Жазушының бұл кітабына «Бір махаббат баяны» атты хикаяты мен әңгімелері, сондай-ақ аудармалары енгізілді. Заман зобалаңына тап келіп, қиын-қыстау күндерді бастарынан өткерген бір әулеттің тағдыры от анасының көзімен, өткенді есіне түсіріп, жағңыртуымен баяндалады. Хикаят жазықсыз жаламен жазалы болып, жер аударылған азамтының соңынан ақ қар көк мұзды кешіп, итжеккенге барған қазақ әйелінің ішкі монологы десе де болғандай. Өзінің төзімі мен қайсарлығына қуатты сол еріне деген риясыз махаббаттан алғандығы нанымды бейнеленген. Жинаққа енген әңгімелер де қызғылықты мазмұнымен, шұрайлы тілімен оқырманын өзіне баурайды.

Хикаят

...Жып-жылы аялаған бір үн алыстан талып жеткендей...

Марғуа бұл кезде өң мен түстің, бәлкім беймәлім екі дүниенің шегінде будақ-будақ бұлт пен буалдыр тұман араласқандай бұлдыр әлемде жатқандай еді. Бойын әлде жеңілдік, әлде салмақсыздық билегендей беймарал. Тап бір қауырсындай қалқып ұшып жүргендей. Жамбасына тас батқандай түнімен дөңбекшіп шығатын ол төсегін қазір сезінер емес. Көкірек тұсының күйіп, ұдайы сыздайтыны да тына қалғандай, өзі тіпті сауығып кеткен секілді. Тек дел-сал ұйқы меңдегендей бір күй. Түн баласы кірпігі айқаспайтын ол қалың ұйқыға қалайша кез болып жүр екен. Ұйықтай берсе ғой, ұйықтай берсе... Ұйқы меңдеген ол буалдыр дүниеден төмен қарай құлдилап кетіп барады, кетіп барады... Алды тас қараңғы түнек... Зу-у, зу-у-у... – Оян, оян деген соң оян! – Жұп-жұмысақ әлгі үн тағы қайталанды. Марғуа қап-қараңғы тұңғиықтан қалықтап қайта ұшып шығып келе жатқандай сезінді өзін... Жарық, жарық, әне жарық та көрінді-ау. Шыңыраудан әүпірімдеп шыққан тәрізді...

...Кейінгі уақытта оның ыңқыл-сыңқылы көбейе түскендей. Оны өзі де сезіп жүрген. Әйтсе де мүлдем жатып қалудан әзірге аман еді. Ешкімге ауыртпалығын салмай, өз қажетін өзі атқарып жүргеніне шүкіршілік айтатын. Десе де әл-дәрменінің күннен-күнге кеміп, тесік шелектен сусыған құмдай сарқылып бара жатқаны анық еді. Иә, жебеуші ием, пендем десең, ешкімге кіріптар етпей, он екі мүшемнің сауында қор қылмай ала гөр. Дерт азабын тартқызба. Төңірегімді тоздырмай ақ өліммен аттануға жазғайсың деп жатса да, тұрса да жалбарынатын болған.

Марғуаның аз жасадым деп өкінерлік жайы жоқ. Қызық дәуренді кем көрдім десе, онысы да күпірлік болар. Пешенесіне жазылған іске шек келтіруден ада, өткенге салауат дейді ғой. Тәңірінің жақсылы-жаманды берген несібесіне қанағат. Оның ащысы да, тұщысы да, тәтті-дәмдісі де, кермек татитыны да болды. Баршасы Алла ісі. Жақсылығыңды ғана бер, жаманшылығыңды қоя тұр деп қалайша айтсын?! Түбінің қайырын тіледі ғой. Тілеуің ақ болса, Тәңірінің алқайтынына оның көзі әлдеқашан жеткен...

Тек кейінгі кезде көңіл түкпірінен өкінішке, өксікке ұқсас әлде бір түсініксіз нәрсе бой көтеріп, жүрегінің басын дамыл-дамыл сыздататыны батады. Осыған алаңдайтын болып жүр. Осы бір күмәнді түйткілдің біртебірте түйіндей байланып, көкірек тұсына кептеліп тұрып алғаны қинайды. Кейде сыздатып-сыздатып, тарап кетуші еді. Енді ұзақ топталып, күйдіретінді шығарды. Күйіп тұрады-ау, күйіп тұрады көкірегі. Ойын

осыншама қамықтырып, көкірегін сыздатып сырқыратқан не болды екен? Соны ойлап өзінен-өзі қамығады. Сыр ашысып, ой бөлісер тұстасы да қалмағандай. Кімге барып мұңын шақпақ? Әл-дәрмені содан құрып, тиянақ таппай шаршайтындай. Осы жасына дейінгі өткен-кеткен кемді күн көрген қызықтарын көңіл сүзгісінен өткізіп, әр нәрсе бір еске түсіп, мейірленіп күліп те алады. Немере-шөберелердің қылықтарымен өзін бір уақ алдарқатып та көрді. Бірақ түйіннің тарқар түрі жоқ. Қайта үдей түскендей ме қалай? Қартайған шағында шер-шемен болып байланған бұл ненің күйігі, ненің мұңы болды екен? Неге көрінген жорамал, ненің тұспалы. Осыны нақ болжай алар емес. Түкке түсінсе, бұйырмасын. Тек түбі жақсылық болғай!..

Марғуаның не көрмеген басы? Тағдыры мұны қай қиырға салмады? Енді ешнәрсеге опынудың орны жоқ деп ойлаушы еді. Әлде, әлі де көңіл түкпірінде әлдеқандай өкініші, атқармаған парызы қалды ма екен? Түні бойы көкірегін сырқыратқан осы бір атаусыз күмәнді кесел ұлғайып, еңсесін көтертпей қажытып тастайды.

Түнімен бір жағы жөтел буып, бір жағы ұзақ сонар ойы да әр тарапқа бір тартып, ұйқысы қашқан Марғуаның таң алдында ғана маужырап, көзі ілініп барады екен. Сол, сол-ақ екен, шыңырауға қарай шым батып кете бергені. Бір дүлей күш қап-қараңғы түпсіз тұңғиыққа шырқ үйіре тарта жөнелгендей. Бұл санасымен қаншама қарсыласып, бұлқынайын десе де қимылдарлық дәрмені жоқ. Саусағын да қозғай алсашы. Саусағын қимылдатпақ түгілі, кірпігінің әр талын қорғасынға малып қойғандай ауырлап кеткен, көтере алсашы. Демі үзіліп барады. Түпсіз терең түнекке құлдилап кетіп барады, кетіп барады. Таусылар түрі жоқ...

Өң мен түстің, бәлкім беймәлім екі дүниенің шегінде жатқан Марғуа әлгі дауысты анық, тап қасынан тағы естігендей. Әлдебір жылы алақан лебі жүзін білінер-білінбес жанай сипап өткендей. Әлгі болмашы лептен өзін қырсаулаған тордың сансыз жібі борт-борт үзіліп, бойы босап, аяқ-қолы қимылға келіп, көзін зорға ашты-ау. Көзін ашқанда бозамық тартқан қоймалжың дүниенің ішінде малтып жүргендей еді. Бозғылтым тұмандай буылдыр перде арасынан төсегінің бас жағында тұрған нұр дидарлы жүзінен мейірімі төгілген ақ сақалды қарияның сұлбасы көзіне шалынып, бұлдыр елестей қылаңытады. «Оян, қызым, оян». Адам ба, елес пе? Оны Марғуа ажыратарлық халде емес еді. Тек жүзін шырамытқандай. Сол елесті жоғалтып алғысы келмегендей көзін тарс жұма қойды. Өңі соншалықты мейірлі, соншалықты ет-жақынындай елжірей қараған, бұл кім болды екен? Есіне түсіре алсашы. Оны қашан, қайдан көріп еді? Әйтеуір бір жерден көрген секілді. Япыр-ау, қайдан көріп еді? Қайдан?

Қайдан... қайдан дері бар ма? Тоқсандағы кемпірді кім «қызым» деп аялаушы еді? Есіне түсе кеткені. Түсінде, иә түсінде көрген екен ғой... Марғуа қайта талықсып бара жатты... – Оян, Марғуа, оян! Көкірегіңдегі күмәннан арылғың келсе, оян! Марғуаның қарт санасын найзағайдай осып, әлдене жарқылдап өткендей. Сол жарқылмен бірге денесі тоқ соққандай қатты солқ етіп, қалтырай жөнелген. Оның бойын енді түсініксіз үрей билей бастады. Төсегінің айналасында әлде біреулер жүргендей.

Ұйқысынан оянғаны анық. Үрейге бой алдырған ол қимылсыз біраз жатты. Көзін қайта ашқанда әлгі буалдыр дүние тарап, бөлменің қабырғасы ағараң тартып, оған ілінген суреттер нобайы айқындалып, таң бередерленіп қалған екен. Ақ сақалы белуарына түскен қарияның елесі ғайып болыпты. Марғуа оны есінде сақтап қалып еді, енді шын таныды...

Өң мен түстің арасындағы азаптан әлі құрып, жүрегі алқымына тығыла атқақтай соғып, ауа жетпей демігіп құр сүлдері қалған ол басын көтеріп, төсегінде шоқиып ұзақ отырды. Кеудесінен шығып кетердей соққан жүрегінің суылы басылғанша тапжылмады. Дұғасын оқып, көңілін тоқтатып, бірте-бірте өзіне-өзі келгендей.

Әлгінде жай оғындай миын осып өткен не болды екен? Не де болса, найзағай оты түн түнегін қалай бір сәтке жап-жарық етсе, бұл да оның кәрі санасын дүр сілкіндіріп жарқыратып жібергендей. Қасаң тартып қалған санасының қатпар-қатпарына дейін жарық сәуле құйғандай. Өткенкеткендердің бәрін қаз-қалпында ойына оралтқандай. Адамның санасы соншама кең болар ма? Қырық қатпарының ішіне бәрі сия береді екен ғой деп ойлады бұл. Осыған шекті жақсылы-жаманды басынан өткергендері, көріп-білгендері бүге-шігесіне дейін есіне түсіп, бұрынғысы бүгінгісімен мидай араласып жүре берді... Өткен күндердің баяғыда ұмытылған елестері айналып келіп өзін қайта тапқандай.

Бозала таң алдында өң мен түстің арасында бұлдырай көрінген ақ сақалды қария бұдан бұрын да түсіне кіріп еді-ау. Ол өзі қай замандағы түсі еді? Есіне қазір түсіріп отыр. Құдай-ау, содан бері қаншама ғұмыр өтіп, қаншама дария су аққан десеңізші?.. Қисапсыз көп күндерді артқа тастапты ғой бұл мұндар. Өңірінен үзіліп қалған түймедей жадынан әлдеқашан шығып кеткен сол түсіндегі қарияның айна-қатесіз оралғаны несі екен?

-1-

...Ұмытпаса, Марғуаның бір мүшелден шығып, балиғатқа енді толған шағы болатын. Ел жайлауға жаңа қонып жатқан кез. Көктем күні әр көкіректі шуаққа толтырып, үлкен-кішіні масайратып жібергендей. Төңірек уылжыған көк майса. Адам аяғы, мал тұяғы тимеген бөктер гүлге тұнып тұр-ау, тұнып

тұр. Ауылдың кәрі-жасы үй тігіп, бие байлап, қазан көтеріп әбігер. Көңілі алып ұшқан жасөспірім Марғуаның төңіреккке таңырқауы ерекше. Қуанышында шек жоқтай. Алаңсыз, қамсыз шағы ғой. Құрбыларымен қырға шығып гүл тереді. Қыдырады. Жайлау қызығын армансыз қызықтауда.

Бір күні түс көріпті. Бұл қырда әдеттегіше қырмызы гүл беріп жүр екен дейді. Бірінен бірі өткен жауқазынды қызықтаған бұл гүлден гүлге ұшыпқонған көбелектей жүрегі өрекпіп жүгіріп келеді, жүгіріп келеді екен. Кенет алдынан ақ киімді, ақ сақалды қария шыға келгені. Жүгіріп келе жатқан мұны алыстан көріп, әдейге бұл қасына жақындағанша мейірлене қарап, тосып тұрғандай. Бұл қасына жеткенде жып-жылы мейірімге толы үнмен: – Ә, келдің бе, қызым? Мен сені көрейін деп тосып жүрмін. Қорықпағын, мен сенің иең боламын. Сенің бақ жұлдызың жоғары, балам. Өте жоғары, соны біл! Оған жетуің де оңай болмас. Әйтеуір бір жетерің хақ. Сол жолда не көрсең де жақсылықтан күдер үзбе. Саған, алла сабыр суын берсін! Ноқтаға мойын ұсын. Кіммен қарайсаң, сонымен ағарарсың... – дейді жұм-жұмсақ үнмен жылұшырай. Бұның маңдайына алақанын жақындатып, саусағының ұшын сәл тигізіп, болар-болмас сипағандай. Бұл сескенгендей көзін жұма қалып, қайта ашса, қарт ғайып болыпты. Маңдайы содан ыси жөнелгендей...

Оянып кетсе, түсі екен. Шынында да маңдайы ысып, күйіп бара жатқанын сезді. Бойына әлдеқайдан бұла күш келіп құйылғандай. Кеудесін керемет қуаныш кернеп, шаттанып оянды. Қараса, таң әлдеқашан атқан. Түңдіктен қиғаштай түскен күннің алтын жалқындай шапағы керегенің басын қызғылт сары түске бояп, сан құбыла сағым ойнайды. Жып-жылы нұр шуақ төсегіне төгіліп тұр. Шуаққа алақанын тосып шомылғандай еркелей біраз жатты. Есіне әлгінде кірген түсі түсіп, орнынан атып тұрып, анасына айтқанынша асықты.

Бұны үнсіз тыңдаған анасының түсі бұзылыңқырап, бір бозарып, бір қуарып, сан құбылып, тосылып біраз отырғаны әлі көз алдында. Әлден уақытта: – Ботам, түсің нысаналы түс сияқты. Ешкімге айтпай, қоя тұршы. Түс деген ұстараның жүзіндей қылпылдап тұратын нәрсе, кім қалай жорыса, солай ауады деуші еді. Мұны бір қасиет қонған, аузы дуалы жанға жақсылыққа жорыталық, – деп әбігерге түсіп еді-ау анасы. Жайлауда қатар қонған ауылдарды аралап, молда іздеп біраз әуреленген. Қайран ана көңіл-ай! Ана көңілі – балада, бала көңілі далада жүретін кезі екен онда. Анасының бұлай тым беймазалануына шек-сілесі қата күлгенін қайтерсің? Ол ауылауылды кезіп жүріп, аузынан – алласы, қолынан асасы түспейді дейтіндей дегдар молда тауып, бір күні бұны қолынан жетектеп, деректетіп алдына алып барды емес пе?

Қарт молда анасының артына тығыла тұқшиып отырған бұның жүзіне болар-болмас көз тастап қойып, тәсбиығының тасын сыртылдатып ұзақ аударды. Анасымен қысқа тіл қатысты. Түсіне кірген ақ киімді, ақ сақалды

қартқа қарағанда мына молданың қабағы түксиіп, қасы көзін жапқан жүзі өте сұсты көрінді. Оның үстіне қалың қастың астынан сығырая қарайтын өткір жанары өңменінен өткендей, жон арқасы шымырлады. Бала да болса, бір жайсыз нәрсе еститінін сезгендей қобалжи жүрегі тітіркенді. Орнынан тұрып, қаша жөнелгісі келген, бірақ иығынан басқан әлдеқандай бір күш орнынан тапжылтпады. Сірә, бұл молданың мысы болар.

Анасымен бөгде әңгіме құрып отырған молда бір уақтарда, бұлардың бойы үйренді-ау деген шамада сөз арнасын өздеріне қарата бұрды: – Бәйбіше, қызыңның таза періштесі бар екен. Сол түсінде көзіне қарт болып көрінген ғой. Қорықпасын! Тағы да көрінуі мүмкін. Оны адамның иесі дейді. Ол әркімде де болар. Бірақ көзге көріне бермейді. Нысаналы жандарға ғана көрінер. Иені ұстап қалу оңай емес. Таза жүріп-тұрсын. Ала жіптен аттамасын. Ие деген шамшыл келеді. Шамына тисе, оның киесі ұрады. Көпке созбай, алғашқы құда түсіп келгендерге баланы ұзатыңыздар. Соған көрінген түс қой. Бағы мен соры қатар жүрер. Маңдайындағы жазуы соны айтып тұр. Түбінде қайыры мол. Иесіне адал болса, Тәңірі өзі жебер... – деп, сөзінің аяғын жұтып, әр нәрсені бір тұспалдаумен бітірді.

Анасының сабыры мүлдем кетіп, одан әрі үрейленгендей. Молдаға жасқаншақтай қарап, бұны ұшықтап жіберуін өтініп еді-ау сонда қайран анасы. Молданың ішірткі жазып бергені, оны анасының ұзақ ішкізгені есінде қалыпты. Оның пайдасы тиді ме, тимеді ме, ол жағы бір аллаға аян. Тап сол кезде бұның ақыл-есін «Ие дегені кім?», «Ұзатқаны қалай?» деген секілді сауал торлап, әлгі естіген кептерді толық ұғына алмай тұрғаны ғана анық еді. Молданың бұл айтқандары құлағына түрпідей тиіп, тіпті кесімді жазадай естілгені соншалық, дірілдеп, қалшылдай жөнелді. Жүрегі өрекпи соғып, байыз таптаған бұл сол жерден тезірек кеткенінше асыққан.

Үйге келісімен өткен жылы Орынбордан Ахметсақи ағасы әкеліп берген кішкентай қол айнасына үңіле ұзақ қараған. Егер маңдайына жазылған жазудың бары рас болса, соны өзі де көргісі келеді ғой. Бірақ жазық маңдайы меңсіз аппақ, қай жерінде жазу тұр? Жазық ақ маңдайлы, арасы алшақтау серпіле қонған жаңа туған айдай жіңішке қасты, қой көзді ақсары қыз айнадан жәудірей қарайды. Ақсары жүзіне болмашы қызғылт рең жүгірген. Сәл түрілген жұқалтаң ернінің арасынан маржандай тістері көз тартады. Ешқандай жазуды таппағанына өкпелі ол, үлкен кісілер айта береді екен деп түйген...

Молданың айтқаны көкейінде аз-кем күн жүргенімен кейін еске де алмайтын болған. Тіпті ұмытып та кетіп еді. Тек анасының мінезіне күрт өзгеріс кіргендей. Бұны көзден таса етпеуді әдетке айналдырды. Қырға шығып гүл теру, жайлау қызығын қызықтау сап тиылды. Бір жаққа барайын десе, қасына іні-сіңлілерінің біреуін қосып жібереді. – Сен енді ойын баласы емессің. Бой жетіп келесің, селтеңдемей үйде отыр, – деп қия бастырмайды. Іс тіктіреді, кесте төктіреді, шілтер тоқытады. Әйтеуір, анасының бұған келгенде тапсырмасы бір таусылмайтын болған.

Бұрын бұл іс істемегенде күндерін қалай көрген? Енді, міне, бәрі осының қолғабысына ғана қарап қалғандай отырғаны... Бұл мамыражай бейбіт күндері де ұзаққа созылмады.

Сол жазда-ақ, сұқсырдай молданың сұңқылдай айтқаны расқа шығып, бағаналы елінен бір топ адам, құдай қосқан құдамыз деп, сау етіп келе қалды. Өздері жаңадан құда түсуге келгендей емес, бұрыннан бесік құдамыз деп, бергендері өткен жанның түрін танытып, өктемдікпен айбарларын асыра, әрі сый сияпаттарын жасай келді...

Марғуа айран-асыр. Беу, қыздың қызғалдақтай қысқа ғұмыры-ай! Күні кеше ғана қырда көбелек қуып, гүл теріп жүрген ол, өзі де жаңадан қауыз ашып келе жатқан жауқазындай емес пе еді? Ол жаны нәзік, керемет қиялшыл, бір орында тұрмайтын кішкентай күлегеш қыз болатын. Шынымен-ақ бой жетіп қалғаны ма? Жүрегі мойнына бұғалық түскен асаудай бұлқына толассыз тыпырлайды.

...Арқа төсінде жаз жайлауда, қыс қыстауда емін-еркін көшіп-қонып жүрген көшпенді елде аты алысқа тараған бұның Түсіп қажы атасын білмейтіндер кем де кем еді ол уақытта. Мына келіп жатқан құдалардың да арғы аталары Қаптағай қажы еді. Екі ел шонжарларының атақ-дәрежелері де, байлықтары да бір-бірінен асып түспесе кем емес. Жаз жайлаулары – Ұлытау ортақ қоныс. Ежелден жайлауда қатар қонып жүрген ел бұрыннан да шымшытырық құдандалы екен.

Бұның сәби шағында-ақ аталары сүйек жаңғыртамыз деп немерелерін атастырып қойса керек. Балалардың ер жетуін күтіп жүргенде замана желі өзгере соқты. Сақараны дүрліктіре бұларға беймәлім жаңалықтар келіп жетті. Оның ішінде жан түршігерліктері де аз емес. Мына келген меймандардың айтысына қарағанда, ел іші бай-кедей, қожа-молда болып ара жігі ажырап бүлініп жатса керек. Әйел теңдігі дейтін ұшпаққа шығаратын сөз тараған. «Қалың мал жойылсын!» – деген дүрбелең белең алған. Кезіндегі бата оқысып, қол алысқан уәделерінен тайып, құдалықты бұзатындар шығыпты. Қалыңдығын ала алмай қалғандар жиілеген көрінеді. Осындай-осындай кептерді сары майдан қыл суырғандай бипаздап айта отыра, бағаналы елінің жақсылары ескі құдадан ажырап қалмауды ойлап, салмақ сала келгендей түр танытады. Балаларды бір-біріне көрсетіп, құдалықты тағы да бір қайыра бекітуді жөн көріпті. Бұлардың аужайларын байқап, көкейіндегісін білмек ойлары бар.

Қалыңдық пен күйеуді таныстырулары да қызық. Сол есіне түскенде Марғуа осы күнге шекті мейірленіп күліп алады. Кіші ағасының отау үйіне күйеу жігіт екеуін оңаша отырғызып қойды. Екеуі де жасөспірім жеткіншек. Бір-бірінен ұялатындары соншалық, бастарын көтеріп жүздеріне тура қараса алмайды. Жеңгелері отырғызып кеткен жерде томпиып-томпиып отыруды ғана білді. Бар болғаны осы. Тілдерін жұтып қойғандай сөз қатыса алмайды.

Тек көздерінің қиығымен қарасады. Бір есінде қалғаны, құлағына дейін қызарып кеткен күйеу жігіттің өңі тым қарақошқыл көрінді. Марғуа онысын ұната қойған жоқ. Қараторы адамның қатты қызарғаннан жүзі қабарып, қарақошқыл тартатынын ол шақта Марғуа қайдан білсін?

Таныстыру салты аяқталып, екі жақ құдалықты бекіткенімен қыздың төркіндері ашық рай танытпады. Кесімді жауаптарын айтпай, қыз ұзатуды кейінге сырғыта берді. Құдалар хабар алысып тұратын болып, аттанып кетті. Оған Марғуа қатты қуанды. Бір адамдар келді-кетті. Онда тұрған не бар? Қыздың алабұрта соққан жүрегі орнына түсіп, қобалжуы басылғандай. Көңілі селт етпегендей... Несіне сонша қорыққан?..

Орынборда қызмет істейтін Ахметсақи ағасы елге жаздық демалысқа оралды. Қыр еліне өзімен бірге жаңа заманның толып жатқан тосын жаңалықтарын ала келді. Олардың бәрі әрі таңсық, әрі үлейлі, әрі үмітті әңгімелер еді. Ел жақсылары амандаса келіп, әрнәрсені сұрап, мәжіліс құрады. Жеңгесіне көмектесіп кіріп-шығып жүрген бұл да құлақ тігеді. Әйтсе де көбі бұған ұғынықсыз бұлдыр дүниедей.

Үй ішілік бір оңаша әңгімеде Марғуаның аңғарғаны бұны айттыра келген күйеу жігітті ағасы танитын болып шықты. Ол да Орынборда оқуда екен. Неге екені өзіне де түсініксіз әуестікпен, осы сөзден кейін ол өз еркінен тыс ересектер әңгімесін зер салып тыңдайтынды шығарды. Тағы бірде үлкен адамдардың бас қосуында ағасының: «Қаптағай қажының немересі оқуға алғыр. Орыстың небір білгірлерінің алдында сыннан сүрінбей өтіп жүр. Тегінде оқудың түбіне бір жетсе, сол жігіт жететін шығар», – деп күлгенін тағы естіді. Жаңаша оқудың түбін түсіріп жүрген жігіттің түрін өткенде анықтап көре алмаса да ағасының сөзі көңіліне бір түрлі жағымды жылы тиді. Тіпті жүрегі лүпілдеп, екі беті дуылдап ысып қоя берді. Осындайосындай үзіп-жұлған сөздерді ести келе, сол оқыған жігіттің етегін ұстап кетуді өзі де жек көрмейтінін іші сезді.

Үлкендер өткен жолы құдаларға ашық жауап айтпай қайтарғандарында бір гәп бар екен. Ахметсақи ағасының келуін тосқандай. Ағасы: «Бала жақсы, талабы оң, оқу-білімге құштар. Түбі жерде қалмайды. Қыз беруге болар», – десе керек. Осыдан кейін бүкіл ел болып, қыз жасауын әзірлеуге кірісіп кетіп еді.

Түсіне кірген ақ киімді, ақ сақалды қария айтқандай, ноқтаға мойын ұсынғаны сол шығар, күйеу жігітке іші жылып, ниеті ауды. Әуелгіде селт етпеген көңілінде бір нәзік сезім бүршік атты.

Ел жайлаудан түсер кезде құдалар қайта айналып келді. Ағайын жұрты, туған туыстары ұзату тойын жасап, барша жасау жабдығын түгендеп, үш түйеге артып, жанына қосақ байлап, ырғалтып-жырғалтып аттандырды. Көшкен елмен бірге Ұлытауды бөктерлеп, Сыр бойына бағаналы еліне бет түзеді...

жөңкілді. Ағыны қатты ақ дария сан мәрте арнасынан аса тасыды, сан мәрте қайраңдап қайта тартылды. Жел айдаған қаңбақтай замана лебі қалай қарай соқса, солай қарай дөңгеледі. Ғұмыр-дария өзені тоқтаусыз әлі ағып келеді. Қай жерге жетіп тоқтарын кім білген? Ұлы мұхитқа жете алар ма, әлде су аяғы құрдымға кеткендей құмға сіңіп жоғала ма? Оған кімнің көзі жеткен?..

Әлгіндегі жай отындай жарқылмен бірге Марғуаның есіне көп нәрсе түсіп еді. Әр нәрсенің басын бір шалып, ойы бірден бірге кетіп, өзі де шатаса бастағандай. Бар күшін жинап: – Тоты, әй Тоты, – деп, әлсіз дауыспен келінін шақырды. – Бері келіп кетші. Анасының дауысын естіп, қызметке жиналып жатқан ұлы да бұның бөлмесіне келіншегімен қабаттаса кірді. – Тотыжан, менің ақиреттік киімдерімді әзірледің бе? – дегенді бөліпбөліп әрең айтты. Келіні «Иә» деп те, «Жоқ» деп те айтудың ретін таппай қипақтады. «Иә» дейін десе, «Иә, енді алаңсыз аттана беруіңе болады», – дегендей естілердей көрінді. «Жоқ» дейін десе, енесінің өтінішін аяқ асты еткені. Жауаптан мүдіріп кібіртіктеді. Оны күйеуі құтқарды бұл жолы: – Апа, қалайсың? Немене, көкем түсіңе кіріп, шақырып жатыр ма? Балаларымның жанында бола тұрайын, сен тоса тұр, асықтырма деп айтпадың ба? – деді қалжыңға айналдырғысы келіп. – Жо-о-ға, – деді ол дауысын соза ақырын. – Сол шіркін жұмақтағы хор қыздарын көріп, мені ұмытып кетті ғой деймін, әуелі. – Тіршілігінде отағасын қажап іліп-шалып еркелей сөйлейтін әдетіне басып, оны тағы бір қыжыртып алды. Бұл сөзінен кейін балалары көңілденіп сала берді. – Қайдам... «көкелеріңе барамын» деп, баяғыда ес білмейтін біздерді әжемізге қалдырып, жаяу – жалпы Сібірге аттанып кетуші едің ғой... – Е-е-е. Ол заман басқа еді ғой. Түс көргенім рас. Бірақ түсіме әкелерің кірген жоқ. Сендердің әкелерің жұмаққа ғана лайық жан ғой, жұмағында алаңсыз жүрген де... Түсіме ием кірді бүгін. Жайдан-жай енді ғой дейсіңдер ме? Алып кетейін деп кіріп жүрген шығар... – Сөзінің аяғында алқынып шаршап қалды. Лып етіп шығып кеткен Тоты дереу жедел жәрдем шақырды. – Апасы, қазір әжеміз жоқ, бізді енді кімге тастап кетесің? – деді ұлы еркелей анасының қолын алақанына салып, аялай сипап, бетіне басты. Анасының қатты жүдегені анық байқалады. Жанарына қуақы ұшқын жүгіріп, әжімді жүзіне шуақ төге езуіне күлкі үйірілген ол ұлына сығырая қарап:

бастады. Ақ халаттылар жерге қонып, аяқтарымен жүрді. Әлдекім бас жағында тұрып алып: – Көзіңді аш, терең дем ал, – деп қылқылдауда. – Апа, ұйықтама... – Ұйықтауға болмайды, – дейді бірінің аузындағы сөзді келесісі қағып алып. Бүгін неғып бәрісі бұның ұйқысын күзетіп қалған. «Ал ұйықтамасам, ұйықтамайын. Тұқымымда ұйқыда есесі кеткен ешкім жоқ еді ғой». Бұл ежелден құсұйқы. Сәл мызғып, көз шырымын алса болды, жарау аттай тыңайып шыға келетін. Әулиеатада ел ауып, жер ауып жүргенде соғыс уақытында қызылша егістігінде көп жыл жұмыс істеп еді-ау. Сондағы бозала таңнан тұратын әдеті әдет болып қалған. Шіркін-ай, қазір де бір мызғып алар ма еді. Сонда өзінен-өзі-ақ дыңғырап кетердей көрінді. Оған мұрша беріп отыр ма? Бағанағы дүрліге жүгірген дәрігерлер тарап, айналасы саябыр тапты. Санасы айқын. Тек екі білегінің еркі өзінде емес. Бір білегіне шаншылған инеден тамшылаған дәрі әлі құйылып тұр. Біреуісіндегі аппарат тынымсыз бунап, мазасын алуда. Жанында қаздиып қаршадай қыз отыр. Аңдығаны бұның қас-қабағы және де әлдебір ирек сәуле жүгірген әйнек қорап. Сірә, ол бұның жүрек соғысын көрсетіп тұрса керек. Қыз әлсін-әлсін бұның жүзіне үңіліп қояды. Кірпіктері сәл айқасып бара жатса: – Ұйықтамаңыз, ұйықтамаңыз, – деп шыр-пыр болады. Ұйықтап кетсе, не боларын кім біліпті? Осылардікі жөн шығар. Бұларды аттай алты жыл оқытады емес пе? Бірнәрсе білетін болар, білген соң айтады да. Марғуаның дәрігерлер жайынан хабары бар. Оның бір баласы мен келіні дәрігер болып еді ғой. Оның дәрігер атаулыға құрметпен қарайтыны содан. Қайткенмен де нандарын адал тауып жеп жүрген жандар санайды. Баласы Қайсар мен келіні Роза есіне түсуі мұң екен, иегі кемсеңдеп, алқымына өксік тығылды. Шіркін-ай, олардың алдында бұл кетіп, «Апам-ау» – деп артында солар қалса, ондай өлімнің өкініші бар ма? «Беу, дүние-ай! Баласы өліп, қасіретін анасы тартпас болсашы-ай». Айтып-айтпай не керек, адамның дегені емес, алланың дегені болады екен... Марғуаның ет-жүрегі елжіреп, көзінің алды тұманданып жүре берді. Медбике жүгіріп келіп, жастығын түзеп, суланған көзін сүртіп: – Бәрі жақсы болады, апа, уайымдамаңыз, – дейді. Марғуаның, айналайын-ай, мың жаса, рахмет дегісі келеді. Бірақ аузы сөзге илігер емес. – Бағыңыз бар екен, апа! – дейді тағы қаршадай қыз бұның көңілін аулап. «Оны қайдан білдің?» – дер еді оған халі келсе. – Балаңыз дер кезінде алып келді. Әлі-ақ жақсарып кетесіз, – дейді ол тағы сендіре. Сірә, мұны жұбатқандағысы. «Жақсарғанда мен бір жасарып кетер дейсіңдер ме? Айтасыңдар-ау, шіркіндер!» – деп ойлады іштей. «Бағыңыз бар екен!» Марғуа осы сөзді ұзақ ғұмырында қаншама рет естіді

екен? Ең бір шаршап-шалдыққанда, діңкелеп шегіне жеткенде еститіні несі? Әлде бұған бұйырған бақыттың дәмі ащылау болғандықтан ба екен? Астапыралла. Сол бақыт дегенің өзі қандай болады екен? Жақыннан бір көрер ме еді өзін. Марғуа осы бір ауыз сөзді кімдерден, қашан естігенін, сол шақтағы өзінің жай-күйін, арып-ашып жүрген кездерін ойлайды ғой. Шынайы бақыты қайсы? Қайсы алдамшы, жалған нәрсе, кім айырып білген. Шынайы бақ екені рас болса, тұрлаулы болса керек еді. Әлде оның да түрлітүрлісі бар болғаны ма? Салыстырмалы дүние ме екен? Солай-ау шамасы. Соған бір зер салып көрмекші еді, кірпігі айқасып көзі жұмылып бара жатты. Бұның қарсыласарлық қауқары жоқ, иірімге батып бара жатқандай. Оның қалғып кеткенін байқаған медбике қыз жағынан жеңіл шапалақтап, оятып алды. «Айтпақшы, ұйықтауға болмайды екен ғой». – Апа, жағымды нәрсе ойлаңыз. Қызғылықты сәттерді елестетіп, жас уақыттарыңызды , махаббаттарыңызды еске түсіріңіз. «О, тобай! Адам бір ары кетіп, бір бері келіп, екі дүниенің шегінде жаны байыз таппай жатқанда «махаббат» дейді ғой маған». Сол шіркінді Марғуа ұмытқалы қашан. «Ал ойласам, ойлап көрейік...»

-2-

Жоқ ұмытпапты. Ахметсақи ағасы айтса, айтқандай-ақ күйеу жігіті Мұқанның оқуға деген ынтасы шынымен-ақ зор болып шықты. Зор болғаны сондайлық, жас келіншегін ата-анасының қолына түсіріп берген соң Орынбордағы оқуына аттанып кетті. Ол оқуды да місе тұтпады ғой. Оны бітірер-бітірместен, сол жылдары Алматыда педагогикалық институт ашылып, жер-жерден талапты жастарды жинап жатыр екен дегенді естіп, білім қуып солай қарай жол тартты. Күйеуі сол кеткеннен мол кетіп, ұзақ уақыт қарасын көрсетпеді... ...Ата-енесі елде жоқ кеңпейіл жандар еді-ау. Жас келіндерін оң жақтағы қыздай үлпілдетіп, әлпештеп-ақ ұстады. Мұқанның өз анасы оның он жасында қайтыс болып, төрт бала жетімсіреп қалған уақытта, соларға шын жанашыр мейірман жүректі пана болар ма екен деген ниетпен атасы бәйбішесінің жақын сіңлісін алып, төсек жаңғыртқан көрінеді. Бұл қосағы – Мәкен жастау адам екен. Марғуаны жылы қабылдап, оң қабақ танытты. Екеуі тез шүйіркелесіп, сырлас жандарға айналып кетіп еді. Бұл қысылыпқымтырылмай, өз үйіндегідей еркін жүріп-тұрды. Келін екен деп күні кешке дейін, ауыр жұмысқа салмады. Қолдарынан келгенше аялап бақты ғой жарықтықтар. Біреудің үлпершектей қызын алып келіп, оқу-оқу деп үйге тоқтамаған баласының қылығы үшін өздері қысылатын тәрізді. Бірақ Марғуа күйеуінің қасында жоқтығын қаперінде де алмады. Күйеуді тіпті қажетсініп жүрген бұл жоқ. Өз үйіндегідей тиесілі ісін атқарып жүре берді...

...Марғуа ойлап көрсе, құдай қосқан қосағының жолын тосуы сонда-ақ басталғанға ұқсайды ғой... ...Педагогикалық институтқа қабылданып, бір жылын түгесіп барып, бір-ақ оралды емес пе, сабазың. Күзде оқуын жалғастыруға аттанарда Марғуаны өзімен бірге ала кетпек ойы барын айтты. Ата-енесі бұны құп алысты. Тек, Марғуаның өзі екі ойлы болып, ұзақ толғанды. Әсіресе, жолға шығар алдыңда қатты толқыды. Бағаналы еліне алғаш ұзатылып келе жатып, тап мұндай қобалжымаған еді. Енді қорқуына жол болсын... Даланың еркін өскен баласы шаһар дегенге ол кезде үрке қарайды. Бұрын көріп-білмеген жерді тосырқайды. Көңілі күпті. Төркінінен шалғайға келгенде атаанасының, аға-жеңгенің, тіпті күйеуінің де орнын жоқтатпаған ата-енені, осы екі-үш жыл ішінде бауыр басқан отының басын қимайды. Бір жағы күйеуінің мінезін толық ұғып, жақын біліп кете қойған жоқ. Ол, әйтеуір келіп-кетіп, өзінше дүрдиіп жүрген біреу. Жас келіншегім бар-ау деп ойлап қоймайтын сияқты. Бір кетсе, ұзақ қарасын көрсетпейді. Келіп-кеткенінде екеуі оңаша қалса, бұл өзін қалай ұстарын білмей сасқалақтаушы еді. Кешкісін отауына барып, шымылдыққа енуден қашқалақтап ошақ қасында күйбеңдеп ұзақ жүріп алатын. Оны байқаған енесі: «Осы үйдің шаруасы бір саған қарап қалған жоқ. Бітпегені болса, ертең де күн бар ғой», – деп, итермелеп отауына кіргізіп жіберетін. Сөйтіп жүргенде енді онымен, көз көрмеген, құлақ естімеген жаққа еріп кет дейді. Бұл содан қаймығатындай. Осыны сезгендей, тәңірі жарылқағыр, енесі: – Күйеуіңнен қалма. Не көрсең де бірге жүр, алып кетемін деп отырғанда бірге кет, – дейді құдайдың құтты күні құлағына құйып... ...Жүрексіне-жүрексіне жолға шықты. Көңілінде күмән көп. Десе де, үлкендерден ірге ажыратып бөлек шыққан соң бір-біріне үйренісе бастағандай. Қаладағы тірліктері өзгеше ырғақ тапқандай. Жаңа орын, оқыған жастардың ортасы Марғуаға, айтары жоқ, жағымды әсер етіп еді. Байқайды, достарының арасында күйеуі сыйлы, сол сыйлы болған соң бұған да ықылас ерекше. Алматы ерлі-зайыпты екеуін жақындастыра түскендей. Бірте-бірте жүректегі көп күмән тарады... Бір жағын жағалай жасыл шыршалы тау көмкерген, саялы бақтың ортасынан орын тепкен қала көркі Марғуаны айрықша таңырқатты. Алматының ол уақтағы сәні қандай еді, шіркін! Көшенің екі қапталы жайқалған тал-терек, сылдырай аққан бұлақ, сыбдыр қаққан жапырақ, Алатау жотасына иек артқан күн сәулесі оның ақшаңқан күміспен айшықтағандай қарлы шыңдарында ойнап, ерекше шұғыла шашады. Ертегілер еліне парапар... Күйеуі сабағынан оралған соң кешкі ас-суын беріп, екеуі Алматының тымық кештерінде оңаша қыдырушы еді. Қыз бен жігіт кезінде жаңа үрдіспен таныс-біліс болып, қолтықтасып қыдырмағандарының, үйленген соң екі жақта жүргендерінің есесін Алласы өзі толтырғандай. Махаббатқа сусауларында шек жоқтай. Күйеуі екеуі жастық кешудің жұмбақ тылсымын

бастан өткеріп, жұлдызды аспан астында қол ұстасып ұзақ жүруші еді. Алматы түні – махаббат шырынынан қанып ішіп, шаттықтан бастары айналғандай қамсыз, алаңсыз шақтарының куәсі ғой. Қалай ұмытсын?! Қасында құдай қосқан қосағы, уайым жоқ. Көңілдері албырт, жүздері шат... Бақыт деген бәлкім осы шығар... Олай болса, Марғуа сол шақта шын бақытты екен-ау. Мұқанның кісілігіне күмәнданып, бекер жүрексінген екен. Оқығанның аты оқыған. Сөзі сыпайы, мінезі адыр-бұдырсыз бір тоға. Шошаң еткен оғаш қылығы, көңілінің бүкпе қалтарысы жоқ. Жарына ниеті адал. Бұған ешқашан «Мен сені малға сатып алдым... сен төмен етек ұрғашысың...» – дегендей зәредей пиғыл танытқан емес. Қайта бұны көтермелеп отыратын. Марғуа өзін жаңа ортада төменшік сезінбеуі үшін оны жаңаша оқытпаққа талаптанды. Бұл өзі де тым қара жаяу емес-тін. Бала жастан мұсылманша хат танитын. Бұған күйеуі риза болып, қуанып қалды, бірақ ол білгені қазір кәдеге аспайды екен. Өзі оқитын институттың жанында ашылған сауат ашу тобына, одан дайындау курсіне жаздырып бірер жыл оқытты. Марғуа ол арадан латынша оқу-жазуды меңгеріп, орысша тіл сындырып шықты. Келе-келе Мұқанның үйге әкелген кітаптарын жарысып бірге оқитын әдет тапты. Ондайда күйеуі күліп: – Ғылыми кітапты оқып, басыңды қатырып қайтесің? Мә, мынаны көрші, – деп басқа біреуін қолына ұстата беретін. Бір жолы ұсынғанына қараса, «Шұғаның белгісі» деген шағын кітап екен. Бас алмай демде оқып тастап, ал келіп жыласын. Сүйгеніне қосыла алмай арманда кеткен Шұғаның мұңы мұның жүрегін торлады. Оның үстіне елді-жерді қатты сағынып жүргенде әлгі кітапта жазылған дүниелерден даланың иісі бұрқырап қоя бергендей. Бас көтермей оқи берді. Сол әдеті әдет болып қалды. Марғуаға ермек табылды, үй шаруасынан қолы қалт босай қалса, кітапқа үңіледі. Марғуа сол қысқа курсты тәмамдағаннан кейін қайтып оқу дегеннің не екенін білген де емес, оны қажетсініп іздеген де жоқ. Бұның бар институты да, университеті де күйеуі әкеліп беретін әлгіндей кітаптар. Қалғанын тіршіліктің өзі үйретті... Мұқанның студентке төленетін азды-көпті пұлы қолдарына тиген күні базарға барып керек-жарағын алады. Өзінше, дастарқан ұстаған әжептәуір келіншек. Бірде бар, бірде жоқ, бірде аш, бірде тоқ жүріп күйеуі оқуын жалғастыра берді. Көңілдерінде еш қаяу жоқ, ертеңгі күнге деген үміт пен сенімі мол. Келешектерінің жарқын болары айдан анық секілді. Ол турасында тіпті шүбәлары жоқ, өзінен-өзі түсінікті жайдай көрінген. Марғуа, тұрмысқа шыққаннан соң біраз жыл елде Мұқаннан бөлек қалай тұрғанмын деп кейде ойлап қояды. Енді, таңертең кеткен күйеуін кешке көргенше тағатсызданып сағына қалатындай. Күйеуінің де бұған ықыласы өзгеше, көңіліне қарап, қиылып тұрғаны. Жарыңның, жо-жоқ екеулерінің бір-біріне көңілдері қалтқысыз ақ болса, одан артық не керек пендеге. Әсіресе әйелге. Мұқанның өзіне деген көңілінің кіршіксіз таза

екенін түсінген шақта барлық қиындық артта қалғандай. Алдарынан тек жақсылық күтетіндей еді-ау. Мұқан институтты тәмамдауға таянды. Сол жылы тұла бойы тұңғышы – Қайсары дүниеге келді. Институтты үздік бітіргелі отырған жарына шекесі торсықтай ұл сыйлады. Бұдан асқан алланың сыйы болар ма?! Ағыл-тегіл қуаныштарында шек жоқ. Марғуа сонда мерейі өзінен асқан әйел жоқтай асқақтады емес пе? Аңғал жастық-ай! Соным асылық болды ма екен деп артынан сан мәрте ойлады ғой... Ол ой көп кейін келіп еді-ау есіне. Артынан... Ол кездегі жаңа заман лебі алдарынан айқара ақ жол ашқандай. Бір қуаныштан соң бір қуаныш. Институттың сол жылғы бір топ түлегін күн көсем атындағы шаһарға ары қарай тағы оқуға жіберетін болыпты. Арасында Мұқан да бар, кілең жүйріктер суырылып шықса керек. Білімнің келесі биігіне ұмтылып, бақтарын сынамақ. Сол уақытта, үкіметтің өзі мүмкіндік беріп отырғанда болашаққа үлкен құштарлықпен ұмтылған жастың қайсысы орыс елінде ежелден өнер-білімнің тал бесігі атанған бұл көне орында оқуды армандамас. Бәрі де армандайды ғой. Әр көкіректе бір қиялдың жасырынып жатқаны анық. Сол қол жетпестей арман алақанға келіп қонып тұрса ше? Оқу десе құлшынып кететін әдетіне басып, Мұқан жанып түсті. Алаулаған асқақ сезімдер жетегінде ол жас жарын ертіп, он айлық сәбиін бауырына басып, орыс еліне қарай қадам басты. Бағыты айқын, ол – ғылым жолы еді. «Сапарларың қайырлы, жолдарың оң болғай!» – десті қаумалаған ағайын жұрт. «Қайырлы сапар болғай!» ...Талаптары шынында да игілікке бастағандай. Көңілдері алып-ұшып келген жастарды көркем де көне шаһар жатсынып жатырқаған жоқ. Қайта құшағына алғандай. Мұқан барған бойда білім мұхитына күмп беріп, бойлай түскендей. Күндіз ғұлама ұстаздардан лекция тыңдаса, кешкілік баратын жері – кітапхана. Көңіл алаңдатар көлденең жәйт жоқ, тек қалағаныңды тауып, оқи біл... Марғуа жас баламен үйде отырады. Ол жақта бұлар жалғыз емес-ті. Алматыда бірге оқып, бірге бітірген достары бар, оған бұрыннан сонда оқитын қазақ жігіттері қосылды. Өздері бірқауым ел. Әр нәрсені сылтауратып, бастары жиі бірігеді. О-о-о! Олардың басқосуларындағы мәслихатты тыңдаудан Марғуа еш жалыққан емес. Айтарлары – өнер-білім жайы, әдебиеттің әңгімесі, одан арғысы – елдің қамы. Бәрінің көкейлерінде, ертең оралған соң көпке пайдамыз тисе деген ыстық құлшыныс. Шетінен шешен, өткір тілді, өрелі ойлы, мұраттары асқақ, күш-қайраттары тасқындаған сайдың тасындай кілең іріктелген өндірдей өрендер. Өздері сауықшыл-ақ. Отырыстары әнсіз, күйсіз өтпейді. Кеш соңынан бәрі бірге ұбап-шұбап қалаға қыдырады. Бұл да бір дәурен еді-ау. Қалайша ұмытқан? Ұмытқаны емес-ау, тек есіне алмай кетіпті. Боз тұман бүркеген ақ түнін айтпайсың ба? Толқыны білінер-білінбестей, астынан тынып ағатын мол сулы Нева өзенінің жағалауында ұзақ қыдырушы еді...

Есіне түскені мұндай жақсы болар ма? Өмір-өзенінің басындағы мөлдір бұлақтай, ең тұнық, бейбіт жылдары бұл. Бәлкім, достарымен ара қатынастарының кіршіксіз таза, құлай сеніскен, жарқын кезеңі болған шығар. Ол тұста алдарында не күтіп тұрғанынан бәрі де бейхабар еді ғой... Мұқан білімге әбден сусағандай, беріле шұқшұяды. Ғылымға түбегейлі бет бұрды. Оқу жылының алғашқы тоқсанында-ақ үміткерлер арасында бір бәйгеге қатынасып, жатақханадан орын ұтып алып еді сырбазы. Ол тіпті жатақхана деп атауға ауыз бармастай, үлкен бір бөлмелі кәдімгідей пәтер болатын. Ортасында темір пеші бар. Оны өздері келіп жағып беретін. Отынсуы ішінде. Қаланың бір шетінде пәтер жалдап жүрген бұларға көктен тәңірінің өзі жіберген олжадай көрінді бұл. Бұларға тағы бір қуаныштысы, сол үйдің астыңғы қабатында өздеріндей жас отбасының сәбилеріне арналған бала бақшасы бар болып шықты. Сондайлық оңды болмасы бар ма? Кішкентай Қайсарды бақшаға орналастырды. Мұқан өзі алып барады. Марғуа кешкілік алып келеді. Мұқан өте балажан еді ғой. Сол тілеуіне орай, ол жақта Жігері дүниеге келді. Арқа-жарқа қуанған Мұқан достарының басын қосып, айта қалғандай шілдехана өткізіп, бесік тойын жасап мәре-сәре. Оның, екі сәбиін екі жағына алып, «Қайсарым, Жігерім» деп, жағасы жайлау отыратын кезі болушы еді. Ойлап қараса, ол Мұқанның әке болғанын мойындап, ұрпағының өсіпөнгеніне шүкіршілік еткен бір тұсы екен. Күн көсем атындағы қалада өткерген үш жылдары үш күнгі тәтті түстей, әдемі елестей өте шығыпты. Мұқанның оқуы түгесілетін жылы Алматыдан: «Елге тезірек оралыңдар», – деген қысқа хабар алды. Сынақтарын ерте өткізген күйеуі шұғыл жолға жиналды. Бұлар үшеу болып кетіп еді, енді төртеу боп қайтып келе жатты. Көрген-білгендері аз емес-ті, одан түйген ойлары қаншама! Айтып тауысқысыз әсер. Ал, Мұқанның жиған білімі орасан мол, қисапсыз қазынадай. Өздерінен олжалы жан жоқтай. Күйеуі бойында тау қопарарлық қуат бардай-ақ жарау аттай шиыршық атады. Қайда салса да бұзып-жарып шығардай... Жүректері толы сенім мен үміт. Алматыға келіп, поездан түсе қалғанда ертеңгі сәт еді. Қала ақ үлпек қар жамылып жатты. Көктемнің көбік қары. Төңірек тегіс аппақ. Ағаш бұтақтарына дейін ақ ұлпаға оранып, сол мамықтай қарды ауырсына майысатындай. Ақ торқаға малынған дүние бұлардың көкіректеріндегі алып ұшқан ақшаңқан арманмен астасып кеткендей. Жазылмаған ақ парақтай таза беттен бұлардың жаңа өмірлері басталмақ. Бұның көзі әуелі қала үстінен аса ақ бас шыңды Алатауды іздегендей. Үй шатырларынан, биік шынар басынан жеңіл күлгін түсті селдір тұман түріліп, тау беткейіне қарай көлбей созылып ұбап-шұбап бара жатты. Рауандап айтқан таңның алғашқы қызыл арай шапағы әуелі Алатауға түсіп, бейне алтыннан тәж кигізгендей оның шыңдарын қызғылт сары түске бояп ерекше көз тартады. Нұр шуақ бірте-бірте етектегі қалаға қарай баяу жайылып келе жатты. Марғуа ондай сұлу таң көрінісін оған дейін

көрмегендей еді, одан кейін де көре алмады. Жалқы рет қана ұшырасқан табиғаттың тылсым сәті. Жаңа таң жақсылық таңы деп ойлаған сонда. Бұл – бір мың тоғыз жүз отыз жетінші жылдың көктемі еді...

