандардың ролін орындайды. Бұлар отын ауыстырғышымен басқарылады, үш күйде болады. Ауыстырып қосқыштағы нейтралды күй қозғалтқыштың жұмысын бензиннен газға аудару үшін және керісінше үшін қажет. Егер иінтірекше нейтралды күйге қойылса, онда екі электрмагниттік клапан да ажыратылған. Сығылған газбен және бензинмен жұмыс істейтін ЗИЛ-431610 қозғалтқышы К-91карбюраторларға қойылған болса, ЗИЛ-508.10 қозғалтқышында орнатылған К-88АТ және К-96 карбюраторларына ұқсас жұмыс істейді. К-91 карбюраторының газды суық жүріс жүйесіне бұру үшін қосымша түтігі болады. Ауа жапқыштарының мойнына          жалғастырғыш          тетік-араластырғыш,          газды

Газ   араластырғышқа   бекітпе   қызметін   атқаратын   кері   клапан арқылы келеді. Қозғалтқыш жұмысы барысында карбюратордың араластырғыш камерасында ыдырату нәтижесінде газ редуктордың екісатылы төменгі қысым қуысынан келтеқұбыр мен кері клапан арқылы карбюратордың араластырғыш камераларына және ары қарай қозғалтқыштың цилиндрлеріне барады. Қозғалтқыш жұмысы барысында карбюраторда от тұтанулар болуы мүмкін. Жалын редукторға берілмес үшін кері клапан орнатылған. Араластырғыш камераларда газ тұтанған кезде карбюраторда пайда болатын қысым кері клапанды ершікке қысады, от жалынының редукторға өтуіне жол бермейді. Араластырғыш-жалғастырғыш тетікте келтеқұбыр бар, ол құбыршек арқылы бос жүріс жүйесін келтеқұбырмен жалғауға арналған. Газ араластырғышы екісатылы газ редукторымен жұмыс істеуге арналған. Ол мөлшерлегіш экономайзерлік құрылғымен жабдықталған, сондықтан онда, бос жүріс бұрандарынан бөлек, газға арналған мөлшерлегіш элементтер жоқ. Диффузорларға газ әр камераға орнатылған бүріккіштер арқылы келеді. Бос жүріс жүйесінде бұрандалар көмегімен реттелетін газ беруге арналған тесіктер және реттелмейтін тесіктер бар. Бос жүріс жүйесіне газдың берілуі бұрандалармен реттеледі. Бос жүріс жүйесіне газ әрі арна арқылы, әрі жалғастық арқылы тікелей редуктордан келеді. Бұл бос жүріс жүйесіне газды аралас түрде жеткізуге мүмкіндік береді: жартылай түрде мөлшерлеуіш артындағы қуыстан, жартылай түрде тікелей редуктордың шығатын қуысынан. Жарғақ типті газ мөлшерлеуіші кабинадағы басқыш арқылы басқарылатын дроссельді құрылғы түрінде газ берілуін шектейтін механизммен бір корпуста жасалған. Газ мөлшерлеуішінің негізгі мақсаты – екісатылы редуктордан араластырғышқа берілетін газ көлемін реттеу. Мөлшерлеуіш ішінде диффузор бар араластырғыштың корпусына бекітіледі. Диффузор ішінде радиаль тесіктер арқылы газ беретін сақиналы коллектор бар.

Араластырғыш үш міндет атқарады:

Газ мөлшерін дроссельді жапқыш реттейді. Акселератор басқышын басқан кезде дроссельді жапқыштың жетек иінтірегі жетекші білікше арқылы дроссельді жапқышты ашып, араластырғыш диффузорындағы ыдырату нәтижесінде газ редкутордан араластырғышқа келеді. Дроссельді жапқыш мөлшерлегіштің жетектегі білікшесіне орнатылған, ол газ берілуін шектеуші жарғақ механизмінің штогымен жалғанған. Жарғақ механизм, жапқыштың жетек иінтірегінің орналасуына қарамай, дроссельді жапқышты басқаруға мүмкіндік береді, мысалы, иінді біліктің ең жоғарғы рұқсат етілген айналу жиілігіне (2 600 мин¹) жеткен кезде жапқышты жабу бағытына бұрау.

Жанармайдың тамызық мөлшерін қашықтан орнату механизмі қозғалтқыш дизельдік режимнен газдық-дизельдік режимге көшкен кезде қозғалтқыштың цилиндрлеріне жанармайдың циклдік берілуін төмендету үшін қызмет етеді. Механизм кронштейн көмегімен жоғарғы қысымдағы жанармай сорғысына қондырылған. Электромагнитті қосқан кезде жылжымалы тірек жанармай сорғысының басқару реттеуіші иінтірегінің әрі қарай жылжуына кедергі болатындай қалыпқа орнатылады. Ол иінтірек ең жоғары бос жүріс қалпынан жанармайдың циклдік берілуі тамызық мөлшеріне сәйкес келетін қалыпына жылжи алады. Бұдан бөлек, кроншейнде сөндіргіш бар, ол газдың және дизельдік жанармайдың шексіз мөлшерде берілуін болдырмайды. Мысалы, қозғалтқыш дизель режимінде жұмыс істеп тұрған кезде немесе сорғы төрткілдеші иінтірегі жылжымалы тірегін басқару электромагниті кенеттен істен шыққан кезде бұғаттау датчигі газ беру элетроклапанына қуат беру тізбегін сөндіреді.

6-тақырып

11-зертханалық жұмыс

Жұмыс мақсаты: жоғарғы қысымдағы отын сорғысының (ЖҚОС), отын бүркелуін алдын алушы автоматты муфтаның және иінді біліктің айналу жиілігінің реттеуіштерінің құрылысы мен жұмысын оқып білу. Жабдық: жоғарғы қысымдағы отын сорғысы (жинақталған және қимада); отын сорғысы секциясы (жинақталған және қимада); отын бүркелуін алдын алушы автоматты муфта; иінді біліктің айналу жиілігінің реттеуіштер; іскенже; аша, ілме және шетжақтық кілттердің жиынтығы. Жұмыс құрамы: қимадағы құрылғылар құрылысын және жұмысын оқып білу, өйткені көптеген бөлшектер, әсіресе ЖҚОС, дәлме-дәл жұптар болып, бөлшектеуге келмейді.

мөлшерленген отын порцияларын қозғалтқыштың әрбір цилиндріне олардың жұмыс тәртібі мен берілген режиміне сәйкес бірқалыпты беруді қамтамасыз етеді. Қозғалтқыштың әрбір цилиндріне жеке ЖҚОС қызмет көрсетеді. Жұмыс пен қызметті ыңғайлау үшін олар секцияға жиналған және ортақ корпусы бар. Жоғарғы қысымдағы отын сорғысының ішіне домалақ мойынтіректерде иінді білік орнатылған корпусы бар. Сорғының әрбір секциясының тығынжыл төлкесі және тығынжылы бар. Тығынжыл төлкесі үстіне айдау клапаны орнатылған. Тығынжыл төлкесі,   тығынжыл   және   ершікті   айдау    клапаны    дәлме- дәл жұптарды құрайды, сондықтан тек бір ғана бөлшекті ауыстыру

құпталмайды, тек қана жиынтықпен ауыстырылуы тиіс. Тығынжыл төлкесінің үстіңгі бүйіріне жалғастықпен айдау клапаны ершігі қысып орнатылған. Жалғастықтың оймалы ұшына ілме сомын көмегімен жоғарғы қысымдағы отынқұбыр бекітілген, екінші ұшы бүріккішке жалғанған. Тығынжыл аунақшалы итергіш арқылы жұдырықшалы біліктің жұдырықшаларына сүйенеді. Тығынжылдың қайтармалы серіппесі бар, ол төменгі ұшымен тілінген шайба арқылы тығынжылға әсер етеді, ал үстіңгі ұшымен шайба арқылы корпусқа тіреледі. Тығынжылдың төлкесінде кіру және ағызу тесіктері бар. Цилиндрге берілетін отын мөлшерін өзгерту үшін тығынжылда бұрандалы бунақ бар, сондай-ақ радиаль арнасының бұрандалы бунақтың үстіңгі жағына шығатын бойлық тесік жасалған. Отынның берілуін басқару үшін тісті төрткілдеш және тісті сектор бар, олар ілінісуде болады. Жұдырықшалы білікке отын сорғысының жетек муфтасынан айналма қозғалыс беріледі. ЖҚОС секциясы үлейстіргіш біліктің 1 жұдырықшасынан қызмет етеді (6.1-сурет). Жұдырықшаға 4 итергіштің 3 аунақшасы тіреледі, ол сорғының

корпусында болады. Итергіштің

табанына

тығынжыл сүйенеді. Итергішке тығынжыл 1 серіппемен жабысып тұрады, серіппе бір ұшымен

тірек төлкеге тіреледі, ал екінші ұшы 6 тәрелкеге тіреледі. Тәрелкеде тілім бар, тығынжыл – тәрелкеге арналған сақиналы бунақ бар. Тығынжыл ішінде 12 кіру және 20 ағызу тесіктері бар тығынжылдың 13 төлкесіне кіреді. Тығынжыл үстіне

айдау клапанының 15 жалғастығы орнатылған .

Тығынжылдың 23 бұрылыс төлкесі және 22 тісті төрткілдеші бар. Қозғалтқыш цилиндріне берілетін отын мөлшерін өзгерту үшін тығынжылға 19 спираль жырашық және тығынжыл ішінде спираль жырашықтың үстіңгі жағына радиаль арна арқылы  шығатын бойлық арна жасалған. ЖҚОС секциясының жұмысын қарастырайық. Үлестіргіш білік жұдырықшасы аунақшалы итергіштен түсіп кеткен кезінде итергіш төмен түседі. Серіппе әсерінен итергіш соңынан тығынжыл түседі. Түсу барысында тығынжыл алдымен 13 төлкедегі 12 кіру тесігін ашады, сол арқылы пісіп жатқан сорғы жасаған қысым әсерінен төлкеге отын келеді. 20 ағызу тесігін ашқан соң отынның артығын        әкету арнасы   арқылы   отын   багына   қайтады.    Айналуды жалғастыра  отырып,  үлестіргіш   білік   жұдырықшасы аунақшалы итергішке келіп, оны көтереді, онымен  бірге тығынжыл да көтеріледі. Көтерілген кезде тығынжыл алдымен

16, 21

ағызу тесігін жабады, сосын

кіру тесігін жабады .

Бұл тесікті жабу сәтімен бүріккішке отын берілуінің басталуы анықталады. Кіру тесігін жапқаннан соң тығынжыл үстіндегі қуыста отын қысымы өседі. 1,6... 1,8 МПа қысымында

айдау клапаны, серіппені қыса отырып, клапанның ершігінен кетеді, отын жоғарғы қысымдағы құбыр желісі арқылы бүріккішке келеді. Тығынжылдың әрі қарай жоғары жылуы кезінде отынқұбырдағы қысым өседі,

16... 19 МПа қысымында отын бүріккіш арқылы жану камерасына бүркеледі. Жоғары қарай жылжи отырып, тығынжыл

бұрандалы спираль жырашықпен бұрма арнамен жалғанған төлкедегі

ағызу тесігін ашады. Шығу арнасын ашқан кезде отын тығын үстіндегі орыннан 10 тығынжылдағы өстік тесік және диаметрлік тесік арқылы отын бағына жіберіледі. Тығынжыл үстіндегі отын қысымы күрт төмендеп, айдау клапаны серіппе әсерімен жабылады. Клапан ершікке қондырылған кезінде клапан артындағы мөлшер өсіп, құбыржолдағы қысым күрт төмендейді, бұл бүріккіштің бүркегіш инісінің ершікке жылдам қонуын қамтамасыз етеді, цилиндрге отынның берілуі бірден тоқтайды. Тығынжыл беретін отын мөлшері тығынжылдың төлкеге қатысты бұрылуына байланысты, яғни тығынжылдағы 19 спираль жырашықтың отын бұру арнасына қатысты орналасуына байланысты. Спираль жырашық неғұрлым отын бұру арнасымен ертерек сәйкес келсе, цилиндрге отын солғұрлым аз бүкелетін болады, нәтижесінде иінді білектің айналу жиілігі төсен болады. Қозғалтқыш арқанша көмегімен тоқтатылады. Арқанша жүргізуші кабинасындағы тоқтату иінтірегі мен басқару батырмасымен байланыста болады. Қозғалтқышты тоқтату үшін батырманы соңына дейін тарту керек. Сол кезде иінтірек бұралып, саусақ арқылы отын беруді тоқтату иінтірегіне әсер етеді. Ол реттегіш иінтірегімен және төрткілдештер иінтірегі саусақтары арқылы байланыста болады. Төрткілдештер отын беруді сөндіру қалпына түсіп, қозғалтқыш сөнеді.

қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігіне қарай цилиндрлерге отынды бүрку сәтін автоматты түрде өзгертуге арналған. Муфта жоғарғы қысымдағы сорғының жұдырықшалы білігінің конустық ұшына сегментті кілтекке орнатылған, сақиналы сомынмен және серіппелі шайбамен бекітіледі. Ол бүрку сәтін өзгертеді, сорғы жұмыс істеп тұрғанда жұдырықшалы білігін сорғы жетегінің блігіне қатысты әрі немесе бері қосымша бұрау арқылы. Автоматты муфта корпустан, жетекші және жетектегі жартылай муфталардан, муфта жүктерінен, жүктер өстерінен, муфта серіппелерінен, жетекші жартылай муфта саусақтарынан тұрады. Муфтаның корпусы жетектегі жартылай муфтаға бекітіледі. Корпустың алдыңғы жағында муфтаны маймен  толтыруға арналған екі тесік бар, май басқа тесіктен шыққанға дейін жоғарыда

орналасқан  тесік  арқылы  құйыла  береді.  Тесіктер  тығыздауыш шайбалы бұрандармен жабылған. Май  тесік  арқылы,  басқа  тесіктен  көрінгенге  дейін  құйылады. Тесіктер тығыздауыш шайбалы бұрандалармен жабылған. Қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі артқан кезде муфтаның жүктері, серіппенің кедергісінен өте отырып, ортадан тепкіш күштің әсерімен тарқалады. Сонымен бірге жүктер, өстерді айнала отырып, жетекші жартылай муфтаның саусақтарынан сырғиды. Жетектегі жартылай муфтаның өстері мен жетекші жартылай муфтаның саусақтарының арақашықтығы азаяды. Соның салдарынан жетектегі жартылай муфтажетектеуші жартылай муфтаға қатысты белгілі бір бұрышқа бұрылады. Сорғының жұдырықшалы білігінің дәл осындай бұрышқа бұрылуы жанармайды бүркудің озу бұрышының өсуіне алып келеді. Қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі төмендеген кезде, ортадан тепкіш күштің бәсеңдеуінен, жүктер серіппелердің әсерімен қосылады. Жетектегі жартылай муфта жетектеуші жартылай муфтағақатысты айналу бағытына қарсы бұрылады, осылайша жанармайды бүркудің озу бұрышы азаяды. ЗИЛ-433100 автомобильдерінің ЗИЛ-645 қозғалтқыштарында екі режимді реттегіш орнатылған. Ол қозғалтқыштың иінді білігінің ең төменгі айналыс жиілігін (600 мин¹) анықтап, иінді біліктің ең жоғарғы айналыс жілігін (2 800 мин¹) шектейді.

жанармай сорғысына орнатылады (6.2-сурет). Оған реттегіштің

корпусы бекітіледі.Жұдырықшалы біліктің конустық ұшына

тірейтін тығырық пен

сомынның көмегімен

және

айқастырмалар мен

бәсеңдеткіш бекітілген.

осьте

бұрыштық иінтірек орнатылған.

Реттегіштің жұмыс қағидасы жанармай сорғының төрткілдешіне иінтірек пен топсалы қосылыс арқылы ықпал ететін жүкттердің ортадан тепкіш күштерінің әсеріне негізделген. Қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі жанармай беру басқышын басу арқылы реттеледі. Иінді біліктің айналу жиілігі 2 800 мин¹ жоғары болған кезде жүктердің ортадан тепкіш күші сығылған серіппелердің кедергісінен өтеді, жанармай сорғысының төрткілдеші жылжиды, жанармай беру жылдам азайып, қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі бәсеңсиді. Иінді біліктің айналу жиілігінің жалпырежимдік реттегіші цилиндрге белгіленген жанармай мөлшерінің автоматты түрде өзгеруі арқылы кез келген берілген иінді біліктің айналу жиілігінде жұмыс істей алады. Дизельдің иінді білігінің

жұдырықшалы білігі мен

және

тісті доңғалақтары арқылы іске қосылады. 7 тісті доңғалақмуфтаның өсіне орнатылған. 8 айқастырмада9 жүктер

14,16

орнатылған.

муфта

тіреуішті        шарикті        мойынтірек        арқылы өкшесімен

ось арқылы төрткілдештің

иінтірегіне ықпал етеді. 8 айқастырма білікшесінің айналу барысында 9 жүктер ортадан тепкіш күштердіңәсеріменәртарапқакетеді. Соныңбарысында 4 тіреуіштішарикті

6, 7

мойынтірек пен өкшенің 3 өсі арқылы 22 иінтіректі бұратын 5 муфта сығылады.22 иінтірегі бар бір білікте 12 иінтірекпен 11 серіппе арқылы жалғанған 18 қосиықты иінтірек орналасқан. Өкшенің 3 өсіне төрткілдештің 10 иінтірегі кигізілген. Оның бір ұшы 2 кулисамен, ал екінші ұшы 13 тартым арқылы жанармай сорғысының 14 төрткілдешіне жалғанған. Егер қозғалтқышқа жүктеме азайып, ал жанармайдың цилиндрге берілуі өзгеріссіз болса, онда иінді біліктің айналу жиілігі өсу керек. Сонымен бірге реттегіштің 9 жүктері әр тарапқа кетіп, иінтіректер жүйесі арқылы 14 төрткілдешті жанармай берілуінің төмендеуіне қарай көшіреді. Бұл, жүктердің ортадан тепкіш күштері 11 серіппемен теңескенге дейін жалғасады. Егер жанармайдың өзгеріссіз берілуі барысында қозғалтқышқа жүктеме көбейіп, иінді біліктің айналу жиілігі төмендеп, 11 серіппе ықпалымен реттегіш жүктері бірігіп, иінтіректер жүйесі арқылы сорғының төрткілдешіне ықпал етсе, онда жанармайдың берілуі ұлғаяды. Жылдамдықтық режим жүргізушінің кабинасындағы жанармай сорғысын басқару басқысымен тартым арқылы байланысты 16 иінтірекпен орнатылады. Басқыны басқан кезде 16 иінтірек біршама бұрышқа солға қарай бұрылады, 11 серіппенің керілімі ұлғаяды, төрткілдеш серіппенің әсерімен жанармай берілуінің ұлғаюына қарай жылжиды. Қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігі жүктердің ортадан тепкіш күштері серіппенің керілім күшін теңестірмегенше ұлғая береді.

4.        Жанармайды бүркудің алдын алу автоматты муфтасының мақсатын, құрылысын және жұмысын сипаттаңыз.

12-зертханалық жұмыс

Жұмыстың мақсаты: жанармай беру мен ауа тазалау құралдарының құрылысы мен әрекет қағидасын оқып білу; қуаттау құралдарын бөлшектеп, қайта жинау дағдыларын үйрену.

Жабдық: автомобилдер дизелі (жинақталған және қимада); жанармай сорғылары (жинақталған және қимада); жанармайды қаралап және ақтап тазалау дизельдік сүзгілері; бүріккіштер (жинақталған және қимада); ауа сүзгілері; іскенже; аша, ілме және шетжақтық кілттердің жиынтығы. Жұмыс құрамы: жанармай беру мен дизельдегі ауаны тазалау құралдарының құрылысын, әрекет қағидасын және реттелімін оқып білу; оларды бөлшектеп, жинау бойынша дағдылану.

жанармай бағының кронштейніне бекітілген корпустан, корпусқа ернемек пен бұранның көмегімен бекітілген қалпақтан тұрады. Корпустың ішінде жанармайды таратушы, торлы сүзгіш элементтің корпусы және сүзгіш элемент орнатылған. Сүзгіш элементтің астында қалпаққа нүктелік пісіру арқылы тыныштандырғыш жалғанған. Жанармай арнаның жалғастығы арқылы корпустың ішіне келеді, үлестіргіш арқылы өтіп, тыныштандырғышпен сүзгіш элементке жіберіледі. Қалпақ пен қалпаққа жиналған судың түбіне тұнған ірі қатты бөлшектерді тығынмен жабылған ағызу тесігі арқылы жиі тазалап тұрған лазым. Жанармай тордан өтеді, тағы да қоспалардан тазартылып, орталық тесік арқылы жанармайайдағыш сорғыға жіберіледі.

қақпақтан және екі қалпақтан тұрады. Ол қалпақтарға астыңғы жағында тығынмен жабылатын тұнбаны ағызуға арналған тесіктері бар орталық түтікшелер дәнекерленген. Түтікшелерге сүзгілер орнатылған. Ол сүзгілер жанармай сүзгіш элементтерден тыс өтпес үшін астыңғы жағынан тығыздалған. Сүзгілер қақпақтарға серіппелермен бекітілген. Сүзгінің қақпағында серіппелі және тығынды үрпі-клапан бар. Ол үрпі- клапан қуыстағы қысым (0,15 ± 0,005) МПа-ға артқан болған кезде ашылады. Нәтижесінде артық жанармай ағызғыш құбыржолмен іске қосуға дейінгі ысытқыштың жанармай багына ағады. Жанармай сүзгіге қысым арқылы төмен қысымдағы айдағыш помпадан келеді, қағаз сүзгілерден өтеді, соның барысында ұсақ қоспалардан тазартылып, қақпақтағы арна мен құбыржол арқылы жоғарғы қысымдағы сорғыға жіберіледі. Уақыт өте сүзгіш элементтер бітеліп, олардың гидравликалық кедергісі артады. Сондықтан оларды уақытында ауыстыру қажет. Қаралап тазарту сүзгісінің торын тазалап, жуып тұру керек.

қолданылады. Олар жоғарғы қысымды сорғылардың корпустарына бекітіліп, жұдырықшалы білік арқылы іске қосылады. ЯМЗ-236, КамАЗ-740.10

Қозғалтқыштарында қосәрекетті піспекті типтегі жанармайайдағыш сорғылар орнатылады. Сорғының корпусына піспек орнатылған. Піспекке бір жағынан серіппе, ал екінші жағынан итергіш штогы әсер етеді. Итергіш аунақшаның көмегімен жоғарғы қысымды сорғының жұдырықшалы білігінің эксцентригіне сүйенеді. Итергіш сол эксцентрикке серіппемен жабыстырылады. Жанармай сорғының цилиндріне енгізу клапаны арқылы келеді. Сығылған жанармайды шығару үшін шығару клапаны бар. Піспек үстіндегі қуыс арна арқылы піспек астындағы қуыспен байланысады. Сорғының жұмысын қарастырайық. Піспек жоғарғы өлі нүктеде болған кезде піспектің астындағы қуыста жанармай болады. Жұдырықшалы білік айналған кезде эексцентрик итергішті босата отырып, серіппенің әсерінен төмендеген итергіштен алшақтайды. Серіппенің қысымымен піспек, төмендей отырып, қуыстағы жанармайды арна арқылы ақтап тазарту сүзгісіне итеріп, әрі қарай ТНВД-ге итереді. Сонымен қатар, піспек төмендеген кезде оның үсті босап, соның есебінен енгізу клапаны ашылып, піспек үстіндегі қуыс жанармайға толады. Жұдырықшалы біліктің кейінгі айналу барысында эксцентрик аунақшалы итергіш пен піспекті көтереді. Піспек көтеріле отырып, жанармайды қысады. Бұл ретте енгізу клапаны жабылып, шығару клапаны ашылады, жанармай жартылай арна арқылы жоғарғы қысымды сорғыға түседі, және жартылай піспек астындағы қуыстың босауы салдарынан піспек астындағы орынға барады. Сосын үдеріс қайта қайталанады. Қозғалтқыш жұмысы барысындағы жанармай шығыны жанармайайдағыш сорғының жұмыс өнімінен жоғары. Жанармай шығыны азайған кезде піспек астындағы қуыстағы қысым көтеріліп, жанармайдың қысымға қарсылығына төтеп беруге серіппенің күші жеткіліксіз болады.  Нәтижесінде  піспектің белсенді қимылы бәсеңсіп, сорғының жанармайды  беруі төмендейді. Сонымен қатар итергіш екі жаққа да еркін жылжиды. Жанармай шығынының өсуіне қарай піспек астындағы қуыстағы қысым азайып, піспектің белсенді қимылы өседі, сорғының жанармайды беруі арта түседі. Жанармай сорғысының механикалық жетектен бөлек қол жетегі бар – қол жетек сорғының цилиндрі, оның ішінде штокты піспек бар. Сыртқы жақта штокта ақаның көмегімен ішкі оймалы тұтқа бекітілген. Ақа арқылы тұтқа цилиндрдің оймасына кигізіледі. Қолмен айдау сорғысы жанармайайдағыш сорғының шығару клапанының үстіне орналасады.