Аппақ мұнар төңіректі тұтас қымтап жауып келе жатқандай. Дымқыл ауаның сызын тұла бойы түгел сезгендей. Жотасы шымырлап, бойын суық тер жауып барады. Қабырғалар теңселіп, дүние бұлдырай жөнелді. – Дәрігер, дәрігер! Қан қысымы түсіп барады, – деп дабыл қақты медбике қыз. Палатаға дәрігерлер жапыр-жұпыр тез жинала қалды. Білегін тағы жұлмалап дәрі құя бастады. Бірнеше құттысы қатарынан кетті. Әлден уақытта Марғуаның ауа жетпей жағалауда тыпыршып жатқан балықтай жиіжиі лыпылдай соққан жүрегі солқ етіп, оқыс шоршып барып, арнасына түскендей бір қалыпты ырғақпен қатты соға бастады. Қатты соққаны соншалық, екі жақ шеке тамыры қоса солқылдады. Бойына ыстық қан жүгірді. Көзін ашқанда ол төңірегінде толып тұрған ақ халаттыларды көрді. – Апа, халыңіз қалай? – дейді, орта бойлы, мығым денелі, көзілдірікті жігіт ағасы жасындағы ер адам бұның жүзіне үңіліп. Бұл болар-болмас басын изегендей. Осы араға әкелгелі бұны қарап жүрген дәрігер келіншек ерніерніне жұқпай бұның дертінің жайын бұл түсінбейтін тілде жып-жып етіп баяндап жатты. Айтып болып бұған қарап: – Апа, бұл кісі біздің қадірлі профессорымыз, – деп оның аты-жөнін айтып, Марғуаға таныстырды. Естуі бар еді. Жүрек дертінің білгірі дейтін. Бұл жылушырай, үмітпен жүзіне қарады. Профессор бұның аузындағы, мұрнындағы түтіктерді алдыртып, жүрегін ұзақ тыңдады. Отырғызып та, жатқызып та тыңдап көрді. Әйнек қораптағы жүгірген сәулелерге көз тоқтатқан ол: – Дәрілерді ауыстыру керек, – деді бұның дәрігеріне қарата. Жаңадан ем тағайындады. Кейбір дәріні қолма-қол әкеліп құйғызды. Жүрегін қайта бір тыңдаған профессор: – Апа, уайымдамаңыз, қатерлі шақ өтті. Енді тәуір бола бастайсыз. Тек көп қозғалмаңыз. Тұруға әлі ерте, – деді. – Қарағым, мына түтіктерді тықпаламай-ақ қойыңдаршы. – Жоқ. Түтіктердің енді сізге қажеті бола қоймас. Дегенмен, осы арада әлі біраз жата тұрасыз. Қасыңызда медбике отырады. – Рахмет, шырағым. Тек менің дерегімді балаларға айтып қойсаңдар болғаны. Уайымдап жатқан шығар. – Апа, балаларыңыз мына есік сыртында күтіп тұр. Қазір барып айтамын. Бұл араға кіруге ұрықсат етілмейді. Сізге артық қобалжуға болмайды. Олар келсе, көңіліңіз бұзылады. Оңаша болыңыз. Жалпы бөлімге

ауыстырғанда келіп-кетушілерге ұрықсат береміз. Әзірге біздің қарамағымыздасыз! – деп, Марғуаға қулана қарап күліп қойды. – Дұрыс қой, профессор балам, – деді әлсіз дауыспен. – Әріптестер, бұл кісі – ғасырымыздың ең атақты, ұлы әйелі. Кезінде бұл ханымның алдында Алматының бүкіл еркегі қалпағын алып, бас иетін. Солай болды емес пе, апа? – деді күле, қалжың-шыны аралас. – Апамыз – тұнған тарих! Иә-иә! Жаңа әкесінің атын айтып таныстырғанда есіне түсті. Бұл Мұқанмен итжеккенге бірге айдалған жазушының баласы екен ғой. Бұны білетін болып шықты, шамасы әке-шешесінен естіген-ау. Жолдарының тоғысуын қарашы. Әкесі ол жақтан өкпе дертіне шалдығып келіп, ертерек көз жұмып еді. Қайран азамат... Артында келісті ұрпағы қалыпты. Орнында бар оңалар деген осы-ау! – Жарқыным құрметіңе рахмет. Осы емдеріңді ақтап, жазылып кетсем жарар еді... – деді Марғуа күрсіне. – Жазыласыз, апа. Қасақана, барлық ауру атаулының бетіне шырт түкіріп, ерегескенде орныңыздан қарғып тұрып, аттай шауып кетіңізші. Оған менің сенімім кәміл. Бойыңызда сарқылмаған қуат оты әлі мол. – Жақсы сөз – жарым ырыс деген. Жылы лепесіңе алла разы болсын, қарағым. Мың жаса! – Ауруға берілмеңіз! Е-е-е, өз еркімен кім ауруға берілгісі келер дейсің? Марғуа да анаумынау дертті елең қылмаушы еді. Енді, міне көрмеймісің жатысын... Дәрігерлер тарап, қасында жалғыз медбике отыр. Бағанағы қыз емес, басқасы ауысыпты. – Кезінде Алматының ең сұлу бойжеткені болған екенсіз ғой, апа! Профессор сізді таныды ғой, ол кісі тегін айтпайды, – деп, тамшы дәрінің сауытын ауыстырып жатып, бетіне күле қарайды. Мына күрк-күрк жөтелген шүйкедей кемпірдің жас болғанына тіпті сенгісі келмейтіндей. Сұлулығы қай жерінде тұр дегендей жүзіне әуестікпен үңілетіндей. Беу, шіркін! Сондай бір шақтардың да болғаны рас еді-ау... Көрген түстей өте шыққан дүние-ай!.. «Адам итжанды» деген сөздің растығын Марғуа енді ойлап жатыр. Айтса айтқандай, сол өзі шын ба деп қалады. Әйтпесе, бұның көрген мехнаты аз ба? Заманның үйіріліп соққан қара құйыны ортасында қалған бұлардың бастарын қай қиырға салмады. Сонда да әл-қуатының әлі сарқылмағаны ма? Әлде, дәрігер жігіттің бұны жұбату үшін айта салған сөзі ме? Онда тәңірі жарылқасын оны. Қалған әл-дәрмені қаншаға жетер дейсің? Қанша көрер жарығы қалды екен?.. Жаңағы құйған дәрілердің әсері ме, әлде шынымен жазылып келе жатыр ма, бойы жеңілдеп, ширап қалғандай. Жүрегінің басын күйдіріп тұратын топтанған түйін де тарай бастағандай. Иә, құдай, берген қуатыңа шүкір. Манаураған, ұйқы меңдегендей дел-сал күйден арылып, сергіген еді.

Есіне өткен күндердің үзік-үзік елестері қайта оралып, қарадай көңілін қамықтырды...

-3-

...Күн көсем атындағы қаладан оралысымен Мұқанның қызметке орналасуының да орайы тез келе кетті. Өзі тәмамдаған педагогикалық институтқа кафедра меңгерушілігіне кірді. Студенттерге дәріс оқиды. Оның үстіне, қоқырайтып апарып, жазушылар ұйымының хатшысы сайлады емес пе? Бастығы ең атақты сол кездің тілімен айтқанда пролетариат табының бірден-бір жыршысы – Сәбең. Майталман, марғасқа жазушылардың ортасы. Мұқан болса, өзінің тындырымды мінезіне сай, екі қызыметті де, жантәнімен беріліп, құлшына атқаруға кірісіп кетті. Оқу-оқу деп үш жыл сыртта жүріп, Мұқан одан өзгені білмеген қасқа екен. Ел іші қатты өзгерген. Оны келген беттегі сағыныштың, қауышудың аптығы басылғанда барып аңғарғандай. Ескі таныстар сыр ашысып, еменжарқын сөйлесуден қалған, қашқақтайды. Ұшыраса кеткенде бұл шүйіркелесе бастаса, жан-жақтарына алаңдап, өздерінен-өздері үрейленіп тұратындарын байқады. Басында мән бермегендей екен. Енді әр нәрсеге құлағын тосатын болды. Радио күні-түні бір тынбастан «Жау жоқ деме, жар астында», – деп қақсайды. Газеттер халық жауларын бірінен кейін бірін тауып, шуласып, әшкерелеуде. Неғылған қаптаған жау? Қайдан келіп жатыр? Жас кеңес өкіметіне жаулық ойлайтындар тым көбейіп кеткендей дүрбелең белең алған, алапат заман туған екен. Жұртты үрей билеген, көңілдерге күдік кірген. Сол өртенген өрттің, қып-қызыл шоқтың ортасына соры қайнаған бұлар дөп түспесі бар ма? ...Кешегі аға-дос Ілияс қас болып шыққан. Ол ұсталғаннан кейін, оның отырған пәтерін бұларға босатқызып берді. Бұрынғы иесіне құт әкелмеген шаңырақ... Кімге қайырлы қоныс болмақ?.. Тағдыр тәлкегіндей енді бұларға бұйырыпты. Бұл да бір азапты дүние екен. Шиеттей балаларымен әр жерде көшіп-қонып жүрген соң, «Әркімді құдай өзі есіркесін», – деп, берген үйге кіріп алды. Тәңіріне жалбарынып, қайырлы-құтты мекен ете гөр деп іштей тілеудей-ақ тіледі. Әйтсе де тілеуі қабыл болмағандай. Осы асқақтағандарың, осыған шекті көрген қызықтарың жеткілікті, енді басқасын да бір көріп байқаңдар деген пиғылмен бір қара күш бұларды айықпас тас-түнек азапты жолға әдейге бұрып жібергендей... Мұқанның қуана, құлшыны кіріскен қызыметінен қабағы түнеріп, қапаланып оралуы жиіледі. Өзі де көп сөзге жоқ адам, мүлде тұйықталып алды. Үйге келісімен жұмыс бөлмесіне, қарай өтіп кетіп, сағаттап тапжылмай отыратынды шығарды. Аттай қалап, қолпаштап апарып қойған қызметінде оның шекесі қызып жүргені шамалы екен. Оны Марғуа артынан барып ұғынды ғой. Сөйтсе, жейтіні күнде тоқпақ екен. Жоғарғы жақтан халық

жауын әшкерелемей, күрес жүргізбей салғырттық, шабандық танытып отырсыңдар деп күнде бастарына әңгір таяқ ойнатып, қуыратын көрінеді. Ұйымның бірінші басшысы шұғыл Мәскеу жаққа аттанып кетеді. Шығармашылық жұмыстың сорабымен сол кеткеннен елге ұзақ оралмайды. Қиын-қыстау кезеңнің бар ауыртпалығы жиырма бес-жиырма алты жастағы Мұқанның мойнына түседі... Алдарынан не күтіп тұрғаны адамға беймәлім дүние ғой... Оны білгенде Мұқан да Ленинградтан келмеуі керек-ақ екен... Әттең десеңші. Албырт жастықпен әуелде Мұқанның, қиян түкпіріндегі кешегі көшпенді қазақтың қара домалақ баласын оқытып, институт бітіргізіп, одан күн көсем атындағы қалаға үш жылға жіберіп, білім нәріне сусындатқан Кеңес өкіметіне деген сенімінде селкеу жоқ еді. Оған қастық ойлайтындар бар дегенге еш сенгісі келмеді... Ал, егер бары рас болса, онда өзіне де қастық ойлағандай қабылдаған болар... Жолындағының бәрін жайпап, қиратып келе жатқан қатерлі қара дауылға қарысы тәжірибесіз жас жігіттің төтеп беруі оңай емес-ті... Аңғал жастығын, саясатқа олақтығын қыбын тауып, әбден пайдаланған қитұрқы жүйе тәртібі аяусыз арандатқан. Біреудің қолымен от көсейтіндер әр кезде табылатын көрінеді ғой. Сол тұста тіпті асқындаса керек. Марғуа осыны ойласа, көкірегі әлі де өкініштен аһ ұрады... Жоғарыдан түскен пәрмен қатты. Соның қысымымен күнде жиын, күнде айғай-шу. Мұқанды мақала жазасың деп қыстайды. Оған бір жағы отырған орны да мәжбүрлейтіндей. Лажсыздан мақала да жазды. Жазды емес-ау жаздырды. Жаздырғанда да қаламын сол уақыттағы саясаттың бояуына қанықтыра жаздыртты. Сол, сол-ақ екен, қу шөпке от тигендей гулей жөнелді. Қайран Мұқан! Оның нақақтан күйгенін әуелі алласы білер, сосын Марғуа білер... Қырсық болып жабысқан сол бір жазғанының ғұмыр бойы өкшелеп, ізінен қалмай, мойнына қара тастай байланарын, қартайған шағында бетіне шіркеу боларын кім болжаған.

Палата іші күңгірт тартыпты. Марғуаның бейуақытта қараңғы үйде жатқанды жаны қаламаушы еді. Тұруға ұрықсат жоқ, енді амалсыз көнеді. – Қызым-ай төсегімнің басындағы шамды жағып қойшы, – деп өтінді медбике қыздан. – Мақұл, апа. Шамның жұмсақ жарығы бөлмеге жайлы шуақ төгіп, ұйып келе жатқан қараңғылықты сейілткендей. Бірақ Марғуаны ауыр ойдан сергіте алмады. – Апа, ұйықтап алыңыз. Қолыңыздағы инеге алаңдамаңыз. Мен қасыңызда қарап отырамын. «Ұйықта, дегенде келе қоятын ұйқы болса...» – Рахмет, қарағым. Марғуаның көзі жұмулы болғанымен көкірегі ояу...

-4-

...«Халық жауы» деп сүт бетіндегі қаймағын жалмап-жұтып әкетіп жатқан зұлматтың мысықтабандап бұларға да жақындап қалғанын ол кезде өздері әлі білмепті. ...Отыз сегіздің тамызы туды. Бір күні түн ортасында есік қоңырауы безектей жөнелді. Мұқан тұрып, шам жағып, киінгенше шыдамай сартылдатып қаға бастады. Үрпиіп бұл да тұрды орнынан. Күйеуі есікке беттеп бара жатып: – Бұл тегін емес. Мені алып кететін шығар. Қайтарар-қайтармасы екіталай. Балаларға ие бол, – деп айтып үлгерді. Бұл тұрған жерінде тілі байланып, қаққан қазықтай қатты да қалды. Есік ашылған бойда түстері суық, ұзын қара шинелді үш әскери тасыртұсыр кіріп келді. – Қаптағаев сіз боласыз ба? – деп, екпіндей, бөлмелерге бас сұғып аралап шықты. Сірә бөгде біреулер бар ма деп сақсынғандары болар. Түсі боп-боз боп қуарып кеткен Мұқан: – Иә, иә, – деді күмілжи. – Мынау сізді ұстауға, үйіңізді тінтуге берілген нұсқау, – деп бір жапырақ қағазды оның көзіне тосты. – Киініңіз, бізден бірге жүресіз. Үйді астаң-кестең ақтарып, шағын екі кітап шкафы мен жазу столы, тағы оны-мұны киім-кешек тұрған бөлмені жауып, есігін сүргіштеп тастады. – Біздің ұрықсатымсыз ашпайсыңдар, – деп нығарлай бұйырды. – Бол, тез жинал, – деп не киіп, не қоярын білмей абдырап тұрған Мұқанды асықтырды. – Ал енді не дейін? Құдай бізді қайта көрісуге жазсын. Балаларды аман сақта, – деп, қолын артына қайырып ұстаған бойы әскерилердің алдына түскен күйеуі түн қараңғылығына сіңіп кете барды. «Халық жауы», «Халық жауы» деп, радиодан күндіз-түні қақсап айтатын жауды Марғуа өз көзімен көрмеген еді. Естіген кезде жон арқасын шымырлатып, үрей туғызатын сол жау, құдай төбесінен ұрғанда, өзінің жамылған көрпесінің астынан шыққанына айран-асыр есінен танған Марғуа сілейіп тұрып-тұрып, кескен томардай сұлқ құлап түсті. Қол-аяғы қақайып, серейді де қалды. Үш бала үш жақтан ұлардай шулайды. Азан-қазан жылаған дауыс. Оны сезіп жатқан бұл жоқ. Ес-түссіз қанша жатқанын кім білсін, әлден уақытта есін жинаса, жылай-жылай сілелері қатқан жас балалары еденде әр жерде домалапдомалап жатыр. «Алла, балапандарым-ай!» – деп, Марғуа ышқына орнынан тұруға қарманды. Жандәрменмен бойын тіктеп, оларға қарап біраз меңірейіп отыр. «Бұл сормаңдайлардың күні енді не болмақ? Бұдан былай оларға балталасаң кетпес «халық жауының балалары» деген ат жабысары анық. Кімге барып мұңын шағып, кімнен араша сұрамақ?» Балаларын ойлауы мұң

екен, көкірегін ащы өксік кернеп, өзегі өртеніп бара жатқандай күйді. Беймәлім үрей бойын билеп, жан-жағынан азынап үскірік соққандай дірілдеп-қалшылдап барады. Орнынан үш ұмтылып, шаққа тұрып, ащы өксік көкірегін тырнап, ал кеп жыласын. Балаларын бірінен соң бірін жерден көтеріп апарып, төсектеріне жатқызып жүріп, бода-бода еңіресін. Аяқ-қолында еш әл қалмағандай. Күш-қуатының бәрі күйеуімен бірге кеткендей. Балаларына қарайды да ботадай боздайды. Сондағы зар жылағаны, егер бары рас болса, құдайға да жеткен шығар деп ойлаған. «Тірі жетім болатындай бұлардың не кінәсі бар? Мұқанның жазығы не?» – деп жылайды ғой. Бірақ зары жетпегендей... Ол уақытта Қайсары – бесте, Жігері – үште, Медеттің алты айлық, емшектегі кезі. Жылай-жылай дағдарып отырған Марғуаның санасының терең түкпірінен, бұлардың ендігі жердегі анасы да, панасы да өзі екенін, өзінен басқа сенетін ешкімі қалмағанын ұқтырғандай бір тосын ой қылаңытады. Сол ойы бірте-бірте жүрегін орнықтырып, көңілін бекітіп, жылауын қойды. Не істеу керегін, кімдермен хабарласып, кімдерден ақыл сұрауға боларын топшылады. Марғуа қазан-ошақтың қамынан басқаға бас қатырмаушы еді. Тыстың шаруасы – еркектің міндеті деп білетін. Бұған шекті ол күйеуіне әбден арқа сүйеп кеткен екен ғой. Енді не істемек керек? Күйеуі қайта ма, қайтпай ма? Өлі ме, тірі ме? Күйеуі есіне түскенде әлгінде бекіген бойы тағы бордай үгіліп, тізесі бүгіліп жүре берді... ...Көрер таңды көзімен атқызды. Мұқанмен өткізген барша қызығы, уайымсыз-қайғысыз ішкен қара шай мен қара нанға көңілі семірген алаңсыз шақтары қас-қағымда көзден бұл-бұл ұшып жүре берді, бір көрген әдемі түстей ғайып болды. Алды қараңғы тұман... Тамыз айының өлі арасындағы мына қап-қараңғы түнінің екінші жартысы өтіп болмады. Осыдан бастап, ендігі күні ми жетпес қапасқа айналарын ол әлі анық білген жоқ-ты, бірақ бір сұмдықты болмысымен сезінді. Жан-жағынан қамаған сансыз сауалға жауап таппай, тығырыққа тіреліп, дәрменсіз күй кешетін ұзақ сонар сергелдеңінде мұндай ұйқысыз түндер аз емес-ті. Бұл тек басы ғана еді...

аппарат таңертеңге дейін тұра тұрады. Қан қысымыңыз бен жүрек соғысын кезекші дәрігер монитордан қарап отыр ғой, сол үшін керек. Медбике инені алып, сұп-суық болып қарысып қалған бұның саусақтарын жып-жылы алақанына салып уқалап, ары-бері бүгіп, жылыта бастады. Жылытып, жамылғының астына кіргізіп, қымтап жауып қойды. Бұған қалай іші жылымасын? Риза болған Марғуа: – Рахмет! Өркенің өссін, бақытты бол! – деді шын ықыласымен алқап. – Менің жолымды берсін! – деңізші, апа. – А...? – Сіздің жолыңызды беріп, сіз сияқты академиктің жары атансақ жаман ба екен?.. – Ой-бу-у-у, жарқыным-ай! Мен бірден академиктің әйелі болып, көктен түсе қалды ғой деймісің? Менің жасымды берсін! Ал, шеккен бейнетімді ешкімге көрсетпей-ақ қойсын... – Қойыңызшы апа. Түріңіз бейнет шеккен адамға емес, үріп ішіп, шайқап төгіп, заманның бар жақсылығын бір кісідей көрген жанға көбірек ұқсайтындай ғой. – Е-е-е, қарағым, сырт пішін алдамшы келеді ғой. Жақсылықты да көп көрдім, көрмедім дей алмаймын... Бірақ соның үдесінен шыққанша қандай қоқай көрмедік, қандай өткелектен өтпедік... – Ой, апа-ай, үлкен кісілердің бәрінің «Біз не көрмедік?» – дейтін әдеті бар емес пе? – Сенсең де осы, сенбесең де осы... Япыр-ау, осы тақылеттес сөзді бұрын да бір естіген секілді. Иә-иә, есіне түсті. Елдегі ағайынының үйге келіп-кетіп жүретін студент қызы болушы еді. Бір күні «Институтымды бітірдім», – деп келе қалған екен. Шайын беріп отырып, әңгіме үстінде: «Оқуыңды аяқтағаның оңды болған, енді бір қойшының баласының етегінен ұста, тұрмыс құр. Аузың майдан арылмайды», – деген қалжың-шыны аралас. Сол-сол-ақ екен, әлгі қыз: «Оқымаған өзіңіз академиктің қатыны болып алып, институтты қызылға бітірген маған қойшының ұлына шық дегеніңіз қай сөзіңіз. Басқа жөндемдеуі аузыңызға түспеді ме? Әлде қимай отырсыз ба?» – дегені шақ етіп. Сасып қалған Марғуа: «Астапыралла! Мына қыз не дейді?» – деп сонда жағасын ұстаған. Күйеуге кісі лауазымына қарап емес, адамына қарап шықпас болар ма? Мына қыздың да көкейі белгілі болды. Марғуа әңгімені одан әрі созғысы келмей, іргеге қарай аунап, көзін жұмды. Ұйықтап кетер түрі көрінбейді. Әлгінде үзілген ой желісін ары қарай сабақтады...

-5-

...Қолына ұстаған буыншақ-түйіншегі бар Марғуа орталық көшенің қиылысына орналасқан, тұтастай бір орамды алып жатқан ені мен ұзындығы бірдей сұп-сұр тас үйді алыстан айналып сол күні көп жүрді. Ұстап әкеткендерді осында әкеліп қамайды дегенді естіген. Күйеуінің дерегін білмекші болып жүрген түрі. Неше күн өтті тырс еткен хабар жоқ. Қандай күйге түсті екен? Жөні келсе, бермекші болып алып шыққан керек-жарақ оны-мұнысы, азын-аулақ тамағы бар. Қаһарлы қамалдай көрініп, түнеріп ызғар шашқан сұсы бөлек үйге көшенің қарысы бетінен жасқана қарағаны болмаса, жақындап баруға батылы да жетер емес. Жұқа киінген бұның күздің салқын лебінен бе, әлде іштегі толассыз аласұрған үрейден бе бойы қалтырап, тісі тісіне тимей сақылдай жөнелді. Неде болса, жақындап баруға тәуекел етті. Есігі қайда болды екен? Көзіне түскен есіктің тұсына келіп, алыстан байқастады. Кірген-шыққан біреу ұшырасар ма екен деп үміттенеді. Бірақ жан баласы көрінбеді. Бойындағы бар батылдығын жиып, бір үлкен есікке жақындап барып тартты. Биік есік былқ етпеді, қайта тәкаппарлана шалқаятындай. Ешқандай аяқ ізі жоқ. Демек, бұл есік болмағаны ғой. Сұр үйге бойы үйренгендей ол өжеттеніп, айналып жүріп, есік біткенді түгел тартып шықты. Бәрі бекер әурешілік. Есік атаулысы тарс жабық. Бітеу үй мелшиген қалыпы. Марғуаның төсі шымырлап, сүт керней бастады. Есіне үйінде емшектегі жас баласы қалғаны сонда барып түсті. Құлынымның еметін уақыты болған екен ғой. Жылап жатыр-ау. Көтеремін деп Қайсар төсектен құлатып алмаса жарар еді деп уайымдаған ол үйіне қарай құстай ұшты. Төсі де иіп қоя берді. Таңертең Медетін емізіп, ұйықтатып, үлкен екеуіне тапсырып, сырттарынан бекітіп кетіп еді. Оның оянатын уағы баяғыда болды. Өкшесі жерге тимей, екі өкпесін қолына алып жетті. Үшеуі үш жерде еңіреп жылап жатыр. Үлкені кішкентайын жұбата алмай қыстығып жыласа, ортаншысы соларға қосылып бостан босқа еңіреуде. «Ботақандарым-ай» – деп, Марғуа келісімен үлкен екеуінің бетін жуып, қалтасынан тәтті алып беріп алдандырды. Кішкентайының жөргегін ауыстырып, қайтадан құндақтап, емізуге отырды. Торғайдың балапанындай аузын ашып, жанжағына бетін бұрып, емшек іздеп талпынған сәбиінің түрін көріп егіліп қоя берді. Екі ұрты бүлкілдеп төсін сорған баланың жүзіне ащы жасы тамып отырғанын сезер емес. Балалары жұбанды. Сүтке тойып Медеті мұрыны пысылдап ұйықтап кетті. Аналары қасында болған соң үлкендері де өздерімен өздері алаңсыз ойынды соғуда. Көз жасына ерік берген Марғуа сол отырғаннан іңір қараңғылығына дейін тырп етпеді. Бір уақытта тамақ сұрап Жігері қыңқылдай бастады. Бұл лажсыз тұрып ас үйге беттеді. Мұқанды алып кеткен күні Марғуа қалтасындағы қырық соммен қалған. Соны балаларына талғажау етіп келеді. Оның да түбі көрінейін деді... ...Марғуа тас қамалдай сұсты үйдің есігін күзетуден бәрібір танған жоқ. Бүгін де айналып жүр... Күндердің күнінде ұзақ күтуден соң батыс жақтағы

бүйірдегі есіктен шыққан әлдебіреудің қарасын байқап, енді тек осы есікті төңіректейтін болды. Дүниедегі ең қиын нәрсе – белгісіздік болса керек. Басына іс түсіп зобалаңда кеткен жарынан хабар ала алмай, зарығудың не екенін Марғуа сонда білді. Еш дерегі жоқ. Қайда апарды? Не күйде? Қандай кінәсі бар?.. Марғуа көшеге шықса, маңдайында халық жауының әйелі деген қарғыс таңбасы бардай, ешкімнің жүзіне тіктеп тура қарай алмайды. Бұрынғы досжаран дегендері бұдан қашқалақтайды. Қайсыбіреулері бұны көрсе де көрмеген болып қасына өте шығады. Тіпті ұшыраспас үшін көшенің келесі бетіне тайқып кететіндерді талай байқады. Ондайда жігері жасып, орта жолдан үйіне қайтып келуші еді де екі көзге ерік беретін. Бірақ тағат тауып тағы отыра алмайды. Сұр үйді бір айналып шығуы міндет секілді. Өткен жолғыдан кейін Медетті үйде қалдыруға қорқатын болды. Жылылап орап алып, көтеріп жүреді. Бір келген жолы ер адамның есік жақтауындағы түймені басқанын, іштен әскери жігіт есікті ашып, оны кіргізіп алғанын анық көрді. Сырттан қоңырау беру керектігін сонда барып ұққандай. Бойында қалған бар қуаты мен қайратын жиып, бұл да есікке жақындап, дірілдеген саусағымен түймені әрең басты. Есікке жан бітіп, сықыр етіп ашыла берді. Арғы жағындағы сақшының тұздай көзі атыздай болып, саған не керек деп кесе көлденең тұра қалды. Марғуа ұзақ уақыт күзетіп жүріп, тірі пендемен тілдесуге қолы әрең жеткенде есік қайта жабылып қалар ма деген қорқыныштан шап беріп тұтқасына жабысып, ішке қарай жан-дәрменмен ұмтылды. Неше күнгі жұптап жүрген сөзін де айта алмай, еңіреп жылап қоя берді. «Күйеуім. Күйеуім осында» – дей береді бар болғаны. Сақшы жап-жас жігіт еді. Қанын ішіне тартып сұрланып алған. Ешнәрсені тыңдайтын түрі жоқ. Бала көтерген әйелдің көз жасы оны жібіте алмады. Көкірегінен итермелеп, сыртқа ығыстырып тастады. Есік қайта тарс жабылды. Мұқанның бір дерегін білсемау деген үміті де шорт үзілгендей. Сол уақытта, құдай жарылқап, іштен егделеу біреудің шыға қалмасы бар ма. Ебіл-дебіл жылаған бұның түрін көріп, неғып жүргенін сұрады. Бұл жылағанын қойып, бұдан бірнеше күн бұрын түнде алып кеткен күйеуін іздеп жүргенін, өлі-тірісін білмейтінін айтты. Ол сәл ойланып барып: «Күйеуіңнің аты-жөнін айтшы», – деді. Ішке кіріп кеткен ол бірқыдырудан соң шығып: «Күйеуіңнің ісі тергеуде жатыр. Тексеріс әлі біткен жоқ. Бұл араға көп келе берме. Өзіңді де отырғызып қояды», – деді қасынан өтіп бара жатып елеусіз. Марғуаның зәресі зәр түбіне кетті. Үйіне қарай зымырасын. «Тірі», «Тірі екен ғой жарығым» – деген бірақ ой оның санасын баурап алған. «Уа, тәңірім оған өзің жар бола гөр!» Әлі тексеруде болса, ақ-қарасын анықтайды ғой. Күйеуінің жазықсыз екені айдан анық. Қайтаратын болар. Ендеше, бұл несіне жылайды?

Үміт оты қайта жанды. Келісімен жеті нан пісіріп, көршілердің аулада ойнап жүрген балаларына таратып жіберді. «Осы балалардай уайымсызқайғысыз ете гөр». Марғуа енді өз балаларын ашықтырмаудың қамына кірісті. Киім ілгіште тұрған өзінің киімдерін түгел алып, өңі түзу, өтеді-ау дегендерді бөлек іріктеді. Оның бір киер сәнді көйлек-көншегі көп те емес еді. Аз болса да талғаммен алынған сапалы дүниелер. Көбі күн көсем атындағы қаладан қайтарларында ала келген, бұл жақта әлі жоқ таңсық заттар. Жақсы киім көздің құрты ғой. Бұрын сұрап, қызығушылар көп болушы еді. Халық жауының әйелінің киімін енді кім алсын? Одан да ешкім білмейтін жаққа жіберуге оқталды. Ол бәрін кеңдеу сөмкеге салып алып, киілген киімдерді алатын дүкенге тартты. Құнын көп төмендетіп қойғанына қарамастан бәрін өткізіп кетті. Неғұрлым арзанырақ болса, соғұрлым тез өтетіні белгілі. Өтуіне қарай пұлын келіп алып тұратын болды. Осы айтқан бағаларын берсе де балаларына біразға жетерлік нәпақа. Өзінің бұл тапқырлығына риза болып, тіпті өжеттеніп кеткен ол келесі жолы тағы нелерді сатуға болатынын да ойлап қойды. ...Бұл енді үйден көп ұзап шықпауға айналды. Сыртқа шықса: «Әне, халық жауының әйелі кетіп барады», – деп, жұрт саусағын шошайтып көрсететіндей төменшіктей береді. «Мұқан қайтып келеді», – деген үміті де әлсіреп барады. Мұқанды алып кеткеннен кейін жиырма бір күн өткенде үйге бейуақытта жерден шыққандай болып, зор денелі орыс жігіті кіріп келді. Оны көрген бойда-ақ Марғуаның тізесі қалтырап отыра кетті. Келген жігіт сүргішпен бекітілген бөлменің есігін тексеріп, бұны жауапқа шақырған тілдей қағазды қолына ұстатты. Қай уақытта, қай жерге баратыны анық жазылыпты. Өзі барып күнде есігін, күзетіп жүрген сұр үй ғой баяғы. Құрыған жерім осы шығар деп ойлады Марғуа. Ұзынқұлақтан халық жауларының әйелдерін де ұстап, балаларын жетімдер үйіне өткізіп жатыр дегенді естуі бар. Ондай зұлмат өздеріне соқпаса екен деп тілеуші еді... Бірақ бір сұмдықтың таянғанын сезді. Адамның тіпті жылауға шамасы келмей қалатын кезі болады екен. Бүкіл санасы, ақыл-ойы сымдай тартылып, қатып қалғандай ешнәрсені байыппен ойлай алмады. Түнімен балаларының кірін жуып, киім-кешектерін жинастырып, ретке келтірді. Молдап тамақ істеді. Өзінің не істеп, не қойып жүргенін біліп жатпағандай. Мағынасыз ұзақ күйбеңдеді. Істейтін жұмыс та таусылғандай. Балаларын жуындырып жатқызып, өзі де жуынып-шайынып, бұрышқа қыбылаға қарап отырып, бала жастан есінде қалған қажы атасынан үйренген дұғаларын есіне түсіріп оқуға кірісті. Тапжылмастан бірнеше қайырып ұзақ оқыды. Көңілін бекітіп, бойын қатайтты. Тәңірі өзі берген жанын өзі алады. Адамның қолындағы емес, алланың қолындағы дүние. Бұның балаларының несібелерін алласы сордан жаратпаған шығар. Иншалла, – деп орнынан тұрып, өңі түзу бір қабат киімін киіп, жауапқа баруға жиналды. Таң атысымен екі баласын тамақтандырып,

құдайға аманаттап, тез келетінін айтып сырттарынан бекітіп, Медетін көтеріп үйінен шықты. Айтқан уақытында жетті. Өткендегі есікке келіп, түймені батылдана басты. Іштен шыққан сақшыға тілдей қағазды көрсетіп еді, бұны айналдырып әкеліп, терістік жағындағы бұрышта қабырға түстес сырмен сырланған көзге шалынар-шалынбас кішкене есіктен кіргізді. Бірінші қабаттағы бір бөлмеге апарып отырғызып қойды. Қазір тергеуші келеді деген. Содан бұл ұзақ тосты. Ыссылаған баласы қыңқылдап жылай бастады. Орауын шешіп, жеңілдеп көтеріп алды. Төсін сауып, бөтелкеге құйып алып шыққан сол сүтті емізді. Түс әлетінде ыздиған біреу келіп кірді. Бұны көзімен ішіп-жеп тесірейіп тінте ұзақ қарады. Көзі өңменінен өтіп барады. Сірә, басынан ықтырып алмақ. Марғуа сыр бермеді. Тастай қатып отыр. Аты-жөнін сұрады. Бір сөзбен жауап қатты. Іштей шамырқанып ызасы келді. Шақырып отырған адамының аты-жөнін білмей қалып па? Салғыласар жайы жоқ. Тәртіптері солай шығар, ит біліп пе? Тергеуші одан кейін балаңды неге алып келдің деп кіжіңдеді. Бұл, қалдыратын адамы жоғын, үйінде тағы екеуі иесіз қалғанын айтып, тезірек бастауын сұрады. Ондай батылдықтың өзіне қайдан келгеніне таңы бар. «Н-д-да-а», – деп, тергеуші мұрнының астынан міңгірлей ұзақ созды. Қай жерде қызмет істегенін сұрады. Бұл жұмыс істеп көрмегенін, бұның міндеті бала туып, оны күту екенін түсіндірді. Тергеушінің Марғуаның өзі турасындағы сұрағы осымен тәмамдалып, күйеуінің жайына көшті. Күн көсем атындағы қалаға неге барғандарын, ол жақта кіммен жақын араласқандарын, күйеуінің немен айналысқанын ежіктеп сұрап, көп отырды. Айналдырып келіп бір нәрсені қайталап тергей береді. Жаңылдырып, шатастырып, тығырыққа тіремек. Марғуаға жаңылып не көрініпті? Ол адам аттарын жадында қатты сақтаушы еді. Араласқан адамдары есінде ғой. Орыс кісілерін ауызекі тілде «дядя, тетя» деген сөздермен атағанды Мұқан ұнатпайтын. Алғаш барған уақыттарында жалдап алған үйдің иелерінен бастап, жатақхана қызметкерлерін, өзінің ұстаздарын, бұның күнделікті араласатын адамдарын міндетті түрде әкесінің атын қосып, толық айтқызып үйреткен. Бұл – мәдениет, әрі құрмет деп ұқтыратын. Марғуа ол жақтағы өзі көрген-білген жергілікті орыстарды аты-жөндерімен сақылдатып айтып берді. Ол кезде Марғуаның өзі де орысшаны тәп-тәуір меңгеріп алған. «Сен жұмыс істемей үйде отырсаң орысшаны қайдан үйреніп жүрсің?» – деп сұрады тергеуші сөз арасында. «Ленинградта үйрендім», – деді. Басқа не десін? Тергеуші әлдеқандай қағазды ұзақ толтырды. Марғуаға ол, әдейге уақытты созып, мұның жүйкесіне тиіп, ілік іздеп отырғандай көрінді. Бұл да сазарып отыра берді. Тек бала жыламаса екен. Әйткенмен, Медеттің еметін уақыты болып еді, ол уілдеп жылай бастады. «Кешіріңіз, мен баламды емізуім керек», – деді тергеушіге тіке қарап. Тергеуші ашудан шытынап жарылғандай. «Бұдан кейінгі шақыртуларға баласыз келетін бол», – деп дікеңдеді. Осыдан-ақ Марғуа бұл жолы тозақтан аман құтыларын іші сезді.

Бірақ қуанарлық реті жоқ еді: «Халық жауларының отбасына Алматыда тұруға тиым салынған, қаладан тез арада кетуің керек» дегенді нығырлай айтты. «Қайда кеткеніңді, тоқтаған жеріңді айтып хабарла», – деп қолына телефонын, аты-жөнін жазып, тілдей қағаз ұстатты. Марғуа жауап алудың осымен аяқталғанын шамалап: – Күйеуіме жолығуға бола ма? – деп сұрады нық дауыспен. – Ұрықсат жоқ. – Жауап келте қайырылды. – Ендеше оны-мұны беріп жіберуге бола ма? – деді тағы батылданып. – Оған да ұрықсат етілмейді. Айына бір-ақ рет тамақ кіргізуге болады. Күйеуіңнің отырғанына әлі бір ай толған жоқ қой. – Иә, иә... Бұл «иәнің» астарында үлкен қуаныш жатқандай. Марғуа ойламаған жерден күйеуінің аман-есен екенін біліп алды. Баласын бауырына қысқан бұл тергеуден бір жағы осылайша қуанып, бір жағы қобалжып шығып еді. Айдаһардың аузынан тірі қайтқан қоянның көжегіндей дірдек қағып келеді. Бақыт дегеннің салыстырмалы дүние екенін сонда түйсінгендей. Бұның сол шақтағы көңіл күйі, бақыт дегеннің бары рас болса, сол бақыты осы шығар деуге келетіндей еді. Қосағының тірі екеніне көзі жетті. Өзін қамап, қоймай, үйіне қайтарды. Балалары да аман. «Енді не керек саған? Қуана бер, Марғуа», – дейді өзін-өзі қайрап. «Тәуба. Мың мәрте құлдық саған жасаған ием. Бір жолғы қатердің беті қайтқандай». «Қаладан кетуі керек», – дейді. Кетуі керек болса, кетер. Сонда қайда бармақ? ...Мұқанның ұсталуы тек өз шаңырағына ғана емес, бүкіл әулетке зобалаң әкелгендей. Ол өзі институтты тәмамдайтын жылы қартайған әкешешесін уақ балаларымен Алматыға көшіріп алған еді ғой. Қаланың сыртынан жеке үй сатып әперген. Бұлар шалғайда оқуда жүргенде атасы дүниеден озып, енесі Мәкен балаларымен отырған. Інісі кәдір Мұқан қызмет істейтін институтта оқушы еді. «Халық жауының туысына арамызда орын жоқ», – деп, әуелі оны оқудан шығарып тастады. Оны да ұстап кетер ме екен деп қауіптенген Мұқанның жанашыр достарының кеңесімен ол оңтүстік өңіріне дереу бой тасалап, кетіп қалды. Оқыған жастардың аз кезі, елде мұғалім тапшы. Кәрім сол жақта – Шымкент облысының Жамбыл ауданындағы бір мектепке мұғалім болып орналасады. Орныға салысымен кейінгі шешесі – Мәкенді кішкентай балаларымен қолына көшіріп алған. Олар барып жайланды. Марғуа енді өз жағдайларының қамын өзі ойлады. Мұқанның кетіп бара жатып: «Балаларды аман сақта», – дегені құлағында тұр. Осы сөзі аманаттай көкейінен кетпейді. Қысыл-таяңда алласы өзі қуат бергендей Марғуа қатайып, белін бекем буды. Ерегескенде алысқа кетпекші. Бірақ қайда бармақ? Арқа төсіндегі төркінге жете алар ма? Барғанда кімге ат басын тіремек? Әке-шеше тұрған жоқ. Ол жақтағы ахуал қандай екенін кім білген? «Халық жауының» балашағасын кім құшақ жая қарсы алар дейсің? Ойлап-ойлап балаларын

күйеуінің туғандарына қосуды ұйғарды. Өзін де ұстап кеткендей күн туса, олар қандас, бауыр туысының қолында қалсын, – деп өзінше, бір жағы, сақсынғандағысы. «Өзің – өзекке теппес, жат – жарылқамас». Марғуа өткен жолғыдан қалған іліп алар, жөні түзу деген заттарды шетінен сатуға кірісті. Жолдарына, балалардың ас-суына қаражат керек. Өткен бағаларына беріп, әжептәуір пұлдың басын құрады. Қайнысына хабарласып, жай-күйін айтып еді: – Балаларды алып, осында жет, бір жерде болайық, – деді сөзге келместен. Күні кеше ғана бала санайтын жасөспірімді паналап, қорған тұтып барары лайық емес сияқты. Бірақ басқа лажы жоқ. Үш баламен поезға отырған Марғуа бір өкініш, бір үрейдің жетегінде алды бұлыңғыр, беймәлім жолға шықты. Арманына балаған Алматысын тастап, айдаһардың аузынан балапанын алып қашып бара жатқан қорғансыз ұябасар құстай сезінді өзін. Көңілі бұзылып келеді, бірақ жыламауға тас бекініп алған. Жалпыға арналған вагонда қақайып отыр. Шүпір-шүпір балалары құдды балапан. Әулиеатаға таң ата келіп түсті. Енесімен, қайнысымен көрісіп табысты. Қайнысына жақындау жерден үй жалдап алды. Мұқанның шаңырағын бөлек ұстап отырмақ. Бастарының бір жерге тоғысқаны мұндай оңды болар ма? Ой жобасы алдамты. Соңғы оқиғалар Кәдірді есейтіп жібергендей. Байсалды, орнықты тартып, азаматқа лайық қалып тапқан. Екі шаңырақтың ендігі бас көтерері өзі екенін ұғынып, Мұқанның үш баласының да тауқыметін өз мойнына алардай пейілі ашық. Жүгі жеңілдеген адамдай Марғуа сонда бір «уһ» деп кең тыныстаған шығар-ау. Жайғасып орналасып, балалары жаңа қонысқа үйреніскен соң Марғуадан тағы маза кетті. Көңілі Алматыға ауды да тұрды. Күйеуінің жайкүйін білгісі келеді. Ол жақта қалған киім-кешектерін күн суытпай тұрғанда жеткізіп алсам дейді. Балаларын әуелі құдайға, сонсоң енесіне тапсырып, Алматыға барып қайтқысы келді. Мұқан жайын ойласа, үйге сыймай кетеді. Ақыры жолға шықты. Алматыға келіп түскенде күздің күні еңсені басқандай бұлыңғыр, ұйыған боз тұман екен. Бүркіп майда жауын жауып тұр. Вокзалдан шығып, дағдарып біраз тұрды. Қайда бармақ? Өзінің иесіз қалған құтсыз үйіне баруға жүрегі шайлыққандай баспайды. Марғуаның осында немерелес сіңлісі тұрушы еді. Жаяу-жалпы сол сіңлісінің үйін іздеуге шықты. Мойнына су кеткен ол көше-көшені аралап көп жүрді. Күн бір жауса, терек екі жауып, малмандай су болған шақта ол ақыры тапты-ау. – Япырай, қайдан жүрсің? Балаларың қайда? Түрің не болып кеткен? – деп, асты-үстіне түсіп жатыр. – Бәрін айтамын әлі. Өлтірмейін десең, бір шыны ыстық шайыңды берші, – деп, сылқ етіп отыра кетті. – Әрине, әрине, – деп, сіңлісі ас үйге қарай зып берді.

Ес жиып, әл шақырған соң өткендегі қағазы бойынша тергеушіге телефон соқты. Арғы жақтағы дауыс: – Түнгі сағат он екіде келіп жолық, – деп, келте қайырып, телефон тұтқасын тастай салды. Ал, керек болса, саған. Құдайдың күні құрып қалғандай түн ішіне шақырғаны несі? Тегін емес шығар. «Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп, тұқылынан айырыптының» кері болмаса неғылсын. Аждаһаның аранына өз аяғымен барып кіретін түрі бар. «Алла өзің жар бола гөр». «Кел» деген соң баруы керек. Жаңадан шүйіркелесіп табысқан туыстарымен жылап қоштасып, іңірде үйден шықты. Жолы өзіне әбден таныс болып қалған сұр үйді бетке алып жүріп келеді. Түн салқын екен, бойы тоңазыған соң аяғын шапшаңырақ басты. Өзіне-өзі: «Мен сонша қайда асығып барамын», – деп онысына тағы ашуланды. Екі көзге ерік беріп жылады, жанынан түңілді. Бүйтіп үреймен азаптағанша, не де болса, болары тезірек болсашы леп ширығады. Сұр үйдің батыс жақтағы есігінің алдына жетіп тоқтады. Бұл жерден кері шығамын ба, жоқ па деген ой санасын торлап алғандай. «Мұқаннан жаным артық па? Құдай өзі берген жанын өзі алады. Пенденің дегені болмайды. Құдайдың дегені болар. Басқа салғанын көремін де», – деп, өзін-өзі тоқтатып, қоңырауға қол созды. Сақшы есікті ашып тергей жөнелді. Бұл тергеушінің аты-жөнін атап, жауапқа шақырғанын айтты. Сақшы біреуге телефон шалып, анықтап алды да екінші қабатқа барасың деп өткізіп жіберді. Алакөлеңке дәлізі мұншама ұзын болар ма? Баспалдағына жеткенше бұрма-бұралаңның нешеуінен өтті. Сатысының биігін айтсайшы. Әлсіреді ме, әлде буын-буынын үрей алып қалған ба, тізесінің шегесі ұстамай, кілтілдеп, екінші қабатқа әрең көтерілді. Айтқан бөлмесінің алдына келіп, алқынған демін басып, атқақтай соққан жүрегінің суылы басылғанша біраз тұрды. Қолы қалтырай есігін қақты. Ар жағынан «Да» деген мығым дауыс қатты шықты. Кірсе, өткендегі тергеуші емес, басқа бір зор денелі орыс отыр. Бұл да аты-жөнін сұраудан бастады. Өткендегі сұрақтар тағы алдынан шықты. «Ленинградқа неге бардыңдар?» «Кім жіберді?» «Ол жақта күйеуің немен шұғылданды?» «Қандай жасырын ұйымға қатынасты?» «Шет елдің агентімен қашаннан бері байланысты?» «О тоба-ай!» «Қайдағы ұйым, қандай агент?» Оны Марғуа естіп, білген емес. Марғуа әр сұраққа нақпа-нақ қысқа жауап беруге тырысты. Өткендегі тергеуден кейін іш жиып өзі де көп нәрсені түйіп қалғандай. Артық сөз айтпауға бекінді. Күйеуінің аспирантураға барғанын, сынақты ойдағыдай өткізіп, кедергісіз түскенін айтып шықты. Өздерінің орыстарын айтсам, сенімдірек болар ма екен дегендей Мұқанның аузынан естіген ұстаздарының атын атады. Оның орыс әдебиетінің тарихын зерттеп жүргенін тілге тиек етті. – Күйеуіңіз тағы немен айналысты? – деп тақымдап қояр емес. – Ғылыми жұмыспен айналысты. Оқыды... Тергеуші кекесінмен мырс-мырс күліп:

қиюы келіспейтін нәрсе. Тергеуші Мұқанды біреумен шатастырып отыр деген тоқтамға тоқтағандай. Әйтпесе, күйеуінің кітап қараудан басқа, бөгде іспен шұғылданбағаны өзіне аян ғой... Ақылға сыймайтын дүние... Сіңлісінің үйіне жетіп, қайтадан жылап көрісті. Олар бұның аман-есен оралғанына қуанысып, жылайды ғой. Ал, Марғуаның қара тастай ауыр қайғы арқалап қайтқанын қайдан білсін? Түнімен тағы кірпік іле алмады. Осы мен аузымдағы сөзімнен жаңылып, үлкен ағаттық жіберіп алған жоқпын ба деген ойға тіреле береді. Сол уайым өзегін өртеп, жұлынға түскен жегі құрттай жүйкесін кеміріп жатты. «Қағаздары үйде тұр» деп, айтып нем бар еді? Мұның аяғы бір пәлеге апарып соқпаса, не қылсын. Мұқанның обалына қалмаса етті... ...Ол бәрінен бұрын осыдан қорықты... ...Ұзынқұлақта үрейді ұшыратын алып-қашпа сыбыр-түбір әңгіме көп еді. Пәленбайды әйелінің көрсетуімен ұстапты. Түгенбайдың әйелі «халық жауы болған күйеуімнен бас тартамын», – деп қолхат жазып беріпті, тағы біреудің әйелі куәлікке жүріпті дегендері құлағы шалып қалып жүретін. «Жасаған ием-ай, абыройсыздықтан өзің сақтай гөр». Ол сормаңдайлардың алдарынан алдын ала құрылған шырмауықтай шым-шытырық әзәзіл торға тұтылмағанын кім білсін... Тағдыры бұған қандай сый әзірлеп тұр екен...

Бүгін Марғуа сергек оянды. Кешеден бергі құйған дәрінің әсері болар, түнде көп жөтелмей, бастырылықпай да, түс те көрмей, жеңіл ұйықтап тұрды. Емнің аты ем-ау. Көкірек тұсының қызғаны да басылғандай. Дәрігер деген ажалсызға себепші екен ғой деп ойлап қояды. Ауруханадағы ертеңгі қарбалас шақ. Таң атар-атпастан неше дүркін келіп, қан алып кетті. Адамның қолын қайта-қайта піскілегенше, шіркіндерай, бәріне жетерліктей етіп, бір-ақ алмай ма екен деп оларды сөгіп тастады. Марғуа осы күні дәрігерлердің түрі де көп пе деп қалды. Біреуі жүрек дәрігермін деп, келесісі өкпенің маманымын деп, тағы біреуі жүйке тамырды қараймын деп, кезек-кезек келіп, кеудесін тыңдап шаршатып жіберді. Марғуа естімеген аурудың түрін айтып келгендері тағы бар. Бұлар сонда мені бөлшектеп-бөлшектеп қарамақ па деп күліп алды.Мұнда түскен кездегісіне қарағанда жағдайының оңалып келе жатқаны болар көңілі сергіп, бойы жеңілдегендей. Көңіліне қуақы әзіл үйірілді. Келгелі өзін қарап жүрген дәрігер келіншек кіріп: – Апа, қалай ұйықтадыңыз? Қан қысымы дұрысталды, жүрегіңіздің соғысы да қалыпқа түсті. Қорқыныш жоқ, – деп, қуантып тастады. Кешеден бергі білегін бунап тұрған аппаратты шешіп алды. Екі білегінің еркі өзіне тиген Марғуа байлаудан босанған бұзаудай сезінді өзін: – Құдай тілеуіңді берсін, – деп алқап жатыр.

-6-

...Ертесіне түске таман Марғуа көңілін тоқтатып, тағдырдың салғанын көріп алмаққа бекініп, көшеге шықты. Органның адамдары баратын уақытқа қарай өзінің үйіне жақындады. Буындарынан әл кетіп, зордың күшімен тәлтіректеп әрең келеді. Бұл тінтулері немен аяқталар екен? Үйінен не іздеп таппақшы? Бәрі жасырын құпия, анығын білмеген соң бұған бәрі үрейлі. Келсе, есік ашық тұр. Кіреберісте бөтен-бөтен заттар пайда болған. Біреулер тұрып жатқан сияқты. Бұның кетерде көтере алмайтын болған соң қалдырып кеткен киім-кешектері коридордың бір бұрышында үюлі жатыр. Бұл аңырайып тұрды да қалды. Жас бала көтерген кейуана шығып бұны көріп қайта ішке кіріп кетіп еді, барып айтқан болуы керек, үй иелері көрінді. Білетін кісілері екен. Белгілі ақынның отбасы көшіп кіргенін түсінді. Марғуаның қайта айналып келетінін ешкім күтпеген тәрізді. Бұны көріп, бәрінің көздері шарасынан шығып, тілге келе алмай, состиып-состиып тұрып қалған. Әлде, бір пәлесі жұғар деп қорықты ма, болмаса дау-шар жасар деді ме қабақтары түсіп кетті. Бұл да тапжыла алмай, сол тұрған жерінде қаққан қазықтай қатты да қалды. Не алға өтерлік, не кейін шегініп, шығып кетерлік дәрмені жоқ. Көпті көрген адам ғой, әуелі ақынның анасы есін жиды: – Кір, кіре ғой, қарағым, – деп жатыр. – Ішке кіргізбейсің бе? – деді баласына қатқыл сөйлеп.

Бұл ілгері қарай бір-екі қадам аттады. Ашық тұрған қонақ бөлменің есігіне жақындағанда барып үйде қонақ барын аңғарды. – Кір, шайға отыр, – десті. Марғуа босағаға жақын тұрған орындыққа тізе бүкті. Бір қауым адам отырған секілді. Бірақ маңдайында «халық жауының әйелі» деген қарғыс таңбасы бардай жүзін көтеріп қарай алмайды. Стол шетінде екі иінінен дем алып, буы бұрқырап, үлкен самауыр тұр. Ақынның келіншегі шай құйып отыр. Пісіп жатқан жас еттің иісі шығады. Бейбіт күнгі өз үйінің тіршілігін еске түсіріп еді. Шаттығы шайқалмаған, ұясы бұзылмаған, бақ-береке ұйыған отбасының көрікті сәті. Ақынның әйелі отырған жерде бұл да сызылып шай құюшы еді. Баянсыз бақ, тұрлаусыз дүние-ай. Көз алды бұлдырап жүре берді. Іші алай-түлей... Дастарқан басында қолайсыз тыныштық орнады. Марғуаның келуі әдемі отырыстың шырқын бұзғандай. Бұл сонда, егер жердің жарығы болса, кіріп кетердей-ақ еді. Әттең... Амалы жоқ... Кенет әлдекім тамағын кенеп, жеңіл жөткірінгендей болды. Бұл демін ішіне тартып, қалт тына қалды. Жып-жылы үнмен: – Марғуа, шырағым, амансың ба? – деген, өзіне қаратып айтылған майда қоңыр дауысты есітті. Бірден таныды. Тек сол кісі ғана бұның атын атағанда «у» ғаріпін созып, ерекше әуезбен айтушы еді. Бұл басын сәл көтеріп еді, қақ төрде отырған кемеңгер Мұхаңды-Мұхтарды сонда көрді: – Рахмет, аға. Мен аманмын ғой, ал... – деп барып, ары қарай сөйлей алмай булығып қалды. – Иә, қарағым, қайда тұрып жатырсың? – Жамбыл ауылында, – деді ақырын. Бірақ қай облыстың Жамбылы екенін ежіктеп жатпады. – Балаларың қалай, аман-есен бе? – Аманшылықта. Сол балалардың қамымен жүр едім. Мына сүргіштеп жабылған бөлмеде Мұқанның біраз киім-кешектері, кітаптары қалған. Қазір адам келіп, ашып береді, соларды алып кетуге келдім, – деді бұл жүрісінің мәнін түсіндіріп. Ал, олардың Мұқанның қағаздарын қарауға келетінін айта алмады. – Жөн, жөн... Ғұлама адамның өзі бұның хал-жағдайын іждағаттап сұраған соң отырғандарға да тіл біте бастағандай. Амандасқан, жөн сұрасқан болып жатыр. Бірақ олардың ешқайсысының сөзі Мұхаңның жылы пейіліндей әсер етпеді. Оның шынайы ағалық қамқор сөзі Марғуаның сол сәттегі қамкөңіл жүрегіне сары майдан да жағымды, балдан да татымды тиді. Айтқан уақыттарында сыптығырдай екі жігіт келіп кірді. Біреуі – қазақ, біреуі – орыс екен. Бөлменің есігін ашып: – Осындағы заттардың бәрі өзіңдікі ме? – деп анықтап сұрады.

себепті шығар, ол туралы ләм деп ешкім сұрамады, бір ауыз артық сөз айтылмады. Марғуа кітаптардың бәрін шкафтан шығарып, қатарлап тізіп жатыр. Одан басқасына араласпады. Мұқанның шашылып қалған қолжазбаларын, киім-кешегін жинап, буып-түюмен әуре болып жүр. Мұхаң бұның қызыл қарын үш баласының қаражатсыз, ішіп-жемсіз отырғанын, соларға азынаулақ пұл болса деген ниетін ғана айтқан. Қызығушылар табылды. Кітаптарға бағаны Мұхаң өзі қойды. Кемеңгер адамның ақылы араласқан істі құдай да қолдады білем, кітаптар жөнін тауып жүре берді. Екі шкаф толы кітап, ет піскенше тарап кетті. Үлкен жүректі абзал жан: – Бәрекелді, бәрекелді. Оңды іс болды, – деп балаша қуанып, одан жиналған қаражатты жинап: – Міне, қарағым, Марғуа! Балаларыңның қажетіне жарат, айналайын, жоғалтып алма, – деп қолына ұстатты. Бұл осының бәрі өңім бе, түсім бе дегендей, әлі де сенер-сенбесін білмей толқып тұрған. Аузын ашса, алқымына тығылған өксігі ақтарыла жөнелетіндей көрініп, жылап жібермес үшін ернін тістеніп алып, көзі бал-бұлдап үлкен кісіге ризашылыққа толы жанарымен жасқана қарады. Бұның жан толқынысын айтқызбай ұққан ұлы жазушы: – Босама, Марғуа. Құдайдың басыңа салғанын көресің. Берік бол. Балаларыңа аман-есен жете ғой, – деді жұмсақ үнмен. Ол кісінің көрсеткен ілтипаты, жасаған көмегі, ағалық қамқорлықпен айтқан әлгі сөздері Марғуаның жалғызсыраған, жетімсіреген, жүдеген бүгінгі көңіліне шуақ боп төгіліп, өлшеусіз жылу құйғандай. Дүние тегіс бұлардан сырт айналып кетпепті. Марғуа әуелі соны түйсінді. Үміт оты қайта тұтанғандай. Мұқанның жазықсыз екені көпке мәлім екен ғой... Әйтпесе соншама жазушы келіп, кітабын бөліп алар ма еді... Бәріне де алғысын жаудырып, сыртқа беттеді. Шығысымен көзінің жасын төгіп-төгіп алды... Құдайдың бұған қарасқанын қарашы. Түнімен ағат айттым-ау деп өзін-өзі іштей мүжіген сөзі, айналып келгенде, игілікке бастағандай болғанын айтсайшы?! Үзілер шегіне жеткенде үзілдірмей, төніп келе жатқан бәлекеттің бетін қайтарып, алдынан пайғамбардай кемеңгер адамды шығаруын. Пендесін жарылқайын десе, тәңірінің құдіретінде шек жоқ екен ғой. Қисынын тауып, қиюын өзі қиюластырады. Марғуа қазір соны ұқты... Қолына қаражат түскен соң Марғуа күйеуіне тамақ кіргізуді ойлады. Бұл уақытта оның тергеуде жатқанына екінші айдың жүзі толған. Келіп білсе, құдай сәтін салғанда, бейсенбі – қабылдайтын күндері екен. Дереу базарға жүгірді. Біраз тағам, бір қабат ауыстыратын киім, тағы басқа оны-мұнысын көтеріп, белгіленген уақытына үлгеріп, артынып-тартынып жетті.

Басқалардың әкелгендерін сөзсіз қабылдаған кезекші бұның күйеуінің атыжөнін естігенде шалқасынан түссін: – Ұрықсат жоқ, – деп, келте қайырды ұлтын да, жасын да айырып болмайтын өңкиген біреу. Қанша жалынып-жалбарынса да жолатар емес. Артында кезекте тұрғандар да «уақыт алмаңыз, кедергі жасамаңыз, қабылдау мерзімі бітіп, әкелгенімізді беріп үлгермей қаламыз», – деп сыртқа итеріп тықсыра түсті. Екпіндей келіп, басы тас қамалға соғылғандай болған Марғуа дағдарып ұзақ тұрды. Мұқанға қаладан кетіп бара жатқанын, балаларының амандығын, барып тоқтаған жерін айтып, құлағдар еткісі келеді. Қалай? Тергеушіге телефон соғуға жүрегі құрығыр дауаламайды. Ал, ойлансын келіп. Көз жасы әсер етпейтінін біліп тұр. Қабылдау уақытының аяғын күтіп сол төңіректе жүрді. Не де болса, ақырына дейін тоспақ. Жұрт әкелгендерін өткізіп бітіп, терезе алды босаған кезде қайта оралды. Алдын ала оңтайлап алған екі-үш қызылқұлақты қолына көрсете ұстап, әйнекті ақырын қақты. Ашылған терезеден кезекшінің басы қылтиды. Марғуа барынша сыпайы, ілтифатты жылы шыраймен, іш тарта сөйлеуге тырысты: – Қымбаттым, бір жақсылық жасаңызшы. Қаладан көшіп кетіп бара жатыр едім. Енді айналып келе алмаймын. Тым болмаса, мына хат пен азынаулақ қаражатты қолына тигізу сізге қиынға соқпас. Байқаймын, қайырымды жан көрінесіз, – деп кезекшінің жүзіне бағдарлай қарады. Бағанағы кісімсіген түрі жоқ, бұның қолындағы қызылқұлақтарға қарап, арбалғандай көзін айырмай, тесірейе қалған екен. Марғуаның іші қылп ете түсті. Иә, сәт, қармағын балықтың қапқанын сезіп, қалтасындағы дайындап қойған қызылқұлақтың тағы бір-екеуін көрсете елеусіз қосып қойды: – Тәңірі жарылқағыр, бір сауапты іс істеңізші. Жан-жағына алаңдап қарап алған кезекші: – Әкелгендеріңді түгел өткіз. Бастықтарға көрсетпей, апарып берейін. Өзің жүре бер, – дегені еліп етіп. Марғуаның да күткені осы еді. Оның қолына хатын, қаражатын, оны-мұнысының бәрін орауымен ұстата қойды. Терезе қайта тарс жабылды. Өзінің табанда ақыл тапқанына риза көңілмен ол арадан бойы жеңілдеп шықты. Шіркін, пұлдың бұзып-жарып өтпейтін жері болсашы?! Қалай есіне келе қалды десейші? Ол тиын-тебеннің Мұқанға жетпесі анық, оған өкініші жоқ, тек хаты мен сәлемдемесі тисе, оған да мың шүкір. Енді Алматыда бұдан әрі аялдаудың жөні жоқ. Ауылдан шыққалы неше күн? Балалары есіне түсіп, көңілі алаңдады. Енесіне тастап кеткен Медеті ненің күйін кешіп жатыр екен? Омырауын сүт кернеп, сыздап, сырқырайды. Келгелі сауып тастап жүреді, кешеден бері қап-қатты болып, қатып қалғаны. Қол тигізбей ауырады. Ыстығы да көтеріле бастағандай. Зордың күшімен поезға әрең мінген ол жан азабына тән азабы қосылып, жолшыбай егіліп келеді. Мұқанның тергеуі қашан бітеді? Тергеушінің өткендегі

айыптауларына қарағанда шығара қоюы неғайбыл-ау. Енді қайтып көрісе ме, жоқ па? Жаны аман қалса десейші... Бастарына айықпас қара бұлт орнағанын енді шындап ұғынғандай түрі бар... Жамбылға құр сүлдерін арқалап келе жатқандай. Барша қуатын, әлдекім сығып алып, кеудесі қаңырап бос қалғандай. Бойындағы жылуынан тоналғандай бір күй. Басы мең-зең. Әйтеуір балаларының қасына жетуі керек екенін біледі... Балаларының есен-сау екенін көріп, көңілі орнына түскенімен өзі мұрттай ұшып еді. Салқын қатты ұрса керек, омырауы қабынып, біресе тісітісіне тимей сақылдап, дірілдеп тоңып, біресе күйіп-жанып, денесі от болып, өртеніп ауырсын. Басын көтере алмай жатып қалды. Қаладан дәрігер шақыртып ем-дом жасатып, біраз емделіп, дәріленген соң беті бері қарағандай. «Ауырдым» деп керіліп-созылып, жататын заман емес, төсін қатты таңып алып, басын көтерді. Қалқайып балаларының қасында отыруға жарады. Бірақ онысынан не қайыр? Сүзектен тұрғандай әлсіз. Оның үстіне төсінің сүті қайтып кетіпті. Медеті емшек сұрап, безектеп жылайды. Оны көріп бұның жаны шығып кете жаздайды. Амал қанша? Лажсыз тамаққа үйрете бастады. Ішкен тамағы ішіне жақпады ма бала құсып ауырсын. Өзі ауру, бала қоса ауырады. Марғуаның ол аса бір жадау, күйзелісі көп күндері еді. Сөйтіп, емшектен ерте айырған Медеті ана сүтіне жарымаған соң ба, әлде тағамы татымсыз болды ма, шілпиіп өспей қалды. Оның үстіне, түрме мен екі арада зар еңіреп жүріп, осы балаға да емшек сүтімен бірге қайғы жұтқыздым ба деп ойлады Марғуа. Әйтпесе, неге торалмайды. Әлжуаз, қалақтай ғана, қолға алса қаңбақтай салмағы білінбейді. Марғуа жанбағыс қамын көп уайымдап, тығырыққа тірелгендей. Азаматының хабар-ошарсыз қамауда жатқаны анау, тамақ сұрап шырқыраған балалары мынау. Үш баланы қайтсем ашықтырмай, суыққа ұрындырмай, бағып-қағамын дегенде күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан қалды. Мұқанның кітаптарын өткізіп, заңғар жазушы кісі жиыстырып берген қаражатты тастай қатып үнемдеп-ақ ұстап бағуда. Бірақ сусып кетіп барады, кетіп барады. Қашанға дейін жетер екен? Жұмысқа тұрайын десе, қолында ешбір құжаты жоқ, бәрін органдағылар сыпырып алып қалған. Ал, күн көруі керек. Қыс болса таяу. Балаларға қыстық азық керек. Күнкөрістің көзін іздеумен Марғуаның басы қатсын. ...Бұлардың көшіп келген жері қалаға жақын, орысы аралас ауыл еді. Марғуаға ауыл тұрмысына бейімделу онша қиын тимеді. Қазақы ғұрып қанында бар, кешегі көшпенді елден шыққан емес пе? Туғаннан малмен көзін ашқан елдің қызы күнкөрістің көзі малда екенін бағамдады. Ойлай-ойлай ауылда тұрған соң мал ұстағаным жөн шығар деген тоқтамға келді. Еркек кіндік қой деп қайнысына ақыл салған. «Күтуін келістіресің, ұста», – деген. Айтуын айтқанымен бұл әрекетінен бір нәтиже шығарына пәлендей сене қоймаған секілді. Бұнысы Марғуаның намысын шапақтады. Қолдағы

қаражаттың қоры үзілмей тұрғанда қарманып қалуы керек. Мұндай қомақты пұл қайтып мұның қолына түспесі хақ. Бірақ жете қояр ма екен? Ол тағы нені базарға шығаруға боларын ойлады. Есіне түсе кеткені. Өткенде Алматыдан алып қайтқан Мұқанның киімдері бар емес пе? Ленинградтан кетерде алған Мұқанның су жаңа кәстөм-шалбары тұрған. Соны, тағы бірталай жеңіл киім-кешектерін сатуға көңілі кетті. Аман-есен оралып келсе, киім табылар. Балаларын ашықтырмауы керек. Осы ойы қуат беріп базарға алып шықты. Қолы жүріп, өтіп-ақ кеткені. Солардан шығарған пұлын қолындағы қорына қосып есептесе, біраз қаржының басы құрылыпты. Тірнектеп жинағандарының шып-шырғасын шығармай, мал базарына жөнелді. Қасына қайнысы мен Қайсарын ертіп алды. Қарап жүріп, бұзаулы сиырға көз салды. Иесі бұл жаққа жер аударылып келген көрінеді, мерзімін аяқтап Қап тауына қайтпақ екен. «Алыңыз, өкінбейсіз. Бір үйлі жанды асырайды», – дейді. Осы сөзі ұнап кетті. «Осы кісінің жолын беріп, біздің де басымыздан бұлт арылып, елге қайтуға жазсын», – деп тілеп, көп саудаласпай-ақ, сұраған пұлын төледі. Қаржысы жетті де тұрды. Өзі жетектеп, баласы айдап, базардан олжалы қайтты. Анасы жарықтық «Жыртық үйдің құдайы бар», – деп отырушы еді. Сол шын шығар. Құдай жарылқағанда, сиыры расында сүтті жануар екен. Жақында ғана бұзаулапты. Балаларының несібесін алласы ақтан салған екен. Бұлақтай сиырдың кезігуін айтпайсың ба? Марғуаның мерейі өсіп қалды. Екі үйдің жандары ауыздары аққа тиіп, айран, сүт ішіп қарық болды. Бұл сиырын айналып-толғанып, сылап-сипаса, балалары бұзауды төңіректейді. Мал көзі ыстық, көңілге жұбаныш. Өңдеріне жылылық кірді. Әсіресе, Медеті сүт ішіп, торала бастады. Марғуаның басты қуанышы осы еді...

...Адамның кейде бір істі осы кезінде дұрыс жасадым-ау дейтіндей, өзіне-өзі көңілі толатын шақтары болады ғой. Марғуа да менің сондағы күтімінен, жем-шөбінің қиыншылығынан қорғанбай сиыр ұстаймын деген өжеттігім ең бір оқсатқан, оңды шаруам екен-ау деп ойлайды қазір. Сегіз жыл сергелдеңде балаларын асыраған осы сары қасқа сиыр болды. Кейінгі уақытта ауылда тұрып, сиыр ұстамайтын, ұстағанымен саумайтын, қатықсыз қара шай ішіп, сары майды дүкеннен сатып жейтін әйелдер бар дегенді естігенде «Астапыралла» деп жағасын ұстаған. Мал құлағы саңырау. Сөйтсе, рас екен. Әуелі, сиыр ұстап не керек, сүтті, майды шет елден алдыртамыз дейтіндер шығыпты. «Ақтың қадірін білмейтіндер ненің қадіріне жетуші еді?» Адамды аздырса, күпірлік аздыратын шығар. Сақтаса, құдай әркімді күпірліктен сақтағай! Марғуа әр нәрсені бір ойлап жатыр. Қасында медбике қыз жоқ бүгін. Анда-санда тіл қатысса да ермек еді. Дәрігер де бас сұқпады. Марғуаның

тұрғысы келеді, бірақ басым айналып құлап қаламын ба деп қорықты. «Тұрма» десе, дәрігер бірнәрсені біліп айтқан шығар. Тағы да ұзақ сонар ой сарасын қуалайды... Марғуаның содан тағы бір іске көңілі құласын. Сол есіне түсіп: «Өзім де қумын-ау!» – деп күліп алды...

-7-

...Ел ішінде онда сүт мәшинесінің көп таралмаған кезі. Базарда біреудің қолынан көріп, қатты қызықсын. Әйелдің көкейіне бірнәрсе түспесін, түссе болды, жетер жеріне жеткізбей тынбасы белгілі. Марғуа да үйге келісімен әшекей бұйымдарын, әйелдер қызығатын тағы біраз жылтырақтарын жиып алып, базарға жөнелді. Өткен бағасына беріп, әжептәуір қаражат тапты. Ойға алған ісін орындап, сүт мәшинесін сатып алды. Марғуаның бұлай шұғыл шешімге келуінде мән бар еді. Сиырының сүті мол, балалардың ішкенінен, шайлықтан артылғанын тартып, қаймақ-май алғысы келді. Жаңа дүние таңсық. Әуес көріп, көршілер келе бастады. «Сүтімізді тартып бер», – деп, өтініш білдірушілер бар. Марғуа енді көрші-қолаңның, ауыл адамдарының сүттерін тартып беретін болды. Ұдайы бір жұма тартқызса, одан кейінгі бір күннің қаймағын мәшине ақысына қалдырып кетеді. Кейбіреулері он күнде бір қалдырып отырады. Реніш жоқ. Бергендеріне бұл риза, сүттерін ірітпей, ашытпай іс қылып алғандарына ел риза. Қаймақты жинап-жинап май шайқап, Марғуа базарға апарып ұнға, талқанға, бөлкеге айырбастайды. Өстіп жүріп, қысқа жетерлік азық жинай бастады... ...Бұл пендешілік дегенді қойсайшы. Жақын тұратын көрші келіншек апта бойы шүпілдеген бір шелек сүт әкеліп тартқызып алады да, бұған беретін кезегі күні, біресе бұзау еміп қойыпты, бірде баласы төгіп алыпты, бірінде сиыры теуіп жіберіп, бар сауған сүт ақтарылып қалды деген сылтау айтып, орта шелекке жетер-жетпес қана сүт әкеліп береді. Марғуа мән бермей: «Жарайды. Құдай сенсе, біз сендік» – дей салды. Қу жоқшылық адамға не істетпейді? Азаматы қасында, төрт құбыласы түгел болса, оның жұрттың сүтіне күні қарар ма еді? Бәрі де балаларының қамы ғой. Оған тіпті мән берген бұл жоқ. Ұмытып та кеткен. ...Бір күні әлгі келіншек келіп, бода-бода ағыл-тегіл жыласын. – Марғуа, сенің құдайың бар шығар. Әйтпесе сиырым неге өледі? Сені алдағаным маған жақпады, – деп бас-аяғы жоқ бірдеңелерді айтады. Бұл аңырайып, әлдеқалай кесірім тиіп кеткен жоқ па екен деп секемденіп қалды. – Түсіндіріп айтшы. Саған не болды өзі? Сөйтсе, сиыры қамбаға кіріп кетіп, арпа жеген бе, іші кеуіп, арам өліп қалыпты. Соны айтып отыр екен. Мұны естігенде Марғуа жеңілдеп: – Ту-у. Соған да жылайсың ба? – деді көңілі орнына түсіп. – Жаманат малға-ақ көрінсін. Бастарың аман болса, мал құралар.

Енесі мен қайнысы екі жақтап жұбатып, ақылға келуге шақырды. Марғуа ешнәрсені естімейтіндей меңірейген қалпы. – Сегіз жыл деген не, тәйірі? Алтын басы аман болса, өте шығады. – Кебенек киген келеді, кебін кигеннен сақтасын... – Мұқан аман-сау оралған соң, әлі бір күнгідей болмай, өте шыққан дүние дерсің... – Иншалла! Иншалла! Айтқандарың келіп, соған жазсын... Иә-ау десейші... Марғуа үшін Мұқан әйтеуір жер басып, тірі жүрсе болғаны ғой. Қайда жүрсе де алла амандығын берсін... Тілеуін тілегеннен басқа жасар амалы, көрсетер қайраны бар ма?..

Сегіз жыл... Ол айтарға ғана оңай екен деп ойлайды қазір Марғуа. Оның қандайлығын бір білсе, Марғуа білер. Күндіз таңның атысынан күннің батысына дейін бел жазбай, қызылшаның басында жүріп, түнді сарғайған сары уайыммен көз ілмей өткізетін кездері бар Марғуаға ол тұтастай ғұмырмен пара-пар еді. Тұтас ғұмыр болмағанымен соның бір үзігі. Жастықтың ең бал шырынын татар шақтары ғой нағыз жар қызығын көріп, бала қылығын қуаныштар кезінде екеуінің екі жақта жан күйзелісін тартып, жылап-сықтап жүргені кімге керек болыпты? Табиғатқа сүйенсе, осы әділеттілік пе? Оны кім еске алып жатыпты? Толып кеткен «халық жауынан» арылу керек болған. Марғуаның жаңғырған жады сондағы көрген кептерін жіпке тізгендей қаз-қалыпында көз алдына алып келгені. Рәсуа болған жастық. Күнкөрістің қамымен ертеден күні кешке дейін тепеңдеген қара жұмыс. Зая кеткен қайран жылдар. Оның сұрауы кімнен? Обалы кімге? Мың ойланып, жүз толғанса да Марғуа оған жауап таппайды ғой. Маңдайына ажырамастай болып жабысқан «халық жауының әйелі» деген аттан жаси өзінің төменшіктеп, бұғынып күн кешкенін, балаларының «халық жауының балалары» деген атпен өскенін ойлағанда бір орында байыз тауып отыра алмай кетеді. Міне қазір де Марғуаның есіне көп нәрселер оралып жатыр. Күні кешегідей елес беріп, жанды суреттей тіріліп жүре берді. Қанша ұмытайыншы-ақ дегенмен ұмытылмастай із тастаған сәттер болады екен-ау... ...Сол бір шақта әділетсіздік дегенді өз басы да көп сезінгендей еді.

-8-

Бұның өзінше ақыл таптым, балаларымның ішіп-жемін адалынан айырып отырмын дегені жамағат пен әлеуметке жақпапты. Кеңес адамына жат қылық болып шығыпты. Қолындағы қаймақ-майын қалаға апарып тоқаш пен ақ бөлкеге айырбастағаны алыпсатарлық деген пәле екен. Оны кім біліпті? Айтып-айтпай не керек, бұның жасап жүрген тірлігінің бәрі қоғамға қайшы келеді екен. Қырағы көз әлдекім тиісті орынған жеткізген. Құдай

салмасын, ауданнан бірнеше адам тексеруге келсін. Мұны кеңсеге шақыртып, жиналысқа салмасы бар ма? Бұның істеп жүргені социализм құрлысшыларына залалын тигізер зиянды әрекет екенін айтып, бетіне басты. Бұны кеңсеге шақыртқаннан-ақ үй-іші үрпиісіп қалды. Әсіресе енесінен ес кетті. Бір жайсыздықты әуелі сол кісі аңғарған секілді. Марғуаның «халық жауының әйелі» екені белгілі. Жұрттың сүтін тартып беріп, жүрек жалғарлық бірдеңе айыратыны бар. Қаймақ-майының балалардан артылғанын базарға апарып, шай-суандық тиын табатыны жасырын емес. Ауылда бәрі көз алдында емес пе? Жалтаратын жағдайы жоқ. Марғуа қолының ұсынақтылығына кінәлі болыпты. Ауданнан келген уәкіл бұның «кінәларын» сөз ете келіп, жас балалары болғандықтан қатаң шара қолданбай, ескертумен шектелетінін айтты. Бірақ сүт мәшинесін тәркілеп алып кетті. «Кедейдің аузы асқа тисе, соры қоса табадының» кері келді. Дау айтарлық құқы жоқ, дымы құрып, іштен тынып қала берді. Сиырын қоса алып кетпегеніне шүкіршілік. Бұл тексерістің төркіні алыста жатқанын, бұның да басқан қадамы сыртынан бақылауда екенін артынан барып аңдады. Әйтпесе, жұрттың сүтін тартып беріп несі бар еді? Сүт мәшинесінен ажырап қалғанына іші удай ашыды. Қайнысы бұрқылдап ұрсып жүр: – Сен тым белсенділігіңді қой. Осы күнімізге зар болып қалмайық, – десе, енесі екінші жағынан: – Енді өзіңді алып кетпесін десең, базарға шықпашы, – деп, құдайдың зарын қылады. Балаларының тамағы өзінен-өзі табылып тұрса, Марғуаның базарға шығып несі бар? Отының басында, ошағының қасында отырмас па? Ондай атты күн қайда? Кебеженің түбі тықырлана бастаса, Марғуадан маза қашады. Енесі ұяға ұшып келе жатқанда, балапандары шиқылдап ауыздарын ашпаушы ма еді? Сонда енесі тұмсығымен тістеп алған жемін солардың аузына тоспаушы ма еді? Өзінің қолына қараған балаларына тамақтан өтерлік бір нәрсе тауып бере алмаса, құс екеш құс құрылы болмағаны ма? Марғуа бәрі-бір үйде қарап отыра алмайды екен. «Халық жауының балалары» аштан қатсын деген заң жоқ шығар деп бұрқылдайды, бұлқынады. Бірақ қолдан келер қайраны жоқ. Бірде тар, бірде жоқ қоңторғай тірлікке мойынсұнғандай. Өстіп, ойламаған жерден кінәлі атанып, жігері жасып жүрген күндері алласы өзі жол ашқандай. Оңтүстік өлкесі Шымкент, Жамбыл болып, екі облысқа бөлінді. Бұлар тұрған жер, болсадағы Жамбылға қарады. Бұрын айналыспаған кәсіп ашылып, бұлар тұратын өңірге жаппай қант қызылшасы деген дақыл егілетін болыпты. Оның қол жұмысына ауыл әйелдері тегіс жұмылдырылды. «Тәуекел», – деп, қайратына мінген Марғуа, балаларын енесіне қалдырып, көппен бірге қызылша егістігіне жұмысқа шықты. Бұл уақытта жаңадан үйленген қайнысы Кәдір отау шығып, басқа ауылға мұғалім

болып ауысып кеткен. Марғуа уақ баласымен енесін өз қолына көшіріп алды. Балалардың жастары қарайлас. Ұялас күшіктей қойындасып бірге жатып, бірге тұрады. Екі үйдің жандары осылайша бір өзіне қарап қалды. Қызылша науқаны кезінде қол күшін көп керек етеді екен. «Халық жауының әйелісің, жұмыс істеме», – деген ешкім болмады. Осыған тәуба деген жайы бар. Қолы қимылдаған адамның ерте ме, кеш пе аузы қимылдайтын уақыты да болары анық. Еңбеккүнге балаларға талғажау боларлық бірдеңе жазылады. Дәтке қуат дүние... Жабыққан көңілге демеу беріп, Мұқаннан хат келе бастады. Сібірдің бір қиян түкпіріне апарса керек. Хаты ұзақ жүріпті. Күйеуінің тіршілігінен хабар алып еңсесі көтеріліп қалды. Өкімет хат жазысуларын да шектеп қойыпты. Мұқаннан айына бір хат келеді, бұларға да айына бір хат салуға ұрықсат! Мұқаннан хат келген сайын үйде үлкен қуаныш. Ол хатында өз амандығын бір ауыз сөзбен ғана айтып өтеді. Басы артық нәрсе жаздырмайтын сияқты. Оның есесіне бұлардың жай-күйін көбірек сұрайды. Балалардың қылығын кеңінен жазуын өтінеді. Атап-атап сәлем жолдайды. Отыра қалып жауап жазады. Бұның хатын да қайнысы аузын бекітпей, бір жерге апарып тапсырады. Сол арада тексеруден өткен соң аузын желімдеп өздері жіберетін көрінеді. Бұлар оған да пейілді, үздік-создық болса да амандығын біліп тұрғанға не жетсін?! Тіршіліктері бірқалыпты ырғаққа түскен сыңайлы. Сары қасқа сиырдың балаларды ашықтырмайтын түрі бар. Балалардың ішкенінен артылғанын енді енесі базарға апарып келеді. Жиналған пұлға бұзылмайтын азын-аулақ азық алып, анда-санда болса да аузының дәмін алсыншы деп, Мұқанға салып жібереді. Марғуа үйдің де, колхоздың да жұмысын дөңгелентіп алып кетті. Қайтсем, бір дәнді екі етемін деп жарғақ құлағы жастыққа тимей жүргені. Барға да, жоққа да көндіккен бастары біреуден ілгері, біреуден кейін күн кешіп жүріп жатты. Күн санайды, ай санайды, жыл санайды. Сезіз жыл өтіп болмайтындай көрінеді... Өстіп жүргендерінде кенет «соғыс басталыпты» деген суық хабар бұрқ ете түсті. Ауыл реңі күрт өзгерді. Ер азаматтар жаппай майданға аттанды. Қызылша жинау науқанының қызған шағында әйелдердің мойнына ауыр жүк түсті. Таңның атысынан күннің батысына дейін қызылшаның басында. Қона жатып та істеген күні болды. Тамақ шіркін шұғыл қымбаттап шыға келді. Бірте-бірте мүлде жоғалды. Нанды адам басына есептеп, карточкамен беретін күн туды. «Халық жауының отбасы» деген желеумен бұларға басқаларға қарағанда нан екі есе кем беріледі. Бұл теңсіздікке де қарысы дау айтар шарасы жоқ Марғуа іштен тынады. «Халық жауының балаларының» тамағы жоқ па екен? Салқын қабақ, алагөз биліктің сызы сезіледі. Келе-келе нанды жұмыскер қолына есептеп беруге көшті. Марғуаның бір өзіне тиесілі нан екі үйлі жанға қалай жетсін? Бір әйелдің табысына қараған күн не болсын? Марғуа тағы тығырыққа тірелгендей. Қайтпек керек?

Тәңірінің өзі көкірегіне ой түсіргені шығар, енесінің де атынан өтініш жазып жұмысқа кіргізді. Көктемде Марғуа екі кісінің есебіне егістік жер алып, қызылша екті. Атыз қазып, су жіберді. Сол жылы бұның қызылшасы, айтары жоқ, бітік шықпасы бар ма? Колхозға өнімін жоспардан екі-үш есе артығымен құйды. Қызылшаның сабағымен жинағанда қалған қалдығы сиырға таптырмайтын азық екен. Марғуа үй-ішін де, сиырын да асыраған, құдайдың бұларға жіберген несібесі – алтын томарға риза еді. Ол кезде қызылшаны солай атайтын. Жер өнімі күтімге өседі ғой. Қант қызылшасының күтімін бір адамдай меңгеріп алды. Шөптеген кезде алдына жан салмайды. Өзі құралпы келіншектердің ортасында, олар күлсе күліп, олар жыласа бірге жылап, «көппен көрген – ұлы той» деп, күн кешіп жүрген Марғуаның сырлас-мұңдастары да аз емес. Әркімнің басында бар жағдай, әркімнің өз қайғысы өзінде. Жыртылған көйлектерін жамап алып, қамыққан көңілдерінің шерін көз жасымен тарқатып, соғаста кеткен өштерін жұмыстан алып, қара жерге кетпендерін құлаштай сермеседі. Қолқанатқа жараған Қайсары түске таман сусын әкеледі. Енесі кейде айран, кейде шалап, кейде езген қатық, кейде арпаның талқанын қосқан ашыған көже беріп жібереді. Келіншектермен қылдай бөлісіп ішіп алады. Таңдайларында тек дәм ғана қалады. Енесі асқа бапты еді. Қолы да берекелі. Жалғыз сиырдың сүтінен бригадағыларға тегіс жететіндей көл-көсір сусын дайындайды. Өзектері талған шақта әрі сусын, әрі ас, ыстықта кепкен сарайлары ашылып жүре береді... Енесі Марғуаның қолына көшіп келген соң: – Айналып қана кетейін, мені енем демей, үлкен әпкем еді дей салшы мына жұртқа. Әйтпесе, келінімен жарысып туған бұл өзі неғылған ене деп күлер. Мен, шалымның қартайғанда алған жас тоқалы екенімді қайдан білсін? – дейтін қалжың-шыны аралас. Расында да енесінің кіші балаларымен бұның үлкен балалары жас жағынан шамалас еді. Марғуа мен енесі шынында да апалы-сіңлілідей тату, сыйластықпен тұрды. Бұл өзі жұмысқа шыққалы үйге, балаларына қарауға мұршасы жоқ. Олардың ауырмай-сырқамай, отқасуға түсіп кетпей өсіп келе жатқаны енесінің арқасы ғой. Бір-біріне сүйеу. Мұқанның дәм-тұзы таусылмаса, бір келер деген үміт дүниесі екеуін алға жетелейді. Марғуа екі адамның жұмысын атқарып, колхозға қызылшадан екі адамның өнімін құяды. Соған қарай жыл аяғында еңбеккүнге бұйырған несібесі ауыздарына тиеді. Соғыс басталған жылы Қайсары мектепке барған. Баласы – оқуға ынталы зерек бала болып шықты. Марғуаға ол да қуаныш. Араға жыл аралатып Жігері оқыды. Екеуінің егіз қозыдай томпаңдап оқуға кетіп бара жатқанын көріп, көңілі марқаятын. Еңсені езген соғыс уақытының сирек қуаныштары болушы еді. Марғуаға соның бірі – Мұқаннан келетін хаттар болса, екіншісі – балапандарының сыныптан сыныпқа үздік көшулері еді. Қанаттанып, жетіліп келе жатқаны көңілге медеу. Жүріс-тұрыстары мен қимыл-қозғалыстары әкелерінен аумайтын. Сәт сайын күйеуін еске салып,

сағынышын арттыра түскендей. Мұқан тезірек оралып, осылардың мектепке барғандарын өз көзімен көретін күн болар ма екен деп арман қылады. Құдайдың бұларға тағы бір қарасқаны болар, қайнысы Кәдір майданға бармай қалды. Жастайынан өкпесі ауыратын еді, соған байланысты ақ билет беріп, мектепке директор етіп жіберді. Соғыс уақытында бір жерде ұзақ тұрғызбай, жиі ауыстырып отыратын. Қайда ауысса да бұлардан қол үзбеді. Балалардың оқуға қажет құрал-жабдығы, кітап-дәптері, қалам қарындашы, сия сауытына дейін соның мойнында. Анда-санда қалай оқып жүргендерін келіп тексеріп кетеді. Еркек балаларға алдында ағасы бар деген айбын. Сабақтарына салақси бастаса, Марғуа балаларын ағаларыңа айтамын деп қорқытады... Үдей соққан сойқан дауылдай бір-бір үйдің тірегі, ортан қолдай азаматтарын жұлып-жұлып әкетіп, жалмап-жұтып, күндей күркіреп соғыс та өтті. Жеңіс күніне жетіп, ел еңсесін көтерді. Көппен ірге бұлар да қуанысты. Ел аман, дүние тыныш болсыншы. Бірлі-жарым азаматтар майданнан оралып, ұзақ күттірген қуаныш әр жерден бой көрсетеді. Азаматтары келіп, отбасы толып, көңілдері шаттанған жұртқа шырай кіре бастағандай. Әйелдерді ауыр қол жұмысынан босатты. Біздің басиеміз қашан келер екен деп екі көзі төрт болған Марғуа күн санап жүргені. Оның әлі босаңсып, жұмыстан қол үзетін жайы жоқ. Балалары өскен сайын, олардың тамағы да, киімі де өсуде. Табыс керек. Көзінің жасын ешкімге көрсетпестен төгіп алып, бұрынғысынша кетпенін иығына салып, қызылша егістігіне қарай кетіп бара жатқаны. Көп арасында, бір уақыт жалғыздығы ұмытылатындай. Күні – айға, айы – жылға жалғасқан жалғыздық...

Неше күннен бері оңаша жатқандікі ме ойы өткен-кеткенді шиырлайшиырлай шаршап, ақыры өзіне айналып келіп тіреле береді. «Япырмай, сондағы қажыр-қайратым-ай!» – деп ойлады Марғуа қазір. Ол екі қолын сәл көтеріп, білегіне көз салып қойды. Еті қашып, терісі қатпарланып сүйегіне жабысқан мына білектің өзінікі екеніне сенгісі келмегендей, қайта-қайта сипалай береді. Кетпен шауып жүргенде екі қарының бұлшық етіне қол батпаушы еді. Жас уақтағы қайран жігер-күш-ай! Марғуа қандай шаруаның қолға алмасын жанын аямай құлшына кірісетін. Оның үстіне топты бала, бір үйлі жан жалғыз өзіне қарап отырса қайтсін! Өзі құралпас келіншектердің арасында қызылшадан ең бітік өнім алғаны осы білектің күші еді ғой. Оған қазір кім сенеді? Зая кеткен есіл еңбек. «Астапыралла. Мен не деп кеттім өзі?» Марғуа бұлай десем, оным асылық болар деп ойлады жалма-жан. Тапқанын балаларының таңдайына салды. Өлместің күнін көріп, жүрек жалғады. «Халық жауының отбасы» көппен бірдей жан бақты. Ол аз олжа ма? Солай деседағы Марғуаның көңілінде қалған дық бардай. Ұмытылмай жүргені содан да шығар...

...Баяғыда өткен дүниенің есіне түсуін қарашы. – Ту-у-у, қайдағы-жайдағы нәрсе есіме қайдан түсіп еді? Көр-жөрді теріп, маған не көрінді? – деп, Марғуа өзіне-өзі кейіп алды. – Апа, халіңіз қалай? Еміңіз дұрыс болып жатыр ма? – деп, бір топ ақ халаттылар кіріп келгенде өз ойымен өзі тым-тым алысқа кеткен Марғуа қапелімде селк ете түсті. Келген дәрігерлердің бірі жүрегін тыңдап, тамырын ұстап, қан қысымын өлшеп, біраз әуреледі. – Сізді көпшілік бөлімге ауыстырамыз. Бұл арада бұдан артық ұстай алмаймыз. Оған мұқтаждықты мен көріп тұрған жоқпын. Келгендегіге қарағанда көп оңалып қалыпсыз. Ауыстыруға қарсы емессіз ғой, – деп біреуі бастырмалата бұны сөзге тартты. – Айналайындар, емдеріңе разымын. Бірден үйіме шығарсаңдар тіпті оңды болар еді. – Жоқ, апа! Біз қолымызға түскен адамды оңайшылықпен жібермейміз. Ең аз дегенде он-он екі күн ем аласыз... – Солай ма еді? – Солай, апа! Бөлімде де күтіміңіз жаман болмайды. Барып қарап тұрамыз. Бұның жанына жақын келген емдеуші дәрігері: – Апа, бұл кісі осы аурухананың бас дәрігері, – деп таныстырды. Бастық болса болар. Дауысы мығым, сөзі нық. Өзіне-өзі сенімді адамның сойы бар екен деп ойлады бұл. – Рахмет, қарақтарым! Жақсылықтарың алладан қайтсын! Құдай тілеулеріңді берсін! – Апа, бәрін құдайға қарай сілтей бермеңіз. Біз өзіңізден дәме қыламыз. Тым болмаса, тоқсанымды тойлаған тойыма келіңдер деңізші. Тоқсанның сарқытынан ырым етіп ауыз тисек деген біздің де үмітіміз бар, – деп, бас дәрігер өзі де күліп, төңірегіндегілерді де жадыратып тастады. – Айтқандарың келсін. Дегендеріңе жетіңдер. Сол күнді құдай көруге жазсын... «Жақсы сөз – жарым ырыс». Марғуаның көңілі көтеріліп қалды. Олар қалай дүркірей кірсе, солай ұшқан құстай дүр етіп, шыға жөнелді. Іле-шала сүйреткен арбасы бар бір қыз келіп тұр: – Апа, мынаған отырыңыз. Мен сізді екінші қабатқа көшіруге келдім, – дейді тықылдап. – Алла, қарағым-ай, андағы арбаңа отырмай-ақ қояйыншы. Қолтығымнан демесең өзім де жүре аламын ғой. – Болмайды, апа! Дәрігерлер көріп қойса, маған ұрсады, – деп, қоярда қоймай Марғуаның арбаға отырғызып, зырылдатып ала жөнелді. – Ақырын жүрші, жаным... Ит қуып келе жатқан жоқ қой. Бұны әкеліп екі кісілік палатаға жайғастырды. Арбадан еппен түсіп, төсегіне жатқызған әлгі қыз:

-9-

Ел бейбіт тіршілікке көшіп, қисайған шаруағы түзеле бастаған шақта жамағатты дүрліктірген жағымды жаңалық болып еді. Бұнымен қатар жүріп, бірге жұмыс істеген қыз-келіншектердің арасынан бірнешеуіне Еңбек Ері деген дабырайған атақ беріп, өңірлеріне жарқыратып алтын жұлдыз қадады. Төгілген маңдай терінің еленгені деген, міне, осы шығар! Соғыс уақытындағы бел жазбаған еңбектің өтеуінің қайтқаны да осы болар. Елжұрт тегіс қуанысты. Марғуа да көңілінде алалық жоқ арқа-жарқа қуаныш үстінде солармен бірге. Ол осы жылдары өзін көптің біріндей, баршасымен өзін теңдей сезініп қалып еді. Бірақ олай емес екен... Аузы жеңіл әлдебіреулер: – Атаққа ұсынылғандардың арасында Марғуа да бар екен. Көрсеткіші көбісінен жоғары бола тұра «халық жауының әйелі» деп өткізбеген көрінеді, – деген қитұрқы сөздің шетін шығарыпты. Ұсынылғаны әлде өтірік, әлде рас.

Қыздырманың қызыл тілі күйдірмекке әдейге айтса да өзі біледі. Ел ішінде сөз жата ма? Бірден бірге тарайды. Оны жерден жеті қоян тапқандай көңірсітіп көршісі айтып келді. Марғуаның мұндай жанына тиер қыжылды естімегені жөн еді. Естігеніне өкінді. Ол атақ ала алмағанына емес, бөгде жұрттың көлденең қысыр әңгімелеріне тұздық болғанына күйінеді ғой. Соңғы уақытта соғыс қиыншылығы тұсында қаперге көп алынбай, тіпті естен шыға бастаған «халық жауының әйелі» деген бетке шіркеу аты өзін қапысыз, жаңылмай қайта тапқанына жаны жасып-ақ қалды. Бұл жымысқы сөздің шығуы тегіннен-тегін емес еді. Мұның астарында Марғуа өзі ғана білетін тағы бір зымиян тор жатқан. Науқан уақытында облыстан, ауданнан уәкіл деген күн құрғатпай шұбырып келіп жүретін. Ауданнан келгені қызылша жиналып біткенше егіс басынан шықпайтын. Басқа жұмысы жоқ па, үнемі қатын-қалашты төңіректеп жүргені. Өзі соғыста бір қолынан айрылып қайтқан егде солдат екен. Тілі майда. Марғуаның жинаған алтын тамырына риза көңілмен, мақтап қояды. Егістікте жан алып, жан беріп ақ тер, көк тер болып жүрген жалғыз бұл емес-ті. Бұны бөле-жара мақтағанын жақтырмаған. Бұл сонша көзге түсейін деп жүр ме еді? Мақтанға зәру ме екен? Бәрі майдан үшін десе де Марғуаны жанбағыс пен үш баланың қамы ғой үйде отырғызбайтын. Әкелерін айдатып жіберіп, шешелерін қара жұмысқа салып қойғандары аздай, мақтай қалыпты. Сол уәкіл ара-арасында күйеуін сұрап қоятын. Сібірде лагерьде екенін айтқан. Бұл айтпаса да білетіні анық қой. Тек сыр тартып, өз аузынан естиін деген шығар. Бір жолы тіпті хат-хабар алысып тұрасыңдар ма деп қалды. Бұл тура жауаптан жалтарып: «Алланың бұйыртқан күні өзі келер», – деді де қойды. Марғуа уәкілдің қарасы көрінсе-ақ, кірпідей жиырылып, тайсақтап, көзіне көрінбеуге тырысатын. Амал не, бұны тауып алып, көр-жөр әңгіме айтқансып, арасында саяси тұтқындарды әдейге қылмыскерлермен бірге ұстайтын көрінеді, кейін олардың да қатты өзгеріп, тіпті бұзылып шығатындары да болады екен дегенді елеусіз қосып қоятынды шығарды, Марғуаның иманын ұшырып. Қайтып қасыма келместей етіп бұл уәкілдің бетін қалай қайтарсам екен деп ойлап жүргенде бір күні түскі үзіліс кезінде келе қалыпты. Жағалай отырған келіншектердің қасынан орын табылмағандай Марғуаның дәл жанына тізе бүкпесі бар ма? Құдайдың өзі айдап әкелгенін көрмейсің бе? Марғуа оның бетіне тіке қарап: – Уәкіл, сіз қазақтың «қатынға жолама қарасы жұғады, балаға жолама бәлесі жұғады» деген мақалын білмейді екенсіз-ау. Бізге жақындаған еркек айдалып кетуші еді, қорықпайсыз ба? Қорықпасаңыз, кел отырыңыз! – деді көрнеу ажуалай. Сол-сол-ақ екен, еріккен әйелдер ду күлісті. Уәкілдің өңі өрт сөндіргендей түтігіп орнынан тұрып жөніне кетті. «Бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ» деп ойлады Марғуа. Бірақ алдымнан шығар деп ойламаған. Қызылшаның жиын-теріні біткен уақытта бұны ауданға шақыртыпты. Органның тексерулерінен жүрегі шайлыққан Марғуа бұл шақырыстың тегін

еместігін іші сезіп, қобалжып тағы үрейге бой алдырды. Қорқа-қорқа барды. Бармасқа амалы бар ма? Өзі танитын уәкіл, тағы бір-екі әскери киімді адам бұны отырғызып қойып, алыстан орағытып, бұлдыратып әлденелерді айта бастады. Бұның әлі жас екенін, балаларының оңы-солын танымайтын уақтығын еске алып өтті. Олардың келешегін ойлағанының кеш еместігін қозғап қойды. «Халық жауының балалары» деген айыпты өмір бойы арқалап жүрудің қиындығын, жолдарында кедергі көп боларын түсінетіндіктерін білдірді. Бір қарағанда жанашыр жандардың-ақ сөзі. Бірақ күмәнді. Осындай кептерді кесе көлденең тарта отырып, одан шығудың жолы да барын тұспалдады. Қандай жолы болуы мүмкін? Бұл «халық жауы» болған күйеуімнен бас тартамын десе жеткілікті екен. Оған бұның толық құқы бар көрінеді. Атақты адамдардың арасында да мұндай мысалдардың көптігін тілге тиек етті. Айналдырып әкеліп, балаларыңның болашағы өз қолыңда дегенге келтірді. Бұл күйеуінен бас тартуға қол қойған бойда балалары да ол қарғыс таңбасынан ағарады екен. Балаларын алға тартып Марғуаны тығырыққа тірегендей. Жандары ашығансып, қамқорсынғансып өзін де ауыр жұмыстан босатып, жеңіл кеңсе жұмысына көшіруге әбден боларлықтай. Тіпті жауапты жұмыс та жүктегілері келеді, тек «халық жауының әйелі» екендігі кедергі болып тұрса керек. Марғуаның тұйыққа тірелген жері осы шығар. Тіл-аузынан айырылып, меңірейді де қалды. Бұл – күтпеген сұмдығы болатын. Ол өз басы мен балаларының тағдыры әлдебіреулердің ойыншығына айналғанына жаны аяусыз қорланғандай күйге түсіп, қапелімде не дерін білмеді. Бұл тұзақтан аман құтылудың амалы табылар ма екен? Қайткенде де уақытты созуы керек. Қалай? «Ойланайын» деуге ғана шамасы жетті. Ол қайдан басына келе қалды екен? Аузына құдай салған болар. Бұның «ойланайын» дегенін, сірә, «бетін бері қараттық» деп ұқса керек, бәрі жадырасып қалды. «Ойлансаң ойлан, бірақ тез шеш», – десіп шығарып салды. Сол арада қақшиып отырғанымен сыртқа шыға бере көңілі босап, жас баладай өксіпөксіп ұзақ жылады. Қапаланды, күйінді. Ауылға жаяу қайтып келе жатып, ойлай-ойлай шырмауықтай бір тордың өзін торлай бастағанын анық ұқты. Бар пәле шолақ қол уәкілден келгенін болжады. Соның құрған торына шырмалмай тұрғанда жөнін табуы керек. Қайтіп таппақ? Бұл арада ендігі күні күн болмасын біліп, қайратына мінді. Үйіне келісімен енесіне балалардың оқуын сылтауратып, шұғыл жиналулары керектігін айтып, көшуге көндірді. Бір күн ішінде қайнысы Кәдір қызмет жасайтын жаққа көшіп кетті. Мезгіл қара күздің аяғы, қыстың басы болатын. Жылы, жәйлі қоныс қайдан табыла қойсын? Біреудің ескі тамын лекерлеп жөндеп кіріп алды. Қолдағы бар қоры мен сары қасқа сиырдың сүтінің арқасында қысылып-қымтырылып бұл қыстан да шықты. Бар көз қуанышы – балалары. Олардың қанаттанып, жетіліп келе жатқаны көңіліне медеу. Ауданда болған әңгіме турасында енесіне де, қайнысына да ләм демеді. Астарынан су

шыққандай бір күнде көше жөнелгендеріне қарап, өздері де шамаласа керек, қазбалап сұрамады. Бұл енді қайнысынан алыс кетпеуге бел байлады. Барған жерлері де қызылша егеді екен. Алтын тамыр өсіру бұның талайына жазылғандай-ақ көктемде үйренген жұмысына сұранып шықты. Сол уақыттағы таңсық дақыл – алтын тамыр біреуге бақ, біреуге атақ, біреуге дәулет әкелсе, Марғуаға артық уайым әкелгендей болды. Оның қолындағы бар асылы – үш қарғасы ғой. Тапқаны – солардікі, солардың ырыздығы, бұйыртқанын алдына қойды. Мына атақ деген қаңқудың қайдан шыққанын кім білсін? Марғуаға сол атақтың тіпті керегі не? Ол соншалықты ішер ас па екен, әлде киер киім бе тегі? Өз басын әр жерге бір алып қашып жүргенде атақ мұның не теңі? Ол ешнәрсе дәме қылмайды ғой. Тек әлгіндей сөзден көңілінде дық қалғандақ. Марғуа пенде баласына біреудің бергені не болар дерсің, не берсе алласы адалынан берсін деген тілеуінен жаңылмады. Алқауды ол тек тәңірінен тілейтін... Бұл жолғы тілеуі қабыл болғандай... Күзге салым Мұқанның кезекті хаты келген. Хатында ол кесілген мерзімінің толық өткерілгенін, елге қайтуға ұрықсат қағазын тосып отырғанын жазыпты. Бұдан асқан ақжарылған қуаныш бар ма? Бұл пәленбай жыл үздіктіре күттірген ақжолтай хабары ғой. Алланың тілеуін бергені осы емес пе? Бұл хатым қолдарыңа тигенше мен де жолға шығып қалармын. Жауап хат жазбай-ақ қойыңдар, көрісер күн жақын депті арысы. Құдайдың бұл күнге жеткізгеніне тәуба! Хатына қарағанда жақын арада келіп-ақ қалатын секілді. Бірақ Мұқанның келуі кешеуілдей берді. Балалары күнде жол тосады. Марғуаға жастайында әжесі айтатын «қуған – жаман, сосын, күткен – жаман» деген сөз түсініксіз көрінетін. Сарғайып күткеннің қандайлығын енді бір кісідей-ақ білетіндей болған кезде бұған мына жол тосқандары тіпті қиын тиді. Тағы бір ілік тауып, жібермей қалды ма екен деген күдік те жоқ емес. Шошымалы жүрек әрнәрседен қауіп ойлап, мүлде мазасы кетті. Келе жатқанын хабарласа, білмей қалардай-ақ қаладағы бұрын хаттарын алатын жерге күнде неше барып, табалдырығын тоздыруда. Мұқаннан тырс еткен дерек жоқ. Күпті көңілдер жаманаттан аулақ болса етті деген бір ғана тілектің үстінде таңды атырып, күнді батырады. Ал, Мұқан өзінің сабырлығына салып, хабардан бұрын өзім жетермін дегендей поезға отырып алып, елге жол тартқан. Неше күн жүріп, поездан поезға ауысып мініп, Әулиеашаға түнде келіп түскен. Таңертеңге дейін, көліктің жүрер уақытын тоспай-ақ бұларды жаяу іздеп шыққан. Бұлардың осының алдындағы тұрған «Қант заводы» аталатын колхозға жетеді ғой. Сұрастырса, «халық жауының отбасы» бұл арада жоқ болып шығады. Ол кезде мұғалімдерді бір жерден екінші жерге жиі ауыстыратын әдет бар. Оқу жылы басталғанда Кәдірді Жалпақ төбе дейтін жерге мектеп директоры етіп ауыстырған. Инеге сабақталған жіптей Марғуа да балаларын жетектеп оның

соңынан шұбатылып бірге көшкен. Бір қуанарлығы бұрынғы қоныстарынан тым шалғай емес-ті. Мұқан төбе басында отырған ауыл қарияларына сәлем беріп, отбасын іздеп жүргенін айтады. Бірі таңырқай, бірі мүсіркей, бірі жандары аши: «Азамат-ай, аман-сау ел шетіне жеткенің қайырлы болсын», – деседі. Осында Күмісжан деген келіншек бар, бір білсе, сол біледі деп жөн сілтеді. Күмісжан Марғуамен қызылшада бірге істеген сыралғы жан еді. Бұның күйеуінің іздеп келгеніне есі шыға қуанып: – Сүйіншісін өзім аламын, – деп, Мұқанды ертіп Жалпақ төбеге апаратын төте жолға түсіп заулаған ғой. Жалпақ төбеге көшіп келгенімен тұра қоятын үй табылмай бұлар уақытша мектептің екі бөлмесіне кіріп отырған. Сабақ басталған уақыт қой. Үзіліске қоңырау соғылса болды, мектеп іші құс базарындай дуылдасып кететін. Бала жүрген жер қайдан тыныш болсын. Түс кезінде у-шу. Марғуа сиыр сауып келе жатқан. Алакөлеңке ұзын дәлізге кіргені сол еді. «Мәке», «Мәкеш» деген жағымды қоңыр дауыс құлағына шалынғандай. Соншалықты жақын, жылы дауыс. Кім еді? Қайдан шыққан дауыс? Қолындағы шелегі түсіп кетті. Сырттан, жарықтан кірген кісінің күңгірт тартқан тар дәлізде көзі үйренгенше ешнәрсені көрмесі анық. Марғуа да аңтарылып қалған. Біртебірте анадайда тұрған бір адамның тұлғасын аңғарғандай. Өңі ме, әлде, түсі ме? Бұл ғайыптан пайда болған елес пе, әлде адам ба? Қолын соза беріп еді көзі қарауытып, аяғының астындағы жер бір жағына қарай ауып бара жатты. Есін жинағанда айналасына жапыр-жұпыр жұрт жиналып қалыпты. – Әй, келіншек! Өстіп талып жатасын ба, тұр. Сүйіншімді бер, әйтпесе күйеуіңді қайтадан ертіп алып кетемін, – деп ақсия күлген Күмісжан бұны жұлмалай бастады. Қаумалап, сүйеп, демеп бәрі ұмар-жұмар бөлмеге қарай аяқ басты. Бұл буыны құрып жүре алар емес. Марғуаның абдырғаны соншалық өзіне-өзі келе алмай, есі ауа береді. Енесі бір шыны суық су әкеліп бетіне шашып жіберді. Бойы тітіркеніп, есін сонда жинады. Мұқанды анық енді көрді. «Тәуба» деген сөз болды алғаш аузына түскені. Марғуа ортаңғы саусағындағы әжесінен қалған жәдігер, көненің көзіндей күміс бұрама жүзікті шешіп, Күмісжанның қолына салды. – Рахмет. Бала-шағаңның қызығын көр, – деді тілге келіп. Мұқанға бірнәрсе деуге алқымына кесек тығылғандай үні шығар емес, тек көзі жәудірей қарай берді. Әкелерінің басына түскен алабөтен күйден балалары анық хабардар емес еді. Ауық-ауық сұрағандарында: «Әкелерің әскерде. Майданда жүр», – деп құлақтарына сіңіріп тастаған. Соғыс аяқталып, майдангерлер орала бастағанда балалары: «Біздің көкеміз қашан келер екен», – деп жиі-жиі қыңқылдайтын. Ондайда: «Әскер қатарында тағы бірер жылға қалдырыпты, келеді әлі» – дейтін оларды сендіре. Құдай тілеуін бергенде, Мұқан әскери киіммен оралмасы бар ма? Үстінде тік жағалы жасылтым сарғыш гимнастерка, сол түстес галифе