Қолмен айдау сорғысы жүйені жанармаймен толтырып, жүйені ауадан босатуға арналған. Оны іске қосу үшін цилиндрдің тұтқасын бұрау керек. Піспек жоғары жылжыған кезде оның асты босайды, енгізу клапаны ашылып, цилиндрге жанармай құйылады. Піспек төменге түскен кезде енгізу клапаны жабылады, қысымның әсерінен шығару клапаны ашылып, жанармай ақтап тазарту сүзгісі арқылы жоғарғы қысымды сорғыға келеді. Жанармайдың артығы ағызу түтігі арқылы автомобильдің жанармай бағына қайтады. Жүйені жанармайға толтырып, ауаны шығарған соң піспекті төменге түсіру керек, ал тұтқаны міндетті түрде цилиндрдің оймалы артқы ілмегіне бұрап қою керек. Піспек төсемге тығыз жабысып тұру керек. ЗИЛ-645 қозғалтқышының төмен қысымды жанармайайдағыш сорғысы (6.4-сурет) 1 корпустан, 2 піспектен, 3 бағыттағыш түтікшелі 4 итергіштен құралады. Сорғыда екі 5 айдау клапаны орнатылған, оның біреуі піспектің түбінде, екіншісі 8 қақпақпен жабылған 7 клапанның корпусында болады. Жанармайды әкеліп, әкету үшін жалғастықтар бар. Итергіш жоғарғы қысымды жанармай сорғысының жұдырықшалы білігінің эксцентригіне сүйнеді. Эксцентрик итергіштен жылжыған кезде 6 серіппе піспекті қозғалтады. Піспектің алды босайды, 7 корпуста 5 айдау клапаны ашылып, қуысқа жанармай толады. Сонымен бір мезетте піспек жанармайды арнаарқылы піспектіңартындағы қуыстағы ақтап

тазарту сүзгісіне жібереді. Сосын эксцентрик итергішке келіп, оны піспекке қарай жылжыта бастайды. Итергіштің қысымымен піспек жылжиды, 7 корпустағы айдау клапаны жабылып, піспек түбіндегі 5 айдау клапаны  қысым әсерімен ашылады, жанармай піспек артындағы қуысқа ағады. Сосын жанармайды айдау үдерісі қайталанады. Жанармайды ұсақ шашыраңқы түрінде жану камерасына белгілі бір қысыммен бүркеу үшін және жанармайдың берілуін кілт тыю үшін бүркеудің соңында

Бүріккіш 2 сүзгілі 1 корпустан (6.5-сурет), 5 серіппеден тұрады. Үстіңгі жақта серіппе 4 тірек тәрелкесіне тіреледі, төменде ішпек арқылы 9 инені сүйейді. Серіппе қысылған күйде болады. Серіппенің күші 10 бұрандамен реттеледі. Ол бұранданың өздігінен айналуынан 11 қарсысомын ұстап тұрады. Реттегіш бұрандада бүрікегіштің 7 корпусынан өтіп кеткен жанармайды ағызуға арналған кәріздік арна бар. Ол жанармай қайтадан жанармай бағына құйылады. Бүркегіште екі тесік – шүмек – бар, бүркегіш тесіктер 9 инемен жабылады. Бүркегіштің корпусы ине мен 6 жапсырмамен бірге бүріккіштің корпусына 8 салмалы сомынмен бекітіледі. Жапсырма мен иненің корпусы бір дәрежеде арнайы сұққыштармен бекітіледі. Бүріккіш цилиндр бастиегінің ұясында орнатылып, қапсырмамен бекітіледі. Жанармай    бүріккішке    арна    арқылы    жоғарғы қысымды сорғыдан бүркегіштің ішіне беріледі, қысым көтеріліп, иненің  кемершіктеріне  ықпал  етеді.  19  МПа қысымы  кезінде   ине,   5   серіппенің   кедергісінен   өте отырып, бүркегіш  тесіктерді  ашып  көтеріледі.  Ол   бүркегіш

Рис. 6.5. Бүріккіш:

тесіктерден        жанармай        ұсақ        шашыраңқы        түрінде        цилиндрге бүркеледі.

(кейбір автомобильдерде шаңды автоматты сормайтын ауа сүзгілері орнатылады) ішінде нығыздағышты ауыстырмалы қағаз сүзгіш элементі бар корпустан тұрады. Корпус қақпақпен жабылып, бұрандамен бекітілген. Тазаланған ауа қозғалтқыштың келтеқұбырларына ауа құбырымен жіберіледі. Қозғалтқыштың корпусында шаң жұту келтеқұбыры бар. Ауа алу үшін кернегіш серіппелі және жалғаушы келтеқұбырлы ауатартқы бар. Кронштейндегі сүзгі орнатылады. Сүзгіні дұрыс орнату үшін корпуста орнату белгісі бар (бояу жағылған болуы мүмкін). Ауа сүзгіге ауатартқы арқылы келіп, алдын ала тазартылу үшін инерциялы торкөзді сүзгінің бірінші сатысына келеді. Ауа бағытының күрт өзгеру нәтижесінде ауа легінің ортадан тепкіш күштері әсері мен түтін шығарғыш эжекторымен жалғанған келтеқұбырдың босауынан ауаның ірі бөлшектері қоршаған ортаға шығарылады. Ірі бөлшектерден тазартылған ауа қағаз сүзгіш элементті сүзгінің екінші сатысына келеді. Сүзгіш элементтің кеуегінен кіріп, ауа оның бетіне ұсақ түйіршік шаң қалдырады. Біржолата тазартылған ауа құбырлар арқылы қозғалтқыштың цилиндрлеріне барады. Қозғалтқыштың қоректендіру жүйесінде енгізу құбырына орнатылған ауа сүзгісінің ластану индикаторы бар. Ауа сүзгісінің ластануына қарай енгізу құбырының босауы артады. Егер босау 0,007 МПа-ға дейін жетсе, индикатор іске қосылып, оның бақылау терезесінде қызыл белгі пайда болады. Ол белгі  қозғалтқыш тоқтаған кезде де сақталады. Бұл – ауа сүзгісін тазалау керектігінің белгісі. Ауаны  шаңнан  автоматты  тазарту  жүйесіне   жапқыш корпусы, жапқыш тұтқасы,  шаң  сору  құбыры  және  эжектор кіреді. Шаң сору тұншықтырғыш эжекторымен жалғанған келтеқұбырдың босауы салдарынан іске асырылады, әрі қарай шаң қоршаған ортаға шығарылады.

Сүзгілер инерциялы торкөзді ауыспалы сүзгі элементімен жабдықталған.

Ауа сүзгісі корпустан, сүзгі қақпағынан, сүзгіш элементтен, шаң сору келтеқұбырынан, кіру және шығу келтеқұбырларынан тұрады. Ауа қалпақпен жабылған ауатартқы құбыры арқылы алынады. Ауатартқыдан сүзгіге қарай кіру түтікшесі жүреді, ал сүзгіден – шығу түтікшесі сол жақтағы енгізу түтікшесінде ауа сүзгісі ахуалының индикаторы орнатылған. Ауа ауатартқы арқылы сүзгінің ішіне еніп, шаңның негізгі ірі бөлшектері жиналатын шаңтұндырғыш арқылы өтіп, келтеқұбырмен түтін шығарғышқа сорылады. Сосын бағытын өзгерте отырып, ауа сүзгіш элементтен өтеді. Онда ауа біржолата тазартылады. Таза ауа ауа сүзгісінен жалғастырғыш түтікше арқылы қозғалтқыштың енгізу құбыржолдарына барады.

7-т

13-зертханалық жұмыс ІЛІНІСУ Жұмыс мақсаты: құрылғыны, ілінісу мен оның жетегінің жұмысын оқып білу; ілінісуді бөлшектеп, жинап, реттеуге дағдылану; оның техникалық ахуалын анықтауды үйрену. Жабдық: әртүрлі автомобильдердің жетегінің ілінісуі мен бөлшектері; аша, ілме, тұқыр кілттердің жиынтығы; іскенже. Жұмыс мазмұны: оқу плакаттарының, альбомдарының және осы оқу құралының көмегімен әртүрлі автомобильдердің ілінісу құрылысын оқып білу, оларды бөлшектеп, қайта жинауды үйрену. Құрылғының сипаттамасы: серіппелері шеткері орналасқан және жетегі механикалық сөндірілетін біртегерікті құрғақ ілінісу (7.1- сурет). Ілінісудің 3 қаптамасы төрт табанды болат таңбаланған. Әр табанда қаптаманы 2 маховикке бекітуге арналған екі-екіден тесік бар. 7 қысатын диск шойыннан құйылған. Маховикке қараған беті жете бапталған. Екінші жағында төрт баукөз бар. Олар саусақтар мен 17 инелі мойынтіректердің көмегімен иінтіректерді біріктіру үшін қажет. Ол иінтіректерге 18 саусақтар көмегімен айырлар жалғанған. Айырлардың өзектері қаптамадағы тесіктер арқылы өтеді, айырларға жартышарлы сомындар бұралған. Айырларды қосушы саусақтар мен иінтіректер арасында 17 инелі мойынтіректер орнатылған. Барлық төрт 22 иінтіректердің ішкі ұштары бір жазықтықта болуы керек, олай болмаған жағдайда ілінісудің жұмысы бұзылады. 9 қысатын серіппелерді 7 қысатын дискі бойынша біркелкі бөлу үшін орнату саусақтары бар. Ол орнату саусақтарына алдымен жылуоқшаулағыш шайбалар кигізіледі,  содан   соң серіппелер.   Серіппелердің қиғаштануын

16     3 17 18 19 20 21

болдырмау үшін ілінісу қаптамасында орнату саусақтарына сәйкес ішкі белдемелі таңбаланған тесіктер бар. Олар серіппенің қиғаштануын болдырмайды. Қаптамадан айналуды дәлірек беру үшін қысатын дискіге 5 серіппелі пластиналар орнатылған. Жетектегі диск жіңішке болат дискіден тұрады. Ол жіңішке болат дискіге екі жағынан нығыздалған абсест үгіндісінен жасалған үйкелістік жапсырмалар шегеленген. Ол үйкелістік жапсырмаларға шалыстануды болдырмау үшін тіліктер жүргізілген.

Иінді біліктің айналу жиілігі кенеттен күрт өзгерген кезде автомобильдің трансмиссиясында айнала тербелулер орын алады. Олар бекіткіштерді әлсіретеді, жекелеген бөлшектердің тозуын артып, тісті доңғалақтардың істен шығуына себеп болады. Сондықтан ілінісудің жетектегі дискілеріне айнала тербелудің сөндіргіштері орнатылады. Жетектегі дискінің күпшегі дискімен қатаң байланыста емес, беріліс қорабының жетектегі білігінің оймакілтектерімен жалғауға арналған ішкі оймакілтектері бар, жетектегі болат дискінің ішіне орнатылған. Жетектегі дискінің бір жағына сөндіргіш сақинасы орнатылған. Сөндіргіш сақина мен жетектегі дискіде тойтарма шеге көмегімен үйкелістік пластиналар бекітілген. Күпшек фланеці мен жетектегі дискінің екі жағына сөндіргіш дискілері мен май қайырғылар орнатылған. Май қайырғылар, сөндіргіш дисктері және күпшек фланеці тойтарма шегелер көмегімен біріктірілген. Сөндіргіш дискінде, сөндіргіш сақинасында және жетектегі жискіде терезелер бар. Ол терезелерге тіреуіш алсатиналы серіппелер қондырылған. Серіппелер қысылған күйде тұрады, алайда соңына дейін қысылмайды. Қозғалтқыштың жұмыс барысында маховиктің айналуы бұрандар арқылы ілінісу қаптамасына беріледі, одан тойтарма шегелер арқылы серіппе пластиналарына, одан бұрандар арқылы қысатын дискіге беріледі. Қысатын дискіден айналыс үйкеліс арқылы  үйкелістік  жапсырмалар  мен   болат   дискіге   беріліп, әрі қарай айнала тербелудің сөндіргіш серіппелері арқылы сөндіргіш дискілеріне сонан соң тойтарма шегелер арқылы күпшек

фланеціне,        күпшекке,        одан        оймакілтектер        арқылы        беріліс қорабының жетекші білігіне беріледі. Иінді     білігінің      айналу      жиілігі      күрт      өзгерген кезінде сөндіргіш  серіппелері  қысылып,  айнала  тербелулер азаяды. Ілінісуді сөндіру басқышы тартпалы бұранның көмегімен кронштейнде бұралатын біліктің соңына бекітілген. Білік пен кронштейннің тозуын бәсеңдету үшін білікке май шелек орнатылған. Біліктің екінші ұшына иінтірек бекітілген. Иінтірекке саусақтың көмегімен айыр білігі иінтірегінің тартымы бекітілген. Тартым ұзындығының өзгеруі басқыштың еркін қимылын реттеу барысында шарлы сомынның көмегімен іске асырылады. Бастапқы қалыпта басқышты серіппе ұстап тұрады. Ілінісудің сөндіру айыры ілінісудің сөндіру муфтасының иықшаларына сүйенеді. Бастапқы қалыпқа муфтаны серіппе қайтарады. Муфтада тіреуіш шарлы мойынтірек басылған. Осы мойынтірек пен ілінісу иінтіректерінің ішкі ұштары арасында басқыш еркін қимылдау үшін 3...4 мм саңылау қалдырады.

қысатын және

жетектегі дискілерден тұрады. Осы ілінісудің иінтіректі типтегі ілінісуден айырмашылығы – қысатын серіппелер мен қысатын дискінің құрылысында. Қысатын диск қаптамаға

иілгіш біріктіргіш пластиналар арқылы біріктіріледі. Диафрагмалы типтегі

қысатын серіппе сыртқы диаметр бойынша қысатын дискінің шеттеріне сүйенеді, ал ішкі диаметр бойынша ілінісуді сөндірудің

муфтасының

мойынтірегіне сүйенеді. Қаптамада серіппе

және

тірек сақиналарына сүйенеді.