шалбар, белінде жалпақ қайыс белбеу, аяғында сықырлаған су жаңа ұзын тонышты былғары етік. Тек, омырауына таққан сылдырмақ сөлкебайлары мен қызыл жұлдызды бас киімі ғана жоқ демесе, қатып тұрған солдаттың өзі. Қолдан құйғандай шымыр денелі, қимыл-қозғалысы ширақ, ысылған жіптіктей жігіттің солдаттан қай жері кем? Қысқа қырқылған тығыз, қалың шашы қайраттылығын танытқандай жығылмай, тікірейіп тұр. Оның осы қалыбына қарап соншама жылды сергелдеңмен елден-жерден тысқары қиянда, итжеккенде өткізді деуге келмегендей. Ешқандай мүжіліп, жігері жасығанның ізі көрінбейді. Марғуа қандай аласапыранды басынан өткізсе де күйеуінің рухы мұқалмағанын ұғып, іштей қайран болды, әрі қатты толқып, қуанды. Мұқан осы келгенде орда бұзар отыз бен қамал алар қырықтың тең ортасында, азаматтың кемеліне келген дер шағында еді. Оның дәл қазіргі сыртқы сипатымен оқыған жанға тән зиялылығы, мінезінің биязылығы астасып, тепсе, темір үзетін жігітке ерекше жағымды көрік қосқандай. Марғуа оны жазбай, бірден аңғарғандай. Мұқанға қарады да өзінің үсті-басына, аяқ-қолына көз жүгірткен бұл беймаза күйге түсті. Осы жылдары бала қамы деп жұмысбасты болып жүріп, өзіне мүлде қарамаған екен-ау. Әйел екенін де ұмытқандай. Балаларынан артылғанын ішіп, қалғанын иығына іліп, табылғанын аяғына сұғып жүре беріпті ғой. Ол үсті-басының қатты тозып кеткенін енді байқады. Егістікте қара жұмыс істеп жүрген әйелдің аяқ-қолында қайбір күтім болсын! Оның үстіне қазір қызылша жинау науқаны еді. Саусақтары ісініп, бой-бой болып сызат түсіп, қабыршақтанып жарылып жүретін. Оның екі беті дуалдап ыси жөнелді. Дереу екі қолын алжапқышының астына жасыра қойды. Мұқан білетін – шашын сәнімен тарап-өріп, қасы-көзін сүрмелеп, біз өкше төплимен Алматының көшесінде қаздаңдап, жайтаң қағып, жүрісінің өзі билегеннен бетер шырқ үйіріліп бара жататын Марғуамен мына отырған Марғуаның арасы алшақ жатыр еді. Бұл осының бәрін қас қағым сәтте әйелдік түйсігімен түсініп үлгерді. Өзінің тым жадау, жұпыны түрінен қысылғаны ма, ұялғаны ма әйтеуір қолайсыз күйге түсті. Мұқан балаларын кезек құшақтап, мәре-сәре болып жатқанда бұл самауырынын алып, далаға ата жөнелді. Сыртқа шығысымен бойын түзеген болды. «Халық жауының әйелі» көрген көп бейнеттің, жоқшылықтың, әркімге бір жалтақтаған кіріптарлықтың кетпестей етіп қалдырған іздерін қалай тез кетіре алсын?.. Алмағайып заманда құдай қосқан қосағымен ұзақ жылды екі жақта өткізгеннен кейін қайта жүздесіп, қауышудың мұндай ауыр қиындығы барын кім білген? Әйтеуір тосыла бергені. Іштей ұғысып-ақ тұрғанмен сырт тосырқауы бөгет жасайтындай ішке енуге кібіртіктейді-ақ. Осындай бір жасқаншақтауды алғаш бас қосқан жылдары күйеуі оқу іздеп ұзаққа кетіп, қайтып оралғанда да сезінгені бар еді. Онда солқылдаған майысқақ жас талдай көкөрім балауса, балғын шағы ғой. Қайта Мұқанға «Сен қандайсың?» «Мен қандаймын?» – деп, шекесінен қарайтындай көрікті, кербез кезі. Сөйтсе, ол тосырқауы жарына еркелігі екен. Бұл тосырқауының

сыры басқада болып тұр. Өзінің көп жасқа қартайып кеткенін Марғуа енді анық білгенде қалай тосылмасын? Қалай абыржымасын?.. Марғуа күйеуімен жүзбе-жүз ұшырасудан біртүрлі жасқаншақтағандай, әлде жүрексінгендей, бәлкім тіпті қорынғандай жайсыз күйге түсіп, оңаша қалудан қашқалақтап көп жүрді. Күйеуінен бұлай жөнсіз тайсақтауын, заты әйел емес пе, сұңғыла көңілмен әуелі енесі сезгенде бұған жазғыра қарайтын болды. Амандаса келген кісі аяғы басылған мезетте әлдебір сылтаумен балаларды ертіп сыртқа шығып кетуге себеп іздеуші еді. Сондай сәттердің бірінде Мұқан Марғуаны қасына тізе бүктіріп, бір қолымен иығынан қаусыра құшақтаған қалпы үнсіз ұзақ отырды. Жиі-жиі тыныстанғанына қарағанда ол да толқып қобалжуда секілді. Ол жас уағынан пәлендей сөзуар емес-ті ашылып қайдан сайрай жөнелсін. Бұл басын тұкшитып төмен қаратқан бойы, жауырыны құнысып, өкпелеген баладай томсыраюда. Бірнәрсе деуге дәрмені жетпей, қолын орап алған алжапқышын бұралай берді. Мұқан екінші қолымен бұның иегінен көтеріп, жүзін өзіне қарата бұрып, көз тоқтатып бірқыдыру қарап, қолының сыртымен екі жағынан баяу сипап өтті. – Мәкеш, маған неге тура қарамайсың? Тура қарашы, – деді баяғысынша жып-жылы еркелеткен үнмен. – Маған өкпең орынды, мен сені тозақ отына қалдырғандай болдым, білемін, – дегені. Қайран азаматы, бұны өкпелеп, қыр көрсетіп жүр деп ұққандай. Ол алжапқыштың орауын жазып, тыныш таппай отырған бұның қабыршақтанып жарылған, ағаштай қатып кеткен саусақтарын бейне үлбіреген бір шетен, нәзік нәрсені сындырып алмайыншы деген адамдай аялай сипап, еппен алақанына салып, бетіне басты. Ұзақ сүйді. Қайтадан иегінен көтеріп, бұның жүзіне үңілді. Сонда барып, кірпігін көтеріп, Мұқанның дидарына алғаш тіке қарап, анықтап көз тоқтатқан бұл оның жанарындағы іркілген мөлдіреген қос тамшы жасты көрді. Одан әрі өзін ұстай алмай, егіліп қоя берді. Күйеуінің көкірегіне бетін басып, бордай үгіліп жыласын келіп. Тоқтай алмай ұзақ егілді. Бұны жотасынан сыйпаған қалпы Мұқан, әбден жылап алсыншы дегендей, үнсіз отырып қалды. Бұл жылап жатқан Марғуа емес, шағынып жатқан жалғыздықтан жапа шеккен, ұзақ жыл аялы алақанға зәру, ыстық лебізге құштар, махаббатқа шөлдеген оның әйелдік болмысы, әйелдік жаратылысы екенін ол терең ұғынған еді. Бұның шерін әбден тарқатып, өзіне-өзі келуін күткендей сабырлы. Бұл әбден жылап болды-ау дегендей әлден уақытта шашынан, жас жуған көзінен өбіп: – Мәкетай осынша азаптың бәрін мен үшін тарттың-ау. Мен саған бақ емес, сор әкелдім білем. Жаным аман болып, осыдан жер басып тірі жүрсем, төбеме көтеріп өтермін, – деді бұның шашына бетін басқан қалпы алқына сыбырлай. Марғуаның күйеуін тосаңсуы, екеуінің арасындағы көзге көрінбес кіреукеленген бөгет әлгі ағыл-тегіл көз жасымен шайылып кетіп еді. Бұл Мұқанның көзіндегі әне төгілейін, міне төгілейін деп мөлдіреп тұрған қос

тамшыдан оның кіршіксіз таза жан-дүниесін, қылау түспеген өзіне деген көңілін көргенде барлық күмәннан арылып, жүзі жайнап сала берді.

-10-

Мұқан итжеккеннен оралғаннан кейін де Марғуаның уайымы азайып, жүгі ғайыптан жеңілдеп кетпегендей еді. Қайта жаңа күйініш қосылғандай.

«Халық жауының отбасына» Алматыда тұруға ұрықсат етілмейді екен. Хош. Бұған қапа болар жайлары жоқ еді. Лагерьден босатылғанымен күйеуі әлі жер аударылған есебінде органның тіркеуінде көрінеді. Осы көңілдеріне күмән әкелгендей. Әр қадамы аңдулы, әрбір сөзі бағулы болған қалыпы. Мұқанды оның үстіне ешқайда қызметке алмай, әбден қапаландырды. Қайда барса да сенімсіздік алдынан шығады. Бәрі күдікпен қарайды. Марғуа азаматтың басы аман келді ғой, ендігісінің бір жөні болар деп көңілін қаншама орнықтырғанымен оның жабығып, еңсесінің түскенін көріп, жаны күйінеді. Күйеуінің жігерін жанып, қуат беруге күш салады. – Бала-шағаңның көз жасына атудан, асудан аман қалдың. Кескен мерзімін мұз құрсанып, қар жамылып жүріп, толық өтедің. Ауыр азапты жұмыстан, ұрып-соққаннан, ауру-сырқаудан, аштықтан Сібірдің ит тұмсығы өтпейтін орманында жер жастанып, бір қарағайдың түбінде қисайып қалсаң, біз қайтер едік? Өзің көргендей сүйегі шашылып, ит-құсқа жем болғандар аз ба? Тәуба делік. Күпірлік жасамайық, Мұқан. Аман қайтқан жаның олжа! Қызметіне құмартпай-ақ балаларыңның ортасында отыршы өзің, – деп көңілін аулауға тырысып бағады. Оған көнетін кісі қайда? Айтқан уақытысында: – Иә, сенікі де жөн екен, – дегенімен ертесінде тұрып алып, тағы салпақтап жұмыс іздеп, кеткені. Кешке ұнжырғасы түсіп келеді. Арасында теміржолға барып, жүк түсіреді. Уайымы қызмет болса, құдай бұйыртқан күні оның да жөні келер деумен күндер жылжып өтіп жатты. «Күрекке боқ табылар, екі қолға бір жұмыс қайда да бар» деп үлкендер айтатын сөздің мәтелі болушы еді. Сол шіркін мақалдың жуық маңда Мұқанға сәйкесетіндей түрі көрінбеді. Қазекем де айта береді екен... Бәлкім, лайықты бір қаракеттің реті қаладан келер деген үмітпен Әулиеатаға көшіп, қоныс жаңалады. Мұқан бұл жақта да талай есікті қағып, табанынан тозды. Нәтиже жоқ. Алматыдан, Ленинградтан оқу тәмамдаған адамның білімі еш кәдеге жарамағаны батады ғой. Айтса, адам нанғысыз. Алайда солай. Лагерьден босанып шыққан қағазын көрген бойда ат-тондарын ала қашатын секілді. Оны қызметке қабылдауға ешкімнің тәуекелі жетпегендей. Күйеуі содан жұмыссыз көп жүріп қалды. Оның «үйде отыр» дегеніне қарамай, Марғуа өзі тері илейтін заводқа жұмысқа кірді. Тым болмаса, біреуі күнкөрістің қамын жасамаса не болғаны? Қайткен күнде де балаларын асырап-бағулары керек емес пе? Қара жұмысқа әбден төселген басы, бар сенгені – екі білегінің күші ғой, құлшына сыбанып, кірісіп кетті. Әйелдің табысына, бала-шағаның онсыз да жартымсыз нәпақасына ортақтасқанына күйеуінің жігері құм болып, күннен күнге иіні түсіп, мұқалып, қажып бара жатты. Марғуаға бәрінен де осынысы батып, басты уайымына айналды... Сөйтіп жүргендерінде бір тәуекелшіл адамның табылғаны-ай! Құдай жарылқайын десе, біреуге біреуді себепкер етеді екен ғой. Мұқанның өзімен

институтта қатар оқыған, көзкөрген ескі танысы – Әди Халық ағарту комиссариатында үлкен бастық болып отырса керек. Сол азамат, құдай айдап, бәнейі себеппен Әулиеатаға келе қалмасы бар ма? Алдында «Мұқан жұмыссыз жүз» дегенді естіді ме екен, кім білсін, әйтеуір келісімен бұның күйеуін сұрастырып, іздетеді. Сәтін салғанда іздеп тауып, жағдайына қаныққан. Содан табан астында, бұйрық шығартып, қаладағы үлкен мектепке қазақ, орыс әдебиетінен сабақ беретін оқытушы етіп орналастырып кеткені ғой. Өте шешімтал, жігерлі жан қолұшын бермегенде қандай болар еді? Құдай тілеуін бергір, аңқылдаған ақпейіл азаматтың сол жақсылығын қалай ұмытсын? Әділеттіліктен күдер үзер шаққа жеткенде үміттері қайта жанғандай қабақтары шайдай ашылды. Мұқанның бүкіл болмысы, табиғаты о бастан ұстазға лайық қой. Жаңа жұмысына қуана кірісті. Сабақты да үйіп-төгіп берген ғой. Сөйтсе, бұл пәндерден маман жоқтың қасы екен. Педагогикалық училищеге шақыртып, онда да сабақ беріп жүрді. Құдай жарылқағанда, Мұқан жұмыстың астында қалмасы бар ма? Бәріне де үлгеріп, міндетін тиянақты орындап, қанаттанып, көңілі өсіп, жүзі жадырады. Азаматының мәртебесі көтерілгеніне Марғуа шексіз қуанышты. Көңілдің кірі кетіп, ажарлары ашылып, төменшіктеген күйден біртіндеп арыла бастағандай. Ел қатарына қосылды деген осы шығар. Балалары әкесіне, әкесі балаларына үйренісіп, енді бауыр басып, бір шаңырақтың астына ұйып, ұзақ жылдан соң бастары құралған, сау тамтығы жоқ көңілдің жыртығы бүтінделгендей шағы еді бұл. Сол жылдың күзінде нанды карточкамен беру жойылып, елдің де берекесі кіріп, дастарқаны да, пейілдері де тоғайған тұсы болар. Бейбіт күннің шуағына бөленіп, масайрағандай кез. Соғыстан, одан кейінгі ауыртпалықтан титықтаған жұрттың енді заман тыныштығын тілегеннен өзге тілеуі де жоқ-ты. Сол қалың топтың ортасында, көппен бірге еңселері көтеріліп жүргендеріне тәуба айтысады. Жер ортасына келгенде кісі босағасын сағалаған жараспас деп, бар тапқан-таянғанын жиыстырған Мұқан інілерін, балаларын жауып, қала шетінен, келесі жазда үй тұрғызып алды. Үй болғанда қандай? Шағын төрт бөлмелі, төбесі шатырлы, өздеріне хан сарайынан бір кемдігі жоқ. Іші құтты болғай деп тілесті. Мұқан көңіл күйін сыртқа көп шығара бермейтін жан ғой. Десе де бір серпілген сәтінде «Құлшынып барар жұмысым, қуанып кірер үйім бар, бұдан артық қандай бақыт керек?!» – деп айтқаны есінде. Бұл отбасының жылуын, қызығын ұзақ күтіп аңсаған, жұмыстың қадіріне жеткен жанның жүрек түкпірінен шыққан шынайы сөзі еді. Енді алаңсыз күн кешеміз бе деген тілеу еді. Әттең ол қуаныштары да ұзаққа созылмады. Бұларға өзі қуанышты әуелден маңдайларына мысқалдап жазғандай. Осы тыныстағандарың да жетеді, онымен қоймай, баспана тұрғызып алдыңдар, кемді күн көрген қызықтарыңның өтеуін қайтаратын кез келді дегендей қара дауыл қайта үйіріліп соқты...

Күйеуін алғашқы жолы түн ішінде ұстап әкетсе, бұл жолғысы мүлде естен тандырып кетті... Мектептегі сабақ үстінде екі әскери киімді адам кіріп барып, әй-шәй жоқ Мұқанды, жүргізіп тұрған сабағын аяқтатпай, алдарына салып алып кетеді. Оқушылары аңтарылып, көздері бақырайып қала береді. Үйге соғып, оны-мұны заттарын алуға ұрықсат беріпті. Олары да есептен құр емес. Марғуа дәл сол күні кешкі кезекке шығатын болған соң күндіз үйде еді. Өз көзіне өзі сенбей, аңырайды да қалды. «Мұқан қайда жиналып жатыр? Қайда бармақшы? Жанындағы жаналғыштай мына екі жендеті кім?» – Тез. Тез жинал, – дейді оның біреуісі Мұқанға зілмен. – Ал, Мәкетай, қайыр-хош. Балаларға ие бол. Бұл бір түсінбестік... Қайтып келемін, – дегенде оны тағы ұстап әкетіп бара жатқаны санасына жетіп, қаны басына шапты. Жалма-жан күйеуінің шалғайына оралып: – Мұқан-ау, мына үкіметке неден жазықты болып едің? Қандай кінәң бар? Айтсаңшы... Одан да мені өлтіріп кетсеңші, – деп, дауыс салып, еңіреп қоя берді. Екеуін екі жаққа айырып әскерилер Мұқанды есікке қарай итермелейді. Марғуаның буынынан әл кетіп, құлап, жығылған күйі күйеуінің аяғын құшақтап, зар илеп жатыр. Мұқан еңкейіп бұны тұрғызбаққа иіле беріп еді, әлгі жендеттің бірі оны кеудесінен итеріп, шегіндіре берді. Марғуа енді оның пальтосының етегінен тас қылып ұстап алған күйі айырылмай: – Өз қолыңмен мені өлтіріп кет, өлтіріп кет одан да, – деп жер бауырлап зарлап жатыр. Күйеуінен тірілей айрылғысы жоқ. Мұқан сұрланып кеткен, тістеніп қалш-қалш етеді. Жендеттердің бірі оның қолын артына қайыра ұстап, тырп еткізер емес. Екеуі шарасыздықтан екі жерде қан жұтып, аһ ұрып жылап жатқанда әлгі әскери: – Комедия қоймаңдар маған. Осы көрсеткен өнерлерің де жетеді. Тоқтатыңдар, – деп айқайлап, бұның қарысқан қолын күшпен жазып, күйеуін сыртқа сүйреп алып бара жатты. Ойпырай, бұлар да анадан туды ма екен? Мұндай қанпезер болар ма? Қайдағы ойын? Қандай өнер? Біреудің қайғысы біреуге ойын көрінеді екен ғой... Бұл жылай-жылай кеудесі қысылып, есінен танып қалған екен. Есін жинағанда балаларының бас жағында өзін қоршап ебіл-дебіл жылап тұрғанын көрді. Қайсары орнынан әрең тұрғызып, сүйемелдеп төсегіне әкеліп жатқызды. Осы жығылғанынан Марғуа ұзақ жатты... Мұқанды бұл жолы жұрттың көз алдында тапа тал түсте әкеткенін көргендердің зәре-құты қалмағандай. Оқушыларының, балаларының, одан қалды, төңіректегі көрші-қолаңның көзінше кіріптар етіп, тап бір ауыр қылмыскердей қолын артына қайырып айдап әкетуді әріден әуелде ойластырса керек. Діттегендері бұларға үрей, көргенлерге күмән туғызу болса, ол мақсаттары артығымен жүзеге асқандай. Елдің бұлардан үркіп, күдіктене қарайтын күні қайтадан туды. Күдік деген қиын екен. Кімге барып

ақталмақ? Кімге барып, менің күйеуім жазықсыз еді демек? Қабақтарына айықпас мұң ілініп, жүздеріне шіркеу түсті. Әсіресе, балаларын айтсайшы! Күйеуі алдыңғы ұсталғанда олар естерін білмейтін еді. Оның үстіне, көп кешікпей соғыс басталды. Еркеккіндіктінің бәрі майданда. Балалар шындығында әкелерінің анық қайда екенінен хабарсыз-ды. Әскерде деп ойлап жүрді ғой. Ал, осы жолы әкелерінің пұшайман халін көздерімен көріп, жасып-ақ қалды. Өздерінің «халық жауының балалары» атанғандарын демде ұғынды. «Көкеміз кімнің жауы?» «Қандай жау?» «Қай халықтың жауы» деп, милары жетпей сұрайды ғой. Оны түсіндірерлік бұнда хал жоқ еді. Қайта қайнысы Кәдір келіп, балалардың жүрегін орнықтырып, көңілдендіріп, жігер беруге тырысады. «Бұл бір түсінбеушілік. Көкелерің әлі-ақ босанып келеді. Сендер оның атына кір келтірмей, жақсы оқыңдар. Ешкімге соқтықпай, тыныш жүріңдер», – деп ескертіп, әрі сес көрсетіп кетеді. «Адамның басы – Алланың добы» деуші еді үлкендер. Бұл уақытта адамның басы – саясаттың добына айналғандай. Әйтпесе, Мұқанның бір емес, екі ұсталатындай не жөні бар? Түрмемен екі арада сабылған сарсаң жүріс тағы басталды. Күніне бір, не екі барады. Апарған тамағын кейде алады, кейде алмайды. Көрісуге ұрықсат жоқ. Үйде отыруға тағаты жетпейді... Ұзақ тексерістен кейін бір рет көрісіп, тамақ кіргізуге ұрықсат берді. Бұған да шүкір. Әйтеуір алысқа әкетпесе болғаны деп жүрген. Мүмкін шығарып та қалар деп ойлап қояды. Үміт дүниесі ғой. Қайдан? Көктемнің басында қамағаннан жаз ортасына дейін ұстап, қайтадан итжеккенге айдап жіберді. Қайда әкеткендерінен бастапқыда дерек ала алмады. Өзінен хат келгенде барып, оны бірақ білгені. Сегіз жыл сарғайып күткен жан жарымен зорға табысып, енді ұғынысып, ел қатарлы жарасты ғұмыр кеше бастағанда одан қайта ажырап қалу бұған оңайға түспегендей. Бар қуатын осы сегіз жылда сарқа сарып еткен бе бойын жинай алсашы. Есеңгіреген бір күй иықтан басады да тұрады. Жұлған гүлдей солбырайды да қалды. Өлі мен тірінің арасында құр сүлдерін сүйретіп жүргені. Ешкіммен тілдесуге зауқы соқпайды. Меңірейген қалыпы сылп-сылп басып қыбырлаған болады. Балаларының не істеп, не қойып жатқанына назар да аудармайды. Олар бірнәрсенің жайын сұраса, «А-а-а» деп беттеріне аңырайып қарайды. Екі-үш қайталағанда әрең ұғады. Күйеуі алғашқы ұсталғанда жас, қажыр-қайратының толысқан шағы ғой. Сондығымен ол зобалаңға төтеп берген екен. Осы жолы мұжылып, мұқалып-ақ қалыпты. Еңсесін көтере алсашы. Бойында қауқар қалмағандай. Бар қажыр-қайраты сыпырылып Мұқанмен бірге кеткендей. Ешнәрсеге көңілі селт етпейді, сүлесоқ, енжар, мимырт тіршілік. Көршілері де алагөзденіп қарайды. Жанына ол да батады, ешкімнің көзіне көрінгісі келмейтіні де содан. Күнде бірге ойнап, бірге жүрген

балаларын бұның ұлдарына қоспауға тырысады. Тап бір алапесі бардай бұлардан сырт берісті. «Жұт жеті ағайынды» деуші еді. Сол рас шығар. Сары қасқа сиырдың өз төлі – ойнақтаған жас құнажын тайыншасы бар-ды. Сиыры қартайған ба жылда қысыр қалатын болып жүр. Түбі, енесіне тартқан мал болар деп, осы құнажынды сауып ішерге ұстап қалсам деп жүретін. Келесі жылы, құдай бұйыртса, Қайсары мектеп бітіреді, сол тұста кәрі сиырды сатып, бір қажетіне жаратсам, не балалардың үстін бүтіндесем деп ойлайтын ғой. Қорада байлаулы тұрған жерінен сол жоғалды. Басиесі кетті, әйел қайдан іздесін деген шығар. Іздегенде Марғуа қайда бармақ? Адамнан тірідей айрылып отырғанда мал деген не тәйірі?!! Ұры алыстан келді деймісің? Күнде көріп жүргендердің біреуі болар. Дегенмен, Марғуа іш жиып, сескеніп қалып еді. Балалары да жасқаншақтап, үйден шығуды қойды. Бұл арада тұрудың өзі қиындап бара жатқандай көрінеді. «Халық жауының отбасы» деген таңба қайта айналып тапқандай. Балалары бірнәрсеге арандап қалар ма екен деп қорықты. Марғуа мына құтсыз үйін сатуға оқталды. Бастарына құт-береке әкелмеген соң қимайтын несі бар? Қайнысының: «Ағаның көзі емес пе?» – дегенін құлағына ілмеді. «Ағаң оралып келсе, тағы жай салып берер. Тек соның қара басының амандығын тілейік», – деп бетінен қайтпады. «Алушы табылар ма екен? Одан да соны сұрастыр», – деп қадап айтты. Жаңа үйге алушы неге табылмасын? Сұраушылар көп болды. Өткен бағасына беріп, өздері тағы қайнысына жақындау жерге көшіп барды. Балаларын қайнысы қызмет істейтін мектепке ауыстырды. Олардың оқуларын, тәртібін қадағалайтын күштің бойында қалмағанын анық ұғынған. Не болғанда да ерғара ғой деп, қайнысының көз алдында жүргендерін жөн көрген. Құдай көкейлеріне зейін берді ме, әлде әкелерінің қақпақылға түскен тағдыр талайы ой салды ма, балалары тез есейіп, ширап, оқуға деген ынталарын еш төмендетпеді. Марғуаға бұл да жұбаныш... Күндіз балаларының көзінше тастай қатып, меңірейіп жүргенімен түні бойы егіліп шығады. Сондағы ойлайтыны – Мұқанның жазған басы, осы жолы неден жазықты болды екен деген бір шырмауық ой. Ойлай-ойлай әркімнен, әр нәрседен бір күдіктенеді. Осы менің қу тілімнің залалы тиіп кеткен жоқ па деп топшылайтын да кезі бар. Күдіктенетіні шолақ қол уәкіл ғой. Көктемге салым оны базардан кездестірді емес пе? Онда Мұқанның ұсталмаған кезі. Бұны көріп, әдейге алдын орап шықса да, кездейсоқ ұшырасса да өзі біледі. Тар жерде бетпе-бет келіп қалды. Бұрылып кетуге кеш еді. Әрі көріп тұрып бұрылып қаша жөнелетіндей не көрініпті? Соншама, бұл оның алдында айыпты ма еді? Бірақ сасқалақтағаны рас, содан шығар:

«Е-е-е! Адамды дерексіздік тоздырады екен ғой» – деп ойлайды қазір. Сонда Мұқаннан тырс еткен хабар болмай, қаншама сарғайды? Қасындағы келіншекті бір жерге емге алып кетіп еді. Палатада Марғуа жалғыз. Бүгін дәрігері де бас сұқпады. Түскеніне қанша күннің шамасы болғанын болжады. Әлі қанша ұстар екен?.. Жалғыздық та жалықтырды... Дағдарып қалған көңілінде қайтадан өткен күндердің елесі қылаңытады.

-11-

...Марғуа жанын қоярға жер таппай, жүйкесі жүндей түтіліп, күн өткен сайын өзінен-өзі жүдеп бара жатты. Сондай титықтаған шақтарының бірінде Сібірден Мұқанның зарықтырған хабарын арқалап, қарлығаш-хаты талып жетті. «О, құдай, бергеніңе шүкір! Азаматымның алтын басы аман жүр екен ғой», – деп тәуба айтты. Күйеуінің хаты сөнуге айналған қоламтадай бұның шала-жансар өлеусіреген күйіне тамыздық тастағандай қаулаған тіршілік оты маздап қоя берді. Бұның ашынғанда ашумен айтқан бір ауыз сөзіне реніш табы байқалмайды. Қайта бұны бір емес, екі емес оттан алып суға салған, судан алып отқа қақтағандай шарасыздығына күйінгендей сарын бар. Бәріне ғафу өтінген райдағы жан сыры мөлдіреген жып-жылы хат. Бұл көз жасы моншақтап, хатты сүйе берді. Оқиды да бетіне басып сүйеді, оқиды да бетіне басып сүйеді... Сан мәрте оқыды. Оқыған сайын көп уайым қажап-қажап қаяу тартқан көңілі қанаттанып, жүзі ашылып, күмән-күдіктің бәрін сілкіп тастағандай демде жайнап шыға келді. Байқаса, Мұқанды бұрынғы болған жерінен де алысқа апарған-ау. «Тайга дегеннің қияндағы бір түкпіріне келгендеймін. Сірә, бұдан ары ел жоқ қой деймін. Жердің шеті осы шығар» – депті хатында. Запыс болған жадау жанына жылт еткен үміт отын тұтатып, қуаныш ұялатқан тұсы да осы, лагерьде емес, ел ішіндемін дегені болды. Кеңсенің қағаз жұмысында көрінеді. Ол жастайынан орысша жазу-сызуға келгенде мәттақам, лыпылдап, қолы-қолына жұқпаушы еді. Сол әдеті пайдаға асқан-ау. «Үй жалдап тұрамын», – депті. Бұл – күйеуін, балалары әкесін енді қайтып көреміз бе, көрмейміз бе деп көкіректері қарс айырылып жүргендерінде мына хаты ағыл-тегіл ақжолтай қуанышқа қарқ қылғаны... Алдыңғы жолғыдай қамауда, лагерьде емес, бір тәуірі, әйтеуір, бейбіт елдің ішінде, қарауылдың дөң айбатынсыз жүріп-тұратынын қуана жазыпты. Қайран еркіндікке не жетсін! Бұдан артық Тәңірінің жарылқауы болар ма? Бұған тәуба айтпай қайтсін? Тек, шалғайда

дегені болмаса... Шалғайда жүргені қайтер дейсің?! Қайда жүрсе де аман жүргені неге тұрады?! Марғуа үстінен ауыр жүк түскендей жеңілдеп сала берді. Бойы сергіді, еңсесін езген мұң кейін серпілді. Күйеуінің хаты көкейіндегі көп нәрсеге қозғау салды. Әуелгіде есіне келгені – «ол жақта да ел тұрады екен ғой» – деген болжам еді. «Үй жалдап алдым», – депті. Ел тұрмаса ол үйді қайдан жалдап жүр? Әлденеге көңіл шіркін елегізе береді. Он ойланып, жүз толғанды. «Тұрмысқа икемі жоқ еді, ол қайтіп ас ішіп, күнін көріп жүр екен. Маған осы неге Мұқанның қасына барып, асын пісіріп, кірін жуып жүрмеске?» Бастапқыда өз ойынан өзі шошып қалды. Несі бар? «Не де болса, Мұқанның артынан барсам қайтеді», – деген жасқаншақ ой ұлғая-ұлғая беймаза тілекке айналғандай. Жатса да, тұрса да ойынан кетпеді. Тек күйеуі қарсы болып жүрмесе... Тәуекел деп, отыра қалып, Мұқанға хат жазды. «Барсам қайтеді?» деген ойының шет-жағасын жұқалап жеткізді. Хатын жіберетін жерге өз қолымен апарып тапсырды. Хат жолдаудың барлық тәртібі өзгермеген, бұрынғысындай екен. Айына бір хат жазуға ғана ұрықсат. Оның да аузын желімдемей, ашық күйінде өткіздіртеді. Мұқаннан жауап келгенше Марғуа тағы мазасыз күйге түсті. Араарасында тәтті қиялға беріледі. Күйеуімен қауышуға, жаңа қонысқа, жайсаң ләззатқа ынтыққан аңсары алып ұшады-ақ. Алыстан шұғылалы шуақ шашып үміт оты қылаңдайды. Мұқанға қазір-ақ жетердей, міне жетердей Марғуаның қиялы қанша шарықтаса да Сібір дегенді елестете алмай қор болды. Бір жағы күйеуінің үнсіздігінен тосылады. Төзімінің шегін үзгендей болып барып, Мұқанның келесі хаты қолына тиді. Күйеуі бұның «барсам қайтеді?» дегеніне риза болып қалған сыңайлы. Бірақ қауіп-қатердің көптігін айтып, әйел адамға жалғыз жол жүрудің қиындығын алға тартыпты. «Асықпай, ойлан! Бәлкім көктемге қарай, не жаз шыққан соң келемін десең бір жөн», – дегендей ыңғай танытыпты. Әйтеуір «келме» демеген. Барамын деп оқталған соң, қысы не, жазы не? Бәрі-бір емес пе? Көктемге дейін қалай шыдасын? Нартәуекелге бел буған түрі бар. Әуелі енесіне ақыл салды. Алды-артын бағып сөйлейтін үлкен кісі ғой: – Мен не дейін? Сенің біздің босағаға түскеннен бері күйеуіңмен бірге тұрғаныңнан бөлек жүргенің көп болды. Жалғыздық сені қажытып тастадыау. Білемін, сөнуге айналып барасың... Мұқан да қайбір жетісіп жүр дейсің? Қасында болайын дегеніңе кім қарсы тұрар. Тек үкіметің қалай қарар екен бұған. Бұл Марғуаның ойламаған жағы екен. Тұйыққа тірелгендей. «Қасында болғызбаса, қайтіп келермін» – деп түйіп қойды. – Қайныңмен ақылдас. Не айтар екен? Көзі ашық қой. Бірдеңенің жөнін білсе, сол білер. Алдынан өт. Сен кетсең, осы үйдің ауыртпалығы соған түспей, кімге түседі? Соған салмақ сал, – деп көзін бір шылап алды. Қайнысына барып:

«Алла-тағала дұрыс жолға қойған адамды ешкім адастыра алмайды», – деуші еді тағы. «Тура жолға бастай гөр», – деп жаратқаннан тілеуде... Бір сенгені – Мұқанның соңғы хаты. Келіншегінің көкейіне алған ісін орындамай тыңбайтын әдетін білген соң ба, егер келе қалсаң қажеті болар деп, қай жерге дейін поезбен, одан ары қай арадан машина тосуға, қай-қай жерлер арқылы жетуге болатынын жазып жіберіпті. Күйеуі қандай жол сілтесе, соған түсіп алып, аттай шауып жөнелетін о бастан бойға сіңген әдет қой. Қазір де сол сызып берген жобамен «Сібір, қайдасың?» деп тартып келеді. Терезеден төңірекке көз тастайды. Алатау баурайында алтын күз. Мәуелі бақтар көздің жауын алғандай. Тау сілемдерінің көрінісі алыстан көз арбайды. Күнгей жағы сары алтындай жарқыраса, теріскейі қарауытып көрінеді. Осы көріністі бұрын да байқап, Мұқаннан сұрағаны бар. Күнгейіндегі – тал, қайың, емен, терек қой. Олардың жапырақтары күзде сарғайып, сап-сары, қызыл қошқыл сары тартпай ма? Содан алыстан сағыммен құбылып, алтындай жарқырамай қайтсін? Теріскейіндегі – қарағай ғой. Қарауытып көретіні сол деп ұғындырып еді. Міне, бұлдырап олар да артта қалып барады... Бір күн, бір түн жүріп Жетісу жерінің шетіне шықты. Оны қуқыл тартқан жер реңінен танып келеді. Айғыз, Таңсық стансаларынан өтті. Жастайынан құлақтары қанып өскен Баян сұлудың апалары ғой. Мәңгілік елеске айналған бейнелер. Қозы Көрпеш пен Баянның мазарының тұсына келгенде жолаушылар жапа тармағай терезеге үңілді. «Е, арманда кеткен – асылдар», – деп күбірлеп, Марғуа ұзақ дұға қайырып, бетін сипады. Аягөзге де жетті. Аягөз айдай сұлу қыз екен. Аягөз өзені оның көз жасынан пайда болған деседі ескі аңызда. Рас болса, рас шығар. Марғуа өзінің көз жасын жинаса, қанша болар еді деп ойлады... «Ту-у, ойламайтын нәрсені ойлап маған не көрінді?» – деп өзінен-өзі қабағы кейіс тартты. Ара қонып, атақты Семей шаһарының шетіне де ілінді. Мұқанның Семей түрмесінде де жатқаны есіне түсті. Сонда алыссынып, қорғанып келе алмағанына қазір ұялды. Енді, міне ту-у қиылға алыссынбай-ақ кетіп бара жатқаны. Беу дүние-ай! Талай жақсылардың көзін көрген көне жұрт қой бұл. Марғуа сыртқа шығып, ауасын жұтты. Поездары Семейден ары тағы бір күн жүріп, екі елдің шекарасына аялдады. Одан әрі орыс елі басталмақ. Осыны ойлағанда оның жүрегі дір еткендей. Бір айдан бері көкірегі алып ұшып, не бір тәтті қиялдарға еліктірген қуанышы енді табан астында күдікке айналғандай. Ол айдалада жападан жалғыз қалғандай сезінді өзін. «Мұқанды іздеп бара жатырмын ғой. Ендеше неге босаймын?» – деп өзіне-өзі қайрат беріп, көңілін демдейді. Сөйтсе дағы, неғұрлым жол ортасына жақындаған сайын соғұрлым күдік, күмән ұлғая түскендей. Бөтен елдің, басқа жердің сесінен жүрегі шайлығып, атой салып, шошына уайымдады. Міне, орыс елінің қалалары басталды. Рубцовка, Бийск, Барнаул

деген жерлерге тоқтай-тоқтай Сібірдің астанасы іспетті Новосибрь қаласына жақындады. Осы арадан жан-жаққа жол тарамақ. Марғуа бұл поездан түсіп, басқасына ауысып отыруы қажет. Қайнысы солай деп түсіндірген. Келіп, поездан түскен бетте жүрегі дүрсілдеп, бойын алғаш рет үрей биледі. Аңыраған сұп-суық желі терісінен қайырып тұр екен. Өңменінен өткендей Перронда аңырып біраз тұрды. Жүрейін десе жүгі ауыр. Буыншақтүйіншегімен қарға адым жер мұң болып, алақтап жан-жағына қарайды. Дағдарған бұның қасына қартаң теміржолшы жұмыскер келіп, жөнін сұрады. Сұрамаса да басқа жақтың адамы екені түрінен-ақ көрініп тұрған жоқ па? Құдайға қараған жан екен, вокзалға кіргізісіп жіберді. Соның жөн сілтеуімен Красноярға баратын поезға билетін тіркетіп алды. Поездың келуін ұзақ күтіп жатты. Вокзал іші у-шу, қара-құра адам көп. Бұл бәрінен секемденеді. Мұқанға алған жылы киім-кешекті салған сөмкесін тас қылып ұстап алған күйі бір орыннан тапжылмады. Ол өзі екі күнде бір жүретін пәлекет пе, сарылып көп күтті. Сөйтсе, күтіп жүрген жалғыз бұл емес екен. Красноярға баратын поезд келе жатыр дегенде бүкіл вокзал ду көтеріліп тысқа шыққандай. Құдайдың желеуімен, әлдекімдердің демеуімен поезға мініп, көрсетілген орнын тауып отырды. «Иә, құдайым, жолымды оңдай гөр», – деп тіледі іштей. Марғуа енді байқады, мына поезға мінген жұрттың кескін-кейіптері әр қилы, ұсқындары жұпыны көзге қораш алашұбар топ. Көбісі қабақтары түксиген мұжық тектес. Көздері бір орында тұрмай, тіміскілей қарайтындай. Қайнысының бұны бетінен қайтармақ болып айтқан кептері еріксіз есіне оралды. «Сібір – ежелден күдікті дегендерді тобымен тоғытып айдайтын жер емес пе? Патша заманынан бері солай. Қашқындардың бас сауғалап жүретін жері де сол...» – демеп пе еді. Сол сәтте өзін қорқытуға әдейге айтып отыр десе де, қазір соның айтқанында шындық бар ма деп қалды. Марғуадан ес кетті. Қоянның көжегіндей қалтырап, жан-жағына қарамауға тырысып, бүрісіп отырып қалды. Айналасындағылар темекі тартып, карта ойнап, қарққарқ күлісуде. Бір уақытта әңгіме аңшылыққа ауысты. Кім қанша аю атқанын айтысып мақтануда. Марғуа тіпті бұға түсті. Бұның үрейлі жүзіне қасындағы егде әйел әуестікпен таңырқай қарап отырған. «Бұл азиат қайдан жүр?» деп ойласа керек. Ақыры шыдамады білем: – Алыстан келесің бе? – деді сөзге тартып жылұшырай. – Алыстан, – деді бұл. Бір пенденің жылұшырағанына қуанып кетіп еді. – Сені алыс сапарға алып шыққан қандай құдырет күші екен? – Осы жаққа айдалған күйеуімді іздеп келемін. – Марғуа бұлтара жауап беруді білмейтін, шынын айтып қарап отыратын әдетіне салды. – Өзім де солай шығар деп ойлап едім. Қорықпа, қызым. Көпшіліктің ішінде отырсың ғой, бұл арада саған ешкім тиіспейді. Шешініп, еркін отыр.

Марғуа қорыққанынан өзін тым оғаш ұстап отырғанына қолайсызданып, ұялыс тауып қалды. Рас-ау. Вагон толы адамның арасында бұны жау ала ма? – Қазір шай ішеміз. Ол бір жерден барыс ыстық су алып келді. Екеуі әлденелерді тіске басып, шай ішкен болды. – Сібірде аю көп дейді ғой, – деді бұл, қайнысынан естіген тағы бір қаупін ойлап. – Көп екені рас. Есіңде болсын, қандай жыртқыш аң болмасын, өздігімен адамға шаппайды. Адамның иісінен сескенеді. – Солай ма? – деді Марғуа тіпті қуанғандай болып. – Солай! Мен аңшының қызымын, аңның жайын білемін. Өзің байқамай, үстінен түсіп қалмасаң, не шабуыл жасамасаң, сенде несі бар? Адамға қарсы шабуы – қорғаныс әрекеті ғой. Қазір аңдардың тоқ кезі, қауіп аз. Тайгада аң қауіпті емес, балам, адам қауіпті. Осыны ұмытпа. Жолда жалғыз жүрмеген жөн, адамдарға қара тартып, адам қарасы мол жермен жүруге тырыс. Серігінің бір сөзі көңілін орнықтырса, бір сөзі үрейін ұшырғандай ойының ойпыл-тойпылын шығарды. – Ал, қазір жатып тынық. Красноярға ертең ерте келеміз, – деді көршісі. Марғуа қисайып жатқан болды. Ұйқы қайдан келсін? Жүргенінен тұрғаны көп мына поездың мимырт жүрісі жүйкесін қажап, түсе қалып, мына алашұбар топтан тұра қашқысы келеді. Қашып қайда бармақ? «Япырмай, не күйеуіме, не елге жете алмай, айдалада қалар ма екенмін?» – деген де күдігі жоқ емес. Жақындаған сайын әр нәрсені бір уайым етіп жатыр. Жолдың қиыны әлі алдында екенін бүкіл жұлын-жүйкесімен түйсінген түрі бар. Әлгі әйелдің сөзінен кейін жол-жөнекей кезіккен көлікке де отыруға қорқып қалғандай. «Құдай өзің сақтай гөр». Красноярға таң алдында келді. Қасындағы қартаң әйел орнынан тұрып, бұған түсуге жәрдемдесіп жіберді. Өзі ары қарай барады екен. Жол болсын тілеп іште қала берді. Бұл жақта тіпті қыс демі сезілгендей. Қылаулап қар ұшқындайды. Поездан түскен жұрт лезде жым-жылас тарап, бұл состиып жалғыз қалды. «Қалай қарай жүруі керек? Қайда барады? Әлде қала оянғанша вокзалда тоса тұрғаны жөн бе?» Жан-жаққа тартқан ойын жинай алмай, дағдарып біраз тұрды. Үстіндегі күздік пальтосы мен березент бәтеңкесі таңғы мына суыққа лыпа болатын түрі көрінбейді. Ішкі үрейден бе, салқыннан ба бойы қалтырап, сақылдап қоя берді. Бір орында тұра бермей, вокзалды айналып, қала жақ бетке шықпақ ойы бар. Жүктерін сүйрелеп, енді қозғала бергенде сақалы белуарына түскен қарт жанына келіп: – Күтіп алушың келмеген бе? – деді жылы шыраймен. – Жоқ, келмеді, – деді шошып қалған бұл.

қарыс, бір құлаш, кісі басы көтерілгенін бақылап отырды. Айналасы көз көрім жерге дейін ашылғанда жолдың бір жағындағы жотаға қарай созылып жатқан көп бейітті, екінші жағындағы сыңсыған қалың ағашты аңғарып, үрейі ұшты. Бейіт жақтан да, ағаш арасынан да анталап әлдекімдер шыға келетіндей зәре жоқ. Жол бойында қараң-құраң елестер пайда болғандай. Бұл қақшиып қатты да қалды. Әлгі қараңдағандардан көз айырар емес. Жақындап келеді, жақындап келеді. Адам екені анық. Қандай пиғылдағы жандар? Әйелеркегі аралас топ екен. Әйел барын көріп, жүрек тоқтатқандай. Сөйтсе, бұл ара көлік тосатын орын сияқты. Адам қарасы молая берді. Бірақ өтіп жатқан машина аз. Түске қарай бірді-екілі жүк машинасы өтіп еді, оны тоқтатып, қорабына бірталай адам мініп кетті. Бұл жақта кездескен машинаның үстіне отырып жүре беру таңсық емес көрінеді. Марғуаның қобалжыған көңілі сәл жайланғандай. Жол тосып тұрған жалғыз бұл емес. Несіне қорқады? Жиналғандар арасынан бұның қайда бара жатқанын сұрағандар бар. Сыртқы пошымы басқа болған соң сұраған шығар. Айтқан. Бұған керек ауданға баратындар да табылды. Бұл соны да ес көріп қуанып қалды. Келесі бір тоқтаған машинамен сөйлесіп келген жігіт: «Ал, Сухобузимге дейін қайсың едіңдер, жүріңдер», – деп бәрін шақырды. Жұрттан қалмай жүктерін сүйрелей бұл да жылжыды. Өзін де, сөмкелерін де лып көтеріп біреу отырғызып жіберді. «Құдай тілеуін берді», – деген осы. Зымырап келеді. Қасындағы әйелден ауданға қашан жетерін сұраған. «Түс қайта, не кешке жақын. Оны машинаның жүрісі біледі». Бұның, шетсіз, шексіз қазақ даласынан жер жетпегендей бір қиырдағы Сібірге айдалған, бейбақ күйеуін іздеп, сарсаң болып келе жатқанын естіген машинаның үстіндегі топты адам бірі аяй, бірі мүсіркей, бірі таңданыспен, бірі жанашырлықпен: «Ой, байғұсай! Бейнетің бейнет-ақ екен» десіп бір қауқылдасып басылды. Марғуаның «күйеуімді іздеп келемін» деген бір ауыз сөзі естіген кісінің көңіл пернесінен бір қылын тербеп, жолашар кілт болғанын болжады. Неше күннен бері байқап келеді, көңілдерін ашық ұстайтын халық екен. Шыныңды айтып, жөнін сұрасаң қолқ ете қалатын мінезі бар секілді. Екінші кезінде бір қырға шыққанда жалпағынан жайылып жатқан поселкенің жобасы қарауытып көзге шалынды. – Сухобузиміңіз анау. Сізге оның қай жағына бару керек? – дейді бағанадан жағы тыңбай келе жатқан сөзшең жігіт. – «Таежный тупик» селосы. – Оһо! Ол алтын кен жақта. Алыстау! Машина сирек жүреді. Тұйық десе тұйық қой. – Сен адамның есін шығарып, қорқытпасаңшы, – деп оны егде біреуі тыйып тастады. – Саған онда ауданға кірудің керегі жоқ. Әй, балам, ана жол айрығына жеткенде машинаның кабинасын қақшы. Бір жерге келгенде әлгілер машинаны тоқтатты.

Стақанды қолына ала беріп еді, дірілдегеннен төгіп ала жаздап, қос қолдап ұстап ерніне әрең тигізді. – Қорықпа, у емес, шөптің тұнбасы. Іш, жүрегіңді басып, үрейіңді қайтарады. Өткір иісі бар, тамақты қыратын қышқылтым нәрсе екен, бөліп-бөліп зорға жұтты. – Сайтанның сапалағы бүйтіп үйге жақын жүрмеуші еді, қайдан келгенін? – Қайдан келді дейсің? Таудан! Ол жақты күні-түні ту-талақай отап ағаш кесіп, қопарып кен іздеп жатқан жоқ па? Жан сауғалап ойға түспей қайтсын? – деді бұлардың үстіне кірген ер адам қолындағы қосауыз мылтығын қабырғаға іле беріп. – Не айтатыны бар. Тайганың ежелден қожасы солар еді. Біз – күнәһар тойымсыз пенделер ғой келіп алып, оның тынышын алған. Оның да зауалы болар... – Сен немене өзің, аюдың жақтас қорғаушысы болып жалданғаннан саумысың? Әлде сені үйдегі ана екі әйелге осыны айтып кел деп жіберді ме? – Жоқ, мархабаттым! Жолыға алмай қалдым. Адастырып кетті. Ертең із кеспесем, бүгін қараңғы түсіп, ары қарай қуа беруге қауіптендім. – Бәсе, бәсе... Құр сөзді көйітіп отырғаның сол екен ғой. – Әйел, осы сенің айдалаға сөйлейтінің не?.. Марғуа ерлі-зайыпты екеудің аю тап бір құрдастарындай-ақ іліп-шалып қалжың сөзбен қағыстырғандарын ойын көргендей-ақ, таң-тамаша қалып, тыңдады да отырды. Осының бәрін мұның көңілін басу үшін айтып жатқандай. Қорықпай жапандағы жалғыз үйде қалай тұрады екен деп, бұл ойласа, жұдырықтай келіншек ну орманға адасып қайдан келді деп олар таң. Жол бойындағы жалғыз үйге кісі таңсық. Бір қараның келе жатқанын алыстан байқаған олар «Біресе алға, біресе артқа жүрген, бұл өзі неғылған жан, есі дұрыс па өзінің» деп жазғырып отырғанда, ағаш арасынан бір маймақ шығып оған ілескенін көргенде «аһ, сорлы» десті. Күйеуі мылтығын ала салып жүгірген екен. Аюдың бұрылып алып кейін кеткені мылтықты адамнан сескенгені екен ғой. Марғуа «Құдай бір қатерден сақтады» деп, іштей тәубасын айтып, мына кісілерге мың қайтара алғысын жаудыруда. Ажалмен бетпе-бет ұшырасып, суық демін бүгін анық сезгендей. Жон арқасы қайта шымырлады. «Балаларымның көз жасына қалған шығармын. Алласы соларды әкелерінен тірідей, шешелерінен өлідей айырмайын деп есіркегені ғой. Әйтпесе, ажалы қасында екі-үш қадам ғана жерде тұрды емес пе?» Көңіліндегі үрей біртебірте тарағандай тілге келді. – Енді жүз жасайсың, – десті үй иелері. Бұның түр-түсінің өзге өлкеден екенін аңғарған соң жайлап жөн сұраған. Сұрамаса да өзі айтқалы отырған. Тентіреп, телім-телім болып айдалып кеткен күйеуін іздеп шыққан беті екенін естігенде әйелі аһлап-уһлеп қоя берді.

әуестік жеңді білем. Бұның соншама алыстан жаяу-жалпы күн кешіп келе жатқанын естігенде «Ой-ой-ой» десіп бастарын шайқайды. Машина тау шатқалын бойлай өрге қарай ышқына, ыңырана әрең келе жатқандай. Екі жақ қапталы сыңсыған қарағай. Мұндай қалың ағашты Марғуаның көргені осы. Ит тұмсығы өтпейді десе дегендей. Машина шатқалдан шығып, еңіске тартты. Ағаш сирек, алаңқай-алаңқай болып ашылған жерлер көбейді. Біраз жүрген соң тегіс жақыққа ұласқандай. Осы жазықта жолды өндіріп алайын дегендей машина да зулады. Зулап келе жатып бір араға келгенде кілт тоқтады. – Осы жерде түсіп қал. Мен «Таежный тупикке» кірмеймін, – демесі бар ма жүргізушінің. Сасып қалған Марғуа: – Бағана барамын деп едіңіз ғой, – дейді жасқаншақтап. – Мен жол айрығына дейін ала кетемін дегенмін. Ары қарай өзің жетесің. – Ар жағы қанша жер? – Жиырма шақырым, – деді қарқ-қарқ күліп. Марғуа шарасыздан жылап жіберді. Үйінен шыққалы көзіне жас алғаны осы шығар. Кеше орманның тағысымен бетпе-бет тұрып та жыламаған басы еңіреп қоя берсін. Алыстан жиһан кезіп, еліне арып-ашып оралып келе жатып, тура туған қаласының төбесі көрінгенде кемелері суға батып, жағалауға жете алмай теңізге кеткен пақыр ерлер секілді, бұның да әлденеше сын сәттерден өтіп, дәл іргесіне келіп тұрып, күйеуіне жете алмайтыны батып еді. – Сен өзі, иманнан жұрдай қандай жан едің? Обал, сауап дегенді білесің бе? – Бұл соры қайнаған мыңдаған шақырым жер басып жеткенде, небір жиырма шақырым сөз бе екен? Жеткізіп тастау саған не тұрады? – Не қиындығы болып тұр? – Машинаңның майын аяйсың ба? Отырғандар жан-жақтан шулап кетті. – Ақысын төлеймін, – дейді Марғуа мына топты кісінің өзінің сөзін сөйлегеніне арқаланып. – Ақша ма айтып тұрғаның? Ол қағаз емес пе? Сібірде ол маған неме керек? Одан да тамақ жібітетін бірдеңе болса, оның жөні бөлек... Әлде күйеуіңе әкеле жатқан ондайың жоқ па? Айдалада Марғуа оны қайдан тапсын. – Жанымда жоқ. Бірақ күйеуім де еркек қой, ішетін бірнәрсесі бар шығар, – деді батылсыздау. – Сенің көкейіңді бір жарты тесіп тұрса, менде бар. Әуелі мына адамды апарып тастаймыз, сосын кеннің басына жеткен соң қоямын. Келістік қой, – деді бір азамат кесімді сөзін айтып.