Ілінісуді сөндірудің гидравликалық жетегі 1 басты цилиндрден, басқыштан және жұмыс

цилиндрінен тұрады .

Ілінісуді сөндіру жетегінің басты цилиндрі ішінде 2 пішінді піспегі бар

корпустан (7.3-сурет) тұрады. Сұйықтықтың ағып кетуін болдырмас үшін піспектің артқы жағы 1 резеңке манжетамен қалыңдатылған. Цилиндрден шығып кетпес үшін піспекті

тоқтатқыш сақина ұстап тұрады. Цилиндрге шаң мен  кірдің түсуінен

резеңке құндақ қорғайды. Құндақтың бір жағы цилиндрге киілген, екінші жағы

итергішке киілген. Ол итергіште басқышпен жалғаушы

қарсысомын ұстап тұрады. Итергіш пен піспек арасында 0,3.0,9 мм саңылау болу керек. Ол саңылау итергіш ұзындығының өзгеруімен реттеледі.

5, 7

.10

1, 4

Піспектің бастиегінде

пластинкамен бүркелген өтпелі арналар бар. Клапанды піспектің бастиегіне

резеңке манжета арқылы 6 серіппе қысады. Жұмыс сұйықтығының басты цилиндрден шығуы үшін

клапан бар .

Жұмыс сұйықтығының запасы басты цилиндрдің

резервуарында сақталады.

резервуар

қақпақпен жабылған. Қақпақта ауа қысымын сақтауға арналған желдеткіш тесіктер бар. Жұмыс сұйықтығы желдеткіш тесіктерден  төгілмес  үшін қақпақта 11 шағылдырғыш бар. Резервуар корпусқа

жалғастықтың көмегімен бекітіледі. Жұмыс сұйықтығы резервуардан цилиндрге

өтем тесігі мен

ағызу тесігі арқылы келеді.

Ілінісуді сөндірген кезде басқыш 14 баукөз бен 16 итергіш арқылы 2  піспекке  ықпал етеді. Жылжи отырып, піспек резеңке

манжетамен  өтем  тесігін  жауып,  сұйықтықты

клапан  арқылы жұмыс цилиндріне итереді.

Ілінісуді өшіру жетегінің жұмыс цилиндрі корпустан тұрады. Ол корпустың ішінде қалыңдатылған резеңке манжеталы піспек бар. Итергіш піспекке жанасады. Цилиндрді ластанудан резеңке гофрленген құндақ пен қорғаныс сақинасы қорғайды. Құндақты корпуста серіппелі сақина ұстап тұрады. Цилиндрге кездейсоқ кірген ауаны шығару үшін қорғау қалпағымен жабылған айдау клапаны бар.

Ілінісуді сөндіру жетегіне

домалақ тіректе шайқалып тұратын ілінісуді сөндірудің

айыры (7.2-суретке қараңыз) мен

тіреуішті шарикті мойынтірегі бар ілінісуді сөндірудің

муфтасы кіреді .

Жұмыс цилиндрінің серіппесі үнемі піспекті, итергішті және айырдың сыртқы ұшын қысады. Солай қысқан кезде ілінісуді сөндіру муфтасының тіреуішті шарикті мойынтірегі азғантай күшпен ілінісуді сөндіру иінтіректерінің ішкі ұштарына тақалады. Тіреуішті мойынтіректің сыртқы сақинасы үнемі ілінісудің қысатын дискісінің иінтірегімен айналады. Ілінісудің қосылып тұрған кезінде жұмыс цилиндрінің піспегі қысатын серіппелердің әсерімен цилиндрдің түбіне қысылып тұрады. Ілінісуді сөндіру басқышын басқан кезде жұмыс сұйықтығы басты цилиндрден жұмыс цилиндріне келеді. Қысым әсерімен жұмыс цилиндрінің піспегі итергіш арқылы 17 айырдың сыртқы ұшын кері жылжытады. Айыр 15 домалақ тіректе  бұрылып, ілінісуді сөндіру муфтасының иықшаларын баса отырып, ілінісуді сөндіру  иінтіректерінің  ішкі  ұштарын  басу  арқылы  муфтаны алға жылжытады. Қысатын диск бұл ретте артқа кетеді де ілінісу сөнеді. 12...28 мм басқыштың еркін қимылы конструкциямен қамтамасыз етіліп, реттелмейді. Мойынтірек пен ілінісуді сөндіру муфтасына бүкіл пайдалану мерзімінде ауыстырылуды талап етпейтін майлау материалы салынған.

ілінісудің басқышы (7.4-сурет) өске топсалы түрде ілінісу басқыштары мен тежеуіш механизмінің

кронштейніне орнатылған.

тоқтатқыш қапсырманың көмегімен басқышқа 8 қабықшадағы сымарқанның жоғарғы ұшы

жалғанған.

сымарқанның екінші басы

төменгі ұштың көмегімен сымарқанның

шылбырына жалғанады.  Сымарқанның ұзындығы

ілінісуді сөндіру айыры;

реттегіш сомын мен

қарсысомынның көмегімен ретке келтіріледі. Сымарқанның шылбыры

фиксатор арқылы ілінісуді сөндіру 21 айырына жалғанады.

Қосдискілі ілінісулер КамАЗ және МАЗ маркалы автомобильдерінде орнатылған. КамАЗ автомобильдеріне ортадағы дискінінің қалпын автоматты реттейтін және қысқыш серіппелері шеткері орналасқан үйкелісті құрғақ қосдискілі ілінісуді орнатады (7.5-сурет). 2 маховикке ілінісудің 17 қаптамасы бекітілген. Ол қаптамаға 8 айырлар мен 9 тартқыш иінтіректердің көмегімен 7 қысатын диск жалғанған. Айналу кезеңін сенімді беру үшін үйкеліс ауданын ұлғайту арқылы 6 орташа жетекші диск орнатылған. Маховик, жетекші және қысатын дискілердің арасына 3 және 5 жетектегі дискілері орнатылған. Ол жетектегі дискілерде үйкелістік

жапсырмалар мен айнала тербелу сөндіргіштері – демпферлер – бар. Ортадағы жетекші дискіде автоматты орнату 4 механизмі бар, ал 7 қысатын дискіде 9 тартқыш иінтіректерді қосуға арналған құймалар бар. Саусақтарға арналған тесікке инелі мойынтіректер орнатылған. Ілінісуді сөндіру үшін тіреуішті шарикті мойынтіректі және

серіппелі 14 тірек сақиналы 12 муфта бар. муфтада қайтармалы серіппе бар. Муфта

білікшеге орнатылған ілінісуді сөндіру

айырымен қозғалысқа түсіріледі. Маховиктің ойындыларына  орнату  үшін  ортадағы  жетекші  дискіде  төрт тиек бар. Қысатын дискіде төрт тиектен бөлек тартқыш иінтіректерді қосуға арналған баукөздер мен қысқыш серіппеге арналған дөңесшелер бар. Дөңесшелер – үш-үштен иінтіректердің баукөздері арасында – топтасып орналасқан. Әр  топтың  ортадағы дөңесшесінде тартпалы бұрандарға арналған оймалы тесік бар. Тарпталы бұрандар қаптамалы қысатын дискіні монтаждау және демонтаждау барысында және ілінісудің жиналуы мен бөлшектенуін жеңілдету үшін орнатылады. Қаптаманы маховикке бекіткен соң тартпалы бұрандар шешіледі. Қысатын дискінің әрбір тиегінде ортадағы жетекші диск жағында жоғары жиіліктегі тоқпен шыңдалған алаңқайлар бар. Ол алаңқайларға ортадағы дискінің тартқыш иінтіректері табандықтарын тірейді. Ілінісудің таңбаланған болат қаптамасы маховикке екі құбырлы сұққыш пен 12 бұрандарға орнатылады. Ілінісу қаптамасы мен қысатын дискінің арасында 12 қысатын серіппе орнатылған, олардың көмегімен жетектегі және ортадағы жетекші дискілер қысатын диск пен маховиктің арасына қысылған. Қысатын серіппелерді дұрыс орнату үшін қаптамада 12 мөр басылған орын бар. Серіппелер қысатын дискінің дөңесшесіне шайбалар мен жылу өткізбейтін материал арқылы сүйенеді. Қаптамада тартқыш иінтіректің айыр өзектеріне арналған төрт тесік бар. Айырлар конустық сөрелі сомындармен бекітіледі. Конустық сөрелер ілінісу сөндірілген кезде айырдың радиал бағытта шайқалуын қамтамасыз етеді. Сомын ирек профильді тіреуіш пластинаға сүйеніп, ілмекті пластинамен қаптамаға бекітіледі. Тіреуіш және ілмекті пластиналар қаптамаға екі бұранмен бекітіледі. Айырдың   екінші   ұшында   өсте   қысатын    дискінің тартқыш иінтірегі орнатылған.  Иінтіректің  өсіне  тірек сақинаның   серіппесі  орнатылған.    Серіппе  бір   мұртшасымен

5 6

қаптамаға тіреліп, екіншісімен күрмек арқылы тірек сақинасын үнемі тартқыш иінтіректердің  табандықтарына  қысады,  сол арқылы тіреуіш мойынтірек пен тірек сақинасының арасына саңылау салады. Ол саңылау ілінісуді қосқан кезде (3,6 ± 0,4) мм құрайды.

3, 5

орнатылады. Ол ілінісуді қашықтықтан басқаруға және ілінісу басқышына түскен күшті азайтуға арналған, және құрамында басты цилиндрдің ілінісу басқышы, пневматикалық күшейткіш, құбыржолдар жүйесі, құбыршектер және серіппелер бар. Жетек алдыңғы және артқы корпустардан, итергішті ілінісуді сөндіру піспегінен, пневматикалық піспектен, бақылаушы піспектен, бәсеңдеткіш жарғағынан және бәсеңдеткіш клапанынан тұрады. Алдыңғы корпуста цилиндр бар. Онда піспек пен клапан орнатылған. Клапан ершігі серіппемен жүктелген жарғаққа бекітілген. Үстіңгі тесік бәсеңдеткішінің клапанының қуысы және астыңғы тесіктің пневматикалық піспегі үстіндегі қуыс арна арқылы біріктірілген. Бәсеңдеткіш клапаны жағындағы үстіңгі тесік сығылған ауа жеткізгіш қақпамен жабылған. Цилиндрдің артқы қабырғасында тұнбаны төгуге арналған тығынмен жабылған ойма тесік бар. Артқы корпуста екі тесік бар: астыңғысы ілінісуді сөндіру піспегі цилиндрінің ролін атқарады. Піспектің штогы манжетамен қабатталған. Піспекте қайтарма серіппе бар. Сырт жағынан ілінісуді сөндіру піспегінде итергішті орнатуға арналған сфералық тереңдік бар. Үстіңгі тесік бақылаушы піспектің корпусын орнату үшін қолданылады. Бақылаушы піспектің қуысы және ілінісуді сөндіру піспегінің қуысы арна арқылы қосылған. Бастапқы (ілінісу қосылған) қалыпта  итергіш  серіппе ықпалымен пневматикалық піспектің өкшесіне штокпен тірелген піспекке тақалады. Піспек шеткі оңжақ орынды алады, піспектің серіппесі бос күйде тұрады. Бақылаушы піспек жарғақ серіппесінің ықпалымен шеткі солжақ орында тұрады. Жарғақ ершігі бәсеңдеткіш клапаннан ажыратылған,

пневматикалық  піспек  үстіндегі  қуыс  ашық  клапан   мен жарғақ   ершігіндегі   тесік   арқылы   кір    түспес    үшін қақпақпен жабылған тесік көмегімен қоршаған ортамен байланысады. Бәсеңдеткіш клапаны серіппе арқылы ауа жеткізу қақпағының ершігіне тақалып, жүйеден піспек үстіндегі қуысқа сығылған ауанның кіруін бөгейді. Ілінісу басқышын басқан кезде арнайы жұмыс сұйықтығы қысым арқылы ілінісуді сөндіру піспегі цилиндрінің қуысына келіп, әрі қарай артқы корпустағы арна арқылы бақылаушы піспекке жіберіледі. Ол піспек жарғақ серіппесін қысып тұрып және ершікті жылжыта отырып қозғалады. Жарғақ ершігі, қозғала отырып, бәсеңдеткіштің шығару клапанын жабады, клапанның серіппесін қысып, кіру клапанын ауа жеткізу қақпасы ершігінен әрі жылжытады. Сығылған ауа жүйеден піспек үстіндегі қуысқа келеді. Піспек қысым арқылы, серіппені қыса отырып және ілінісуді сөндіру піспегін жылжыта отырып, жылжиды. Осы уақытта сығылған ауаның бір бөлігі алдыңғы корпустағы тесік арқылы жарғақтың қуысына келтіріледі. Бақылаушы піспекке екі бөлек тарапқа бағытталған күштер әсер етеді: біреуі жұмыс сұйықтығы жағынан піспекті жылжытып, кіру клапанын ашуға тырысады; екіншісі  серіппе  мен   сығылған   ауа   жағынан   піспекті бастапқы қалыпқа қайтаруға тырысады. Жұмыс сұйықтығында қысым     өскен     кезде     жарғаққа     әсер     ететін     күш     те өседі – пневмогидрокүшейткіштің бақылау әрекеті осымен байланысты. Пневматикалық піспек, бақылау піспегі, жарғақ және серіппе ілінісу басқышына күш 200 Н дейін төмендей етіп таңдалған. Пневможүйе істен шыққан кезде немесе онда ауа болмаған кезде ілінісуді сөндіру піспегігің жылжуы теқ қана жұмыс сұйықтығының қысымы арқылы іске асырылады, бұл ретте басқышқа түскен күш 600 Н дейін жетеді. Ілінісу басқышын жіберген кезде жұмыс сұйықтығының қысымы азаяды, бақылаушы піспек сол жақ орынға жылжиды. Серіппе   қысымы   мен   сығылған   ауа    қысымынан    кейін жарғақ майысады, жарғақ ершігін жылжыта отырып, бәсеңдеткіштің кіру клапаны серіппе әсерінен ауа жеткізу қақпағының ершігіне  отырады,  сығылған  ауаның  берілуін тоқтата тұрып, жарғақ ершігінің келесі жылжуы кезінде бәсеңдеткіштің   кіру   клапаны    ашылып,    піспек    үстіндегі қуыс   қоршаған   ортамен   байланысады.    Піспек    серіппе әсерімен бірінші орынға жылжып,  қайтадан ілінісудің  қысатын

Жұмыс ілінісу цилиндрін бөлшектеу тәртібі:

Барлық резеңке манжеталар зақымдалмаған жұмсақ әрі иілгіш болуы керек. Цилиндрлердің айналарында сызықтар, қуыстар, қажамалар болмауы керек. Жетектегі дискіні орнату барысында 0,7 мм-ден кем болмауы тиіс үйкеліс жазықтығының дүрсілін тексеру керек. Дүрсіл жоғары болған кезде тетіктерді қолдана отырып дискіні түзету қажет. Ілінісудің жетекші дискісі бөлшектеу тәртібіне кері реттілікпен жиналады. Жиналған соң ілінісуді сөндіру иінтіректерін тексеріп, қажет болса ретке келтіру қажет. Жарғақты серіппелі ілінісулерде серіппе күлтелері ұштарының жағдайы мен қысатын күшті тексеріп, қажет болса ретке келтіру қажет. Жиналған дискіні арнайы жақтаудың көмегімен және қаптама мен маховиктегі белгілер бойынша маховикке орнату керек. Егер белгілер болмаса, онда оларды бөлшектеуден бұрын белгілеу керек, ол үшін

қысатын серіппелердің қаптама арқауларына ортадан дәл келетініне көз жеткізу керек. Реттеуден соң әрбір сфералық сомын құйрығының металлын, қозғалтқыш жұмысы барысында теңгеруді бұзбау үшін, тіреуіш айырдың кертігіне соғу (кіргізу) керек.

14-зертханалық жұмыс

Жұмыс мақсаты: беріліс қорабының, синхрондауыштың және басқару механизмдерінің құрылысы мен жұмысын оқып білу; беріліс қорабын бөлшектеп, жинау бойынша дағдылану. Жабдық: жүк автомобильдерінің беріліс қораптары; оларды бөлшектеп, жинауға арналған стенд пен тетіктер; алынғыштар мен қаққылар; іскенже; аша, ілме және шетжақтық кілттердің жиынтығы. Жұмыс құрамы: түрлі автомобильдердің беріліс қораптарының құрылысын зерттеп білу, оларды бөлшектеп, жинауды үйрену, негізгі бөлшектерінің атауларын жаттау.

(7.6- сурет) ГАЗ-3307 автомобильдері мен ПАЗ-3205 автобустарына орнатылады. Беріліс қорабының корпусы шойыннан құйылған. Картер қабырғасындағы 1 жетекші білік домалақ мойынтіректе айналады. Жетекші біліктің алдыңғы ұшы иіндібіліктің қырнауына нығыздалған домалақ мойынтірек тіреуіш болады. Жетекші біліктің алдыңғы ұшында жетекші ілінісу дискісін орнатуға арналған оймакілтек бар. Білік жетекші тісті доңғалақпен

5, 13

6, 12

7, 10

доңғалақтары;

бір бүтін ретінде жасалады. Ол доңғалақта аралық білік  15 жетегінің 15 тісті доңғалағына тұрақты ілінуге арналған қиғаштісті тісті тәж бар. Одан бөлек, түзу төртінші берілісті сөндіруге арналған конус бетті түзутісті тісті тәж бар. Жетекші біліктің артқы қапталында 9 жетектегі біліктің алдыңғы ұшы тірек болған аунақшалы цилиндрлі піспек үшін ұя жасалған. Бұл біліктің артқы ұшы беріліс қорабы картерінің қабырғасында орналасқан домалақ мойынтіректе айналады. Біліктің оймакілтектерінде бірінші беріліс пен артқы жүрісті қосатын тісті доңғалақ орнатылған, ол біліктің бойымен жылжи алады. Біліктің тегіс бетінде екінші берілістің 6 қиғаштісті тісті доңғалағы орнатылған, ол аралық біліктің екінші

тісті доңғалағына тұрақты ілінісіп тұрады. Жетекші біліктің екінші берілісінің 6 тісті доңғалағының бүйір бетінде екінші берілісті қосуға арналған түзутісті тісті тәж бар. Оған бірінші беріліс пен артқы жүрісті қосатын 7 тісті тәждің ішкі тісті тәжі сәйкес келеді. Екінші берілістің тісті доңғалағы жанында қолқа төлкеде үшінші берілістің 5 қиғаштісті тісті доңғалағы орналасқан. Ол аралық біліктің үшінші берілісінің

тісті доңғалағына үнемі ілінісіп тұрады. 5 тісті доңғалақта түзутісті тісті тәж бен

муфта көмегімен екінші берілісті қосатын конус бар. 17 муфтаның күпшегі жетектегі біліктің оймакілтектеріне бекітілген. Жетектегі біліктің артқы ұшына спидометр жетегінің бұрамдық жұбы бекітіледі, ал біліктің оймакілтектеріне сомын арқылы кардандық топсаны бекіту фланеці бар күпшек орнатылып, бекітіледі. Жетектегі біліктің артқы мойынтірегінің қақпағында беріліс қорабы картері ішінде ауа қысымын сақтауға арналған

ауашығарғыш орнатылған.

Беріліс қорабының 16 аралық білігі  екі  мойынтіректе айналады: алдыңғы ұшы аунақшалы цилиндрлік мойынтіректе, екіншісі  домалақ   мойынтіректе   айналады.   Аралық   білік аралық біліктің жетегінің 15 тісті доңғалағымен бір бүтін ретінде жасалған. Ол  доңғалақ  1  жетекші  біліктің  тісті  доңғалағына үнемі ілінісіп тұрады. Сондай-ақ үшінші және екінші берілістің жетегінің 13 және 12 қиғаштісті  тісті  доңғалағы  жасалған. Бірінші беріліс пен артқы жүрісті қосу

тісті доңғалағы түзутісті. Артқы жүрістің 11 тісті доңғалақтар блогы екі түзутісті тісті тәжі бар және өстен еркін орнатылған. Бұралудан өсті арнайы тоқтатқыш пластина  мен  бұран  ұстап  тұрады  (суретте  артқы   жүрістің тісті доңғалақ блогының орналасуы  шартты түрде  көрсетілген).

Беріліс қорабында ол бүйір жақта жетектегі білік пен аралық біліктің арасында орналасқан (суретте барлық тісті доңғалақтар бейтарап жағдайда көрсетілген, ол жағдайда жетекші біліктің айналуы жетектегі білікке берілмейді). Бірінші берілісті қосу үшін 7 тісті доңғалақты артқа жылжытып, бірінші берілісті қосатын 10 тісті доңғалағымен ілінісуіне енгізу қажет. 1 жетекші біліктен айналу сәті тұрақты ілінісудің тісті доңғалақтары арқылы

аралық білікке беріледі, сонан соң білік арқылы айналу сәті бірінші берілістің 10 тісті доңғалағына беріледі, ол жерден 7 тісті доңғалаққа және оймакілтек арқылы жетектегі білікке беріледі. Екінші берілісті қосу үшін 7 тісті доңғалақты алға жылжыту қажет. Бұл ретте осы тісті доңғалақтың ішкі тісті тәжі жетектегі біліктің екінші берілісінің 6 тісті доңғалағының түзутісті тісті тәжімен ілініседі. Айналу сәті 1 жетекші біліктен тұрақты ілінісудің тісті доңғалақтары арқылы 16 аралық білікке беріліп, әрі қарай білік бойынша аралық біліктің екінші берілісінің

тісті доңғалағы мен жетектегі біліктің екінші берілісінің 6 тісті доңғалағына беріледі. Айналу тісті тәж арқылы жетектегі біліктің бірінші берілісінің 7 тісті доңғалағының ішкі тісті тәжіне беріліп, одан оймакілтек арқылы жетектегі білікке беріледі. Үшінші берілісті қосу үшін 17 муфтаны артқы жылжытып, оны жетектегі біліктің үшінші берілісінің

тісті доңғалағының тәжімен іліністіру қажет. Айналу сәті жетекші біліктен ілінісудің тұрақты тісті доңғалағы арқылы

аралық білікке берілетін болады, білік арқылы аралық біліктің

үшінші берілісінің тісті доңғалағына беріліп, әрі қарай жетектегі біліктің үшінші берілісінің 5 тісті доңғалағына беріледі. Бұл тісті доңғалақтар тұрақты ілінісуде болады. Айналу 5 тісті доңғалақтан тісті тәж арқылы

муфтаға беріліп, содан муфтаның күпшегі мен оймакілтектер арқылы жетектегі білікке беріледі.

Төртінші тура берілісті қосу үшін 17 муфтаны алға жылжытып, 1 жетекші біліктің тісті доңғалағының түзутісті тісті тәжімен іліністіру қажет. Айналу сәті аралық білікке соқпай жетектегі білікке берілетін болады. Айналу жетекші біліктің тісті доңғалағының тісті тәжінен

муфтаға беріліп, одан күпшек пен оймакілтектер арқылы жетектегі білікке, әрі қарай трансмиссияға берілетін болады. Артқы жүрісті қосқан кезде артқы жүрістің 11 тісті доңғалақтар блогы   алға   жылжиды.   Кіші   модульді   блоктың   тісті доңғалағын жетектегі біліктің бірінші берілісінің 7 тісті доңғалағымен

тісті доңғалағымен іліністіріліп, блоктың үлкен тісті тәжі бірінші беріліс пен аралық біліктің артқы жүрісінің

тісті доңғалағымен ілініске кіреді. Осылайша,

аралық білік пен

жетектегі білік арасында қосалқы тісті доңғалақ енгізіледі. Бұл – жетектегі біліктің сағат тіліне қарсы айналуы мен автомобильдің артқы жүріспен қозғалуын қамтамасыз етеді. 1 жетекші біліктің айналуы тұрақты ілінісудің тісті доңғалағы арқылы

аралық білікке беріліп, әрі қарай білік арқылы бірінші беріліс пен артқы жүрістің 10 тісті доңғалағына беріледі, одан 11 тісті доңғалақтар блогы арқылы жетектегі біліктің бірінші берілісінің

тісті доңғалағына және оймакілтектер арқылы жетектегі білікке беріледі. Беріліс қорабының корпусында оң жақта автомобильдің жүрісі бойынша люк бар. Ол паранит төсемді қақпақпен жабылған люк қуатты алу қорабына жалғау үшін арналған. Сол жақта картердің төменгі бөлігінің ішінде сазтұтқы орнатылған. Май деңгейін бақылау үшін сол жақта тығыны бар бақылау тесігі бар. Картерден майды ағызу үшін артқы қабырғаның төменгі жағында тығынмен жабылатын тесік бар. Мойынтіректердің алдыңғы және артқы қақпақтарының ішкі беттерінде майжинағыш жырашықтар бар, артқы қақпақта беріліс қорабынан жетектегі білік арқылы майдың ағып кетуінен сақтайтын тығыздағыш манжета орнатылған. Мойынтіректің алдыңғы қақпағының ішкі жағында беріліс қорабының картеріне май жіберуге арналған арна бар.

жетекші білік екі домалақ мойынтіректе айналады, олардың біреуі иінді біліктің ұясына, екіншісі беріліс қорабы картерінің қабырғасына орнатылған.

жетектегі білік екі мойынтіректе айналады: біліктің алдыңғы ұшы аунақшалы цилиндрлік мойынтырекке жетекші біліктің қырнауына, ал артқысы қорап картерінің қабырғасына орнатылады.

аралық  білік   алдыңғы   ұшымен   аунақшалы   цилин- дрлік мойынтірекке, ал артқысы 22 домалақ мойынтірекке орнатылған. Жетекші және аралық біліктер тұрақты ілінісудің 4 және 34 тісті доңғалақтарымен жалғанады.