Машина жолдан бұрыла шығып қиғаштай тартып, көне соқпаққа түсті. Көптен көлік жүрмеген бе, шөп өсіп кеткен сүрлеу жолмен шоқырақтай жөнелді. «Иә, сәт, құдай өзің жар бола гөр» деп Марғуа отыр. Жүргізушіге сөздерін өткізгенге мына жұрт та мәз, көтеріліп қалғандай даурығысып келеді. Аз жер емес екен, бірқыдыру жүрді. Шашырай қонған аз үйлі ауылға келіп кірді. Жақындағанда бұдан «Қайда барамыз?» деп сұрасты. – Кеңседе істеймін деген... Сұрап жүріп, кеңсесін тауып, алдына келіп лоқ етіп тоқтай қалды. Әлгі азамат: – Барып біл. Күйеуің анық осында ма екен өзі? Жер аударылғанда бір орында ұзақ тұрғызбай, жиі ауыстырып жібереді, – дегені. Марғуаның жүрегі қайтадан зу ете түсті. Одан өзінің де хабары бар, Мұқан алғашында «Абахшино» деген жерде еді. Кейінгі хатын осы жерден жіберіпті. Бұл арада болмай қалса, қайтпек?.. Япырай, Мұқанды таппай қалар ма екенмін деген үрей бойын билеп, машинадан түсіп, кеңсеге кіре алсашы. Қол-аяғы дірілдеп жүре алатын емес. – Бар, бар. Біліп кел, біз тосып тұрамыз, – деп шуласты жұмыскерлер. Мұқан бұл арада болмаса, осылармен қайта кетпекші. Қорқа-қорқа кеңсеге енді. Іште қартаң тартқан жалғыз ер кісі отыр екен. Бұған мойын бұрып, таңырқай қарап қалыпты. Дереу қалбалақтап орнынан тұрып, бұған қарсы жүрді. – Сіз... Сіз Капчагаевтың әйелі емессіз бе? Бұл дауысын шығарып сөйлеуге шамасы келмей, тек басын изей берді. – Ах, қандай қуаныш! Қандай бақыт! Ол түскі үзіліске кеткен, қазір келіп қалар, – дегенін естігенде Марғуа теңселіп барып, қасындағы темір пешке арқасын сүйеп, шаққа құламай қалды. Әлгі кісі жүгіріп келіп сүйемелдеп ұстап: – Сабыр, көгершінім, сабыр, – деп, қолтығынан ұстап, далаға алып шықты. Машина үстіндегілер «Бар ма екен? Бар ма өзі?» – деп жапырлай сұрап жатыр. – Әне, әне, өзі де келе жатыр, – деді қарт қолымен көшені нұсқап. Қараса, алыста келе жатқан біреу көрінді. Көзіне оттай басылды. Мұқан! Дәл өзі. Екі қолын күпәйкісінің қалтасына салып алған, аяғын жайымен басып, асығатын түрі жоқ. Кеңсе алдына тоқтаған машина оған таңсық дейсің бе? Оған несіне алаңдасын. Сонымен бірге өліп-талып, итырықтап, титықтап, бұның келгенін қайдан білсін? Дауыс жетер жерге келгенде шыдамай қарсы жүгіріп: – Мұқан-ау! – деп бар даусымен шақырды ғой. – Бассаңшы аяғыңды. Таныс дауыс қайдан шықты десе керек, жан-жағына бір қарап алып, өңкеңдеп жүгірсін. Міне, жетті-ау ақыры!

Бұл күйеуін құшақтап, дауыс салып көрісіп, армансыз жылады. Көрген азабын, сағынышын жаспен жуып шағынғандай. Машина үстіндегілер тегіс түсіп, бұларды қоршап алған. Олар да қатты қуанысып, бірі келіп құшақтап, бірі Мұқанның қолын алып, бірі бұның бетінен сүйіп: – Қандай бақытты едің?! – Бақ жұлдызының астында туған екенсіңдер! – Бақыт деп міне осыны айт! – десіп мәре-сәре. Жалғыз бұлар емес, қарапайым жандардың өздерімен бірге қуанғаны көрген жанды толқытты. Мұқан бұларға қалай алғыс айтуды білсе керек. Жүгіріп барып бір жерден ағы бар, қызылы бар бірнеше шөлмек алып келіп, қоржындарына салып берді... – Қандай бақыттысың, жарыңды әйтеуір іздеп таптың! – дейді бағанағы қасынан орын берген келіншек көзінің жасы мөлтеңдеп, қоштасарда. – Өзің де бақытты бол!.. «...Қандай бақытты едің!?» Марғуа өзі оны сезіне алып тұр ма екен десейші осы уақытта? Күйеуінің бір емес, екі емес, елінен-жерінен аласталып, итжеккенге айдалғаны, жанын шүберекке түйіп оны іздеп, «тәуекелдің жел қайығына» мініп, неше күн, неше түн жол бейнетін арқалап, нәр сызбасын бір түйір тәтті-дәмді болса да соның аузына тосайыншы деп, ерні кезеріп, таңдайы кеуіп, жүйкелеп-діңкелеп сапар шеккені бақыт болып па? Аң-құсқа жем болмай, қашқан-пысқандардың қолына түсіп, зорлық-зомбылық көрмей жеткені шынында да бағы болса, бағы шығар, кім білген! Бірақ, шынайы бақыт емес сияқты. Марғуаның шамалауынша, шынайы бақыттың түрі басқа болса керек. Егер де Марғуаның шын бақытты екені рас болса, тозақтан бетер бұл азапты көрмеуге тиіс еді ғой. Ондай бақтың, ендеше, жолы болсын! ...Марғуа шынында, бақытты ма екен? Бұл оған анық жауап таба алмаған еді...

«Бақыт, бақыт, сен қайдасың?» деп ойлаған бұл: – Дидарыңды анықтап бір көрсем етті... Бақыт сен қандай едің? Қайдасың? Көз жұмғанша көрсем деп ем... Бір көрінші көзіме, – дейді күбірлей. – Апа, бірнәрсе дедіңіз бе? – Жай қарағым, өзімше сөйлеп жатқаным ғой. Алжыған кемпір не демейді? – Көршісінің аты да Бақыт екені есіне түсіп, қолайсызданып қалды. Осы бір сөйлеп кететін әдеті-ай! – Қайдағыны айтпаңызшы. Алжығаны несі? Сіз әдемі қартайған бекзат, бақытты адамсыз ғой. Бізге сіздің жолыңызды берсін!

-12-

Мұқанның қасына жетіп, Марғуаның көңілі бірледі. Ол екі баласы майданда қаза тапқан кейуананың үйінде тұрады екен. Бұны сол үйге түсірді. Кейуана да қуанышты. Үйінен жас әйелдің кіріп-шығып жүргеніне оның да еңсесі көтерілгендей. Мұқан комендатураға барып, Марғуаға жиырма күнге ұрықсат алып келді. Міне, нағыз қуаныш! Марғуа жиырма күн бойы Мұқанмен бірге емін-еркін жүріп-тұра алады екен. Заңға еш қайшы келмейді. Бірақ, қайда қыдырмақ? Мұқан жұмыста. Марғуа барған бойда кейуананың үйінің ішін әктеп, төсек-орнын қағып-сілкіп, жуып-тазалап мұнтаздай қылды. Мұқанның киім-кешегін жөндестірді. Үй иесінің бақшасын жинасты. Тұздайтындарын тұздасты. Қысқа сақтайдындарын қамбасына құйысты, әйтеуір бір тыным тапқан жоқ. Кейуана қайтіп қуанбасын? Жиырма күннің қалай өткенін сезбей де қалды. Бір күндей болмай өте шыққан секілді. Бұл келгенде ел картобын жаңа қазып жатыр еді. Сол екі арада қалың қар жауып, тапжылмастан басып қалды. Енді Красноярға жету машақат. Өткендегі жүрегіне тигені бар, Марғуа қайту жағын ойлап, мазасы кетті. Енді машинамен жету еш мүмкін еместей. Ал, Мұқанның сасатын түрі көрінбейді. Сөйтсе оның бір ойлағаны бар екен. – Енді мұз құрсауламай тұрғанда су бойымен кеткенің жөн, – дейді. – Қалай? – депті ғой бұл жұлып алғандай. Зәрезеп болған басы, бәрінен секемденеді. – Кемемен қайтарамын. Көресің әлі, ол поездан да жайлы, – дегенді естігенде көңілі жай тауып қалды. Мұқан не десе көне кететін әдеті ғой. – Красноярға бірақ түсесің, – дегенде тіпті қуанып қалды.

Қайтарынан бір күн бұрын Мұқан отырып тыңнан сөз қозғады. – Бізді осы жақтан қайтармайтын сыңайлары бар секілді. Сібірді игеру керек деп жатыр. Жер аударғандар тегін жұмыс күші ғой. Одан, сірә, айрылсын ба? Мәкетай, мен қалған ғұмырымды осында өткіземін бе деп қорқамын. Содан қауіп қыламын, – деді тұнжырап. Марғуа төбесінен біреу қос қолдап ұрғандай-ақ сілейіп отырып қалды. – Мүмкін болса, жазда осылай келіп-кетіп тұрарсың. Келе алмасаң, өкпем жоқ. Мен саған екі дүниеде де разымын, – деп бір тоқтады. Бұл күйеуінің не айтпағын анық ұға алмай, көңілі айран-асыр. – Кейбіреулер, егер түпкілікті қалдырса, отбасын алдыртып, бірге тұруға ұрықсат береді екен деп те соғып жүр. Зайыры солай болатын шығар. Кім біліпті? – деп қойды. Марғуада үн жоқ. Ішінен тынып, естіген кептерін көңіліне сыйдыра алмай отыр. – Ондай күн туып жатса, балалар мектебін бітірген соң осында келіп тұруыңа болады ғой, – деді жайлап, бұның тамырын басып. Бұл Мұқанның өзіне салмақтап бірталай сөз айтып отырғандағы басты қолқасы осы екенін ұққанда барып: – Мұқан-ау, келе алсаң кел дегенің қай сөзің? Жаным-ау, егер сенің қасыңа келіп тұруға пәрмен берсе, ертең-ақ қазан-ошағымды арқалап, көшіп келмеймін бе? Сен мұнда тентіреп жүргенде, мен бейбақ ол жақта қалай жайланып отырмақпын? Маған қалай ас батады деп ойлайсың, – деп жылап жіберді. – Тұра тұр, тұра тұр, – дейді күліп. – Әуелі елге аман-есен жетіп алшы. Көшіп келуің қашпас... – Мұқан көңілденіп сала берді. Сірә, бұған кесілген мерзімінің ұзарғанын қалай айтсам екен деп көптен ойлап жүрсе керек. Бойының жеңілдеп қалған түрі бар. Бұл қайтатын күні Мұқан таңертең ерте кеңсенің ат-шанасын көшірімен сұрап алып, мұны айлаққа жеткізіп, кемеге өзі отырғызды. Қимайқимай қоштасты. Марғуаның көңілінде бір қуаныш алыстан қылаңытқандай. Әлдебір түйсігімен таяу арада осында қайта айналып келетіндей көрінді де тұрды. Каютасына орналасып, көңілі жайланды. Қайта айналып келер болсам, мына кеме дегенді оңды көлік екен ғой деп түйіп алды. Отырған жерінің атын жадына тоқып қойды. «Аюлы» айлақ деді ме? Ұмыта қоймас, өзгені ұмытса да аюды ұмытпайтындай болды ғой. Тоқтай-тоқтай ұзақ жүріп, Красноярға да жеткен еді. Көрген қаласы емес пе? Оның үстіне жүгі жоқ. Зулап отырып вокзалға барып, елге билет алды. Үйренген жол. Қайтарында қорқыныш деген қаперіне кіріп те шықтады. Поезд да жылдам жүрген секілді. Бұл Әулиеатаға келіп түскенде арада бір ай шамасы уақыт өтсе де әлі құрғақ, қоңыр күз екен. Түксиіп, түнерген Сібірге қарағанда тамылжыған

жайдары жаймашуақ күн. Биылғы күз ұзақ екен, қыс, иншалла, жылы болатын шығар деп ойлап қойды. Балалары мен енесі, қайнысы бұның есен-сау оралғанын көріп, қуанысып, мәре-сәре. Бұл тап бір Мекке-Мәдинеге барып келгендей-ақ қуаныштары қойнына сыймай жүр. Бұл әсерін айтып тауыса алар емес. Келгеніне біраз күн өтіп, қауышу қуанышының абыр-сабыры басылған шақта, бастары бір қосыла қалғанда: – Апа, Кәдіржан, мен Сібірге көшуге бекініп келдім, – дегенде қайнысы ішіп отырған шайына шашалып қала жаздады. – Жеңге-ай, осы сен-ақ менің жүрегімді шошытып, ойнамалы етіп болдың-ау. Бұл тағы қай өнерің, қай әзілің? – Әзіл емес. Мен немене, жас басымды кәрі етіп, ақ жүзімді сары етіп, күйеуім тірі жүргенде жесір өтемін бе? – Қасына барып тұруға ұрықсат бар ма екен? – деді Кәдір күдіктене қарап. – Ағаңды бұл жолы ұзақ мерзімге жіберген секілді, – деді де қойды. Ғұмырлыққа қалдырады екен дегенді аузы барып айта алмады. – Бір тәуірі, отбасын алдырып тұруға ұрықсат беретін түрі бар. Келесі жылға шекті шешіледі дейді ғой. Марғуаның мына сөзінен кейін енесі де, қайнысы да еңселерін көтере алмай қалды. – Қайда жүрсе де құдай жанын аман қылсын, – деп, енесі көз жасын сүртті. Қайнысы басын төмен салып, жанарымен жер шұқып, иығы қусырылып, демде шөгіп кеткендей көрінді. Кәдірдің осыншама жаситындай не кінәсі бар? Мұқанмен бірге кетпеді демесе, сол азапты бұл да іштей бірге шегіп жүргені рас қой. Марғуаның қолқа-жүрегі езіліп, қайнысына жаны ашығанда қалай жұбатарын білмеді. – Алладан рахым күтелік. Бәлкім жылдарын шегерер... Келесі жылға дейін кім бар, кім жоқ, – деп үміттендіріп қойды. Бірақ дауысы сенімсіз шықты... ...Сібірден оралғаннан кейін-ақ Марғуада бір серпіліс, тіршілікке деген құлшыныс қайтадан оянғандай, жігерленіп, қанаттанып кетіп еді. Алдында тұрған міндеті бар. Қайсары биыл, алла жазса, мектеп бітіреді. Баяғы тері заводындағы жұмысына қайта шықты. Бұның істеген жері қанша тері өңдегеніне қарай еңбек жазылатын цех еді. Табысы жақсы деп соған сұранды. Жұмысқа алаңсыз кірісті келіп. Ай сайын тапқанынан үнемдеп, Мұқанға, өзіне келістіріп, сол арада бір-бір қара тон тіктірді. Қойдың күзем жүнінен қолдан пима бастырды. Бұл – дәм жазып, бара қалсам деп, Сібірдің қысына дайындығы ғой өзінше жасап жүрген. Өзіне түбіттен шәлі, Мұқанға асыл ешкінің жүнінен мойынорағыш, кеудесіне жеңсіз желетке, парлап шұлық, байпақ тоқытты, өзі тоқыды. Әйтеуір екі қолда тыным жоқ.

Осындай қарбаласпен қыстың қалай өте шыққанын білмей де қалыпты. Күлімдеп көктем келді. Мұқанның «отбасын алдыртуға ұрықсат берді» деген қуанышты хабары көктеммен бірге жетті. Қайсары онжылдықты ойдағыдай тәмамдап, Алматыға медицина институтына барып, бағын сынамақ. Бар сенгені баласының мектепті жақсы бітіргені. Талабын алла қолдасын деп тілеуде. Енесі, сен кетсең, мен сиыр ұстай аламын ба, жоқ па деген соң жоғалып кетпей тұрғанда сары қасқа сиырды сатуды жөн көрген. Тірідей сатайын десе, кәрі сиыр деп ешкім алмай қоя ма деп күдіктенді. Содан балалары жем тасып, сиырларын әбден торлаған. «Сенде жазық жоқ, бізде азық жоқ» деп, қолдан сойып, етін базарға шығарған. Адал мал ғой, әжептәуір пұл болды. «Бұйырған малға тісің тисін» деп жатушы еді үлкендер. Сол айтқандай, балаларының күнделікті ішіп-жеміне де қалды. Түскен қаражаттың қомақты бөлігін Қайсардың жолына беретін болды. Қалғанын үйде қалатын балаларының ертең күзде мектепке киетін киім-кешегіне деп енесінің қолына ұстатты. Мұқанның хаты келісімен Марғуа жол қамына кірісті. Былтырғы ауыр жүктен көрген азабы есінен кетпес. Мұқанның айтуымен, қыстайғы әзірлеген киім-кешегін, бір қабат төсек-орнын, қажет деген тағы бірталай заттарын, бұзылмайтын азық-түлікті қоса, бәрін Краснояр вокзалынан бірақ алатын болып, жүк бөліміне өткізіп, алдын-ала бөлек жөнелтті. Ел-жұртпен қоштасып, Жігері мен Медетін, әуелі құдайға, сонсоң енесі мен қайнысына аманаттап, жеңіл қол сөмкесімен ғана поезға отырып кете берді. Жол бойы, екі ботасының көздері жәудіреп, жалтақтап қалғанын ойласа, іші-бауыры езілердей елжірейді. Бөтен біреудің қолында қалып бара жатқан жоқ қой, ас-суларын пісіріп беретін әжелері қастарында, арқа сүйер ағалары бар деп өзін-өзі жұбатпақ болады. Өз топшылауына салса, осы шешімі оң сияқты. Балаларына керегінде сөз бар ма? Олардың жанында болғанға не жетсін?! Әйткенмен, олар ел ішінде ғой. Елден-жерден жырақ, жалғыздықтан жабығып, жазықсыз жапа шегіп бір қиырда жүрген азаматына да жаны ашиды. Бұл, әуелі соған керектей сезінеді өзін. Қасында болып, сол не көрсе де бірге көріп, сол тоңса, тоңып, сол жыласа, қоса жылап, сол тартқан азапты көтерісіп, жүрегін қамықтырмай, өзімнің жаққан отыммен жылытайын деген ойы жігерін ширата түскендей. Балаларын еске алып егіле бермеуге, көп ойламауға тырысады. Бірақ қалай ойламасын?.. Красноярға жетісімен су жолының вокзалына барып, «Аюлы» айлаққа дейін билет алып, келе жатқанын айтып, Мұқанның кеңсесіне хабар салды. Кеме жүретін уақытқа қарай, ат-арба жалдап вокзалдағы жүктерін жеткізіп, кемеге тиетті. Жүкшілері де бар екен. Марғуаның өзіне бұл жолы көп салмақ түсе қоймады. Енді қорқынышы жоқ. Хабары қолына тисе, Мұқанның күтіп алары нақ.

Күзді күні қарлы боранда анық байқай алмапты жазған басы. Сөйтсе, су жолының өз алданышы бар екен. Өзеннің екі қапталы етектен бастап, беткейді өрлей өскен сыңсыған қарағай, көгілдір орман, көгілдір таулар. Қараған көз қуанғандай сұлу көрініс. Есіліп, көсіліп аққан мол сулы Енисей дариямен сызып жүзген кеменің жүрісі білінер емес. Төңірегіне тамсанған бұл «Аюлы» айлаққа жеткенше небір шұрайлы мүйістерден өтіп, небір көркем көріністерді көріп, тамылжыған көркін қызықтады да отырды. Күзде шығарып салған жерінде Мұқан ат-арбамен күтіп тұр екен. «Адам айдаса бармассың, дәм айдаса қалмассың» деген осы шығар. Дөңгеленіп Марғуа Сібірден бір-ақ шықты. – Әй, қайтпас, қайсар, таймасым-ай! Бұзып-жарып жеткен екенсің ғой. Біліп едім-ау келеріңді, – дейді күйеуі қуанышын жасыра алмай жымың қағып. Қуанғанда күле беретін әдеті. – Балалар ренжімей жіберді ме? – деп жайлап сұрап қояды. – Мұқа, жұрт әйелін сұлуым, айым, күнім, жарығым, жұлдызым деп жатушы еді. Сен мені қайтпас, таймас деп кілең иттің атымен атадың-ау, енді қайтейін! Сонша жерден келгенде естиін дегенім осы ма еді? – деп, еркелей жорта өкпелеген болады. – Тас қайнатсың ғой, тас қайнатсың, енді не дейін! – деп қарап тұр. – Саған дауа жоқ екен,– деп Марғуа сыңғырлай күліп жіберді. Жас уағындағы төгілген күміс күлкісі. Көптен көкірегі ашылып, бұлай ақтарыла күлмеген еді. «Иә, сәт, жаратқан, осы күлкімізден айыра көрме» деп тілегендей іштей екеуі де...

Мұқанның сондағы сөзі есіне түсіп, Марғуа қазір де күліп жатыр. Бұның әлдеқандай ісіне өте риза болып кеткенде «Тас қайнатсың-ау өзің!» деуші еді сабазы. Бәлкім, бұл нені болсын тасқаяқтай қағыстырып, шапшаң істеп тастайтың тастай мінезіне ризашылығы ма екен? Бұған тәңірі өзі сол тұста сарқылмастай қуат бергендей. Азаматының басындағы ауыртпалықты талмай көтерісуге лайық қажыр-қайратты бойына дарытқандай. Палатаның есігі жайымен ашылып, сықырлаған дыбыс естілді. Бір әйелді қол арбаға отырғызып, өткендегі өзі секілді зырылдатып әкеледі екен. Жаңа көршісі болды ғой. Жалғыз кісі елегізе береді, жанына біреудің түскені қандай жақсы. – Қош келдің... Бір уақ сөйлессе, Марғуаның ойы бөлінер еді. Бірақ бұл көршісі онша сөзшең адамға ұқсамады. Келгелі ләм деп тіл қатысқан жоқ. Марғуа өз ойын саумалдап, жақсы күндердің елесін іздегендей. Мұқанның сол сөзін қазір сағынғандай... Беу, дүние-ай! Сондағы күлімдеген

дидарын бір мәрте ғана қайтып көрсе етті. Марғуа бар қалған жарық сәулесін айырбастар еді. Ондай күн қайда?! Жүрегі сыздап қоя берді. Сібірде Мұқан ширақ, сергек жүретін, арасында қалжыңдап қоятын. Ол жақта өткізген жылдары да бір алуан өмір еді. Марғуа көшіп келген соң-ақ Мұқан өзі секілді ел ауып, жер ауып жүрген жұрттың көмегімен үй салуға талап қылды. Олардың арасында ағаштан түйін түйген небір шеберлер бар екен. Колхоздың жұмысынан қолдары қалт еткенде келіп жәрдемдесіп кетеді. Кейде асарлатып жібереді. Ағашы мол жер ғой, нені қайдан аламын дейтін емес, бәрі өздерінде бар көрінеді. Бір жазда қарағайдан қиып, шағын үй мен қора-жай салып алды. Үйдің орнын Мұқан өзі тапты. Бір кішкене өзеннің Енисейге құятын сағасындағы қолтықты таңдады. Селоның шетінде, тамылжыған табиғаттың аясындағы оқшау тұс. Айналасының көркі ерекше көз тартады. Есіктің алды – сарқыраған өзен. Бір жағында шымырлай аққаны білінбес ағыны терең ақ дария – Енисей жатыр. Үй біткенше Марғуа көмектесушілерге арнап, ортаққазан асады. Келген бойда, шайлық сүті үшін ешкі сатып алды. Кешкісін Марғуаның сүт қатқан қою шайын ішуге дос-жарандары жиналады. Елден әкелген азынаулақ азық-түлігінің қоры бар, қолдан әзірлейтін тәтті-дәмдісі бар, дастарқанын түрлендіріп ұстайды. Таба нан жабады, бауырсақ пісіреді, қатырма қатырады. Әйтеуір қазаны оттан түспейді. Ошақтың жылуын, қолдың дәмін аңсаған жандар шын пейілмен, күліп құйған бір шыны шайына да риза болып тарқасады. Үйі мен қора-жайын біткен соң Марғуа елдегі әдетінше сиыр ұстады. Дастарқанның берекесі артып, енді қаймақ-майы үзілмеді. Бір уақыт қолдың айранын ішін, Мұқанның сарайы ашылғандай. Сібірде тістің ерекше жегі дерті болады, оның бірден-бір емі – тек сарымсақ дегенді естіп, сол жылы күзде-ақ үйдің қасына оны молдап отырғызды. Келесі көктемде жергілікті жұртқа қарап, солардан көріп өседі-ау деген бірталай зат екті. Сол жердің тіршілігіне әбден бейімделді. Қаздың майы қыста үсіген, домбыққан кезде жаққанға керек деп, әр үй үйір-үйір қаз ұстайды екен. Солардан қалсын ба, Марғуа да қаз асырады. Оты, суы мол, не ұстаса да жер кең. Сібір тіршілігіне үйренгені сондай, азын-аулақ шаруашылығын дөңгелетіп, шырқ үйіреді. Әйтеуір тұрмыс қыжалатын тартып, ішіп-жемнен тарықпау үшін Марғуа не істемеді? Жерден өнетінін де, малдан өнетінін де, құстан өнетінін де өсіріп, бақты. Оны іс қылуға келгенде бесаспап. Мұны көрген күйеуі «Тас қайнатсың-ау өзің!» – демей кім десін?! Марғуаның ел асып, мыңдаған шақырым жер басып келгендегі бар міндеті оның жабыққанда жанына сүйеу, торыққанда көңіліне демеу болып, одан қалды, ауыртпай-сырқатпай, суыққа тоңдырмай, ыстыққа ұрындырмай, күтімін жасап, қабағына қарау емес пе еді? Сол үшін жанын салып жүрген жоқ па?

«Киім астарынан тозады», – дегенді үлкендерден көп естуші еді. Сонда түсінбеген екен. Санасына там-тұмдап енді сәуле түскендей. Киіле-киіле киімнің астары тез тозатынын кейін аңғарды. Сырт киімнің тіні қанша берік болғанымен, астарының тоз-тозы шығып жүрсе, онда қандай қауқар, қандай қасиет қалады. Демек, астары тысынан да мықты болғаны абзал. Күйеуі киімнің тіні болғанда, бұл астары емес пе? Марғуаның мықты, берік, шыдамды болмасқа шарасы бар ма? Мұқанның кейде қалжыңдап: – Осы сен, ежелден Сібірде туып-өскен адамдайсың, – дейтіні бар. Әйелін мақтауға сараң адамның бұл көңілін өсірген сөзі кез-келген мақтаудан да артық естілетін. Өзің жатырқап, жатсынбасаң, сені ешкім жат санамайтынын ойына бекем түйген Марғуа қайда бармасын, тез ұғысып кете беретін. Оның үстіне, арқа сүйер азаматы қасында тұрғанда несіне абыржып, кімнен тайынып, тайсақтасын... Төңірегі қарағай-шыршалы өркеш-өркеш тау сілемдері, оның етегінде айдыны шалқар жайыла аққан мол сулы ақ дария, бір қапталы сыңсыған орман, сол екі аралықтағы оймақтай алаңқайдан орын тепкен орыс селосы құтты қоныс, ұзақ жылға қайырлы мекен болғандай. Жалғыз айыбы – бұлардың саяси сенімсіз жан екендігінде. Басиесінің бас еркіндігі өзінде жоқтығы ғой. Әйтпесе, жазының қысқа, әрі қоңырсалқындағына, қысының қаттылығына қарамастан елінен-жерінен айналғандай ғой Марғуа. Сібірдің тағдыр бұйыртқан дәм-тұзын татып жатыр. Жері – жердей, елі – елдей – Енисейге зәредей өкпесі жоқ... Әйткенмен де сырттай күліп жүргенімен Марғуаның іштегі уайымы бір басына жетерлік. Әулиеатадан бері шыққалы үш ботасы күндіз есінен, түнде түсінен бір кеткен емес. Қыл аяғы тәуірлеу тамақ жасаса да «осыны балаларым ішер ме еді? Құлындарыммен бір дастарқанның басында ас ішетін күн қашан туар екен?» – деп оңашада көзінің жасын төгіп-төгіп алады. Бірақ Мұқанға көрсетпеуге тырысады. Балаларды көп уайымдайтынын білсе, елге қайтарып жібере ме деп қорқады. Бұның қапалы күйін сезбейді дейсің бе? Өзінің де көкірегіндегі жан жарасы да балалары емес пе? Екеуінің де бірбіріне білдірмегенімен сырты бүтін, іші түтін, өткені – сұраусыз, келешегі – күңгірт күндерді бастан өткеріп жүргені даусыз. Әр жазды сарыла ұзақ тосады. Жазғы демалыстарында сағындырған балалары арсалаңдап жетеді. Қайсары Алматыда оқиды. Бұл көшіп келген соң екі жылдан кейін, бұларға жақындап Жігері Новосібірге оқуға түскен. Алматыдан шыққан ағасын Жігер тосып алып, екеуі бірге келген. Өсе келе екеуінің бойлары теңеліп, жас айырмашылықтары байқалмайды. Мұқан бұрынғысынша, кішкентай кездеріндегідей екеуін екі жағына отырғызып алып, «қайратым, жігерім, күшім, қуатым, құйрық-жалым», – деп, кезек құшып, мауқын басуда. Марғуада ес қалмағандай, екі етегі делеңдеп, бар сақтаған тәтті-дәмдісін алдарына қойып, ауыздарына тосып бәйек.

Екеуінің жұп жазбай жүргендерін көрген көршілері: – Қаптағаевтың егіз баласы бар екен. Солар келіпті, – деп дуылдасты. «Құдайым-ай тіл-көзден сақтай гөр», – деп тілеуде бұл. Балалары келіп бір жасап қалып еді. Сібірдің өте шығар қысқа жазындай, олардың да оқуларына қайтар мерзімі таяғанда Марғуаны тағы уайым басты... Мұқанның басына түскен зобалаңның қасіреті отбасындағылардың бәріне де қатты батқанымен балаларының ішінде Медеттің жүрегін айрықша жаралады-ау деп Марғуа үнемі ойлаумен болады. Әкесін алғаш ұстағанда бұл жылап-еңіреп жүріп, алты айлық балаға қайғы жұтқыздым ба деп өкінді. Сүтке де жарытпады. Төсі ауырып, сүті қайтып кетіп, емшектен ерте шықты. Әлжуаз, дене бітімі нәзік, дімкес болып өсті. Өзі де оған күтім жасап, бағыпқағып отыра алмады. Жанбағыстың қамымен балаларын енесіне қалдырып, қызылшаға жұмысқа кетіп еді ғой... Сібірден оралған әкесімен аз уақыт қана қауышқанда бауыр басып үлгермеді, түс көргендей болды да қалды. Біраз тосырқап жүрді, енді үйренісе бастағанда, оны қайтадан алып кетті. Бала болып, әке мейіріміне қана алмады. Еркелеп те көрмепті... Қаршадай баланы тағы енесінің қолына тапсырып, айдалған күйеуінің соңынан бұл жетті, оқу іздеп ағалары кетті. Марғуа Медетін ойлағанда ас батпауға айналды. Жатбауыр болып кетер ме екен деп қорқады. Қасында Қайсар мен Жігер жүрген жоқ, әлдекімдерге ілесіп бұзақылық жолға түсіп кетпес пе екен деп те уайымдады. Әйтеуір уайымы енді кіші баласы болды. Ойлай-ойлай Марғуа елге барып, Медетін алып келді. Не көрсе де бір жерде болмақ. Әкесінің қасында жүрсінші деген де ойы бар. Осы жақта оқытпаққа оқталды. Медетке Сібір қатты ұнады. Бала емес пе, тез үйренді. Бір баласы қастарына келіп, демде орталары толып, толыққанды отбасына ұқсап, жетісті де қалды. Балаға бала үйіріліп, үйінен олардың күлкісі естіліп, дабыр-дұбыр көбейді. Бұрын құлаққа ұрған танадай тымтырыс отырушы еді. Құдайдың мұнысына да тәуба айтқандай. Марғуаның көңілі орнына түсіп, қабағы жадырады. Сол уақытта жер аударылғандарды Сібірден мүлде қайтармай, осында түпкілікті қалдыратыны анық екен деген сөз жаңа қарқынмен үрей соққан дауылдай дүрліктірді. Кейінгі кезде көп айтылмай, басылып қалғандай еді. Қайтадан көтерілгенін көрмейсің бе? Бұлар ғой оған іштей баяғыда-ақ дайын, белдерін бекем буған. Тек, баланы алып келгеніміз дұрыс болмады-ау деп өкіністі. Марғуа «мен уайымнан көз ашпадым-ау», – деп жылайды. Баланың елде жалғыз жүргені де қиындау секілді, ал бұл арада – қастарында қалдыру одан да қатерлі көрінді. Өздері бас еріктерінен айрылғаны аздай, балаға қамытты қалай кигізбек? Медет сол жылы көктемде он алтыға толып, паспорт алмақшы. Осы жақтан паспорт алса, осы жердің адамы болып шыға келетіндей көрінді. Олай еткен күнде Сібірде бұл да мәңгі қалып қалуы мүмкін-ау. Тарыдай

шашырау деген оп-оңай екен-ау. Жер бетінен жоғалып кету осыдан келіп шығатын шығар... Мұқан мың ойланып, жүз толғанып, бала неде болса, елде болсын деп, Медетті қайтаруға ұйғарды. Марғуаның өзі апарып тастауға ары-бері жол қаражатын көтере алмайтын болған соң «Тәуекел» деп бір өзін жібермекші. Жол пұлын қалтасына салып беріп, алтын кеннен Красноярға бара жатқан көлікке Мұқан апарып отырғызып жіберді. Сол арадан поезға өзі мінетініне сенімді еді. Сөйтсе де елге аман-есен жетті ме, жетпеді ме деп уайымдап жүрді. Уайымдайтындай жөні бар, Красноярда елге қарай жүретін поезға билет ала алмай, баласы көп қиналыпты. Кезекте тұрғанымен поезд келерде кассаны ашқанда жапырылған жұрт, жұдырықтай баланы қайтсын, ысырып тастайды екен. Кассаға оның бойы да жетпейтін көрінеді. Сөйтіп абдырап, вокзалда бірнеше күн жатып қалады ғой. Әйтеуір құдайға қараған біреу билетін алып беріп, поезға отыруға қол ұшын беріпті. Баласынан хат келгенде барып, оны оқып, біліп Марғуа қатты күйзеліп кетті. Тас бауыр тағдыр бізге қашанғы өгейлік танытады деп налып, ұзақ жылады. Сөйткен Медеті келесі жылы көктемде сегізіншіні бітіріп, бұларға айтпастан Астрахань қаласындағы теңізшілер училищесіне оқуға кетеді ғой. Бір әулеттің жандары тарыдай шашыраған деген осы екен-ау. Өздері – мұнда. Үш баланың біреуі ғана елде, екеуі Ресейдің екі жағында. Марғуаның Сібірдің ұзақ түнінде де көз ілмей, ұйқысыз өткізген түндері аз болмады. Әсіресе, Медетін ойлағанда ет-жүрегі езіледі. Әскери тәртіпке көндіге ала ма, жоқ па? Марғуада уайым көп. Күйеуінің жанында болғаны ғана көңілге жұбаныш. Ол бір жақта, бұл бір жақта жүрсе қайтер еді? Әйтеуір екеуі бір жерде түтін түтетіп отыр... Шіркін-ай, бір шаңырақтың астына жиналатын күн туар ма екен дегенде көкірегі қарс айрылғандай. Жанкештілікпен күндерін көріп, үреймен, уайыммен тағы бір қысты артқа тастады. Күн көсем көз жұмыпты деген суық сөз дүр етіп Сібірге де жетті. Жұрт ебіл-дебіл жылап жүр. Жұртпен бірге бұлар да жылауда. Марғуа – әйел, ол жыласа бір жөн. Мұқан неге жылайды? Бұл ештеңені түсінбейді. Жер ауғандар да, жергілікті ел де зар еңіреуде. Көсеммен бірге күн сөнгендей, ай батқандай. Бәрі қараң қалатындай. Ендігі дүние не болмақ? Заманақыр деген осы болар. Бір күн өтті, екі... үш күн өтті. Күн өз орнында. Бұрынғысынша шығыстан шығып, батыстан батады. Ай да орнында. Қараң қалған дүние жоқ. Заманақырдың келетін түрі көрінбейді. Уақыт жылжып өтіп жатыр... Ештеңе өзгергені байқалмайды... Несіне жылаған, онсыз да еселері кеткен пақырлар... Бірде жылап, бірде күліп елу төрттің көктеміне де жеткен. Әр қыстан көтерем тоқтыдай әрең шығып, көктемге жеттік пе, жетпедік пе деп отырғандары. Бұл көктем не әкелер екен? Ол өзімен бірге көңіл қуантар жылы лебін ала келгендей. Бұларға қырын келген заманның тоңы жібігендей сыңай бар. Жақсылықтан күдер үзіп, сөнген үміттер қайта тұтанғандай. Жер

аударғандарды еліне қайтаратын көрінеді деген алып-қашпа сөз тарады. Оны естігендер сенер-сенбесін білмей, бір-бірінен «Өтірік пе, шын ба?» – деп сұрасады. Күпті болған көңіл, қайта тағы алданғысы келмейді. Қытымыр тағдырдың бұларға бет бұрғаны рас екен. Лагерьдегілер босатылып, шетінен кетіп жатты. Бұлар, ондай күн бізге қашан туар екен деп, екі көздері төрт болып, әр күнді үміттене күтуде. Мұқан сырттан кірсе, бір жақсылық айтпас па екен дегендей бетіне жалтақтай қарай береді. Ол жерге қарайды. Мұқанды бірден босатпағаны колхоздағы қазіргі жұмысының жайына қатысты болып тұрғанын білгенде еңсесі көтерілгені. Колхоздың есеп-қисабын жыл ортасында тастап кетуге болмайды екен. Тәйірі сол да сөз бе? Көбіне шыдағанда, азына шыдамай не көрініпті? Мұқанның бәрінен зәрезап болған басы, артынан бықсыған шала шықпау үшін, биылғы жылдың есеп-қисабын толық жасап, мұқияттап өткізіп беруге бекінді. Барлық ісін тындырып барып, жолға шықты... ...Бұл елу бесінші жылдың басы еді. Беттерін бірден Алматыға қарай түзеді. Бір көруді аңсап жүргелі қанша жыл? «Ел іші – алтын бесік қой», ел шетіне жетсек арман жоқ деп ойлаушы еді. Сол аңсаған еліне, жеріне жеттіау ақыры...

Тап қасынан біреу: – Көптен жатырсыз ба? – дегенде өз ойымен тым алысты шарлап кеткен Марғуа селк ете түсті. – А-а-а? – Жатқаныңызға көп болды ма, деймін? – Көршісі екен бұның жайын сұрап отырған. – Оншақты күн болып қалды-ау... – Қай жеріңіз ауырып түстіңіз? – Япырай, қарағым-ай, менен қай жеріңіз ауырмайды деп сұрайшы одан да... Ауырмайтын жерім жоқ...Өзің ше? Немен түстің? – Қан қысымы деген бір ойнамалы ауру жамалды. Қатты көтерілгенде, екі құлағым тас бітіп, басым зеңгіп, есім ауып қалады. Бағана осында қалай әкелгендерін білмеймін. Төменде біраз дәрі құйып еді, соның әсері ме, есімді енді жинадым ғой. «Бәсе, бәсе, бағанадан сұлық жатуы жаман еді», – деп ойлады Марғуа. Екі әйелдің басы қосылса, айтатын әңгіме табылады ғой, шүйіркелесе кетті... Өкшесі тықылдап, медбике қыз кірді: – Апалар, кешкі жүз грамдарыңызды әкелдім. Қане дайындалыңыздар, әуелі ине саламын, – деп, ісіне кірісіп кетті. – Мынаны қазір, мынаны таңертең ішесіз, – дейді кішкене шыны құтыға салған дәрісін столға қойып жатып.

Жердің түбінде жүргенде жүректерінде неше жыл қастерлеп, үкілеп аялаған армандары – Алматыға келіп түсті. Бастары азат, елге есен-сау жетті! Бұдан асқан бақ бар ма? Қуаныштарында шек жоқтай! Келген бетте Мұқанның осында тұратын, нағашылы-жиенді болып келетін жамағайын туысы – Шекен мен Жамалдың үйіне ат басын тіреді. Пейілдері кең, бауырмал жандар еді. Құшақ жая қарсы алып, аңқылдап бір бөлмесін босатып берді. «Ал, өз үйлеріңдей көріп тұра беріңдер...» Марғуаның бойында осы кеңпейіл, абзал жандардың сондағы жүрек жылуының табы бүгінге шекті суымай сақталғандай. Әлі де жылытып тұрғандай.

Шекен де аузынан жазықты болып, қуғындалып, біраз жыл отырып қайтқан. Содан денсаулығы бұзылса керек, ауыр жұмысқа жарамайды екен. Үйінде бос отыр. Оның есесіне, Жамал қажырлы, қайратты, өткір әйел еді. Журналист болып істейді. Жамалдың табысымен күн көретіндей. Бірақ сыр білдірмейді, қабақтары ашық, мінездері жарқын, дастарқандары ортақ... Сол екі арада уақыт шіркін зырлап, екі-үш айдың жүзі болып қалыпты. Сағыныштары тарқап, асып-тасқан қуаныштары сабасына түскендей. Келгеннен бері Мұқан қызмет іздеп, талай есікті қағып шықты. Сібірден алғаш оралған тұстағы, Әулиеатадағы кеп тағы қайталанғандай. Қайда барса да еститіні бір жауап – жұмыс жоқ. Еш жер алғысы келмейді. Мұқанның алыстан да, жақыннан да меселінің қайтқан тұсы осы шығар. Қуаныштары су сепкендей басылды. Қабақтарын кірбің, жүректерін мұң торлады. Күйеуінің екі қолын қайда қоярын білмей, бос жүргені Марғуаға қатты батты. Бұның астарында қандай сыр бар? Оның жұмысқа тұруына кім бөгет, не тосқауыл болып тұр. Кешегі өзі қызмет істеген ұйымы, дос-жараны бар емес пе еді? Олар неге сырт береді? Марғуаның соған миы жетпейді ғой. Содан күйіппіссін. Мұқан тіс жарып ешнәрсе демейді. Таңертең кетеді, кешке еш нәтижесіз, ұнжырғасы түсіп оралады... Сол шамада Мұқан секілді ұзақ жылғы айдалған әдебиетшілер мен жазушылардың біразы Алматыға оралып, бастары қосылып қалса керек. Бәрі де шетінен жұмыссыз көрінеді. Анда-санда қайсыбіреулерінің: – Марғуаның шайын аңсадық қой, – деп келетіндері бар. Марғуада шай беретіндей қандай күй болсын? Жоқтан барды құрастырып, дастарқан жайғансиды. Оның жүдеулігіне өзі қысылып бітеді. Шайларын құйып, кіріп-шығып жүріп бір аңдығаны – көңілдерінде лагерьден қалған жараның айықпас дерті жатқандай бәрінің де өңдері сынық, жүдеген кейіптері бар. Бірнәрсе айтардың алдында жан-жағына жалтақтап қарап алады. «Е-е-е, ол жақта да, бұл жақта да теперіш көріп жүрген жалғыз біз емес екенбіз ғой», – деген тоқтамға келгендей. Бірақ бұл жұбаныш па? Қайта көңілін одан сайын баса түскендей. Әуелі, жұрт бұларды сыртынан «Қажыға барып келгендер», «Бір емес, қажыға екі мәрте барған», – деп мысқылдайтын көрінеді. «Тілде сүйек жоқ» деген осы шығар. Бастарына іс түспеген адам айта береді екен-ау. Бұлар шеккен, жаннан бездірер азапты өз бастарына түспеген соң қайдан ұқсын?.. Дап-дардай аға жазушы топты адам жиналған жерде жастарға: – Алматыға айдаудан Қаптағаев деген біреу келіпті. Сақ болыңдар! Ол отырған жерде артық-ауыс сөз айтпаңдар, – деп ақыл беретін көрінеді. Ол – үлкен адамның қай пиғылмен айтқан сөзі екен? Мұны естігенде де сабаз Мұқан ләм демеді ғой. Тіпті сенбеген секілді. «Қой олай деуі мүмкін емес», – деді де қойды. Үстіне біреу мұздай су құйып жібергендей Марғуаның денесі түршікті. Отыз жетінің сызы білініп, ызғары қайта қарығандай.

«...Әттең, елге жетсек қой», – дегенде еңіреп, етегі жасқа толушы еді. «Арып-ашып келгендегі естіген сөзіміз-ай», – деп, қапаланды, күйінді, жылады, торықты. Басқа қайраны бар ма? Бұлар елді сағынғанымен, бұларды пәлендей ешкім сағынбағандай. Бұлар қуанғанымен, бұлардың келуі ешкімді қуантпағандай. Түсініксіз бұлдыр дүние. Марғуа отыз сегіздің қара күзінде Алматыны жылап-еңіреп, өзегі өртеніп, қандай күйініш-өкінішпен тастап бара жатса, тап сондағы көңіл ауаны қайта айналып тапқандай.О тоба-ай! Соншама уақытта ештеме өзгермеген бе? Нағыз қажырлы, қайратты жастық шақтарын жалмап жұтқаны аздай, зардабын әлі тартпақ па? Қашанға дейін... Кейде тіпті күйінген кезде: «Несіне келгенбіз? Сібіріміз жақсы екен ғой. Саяси тұтқын аталғанмен, тап мұндай ешкім намысқа тимеуші еді. Ішіпжемім мол, дастарқаным тоқ болатын...» – деп бұрқырап сөйлеп кететіні бар. Мұқан әлі де аяқты аңдап басып, байқап-байқап сөйлеудің артық еместігін ұғындырады-ау. Оған ашу шіркін шыдата ма? Өз елінде өгейлік көргені жанына батып барады. Жоқшылық та соңдарынан бір қалар емес. Қырық пен елудің бел ортасына келгенде не баспана, не жұмыс жоқ, кіріптар күйге түсіп жүргендері қинайды... Марғуа бұрқырап сөйлеп алып, басылған кезде Мұқан сабырға шақырады: – Сабыр, бәйбіше, сабыр. Бұдан бетер небір қиын-қыстауды бастан өткергенде сыр бермеуші едің. Қажиын дедің бе, енді неге тарылдың? Сәл шыдасаң етті. Табиғатта да үнемі жаз, үнемі қыс болып тұрмайды ғой. Қандай ұзақ қыс болғанмен де оның артынан жадырап жазы келмейтін бе еді? Жамандық та, жақсылық та бір адамның басында мәңгі тұрмас. Бұл күн де өтер. Бұлттан жаңа шыққандай жарқырап біздің де күніміз туар, көп қапаланба. Әркімнің сөзіне шамдана берсең, нең қалады? Айтса, айтсын. «Аққа – құдай жақ», – деген. Біреудің айтқанынан жамандық жапсырылып қалмас... Уақыт деген төреші бәрін өз орнына қояр... Бұған осылай басу айтқанымен Мұқанның өзі де қатты ширығуда еді. Ол бар кеселдің түп-төркінін іздеуде. Отыз сегізде кесілген мерзімін артығымен, екі есе өткеріп қайтқанымен, қағаз жүзінде оған тағылған «қылмысты», «Отанын сатқан жау» деген айыпты әлі ешкім алып тастамаған. Барлық гәп осында тұрғандай. Әуелі, мына айыптаулардан арылу керек. Әйтпесе, жолы ашылмайтынын түсінді. Өзінің ақтығын дәлелдеп жан-жаққа шағынып, қуынуға бекінді. Осындағы үлкен ұлықтарға жазды, олар үнсіз жатқан соң орталыққа шағымын жөнелте берді... Бұлар әлі Шекеннің үйінде. Марғуа сондағы Жамалдың кісілігіне, көргенділігіне тәнті ғой. Бұлардың кіріптарлығын еш сездірмеуге тырысады ғой. Қайта қолпаштап, көтермелеуден бір танған емес. Қатты дағдарған сәттерінде осы Жамал ақыл тапты. Қалай алатынын кім білсін, ол жанжақтан өз атына аударма жасауға жұмыс тауып, оны Мұқанға әкеліп береді. Мұқан күн демей, түн демей тапжылмастан отырып аударып тастайды.

Дайын жұмысты апарып өткізіп, басқасын әкеледі. Шамалы уақыттан кейін қаламақысын қолына табыс етеді. Құдай бұларды өлтірсін бе? Естен танып, жан шығар шақтарында таңдайларына бал татытып, нәпақа осылай келе бастады. Бұлар өзі ол кезде шағын артель секілді еді. Әркімнің өз міндеті бар. Сыртпен, әртүрлі баспа, редакциялармен Жамал байланыс жасайды. Ойдан-қырдан тауып, үйіп-төгіп аударуға, үстінен редакциялап, түзетуге кітап алып келеді. Мұқан қуанақуана аударып шығады. Жөндейді, түзетеді. Апарып өткізіп, ақысын әкеп, алақанына салады. Қолдарына қарға саңғыған соң Марғуа Шекен екеуі дүкенге тартады. Тіске басып, қаужаңдайтын бірдеңелер әкеледі. Базарға көбіне шаруаның ығын білетін Шекен барады. Марғуа қазан-аяқ ұстайды. Осы үйдің бибісі. Дастарқандарына береке кіріп қалды. Демалыс күндері жатақханада тұратын студент баласы – Қайсар келіп, ыстық ас ішіп кетеді. Жамал үй тірлігінің бар билігін бұған беріп қойды... Тағдыр бұларды қашанғы қырына алсын, Мұқанның жан-жаққа жазған шағымдарынан жауап келе бастады. Пәлендей қуанарлығы болмаса да «Ісіңіз қайта қаралып жатыр. Тексерілуде. Таяуда шешіледі», – деген сияқты көңілге жылылық ұялататын сөздері көп демеу. Әйтеуір «жоқ», «болмайды» демейді. Бұған да шүкір, ақталар деген үміттері бар. Құдай жарылқағанда, Мұқанның өзіне М.Шолоховтың «Тынық Дон» романының үшінші томын аудару тиіпті. Үлкен қуаныш. Көлемді еңбектің қаламақысы да жүрек жалғауға мол жетерлік. Сонымен бірталай күнелтуге болады. – Мәкеш, – деді бірде Мұқан. Бұған көп ақыл салмаушы еді, не айтайын деп отыр екен? Бұл елеңдей қалды. – Мәкеш, маған осы бір ой түсіп жүр. Ақыры қызмет беретін түрлері көрінбейді. Мен ғылыммен айналыссам қайтер еді? Баяғыда бастаған жұмысым бар емес пе? Сол сақталды ма екен? Мұқанның кітаптарын ғұлама жазушының араласуымен сатқан күні қолжазбаларын буып-түйіп алып кетіп еді ғой. Сіңлісінің үйіне апарып, тыққызып қойғаны есіне түсті. Тұр ма екен десейші... – Сұрайын, сұрайын, – деді екіұштылау. – Табылмаса, оқасы жоқ. Бәрі-бір қайта бастауға тура келер... Марғуа оның дәл қазір бұрынғы жұмысының қолжазбасын сұраудан гөрі ғылымға ден қойып, енді ұзақ уақыт басқаға мойын бұрмасын айтып отырғанын бірден түсінді. «Құдай қолдасын» дегеннен басқа бұл не дер... Сары уайымға салынып бос жүргеннен гөрі, осы пәтуалы, қайыры бар игілікті істей көрінді. Алла жар болғай! Мұқан сөйтіп, «қызмет істемесем істемейін, сүйікті ісіммен айналысуға шек жоқ шығар», – деп, отыз жетінші жылы бастаған ғылыми ізденісін қайта жалғастырды. Ескі қолжазбалары да табылды. Айналайындарға мың да бір рахмет! Мұндай абырой болар ма? Бір жағы аудармасы, бір жағы өзінің бастаған жұмысы – бір басына жетіп артыларлық. Күйеуі күні-түні шұқшиып қағаз қарайды. Өндіріп жұмыс

істеп жатыр. Құдай берген зейіні, алғырлығы, жинаған білімі, орысша сауаты жеткілікті. Неден кібіртіктесін, бел шешіп кірісті. Жазып жатқан жұмысына қажет дүниелерді ту-у сонау Ленинград, Мәскеуден сұрау салып іздетуші еді. Зерттеуінің бір ұшы соларға байланысты болса керек, көп мағлұматты сол жақтан хатпен алдыратын. Өзі барып-келіп жүрді. Кейінгі барған жолы жіберген шағымдарының жайын білейін деп, нағыз қызыл көз дәу кеңсенің өзіне кіріп, тексерушілеріне жолыққан ғой. Сөйтсе, «...М.Қаптағаевтың ісінде ешқандай қылмыстық әрекет жоқ. Негізсіз жала жабылған», – деген шешім алып, еліңе тиісті орынға жеткізгенбіз», – деп қарап отырған көрінеді. Бұл жақта Мұқан одан хабарсыз. Ақталғаны жөніндегі бар қағазбен танысады. Сол арада шешімді қолына алып, оқып тұрып, барша айыптаудың, тағылған кінәнің, жағылған жалған жаланың өзінен сыпырылып түсіп, таза ақталғанын білгенде жиырма жылғы қуғын-сүргінде сенімсіздіктің, тұқыртудың, кемсітудің, шеттетудің, бопсалаудың небір қитұрқы, зымиян түрлерін басынан өткізіп жүргенде тастай қатып, көзіне бір тамшы жас алмаған арысының сонда бүкіл жұлынжүйкесі босап, көзінен жас шығып кетіпті. Ол қуаныш жасы ғой. Сол жолы Мұқан теңдессіз олжалы болып, ақталғаны жөніндегі қағазын өзі алып қайтып еді. Табанды еді ғой, табанды... Осыдан кейін-ақ жабылып қалған судың бөгеті ағытылғандай жолдары даңғырап ашылып жүре бергені. Тағдырларының тас емшегі жібігендей, иідіай кеп. Көп ұзамай екі бөлмелі пәтер алып, баспаналы болды. Міне, жан-жаққа бытыраған бір әулет көп жыл өткен соң бір шаңырақ астына қайта жиналды. Жан-жақтағы оқудағы балалары оралып, бастары құралды. Тәңірі жарылқайын десе, осы екен ғой. Арқа-жарқа. Бұдан асқан мерейлі мәртебе болар ма? Мұқанның айналасындағы күдік, күмәннан басы аршылып, жүзі жайнап ашылды. Қайсары үйленіп, бастарына бас қосылып, Роза атты тұңғыш келіні табалдырық аттады. Келінінің аяғы жағып, істері де, тұрмыстары да оңалып жүре бергендей. Мұқан жатпай-тұрмай ғылыми жұмысын тиянақтауға күш салды. Ол елу сегізінші жылы қорғап, ғылым кандидаты деген атақ алып шықты. Бұл жылдың Марғуаның есінде мықтап қалып қойғаны – ырыздық несібелерінің көбі осы жылы оралып еді. Қорғардың алдында қызметке тұрып, бір қуанды. Отыз жетінші жылы бастаған жұмысы араға тура аттай жиырма жыл түскен соң барып жемісін бергендей. Бұл да Мұқанның зарыға ұзақ күткен қуанышының бірі. Жұмысы оңынан келіп, көңілі бірленген күйеуіне Марғуа «той жасайық», – деп қолқа салып еді. Бұның тілегін қайтармады сабазы. Екі бөлмелі пәтерінде ұлан-асыр той, ағыл-тегіл қуаныш. Мұқан екеуі ондай тойды оған дейін де, одан кейін де бастан өткізбепті.