жетекші біліктегі төртінші, үшінші және екінші берілістер- дің тісті доңғалақтары (сәйкесінше

7, 8және14 ) еркін  орнаты- лып, аралық біліктің төртінші, үшінші және екінші берілістерінің

·        2

40        39

45        33   32  31        30 29 28

26 25 24

17, 22, 35, 37, 39

8, 29

орнату төлкесі;

) тісті  доңғалақтарымен  ілінісуде болады.  Аралық  білікте  артқы  жүріс  берілісінің

түзутісті тісті доңғалағы бар. Ол доңғалақ артқы жүріс берілісінің тісті доңғалақтарының

блогымен тұрақты ілінісуде болады.

Жетектегі білікте бесінші мен төртінші, және үшінші мен екінші берілістерін қосу үшін синхрондауыштар орнатылған. Бесінші және төртінші берілістер 5 синхрондауышпен қосылады, ал үшінші және екінші берілістер

синхрондауышпен қосылады .

Жетектегі біліктің тұрақты ілінісуінің тісті доңғалақтарында синхрондауыштар үшін конустар бар. бірінші беріліс және артқы жүрістің 16 тісті доңғалағы жетектегі білікте оймакілтектерге орнатылған. Бірінші беріліс пен артықы жүріс берілісінде синхрондауыш жоқ. Артқы жүрісті сөндіру үшін өске тісті доңғалақтар блогы орнатылған.    Ол блок  аунақшалы  цилиндрлік   мойынтіректерде

айналады, олардың арасына

керме төлке орнатылған. Артқы жүріс берілісінің тісті доңғалақтар блогының өсі картерде тоқтатқыш пластина көмегімен ұсталып тұрады.

блоктың тісті доңғалағы

аралық біліктің артқы жүрісі білігінің

тісті доңғалағымен тұрақты ілінісуде болады . 33 аралық білікте 1 жетекші біліктің 4 тісті доңғалағымен тұрақты ілінісудің 33 тісті доңғалақтары, жәнеде төртінші берілістің, үшінші берілістің, артқы жүріс пен екінші берілістің (сәйкесінше

) тісті дөңгелектері білікке кілтекке орнатылған. Бірінші берілістің 25 тісті доңғалағы аралық білікпен бірге жасалған. Тұрақты ілінісудің барлық тісті доңғалақтарында, артқы жүріс берілісінің тұрақты ілінісуінің тісті доңғалақтарынан бөлек, қиғаш тістер бар.

тығынды тесік бар. Тығында майды металл шаңнан тазартуға арналған тұрақты магнит бар. Май беріліс қорабына тығынмен жабылатын тесік арқылы құйылады. Дәл осы тесік май деңгейін бақылауға қызмет етеді. Май үйкеліс түйіндеріне келіп, білік мойындарының, төлкелерінің, тісті доңғалақтарының жұмысын ойдағыдай ету үшін, қондырмалы орындарда ойдымдар мен дөңестер бар. Бұдан бөлек, осы беттер фосфатталады, олар іске кірістіру кезінде  қажалуды жою үшін арнайы құраммен қапталған. Бірінші берілісті қосу үшін 16 тісті доңғалақты аралық біліктің 25 тісті доңғалағымен ілінісуіне енгізу керек. Бұл ретте айналу сәті жетекші біліктен тұрақты ілінісудің тісті доңғалағы арқылы аралық білікке беріледі, сонан соң 25 және 16 тісті доңғалақтар арқылы жетектегі білікке беріледі. Екінші берілісті қосқан кезде 13 синхрондауышты екінші берілістің 14 тісті доңғалағымен ілінісуге енгізу керек. Айналу сәті 1 жетекші біліктен тұрақты ілінісудің тісті доңғалақтары арқылы 33 аралық білікке, екінші берілістің 26 тісті доңғалағына, одан соң 14 тісті доңғалаққа және синхрондауыш арқылы жетектегі білікке беріледі. Үшінші берілісті қосқан кезде 13 синхрондауыш үшінші берілістің 8 тісті доңғалағымен ілінісуге енгізіледі. Айналу 1 жетекші біліктен тұрақты ілінісудің тісті доңғалағы арқылы 33 аралық білікке, аралық біліктің үшінші берілісінің 29 тісті доңғалағына, жетектегі біліктің үшінші берілісінің

тісті

доңғалағына және

синхрондауышымен қосылады. Ол синхрондауышты төртінші берілістің

тісті доңғалағымен ілінісуге енгізу қажет. 1 жетекші біліктен айналу сәті тұрақты ілінісудің тісті доңғалақтары арқылы 33 аралық білікке, аралық біліктің төртінші берілісінің 7 тісті доңғалағына, одан соң жетектегі біліктің төртінші берілісінің тісті доңғалағына және 5 синхрондауыш арқылы

жетектегі білікке беріледі .

Бесінші тура беріліс 5 синхрондауышпен қосылады. Ол жетекші біліктің 4 тісті доңғалағымен  ілінісуге  енгізіледі.  Бұл  ретте айналу сәті, аралық білікке соқпай, 5 синхрондауышпен

жетектегі білікке беріледі. Иінді біліктің айналу жиілігін беріліс қорабы өзгертпейді.

Артқы жүріс берілісін қосу үшін бірінші беріліс пен артқы жүріс берілісінің

тісті доңғалағын артқы жүріс берілісінің тісті доңғалақтарының 41 блогымен ілінісуге енгізу қажет. Айналу 1 жетекші біліктен аралық біліктің 34 тісті доңғалағымен тұрақты ілінісудің 4 тісті доңғалағы арқылы аралық білікке беріледі, әрі қарай білік арқылы аралық біліктің артқы жүріс берілісінің 28 тісті доңғалағына, артқы жүріс берілісінің тісті доңғалақтарының 41 блогына, бірінші беріліс пен артқы жүріс берілісінің 16 тісті доңғалағына, одан соң жетектегі білікке, әрі қарай тринсмиссиямен автомобильдің жетекші доңғалақтарына беріледі. Жетектегі  білік пен трансмиссия басқа берілістерді қосқан кезде айналуға қатысты кері бағытта айналады. -32217, -322172 және -322173 автомобильдері өсаралық мәжбүрлі бұғаттаумен құралдандырылған симметриялы дифференциалды екісатылы беріліс қорабымен жабдықталған.

3 жетекші білік орнатылған. Біліктің алдыңғы ұшы домалақ мойынтіректе айналады, артықысы – аунақшы цилиндрлі мойынтіректе. Біліктің алдыңғы ұшында оймакілтектерде карданды беріліс қорабынан жалғауға арналған фланец бекітілген. Жетекші білікте еркін түрде төлкелерде баяулатушы берілістің        5 тісті доңғалағы мен жоғарғы берілістің 8 тісті доңғалағы орнатылған. Олардың арасында біліктің тісті тәжінде берілістерді ажыратып қосу 7 муфтасы орнатылған. Ол муфтада берілістерді  ажыратып қосу механизмінің айыры үшін арналған сыртқы сақиналы бунақ бар.  5 және  8  тісті доңғалақтардың

берілістерді сөндіруге арналған тиісті бүйірлік сыртқы тісті тәждері бар.

аралық білік тісті доңғалақтар блогы түрінде жасалған. Екі тісті доңғалақ та

жетекші біліктің  тиісті  тісті  доңғалақтары- мен тұрақты ілінісуде болады. Аралық білік екі домалақ мойынтіректе айналады. Біліктің артқы ұшында домалақ кілтекте спидометр жетегінің бұрамдығы бар бұрамдықты тісті доңғалақ орнатылған.

Алдыңғы көпір жетегінің

білігі  домалақ  мойынтірек- терде    айналады.    Біліктің    алдыңғы    ұшында    оймакілтектерде

берілісті жалғауға арналған фланец бекітілген. Біліктің артқы ұшында да өсаралық дифференциалдың жартылай өсті тісті доңғалағын орнатуға арналған оймакілтектер бар. Орта тұста білікте дифференциалды бұғаттау 16 муфтасы үшін тісті тәж жасалған. Сол жерде білікте дифференциалдың 15 тісті доңғалағы еркін орнатылған. Ол доңғалақ аралық біліктің тісті доңғалағымен тұрақты ілінісуде болады.

Артқы көпір жетегінің

білігі домалақ мойынтіректерде айналады. Оның ішкі ұшында дифференциалдың жартылай өсті

тісті доңғалағымен жалғау үшін оймакілтектер бар. Біліктің артқы ұшындағы оймакілтектерде кардандық берілістің фланеці бекітілген. Таратқыш қорабы екі иінтірекпен басқарылады. Ол иінтіректер жүргізушінің кабинасында болады және берілістерді ажыратып қосу мен дифференциалды бұғаттау сырғақтарымен тартымдармен біріктірілген. Сырғақтар берілістің өздігінен ауыстырылуынан сақтайтын фиксатормен жабдықталған.

Жоғарғы берілісті қосу (беріліс саны 1,07) 7 муфтаны жылжыту арқылы және

тісті доңғалақтың бүйірдегі сыртқы тісті тәжімен іліністіру арқылы орындалады. Айналу жетекші біліктен 7 муфта арқылы 8 тісті доңғалаққа беріледі, одан 2 аралық біліктің тісті доңғалақтарына, дифференциалдың 15 тісті доңғалағына, сөйтіп дифференциал арқылы сәйкесінше алдыңғы және артқы көпірлері жетектерінің 17 және 12 біліктеріне беріледі. Егер 7 муфта баяулатушы берілістің 5 тісті доңғалығы мен ілінісуге енгізелсе (беріліс саны 1,86), онда айналу жетекші біліктен 7 муфта арқылы 2 аралық біліктің тісті доңғалағы арқылы дифференциалдың 15 тісті доңғалағына беріледі, содан соң алдыңғы және артқы көпірлер жетегінің біліктеріне беріледі. Баяулатушы беріліс қосылады, тік өрлерден өте отырып, сондай-ақ жұмсақ және жолсыз жерлермен жүру барысында. Дифференциалды бұғаттауды қысқа мерзімге жолдың өтуге қиын жерлерінен өту үшін қолданады. Қатты материалмен төселген жолға шыққан кезде дифференциалдарды бұғаттау сөндіріледі, шиналардың, трансмиссияның тез тозуын болдырмас үшін, жәнеде жанармай шығысын төмендету үшін. Дифференциалды бұғаттауды басқылау автомобильдің аспаптар қалқаншасындағы бақылау шамын көмегімен іске асырылады. Берілістер мен дифференциалды бұғаттауды сөндіріп-қосуды автомобиль тоқтап тұрған кезде немесе 5 км/сағ жылдамдықпен жылжып бара жатқан кезде орындаған жөн. Берілістерді ауыстыру механизмі беріліс қорабы картерінің қақпағында орналасады. Арнайы ұяларға бірінші беріліс пен артқы

қосу сырғағы, төртінші және бесінші берілістерді қосу сырғағы мен екінші және үшінші берілістерді қосу сырғағы орнатылған. Оларға бұрандармен айырлар бекітілген. Ол айырлар жетектегі біліктің тісті доңғалақтары мен синхрондауыштармен ілінісуге кіреді. Екінші және үшінші берілістерді, сондай-ақ төртінші және бесінші берілістерді қосу айырлары жіктері бар бастиектермен аяқталады. Бірінші беріліс пен артқы жүріс сырғағына бекітілген айырдан бөлек, бастиек орнатылған. Ол бастиектің жігіне бірінші беріліс пен артқы жүрісті қосатын аралық иінтірек кіреді. Айырлардың бастиектерінің және бірінші беріліс пен артқы жүрісті қосатын аралық иінтіректің жіктеріне берілісті ауыстыру иінтірегінің астыңғы ұшы кіреді. Ол берілісті ауыстыру иінтірегінің корпусының ұясына орнатылған. Иінтіректің домалақ тіреуішін конустық серіппе ұстап тұрады. Иінтіректі бір жақтан екінші жаққа жылжыту арқылы оның төменгі ұшы бастиектердің жіктеріне енгізіледі, осылайша әртүрлі берілістерге ауыстыру орындалады. Автомобильдің жолсыз жермен қозғалысы барысында тісті доңғалақтар жетекші біліктің тісті доңғалақтарымен ілінісуден өздігінен шыға алады. Сондықтан сырғақтарда бунақтар болады, ол бунақтарға серіппелердің көмегімен берілістің өздігінен ауысуынан қорғайтын бекіткіш шарлар тақалады. Егер берілістерді ауыстыру иінтірегі бұрыс бұралса, оның төменгі ұшы бірден екі берілістің айырларының жіктеріне кіріп, содан бірден екі берілістің қосылуып кетуі мүмкін. Бұл өз ретімен тісті доңғалақтардың бұзылуына алып келеді. Бұны болдырмас үшін, құлып орнатылады. Ол құлып ортадағы сырғақтың тесігіне салынған сұққыштан, және екі жұп шардан тұрады. Сырғақтарда ойпаттар бар: шеткі сырғақтарда – ортадағы сырғақ жақтан бір- бірден, ортадағы сырғақта – екі жағынан да. Шарлар диаметрлері мен сұққыштың ұзындығы солай таңдалған, бір сырғақты жылжытқан кезде олар басқа екі сырғақтың ойпатына шығып, оларға жылжып, басқа тісті доңғалақтарды ілінісуге енуіне жол бермейді. Автомобиль алға жылжып бара жатқан кезде артқы жүрістің кездейсоқ қосылып кетуін болдырмас үшін сақтандырғыш бар. Ол сақтандырғыш аралық иінтірек пен серіппелі тіректен тұрады. Иінтіректі жылжыта отырып, жүргізуші серіппенің кедергісі арқылы қай берілістің – артқы немесе бірінші берілістің – қосылғанын анықтайды.

Спидометр автомобильдің қозғалыс жылдамдығын және жүріп өткен қашықтығын  бақылауға  арналған.  Ол  ортақ  қаптама және табанмен біріктірілген екі механизмнен тұрады: жылдамдық

көрсеткішінен және есептік түйіннен. Әрекет қағидасы бойынша спидометрлер магнитоиндукциялы және электрик болып бөлінеді; іске қосылу тәсілі бойынша иілгіш білікті және электрожетекті спидометрлер болып бөлінеді. Спидометрлердің жылдамдық түйіндері магниттік құйындық әрекет қағидасы бойынша жұмыс істейді. Жетек білікшесі бекітілген магнит екі полюсі де немесе бірнеше жұп полюстері дискінің шетінде орналасатындай етіп магниттенген. Екі мойынтіректе еркін айналатын жеке өске картушка бекітілген. Картушка – беймагнит материалдан (алюминийден) жасалған қалпақша. Ол қалпақша магнит өрісінің күш желілері картушка арқылы мейлінше көбірек өтуі үшін біршама саңылаумен магнитті қамтиды. Осы мақсатта картушка сыртына саңылаумен магнитті жұмсақ материалдан жасалған экран орналастырады. Ол экран магнит өрісінің назарын жұмыс бағытына салады. Білікше айналған кезде магнит өрісі картушкада құйынды нүктелер тудырып, магнит өрісін индукциялайды. Екі өрістің өзара әрекеттесуі картушканы магниттің айналу бағытына қарай бұруға тырысатын айналу сәтінің пайда болуына алып келеді. Айналу сәтінің мөлшері магниттің айналу жиілігімен шамалас. Картушка өсінің бұрылуына шиыршық серіппе кедергі келтіреді. Ол серіппе тартымдық сәт көбейген кезде шиыршықталып, қарама- қайшы сәт жасайды. Ол қарама-қайшы сәттің мөлшері бұрылыс бұрышымен шамалас. Магнит айналуының тұрақты жиілігі кезінде картушка, белгілі бір бұрышқа бұрылып, магнит өрістерінің өзара әрекеттесуі серіппе жақтағы қарсылас сәтпен теңесетін қалыпта тоқтайды. Картушка мен онымен байланысты тілдің бұрылыс бұрышы магнит айналуының жиілігімен тікелей шамалас. Спидометрдің жетек білікшесінде есептік түсінді іске қосатын бірқапсырмалы бұрамдық бар. Жетек жақтағы есептік барабаншада 20 тістік бар – олар шеткері орналасқан, ал екінші жақта екі тістік пен олардың арасындағы ойпат бар. Трибкада алты тістік бар, олар барабаншалармен ілініседі. Айта кететіні, барабаншаның екітістігімен біріктірілген трибканың жағында алты тістіктің үшеуі біреуара қысқартылған. Барабаншалар мен трибкалар өстерге еркін қондырылған, оңжақ шеткі (бастапқы) барабанша спидометрдің кіру білікшесімен жалғанған. Бастапқы барабанша айналған кезде екітістік трибканың қысқартылған тістігіне жақындатылады, трибканы 1/3 айналымға бұра  отырып әрі қарай трибка келесі  барабаншаны  екі  тістікке

бұрады яғни 1/10 айналымға. Бастапқы барабаншаның қостістігі толық айналым жасаған уақыт барысында трибка айналмайды, оның ұзын тістіктері барабаншаның ойпатсыз цилиндрлік бөлігінде сырғиды. Осылайша әр барабаншаның 1/10 айналымға бұрылуы қамтамасыз етіледі. Спидометрде әдетте осындай алты барабанша болады. Бастапқы барабаншаның 10 000 айналымынан кейін басқа барабаншалардың барлығы бастапқы қалыпқа оралып, көрсеткіштер есебі нольден басталады. Спидометр иілгіш білік көмегімен беріліс қорабымен жалғанған. Ол ниппелді және сомынды қабыршаққа оралған ұштары бар арқаннан тұрады. Арқан айналма қимылын береді. Қабыршақ қимылдамайтындай етіп бекітілген. Ол арқанды зақымдалудан қорғап, арқанның тиімді жұмысын қамтамасыз ететін майын ұстап тұрады. Арқан мен қабыршақ арасында саңылау бар. Иілгіш арқан бір-біріне бірнеше қат болып кигізілген, тура сымнан жасалған ортақ ішкі жүрекшесі бар, бірнеше бұрандалы көпкірісті серіппеден тұрады. Серіппенің оралу бағыттары орын алмасып отырады. Спидометрде жетек білігі мен есептік түйіннің бастапқы барабаншасы арасында жалпы 624 немесе 1 000 беріліс саны бар бірінші, екінші және үшінші бұрамдық берілістердің үш төмендеткіш сатысы бар (ВАЗ автомобильдері). Спидометрдің кіру білікшесі бастапқы барабаншамен тығыз жалғанған. Есептік түйіндегі автомобиль жүрісі көрсеткішінің дәлдігі спидометр жетегі редукторының беріліс санына және автомобиль шиналарының ахуалына байланысты. Спидометр жетегінің беріліс саны бастапқы берілістің беріліс санына және автомобиль доңғалақтарының томалау радиусына байланысты таңдалады. Автомобильдің жүріп өткен жолын өлшеудің дәлсіздігі пректордың тозуы, шиналардағы ауа қысымы мен доңғалаққа түскен күштің өзгеруі, доңғалақтардың тығылуы, жолдағы кедір- бұдырлардың болуы және басқа жағдайлардың  салдарынан доңғалақ томалауының нақты есептік радиусынан ауытқуына байланысты. Өлшеу дәлсіздігі 10...15% құрауы мүмкін.

Беріліс қорабын бөлшектеу тәртібі: доңғалақтар кілтелеріне кіретіндей етіп орнату. Үстіңгі қақпақты төсеммен бірге картерге серіппелі шайбалы бұрандармен бекіту.

15-зертханалық жұмыс

Жұмыс мақсаты: беріліс қорабының, синхрондауыштың және басқару механизмдерінің құрылысы мен жұмысын оқып білу; беріліс қорабын бөлшектеп, жинау бойынша дағдылану. Жабдық: жеңіл автомобильдердің беріліс қораптары; оларды бөлшектеп, жинауға арналған стенд пен тетіктер; алынғыштар мен қаққылар; іскенже; аша, ілме және шетжақтық кілттердің жиынтығы. Жұмыс құрамы: плакаттар мен оқулықтардан жеңіл автомобильдердің беріліс қорабының құрылысын оқып білу, беріліс қорабын бөлшектеп, қайта жинау, негізгі бөлшектердің атауларын есте сақтау. Құрылғының сипаттамасы. Алдыңғы жетекші белдемді автомобильдерде екібілікті төрт- немесе бессатылы, басты береліс пен дифференциалмен бір корпусқа біріктірілген, беріліс қораптары орнатылады.

жетекші білік орнатылған

картерден тұрады.

жетектегі білік алдыңғы ұшымен аунақшалы цилиндрлі мойынтірекке, ал артқы ұшымен домалақ мойынтірекке орнатылған. Екі білікте де бірінші және төртінші берілістердің тісті доңғалақтары бар. Жетектегі біліктердің барлығы инелі мойынтіректерге орнатылып, оларда еркін айналады. Бірінші және екінші берілістреді қосу үшін

синхрондауыш бар, ал үшінші және төртінші берілістерді қосу үшін

синхрондауыш бар. Артқы жүрісті қосу үшін

синхрондауыш муфтасында сыртқы тісті тәж бар. Жетекші білікте артқы жүрістің тісті доңғалағы бар. Автомобильдің қозғалысын артқы жүріспен қамтамасыз ету үшін, жекелеген білікшеде жылжымалы аралық тісті доңғалақ орнатылған. Ол

синхрондауыштың тісті тәжімен және жетекші біліктің артқы жүріс тісті доңғалағымен жетектегі білікті кері айналуын қамтамасыз етеді, сондықтан автомобиль артқы жүріспен қозғала бастайды.

Бірінші берілісті қосу үшін

синхрондауыш муфтасын

жетектегі білік бірінші берілісінің бүйіржақ тісті тәжімен ілінісуге енгізеді. Айналу жетекші біліктен тұрақты ілінісудегі тісті доңғалақтар арқылы 13 синхрондауыш муфтасына және күпшек арқылы жетектегі білікке біріледі.

Екінші берілісті қосқан кезде бірінші және екінші берілістерді қосу

синхрондауышы муфтасын жетектегі біліктің екінші берілісінің тісті доңғалағының бүйіржақ тісті тәжімен ілінісуге енгізеді. Айналу жетекші біліктен екінші берілістің тұрақты ілінісінің тісті доңғалағы және

синхрондауыш муфтасы арқылы синхрондауыш күпшегіне беріліп, одан соң

жетектегі білікке беріледі .

Үшінші беріліс жетектегі біліктің үшінші берілісінің тісті доңғалағымен ілінісуге енетін

синхрондауыш муфтасымен іске қосылады.

жетекші біліктің үшінші берілісінің тісті доңғалағының айналуы онымен тұрақты ілінісуде болатын жетектегі біліктің үшінші берілісінің тісті доңғалағына беріледі, сонан соң 15 синхрондауыш муфтасына, одан күпшек арқылы жетектегі білікке беріледі.

Көтеруші төртінші беріліс. Беру қатынасы – 0,90. Төртінші беріліс 15 синхрондауыш муфтасы арқылы қосылады. Жетекші және жетектегі біліктердің төртінші берілісінің тісті доңғалақтары тұрақты ілінісуде болады. Жетектегі біліктің төртінші берілісінің тісті доңғалақтарында синхрондауыш муфтасымен ілінісуге арналған бүйіржақ тісті тәж бар. Айналыс

жетекші біліктен төртінші біліктің тұрақты ілінісуінің тісті доңғалақтары арқылы синхрондауыш муфтасына беріледі, сонан соң күпшек арқылы жетектегі білікке беріледі. Артқы жүріс берілісі жеке білікшедегі артқы жүріс аралық тісті доңғалағымен қосылады. Артқы жүрісті қосу үшін оны жетектегі біліктің

синхрондауыш муфтасының тісті тәжімен және жетекші біліктің артқы жүріс тісті доңғалағымен бірге енгізеді. Жетекші біліктің айналысы артқы жүрістің тісті доңғалағы арқылы артқы жүрістің аралық тісті доңғалағына беріледі, одан 13 синхрондауыш муфтасының сыртқы тісті тәжіне беріліп, одан күпше арқылы жетектегі білікке беріледі. Айналыс барлық берілістерде жетектегі білік арқылы жетектегі біліктің басты берілісінің жетекші тісті доңғалағына беріліп, сонан соң басты берілістің

жетектегі тісті доңғалағына, одан дифференциал арқылы доңғалақтардың қозғалтқыш біліктеріне беріледі.

Беріліс қорабы синхрондауыштары біліктердің айналма жылдамдықтарын теңестіру үшін қызмет етеді. Теңестірудің арқасында берілістер дыбыссыз және соқпақсыз қосылады. Синхрондауыштардың схемалары әртүрлі болуы мүмкін, бірақ жұмыс қағидасы бірдей.

Көптеген беріліс қорабы синхрондауыштары

күпшектен тұрады (7.10-сурет). Ол күпшек оймакілтектердің көмегімен жетектегі білікке орнатылады. Күпшікте үш

бойлық кілте бар, оларға 7 таңбаланған болат төрткілшелер орнатылады. Төрткілшелер астына 5 жалпақ серіппелер орнатылған. Серіппеледің мұртшалары бір төрткілшеге кіргізілу керек. 8 күпшектің сыртқы тісті тәжі бар, ол тәжде ішкі тісті тәжі бар 3 муфта сырғанайды. Үстіңгі бөлігінде тісті тәжідің сақиналы бунағы бар. Ол бунаққа

жалпақ серіппелер арқылы 7 төрткілшелердің дөңестері басып кіргізіледі. Муфтада сырт жағында берілістерді ауыстыру механизмінің вилкасына арналған сақиналы бунақ бар. Бойлық кілтелердегі

төрткілшелер шағын саңылаумен орнатылған, 8 күпшек бойымен жылжи алады. Күпшектің екі жағынан да

қола конусты бұғаттағыш сақиналар орнатылған. Сақиналардың, синхрондауыш муфтасының тісті тәждерінежәне қосылатын тісті доңғалақтарға сәйкес келетін,

а

б

сыртқы тісті сақиналары бар. Бұғаттағыш доңғалақтардың конустық ішкі беті синхрондауыш жұмысы барысында майлау материалын жедел кетіруге арналған ұсақ ойығы бар. Бұғаттағыш сақиналардың төрткілшелер бүйіржағына кіретін үш ойығы бар. Бұғаттағыш сақиналардағы ойықтардың ені төрткілшелер енінен шамамен жарты тіс еніндей үлкен. Бұғаттағыш сақиналар тістерінің бүйіржақтары мен муфталар дөңгелектелген. Жеңіл автомобильдердің көптеген модельдерінде беріліс қораптарының синхрондауыштарының құрылысы бірдей. Олар тек оларға жалпақ серіппелі төрткілшелер орнына төрткілше мен серіппелі шардан тұратын домалақ фиксаторлардың орнатылуымен ғана ерекшеленеді. Серіппе муфта ішінде шарларды сақиналы бунаққа қысады.