Бұл той – шындығында арылудың, «халық жауы» деген қарғыс атқан таңбадан ағарудың, айналып өз үйіріне қосылудың, Мұқанның жақсы атының оралуының тойы болды. Мұхтар аға, Сәбит аға бастаған алыптар бар, Зейін, Қажым, Тайыр, Хамза, Өтебай сынды тағы бірталай тағдырлас замандастары бар дуылдатып өткізді тойды. Сондағы Мұхтар ағаның өзіне қарата айтқан бір ауыз жылы сөзі есінен кетпес. – Марғуа, – деген еді ол кісі, Әдетінше «у» ғаріпін созып, бөліп-бөліп әдемі әуезбен келтіріп. – Марғуа, сен қазақтың өжет, ерекше тағдырлы қызысың. Әрі сен Мұқанға адалынан берілген қосақ болдың. Және қандай қосақсың! Сібірге тайсалмай бірге барып, ауыртпай-сырқатпай есен-сай алып келіп, үйіріне қостың. Мұқанның ғылымдағы болашағы зор. Бұл әлі іс тындырады. Берері мол. Сен әдебиеттің үлкен тұлғасын сақтауға қызмет еттің. Сол арқылы елге қызмет еттің. Рахмет, айналайын, өркенің өссін! Мен әлі сен туралы кітап жазамын, – деп еді абзал жан. Амал не тағдыр оған жазбады, ғұмыры қысқа болды. Жазар-жазбасы өз алдына, бірақ сол арада көңілін өсіріп, төбесін көкке жеткізді емес пе? Марғуа осы сөзге кереметтей арқаланып кетіп еді. Қанаттанып, дүр сілкініп, түлеп сала бергендей. Жүзі ашылып, топқа жасқанбай енетін болды... Бұны батыр аға Баукең де қарындасындай қадірлейтін: – Бұл қазақта Марғуадай әйел кем де кем, – деп қоятын, ұшырасып қалған жерде. Қажым қандай сыйлаушы еді. Тәрбиелі, биязы жан бұны көргенде міндетті түрде бас киімін алып амандасатын... Мұхаңдай аузы дуалы жанның бір ауыз жылы, жағымды лепесінің шарапаты шығар, Марғуа туралы аңызға пара-пар әпсана Алматыға қау етіп тез тарағандай. Бұған ақындар ұзақ поэма арнады. Зиялы қауымның ілтипаты артып, жақсы аты көптің аузында жүрді. Бәріне де тәуба. Тағдырлас замандастары мен сыралғы абысындарының арасында айтса, сөзін өткізіп, күлсе, ортасының көркіне айналып еркелей жүруші еді-ау... Бәрі тәңірінің жазуы, алланың бұйыртқан азды-көпті абыройы болар. Әйтпесе, Марғуа атақ қуып па еді?..

Ауруханаға келіп түскен күндері келіп қараған профессор дәрігердің сөзі есіне түсіп, езу тартты. «Кезінде бұл апамыздың алдында Алматының бар еркегі қалпағын алып, бас иетін», – демеді ме? Айтса, айтқандай, сондай бір шақтардың болғаны рас еді-ау. Көрген түстей өте шыққан дүние! Айтты не, айтпады не? Қазір кім біліп жатыр?.. Марғуа қамығып, өзінен-өзі көңілі бұзылсын. Көзінің алды дымданып, тамағына ащы өксік тығылғандай. – Беу, шіркін, қайран марғасқалар, қайдасыңдар, – дейді күбірлей. – Дүниеден көшкен соң қайда болушы еді, – дейді екінші бір ойы қосамжарланып.

-15-

Абзал ағаның үмітін ақтап, Мұқан әдебиет айдынына білек сыбана құлаштай жүзіп, бойлай берді. Еркін араласты, тынымсыз еңбектенді. Жиырма жылға созылған сергелдеңмен жүріп, өткізіп алған алтын уақытының есесін толтырайын дегендей, көкірегінде зерделеніп, қордаланып, қатталып қалған кітаптарын жазып, шетінен шығарып жатты. Араға біраз жыл салып, докторлығын қорғады. Қарымды қаламының арқасында өз саласында жетуге тиіс дәреженің бәріне жетті. Осы жасына лайық алуға тиіс игілік, ырыздықтың бұйырғанын алды. Академик, халық жазушысы, лауреат атанды. Жауапты қызметтер де атқарды. Көсілтіп, машинаның ағын да, көгін де мінді. Сабазы сонда бір өзгермеді ғой. Ойпырмай, қуанғанын да, ренжігенін де білдірмейтін сырбаз еді-ау сырбаз. Балалар тегіс аяқтанған. Алды-алдына бір-бір үй. Құдайдың бергеніне тәуба. Марғуа, өткен өксікті күндеріндегі кем-кетіктің, жоқ-жітіктің, барша жоғалтқандарының орны толғандай, шерлі көңілдің наласы, құса-мұңы құрдымға кетіп, бір жолата оңалғандай күй кешіп жүр еді... Академиктерге арналған кең сарайдай өзгеше үйге кірді. Амал не, ол кезде Мұқанның денсаулығы сыр бере бастаған. Осы ғұмырларында заманның талай ойпыл-тойпыл құбылғанын көріпті. Соның алағай да толағай тауқыметін бір кісідей тартыпты. Мұқанның одан да өткен ғазиз басына жастары екіншіге ауған шақта тағы шырғалаң ілінді. Замана беті жалт бұрылып, опай-топай тағы өзгерді. Бұл жолғысы – жақсаруға бет түзегені десті бәрі. Бәрі бірден қалай жақсы болсын. Айдың да өліара шағы қараңғы болмаушы ма еді? Дәуір мен дәуір алмасқан тұста оның өлі арасы қайдан оңай өтер дейсің? Сол кезеңге тап келген Мұқанның жазған басына тағы бұлт үйірілгендей. Бір айландырғанда шыр айландырды. Артынан қайта қаңқу ерді, шырақ алып түсушілер табыла кетті. Әлдебір жас адамдар оның отыз жетінші жылғы сол бір мақаласын, сөз бостандығы дегенді желеулетіп, жерден жеті қоян тапқандай қайта көшіріп басып, дуылдатып алып кетпесі бар ма? Бетінен алып, көңіліне қаяу салып оңдырмай сынады. Арандатқыш айтақшыл адамның арамза, жымысқы

әрекеті болса да, әлде жас адамның байбаламшыл, айғайшыл, даңғой, арзан атаққа құмар ісі болса да бір құдай біледі. Дүрліктіріп, даурықтырып барып басылды. Мұқанға оңай тимеді. Жайсыз жағдайды бастан кешіп жүрді. Тұнжырап, қабағы ашылмады. Оның ренішін сезген Марғуаның да дегбірі кетті. Ренішке күйініш жамалғандай. Онымен де тоқтамай, сірә отыз жетіотыз сегіздің, әсіре жау іздеу науқанында жазушылар ұйымының басшысының орынбасары, кейін міндетін атқарушы болғандығын сылтауратып, сондағы ұсталған, айдалған, атылған жандардың сұрауын, соры қайнағанда, бір Мұқанның басына үйіп-төге салса керек. Шіркін-ау, жоғарыдан түскен қаһарлы жарлыққа кім қарсы тұра алғандай екен онда. Ол бір нәубет емес пе келген? Одан өзі аман қалса етті. Өзі де жиырма жылын итжеккенде өткізіп, бүкіл жігерлі жастығын құрбандыққа жіберді ғой. Мұқанның онсыз да сыр берген денсаулығы мына соққыдан кейін күрт түсіп кеткендей. Үнемі қажып, шаршап, діңкелеп жүретінді шығарды. Тұрып жүргенінен жатуы көп. Бара-бара үйден шығудан қалды. Марғуа, уайымы ішіне түсіп кетер ме екен деп қорықты. Ақыры солай болды. – Апырай, кейінгі жастар сен туралы не ойламайды. Сол уақыттағы жайды ашық айтпайсың ба? Қарғыс атқан қара дауыл кімді аяп қалды, – деп қайраған болады. Бұл тіпті тақымдап қоймаған соң бір күні: – Әй, Мәке-ай! Осыған дейін түсінбегенсің бе? Мұқанның не құқай көрмеген басы? – дейді шарасыздық танытып. – Менің тағдырым – менің ұстазым. Ол мені төзімділікке үйретті. Тыз еткен ашудан сақтандырды. Кектенбеуге, тоң-торыс өкпелеп, жөнсіз тортаңдамауға, «ә» десе, «мә» деп оқталмауға әбден ширатты ғой. Уақыт өзі айырар ақ-қарасын. Кімнің кім екенін керек кезде өздері аршып алар. Енді қартайғанда сонша несіне ақталмақпын. Өз пікірім өзімде, – деп қарап отыр. Бұл турасында одан әрі сөз етудің мәні жоқ дегені болса керек, орнынан тұрып кетіп еді. Одан кейін қажай беруді Марғуа да қойды. Ол аз дегендей кейбіреулер оның жазғанынан мін іздеп, іліп-шалып, кітаптарына тиісе бастады. «...Кеңестің ұраншыл, қызыл жалауы жазушысысың, жазғандарың енді кәдеге аспайды, күнің өтті», – дегенге саятын көрінеді. Мұны естігенде отағасы түгіл Марғуа ауырып қалып еді. Жүрегінің басына топтанған түйін алғаш сонда пайда болған. Көңіліне күдік оралған. Ол өздерінің соқпақтарының ақтығына, түзулігіне қапысыз сенімді еді. Ендеше мына сөз ненің жосығы? Жел болмаса шөптің басы қимылдаушы ма еді? Отағасының бар еңбегі – маңдай тері заяға шықса, бұл да сол ғұмырдың астары емес пе еді, сонда бұның да жиған барша қазынасы, көрген қызығы жалған, бекер болғаны ма? О, тоба, қайран азаматым-ай! Марғуа Мұқанды қатты аяды. Күннен күнге Мұқанның жүрегі нашарлап бара жатты.

Ол топты жиынға бармай, оңашалықты қалайтын әдет тапты. Үйде де жұмыс бөлмесінен көп шықпайды. Марғуа кіріп, дәрісін берген уағында әлдене жазып отырғанын байқайды. – Жаным-ау, қоймайсың ба осы жазуды, – дейтін бұл күңкілдеп. Қайткенмен де ермексіз қалай отырсын? Кейінгі уақытта күнделік жүргізген көрінеді. Ішіне сыймаған сырларын қағазға түсірген екен. Бұл оны қайдан білсін? Кейін, көп кейін балалары қағаздарын реттегенде тауып алыпты ғой. Күнделігін бұған оқытпады. – Қайтесің, жүрегіңді ауыртып. Бұл жеке бастың құпиясы. Өзің туралы жазылған тұстарын ғана тыңда, – деп, оқып беріп еді. «...Ауырып, төсек тартып жатырмын. Әркім-әркім келіп көңіл сұрайды. Соны да көтере алмаймын. Таң алдында жөтел қысты. Мәкең тұрып, ыстық сүт қайнатып бермегенде халім мүшкіл еді...» «...Мәкең менің солқылдап ауырған аяғымның бір тырнағын жөндеп, дәрілеп беріп еді, ауруы сап басылды. Біздің Мәкең оқымағанның білгірі ғой. Оқыса, қайтер еді...» Мұны естігенде Марғуа күліп алды. Қап мұндай ойын бұрын білмегеніай! Өмірі мақтамаушы еді, сөйтсе қағазға жазып кеткен екен ғой. Өзі болса, «саған тиемін деп, оқымай қалдым емес пе? Әйтпесе, Ахметсақи ағатайым елге келген соң оқытамын деп жүруші еді», – деп дауласа кетпес пе? «...Жалғыз жәрдемшім, демеуім – Марғуа. Ол да ауыра береді. Әбден қажыды білем. Егер бір құдіреттің бары рас болса, ол – он төртінде, мен он алты жасымда қосылып, шай деспей, жетпіс жыл отасқан жан-қосағымның алдында ала гөр деп тілеймін. Тағдырыма жалбарынудамын...» Осы тақылеттес сөздер екі-үш мәрте ұшырасады. «...Мен Марғуаға кездестірген тағдырыма ризамын, ендігі тілегім – мені құдай соның алдында алғай!..» Күнделікке түскен жан жарына арнаған ішкі үні, жан сыры еді. Марғуа мұны тыңдап отырып, үнсіз егіліп жылап алды. Тәңірі бұл тілегін қабыл алғандай, жаздың бір жайдары күні аттанып жүре берді ғой арысы... Марғуа оңынан да, солынан да ұйытқи соққан толайым заманның өкпек желіне қарамастан не бір қиын-қыстау тысталаң шақта да тағдырдың Мұқанға қосқанына еш өкінген емес. Тәңірінің берген ырыздығының бәріне шексіз разы. Мұқанмен он төртінде бас қосқаны рас. Тиісті қалың малын өтеді, бірақ ол ешқашан мен сені малға сатып алдым деген пиғыл білдірген жоқ. Лагерьге дейін де, одан кейін де аузынан бір дөрекі, оғаш сөз естіп көрмепті. Сібірден алғаш оралған жолы «төбеме көтеріп өтермін», – деген сөзі сөз-ақ еді. Айтқанында тұрып, бетіне жел болып тимеді ғой арысы...

О, мына ғажапты қара! Жүрегінің басына түйілген күмәнді түйіннің сыры Марғуаға түсінікті бола кеткені. Өткенде үйде қатты ауырған түні иесі түсіне кіргенде: – Көкірегіңдегі күманнан арылғын келсе, оян! – демеп пе еді. Жаңа сол есіне түскені. Марғуаның жаңғыра жарқыраған санасы топталып, өкінішке, уайымға ұқсас қамықтырған түйіннің себебін енді тап басып тапқандай. Отағасының өмір бойы тепеңдеп жинап-терген, жазыпсызған еңбегі еш, тұзы сор болып, бекерге кеткен зая ғұмыр ма деген өз күдігі екен-ау шерге айналып, түйін боп байланған. Жоқ, олай емес екен! Құдайға тәуба, Мұқан қайтқаннан кейін де оның кітаптары дүркін-дүркін шығып жатыр. Зая ғұмыр сүрмепті. Ғұмыр-дария өзені арнасынан аса, кең жайылып ағып келе жатыр... Осыны түсінуге, өткен күндерді саралап, ақыл таразысына салып безбендеуге ауруханаға түсіп, оңаша ой кешу керек болғаны ғой... Оңаша ой кешу... Көкірегіндегі күмәннан таза арылып, бойы жеңілдегендей... Мұқанның бұған деген көңілінде қылау жоқ, қалтқысыз ақ, адал еді. Оның жанының тазалығын білгеннен кейін ғой өмір бойы артынан еріп келе жатқаны. Мұқан жол сызып береді, жарқыраған жарық жұлдыздай соны бетке алып, тартып кететін. Әйелді өсіретін ерінің ризашылығы, соның алғауы ғой. Марғуа тағы бір жаңалық тапты... Жарың жақсы болса, саған деген ниеті ақ, адал болса – бақыт деген осы-ау. Ендеше ол бақыты өзінің басында әуелдан-ақ бар екен. Бұның ойға шауып, қарға шауып, тау асып, тас басып, сарсаң болып жүргені сол бақытын аялап қорғаудың, ажырамаудың, жоғалтып алмаудың, жаттың қиянатынан сақтаудың амалы ғана екенін енді ұғынғандай... Осыны түсінгенде ол мейірлене жымиып, жүзіне нұрлы сәуле жүгіріп, албырап, бойын жазып, керіле созылып, кең тыныстап жеңіл ұйықтап кетті... ...Содан оянбады.

Әңгімелер

Түнде туған ақ сарбас саулықтың қозысын енесіне теліп еңкейе бергені сол еді, Шәркүлдің оң қабағы бүлк-бүлк тартқаны. Кейде адам деген өзі қызық қой, оң қабағының тартуын жақсылыққа жорып, әлденеге іштей елегізіп үміттенетіні бар. Көзін оң қолының сұқ саусағымен жайлап сипап «ұзағынан, ұзағынан» деп күбірледі. Аяғы жерге, тұмсығы енесіне жетпей екі ортада салбырап қалған ақ қозы тыпырлады. Шәркүл сонда барып тізе бүгіп:

тұрайын деп қисайған. Көзі ілінгені сол еді. Келіншегінің «көкесі десе көкесі» деген түбі түскен шелектей даңғыраған даусы оянбасына қоймады. Әншейінде «Әй, сонша неге желіктің?» – деп зекіп тастар еді. Қанаттан хат келді деген соң көңілденіп, жадырай түсті. Інісінің атын естігенде, көкірегі сағыныштан сырқырағандай болды да, бір нәзік нұр құйылғандай жайдарыланып сала берді. Оны биыл жиі ойлайтын болып жүр. Оқу бітіретіні көңіліне көп демеу. Келіп ауданға жақсы қызметке орналасса, бір жағыма шықса деп көксейді. Қойдан қажыған, талған шақта осы ой қуат береді. Әлгінде ғана ат соғып ауыр тартқан бойы жеңілденіп кеткендей өзін тып-тың сезініп қалды. Дем ала алмай оянғанына өкінген жоқ. Шәркүл о бастан күйеуінің алдына шығып көрген жан емес. Хаттың да сол үйде болған кезде келгеніне қуанды. «Шаршап жүр еді, көңілі көтеріліп, сергіп қалатын болды» деп қуанды ғой Шәркүл. Хатты күйеуіне ұстатып, өзі жанына жүрелеп отырды. Сапар қара суықтан жарылып кеткен быртиған саусақтарымен конвертті ебедейсіз ашып, ішінен төрт бет хатты алып, аударыстырып қарап шықты. Асықпай баппен оқуға кірісті. Кей тұсында «не дейді» деп қойып, қайта оқиды. «Өй, күшік, бұл да қатын алуға жарап қалған екен ғой» деп кеңкілдеп күліп алды. Шәркүл ешнәрсе ұқпады, сонда да бөлмеді. Сапар хатты оқып бола беріп: – Ой-бой, бәйбіше, тойға дайындал. Қайның үйленетін көрінеді, – деп көңілденгендегі әдетімен келіншегінің иығына ап-ауыр қолын арта салды. Бұл оның шын қуанғаны еді. – Рас па? – Міне жазыпты ғой, сенбесең өзің оқышы. – Шәркүл хатты қолына алып, Сапар құсап абдырамай, дауыстап, біркелкі ырғақпен түсінікті етіп оқып шықты. Хатында Қанат барлық жағдайды түсінікті етіп-ақ жазыпты. «Оқу аяқталып қалды, жасым болса жиырма бестен кетіп барады, енді үйленуге рұқсат берерсіздер», – депті. Келін сол жақтың қызы көрінеді. Өзімен бірге бітіретінге ұқсайды. Алматыдағы жора-жолдастарына бір үлкен той өткізгісі келеді екен. «Сабақ аяқталған соң келіндеріңізді алып ауылға барамын. Ондағы ел-жұртқа той өзіміз барған соң жасалар. Алдымен Алматыдағы жолдастар, тарап кетпей тұрғанда, осы көктемнен қалдырмай өткізсек», – дейді. Ағасы мен жеңгесіне: «Өздеріңіз келіп, тойдың басы-қасында болмасаңыздар болмайды ғой», – деп аяқтапты. Шақыру билетін қоса салып жіберген екен. Бұған Сапар мен Шәркүл қуанбағанда қайтсін. – Біліп едім-ау, – деп мақтанып қойды Шәркүл. – Көзімнің тартуы бөлек еді бүгін. Сезгенмін ғой бір нәрсені. – Сәуегейлігіңді қоя тұр. Шайыңды жаса. – Морт кететін томырық әдетіне басып, қабағын түйе айтты. «О, байғұс-ау, жалғыз інің үйленейін деп жатқанда қуанышыңның жеткен жері осы ма». Шәркүл күйеуінің сөзін жақтырмай іштей әлгіні ойласа да ширақ жүріп дастарқан жайды. Жоқ, оның қуанышының жеткен жері бұл

емес екен. Шайды көңілденіп отырып ұзақ сораптап ішті. Ыстық шайды ұрттай отырып алдағы той қамы туралы екеуі кезек-кезек сөйлеп таусылмас әңгімеге көшті. Мұндай әңгіме де сирек. Қонақ келгенде, әйтпесе Сапар не Шәркүл орталыққа туыстарға барып-қайтқаннан кейін осылай бір еркін көсіле екеуі де ықыластанып әңгімелесуші еді. Бүгін де ерекше ыстық әңгімеге берілді. От басының күңкіл әңгімесінен бөлек, көптен күтіп жүрген жақсы ниет – келін түсіру, алдағы той қамы арқау болып отыр. Шәркүл әбдіре түбіндегі Төрежігітке деп сақтап жүрген женттен опырып ортаға қойған. Сапар женттен май қасықпен тастап қойып, шайдан асықпай ұрттайды. Олардың көп қиналып, басын ашып шеше алмай отырғаны – отар. Төл уақыты. Қыстайғы еңбектің нәтижесін көрсететін де осы шақ. Әлде тойды бір-екі ай кейіндете тұр деп айтсақ па екен деп те оқталды. Бірақ бұл райларынан тез қайтты. – Қой, Дулаттың көкесі, құдалар жағы тойға ақша таппай жатыр деп ойлап қалар. – Иә-ау, танымайтын жекжат біздің мұндағы қойдан шыға алмай қалғанымызды қайдан білсін, ойласа ойлар. – Төрежігіттің сағын сындырмайық. Бір амалын қарастыр. Ертесіне ертемен қойды өріске шығарып беріп, Шәркүлге тастады да, Сапар орталыққа кетті. Жол бойы басқармаға айтар ойын сабақтаумен болды. Бұл барғанда кеңсе жаңа ашылған екен. Бастық орнында. Сапарды көргенде бірінші сұрағаны «Отар қалай? Аманшылық па?» болды. Сапар отардың амандығын, төлдің бет алысының жаман еместігін, жалғыз інісінің үйленетінін, соған бармағын шорқақ тілімен асыға баяндап шықты. Орнына он күнге адам беруін сұрады. Бастық көп ойланды. – Қанат бәріміздің де жақсы көретін ініміз. Оның оқу бітіретіндігіне, бір басының екеу болғанына қуанамыз. Бірақ, отағасы, сіздің отарды өзіңіздей бағатын адам жоқ. Тойды кейін өткізіңіздер, не басқа амалын табыңыздар. Оның үстіне, – бастық күлімдеп Сапарға бағдарлай қарады, – орден, медаль деген нәрселер бар, төлді жақсы алсаңыз, сізді соның біреуіне ұсынамыз ба деген ойдамыз. – Бастық осы сөзім ұнаған шығар дегендей лекітіп күліп алды. – Осылай, Сәке. Төлден анау Нұркелді шалдан кем түспессіз. Әй, ол дағы қасқыр ғой. – Бастық басын шайқады. – Кеше барып қайтып едім, осы онкүндікте туғандары кілең егіз екен. Биыл да алдына жан салмас. – Сапарды қайрай түскісі келіп жорта айтқанын сездірмеді. Сапардың көңілі шым ете қалды. – Бүгін сақпанға жоғары класс оқушылары барады. Оларға өзіңіз басшылық жасап, үйретпесеңіз, балаларға сенуге бола ма? Сөйтіңіз, Сәке... Сапардың орталықтан жабырқау, қапалы оралғанын Шәркүл бірден сезді. Тез шай дайындап, киімін шешісіп бәйек бола қалды. Ондайда Сапардың тез жадырайтынын біледі. Төрге сылқ отыра кеткен соң барып тілге келді:

Қызықпағын. Бір сабақ ине-жіп алма. Жетпейді десе, балаларға ділгірам салғыз. Тауып жіберем. Мұндайда сенікі дұрыс демесе болмайтынын біледі. «Жақсы», «мақұл», «ұқтым» деп қостап қояды. – Осы ауылдың Алматыда оқып жатқан балаларын тұтас шақырт. Қалып қоймасын. Оқуға әлгі тапал сары, аты кім еді, сол бұғалтыр да кетті деген. Оны да тауып шақырғын. Сапар дүниедей болып інісіне той жасағанда айтуға да жарамады деп жүрмесін. Ең мықты деген «Алматы» рестораны бар. Қайдан шықса сонан шықсын, тойды сонда өткізіңдер. Күйеуінің айтқандарын көкейіне құйып алған Шәркүл Алматыға көңілді аттанды. Дүрс-дүрс солқылдаған поезд дөңгелегінің дауысымен Шәркүл жүрегінің дүрсілі үндес шығады. Көңілі алып-ұшып өрекпіп келеді. Тәтті қиялға беріледі, «Төрежігіттің тойын дүрілдетіп өткізсем» дейді. «Тойға келген жұрт дән риза болса, бәрін өзім сыйласам» дейді. «Оқыған балалар да, құдалар жағы да жап-жас болып мына құдағи жөнді біліп тұр ғой десе... Ауылға өзімнен бұрын Сапардың Шәркүлі керемет той өткізіпті деген атағым жетсе...» көңілі осылай деп сан-саққа алып қашады. Көз алдына Сапар келеді. Тойға сол бармай өзі келе жатқанға бір қиянат жасап алғандай қысылады. «Жоқ, қысылуың бекер. Жол сенікі», – деп бір ой басу айтады. Иә, Сапар кім, бұл кім?! Қалай десе де жол сенікі. Сапарға жолдас болғалы он бес жыл бопты. Құдалыққа баратын уақыты қалай болғанда да жетті емес пе? Қанат өз қолында өсті. «Менен жақын кімі бар» деп Шәркүл көңіліндегі бар түйткілді кейін ысырды. Сапардың өзі кеткеннен кейінгі күнін ойлады. Төркініне барса үш күннен артық жата алмаушы еді. «Енді қайтер екен. Төрежандар «қал» деп жатқызып қойса қайтем-ау», – деп те қиналды. «Алматыда әйелдердің тырнағын, бетін бояп беретін жер бар, – деді-ау Сапар кетерінде қалжыңдап. – Соған кіріп ақ шабақтай келіншек болып кел» дегені есіне түсіп, жымиып күліп қойды. Күлген кезде оң жақ ұртының тұсында болар-болмас шұңқыр пайда болды. Сапар келіншегіне қатал-тын. Анда-санда көңілі түсіп кеткенде болмаса атын атамаушы еді. «Әй» деп, болмаса балаларға қаратып «әлгі шешелерің» деп атайды. Еркелетіп, көңіл көтере сөйлеуі тіпті сирек. Бұған Шәркүл үйренген. Кейде осылай қалжыңдайтыны бар. Оның да ығын жатқыза алмай кеңкілдеп, ыржиып күледі. Шәркүл күйеуін сол қалпында біледі. «Қандай үйдің еркегі әйелінің асты-үстіне түсіп сыйлап тұрады екен», деп те ойлайды. Сапар сөйтсе жараспайтын сияқты. Сапардың мол денесімен ебедейсіз қимылдап, қазан-аяқ жанында аюша қорбаңдап жүргенін елестетіп сәл жымиды. «Мен барғанша жүдеп кететін шығар». Көңілі алып-ұшып тағы алдағы тойға жетелейді. Шәркүл тәтті қиялға берілген бойда жастыққа қисайды. «Түу, жылдар қалай тез өтеді. Төрежігіттің «тәтелеп» қаймақ сұрап жүргені күні кеше ғана сияқты еді.

Бәйбіше болып, келін жұмсап, егде тартқан деген осы-ау». Осы оймен көзі іліне бастады. Купедегі жолаушылар да бағана ұйықтап қалған. Тек тепловоз ғана жерді солқылдата өзіне тіркелген жасыл вагондар тізбегін арындап тартып келеді. Сірә, Шәркүлді тойға тезірек жеткізуге асық. Шәркүл тоңазыған иығын бүркеп, бұйығып қымтана түсті. Жүзінде алаңсыз, аңғал күлімсіреу бар. Түсіне ақ бөртпе шәлі жамылып келіншек болып жаңа түскен шағы кірген еді... Алдын ала хабарланған қайнысы Шәркүлді вокзалдан тосып алды. Ымырт шақ. Қапырық вагоннан сыртқа шыққанда таудан соққан көктемнің қоңыр желі Шәркүлдің тынысын кеңітіп, басқа жерде тұрғанын бірден сездірді. Олар тұрған Айыртау баурайында қар кетіп, күн жылығанмен желінде ызғар бар еді. Мына самал бетке жып-жылы, майда тиеді. Әлгінде жаңбыр жауып өтіпті. Жаңбырдан кейінгі таза ауа Шәркүлдің бір сәтке жол соғып шаршағанын ұмыттырды. Екеуі жеңіл таксимен Қанаттың жаңадан шыққан пәтеріне тартты. Көше шамдары қуана құбылып алыстан көз тартады. Жауыннан кейінгі асфальт шам жарығымен жарқырай созылып жатыр. Жер де, көк те сарғыш, қызғылт шамдарға толып кеткендей алдан да, арттан да жарқырайды. Шәркүл сұқтанып екі көзін сырттан ала алмай, қайнысына да қысқа ғана тіл қатады. Осынша оттардан басы айналғандай. Қанаттың жалдап алған пәтері шағын ғана екі бөлмелі үй екен. Дәлізден ене берген Шәркүл ішінен ғана күбір етті. «Құдай-ау, Алматының үйі де осындай болады екен. Осыны да үй деп». Орталықта саңғырлап тұрған алты бөлмелі ағаш үйін есіне алды. «Текке тұр-ау, шіркін». Келінінің аты Назтай екен. Бас-аяғы тәп-тәуір, еліктің лағындай ғана бала көрінеді. Бұлар келісімен дәлізге қойылған газды шұқылап, зыр жүгіріп кетті. Кіріп-шығып: – Тәте, шаршаған жоқсыз ба? Тәте, жайсыз отырсыз-ау. Орындығымыздың да кісі отыратын түрі жоқ, – деп асты-үстіне түсіп жүр. – Жоқ, айналайын. Менен қысылмай-ақ қойыңдар. Сендерге не сын бар. Өздерің оқушысыңдар. – Келінінің ілтипатына Шәркүлдің көңілі өсіп қалды. «Кісі күтіп үйренген бала екен. Қаланың қыздары қылтың-сылтың келеді дегені қайда? Тфа-тфа, тіл-аузым тасқа» деп, іштей шүкіршілік етіп қойды.

Сөз арасында келіні де қосылып отыр: – Қанат-шы, – дейді бірнәрсе айтуға жүрексінген адамдай көзін Қанатқа бір, Шәркүлге бір аударып, күлімсіреп, қолындағы шанышқымен ойнап, – тойға сонша адам шақырып несіне көп шығынданамыз. Ең жақынжақын деген туыстарды, достарды ғана шақырып шағын топқа өткізсек ше? Тәтем әкелген қаржының қалғаны диплом қорғаған соң Қара теңіз не Балтық теңізі жағалауына свадебное путешествие жасап қайтуға жетер еді. Сен қалай қарайсың, өзің ойлашы, Қанат? Шәркүл келінінің мына сөзінен тіксініп қалды. Жап-жас болып қалған ақшаға өйтсек, бүйтсек дегені ұнамады. «Япыр-ау, онысы несі». Назтайдың бұл сөзі тіпті ойына сыймады. Зу етіп басына «Сұғанақ емес пе екен осы келін» деген ой да келді. Әйтсе де жамандыққа қимады. Өзінің жаңа түскен кезін еске алып, салыстырып қана отыр. Күні кешегілерге дейін өз еркімен ақша ұстап көріп пе? Көзі тірі кезінде атасы кеңседен өзі есептетіп алып жүрді. Бұларға шай-суандық деп мөлшерлеп беріп жіберетін. Ақша ұстамадым-ау деп Шәркүл ойына да алмайтын. Үлкен кісілер тегінде арыдан ойлайды емес пе? Орталықта саңғырлап тұрған үйді алып беріп кеткен де солар. Қашан көшіп барамын десе де дайын тұр. Әзір қойдан шыққалы отырған жоқ қой. Оқу бітіріп барса, қайнысы тұрады емес пе. Бұл да Сапар мен Шәркүлдің көксеген арманы еді. Балаларды интернаттан шығарып алар еді. Қайнысының қолында тұрады ғой. Орталықта дүрілдетіп қайнысы тұрса, балалар екі үйдің арасында еркін ойнап-күліп жүрсе... «Келіннің қабағы ашық, мінезі жайдары екен, балаға жайлы болар» деп отырған Шәркүл. «Жаңағысы тегі балалығы ғой. Өз қызығында не көрінді дейсің» деп түйіп, келінін түзете: – Қой, шырағым, – деді. – Қайнағаңның жаман-жақсы болсын елде атақ-абыройы бар. Бұлай етсек мін емес пе? Мұндағы оқып жатқан балалар бөтенің емес. Мына Төрежігіт біледі, ара жігіміз ажырамаған ағайынтуыстың балалары. Оларды шақырмағанда кімді шақырасың? Өзінің ағат кеткенін көңілі жүйрік сезімтал келін жылдам сезді. – Тәте-ау, мен кімнің жақын, кімнің алыс екенін әлі де ажырата алмай жатырмын ғой. Сіздерді көп шығындандырмасақ деген ой ғой, – деп Шәркүлге ең жағатын сөзді айтып, екінші жағына шыға келді. Жүгері дәндеріндей тізілген, біркелкі тістерін тегіс көрсете күлді. – Ой, айналайын, оны ойлағаныңа рақмет. – Назтайдың мына сөзіне қайта іші жылып, ақтарылып сала берді. – Қайнағаңның дәулеті бір Төрежігітке қалай шашса да жетеді. Қысылсаңдар телеграмм салыңдар деп қалды ғой. Шәркүлдің Назтайға көңілінің құлай кеткені сондай – келін деуге қимады. Атын атаса алдына шырағым, қарағым деген өзі білетін жылы сөздерін қоса айтады. Жаңа түскен келінінің құлағына келін, келіншек деген сөздердің шаншудай тиетінін басынан өткізді ғой. Шәркүл онда небәрі он жетіде болатын. Түскен күннің ертеңіне-ақ енесі ала таңнан оятып, «Ал,

келін, шаруаңа ие бол» деп, үй тірлігіне қосып еді. Келін деген сөзді алғаш естіген. Шеше үйіндегі тірліктен бұл тірліктің басқаша екенін осы сөз ұқтырған. Бірақ Шәркүл қабақ шытып көрген жоқ. Нақ солай болуға тиіс нәрседей қабылдаған. Шәркүл тойды кешіктірмей өткізуге асықты. Үйден көп ұзап шықпаған соң ба, күйеуі мен балаларын уайым ете берді. Қаланың дәстүрі жақсы екен. Ауылдағыдай мал сойып, бауырсақ пісіріп, үй дайындап әуре болмайды. Барады да бір түнге ресторанды сатып алады. Той Сапар айтқандай «Алматы» ресторанының банкет залында өтті. Халық мол жиналыпты. Ауыл балалары тұтас шақырылған еді, қонақ көп болғаннан ба, олар аз ғана топ болып, көзге қораш көрінеді. Тойды өңшең лыпыл қаққан пысық жігіттер басқарып жүр. Ең ортада қайнысы мен келіні отыр. Олардың оң жақтарын ала Назтайдың құрбылары, құдалар. Оған жалғас Алматының Қанатты танитын көңілдес қызметкерлері. Сол жақта Қанаттың бірге оқитын достары, одан әрі ауыл балалары. Шәркүлді қайнысы мен келінінің қарсы алдына отырғызған. Тойды Қанаттың мұғалімі деп таныстырған мол денелі шашына ақ кірген егде адам ашты. «Тегі, оқыған адам сөзшең келеді деген рас екен ғой» деп таңданды Шәркүл. Әлгі мұғалім майда қоңыр дауыспен әр сөзін баптап, салмақтап екі жасқа бірталай тілек айтып, ниет білдірді. Сөзінің арасында жұрт әлсін-әлсін қол шапалақтап дүр-дүр ете түседі. Ұстаздың сөзіне қайнысы мен келінінен бұрын Шәркүл толқып отыр. Жаңағы айтылған ақ тілеудің бәрі мұның да көкейінде сайрап тұр ғой, майын тамыза, әдемілеп, әсерлеп жеткізе алмақ емес. Дүниедегі бар жақсыны тілер еді, тіл жетпейді... Бар болғаны, аппақ желек астында ала құйын сезімнің құшағында алабұртып, екі беті сәл қызара демінде аз ғана діріл білініп толқып отырған келініне етжүрегі елжіреп: – И-и, айналайын-ай, – деп іштей айналып, толғанып қояды. Осылай басталған ақ тілеу бірінен-бірі асып түсіп, бірінен-бірі әдемі айтылып жалғаса берді. «Шіркін, қаланың тәртібін-ай, біреу сөйлемей, сөз айтпай арақ ішпейді екен. Ішсе де, ән салса да, күлсе де бір кісідей. Басқарып жүрген де тілін безеген шешен жігіт. Әркімге сөз берердің алдында өлеңдетіп таныстырып, жұрттың назарын соған аударып, желпінтіп алады. Қай жерінен шығып жатыр десеңші» – деп Шәркүл таңдана, қызыға қарайды. Тойдың бас жағын ала алыстан келген жеңгесі деп Шәркүлге сөз берді. Шетінен шешен мұндай шаршы топта сөйлеп көрмеген ол қысылып, сасқалақтап еді, Қанат демеп қойды. – Бір нәрсе деңіз. – Мен, мына Төрежігіттің жеңгесі боламын. Тойға жалғыз келгенге алды-артында ешкімі жоқ екен демеңіздер. Ол жақта да бір қауым елміз. Төрежан үйленем деген соң, ағайындарды жинақтауға мұрша келген жоқ. Және қазір төл айы. Жазға қарай, бұйырса, құданың алдына келіп арнайы

түсеміз. Әзірге қолымызда барымызбен келіп қалдық. Азды-көпті осы сыйымызға риза болыңыздар. Біздің үйдегі кісіге басқарма рұқсат бермеді. Қойды баққан соң, оның бар азабын көрген соң, төл кезінде кетіп қала алмады. Колхозға бір медаль келген екен, содан да үмітіміз бар... – Тәте-ау, оның бәрін сізден кім сұрап жатыр. – Танымайтын құда-құдағиларға айтып жатқаным ғой. Төрежігіттің көкесінің ауыл-аймаққа беделі де жоқ емес. Еңбегіміз абыройлы. Назтай келін бұрын сіздердің бала болса, енді біздің бала. Бір адамнан кем болмас. – Қысқарақ, тәте. – Осылардың бақытты, үбірлі-шүбірлі болуы үшін. – Міне, табылған сөз! – Жұрт гуілдеп жатыр. Шәркүл терлеп, қайнысы қызарып кетіпті. – Тәте, тамақ алыңыз. – Шәркүл терін сүртіп айналасына қаранып отыр. Мұның сөзін ешкім жат көрмеген сияқты. «Қап, Төрежігіттің бөле бергені-ай». Шәркүлдің құда-құдағиларына қарата тағы біраз айтпағы бар еді. Осындай ұлы дүрмек, үлкен жиын үстінде айтпағанда қашан айтпақ. «Неге құдаларға жақын отырмадым» деген ой келді. Қанаттың өзіне қарсы отырғызғаны есіне түсті. «Төрежан бірнәрсені біліп отырғызған шығар. Құдаларға жақын отырғызса көрмеді дейсің бе», – деп тағы бір ойлады. Шәркүлдің таңданысы, шалқуы ұзаққа бармады. Көңілінде басқадай бір сезімнің туғанын сезінді. Әлдеқандай жарықшақ түскендей. Ол жағалай, бағдарлай қонақтарға көз салып отырған. Бәрі ана бір мұртты жігіттің сөзінен шықты ғой. Той бастаушы өзін ақын деп таныстырған. Шәркүл елең ете қалды. Кітаптарын оқып жүргені болмаса тірі ақын, жазушы дегенді бұрын көрмеген еді. Бар денесімен бұрылып қарады. Ақын десе ақын екен. Сөзі де сорғалап тұрған өлең болды. Өлеңі естігенде құлаққа құйылып, әуезді келгенмен Шәркүл тұтастай есінде сақтай алмады. Сөзінің соңында: – Үлкен де, кіші, де, ғалым да, ұлы да баладан өседі. Мен Қанаттың өзі шықпаған биіктерге шығатын он шақты ұлдары болса дер едім. Ал, жамағат, осы тілекке әуелі құдай, сонсоң бұлар бізді жеткізсін деп тілейік, – деген еді. Жұрт ду ете түсті. Столдың Шәркүлге қарсы бетінде отырған жіңішке сары жиек көзілдірікті келіншек тітіркеніп, Назтай тап сол жерде өңкей қызылшақаны туа салғандай-ақ басын шайқап: – Он шақты! У-у-жас. Слишком много, – дегені. Мұны естігенде Шәркүлдің өне бойы дір ете түсті. «Астапыралла. Бала көрмегендей онысы несі. Апыр-ау, жаңа ғана осының өзі де сөйлемеп пе еді? Не деп еді сонда? Ә, екі жастың бақытты болуы үшін ішемін деген екен ғой. Жаңағысы не сөз? Әлде қағыс естідім бе? Бақытты баладан бөліп қарағаны ма? Солай болғаны ғой, шамасы». Шәркүлдің ойы астан-кестең. Әлгінде ғана өзі қызықтап отырған салтанатты тәртіп барша қауымның көңілінің де, ойының да бір жерден шығып отырған бірлестігіндей емес, басқаша бір сипатта көріне бастады. Кілтпен бұрап сөйлетіп, кілтпен бұрап

күлдіретін ойыншық қуыршаққа жақын ұқсастық бардай. Ол енді бір тектес сөзден, той басқарушының бір сарынды таныстыру өлеңінен де жалыққан. Сөйлесіп отырайын десе, айналасында өңкей жас қыздар мен жігіттер. Бірінбірі жаңа көргендей ақырын сыбырласып, бұйығып отыр. Ыстықта көлеңкені паналап, ұйлыққан қойлар болушы еді. Шәркүл мына жас қыздар мен жігіттердің отырысын осыған теңеді. Бір-екі ауыз тіл қатысып еді, маздап әңгіме туа қоймады. Құдалардың столына таман отырмағанына шындап өкінді. «Тап осы жерде Төрежігітті тыңдамағанда ешнәрсе болмайтын еді ғой...». Құдалардан да Шәркүлге пейіл білдіріп отырған ешкім жоқ-ты. Кейіптерінде қыз берген жақтың ежелгі паңдығы, асқақтығы бар. Құдағиы тумысында кербез болмағанмен жорта тәкаппар шалқаяды. Бабымызды тап дегендей. Шәркүл мойын созып, үн-түнсіз томсарған құдағиына тіл қатып, сөзге тартпаққа оқталып еді, Қанат: – Тәте, қайтесіз, – деп басып тастады. Шәркүл дегенмен осы тойдың иесі өзі болған соң қонақтарын өз қолымен сыйламаққа: – Құдағи-ау, сіз алмай отырсыз ғой, – деп дауыстады. – Құдаша, бізді қайтесіз, өзіңіздің қамыңызды ойлаңыз. Шәркүлге құдағиының сызданған жауабы, оған қатарлас отырған екі келіншектің бір-біріне көз қиығын тастап, мырс-мырс күлгені жайсыз тиді. Өзін сынап отырғанын аңғарды. Құдаларымен және мынау барша жұртпен өзінің екі арасында көзге көрінбейтін қорған тұрғандай. Әңгімелесіп көңіл жұбатарға бүкіл тойдан бір адам таппай жалғызсырады. Айнала төгілген әнкүй, шаттық пен күлкі болса да мұның көңіліне ауыр мұң ұялады. Тіпті мына жұртқа оның бар-жоғы бәрібір болар-ау. Шәркүлге өзінен басқаның бәрі бақытты, бәрі қуанышты сияқты көрінді. Көңілі пәс болып, жұрттан шет қалғанына өзін кінәлідей сезініп төменшіктей берді. – Тәте, тамақ алыңыз. Тәте, ішпедіңіз ғой, – деп келіні ғана ауық-ауық тіл қатады. «Оған да шүкір». Бара-бара бастапқыдай бір кісідей күлу, бір кісідей ән айту тәртібінен ауытқып той гу-гу қызды. Шәркүлге көздерінің астымен қарап отырған ешкім байқалмайды. Әркім өзінше. Шәркүл сонда ғана өзін еркін сезініп, бағанадан көңілін қажаған ауыр ойлардан серпілейін деді. Енді ол жұртты сынай қарады. Көзін қанша аударып әкетейін дегенмен көзілдірік таққан жаңағы әдемі келіншекке тоқтала берді. Жалғыз Шәркүл емес, көпшіліктің пейілі де соған ауып жатқандай. «Назтайдың жақын жеңгелерінің бірі ме екен». Әсіресе, жігіттер жағы жиі әзіл тастап, сөзге тарта береді. Шәркүлдің жанында отырған келісті, көркем жігіт те араларының алшақтығына қарамай қолын созып, рюмкасын соғыстыруға ұмтылды.

ән салып көрген емес. Кейде көңілі тасып шалқығанда, мұңайғанда әндететін әдеті бар. Мұның жаңағы әні баз біреулердің көзіне түсу үшін, қауымның назарын өзіне аудару үшін басқадан асыра айтуға тырысқан өзімшіл ниеттен таза еді. Тек өз көңілінің бір сәттік сезімін ғана сыйдырып тұрған. Сол табиғилығымен баурап алса керек. Барлығы қошемет көрсетіп: – Пай-пай, қалай-қалай айтады-ай! – деп тамсанды. Шәркүлдің көңілі одан көтерілмеді, қайта құлазып қалғандай. Оны өзі де түсіне алмай отыр. Таңдайындағы небір тәтті дәмінен айрылып қалғандай жылымшы тати ма қалай? Алыстан бақыт деп сезініп, соған сағым қуғандай жетем деп алқына шаққа жеткенде, үміткер нәрсесінің алдамшы болып шыққанына өкінгендей ме, әйтеуір, түсініксіз бір күй.

Ол сызылтып тағы ән бастады:

Талдан таяқ жас бала таянбайды-а-а-ай,

Бала бүркіт түлкіден аянбайды-а-а-ай.

У-гай-а, ән салшы-ай, бір бала-ай.

Қос етек, бұраң бел

Қуалай соғар қоңыр жел...

...Жат болмағы адамның осындайдан...

У-гай-ай, ән салшы-ай бір бала-ай...

Ән салшы-ай, бір бала-ай... Бұл – оның сүйетін әні. Әр ырғағына әбден беріле аңыратып отыр. Бордай егіліп жылап та отыр. Жеткізбейтін алыс армандарымен бірге көңіл түкпірінде сақталған, үнемі талшық етіп еске алатын қимас жалқы сәттер болады ғой. Бақыт дегенді сезініп, көңілі жәй, ойы орнында болса да, сол көңіл түкпіріндегі жұмбақ шақты еске ала беретіні несі екен, аңсайтыны несі екен? Шәркүл бақытты ма? Оны да айта алмайды. Сапарға тұрмысқа шыққан жылы болар, екеуі тойға барған еді. Ойын кезінде бір бейтаныс жігіт Шәркүлге өлеңмен тиісе берді. Ашық үні құлаққа жұмсақ тиеді. Әнші екен, Шәркүлді өлеңмен көп қажыды. Бірақ жауап қатып, айтысуға Шәркүл ұялып, бар болғаны орамалының шетін тістелеп «қызық бала екен өзі» дей берген. Сапар бұлқан-талқан ашуланып, жүр-жүрлеп мұны тойдан алып кеткен.

Ән салшы-ай, бір бала-ай...

Шәркүл жыласа әлдеқашан ұмыт болған бейтаныс бозбаланы есіне түсіріп емес, жігіттерге ән болған, алыстап кеткен жастығын аңсағаны шығар. Қазір айтса мына отырған жұрт сенер ме екен? Сенбейді. Қызғалдақ ғұмырындай қысқа уайымсыз, алаңсыз, сондығына қарай баянсыз шағын сағынғаны болар. Өтіп бара жатқан уақыт-ай! «Бәлкім, мына отырған көзілдірікті келіншек ондаған жылдар осылай сылқылдап өтер, – деп ойлады Шәркүл. – Ондаған жылдар жігіттер әнін арнап өтер». Шәркүл өзінің қартая бастағанын бүгін сезіне түсті. Көңілі де жер болып отыр. – Құдағиларыңыздан ұят болды ғой, тәте, қоймайсыз ба? – Қайнысы қанша жұмсақ айтқанмен, лып етіп қызарған жүзі, білеуленген шеке тамыры ашудан тырсия қалғанын жасыра алмай-ақ тұр. Оны Шәркүл жазбай таныды. Қайнысының мұнысы көңілін одан сайын қапаландырды. «Тойда өлең айтса несі айып» деп налыды. Бөтенің емес, өз қайнысының тойы ғой. Қанат той басқарып жүрген жігітті қасына шақырып әлдене деп жатты. Үзіліс жарияланып жұрт биге ойыса бастаған. Шәркүл орнында отыра берді.

сөйлегенде неге сонша қысылды. Күн-түн қатып бір солар деп қой соңында жүргендегі көрмегіміз осы ма? Тойында еркін көсілтіп сөйлетпеді де ғой, шіркін! Әлде аға-жеңгесінің қойшы екеніне қысыла ма», – деген бір ой көкірегін тырнап өтті. «Алматыда шалқытып той жасап отырғаны да біздің қойдан тапқан адал табысымыздан емес пе? Оған несіне қорынады екен?» Әуелеп алып ұшқан көңілі жермен жексен. Екі көзге ерік беріп жатыр. Құдай-ай, Сапарға не бетімді айттым. Оған да өз туысы жақын ғой. Осылай болды десем сенер ме екен? Сенбейді. «Сен бүлдірдің деп өзінен көрмесе не қылсын». Шәркүл күйеуін бір жағы аяды, бір жағы одан қорықты. «Әй, жеңілтек басым-ай, соның өзін жібермей несіне желпілдеп келе қалып едім...» Бір реніші бір ренішін есіне түсіріп, көп жылады... Таңертең бет-аузы ісіңкі, қабағы сынық оянды. Қайнысы мен келіні таңға жуық той тарқатып бір-ақ келген. Сонда да Шәркүлден бұрын тұрып, ас дайындап қойыпты. – Тәте, басыңыз ауырып отыр ма? – Қабағыңыз келмей отыр ғой. – Екеуі екі жақтан бәйек болып алдыартын орайды. Шәркүлге бастапқыдай әсер етпеді. Жанымен ақтарыла алмады. Көңілінде дық қалыпты. Қалай білдірмейін десе де сезіліп қалады. Мұнда енді көп жата алмасын сезді. Тойдан қалған қаржыны қайнысының көзінше есептеді де, жартысын бөліп қолына ұстатты. Қалғанын: – Ол жақта да бала-шаға бар ғой, – деп өзіне қалдырды. Астан кейін келінін ертіп алып қаланың біраз дүкендерін шарлап, балаларына, Сапарға, өзіне тұтастай киім-кешек, керек-жарақ сатып алды. Құдаларына кіріп қоштасып шықты. Сол күні поезбен Шәркүл ауылға жүріп кетті.

Басын шырмаған кешелі-бергі күннің оқиғаларын ұмыт етіп бір тынығайын дегенмен, дүрс-дүрс солқылдаған поезд жүрісінен оның ұйқысы келмеді. Купенің қапырық ауасы тұншықтырып иықтан басып тұрғандай. Келерде мұның бірін байқамаған еді. Шәркүлдің көңілі жүдеу. Алматыда той өткізіп келіпті деген аттан еш қуаныш таппай сыздайды. Көзін жұмды. Шашын тоқпақтай етіп желкесіне түйген, қасын керіп, тәкаппар шалқайған құдағиы, «Қанат-шы, былай істесек қайтеді» деп күлім қағып біресе олай шығып, біресе былай шығып бәрінің де көңілін тауып, лыпып отырған жүзіктің көзінен өткендей пысық келіні, «Оһ, слишком много» деп тіксінген алтын жиекті көзілдірік киген келіншек, «Тәте, сіз шаршаған шығарсыз» – деп, күліп айтып, қабағымен сіз артықсыз дегенді ұқтырып тұрған қайнысы Шәркүлдің жүрегін бір-бір шаншып өтті.

Сапарға мұның қайсысын айтпақ. Айтып мін таппассың, қайта ұсақтүйекті жіпке тізген кінәмшіл атанарсың. Тек сезінетін нәрсе ғой. Бәрі өткінші ағыстай ағып өтіп алыстап, көз алдына тұңғышы Дулаттың момақан жүзі келді. Бәріне сәл таңданыспен, таза аңғалдықпен қарайтын ойлы тұңғиық жанары жаудырап бұған «Тәте-ау, несіне сонша налыдың» дейтіндей. Басқа балалары бір төбе, тұңғышы Дулат бір төбе. Мұның сәл қапаланғанын әуелі елден бұрын сол сезеді. Шәркүл баласының соншалық нәзік сезімталдығына қуанатын, марқаятын. Қазір де «тәте, налымашы» дегенді көзбен ұқтырып тұрғандай. Шәркүлдің көз алдына жастары іркес-тіркес, қаздың балапанындай бөпелері елестеді. Көкірегін шымырлатып сағыныш биледі. Ашу-ыза тарқап, сағыныш, аяушылық сезімі бұрынғы иі жұмсақ Шәркүлді қайта тапқандай. Өзінің тойда жылағанының ағат болғанын сезіп: – Туу, ұят-ай, қара басқыр басым-ау, – деді. – Төрежандар өкпелеп қалды ау. Ол тойды өткізе салып қайнысы мен келінінен қашқандай болып кеткенін ойлап тағы өкінді. Көкірегі болмашы сырқырады. «Соғымға деп жіберген тананы сатқызып ақша салдыртайыншы. Келесі қысқа дейін ерте ғой. Келіннің барам деген жағына барып келсін. Сапарға айтпасам ба». Осы ойдан кейін бойы жеңілдеп, көңілі тыншығандай болды. Жүрдек поезд анда-санда қышқырып қойып, жерді солқылдата тарта берді. Дауысы қатты, жүрісі айбарлы. Сірә, адал жанды келіншекті көңілі жараса алмаған, қым-қиғаш иірімі көп, біріне түсінсе, бірін түсіне алмаған күрделі, күле отырып ренжітер, мақтай отырып шеттетер ортадан алысқа әкеткісі келетін сияқты. Шәркүл терезе жақтауына сүйеніп алысқа көз тікті. Көкжиекті көктемнің көкмұнар сағымы буып тұр. Мына қарқынмен поезд әп сәтте-ақ көкжиекке жеткізетіндей көрінді. Көңіл шіркін көтеріліп, алысқа, жаңа армандарға жетеледі. Тәтті қиялға берілді. Бірақ көкжиек жеткізер емес. Алыстап бара жатқандай...

Ауылдан үркектеп аулағырақ қонған аудандық автостанцияның алдында қалаға қатынайтын қызыл белдеулі домаланған сарғыш автобус дүрілдеп бағанадан тұр. Қыдырмашы қалашылар да, жексенбілік жайма базарға асыққан базаршылар да жайғасып, адам аяғы саябырлап қалған шақ. Тұра-тұра автобустың да шыдамы таусылды білем, артқы екі шамы шоқтай жайнап, тұрған орында бір-екі ырғалып қойды. Онысы «ал кеттік» дегені болса керек, сол екі арада шолтаң қағып орнынан қазғалып та кетті. Жайбарақат жайғасқан жолаушылар лоқ етіп, артқа қарай лықсып барып тіктеліп отырды. Орындықтың арқалығы сұп-суық екен, Сайранның бойы тітіркеніп майда діріл жүгіріп өтті. Үстіне киген қонымды сәнді көйлектің шолақ жеңінен білегінің жартысынан көбі жалаңаштанып тұр еді. Демде білегі құс еттеніп шыға келді. Музыканттарға ғана лайық сүйріктей салалы саусақтарымен білегін сипап, шалқалаған бойы арқалыққа сүйеніп отырып қалды. Ширатылған бипаз қимылында, балауса ерке қылықтан гөрі, ой тоқтатқан бойжеткеннің қараған жұрттың назарын аударып, бір сәт санасын баурап қаларлық әдемі кербездігі жатқандай. – Әй, шопыр, тоқта-ей, әке, тоқтасаңшы. – Дауыс Сайранның артындағы орындықтан шықты. – Әке-ау, әлгі қызымыз қалып қалатын болды ғой. – Қатпа қара келіншек осыны айтып, терезеден мойнын созып, жан-жаққа қарай бастады. Оның есіне қасындағы көршісінің далаға алқын-жұлқын шығып кеткені сонда барып түсті. Автобус жүрерде қайда кетті екен? Қалып қалармын деп, сірә қорықпайды ғой. Осындай да бейғам жандар бар-ау?! Әлгінде кіріп келгенде-ақ әуелі әр нәрсенің сыртқы сипатына шұқшиятын Сайранға осы қыздың түр-тұрпаты ұнамаған-ды. Дене бітімі олақ ұста соққандай олпысолпы кеспелтек келген бәкене қыздың кейбір қимылдары цирктегі домаланған клоунға ұқсар еді. Қолындағы билетіне бір, әр орындықтың арқасындағы номеріне бір үңіліп, өз орнын іздеп әуреленген қызға ол әуестікпен қарап отырған. Тақуасын-ай, алдыңғы жақтағы бос орындыққа отыра салса қайтеді екен деп тағы ойлаған. Қыз мұның ойын сезіп, әдейі жанына отырғысы келгендей-ақ, дәл мұның қатарындағы бос орынға келгенде уһ таптым-ау дегендей терең тыныстап кідірістеді. Шып-шып терлеген маңдайын қолының сыртымен сүртті. Бүйірі шығыңқы қомақты қоңыр торын жайғастырып, аз-кем кідірді де, есіне әлдене түскендей, апылғұпыл қайта шыға жөнелді. Қоңыр тор тепе-теңдігін сақтап біраз тұрды да Сайран жаққа ауып, жантая жығылды. Ол қабырғаға қарай ысырыла жылжып отырды. Көз қиығы қоңыр торда. Бәкене қыздың бір қабат киім-кешегі екені көрініп тұр. Көнетоздау боз сулық, қыздардікі деуден гөрі ер баланың аяқ киіміне көбірек ұқсастау қалың табан қара туфли иесінің шама-шарқын айқындай түскендей. Сайран көршісінің жүдеу кейпін жақтырмай, бойын

тартқан сыңай танытты. Осыған өзі бір түрлі ыңғайсызданып, қоңыр торға қайтып қарамауға тырысты. Ұзақ жолда тым болмаса әңгімелесіп баратын жолсерігінің де жібі түзу болмағанына өкінгендей терезеден сыртқа қарап отырып қалған. Ертеңгілік бойкүйездіктен әлі де арыла алмаған денесі ауыр тартып, бей-жай күйде келе жатқан томаға тұйық бір сәт еді. Жаңағы қатпа қара келіншектің сөзін естіді ме, әлде өзінің басқа да шаруалары болды ма, автобус автостанциядан шыға берістегі көпірден өтіп барып тоқтады. Шофер жерге ырғып түсіп шіреніп тұрып доңғалақты бір тепті де темір-терсектерін сылдыратып түрткілеп жөндеуге кірісті. Түсерде кабинадағы «спидоланың» дауысын көтере кетті. Әдеттегідей демалыс күні ертеңгісін Москвадан беретін «Қайырлы таң» хабарының жеңіл ойнақы музыкасы естілді. Сайран әуенге беріліп шалқалаған қалпы көзін жұмды. Әлгіндегі көңілсіз әсерден бір сәтте сергіп, бойы жеңілденіп, ширығып сала берді. Ол музыканы сүйетін. Үйірілген биге шақыратын осындай жеңіл әуезге еліккіш. Ол тағы машинамен екпіндетіп жүретін ұзақ жолды қалайтын. Дәл қазір мына музыкаға ілесіп автобус ұшқан құстай зымырар ма еді. Жүре берсе, жүре берсе... Жұмыр жер дөңгеленіп артта қалып жатса... Оны білетін достары қала сыртына шыққанда машинаның бар әйнегін ашып тастап, өзін алдыңғы орындыққа отырғызып қойып, тас жолмен зулатар еді. Алдан ескен желге маңдайын төсеп, сүмбілдей қою шашы желбіреп, көзін жұмып отырудан бұл жалықпас еді. Қазір соны есіне алды. Көңілі шапшаң жүрісті қалады. Сонда ол өзінің кешкі мектептің қатардағы оқытушысы екенін, шалғайдағы ауданға қарт ата-анасының көзіне бір көрініп, балалық парызын өтеп қайтып бара жатқанын, алда бірнеше сағатқа созылар ұзақ жол барын, топастық пен талғампаздықтың таптырмас үлгісіндей миын шабақтап келе жатқан жолсерік көршісін – бәрін-бәрін ұмытып, басқа әлемде отырар еді. – Тәте, – Дауыстан ойы бөлініп кетті. Келіп тұрған бәкене қыз екен. – Тәте деймін, терезе жақтағы орын менікі екен, ауысып отырыңызшы. – Үні еркек баланың үніндей жуан, бірақ жағымды қоңыр сазды. Сөзі нық. Сайран талай еркек дауысты, тарғыл дауысты әйелдерді көріп жүр, бәрі шылымның әсері. Тәйірі, қазір шылым шекпейтін әйел қалды ма?! Бұған онша таңданған жоқ, әу баста екі орынның қайсысы менікі деп ойлап жатпастан терезе тұсына отыра кеткен. Ол демалыс үйлерінде, ауруханада, қонақ үйлеріне түскенде үнемі қабырғаға іргелес орынды қалайтын. Үнемі солай тап келетін. Сайран, бәкене қыздың сөзінен сасып қалды. – А?! Пожалуйста... пожалуйста... Ол лып етіп жеңіл тұрып, қызды өткізіп жіберді де, өзі қоңыр тордың орнына отыруға мәжбүр болды. Бәрінен де оған қыздың тәте деген сөзі батқан еді, құлағына инедей қадалып тұрып алды. Сайран өзін-өзі күтетін қыздардың әдеті бойынша жасымнан әлдеқайда жас көрінем деп ойлайтын. Шындығында да солай еді: артық еттен арылып таралған бойшаң денесі, жұмыр мүсіні, ат жақты ашаң жүзіне иығының сәл

төмен не ұзын емес, не қысқа емес біркелкі қиылып ұшы бұйралана толқынданған қою қара шашы жарасып, барлығы кербез қимылымен ұласқанда оны ширатылған бойжеткен көрсететін. Бармақтай бәкене қыз, сөйткенмен де мұның өзінен мүшел жас үлкен екенін танып «тәте» дегеніне намыстанғандай күйге түсті. Бәкене қыз ешнәрсе болмағандай нықталып отырды. Аудандық газеттің күн жеп сарғайған ескі номеріне оралған түйіншегін екі қолымен қапсыра сығымдап ұстап алған. Бейне жан-жаққа бытырай қашар деп қорқатындай. Алдына өңгермей-ақ жерге қоя салса қайтеді екен? Ай-ай-ай, осынша жабайы болармысың? – Әке-ау, аяқ астынан қайда кетіп қалдың? Мен айтпасам, қалып қала жаздадың ғой. – Қара келіншек бәкене қызды сөзге тартты. Оның автобустан қалып қоймағанына өзінің қатысы болғанын білдіргісі келген сыңайы бар. – Базарға. – Көтеріңкі леппен айтты да қыз қолындағы орауын мақтанышпен одан сайын қыса түсті. – Алма алып келдім. – Келіншек қайтып тіл қатқан жоқ, ернін сылп еткізді де қойды. Дәл автобус жүрерде базарға жүгірген қыздың бұл қылығы оны да таңдандырса керек. Сайран көршісіне қайтып назар салмауға, оның әлгіндегі «тәте» деген сөзін де еске алмауға тырысты. Бірақ қыздың жиі-жиі дем алғаны, әлсін-әлсін мұрынын пысылдата тартқаны оның дәл қасында отырғанын ұмытуға тіпті мүмкіндік бермеді. Бәкене қыздың от пен суға сала берген соң қызыл күрең тартқан сәл ісіңкі саусақтарын көріп, Сайран өз қолына қарады. Екі-үш күн ішінде күтілмей, жалбырап көбесі сөгіле бастаған тырнағын байқап, үнемі сумкасында жүретін былғарымен қапталған шағын тырнақ тазалағышын алды. Ұзақ жолда бұл да ермек. Көбесін тазалап, тырнағын екі жағынан қырнап, үшкірлеп, біраз уақытын ұтқызды. Он саусақты қашанғы тазаласын, мұны да болып, жабдығын орнына салды. Қолын айқастырып шалқайып отырып, терезеден төңірекке көз салды. Автобус бұл уақытта ел қарасынан ұзап шыққан. Оңынан да, солынан да ұшы-қиыры жоқ шексіз, шетсіз көсілген сары алқап көрінді. Қаладағы көкке қол созып ұмсынған ығы-жығы көк үйлерден, көп үйлерден көз сүрініп, мезі болған шақта жанарың жеткенше еркін қарауға кең даланың болғаны қандай жақсы! Сайран осыны сезініп, тынысы кеңігендей терең демалып, алысқа көз жіберді. Көкжиек сөгіліп, күн едәуір көтерілген. Аспанда шүйкедей де бұлт жоқ. Күз айының жадыраған жайма шуақ жып-жылы кезі. Сары далада бауырында сағым ойнап қарауытқан жоталар жатыр. Жүріп келе жатқан автобус емес, бейне бір таулар сияқты, бірімен-бірі жарысып, бірін-бірі қуып, бірін-бірі басып озып бара жатқандай. Біреуі жақындай түссе, екіншісі алыстайды. Сайранның ойы шырқап алысқа кете қоймай, қасында отырған бәкене қызға тіреле берді. Оған назар салмаса да қыздың кескіні қырынан көрініп отырды да қойды.

Енді аңғарды, бәкене қыз жас екен. Оның топ-томпақ беті, бұртиған ерні балалық аңғалдықтан арыла алмағанын байқатады. Бірақ, өсіп, тарала келгенде де шырайлы бойжеткен бола қоймас, тайқы маңдайы мен бауырсақ мұрны, сәл қысыңқы жанары осыған меңзейді. Сайранның көңілі өсіп, қай ортада болса да мысы басып кетерін сезінген кісінің сыңайымен тәкаппар шалқайды. Таяуда орталық журналдардың бірінен «Акселерациялық құбылыс» дегенді оқып еді. Қазіргі оқымысты ғалымдардың зерттеулерінде, кейінгі жас балалар өз жасындағы алдыңғы буынмен салыстырғанда, дене құрылысы ірі, бойшаң, өңдері де біркелкі келеді деген тұжырым бар көрінеді. Бұл халықтың өскенін көрсетеді екен. Ал олай болса, мына қыз неге аласа? Неге сол ғалымдар топшылаған болжамға жатпайды? Мүмкін, бәкене қыз тараған ұрпақтар біркелкіленер. Сайран көзін жұмып, ой құшағында отырып қалды... ...Лап берген салқын лептен бойын, шашыраған ойын тез жинап, көзін ашты. Күзгі даланың күйген шөп, қураған сабан, дән исі бұрқыраған құпқұрғақ қоңыр самал желі соғып тұр. Бәкене қыз екен терезені ашқан. Өзі басын сыртқа шығарып, алға ентелей қарап отыр. Желке тұсынан бір өрім етіп өріп, бос қоя берген бұрымына қосылмай қалған балапан шаштары желге желбіреп, тайқы маңдайын одан сайын аласарта түскендей. Автобус шағын ауылдың шетіне кіріпті. Жол бойында қалаға жеткенше мұндай ауылдар көп. Сайран осы ауылдардан үнемі күйкі тіршілік көргендей болады. Өңкей біркелкі бір-бірінен аумайтын жатаған үйлер айдалада үлкен әлемнен бөлініп қалғандай әсер ететін. Кімдер тұрады мұнда, немен шұғылданады, ол осыған таң қалатын? Ауыл ішіне кірген соң автобус жүрісін баяулатты. Тас жол бойында ойнап жүрген балалар көрінді. Ол қайта көзін жұмып шалқая беріп еді, бағанадан далаға сұғылып отырған бәкене қыз бірнәрсе деп айқайлағандай болды. Сол-ақ екен, топтан бөлініп үш қара домалақ бала автобусқа қарай жүгірді. Ересектеуінің: – Әне, апайым, апайым, кетіп барады, қарасаңдаршы, – дегенін Сайран анық естігендей. Балалар автобусқа қатарласа беріп ұмар-жұмар болды да қалды. Басында түсінбей аңтарылып отырған ол істің мәнісін енді ұққандай, бәкене қыз бағанадан сығымдап ұстап отырған газеттің орауын жазып, нарт қызыл алмаларды балаларға қарай лақтырып-лақтырып жіберді. Бұл көріністен Сайранның жүрегі бір түрлі бүріп кетті де, бір сәт соқпай, сол бүрген қалпында тұрып алғандай болды. Біртіндеп шымырлап барып жазылды, сол мезетте бойына бір жылы леп тарап бара жатқандай денесін жалын шарпыды. Қыздың бағана автостанциядан едәуір қашық базарға не үшін жүгіріп барғаны жетесіне енді жеткендей: алыс қалаға оқуға кетіп бара жатқан қыз бауырларының жол бойында тосып жүрерін сезген. Сәбилердің «апайым кетіп барады» деген қуанышты дауыстары құлағынан кетер емес. Ол дауыста бір қимастық, жақын адамға деген бауырмалдық бар еді. Қат-

қабат сезімге толы осы бірауыз сөздерінен соншалық қимас туысын, ең жақын адамын шығарып салғандарын ұғуға болатын. – Апама, апама болысыңдар, – деп дауыстап, бәкене қыз етжүрегі елжірей артқа қарап біраз отырды да, терезенің әйнегін жауып, түк болмағандай манағы монтаны қалпына қайта түсті. Бірақ түрінде өз ісіне риза болғандық, сәл мақтаныш сезімі әлі басылмай тұрды. Дәл осы әрекетімен Сайранға қыр көрсетіп тастағандай. Сайранның жүрегі біреу өткір ұстарамен тілгілеп жібергендей әлі де удай ашып отыр. Анасы бөпелері туғанда кіндігін босағаға көметін еді. Иә, енді есіне түсті. Бұл алыстап кеткен балалық шақтың көмескі көріністері ғой. Байғұс шеше қарақтарының туған үйден, туған жерден кіндігі үзілмесін деп ырымдайтыны. Мына отырған бәкене қыздың кіндігі туған үйден, туған жерден үзілмеген екен. Өзін нық сезінуінің бір ұшығы осында шығар. Манағы марқайып жатқан көңілі кілт басылып, төменшіктеп қалды. Осы мына отырған бәкене қыз өзінен әлдеқайда тамырлы, әлдеқайда бауырмал көрінген. Бірақ оны мойындағысы келмеді... «Менің жасыма келгенде, мүмкін, бұл да өз қамын көбірек күйттейтін болар. Иә, солай болатын шығар». Осыған өзін сендіргісі келді.

Мақтақыз бүгін де жұмысқа әдеттегідей тура уақытында келе жатыр. Адамға қарсы келмеу, өзіне жүктелген іске мұқият қарап, ережені бұзбау оның бойға сіңген әдеті еді. Мектепте де нақ осылай-тын. Бір рет те сабақтан кешігіп, болмаса қалып көрген жоқ шығар. Үлгілі оқушы атанған күйінде мектеп бітірген еді. Оқуға түсе алмай қалғанына өзінің қатты таңы бар. Жұмысқа араласқалы да әлі бір кешіккен емес. Бояуы оңған ескі сәкімен ақырын басып жоғары өрледі. Аяғын басқан сайын талайдың табанынан өтіп әбден мүжілген баспалдақ ауырсынғандай сықыр етіп қалып жатыр. Екінші қабатқа көтеріліп, ұзын дәлізді қуалап түкпірдегі өз бөлмесінің алдына келді. Есікті ашқанда іштегі қапырық лап беріп, бетке ұрады. Ертеңгілік бойкүйездіктен арыла алмай, онсыз да дел-сал болып сергімей тұрған қызды маужыратып, одан сайын ұйқысын келтіргендей. Бұл да Мақтақыздың күндегі сезінетін нәрсесі. Ол осы манаураған қалыпта біраз отырар еді. Айналасына есіней жалқау ғана көз тастайды. Күні бойға созылатын сарт-сұрт «шабуыл» алдында қалғып кеткендей машинкалар ақ жамылғысын жамылып, тымпиып-тымпиып қана тұр. Орнынан тұрып репродуктордың даусын көтеріп қойды. Таныс әуен естіледі. Қай ән екенін есіне түсіре алмай ойы сан-саққа кетіп отыр. Ол дереу өзінің осы дағдарып отырғанына қысылғандай машинкасының қабын алып мұқият сүртті. Екі парақ ақ қағаз өткізді. Өшіргішін, сызғышын, қарындашын алып, оң жағына қойды. Өзі қолын алға созған бойда орындықтың арқалығына сүйеніп шалқайып отырып қалды. Бұл жұмысқа әзірмін-ау деген отырысы еді. Көзі қарсы қабырғадағы сұлу әйелдің суретіне түсті. Бұл атақты киноактрисаның суреті болатұғын. Сүйріктей ұзын саусақтарын көрсете жағын таянып отыр. Сүп-сүйір етіп қырланған тырнағы қандай әдемі. Жоғары тараған шашы толқынданып жатыр. Машинканың үстінде созылған өзінің саусақтарына қарады. Көңілін құлазытар көңілсіздік басып, іштей терең күрсініп қойды. Мұның саусақтары жуантық, алақаны жалпақ, қыздың қолынан гөрі ер баланың қолына ұқсайды. Тырнағы да сүп-сүйір емес, ішке қарай батыңқы, қысқа. Шашы қанша қалың болғанмен көтеріліп толқынданып тұрмайтын. Майлап қойғандай құйқаға жабысып, қанша жоғары түйсе де желкесіне қарай сырғып түсіп кететін. Кішкене қолайнасын алып шашын түзей бастады. Өзінің түр әлпетіне көңілі, сірә, толмайды. Ат жақты ашаң жүзіне бауырсақ мұрны тіпті де үйлеспейді. Тар маңдай, қабағы өсіңкі қалың болған соң ба көзі де кіші көрінетін.

Кейде жұмысқа келгенде осы суретке қараса көңіліне қаяу түсетін болды. Ызасы келгені сондай бір-екі рет алып тастауға оқталды да, бірақ бір уақыт қарап отырғанды жөн көрді. Бөлмеге қызметкерлер де келе бастаған. Жол жөнекей көргендерін, естіп-білгендерін сампылдап айтып жатыр. Олардың сөзі мұны еліктіріп, көңілін көтеріп әкете алмады. Қайта мұңайып, қолын машинканың үстінен асыра алға созып, басын бір жағына қисайтқан бойда отыра берді. – Сен, қыз, ауырып отырсың ба? – деген Майнұрдың сөзінен есін жинады. Үнемі ақжарқын жүретін күлегеш қыз еді. Бірде ана жерден, бірде мына жерден шығып жүретін құйын мінез. Жақсы қызметкерлер қатарында аталатын. Дегенмен де Мақтақыздың оның нәтижелі, тиянақты іс бітіретіндігіне күмәні бар. Қу тілді Айжан сөз орайын жіберсін бе: – Көктем ғой, есіне әлде не түскен шығар, – деп екі ұштылау сөздің шетін шығарып, бәрін күлдірді. Мақтақыз қалжыңға жауап бере алмай тығылып қалды. Бөлмеге керіле басып көрші мекемеде істейтін сұлу келіншек кірді. Есіктен кіре сыңғыр қаққан күлкісін төге, бөлменің төрінде отырған, машинисткалардың үлкені Бижамал апайдан бастап амандасты. – Апай-ау, өзіңіз күннен-күнге сұлуланып, жасарып барасыз ғой. Шын айтамын, дәл он жасқа жасарып кетіпсіз. – Мақтаған апайға жақса керек, ақ сары жүзі жайнап, аздап қызғылт ірең пайда болды. – Жаным-ау, сендер тұрғанда бізден жастық кетті емес пе? Біздегі жүрген жұрнағы шығар. Көйлегің де өзің сияқты жайнап жасарып тұр ғой. Асылын таңдап киесің-ау. – Келіншектің өзін де көңілдендіріп тастады. – Мен дегенің, өзіңіз білесіз, осындайға тіпті мән бермеймін ғой, подругам алып қойған екен, саған жарасады деп болмай кигізіп жібергені. – Келіншек жорта өкпелеп жүзін томсартып, көйлегінің өңірін түзеп қойды. – Жақсы жарасады екен. – Басқа қыздар да жан-жақтан жамырай айтып жатыр. Мақтақыз үндеген жоқ. Бұл жақсы демесе де келіншектің өзі де, көйлегі де әдемі еді. Табиғат та кейде әділетсіз ғой. Бір адамның басына көрікті де, тілді де, қылықты да үйіп-төгіп бере салады. Біреудің тілін табу үшін дәл жаңағыдай іші-бауырына кіріп өтірік мақтап, көлгірсу қолынан келмейтін нәрсе. Ол өзінің өңі түскен көйлегіне қарап одан сайын жабыға түсті... ...Бөлмеге ұзын бойлы, шашын майлап, бір жағына жыға тараған, қолында қалың папкасы бар жігіт кірді. Қыздар бас көтеріп бағжия қарамаса да, көздерінің астымен кімге келген жігіт болды деп байқатпай бағып отыр. Назар аудармаған тек Мақтақыз еді. Мынандай сымбатты, сыпа жігіттің өзіне келмейтінін біледі.

Айтқандай, жігіт ертеңіне жұмыс аяғында келді. Мақтақыз бөлмеде жалғыз еді. Коридордың ана басынан аяқ дыбысы шықса, елегізіп келіп қала ма деп есікке қарайлап қояды. Бірнеше аяқ дыбысы естілген, мұнда ешкім соқпады. «Несіне алаңдаймын, келсе келер, келмесе қояр», – деп өзін тоқтатқанмен, аяқ дыбысы естілсе тағы да елегізеді. Күні бойы тосқанмен жігіт кіріп келгенде өзін қалай ұстарын білмеді. Сәлемдесіп столға тақаған ол басылған беттерді аларда қызға анықтап көз тоқтатып қарағандай болды. Мақтақыз қысылып, жүрегі лүпіл қағып, екі беті қызарып кеткенін сезді. Біресе жазып, біресе қолын алдына қойып, не жаза берудің, не қоюдың ретін таппады. Жігіт әр бетті сыбдырсыз, баппен ашып, мұқият тесіле қарап жатыр. Мақтақыз қате тауып алар ма екен деп састы. Жігіт көз қиығын қызға да тастап қояды. Ол қараған сайын қыздың саусағы шатасып басқа әріпті соғады. Көріп қоймады ма деп одан сайын қысылады. Сасқаны сондай, жазуды қойды. Алақанына дейін тер шыға бастады. – Біразын болып қойыпсыз ғой. Бүгінге осы жетер. Шаршаған да шығарсыз. Жүріңіз. Далада күн деген ғажап. Осындай күнде сізге жұмыс істетіп қойғаным қиянат болар. Жалғыздықтан жабығып отырған қыз елеңдеп, көңіл түкпірінен бір сәуле жарқ еткендей болды. Сонда да орнынан бірден тұрмай, жігітке бағдарлай қарап алды. Шырайлы, маңғаз жігіттің өзін шақырып тұрғанына сенбеген секілді. Жігіт те мұны сезгендей, беттерді папкасына салып жатып күлімсіреп, басын иіп: – Жүріңіз, бірге шығалық, – деді қайталап. Көктемнің жеңіл ауасы қыздың бойын тез сергітті. Алақанының тершіп, бетінің дуылдағаны салқынға шыққан соң қайтып, тынысы да кеңейгендей болды. Айтса айтқандай дала жақсы еді. Күн нұры шақыраймай,

бетке жұмсақ тиеді. Қар еріп жатыр. Қыз көзін төмен салып келеді. Ойдымойдым жерлерге іркілген қар суы болымсыз діріл қағады. Шатырдан, теректің бұтағынан үзіліп түскен тамшылардан әлгі діріл бұзылып су бетінде бірнеше сақина пайда болады. Біртіндеп сақиналар жойылып, қайта дірілге ауысады. Екеуі қатар аяңдап келеді. Бірнеше тамшы қыздың жағасына, жеңіне тамды. Тамған кезде одан тағы ұсақ жұлдызшалар шашырап бетіне тиеді. Әдетте, ол осы тамшыны жек көретін. Қазір оған тамшы астында тұру теңдесі жоқ керемет рахат дүниедей көрінді. Күнде неғып байқамаған. Тұра берсе ғой. Тыныштықты жігіт бұзды: – Қай автобусқа отырасыз? – Трамвайға... – Нешінші? – Төртінші.

Мақтақыз ойланып қалды. – Таңертең оны жұмысқа шығарып саласыз. Кешке тосып аласыз. Жақсылап тамақ дайындап бересіз. Ол, әрине, шағын мекемеде болсын бастық болады. Сіз оған дән ризасыз. Қас-қабағына қарайсыз. Шаруаға араластырмайсыз. Айтқанын екі етпейсіз. Қыз шын айтып отыр ма дегендей бетіне бажырая қарап қапты, Мақтақыз үшін бұл да әсерлі сөздер еді. Енді соны елестетіп, толқып отыр. Өзін сүйетін адам табылар ма екен, қашан жолығады? Ол кім? Көргісі келетін. Іштей ғана ойланып қоятын да, кейде өз ойынан өзі ұялып, көңілін басқаға тез аударуға тырысатын. Қазір ол жігіт айтқан сөздерге қалтқысыз сенді. Кафенің төргі бұрышында өзара қызу әңгімелесіп отырған үшеуге жігіт әлсін-әлсін жалтақтап қарай берген. Мақтақыз да назар салды. «Осы қаланың дөкейлері». Жігіт қысқа таныстырды. Олар даяшыға бұрылғанда жігіт те өте кішіпейілдікпен басын иіп сәлем берді. – О, інішек те отыр екен ғой, – деп қалды біреуі. – Бізге қырын отырғаны – институттың оқытушысы. Ұзын сарысы бір мекеменің директоры, анау көзілдірікті жазушы. Мақтақыздың жігіттің көпке танымал «ұлы» адам екеніне күмәні қалмады. Жігіт даяшы қызды шақырып, оларға бір коньяк жөнелтті. Өзі ұзақ әңгімеге көшті: – Жазушы болу үшін, ең бастысы өмір көру керек. Қараңызшы, – ол айналасына бұрылып қойды, – қандай орта. Бәрін, қандай кейіпкер керек, түгел табуға болады. Мысалы, анау шеткі столдағы төртеуге көз салыңызшы. Екі жігіт, екі қыз. Сол жігіттің біреуі ана әдеміше бикешке көз салып жүр. Қыз онша ұната қоймаса да жігіттің ақшасына қыдыруға қарсы емес. Жігітті алдап жүре тұрады да, бір күні тайып кетеді. Міне дайын сюжет. – Ол терең дем алып көзін бір нүктеге қадап, отырып қалды. Өзінің келешек повесінің желісін ойлап кетті-ау. Мақтақыздың есіне қыздар көп айтатын, жазушылар сенің түріңе қарап, ойыңдағыны табады, адам танығыш, сырыңды сезіп білгіш деген алып-қашпа сөздері түсті. Сол сөздердің шындығына енді көзі жеткендей. Олар кафеден шыққанда қала шамдары жанған. Бағаналардан қызғылт сәуле тарап, дүние көңілді сияқты көрінеді. Жігіт әзілдеп те алды. – Сізді ұстап қалдым ғой. Кешіккеніңізге ұрсатын адам жоқ па еді? Қыз басын шайқады. – Ендеше мен сізді шығарып салайын. – Олар мінген жалғыз вагон қаланың батысына қарай селкілдетіп алып жөнелді. Трамвайда пәлендей әңгіме болған жоқ. Қыз да алғашқыдай емес, қысылмай өзін еркін ұстауға үйреніп қалды. Түскен бойда анадайда тұрған көк қоршаулы ақ үйді көрсетіп. – Менің пәтерім, – деп күліп қойды. Қақпаға жетпей жігіт тоқтады:

Таңертең сергек оянды. Жұмысқа бұрынғысынан да ерте келген. Кіре берістегі күнде кілт аларда көріп жүрген кезекші кемпір мұның бетіне ұзағырақ қарап, ернін сылп еткізгенін Мақтақыз байқамады. Бөлмесіне кіріп айнасын алып, тершіген мұрнының үстіне жеңілдеп опа жақты. Сұлу актрисаның суретіне көзі түскенмен, бүгін күндегідей төменшіктеп жасымады. Жігіттің повесін алып сыртылдатып баса берді. Жиналған қыз-келіншектер мұның жаңа прическасын сөз етпей қалмады. Жарасады деді, жараспайды деді, жарасады, бірақ есейтіп көрсетеді деді. Әйтеуір, жақсы деген ешқайсысы жоқ. Ол жабығып жүдеп қалды. Бұл күн де көңілсіз, баяу өтіп жатты. Жігіт бүгін келмей-ақ қойса етті деп тіледі. Жұмыс аяғында ертерек шығып кетермін деп отырған, қас қылғандай жігіт те ерте келді. Беттерді алып қарап жатып, Мақтақызға да көз тоқтатты. Қызарып кеткен қыз материалды қолына ұстата салып, еш жұмысы болмаса да столдың тартпасын ашып, бір зат іздеген кісіше, өзімен-өзі ұзақ әуре болып кетті. – О, бітіруге таяу қалыпсыз ғой. Ол көп кідірген жоқ, беттерді алып кешегідей мұны бірге жүруге шақырмай шығып кетті. «Бәрі бітті, ұнамадым». Осы ой шың етіп басына шығып, дыңылдап тұрып алды. Шалқайып орындыққа сүйенді. Күні бойғы ойлаған жақсы ойлары сағымдай бұлдырап алыстап барады. Қабырғадағы әйел суреті тесірейіп, табалап отырғандай. Мақтақыздың жүрегі шаншып, біреу біз сұғып алғандай болды.

Жұмыс аяғы таяу. Енді мандытып еш нәрсе жаза алмасын сезіп жиналып сыртқа шықты, күн кешегісінен де жылына түскен. Шуақты. Өтіп жатқан көше жүргіншілері де көктем күніндей жайдары сияқты. Екеу-екеу болып наздана күліседі. Кешегі жігіттің сөзі есіне түсіп үйіне жаяу қайтты. Жол жөнекей ауыр ойдан арылып көңілі де серпіліп, ширыға түсті.

Ертеңіне жұмысқа шашын бұрынғысынша түйіп жабырқау қалыпта келді. Жұмыс бір қалыпты өтіп жатқан. Ол елегізіп жігітті күтпеді. Оның бей-жай қалпын: – Сені телефонға бір жігіт шақырады, – деген Майнұрдың даусы бұзды. Кім болды екен? Әдетте, оны телефонға да сирек шақыратын. Кейде мектептес қыздары хабарласатын. Есен-саулық сұрасудан басқа айтатын ешнәрсе таппайтын. Сен жұмыс істейсің ғой, стипендиямыз таусылып қалды, қарайлассайшы дейтұғын кейде. Қыз телефонға тақады. Аржағынан жігіт дауысы естілді. – Мен қазір бара алмаймын, егер ренжімесеңіз, үйге ала барсаңыз. Мен кешкісін соғып алып кетер едім. – Жақсы. Мақтақыз үйге келісімен бөлмені тез жинастырып от жақты, дүкенге барып жеңілдеу шайдың қамын қарастырды. Жігіт кештеу келді. Шай ішуге қарсы болған жоқ. Шай үстінде повестің соңын қарай отырды. – Қалай екен? Сізге ұнады ма? – Ұнады, бірақ екеуінің қосыла алмауы өкінішті екен. Жігіт лекітіп күліп алды. – Өкінішті дейсіз-ау, ә? Неге екені белгісіз Мақтақыздың өзі де күлді. Пештен сырт-сырт дыбыс шығара ағаш отының маздап жанғаны естіледі. Содан бір жылылық, көңілділік тарап жатқан сияқты. Шай ішіліп болды. – Қарындасым, көп рахмет. Қолыңыз жеңіл екен. Повестің алдын орысша аудартып жатырмын. Мынаны қазір сегізде аудармашыма беруім керек еді. – Ол сағатына қарады. Сонсоң кібіртіктеп бір нәрсе айтуға оқтала беріп тұрып қалды. Қыздың бойын селк еткізіп жеңіл діріл жүріп өтті. Бұған қазір жігіт маған ұнадың дей ме, әйтеуір, осы төңіректе бұл естімеген, бірақ жағымды, көптен күтулі жұмбақ сырға толы әңгіме қозғайтындай көрінді. – Екі-үш күн турасында Москваға ұшатын едім, оқуға кетіп барамын. Көйлегіңіз мойнымды. – Ол қалтасына қолын салып тосылып тағы біраз тұрды да столға аздаған ақша қойып жатты: – Мынау еңбегіңізге, аз деп сөкпеңіз... Мақтақыздың тынысы тарылып кетті. Қыз өңінің өзгеріп, мұңайып қалған жүзін байқаған жігіт шындап қысылды, шамасы ақшаны азырқап тұр деп ұқса керек:

Мұрат елегізе ерте оянып, терезеге қарай аунап түсті. Бөлме іші жапжарық екен. Мамыражай шуақты ертеңгілік тыныштықты бұзып шықылықтаған бір әуен құлағына еміс-еміс жетеді. Бұл күнде естіп жүрген торғайлардың оған таныс дағдылы дыбысы еді. Манаурап көзін бір ашып, бір жұмып, бұйығып тыңдап жатыр. Торғайлар оған «таң атты», «таң атты», «тұрсайшы-тұрсайшы» дейтіндей көрінеді. Биыл көктем шыға, терезе алдына осы ала торғайлар ұя салған. Содан бері әр таңды жұдырықтай құстың сайраған әнімен қарсы алатын болды. Күнде бұл көзін ашқанда өздерінен басқа еш жан баласына түсініксіз тілде айтқан әндерінің әуенімен бе, әлде самал екпінінен бе, бұтақтарды сәл ие қонақтап тербеліп отыратын. Ал сосын сайрасын келіп. Бұл ала торғайлар Мұраттың айнымас достарына айналған. Бұлардың ауылы шаңы шыққан қуаң, әрі тастақ жерге орналасқан. Қолдан отырғызылғаны болмаса ағаш атаулы көп ұшыраса бермейді. Ауылда үш-төрт үйде ғана бар шығар. Соның бірі Мұраттың үйі. Зәулім-зәулім үштөрт түп терек көптен бар. Басқа балалар сияқты Мұрат та үлкен адамдарға, әсіресе тәтесіне сұрақ қоюға әуес. Аспан қайдан пайда болған? Құлап кетпей ме? Мен сенен тудым, сен әжемнен тудың, ал әжем кімнен туды? Әжемнің әжесі кімнен туды? Ол тәптіштеп қуалай сұрай беретін. Ұғындырса, түкке түсінбейтін өзі. Қалай көп сұраса, соншама тұйыққа тірелгендей болатын. Сол әдетіне салып, ала торғайлар мекендеген теректердің де «кімнен туғанын» сұраған-ды. Теректер жайлы айтқанда тәтесінің қара торы жүзі сәл нарттанып, көзінде қуаныштың ұшқынындай әлдебір сәуле құбылып, біз оны ертеректе, сен де жоқсың ол кезде, отырғызған едік. Сонда байқамай бетімнің мына жерін бұтақ алып кетіп еді, – деп сол жақ езуінен сыртқа қарай тартылған болар-болмас тыртықтың ізін сипап қоятын. Терек жайын айта отырып, өзі сәл күрсінгендей болушы еді. Жүзін төмен салып, ойланып қалатын. Неге әлгінде қуанып, неден күрсініп, ойланғанын Мұрат бажайлап жатпайды. Бір ғажабы, осы сызат тәтесіне әрқашан көңілдене жымиып, жүзіне күлкі үйіріліп тұрғандай әр береді. Тәтесі Мұрат екеуі ғана тұратын. «Біз» дегеннің кім екенін ойлап бас қатырмайды. Кім болса, сол болсын. Ол тек ауыл балаларына терезе алдында осы үш-төрт түп терек өсіп тұрғанына мақтана алатын. Бұған ең қуаныштысы осы еді. Терезені көлегейлеген жапырақтар арасынан бірнеше нәзік сәуле көрпе үстіне құйылып тұр. Мұрат сирағын шығарып күнге тосты. Күн қыздырған аяғы жып-жылы. Жылы шуақ маужыратып ұйқы шақырады. Не ұйықтаған емес, не ояу емес балбыраған күйге түсті. Балбырап жатып қиялдауды ұнататын.

Жаз болса, ауылдың бар баласы асыға күтетін бір шағы бар. Ол – бүлдірген піскен кез. Осы ауылдың ірілі-ұсақты бар баласы жиналып бүлдірген теруге аттанатын. Мұрат өзі тектес балалармен ауылға тиіп тұрған Қоңыршоқыны еншілейді. Ересектері ары қарай Молдабайға асып кететін. Мұраттар Қоңыршоқының өздеріне қалғанына дән риза. Бүлдірген маусымы өтіп барады. Жақында ағып таусылатын шығар. Бір барып қайтса... Қоңыршоқының түстік жағында етекке қарай созылып жатқан үш сай бар. Осы үш сайдың жидегі ауылдың бар баласына жететін. Тек... Тек соңғы жылдары қалаға апарып жидек сатуды әдеттенген әйелдер теріп кетпесе... Даланың жемісінен шай-суын айыратын бірді-екілі қолы бос, пысық келіншектерді балалар да ұнатпаушы еді. Кейде алдынан ұшырасса, «бар, әрі барыңдар, кісінің алдын таптамай» деп аулаққа қуып тастайтыны әбден зығырдандарына тиіп жүр. Шіркін, жидек неге үнемі пісіп тұрмайды екен деп ойлады Мұрат. Аузына жидектің дәмі келіп, кеберсіген ернін жалап қойды. Қоңыршоқының терістік тастақ бетінде үйдей-үйдей ақ қойтастар бар. Қатпар-қатпар қоңыр тас, әжесі айтатын ертегідегідей, алыстан Иран-Мысыр шаһарларынан керуен тартып, шаршап келе жатып бір-біріне іркес-тіркес шөгіп, содан тұра алмай қалған түйені елестетер еді. Бүлдіргенге әбден тойған балалар осы қойтастарға келіп шығатын. Бұған соқпай кеткендері сирек шығар. Бар бала осы «шөккен түйелерді» жақсы көруші еді. Оның тағы бір сыры бар. Күн қыздырған ып-ыстық тасқа таласа-тармаса өрмелеп шығатын. Алақандарымен күнді көлегейлеп, солтүстік шығысқа қарасатын. Сонда алыстан мұнартып қала көрінуші еді. Көзге алғаш қала емес, қара қоңыр түтін будақтаған ұзын-ұзын трубалар көрінер еді. Сол трубаны қуалай көзді сәл төмен аударса, көгілдір сағымға оранған қала бұлдырайтын. Қаланы көрдік деп бар баланың мәз болатыны осы ғана. Бұл қойтастар балаларды қаламен жалғастырушы «құдірет». Ыстық тасқа табандарын тірей, иектерін тізелеріне сүйеп отырысатын. Қалаға барғандары көргендерін, өздері көрмегендері естігендерін болса да, бір-бірінен қалыспай әңгімелейтін-ай кеп. Мұрат ол кезде үнсіз тыңдайтын. Енді ғой Мұрат та әңгімеге қосылар еді. Қалаға бұл да барды ғой. Тек, бүлдірген маусымының өтіп бара жатқанын айтсаңшы. Баланың жидекке бармауының себебі бар-ды. Бұл арада сәске түс шамасында почта тарататын. Оны бала жақсы біледі. Ол хат тосып жүр. Басын көтеріп, терезеге бетін тақап, сыртқа көз жіберді. Күн Қоңыршоқыға иек артып, көтеріліп келеді. Әлем қызғылт сияқты. Таңертең күн шыққанда даланың қызғылт болатыны несі екен. Екі төбенің арасындағы саймен табын өрлеп барады. Табыннан қалып қойған сиырларын қуалай жүгірген бала-шаға, әйелдер ағараңдайды. Мұздай шықты жалаң аяғымен көсіп Мұрат та талай сиыр қосқан. Осыны ойлағанда маужырап отырған денесі тітіркенеді.

Тәтесі бүгін өзі қосып кетіпті. Кешкісін жиналысқа, ойынға барған күндері ертесіне ұйықтап қалатыны бар. Ондайда өзімен бірге Мұратты да оятып: – Көкетай, тұра ғой. Бол енді, менен гөрі жылдамсың ғой, жүгіріп барып қосып келгенге нең кетеді, – дейтін. Мұрат тұрып киінгенше өзі жылдам беті-қолын шая салып, сиырдың бауырына отыратын. Соңғы иіндісін саумастан, қолына шыбығын алып даяр тұрған Мұратқа қуалатып жіберетін. – Жүгір, сиыршыға көрсетіп, алдына қосып бер. Қалып қойып, егінге түсіп кетпесін, – деп, артынан ере жүріп қайталайды. Оны өзім де білем ғой деп бұл болса жаратпайды-ақ. Кер сиырды қолындағы шыбығымен жон арқадан тартып-тартып жіберіп, тырағайлатып жүгіре жөнелетін. Менің не жазығым бар, ұйықтап қалған өздерің емес пе дегендей артына бұрыла қарап, дағарадай мүйізін шайқап-шайқап алып, сиыр байғұс табынның соңынан борс-борс желіп кете баратын-ды. Сыртқы есік сықырлай ашылып, тәтесінің аяқ дыбысы білінді. Мұрат көрпесіне кіріп, ұйықтаған болып жата қалды. Ол жалындырып барып тұрғанды ұнататын. Өкшесін тық-тық басып, тәтесі жанына тақады. Көрпесін ашып мойнынан иіскеді. Өзі бүгін көңілді сияқты. Мұраттың тәтесі қызық. Кейде шалқып-тасып, көңілді жүреді. Мұндайда ол күлегеш те әзілқой. Мұратты да еркелетуінде шек жоқ. Ал кейде салы суға кетіп, тұнжырап, ешнәрсеге ықылассыз сүлесоқ кезі де болады. Мұраттың жек көретіні осындай шақ. Тәтесінің кейпін көріп бұл дағы басылады. Жаутаңдап қарай береді. Артық сөз айтуға батпайды. Сөйлесуге үшінші бір адамды іздейді. Екеуі-ақ болған қандай жаман! Бүгін көңілді екенін сезіп, жаңа оянған болып, керіліп, мойнынан құшақтады. Тәтесі көңілденгендегі әдетіне салып, ашық даусымен өзінен-өзі сыңғырлай күліп, оны әрі-бері аунатып, қытықтай бастайды. Мұның ұнататыны тәтесінің осындай төгілме ақ жарқын сәті ғой. Еркелеп күні бойы ойнауға бар. Оған уақыт қайда? Айтқанындай-ақ, тәтесі мұны аз-ақ ойнатып, шай қоюға шығып кетті. Мұраттың көңілі көтеріліп қалды. Әлденеге елегізіп, бойын билеген құпия қуанышты сезінді. Ол шалқасынан жатқан күйі іштей күбірлеп, саусағын ерніне тигізіп санай бастады. Бір екі... үш... төрт... тоғыз... он... ім. Он күннен кейін салып жіберемін деген, келетін уақыты болыпты. Асығыс тұрып киіне бастады. Бір-екі керіліп алып сыртқа шықты. Тәтесі самауыр қойып жатыр екен. Басын көтеріп бұған күле қарайды. Көзіне самауыр қойып жатыр екен. Басын көтеріп бұған күле қарайды. Көзіне самауыр үрлегенде түтін тисе керек, сәл жасаурағандай. Бірақ мейірлене күліп тұр. Мұрат қораның артына айналып кетті. Ауылдың аяғынан кіретін қара жолға үмітпен көз тастап қойды. Оған суреті бүгін келетін сияқты көрінді де тұрды. Үй іргесінен ағып жатқан бұлақ жиегіне отырды. Уақ малта тас тауып алып, бір-бірлеп лақтыра бастады. Жақын жерден таяз суға түскен тас шолп

етіп, бірнеше тамшылар шашыратады. Баланың аяғына, қолына су тиді. Су тиген сайын қытықтана түсті. Мұрат биыл мектепке бармақ. Сабақ алдында сергіп, қаланы көріп, бой жазып келсін деп тәтесі мұны қалада оқып жатқан сіңлісіне жіберген. Таныс ағайынмен ілестіріп жіберген еді, Гүлжан өзі тосып алды. Ол да тәтесі сияқты күлегеш, балаға үйірсек қыз. Мұратты жанынан қалдырмай, қаланы көп аралатты. Балаға қызық-ау деген жерін түгел көрсетті. Қайтарында мектепке ки деп оқушы формасын, ақ жейде, сұр берет сатып әперді. Осыларды кигіздіріп суретке түсіртті. Ол өзі кеш шығатын нәрсе екен. Артынан салып жібермек болып қалған. Шамамен он күннен кейін деген еді. Келетін уақыты болған екен ғой. – Мұрат-а-а-ай! – деген тәтесінің даусы естілді. Ол беті-қолын жуып үйге беттеді. Мұрат үйге кіргенде әдеттегідей дастарқан жасаулы, самауыр өзінің меншікті орнында божылдап тұр. Тәтесі тіпті ыстық ас та әзірлеп жіберіпті. Мұраттың асқа зауқы соқпады. – Көкетай, мен бүгін сені әжеңе апарып тастаймын ба деп отырмын. Мен қос басына шөпшілерге барамын. Кеш келемін бе, кім білсін. Сені несіне борбайыңды созып, осы ыстық күнде далаға апарамын. Апаңның қасында бол. Ішің де пысып жүрген шығар, балалармен ойнайсың. Тәтесі кейінгі күндері мұны өзімен бірге жұмысына алып барып жүрген. Ол кітапханашы еді. Қолы қалт еткенде ертегі, әңгіме оқып беретін. Биыл оқитын болған соң, саусағың жаттықсың деп сурет салдыратын. Айтуға қиын дыбыстарды қайталататын. Тақпақ жаттататын. Әйтеуір күні бойы ермек табушы еді. Мұраттың өзіне де қызыл матамен қапталған сөрелері бар, үлкенді-кішілі көп кітаптар тізілген, ішінде көзілдірік кигені бар, мұрттысы бар, ылғи бір қасқабас кісілердің үлкейтілген суреттері ілінген осы кішкене ғана бөлме ұнайтын-ды. Бірақ бүгін үйде қаласың дегенге өкінген жоқ. Әжесінің үйіне де барғысы келмеді. – Тәте, фу-у, ол үйге бармай-ақ қояйыншы. Әжем өзі келсінші, – деді де, еркелегендегі әдетіне салып қабағын тыржитты. Оған мүмкіндік беріп отырған тәтесінің көңілділігі. Тәтесі ашулы болса әлдеқалай болар еді. Осы жолы жайымен: – Мұрат-ай, кәрі кісіні сүйрегенше... әрі ол жақта, өзің білесің, әжеңнің мойнында бақандай бес-алты бала бар, соның бәрін шұбыртып қайдан келсін. – Сәл ойланып қалды. – Е, айтпақшы, Қатира ауырып жұмысқа шықпай жүр деген. Келе алса, келетін шығар. Қазір айтып кетермін. Тек, сен тілін алып, отын-суын әкеліп беретін бол. Көп шаршатпа. Мұрат мақұлдағандай басын шұлғып отыр. Тәтесі тез жиналды да Мұраттың бетінен сүйіп, асығыс шыға бастады. Есікке жете беріп, артына бұрылып: – Гүлжаннан хат келсе, жыртпай алып қой, – деп қатты тапсырды. Неге жыртсын, өзінің де тосып жүргені Гүлжанның хаты ғой. Сол үшін жоғарғы

ауылға бармай қалды емес пе? Жоғарғы ауыл деп тәтесінің аға-жеңгесі, шешесі тұратын ауылдың он шақты үйден құралған бөлек тұрған шеткері бөлігін атайтын. Ауылдың бұрынғы жергілікті тұрғындары тұрған соң ба, кейіннен жоғарғы ауыл дейтін болды. Жоғарғы ауылға бару әншейінде Мұрат үшін тоймен тең-ді. Айналдырған он шақты үйден жиырма-отыз ойын баласы шығатын. Ал ойнасын келіп, бүгінгідей, иә дәл бүгінгідей, қаладан суреті келетін күн үшін бір уақ ойынды қиса да түк етпейді деп білді Мұрат. Көп кешікпей үлкен немересін ертіп әжесі де келді. Бірақ Мұрат Серікке суреті жайлы ләм демеді. Тек әлденеге іштей қоразданып, бұлданып жүргені әр қимылынан байқалады. – Ой-бой-й, менің қара шұнағым да мектепке баратын жігіт болып қалыпты ғой. Түріңе болайын-ай. Қане айтшы, нешеге оқисың? – Әжесі әлсін-әлі Мұратқа мейірлене сөйлеп отыр. Оның қоқиланып жүргенін сірә мектепке баратын болған соң ес тоқтатқаны деп ұқса керек. – Ту-у, біздің Мұрат қалаға барып келіп, бөсіп кетіпті ғой, – деп Серік те бір бүйірден қалыспайды. Серіктің Мұраттан үш-төрт жас үлкендігі бар. Олар не десе ол десін, Мұраттың өз қуанышы өзінде. Ол аузына тәтті салып жүргендей қиялға тамсанып, елітіп, рахат дүниеге батты. Хат тасушы түске жақын почта таратып кеткен. Почта жәшігіне бірінші болып жеткен әрине Мұрат еді. Аудандық газеттің арасынан көгілдір конвертті суырып алып, қарап-қарап тұрды да әжесіне қарай жүгірді. «Ап-па хат келді, хат». Әжесі хатты қолына ұстап, бас-аяғын бір аударып, қарағанымен: – Мен мұның тілін білмеймін ғой – деді, соған өзі қысылғандай. – Әй, Серік, оқышы мынау кімнің хаты екен. – Гүлжан тәтемнен келіпті, апа. «...Тәте, Мұраттың суреті шықпай қалыпты. Бірінші класқа барғаннан ескерткіш болсын деп суретке түсіріп едім. Шыққанда жақсы болар еді, бірақ алда тағы талай түсер...» «Шықпапты» деген жалғыз сөз Мұраттың бағанағы әдемі қиялын лезде-ақ быт-шытын шығарды. Қалайша? Анада Серіктің папасы екеуі түскен суреті осылай артынан келген еді ғой. Мұнікі неге шықпай қалды. Серік те хатты үзіп тастап: – Сенің суретің шықпай қапты-ей, – деп құдды бұл естімей қалғандайақ қайталап айтты. «Өзім де естіп тұрмын ғой. Несіне қайталайды екен? Маған дегенде қырсыққанын көрмейсің бе? Жаңа жарқ етіп шыға келгенде ғой Серікке қалай мақтанар еді. Енді міне «шықпай қапты-ей» деп мазақтап қиқылдауын қарашы. Қазір ауылдың бар баласына жаяды. Неге, неге шықпай қалды екен?» Айран-асыр болған Мұрат хаттың соңына дейін оқылуын тоспай, ақырын жылысып сыртқа шығып кетті. Бұлақты бойлап тауға қарай жүре берді. Басын тұқыртып иіп алып жүріп келеді, көзі ешнәрсені көрмейді. Көрсе де ажыратарлық дәрмен жоқ.

Аяғының астында ұшырасқан тасты пәрменімен теуіп өтеді. Салдырап аяғы әбден талған кезде бір түп шидің жанына отыра кетті. Оның бойын дәл қазір бір-ақ құштарлық биледі. Ол – тезірек ер жету еді. Сонда, ол көп нәрседен, әсіресе үлкендердің мұны көргенде еріндерін сылп еткізіп, мынау әлгі кімнің тауып алғаны ма, дардай болып қалыпты ғой өзі дейтін сөздерінен, балалардың әкең жоқ деген қағытпаларынан құтылар ма еді? Ең аяғы бүгінгі суретінің келмей қалуының бәрінде бұл білмейтін бір жасырын байланысты сыр бар шығар деген жорамал да оралмай қойған жоқ. Неде болса, тезірек жігіт болса ғой... Бұлаққа еңкейіп қарап еді, қалқан құлақ қара бала да бет ауызын қисайтып, келемеждеп тұрғандай. Көңілі шындап бұзылып отырған орнына қисая кетті. Ұйықтап қалған жерінен кешкілік әжесі әрең тауып алды.

Әлі лайланбаған мөлдір бастаудай баланың ашық жаны бұл дүниеден ойлағанының бәрі бола бермейтінін, үмітінің бірі жеткізсе, бірі алдамшы сағымдай бұлдырап жеткізбейтіндігін, сәттіліктерімен қатар сәтсіздіктер де боларын сезбейді ғой. Қалада жиырма жылдай осы мамандықты кәсіптеген суретші қолындағы дайын пленканы кешегі өткен футбол жарысы туралы серіктесімен дауласып тұрып байқамай, күйдіріп алғанын, оған өзі еш қынжылмай-ақ: – Аһ, дерьмо! – деп лақтырып тастағанын ол қайдан білсін. Фотограф үшін күнде күйіп, артынан қайта түсіріп жататын мың сан суреттің бірі еді бұл.