кері тәртіпте орындалады, барлық бөлшектерін алдын ала тазалап, сүрту арқылы. Барлық бөлшектер де жуылып, сығылған ауамен желдетілуі тиіс. Барлық бөлшектердің іске жарамды екеніне көз жеткізілуі керек, олар жарылмаған, сызылмаған болуы тиіс, ал мойынтіректердің жонылған беті тозбаған, зақымдалмаған болуы тиіс. Ауашығарғышты, май деңгейін көрсеткішті, магнитті металл бөлшектерінен тазалау.

Қатты тозығы жеткен бөлшектер ауыстырылуы тиіс.

16-зертханалық жұмыс КАРДАН БЕРІЛІСТЕРІ Жұмыс мақсаты: кардандар мен кардан берілістерінің құрылысы мен жұмысын оқып білу; кардан берілістерін бөлшектеп, қайта жинау бойынша дағдылану. Жабдық: түрлі автомобиль модельдері кардандары және кардан берілістері; кардан берілістері мен кардандарды бөлшектеп, жинауға арналған тетіктер; іскенже; құрал-саймандар жиынтығы. Жұмыс құрамы: кардан берілістері мен жекелеген кардандардың құрылысын плакаттар мен оқулықтардан оқып білу.

кардан топсасынан (кардандардан), кардан біліктерінен және аралық тіріктерден тұрады. Кейбір автомобильдерде алдыңғы кардан (7.11-сурет) беріліс қорабының жетектегі білігі артқы ұшының оймакілтектеріне орнатылған фланецтен тұрады. Фланецке

үш бұранмен иілгіш муфта бекітіледі. Осы муфта үш бұранмен алдыңғы кардан білігінің алдыңғы ұшының оймакілтектеріне орнатылған

фланецке бекітіледі. Иілгіш муфтаның бекіту бұрандары біреу арқылы орнатылған: бір бұран муфтаны беріліс қорабының қосымша білігінің фланеціне бекітеді, екінші бұран – кардан білігінің фланеціне. Барлық алты бұран осындай тәртіппен орнатылған.

алдыңғы кардан білігінің ұшында оймакілтектер бар, олардың көмегімен кардан берілісінің ұзындығы өзгертіледі. Егер кардан берілісінің екі немесе одан да көп кардан біліктері бар болса, онда біліктерді ілу үшін

аралық тіректер болады, олар

аралыққа бекітіледі. Созылмалы иілгіш кардан білігі сүйенетін тірекке

домалақ мойынтірек орнатылған. Біліктерді теңгеру үшін 6 теңгерілген пластиналар дәнекерленеді .

15 20        19 9        18        17

12        13 5

Артқы кардан білік екі айырдан тұратын қатты кардан топсасының көмегімен алдыңғы кардан білігімен жалғанады. Айыр баукөздеріне айқастырма тиектері салынады. Әбден өңделген айқастырма тиектеріне ішінен тығыздауыш манжеталармен қалыңдатылған инелі мойынтіректері бар болат стақандар орнатылған. Стақанды айқастырма айырлардың құлақшаларына қақпақтар мен тоқтатқыш пластиналармен бекітілген. Тоқтатқыш пластиналарында мұртшалар бар. Ол мұртшалар бұрандарды бұрап бекіткен соң олардың өздігінен ағытылуын болдырмас үшін бұрандардың бастарына майыстырылады. Қақпақ пен тоқтатқыш пластиналары орнына айқастырма мен стақандар тоқтатқыш сақиналарымен бекітіле алады. Тоқтатқыш пластиналарында: «Тек қана маймен майлансын» деген жазу болуы мүмкін. Май беру үшін айқастырмаға май шелек орнатылып, айқастырмаға бойлық арналары жасалған. Майдың айдалуын сақтандырғыш клапан тежейді. Көптеген жеңіл және жүк автомобильдерінің инелі мойынтіректеріне «мәңгілік майлағыш» делінетін зат жағылады, мысалы 15 (ТУ-101320 – 77) майлағышы. Бұл жағдайда арналар бітеу болады. ГАЗель автомобильдеріндегі кардандар тартылатын майлағыш жүйелі етіп жасалған. Айқастырманың бойлық арналары бар. Орталық бөлікте арналарға резеңке қалпақпен жабылатын пресс- май шелек  бұрап  кіргізілген.  Инелі  мойынтіректерді  майлау үшін  резеңке  қалпақ  шешіліп,  май  тартқыш   ұшына   пресс- май шелек кигізіледі. Қысым әсерімен май арналар арқылы инелі

мойынтіректерге өтеді. Майдың артығы қысым әсерімен манжетаның шеттерін қысып, сыртқа шығады. Айқастырма сазтойтарғышы мен тығыздағыш манжета арасындағы майлағыш материал жұмыс жиегін шаң мен саздан қорғайтын майлы фильтр ретінде қызмет етеді. Қатты кардандар айырдан айналу сәтін біркелкі  бермейді. Айналу сәтін біркелкі беру үшін жүк автомобильдеріне көбіне бөлгіш жырашықтары бар домалақ кардандар мен жұдырықшалы кардандар орнатылады. Домалақ кардандар жетекші шарларды орнатуға арналған бөлгіш жырашықтары бар екі жұдырықтан тұрады. Жұдырықтарды центрлеуге орталық шар қызмет етеді, ол сұққыш пен түйреуіштің көмегімен ұяға орнатылады. Бөлгіш жырашық формалары жұдырықтардың бір-біріне қатысты қандай да бір бұрылысы кезінде жетекші шарлар домалап, олардың арасындағы бұрышты екіге бөлетін жазықтықта орын алатын формасы. (биссекторлы жазықтық). Сирек жағдайда жұдырықшалы типті тең бұрыштық жылдамдықтар карданы кездеседі. Ол жартылай цилиндрлік жұдырық кигізілген айырлардан тұрады. Олардың арасында орталық диск бар. Домалақ топсалар бөлгіш жырашықты және бөлгіш иінтірекшелі болуы мүмкін. Олардың әрекет қағидасын қарастырайық. Айналу сәтін беру барысында бұрыш астында топса жұмыс шарлары биссекторлы жазықтыққа орналасады. Биссекторлы жазықтық жетекші және жетектегі біліктердің арасындағы бұрышты екіге бөледі. Бұл олардың айналуына синхрондық береді. Бөлгіш жырашықты домалақ топсада төрт бөлгіш жырашық бар. Олардың ортадағы сызықтары топсаның орталығынан тең дәрежеде алшақта тұрған радиустары бірдей шеңберлер болып есептеледі. Топсаны жинау барысында алдымен айырлар арасына сұққышқа центрлеуші шар орнатылады. Сұққыш шардың және айырлардың біреуінің тесігіне кіреді. Топсаны өстік жылжудан басқа топса ұстап тұрады. Сонан соң тік бұрыш астында орналасқан айырлар жырашықтарына төрт жұмыс шарын қояды. Шарлар орталыққа қатысты симметриялы орналасқандықтан, айналу сәтін бұрышпен берген кезде шарлар орталығы биссекторлы жазықтықтағы шеңберлерді салады. Айналу сәтін беруге тек екі шар ғана қатысады. Топса сәтті 30... 32° бере алады. Топсының артықшылықтары: жасап шығару қарапайымдылығы және бағасының айтарлықтай төмендігі; кемшіліктері: шарлардың

жырашықтардан домалауынан және қысым жоғарылығынан топсаның тез тозуы. Бұл айналу сәтін тек екі шардың ғана беретіндігінен болады. Айналу сәтін берген кезде бөлгіш иінтірегі бар домалақ топсаның барлық шарлары қатысады. Бұл топсаның күш түсіруін

шегерімділік қызмет мерзімін ұзартады. Топса бөлшектері ішкі бетінде алты шар орнатуға арналған алты сфералық жырашығы бар тостағанда орналасқан. Осындай жырашықтардың сфералық жұдырығы да болады, оның оймакілтек тесігіне жетекші білік кіреді. Шарларды биссекторлы жазықтыққа орнатушы  бөлгіш құрал, өзі ішіне жайғасқан, сепаратордан сфералық тостағаннан және бөлгіш иінтірекшеден құралады. Бөлгіш иінтірекше өзінің сфералық бетімен жетекші және жетектегі біліктердің ұяларына және тостағанның тесігіне кіреді, сондай-ақ жетекші білікке тақалған. Иінтірекшенің иықтары солай таңдалған, айналу сәтін бұрыштан берген кезде ол сепараторды жетекші және жетектегі біліктер өстерінің арасындағы бұрыштың жартысына тең болатын бұрышқа бұрады. Яғни шарларды биссекторлы жазықтыққа орнатады. Топса айналу сәтін 35...38° бұрыштан бере алады. Топсаның артықшылығы – айналу сәтін барлық шарларымен беруі. Бұл топсаның төзімділігін артып, оның сыртаумақтық өлшемін азайтуға мүмкіндік береді. Алайда ол бөлгіш жырашыққа қарағанда күрделілеу әрі қымбатырақ. Урал-375 автомобильінің басқарудағы жетекші доңғалақтары жетегінің тең бұрыштық жылдамдықтарының қосарланған жұдырықшалы кардан топсасы жетекші және жетектегі біліктермен байланыстағы айырлардан құралады. Олар жіктеріне орталық диск қойылған жұдырықтар айырларына қондырылған. Бұл диск топсаның аралық тізбегі болып табылады. Жұдырықшалы кардан топса айналу сәтін 45.50° бұрыштан бере алады. Бұл топсаның құрылысы қарапайым, домалақ кардандардан арзан, алайда оның ПӘК көрсеткіші төмен.

17-зертханалық жұмыс АВТОМОБИЛЬ БЕЛДЕМДЕРІ Жұмыс мақсаты: басты берілістер мен дифференциалдардың құрылысы мен жұмысын оқып білу, жетекші белдемдер механизмдерін бөлшектеп, қайта жинау бойынша дағдылану. Жабдық: автомобильдердің жетекші белдемдері; бөлшектеу жұмыстарына арналған тетіктер, аша, ілме және шетжақтық кілттердің жиынтығы; іскенже; домалақ кемпірауыздар; қаққылар. Жұмыс құрамы: плакаттар мен оқулықтар арқылы басты берілістер мен дифференциалдардың құрылысы мен жұмысын оқып білу; жетекші біліктерінің мехнизмдерін бөлшектеп, қайта жинауды үйрену.

доңғалақтар мен аспа арасындағы күштерді қабылдап, айналу сәтін  кардан берілісінен автомобильдің жетекші доңғалақтарына беріп, вертикаль, бойлық және көлденең күштерді қабылдайды.

Басты беріліс айналу сәтін беріліс  санына  көбейтуге  және 90° бұрыштан автомобильдің жетекші доңғалақтарына беруге арналған. Гипоидты ілінісі дара басты беріліс аз және орташа жүк көтергішті жеңіл және жүк автомобильдеріне орнатылады. Мұндай берілістер жетекші білікпен бір бүтін ретінде жасалған

жетекші тісті доңғалақтан (7.12-сурет) тұрады. Білік екі 4 конустық аунақшалы мойынтіректерде айналады. Біліктің алдыңғы ұшының

фланецті орнатуға арналған оймакілтектері бар. Оған  кардан берілісі жалғанады. Білікке фланец сіргеленетін сомынмен бекітіледі.

жетекші тісті доңғалақ

жетектегі тісті доңғалақпен тұрақты іліністе болады. Ол жетекті тісті доңғалақ бұрандармен дифференциалдың корпусына бекітіліп, онымен бірге екі конустық аунақшалы мойынтіректе айналады. ЗИЛ-433100 жүк автомобиліне жетекші тісті доңғалақ стақанда екі конустық аунақшалы мойынтіректе және басты беріліс картерінің қалқанында орналасқан бір цилиндрлік аунақшалы мойынтіректе орнатылған. Зауытта жетекші тісті доңғалақ мойынтіректерін    бастапқы    кермемен    орнатады.     Жетекші білік конустық мойынтіректерінің ішкі оймақтары арасында реттегіш керме төлке бар. Оның жуандығы мойынтіректердің қажетті бастапқы кермесі болатындай етіп таңдалады. Мойынтірктер стақаны фланеці  мен  басты  беріліс  картері арасында реттегіш төсеме орнатылған.Олардың жуандығын реттеу