(Х.К. Андерсеннің ізімен)

Тар көшенің екі жағындағы көкке ұмсынған үйлердің бірінде ғалым тұратын. Күн дәл бұл елдегідей еш жерде ыстық емес шығар. Дәл төбеден шақырайып түскен қызуы тас қабырғаға, одан тас жолға соғылып, қайта көтерілгенде ыстық лебі бетті күйдіреді. Кейінгі кезде ғалымға осы ыстық жақпай жүр. Ыстықтың оған әсер еткені соншалық, жағы суалып, көзі шүңірейіп, жүдеп кетті. Тіпті көлеңкесінің өзі бұрынғысынан әлдеқайда шөгіп, кішірейіп қалды. Ғалым мен көлеңкесі тек күн ұясына батқан соң ғана қыбырлап тіршілік қамына кірісетін. О, сонда олардың әрекетіне қарап тұрудың өзі ғажап сезімге бөлер. Қалай бөлмеге қожайын балауыз шамды жағып әкелді, солай көлеңке бір қабырғадан екінші қабырғаға сойдаң қағып жүре бастайды. Тұрқы да ұзарып, бөлмеге сыймай жартысы төбеге шығып кетеді. Бір уақыт оған да қол-аяғын жазу керек емес пе, қабырғадан-қабырғаға секектеп есі кететін. Сол уақытта ғалым да балконға самалдап, түнгі жұлдызды аспанды қызықтап, керіліп-созылып, бой жазып, өмірге қайта келгендей рахаттанып қалатын. Басқа терезелерден де осындай тіршілік сезілетін. Есік-терезелер сарт-сарт ашылып, күндіз ыстық буып тастаған қала халқы жапырлап сыртқа шығуға, ұзағырақ самалдауға тырысатын. Тек бір үйде ғана күндіз де, түнде де селт еткен тіршілік тынысы білінбейтін. Ол – ғалым тұратын үйге қарамақарсы үй еді. Бірақ мұнда адам тұрмауы да мүмкін емес. Балконда жайқалып гүл өскен. Ешкім суармаса, күтпесе, мынадай ыстықта оның желкілдеп, жайқалып дәл осындай өсе қоюы да екі талай. Демек, біреудің болғаны, ал кірген-шыққан пендені ғалым көрген емес. Балконның есігі күнде кешкісін жартылай ғана ашылатын да іште шам жанбайтын. Тек ар жағынан жеңіл, бойды балқытар әуезді музыка естіліп, көңілді қытықтап, елегізетін. «Әдемі музыканы тыңдап отырған адамның өзі қандай екен? Әдемі, нәзік жанды болу керек» – деп ойлайтын ғалым. Үй қожайынынан сыр тартып, суыртпақтап көріп еді, қарама-қарсы көршісін танымайтын болып шықты. Ол үйдің тұрғыны туралы басқа жұрттан сұрап, мазалап жүруді ұсақ-түйек деп біліп, әрі тәрбиелі адам өз бойына ар санады. Осылай күндер өте берді. Бір күні түнде ғалым оянса, жел қатты соқса керек, іңірде жапқан балконның есігі шалқасынан ашылып, перде сырылып қалыпты. Орнынан тұрып, ашық жатқан терезені жабуға қол соза бергенде көзі қарсы балконға түспесі бар ма? Сонда ол не көрді десеңізші? Күндегі өзіне таныс гүлдердің басы ырғалып, сүттей аппақ ай сәулесімен шағылысып, айналасын шуаққа толтырып жіберген. Сол шуақтың астында ақ маңдайы мен танадай көзі жарқырап, қолаң шашы иығына төгілген сұңғақ бойлы бір бойжеткен ерекше

құлпырып ақ нұрға малынып тұрды. Тұрған жоқ ау, гүлдерге су құйып жүрді. Ғалым атып балконға жетті, сол-ақ екен алай-түлей дауыл көтеріліп қыз көзден ғайып болды. Гүлдер де ай нұрына жайнамай, күндегісіндей-ақ жетімсіреп, жүдеу кейіпке көшті, үзіп-жұлып кетердей жел ғана өршелене соғады. Бірте-бірте жел басылып, айнала тыншыды. Қарсы үйден шалқыма музыка ғана естіліп жатты. Сол күннен бастап ғалымның қарсы үйге ынтықтығы арта түсті. Танадай көзі жарқырап, ақ нұрға оранған бойжеткен есінен шықпауға айналды. Күнде шам жанған соң ғалым балконға шығып, самалдап ұзақ тұратын. Арттан түскен балауыз шамның жарығынан өз көлеңкесі созылып қарсы балконға дейін жететін. Басқа қыбыр еткен пенде сезілмейтін. – О, таптым, таптым, – деді бірде ғалым өз көлеңкесіне өзі. – Қарашы, гүлдердің арасында сен өзің тым пішінсіз де көрінбейсің. Ашық тұрған есіктен ішке кіруді де білмейсің, антұрған?! Сенің де осы пайдалы іс істейтін уақытың жеткен шығар, сол үйге кіріп, кім тұратынын біліп берші! Сөйте ғой. – Ол осылай деп көлеңкесіне иек қақты. Көлеңкесі де бұған иек қағып жауап берді. – Бар, бар! Жолың болсын! Маған көргеніңді тек ұмытып қалмай айтып беретін бол! – Ол балконды жауып пердені түсіріп, жұмысқа отырды. Ертеңіне таңертең ғалым кофе ішіп, газет сатып алуға сыртқа шықты. Өзінің көлеңкесінің жоғын байқаған ол: – Бұл қалай? Көлеңке қу кешеден бері келмеген екен ғой. Антұрған ұрыншақ еді, бір нәрсеге арандап жүрмесе жарады. Кешкісін тағы балконға шығып тұрды. Бірақ шам жарығы ту сыртынан күндегісіндей түсіп тұрғанмен де көлеңкесі көрінбеді. Көлеңкесінің кейде иесінен асып түсуге тырысып тыраштанып бағатын мақтаншақ ниетін білетін ол отырып-тұрып, ары-бері жүріп те көрді, көлеңкесі келе қоймады. Бұл оқиғаны содан қайтып есіне алмауға тырысты. Ғалымды тағы бір таңқалдырғаны – күнге шыққанда байқады, аяқ астынан қылтиып жаңа көлеңке өсіп келе жатты. Арада үш жұма өткен соң сол бұрынғы көлеңкесінен де тұлғалы, сымбатты жаңа көлеңкесі қасынан екі елі қалмай еріп жүрді. Өзі тіл алғыш, елгезек. Онысы ғалымға ұнады. Қайтып ғалым бұрынғы көлеңкеге байланысты оқиғаны есіне мүлде алмайтын болды. Арада күндер, айлар, жылдар өтті. Бұл күндері ғалым денсаулығына бола басқа қалаға ауысқан. Жұмысын жазып жатты. Бірде кешкісін ғалымның үйінің есігін біреу баяу қақты. «Кім болды екен?» – Кіріңіз. – Ешкім ішке ене қоймаған соң ғалым өзі шықты. Есік алдында сұңғақ бойлы, ат жақты, ашаң жігіт тұрды. Үстіндегі киімі инежіптен жаңа шыққандай, айтулы мырзалардың киім киісінен бір кем емес. – Мен кіммен жүздесіп тұрмын? – деп сұрады ғалым. – Мен өзім де осылай боларын біліп едім, – деп мырза еркіндеу бастады әңгімесін. – Сіз мені шынымен танымадыңыз ба? Сіз менімен бұлай кездесем деп ойламаған шығарсыз? Мен өзіңіздің бұрынғы көлеңкеңізбін ғой. Сол

сізден кеткен күннен бастап, менің жолым болды ғой. Несін айтасыз? Жағдайымды әбден түзедім. Ортаға, қоғамға танымал беделге ие болдым. Енді өзіңізбен есеп айырысуға келіп тұрмын. – Мұның бәрін қолындағы жарқыраған қымбат сағатының алтыннан өрілген шынжыр бауымен немқұрайды ойнап тұрып, айтты. – Тоқта! Тоқта! Бәсе, мен сені бір жерден көрген сияқтымын. – Иә, мен сіздің көлеңкеңіз болғаным рас! Екі елі сізден ажырамай жүргенім де рас! Қайта айналып келгенге, тағы көлеңкелік міндетін атқаратын шығар деп қалмаңыз. Оның жөні бола қоймас. Енді, міне, өз қолым өз аузыма жеткенде, сіз өліп қалмай тұрғанда жүздесуге оралдым. Сіздің жаңа көлеңкеңіз бар екенін де білемін. Сізге, жаңа көлеңкеңізге мен осы қарыз емеспін бе? Берешек болсам, оны айтыңыз, өтейін. Осыны айтып, ол мойнындағы мырзалар тағатын алқа бауды бір қозғап өтті. Бұл қимылдан саусақтарындағы алмас тас орнатқан сақиналар жарқ ете түсті. Сақинаның тастары жасанды емес, табиғи асыл еді. Оны ғалым таныды. – Ах, сен өзің менің шын көлеңкемсің бе? Ғажап! Ғажап! Бұрынғы көлеңкем адам болып келеді деп ойламаппын ба? Тоқтай тұр, одан да сен маған қарсы үйден не көріп, не білдің, кімді жолықтырдың, соны айтшы?! Маған сол жағы қызығырақ. – Қазір айтайын. Бірақ мынаған келісіп алалық, сіз бұл қаладан мені көрдім деп ешкімге тіс жармайсыз. Мені бұдан былай қай жерде, қандай ортада, кімдердің арасында көрсеңіз де таңданбайсыз, танитын түр көрсетпейсіз. Менің сіздің бұрынғы көлеңкеңіз екенімді ешкім білмеуге тиіс. Осыған келіссеңіз айтамын. – Бәрекелді, сол да сөз болып па?! Мен тіпті сенің өз орныңды тапқаныңа қуанып тұрмын. Ол жағынан қам жеме. Менің аузыма беріктігімді, біреу білсе, сен білуге тиіссің ғой. Ілімнің неше тарауын меңгерген ғалым бұл жайға қатты қайран қалды. Көлеңкеде зиялы қауымға тән мінез-құлық, жүріс-тұрыс – бәрі бар еді. – Сіз білсеңіз... Ол үйде кім тұрғанын? – деп көлеңке даусын созып тұрып алды. – Ол үйде ғажайып, тұнған поэзия бар. Мен небәрі ол үйде үшақ жұма тұрдым, бірақ үш мың жыл өмір сүргендей болдым. Мен бір адам білуге тиіс нәрсені біліп, бір адам көруге тиіс нәрсені көрдім. Бұл сөзімнің бір өтірігі болсашы. – Сенем, сенем! Мен де оны бір көріп қалдым емес пе? Оның өзінде ұйқылы-ояу. Ол балконда солтүстіктің арай шұғыласындай ақ нұрға малынып құлпырып тұрды. Иә, сонымен балконнан өтіп, бөлмеге ендің... Айта берсейші... – Ол бөлмеде шам жанбайтынын өзіңіз білесіз. Бөлме ала-көлеңке екен. – Білем-білем, ары қарай айта бер. – Жалпы, бұл тәкаппарлықтан шыққан нәрсе емес, сізге қалай айтсам екен, менің сіз білетін ілім-ғылымды меңгергендігімді мойындауыңыз керек болар. Сіз бен біздің арамызда қазір айырма да жоқ шығар. Осыны ескерткім

келеді. Менің қоғамдағы, зиялы қауым ортасындағы қадірім өз алдына, әлгінің өзі енді маған бұдан былай «сіз» деп сөйлеуіңізді талап етеді-ау деймін. – Ах, кешірім өтінем. Мен бұрынғы ескі әдетпен кете берем. Өте дұрыс айтасыз. Мені мұны да есімде ұстармын. Құдай ақысына, ары қарай айта түсіңізші... – Бәрі бар екен, бәрін көрдім, бәрін білемін. Ол үйге барған адамның бар қалауы өтеледі екен. Әрі өмірдегі өз орныңды білуге болады екен. Ол үйге сіз барсаңыз ешнәрсе сұрамауыңыз да мүмкін бе еді, ал мен өзімнің жеке басыма керектіні алдым. Әуелі өзімнің табиғатымды жете таныдым. Өзіме не керегін мұқият білдім. Дәл мұндай жағдайдың қайталанбасын бірден ішім сезді. Соны жіберіп алмауға тырыстым. Мен сіздің жаныңызда жүргенде адамдардың барлық іс-әрекетін зерттеп алдым емес пе? Ол үйге кірген пенденің бір қалауы өтелсе деп, мен әуелі адам бейнесіне түсуді қаладым. Оған қолым жетті. Ал адамға не керек басқа қасиеттердің барлығы өзімді бар деп ойлайтынмын. Тек адамға қажет жағдай атаулы менде жоқ екенін өзіңіз білесіз. Үстімде лыпам жоқ, сізге келуге, шынымды айтсам, батпадым. Ол үйде мен үш жұма тұрдым. Күндіз тығылып жатамын да, түнде көлеңкеге тән қасиетпен қабырға-қабырғаларға өрмелеп, ғаламат биік деген үйлердің терезесінен, кең сарайлардың төбесінен үңіліп қарап көрдім. Көлеңке болғанымның бір пайдасы сонда тиді. Мен не көріп білді дейсіз ғой?! Мен ешкім көре алмайтын құпияларды көп көрдім. Сіздің көлеңкеңіз болып жүргенімде адамдарды білемін дегенім бекер екен. Мен көрген ғаламаттардың бірін сіз сезбейсіз. Өйткені сіз жаныңыз таза, өз ісіңізге шын берілген, басқада шаруаңыз жоқ адал адамсыз. Ал мен екі аяқты пенделердің қылмысқа батқан күнәкәр түрлерін көріп, адам бейнесіне енгеніме өкіндім де. Бірақ қалайда, өмір сүру керек, адамдардың осалдығын мен көрген үстіне көре бердім. Оны өз пайдама жарата білдім. Әйелдердің, еркектердің, данышпан деген қарттардың нағыз құпия, ешкім білмеуге тиіс деген қылмыстарын көріп жүрдім. Егер газетке жазар болсам, сөз жоқ, қолдан қолға тигізбей оқыр еді. Бірақ мен олай істемедім, өзімді қызықтырған, маған көмегі тиеді деген тұлғаларды таңдап алып, солардың соңына түстім. Мен келе жатқанда олар қатты қорқатын еді. Қылмысының ашылғанын кім жақсы көрсін?! Мені мейлінше жек көретін, бірақ жек көре тұра жандары қалмай құрақ ұшатын. Оларға өз әмірімді орындату – мені керемет ләззат сезіміне бөлейтін. Профессорларыңыздың өзі мені әріптесім деп айтатын болды. Тігіншілер маған деп арнайы киім тігіп, зергерлер маған деп арнайы алтын бұйым, ақша жасайтындар мен үшін тиын соғатын болды. Әйелдер қауымы менен өткен бай, өзі көркем еркек жоқ деп білді. Бір адамның басына бұл аз ба? Мен бұлай ашылмаушы ем, сізді көріп, өткен есіме түсіп, ішіме сыймаған соң айтқаным ғой. Мынау – менің анықтама қағазым. Күн жақ қабатта тұрамын, жауынды күндері мені үнемі үйден табуға болады. – Осыны айтып көлеңке қоштасып шығып кетті.

ажырамай қатар қыдырады. Тек көлеңке алда, ғалым күннің түсуіне қарай ту сыртында, артта жүреді. Көлеңке өзін нағыз мырзалардай, еркін кербез ұстайтын. Ал ғалым өзінің жанының жұмсақтығынан оны ескермейтін, ескерсе де мән бермейтін. Ол бір жаны жайдары жайсаң еді. – Олай болса, мынаған келісіп алалық, – деп тағы бір шартының шетін шығарды көлеңке. – Мен сіздің осылай шешілетін күніңізді күткен едім. Сіз ғалымсыз, адамның мінезінің қалтарысы мен заңдылықтары туралы өзіңізден көп білетін адам жоқ. Осы сапарда маған ғалымға сыйланар сый-сияпатты, соның ләззатын барынша қызықтырып, сезінуді қиыңыз. Ол үшін айналадағы жұрт менің ғалым, сіздің көлеңке екеніңізге көздері жетуі керек. Мен ел көзінше сіз деп сызылып тұрсам, жұрт сірә сенбес. Сондықтан сен десем, оның еш оғаштығы жоқ шығар, ал сенің тек сіз деп сөйлеуіңді талап етер едім. – Ғалым өз елінде болса ашуланар еді, жол үстінде көлеңкесінің қойған шарттарын орындауға келісе берді. Басқа амалы да қалмаған еді. Олар теңізге де жетті. Осы кезде теңіз жағасындағы қалада шетелдіктердің үлкен бас қосуы өтіп жатқан. Оның ішінде бай өлкенің патшасының жалғыз қызы бар еді. Осы күні-ақ теңіз жағасындағы жалпақ елге дем алуға келген «ғалым» туралы, ғалымның да ақылды оның «көлеңкесі» туралы қауесет тарап үлгірді. Бұған әуелі, өзімнен ақылы мен көркі асқан жігітке күйеуге шығамын деп жүрген патша қызының құлағы елеңдеді. Жас ханша – байтақ өлкені көп жылдан бері билеген, аузымен құс тістеген патшаның жалғыз қызы еді. Ол бір байлығында қисап жоқ, тыныш өлке болатын. Әкесі қартайып, күш-қуаты қайта бастаған шағында түрлі жиындарға, мәслихатқа қызын жіберіп, тақтың келешек мұрагері ретінде мемлекеттік істерге араластырып отыратын. Мәслихат аяқталғанмен, ханша еліне қайтуға асықпады. Ел мақтаған жігітті көріп, сынамақ. Жігітпен танысу сәті де көп кешікпей орала кетті. Шетелдік қонақтардың құрметіне кең сарайда салтанатты би кеші өтті. Кеш басталар алдында ханша көлеңке мен ғалымды тауып, бір кешке өзіне серік болуын қалайтынын ешқандай қысылуқымтырылусыз білдірді. Кеште көлеңке мен ханша би биледі. Ерке өскен қыз өте әдемі билейтін. Ал, көлеңке өзінің тегінің көлеңке болғандығынан одан да жеңіл билейтін. Мұндай бишіні ханша да аз кездестірген екен. Көлеңкенің билеу, өзін ұстау сипатына қарап зиялы ортадан шыққанына ешқандай шек келтірмеді. Көлеңке билей жүріп, ханшаның көңілін көтеретін әсерлі әңгіме айтуды да ұмытпады. Қыздың елін білетін де болып шықты. Адам аяғы көп баспаған табиғи көркі тамылжыған өлке оның көкейінде сақталып қалғанын да ескертіп үлгірді. Көлеңкемен тағы бір-екі рет билеген ханша оның ақылдылығын мойындауға мәжбүр болды. Бірақ текті қыз көңілі кеткенін сездірмей, әлі де сынай, барлай түсуі үшін ғалым мен әлемнің байланысындағы өзі шеше

алмаған түйінді жайларды сұрады. Мұндағы мақсаты – жігіттің өресін байқау еді. Көлеңке еш мүдірместен: – Мен бұл жайлармен бала кезімде-ақ әуестенгенмін. Тіпті соның бәрін қайталап айтуға зауқым жоқ. Оны менің көлеңкем де сізге түсіндіріп бере алады, – деп жалтарып кетті. «Қызық екен??! Оның көлеңкесі соншалық ақылды болғанда, өзінің басында табиғаттың талай жұмбағы жатпасына кім кепіл?!» – Мұның қызығуға тұрарлық екен. Жанды көлеңкені бұған дейін де естіген едім, жүздесуге сәті түспепті. – Көлеңкем өзіммен үнемі бірге жүргендіктен, мен айналысқан ғылымілімнен оның да хабары мол. Сіздің сұрағыңызды толық түсіндіріп бере алады демеймін, бірақ сөйлесуге тұрарлық. Бір нәрсені есте ұстауды өтінер едім, көлеңкем там-тұмдаған біліміне соншалық масаттанады, сөйлескенде өзін адамдармен тең деңгейде ұстайды. Сәл кемсітушілікті сезсе, сөйлемей қоюы мүмкін. – Бұл қасиеті маған ұнайды. – Ханша босағада тұрған ғалымға жақындап, мырзалармен әңгімелескендей биязы сөзге тартты. Ханшаның тектілігі, соған орай адамға жұғымдылығы ғалымға ұнады. Оның сұраған адам мінезінің, табиғатының ішкі ырғақтары, қоғамның заңдылықтары, ай мен күннің, жердің қасиеттері туралы жайларды жүйелеп, түсінікті тілде айтып берді. Ғалымның да көптен шешіліп сөйлегені осы еді. Ол өзінің жазыла бастағанына қуанды. Теңізге ертіп келген көлеңкеге де риза. Оның пендешілік өзімшіліктерін кешіре білді. «Мен ғылым үшін өмір сүремін. Менің еңбектерімді бүгінгі жұрт түсінбесе, ертең түсінетін, оқитын ұрпақ келеді. Көлеңке жеке басының қызығы үшін жаралған. Оның бұл ғұмырдағы бір тілегі – көйлегінің көктігі, тамағының тоқтығы. Неше жыл менің еркіммен көлеңкем болып, қатыпсеміп жүргенде, одан маған шыққан мүйіз жоқ еді ғой. Оның аз күнгі пенделік қызығын қызғансам, менің ғылымның жеті тарауын меңгергендігім қайсы» деп түйді ғалым. Өзінің атын сатып ханшамен қыдырған көлеңкесіне іштарлық жасамады. Көлеңкенің ақылдылығына көңілі біткен ханша «Менің бейбіт еліме, иегінің астындағыдан басқаны көрмейтін қараңғы халқыма ғылым нұрын себер ғалымдай адам керек» – деп шешті. Олар үйленуге уәделесіп, жолға жинала бастады. – Біздің үйленетіндігімізді көлеңкем де сезбеуге тиіс, – деп пысықтады көлеңке. – Бөтен елге бармаймын деп шатақ шығаруы мүмкін. Жол-жөнекей керілдесіп жатқанымыз болмас. Барған соң бір-ақ білсін. Асықпай салтанат құрып, серуендеп сапар шеккен ханша тобы байтақ өлкеге де жетті. Қыз еліне келген соң, көлеңке: – Ал, досым, мұқият тыңда, маңызды әңгіме бар, – деп ғалымды оңаша шақырды. – Менің енді адамзаттың қолы жетер бақытының ең биік шыңы – тәж бен таққа да ие болар уақытым жақын. Сені де далаға тастамаспын. Сен

үнемі менің жанымда боласың. Сарайда тұрасың. Менімен бірге патшаның пәуескесінде жүресің. Мен өзім шеше алмаған нәрсеге ақыл қосасың. Бірақ әрбір кездескен адамға сені көлеңкем деп таныстырамын, сол уақытта дыбысыңды шығармайсың. Осыған келіссең, жылына жүз мың теңге ақшалай аласың. Тағы мынаны айтуға мәжбүрмін: жат елдің халқы басынбас үшін айбыным артуы керек, сондықтан жылдың ең ұзақ күні мен балконда тұрып халайықпен жүздескенде, сен кәдімгі көлеңкем сияқты аяғымның астында жатасың. Сонда халық менің өз басымның да білімді, ақылды екенін мойындайды. Біліп қой – бүгін кешке ханша екеуміздің үйлену тойымыз. – Жоқ, мен бұған еш уақытта көнбеймін, – деп айқайлады ғалым. – Сен алаяқсың! Ханшаны, бүкіл елді, халықты алдау қалай ойыңа келеді? Қазір барамын да ханшаға барлық шындықты айтамын. Ғалым мен екенімді, ал сен тек адам бейнесіндегі көлеңке екеніңді, бәрін-бәрін айтамын. – Ей, есуас, ханшаға сенен гөрі төсегіміз бір мен жақынмын, тезірек жетемін. Ақылыңнан алжаспасаңшы. Жүз мың теңге жерде жатқан жоқ, осы уақытқа дейін аз ақымақ болған жоқсың ғой. – Жоқ, маған ешнәрсе керек емес! – Ендеше өз обалың өзіңе! Көлеңке үйлену салтанатына әзірленіп күтуші қыздарымен дайындалып жатқан ханшаның үстіне рұқсатсыз кіріп келді. – Сен неге сабырсызданып жүрсің? Не болды, өңің қашып кетіпті ғой, айтсаңшы тезірек, – деп ханшаның да дегбірі қашты. – Жаңа ғана менің көлеңкем жынданып кетті. Өзін адаммын деп болмайды... – Қап, аяулы жан еді... – Жендеттерді жібермесең, мен қолына түссем, аяйтын түрі жоқ. – Оны өйтіп қор қылып қойғанша, жанын азаптамай... – Мен де дәл солай ойлаймын. Бірақ бұл қалай болар екен, менің ең жақын серігім еді... – Көлеңке өтірік күрсінді. Сырттан халықтың көңілді шуылы естілді. Бұл үйлену тойы салтанатының басталғаны еді. Оны ғалым естіген жоқ. Ханшадан әмір алған жендеттер оны жазалап үлгірген... ...Жылдар жылжып, дәуір керуені оза берді. Өз пешенесіне жазылған дәуренін сүріп, дүниеден көлеңке мен ханша да өтті. Одан кейін сан ұрпақ ауысты. Күндердің күнінде, ғалым жазып кеткен ақиқат, шындық, ізгілік туралы ілімді қажетсінетін, парқын түсініп, пайдаға асыратын жаңа адамдар келді өмірге. Олар ғалымның елеусіз жатқан том-том еңбектерін оқыпүйреніп, ақиқат пен шындықтың салтанат құруы үшін күресе білді. Осы керемет дәстүр қазір де жалғасып келеді. Ғалым мұрасы өлген жоқ...

Тар шатқалды қуалай аққан толқынды өзен арнасымен шағын катерге мінген бір топ жолаушы келеміз. Сылдыр қаққан мөлдір сулы ерке Ертіс толқындары бірін-бірі қуалай асыға ағады. Биік қырдан иек арта көтерілген қызыл табақ күннің сәулесімен сан құбылып көк бұйра ақ жол толқындар кеме табанынан төңкеріле аунап түсіп жатыр. Шатқал арасынан құстардың сайраған нәзік үні талып-талып жетеді. Көк төсінде ақ ұлпа бұлт баяу қалықтайды. Ана бір алақандай шөкім бұлтты жел бөліп әкетіп, еріксіз шететіп айдап барады. Бейне ол да жанымда отырған Ақбота тағдырына ұқсас па деп қалдым...

Ақботаның ауылға дәрігер болып келгеніне көп болған жоқ. Қыс та келіп еді, міне қайтып барады. Шалғайдағы ауыл тұрмысына үйрене алмаған ғой деп айта қою да ретсіз. Дөңгелек жүзін күн қағып қоңыр салқын дала самалы тербеп өсірген қыр қызының нағыз өзі. Бұл қайтуының себебі әріректе секілді.

Жолымыз бір болғанмен, екеуміздің ойымыз әр тарапта секілді. Жаздай көріспеген достарыммен қауышатынымды есіме алсам ой түкпірінен бір қуаныш бас көтереді. Жазғы демалысты ауылда өткізіп, аудан орталығындағы интернатыма қайтып бара жатқан бетім болатын.

Ақботаға бұрылып қараймын. Оның үнсіз кескінінен нені ойлап отырғанын айыра қою қиын. Қабағындағы кірбің жанарына әйтеуір бір мұңның қонақтағанын аңғартады. Көтерілген көңлім су сепкендей басылып, мен де осы адамның тағдырына ой жібердім...

Қанша ойласамда сыр ұшығы ұстатпай қойды.

...Жазғытұрымғы кез болатын. Түнделетіп таудағы отардан бір жаралы жігітті жеткізді. Бізде аурухана дейтін белгілі аурухананың жоқ екені өзіңе белгілі ғой, жігітті науқастар қабылдайтын екі бөлменің біріне түсірдік. Денеге қатқан қан теңбілдерін спиртті дәкемен сүрте бастадым. Кенет өніне үңіліп едім: жазық маңдай, оң жақ шекесінде білінер-білінбес тыртық ізі бар жігіт кескіні көзіме оттай басылды. Жүрегім әлдекім ыстық ине жүгіртіп

алғандай оқыс шаншып кетті. Қолымдағы дәкенің төсек қырына соғылып барып жерге сылқ ете түскенін білемін.

...Сыңғырлаған әсем қыз күлкісі мен зілсіз әзілді, албырт жастық думанды жарастырып, шалқытып тұрған бұл кеш – мектеп бітірген жастардың соңғы бас қосқан кеші еді. Жанболат келіп биге шақырды. Әлденені айтуға жасқанған түрін анық көремін. Оның ұяңдығы біртүрлі қызық көрініп, іштей күліп қоямын. Ол да сәл ғана сыпайы жымияды. Ауықауық жанарымыз түйісіп қалады. Ән ырғағымен тербеле билеп жүрген маған жігіт жүрегінің тынымсыз лүпілі анық сезіліп тұрғандай. Бойымызда болмашы діріл бар. Би аяқталмаса екен деп тілейтіндейміз. Бірақ музыка үзілді. Келесі биге Асан екеуміз шықтық. Ол әркез өзін еркін ұстайтын, әдетінше сөйлеп кетті. Бірнәрселерді сапырлыстыра айтып, мені күлдіруге тырысады. Бірақ менің күлкіге зауқым жоқ.

Сосын оған ілесіп, қалай сыртқа шығып кеткенімді білмеймін.

Торғын көк шымылдығын түсірген мақпал түн өте әдемі екен. Алтын теңгедей қалықтап ай жүзеді. Біз ауыл шетіндегі көлге беттедік. Асан әлі сөйлеп келеді. Мен мұндай түнді бірінші көргендей жан-жағыма қызықтай қараймын. Көл жиегіндегі қалың көкке келіп ай сәулесінен жарқыраған айдынға қарап тұрмыз. Баяу ескен лептен өзен бетінде бедерленіп шеңбер ойнайды. Асан маған бұрылды. Қайратты қолдарымен өзіне қарай тартып баурап барады. Қанша бұлқынғанмен темір қарсаудай сығымдай түсті. Қалайда мені жерге алып жықпақшы... Екеуміз кәдімгідей алыспақ ойнағандаймыз. Қалай ышқына айқайлағанымды өзім білмеймін. Демім үзіліп көзім қарауытып кетті. Түн тыныштығын өткір тіліп өткен «Жібер» деген ащы үн дәл құлағымның түбінен шыққандай болды. Жанболаттың дауысы екенін бірден білдім. Сығымдаған қолдар кенет босай берді. Дуылдаған бетімді басып жүгіре жөнелдім. Артымнан екі жігіттің керіскен ызғарлы үндері, сарт-сұрт жұдырықтасқандары естіледі. Жанболаттың шекесіндегі кішкене тыртық сол күннен қалған белгі болатын. Оны ұмытуым мүмкін емес еді... Қыз жүзін бағып отырмын. Қызылшырайлы өңі қуқыл тартып кетті. Толқыған көңлін басып біраз үнсіз отырып қалды. Арқан бойы көтерілген күн шуағын аяусыз төгіп тұр. Төңірек қызғылт сары түске малынғандай.

Ақбота да күлімсіреп, буылдыр сағым ойнаған көкжиекке қарады. Аздан соң ғана: – Жігіттің көгілдірленген жүзіне қарап әрнені ойлаймын, – деп әңгімеге қайта бет бұрды. Есіме Жанболатпен соңғы кездескенім түсті. Оқуға аттанғалы жатқанымда Жанболат келген еді. – Неге айтпай кетіп барасың – дейді, үнінен кіналаудың да, өкпенің де лебін танытып. Анадағы оқиғадан кейінгі кездесуіміз осы еді. – Рақмет, Жанболат – дедім, енді бір сөз айтсам жылап жіберетіндей даусым қалтырап. – Бота, бір сөз айтсам ренжімейсің бе? – Мен одан көзімді жылдам тайдырып әкеттім. Автобус орнынан жылжи берді. Біраз қатарласып келген ол артта қалып қойды. Шеті-шегі жоқтай болып көрінген тас жол, бұл – менің ұзақ сапарымның жол басы еді. Содан дәрігерлік институттан бірақ шықтым, – деп ол азырақ ойлана үнсіз отырып қалды. Мен жағадағы қалып бара жатқан ақ балтырлы қайындарға қарап әңгіменің жалғасын күттім. – Сол күзде Жанболат әскерге кетіпті – деп жалғастыра берді ол. – Әкей басқа жаққа қызметке ауысқан соң бұл ауылға мен де келе алмадым. Оқу бітірген соң осында сұранып келдім. Жанболатпен осылай ұшырастым. Іштен «өзің үшін құтқардың» – дегендей бір ой бас көтерді. «Табысар сәт жақын». Есін жиып көзін ашқанда ол маған таңдана қарап жатты да: – Сен Ботасың ба? – деді. Мен несіне таңданасың дегендей үндемедім. – Сені көремін деп ойлаппын ба, не хабарсыз кеттің? – Тыныштал, саған дем алу керек – деп, өзімсініп ұйпаланған шашын тарап қойдым. – Бұл жаққа қашан келдің? Енді сені таппайтын шығармын деген едім, – үнінен өкініш лебін анық аңғардым. – Үйлендін бе? – Ол басын изеді. Төбемнен біреу суық су құйып жібергендей бүкіл тұла бойым дүр сілкінгендей. «Кеш қалдың... Кеш қалдың...» ...Таңертеңгілік келсем жігіт төсегінің бас жағында отырған жас келіншек мені көріп, орнынан тұрып рахмет айтып жатыр. Жанболат қолындағы өзіне тартқан сүйкімді сәбиді алып маңдайынан иіскедім де: – Атың кім қалқам, – дедім, даусым сіл бұзылып шықты. – Әк-бө-тә – дейді былдырлаған тілімен. Мені енді бір жалын шарпып өткендей болды. Тамағыма көлденен кесек тұрып қалғандай үнім шықпайды. Көзіме іркілген тамшыны білдіргім келмей теріс айналып кеттім. Жанболат таудағы қой фермада шопан екен. Жауында ығып кеткен отарды іздеп жүріп жартастан құлап жараланған көрінеді. Аттасымның анасы – Гүлжанға үйленгелі де бір қыдыру уақыт болыпты.

Осы жас отбасының мамыражай бақытын қызғанатынымды өзім де сезіп жүрдім. Кейіннен «Жанболат келіншегін тастап дәрігер қызға үйленгелі жатыр екен» – деген өсек те тарап кетті. Оған желеу болғаны – орталыққа келген сайын Жанболаттың маған сәлем бере соғып кетіп жүргені-ау деймін. Ол да әрі-сәрі күйге түссе керек... Бір күні Гүлжан келіп: – Бұл қалай құрбым – деді. Мен ешнәрсе айта да, ақтала да алмадым, – деп күрсініп барып тоқтады. Мен оның тұнық қара көзінен үлкен бір тазалықты аңғардым. – Міне, сіңлім – деді ол аз-кем үнсіздіктен кейін. Осы нәзік жанды адамның бақыты шытынамасын деп алысқа кетіп барамын. Облысқа барып шет аудандардың біріне сұранамын. «Қош, менің сүйген жандарым. Қош, қош, келген махаббатым», – деп ойланып отырғандай көрінді. Мен де бір сәт толқып кеттім. Жанымда отырған жаралы жанды қалай жұбатарымды, не айтарымды білмедім. Байқаймын мен түсетін жерге де таяп қалыппыз. Ақботамен қоштасып, есікке беттеген адамдардың соңын ала мен де жылжыдым. Жағада шашыраған ойымды жия алмай әлі тұрмын. Бір ауыз жылы сөз тауып айта алмағаныма қатты өкіндім... – Бақытты бол, Ақбота. Қош жаны сұлу дала қызы, – дедім іштей таза жүрек үнімен. Артына бұйра толқын қалдырып катер бұрылыстан айналып кетті. Күн нұрына ойнаған майда толқындарға қараған мен оның әлі өз бақытын табарына сенгендей сезімде едім...

Мөлтек әңгімелер

Қайран көңіл...

Бір жиында Жазира өзінен бір-екі қатар ілгерірек келіп отырып жатқан жастайынан күйеуімен бірге өсіп, біте қайнасып дегендей, көңілдері ежелден жарасқан Жексенәліні көріп қалғаны. Жүрегі құрғыр қуаныштан лүпілдей жөнелгені. Ескі достан қадірлі кім бар?! Көріспегелі көп болып еді. Осы жылдар арасында ол еш өзгермегендей, сол маңғаз қалпы, шашын да еш селкеусіз бір жағына жыға тараған, сұлу сыпайы қалпы. Жиын алдындағы абыр-дабыр шақ. Соны пайдаланып бұл «Жексен» деп қалды жайымен баяу. Бірақ дауысы естілердей анық айтты. Үні де еркелей шықты. Өз атын естіген бойда ол артына кербез бұрылып, айнала шола қараған. Әуелі, мұнымен бір қатарда өзара күлісіп отырған бір топ жас қыздарға көз тастап өтті. Назары тағы біраз қыдырыстады. Бірақ бұны байқамағандай. Енді түзеліп отыра бергенде бұл шыдамай, әрі өзін танымағанына баладай мәз болып, сыңғырлай күліп алып, тағы да «Жексеш» деді жып-жылы үнмен. Бұл жолы да артына бұрылып қараған оның жанары бұның басынан асып, артқы қатарларды қыдырыстап, қыз-келіншектерді тегіс сүзе қарап шықты. Осыны көргенде Жазираның көңілі демде су сепкендей басылып сала берді. «Шынымен-ақ көрмегені ме, әлде, танымағаны ма? Танымайтындай не көрініпті? Атын бекер-ақ атаған екенмін». Сөйтіп отырғанда екеуінің көздері түйісіп қалғаны. Келіншек оның жүзінен дәл өзіндегідей қуаныш нышаны да, тым болмаса таңданысты да аңғармады. Күнде көріп жүргендей-ақ соншалықты самарқау, салқынқандылықты сезді. Суық жымиысынан-ақ: «Ә, сен бе едің? Қайдан жүрсің? Қашан келдің?» – дегендей жаттанды сұрақты ғана оқығандай.

Кешегі доспен арада терең шыңырау жатқандай. Одан өтетін өткел жоғын ұқты. Соны қапысыз түсінгенде бойын да, ойын да тез жиып алды. Ол отырған жаққа қайтып қарамауға тырысты. Ол әлдене деп сөйлеуге оқталғанда байқамаған түр танытып отыра берді. Жүрегін нәзік мұң торлады...

Көңіл шіркін осылай қалады екен...

Алдаған үміт

Шаршы топ жиналған бір үлкен жиын еді. Бұл ертерек барып отырған. Алдыңғы есіктен адамдар лек-легімен ене бастады. Солардың арасында кірген ескі досын көрді. «Оһо, біздің Бәкең де келген екен ғой», – деп қасындағыларға естірте оның атын мақтанышпен айтып, көтеріліп қалды. Алыста жүргенде жақыныңды бір көрген де қуаныш екен ғой.

Ол келген бойда аз-кем тоқталып, залдағыларды көзбен бір шолып алып, тура бұл отырған жаққа қарай жүрді. Бұған ол өзіне сәлемдесуге келе жатқандай көрініп, көңілі одан сайын марқайып қалды.

Алайда, ол бұл отырған қатарға тақала бере бері емес, ары қарай кілт бұрылып, биік лауазым иесінің жанындағы бос орынға жайғасты. Екеуі демде шүйіркелесіп әңгімелесіп кетті. Бұл болса, әңгімесі біткен соң келіп сәлемдесер деген үмітпен отыра берді.

Кеш те аяқталды. Жұрт жапатармағай тарай бастады. Досы лауазым иесімен бірге әңгімелесіп, алшаң басып бара жатты. Әйтсе де, шығар есікте екеуі тоқайласып қалды. Мұны көргенде досы: «Сен де осында ма едің?» – дегені таңданыспен. Бұл не дерін білмеді. Досы әу баста бұны емес, лауазым иесін көріп, бұлар жақ қанатқа содан бұрылған екен ғой. Бағанадан онымен кездесуге алып-ұшқан көңілі нәумиез болып жаси қалды. Қасындағыларға «Бәкең келеді», – деп бекер мақтанғаны-ай! Лауазымның қасында бұл кім, әрине?Лауазымның аты – лауазым.

Алданған үміт-ай!

Билесе, билік билесін

Тойдың қызған шағы еді. Өзі құралпы келіншектердің арасында тым тәуір билейтін өнері бар Айсәуле жадырай күліп, жарқылдай сөйлеп, көңілді билеп жүрген. Құйқылжыған саз әуені бірінен соң біріне жедел ауысып, шаршы топты би ырғағымен шырқ үйіруде.

Бір кезде ойын басқарушы жұртты бір сәт тоқтатып, ханымдарды биге шақыру таңдауын жігіттерге ұсынатынын айтты. Сол уақытта тойдың көркі болып билеп жүрген ақ костюмді сұрша жігіт тура бұл отырған жаққа қарай тартты. Ол тақалған шақта Айсәуле өзін шақыратынына сенімді түрде орнынан тұруға ыңғайлана берген. Бірақ жігіт мұны айналып өтіп, оның ту сырт жағында әңгіме соғып отырған бүгінгі жиналған қауым арасындағы лауазымы ең биік билік иесінің үйіндегі жеңгейге барып өтініш білдірді. Азкем қарсылығына қарамастан үйректей балпаңдатып ортаға ертіп шықты. Екеуі ал кеп билесін! Бидің бас жүлдесін алып бір-ақ тоқтады. Жеңгей де мәз, жеңгесінің көңіл қыбын табу арқылы ағасына жаққан жігіт те мәз. Кіммен билеуде де саясат бар-ау! Билесе, билік билесін!

Айсәуленің осыдан кейін биге зауқы соқпай қалды.

Құлықсыздық

Шығармашылық бәйгенің жеңімпаздарын марапаттаған кеш. Арасында Нұрсәуле де бар. Ол тәжірибесі біршама қалыптасқан кәсіби аудармашы еді. Бұл бәйгеге бірнеше ғылыми аудармаларымен қатынасып, үздік дипломға ие болған. Міне, сол жүлдені тапсыру салтанаты өтіп жатыр.

Нұрсәулеге диплом мен арнайы жүлдені табыс ету үшін атақдәрежесінен ат үркетін салиқалы аға қаламгер сахнаға көтерілді. Мұндайда дәстүр бойынша, жас талантқа ақ жол тілеп, бір-екі ауыз жүрек жарды тілек білдіру парыз іс қой.

...Таланттарды қолдау керектігінен бастап, мұндай байқаулардың жиіжиі өткізіліп тұрғанынан ешкім ұтпаса, ұтылмайтынын дәлелдеп біраз жалпылама сөйлеп алып: «Мен бұл ақын қарындасты көптен бері білемін. Өлеңдерін оқып жүремін, маған ұнайды», – дегені.

Мұны естіген Нұрсәуле ұялғанынан жерге кіріп кете жаздады. «Ағай, мен ақын емеспін», – дейді ақырын сыбырлай. Оны шешен еститін емес, сөзге қызу берілген. Мұның атына тағы біраз құрғақ мақтауларды үйіп-төгіп тастады. Нұрсәуле енді қарсыласуды қойды. Тек, «Япыр-ай, осыншама бос сөздердің орнына ана дипломдағы жазылған жазуды оқып бергенде ғой, әлдеқайда абыройлы болар еді-ау», – деп ойлады іштей. Ал, ол ой жазушы ағасының есіне келер емес.

Ақыры диплом мен жүлдесін бұған ұстатып, екеуі де сахнадан түсті-ау. Бұл оның біраз жылғы көз майын тауысқан еңбегінің мерейлі бір жеңісі еді. Алайда, оның қуанышынан гөрі бір қолайсыздықты сезінді. Өзіне арналған несібесін әлдекім төгіп-шашып жібергендей ме қалай? Көңілінде қынжылыс аралас өкініш қана қалғандай... Құлықсыздық-ай!..

Сәлем саясаты

Әсемгүл кіргенде үлкен зал толы адам екен. Жағалай отырған қауымның үстіне баса-көктей баруға қолайсызданған ол, есік аузынан көз тастап еді, бос орын көрінбеді. Тұрып орын бере қоятындай жан баласы тағы байқалмады. Күйеуінің қазасынан кейін, көптен үйден шыққаны осы еді. Көпшіліктен именіп артқа қарай ығысты. Төменіректе отырғандардың арасынан күні кеше ғана күйеуімен қызметтес болған да «ағалап» жүретін жас жігіттерді танып қалды. Ал, олар мұны көрмегендей...

Жұрт орындарынан тұрып, жапыр-жұпыр шыға бастады. Бұл жолда тұрмайыншы деп, дәліздің түкпіріне қарай шегінді. Қасынан жүз таныстары

бас изесіп, қайсы бірі ернін күбірлетіп, енді біреулері танымағандай түр танытып өтіп кетіп жатты.

Сол, сол-ақ екен, бағанадан бері оқтау жұтқандай ыздиып, еріндерінің ұшымен әрең амандасқандар, қайрылып келіп, жағдайын сұрасып, ыждаһатты, кішіпейіл бола қалды. Әсемгүл «япырай мына жұрт әкім амандаспаса, тегі амандаспаушы ма еді?» – деп қайран қалды.

«Сараңдықтың ішіндегі ең жаманы – сәлемге сараңдық», – деуші еді үлкендер. Сәлем де сатулы болғаны ма? Әлде, сәлемге де саясат араласқан дүние ме? – деп ойлаған ол аң-таң.

«Дефицит» бөлім

Оның бір министрліктің үлкен департаментіне қызметке тұрғанына көп болмаған. Түскі үзілістен оралған беті. Бірінші қабаттағы коридормен өтіп бара жатып, ашық тұрған есікке кездейсоқ көзі түсіп еді. Стол басында отырған ескі танысы жылушырай кеткені. Алматыдан Астанаға жаңа келіп жатқан кез. Жүзі таныстың ұшырасуы да зор қуаныш. Оның қасында бұл дәмдес болған жан емес пе? Көре тұрып өте шығуға дәті бармаған ол ішке кіріп, сәлемдесіп арқа-жарқа шұрқыраса кетті. – Қайдан жүрсіз? Қашан келдіңіз? – деген секілді сұрақтарды екеуі де бір-біріне жаудырып жатыр. Бұл өзі осы қалаға таяуда көшіп келгенін айтты. Ескі танысымен енді бір мекемеде қызмет істейтініне де іші жылып тұр. Оның отырған бөлімінің жай-жапсарын сұраған. Сол, сол-ақ екен, оның зарлай жөнелгені. – Біздің бөлім ең негізгі – престижный, оңайлықпен қолға түсе бермейтін – дефицит бөлім ғой. Бұл араға қызметке тұру өте қиын екен.

Атамаңыз. Құрыққа сырық жалғап, әрең дегенде өттік қой. Жұмысы да ауыр көрінеді. Кадрды тек біріншінің өзі таңдап алады... – А-а?! – Айта көрмеңіз машақаты көп... Жоғары жақтан телефон шалдырып дегендей... – деп, безілдей жыланып қоя берді. Түкке түсінбеген бұл үнсіз тыңдап отырып-отырып, оның қара аспанды неге мұнша төндіріп жібергенін анық ұғынбаған бойы: – А-а! Солай де... Дефицит бөлім де... Мен де осы мекемеге қызметке орналасып едім. Бірақ ондай атауды әлі естімеппін. Екінші қабатта отырмын. Қолың қалт еткенде келіп тұр... Әдемілеп шай ішеміз, – деді орнынан тұра беріп. – А-а-а?! Солай ма еді? Мен сізді жұмыс сұрап келген шығар десем... «Ұялған тек тұрмас» – деген-ау. Қызметтен де гөрі адамдардың көңілі «дефицит» болған заман-ай!

Түлкібұлаң

Жазушылар одағының екінші қабатындағы фоэде отырған бұны әнге мәтін жазуымен аты шыққан ақын замандасы көріп қалғаны. Анадайдан екі езуі екі құлағына жете, тап бір ең қимас етжақынын көргендей-ақ елпілдей келіп, қолын алды, шұрқырай амандасты. Осы ілтифатына шынымен-ақ риза болып, «Көзкөрген деген осы-ау», – деп ойлаған бұның көңілі өсіп қалды. – Мен, мен өткенде, алпыс жылдық кешімде «Менің ең жақсы көретін жақын досым – Сәкең еді ғой», – деп айттым... Шіркін, Сәкең екеуміз өйткенде-бүйткеде деп екпінін баса алмай, атының басын біраз жерге дейін жіберіп барып, әрең қайырды. Бұл естігендерін саралап, оның кешін есіне түсіргенше, «апырау, ол кешке өзім де қатынастым емес пе? Сәкеңнің атын атағанын естімеген сияқты едім ғой», – деп ойлап үлгергенше, қалай тез келсе, солай тез тайып тұрды. Баспалдақпен төмен қарай түсіп бара жатқан оның ту сыртынан қарағанда бұған жаурынына дейін бүлкілдеп: – Алдадым, бәлем, алдадым, – деп күлетіндей болып көрінді... Оның былай шыға бере, алдынан ұшырасқан жанға Сәкеңді қазір қалай ағыл-тегіл мақтаса, сондайлық құлшыныспен жамандарына да еш күмәні болмады.

«Құдай сенсе, біз сендік»

Көшеде егде қаламгер мен жасамыс әріптесі ұшыраса кетті. Жас әріптесі елпілдей сәлем берді. Сәлемін алған егде қаламгер ризашылықпен аңқылдап, жай-күйін сұрап жатыр.

Әзілің жарасса...

Ғылыми жұмысына қажетті деректер алуға келген әлде аспирант, әлде ізденуші келіншекпен әңгімесі біткен соң шығарып салуға кабинетінен ілесе шыққан қартаң ғалым оның сулығын алып беріп, киінуіне көмектесіп іждаһатты-ақ болып тұр. Әншейінде біреудің жәрдемінсіз өз киімін өзі кимейтін, бәтеңкесінің бауына дейін біреуге байлататын отағасының елпеңдеген түрін ас үйдің ашық есігінен көріп отырған бәйбішесі жақтырмай келін-балаларына қарата: – Әкелеріңнің жентельмен бола қалуын қараңдаршы. Әй, өзіңнің әлі бір шабары бар екен... Тоқалдан дәмесі болмаса неғылсын? – деді естілерестілмес күңкілдеп. Ондай сөз естілмеуші ме еді? Келіндері теріс бұрылып, тұншыға күлісті. – Әй, осы сенің усойқы тілің-ай! Келіндерден ұялсайшы... – деп, қарт ғалым кабинетіне қарай тұқшыңдап өтіп бара жатты...

Соңғы бөтелкенің түбін шайып ішіп...

Қонаққа кеткен баласын тосып ол көп отырды. Бір уақыттарда аяғын тәлтіректей басып, шаршаңқырап келген түрін көріп: – Е-е! Әдеттегідей соңғы бөтелкенің түбін шайып ішіп, бір-ақ келдің бе? – деді аузына басқа сөз түспей. – Жо-о-ға, апа-асы! Әлі бірталай бөтелке ашылмай қалды... Ы-ых! – Қап, әттеген-ай!.. Соның бәрін тауысып, ертең бірақ келмедің бе?

Тышқан жылғы оқиғалар

Жуынатын бөлмеге кіріп кеткен Ғайни «Ата» – деп шар ете қалды. Даусы соншалықты қатты шықты. Кабинетінде қағаз қарап отырған атасы жас келінінің оқыс даусына елеңдеп, соңынан іше-шала жеткен. Бұрышта

бүрісіп отырған тышқанды, оған арбалғандай тілсіз қалшиып тұрған келінін көріп, қолына ілінген затпен тышқанды ұруға ұмтылды. – Ғайни, есікті жап... – Ғайни, қышқаш әкел... «Ғайни өйт», «Ғайни бүйт», – деп тағы бірталай қысқа бұйрықтар беруде. Етженді кісі тар жерде тышқанды ары-бері қуамын деп, жолындағыларды қағып құлатып, өзі әлденелерге соғылып, әп-сәтте аялдай жерді асты-үстіне келтіріп, қаңғыр-күңгір дыбысқа толтырып-ақ жіберді. Оның үстіне: «Ата, тышқан әне, анда кетті, мұнда кетті», – деп келіні шыр-пыр. Өлдім-талдым дегенде атасы тышқанды ұстады-ау. Далаға апарып тастайын деп кілттерін салдырлатып, сыртқы есікті ашып әуре. «Басымның сақинасы ұстап тұр», – деп, бағана жатып қалған бәйбіше мына салдыр-күлдірге бөлмесінен шыққан. Уақсыз уақытта далаға кетіп бара жатқан отағасын көріп аң-таң. – Апа, тышқан! Атам екеуміз тышқан ұстадық, – дейді келіні аптығын баса алмай. – Апырай, ә..! Тышқан ба еді? Мен атаң екеуіңді арыстан ұстаған екен десем... – деді, енесі бұрылып бөлмесіне кіріп бара жатып, езуіне мысқыл күлкі үйіріліп.

Әселдің әке үйіне келген күнінің ертеңі еді. Әке үйіне жылына бір соғатын әдеті. Үй ішінің бар мүлкі мұның бала кезіндегідей, еш өзгермеген тәрізді. Өйткені, қара шаңырақтың алтын қазығы – анасы отыр. Анасы отырғанда одан асып, үйге жаңаша сән беруге келіндері батпайтындай... Ол қоналқаға ауасы кеңдеу ортаңғы бөлмені таңдайтын. Таңғы ұйқылы-ояу шақ. Ол анасының ерте тұрып, тықырлап жүргенін естіп жатыр. Үнемі осылай. Жазда ерте тұрып, сиыр сауатын. Бұлар оянғанша, жаңа сауған сүтін тартып үлгеретін. Жаңа ағызған жас қаймағы мен гүжілдеп қайнаған сары самауыры үнемі дастарханның шетінде әзір тұратын... Қазір қыс. Анасы пештің күлін алып, от жағуға оқталғанын анық біліп жатыр. Ол анасының бар тіршілігіне, қимыл-қозғалысына сырттай қарап отырудан еш жалыққан емес. Анасы оны: «Анда-санда бір келгенде араласып қайтесің, келін бар ғой», – деп, үй тірлігіне қоспайтын. Қайран ана көңілі-ай! Әр келген сайын анасының қартая түскенін көріп, жүрегі шымырлайды... Ас үй жақтан әлдене тасыр-тұсыр ете қалды. Анасының ары-бері тырпылдаған жүрісі көбейген тәрізді. Тағы да тасыр-тұсыр. Сарт-сұрт. Таң атпай бұл не болды екен? Іле-шала: – Ақжігіт, а, Ақжігіт, кис-кис-кис, – деген анасының даусы естілді.

Түпкі бөлмеде пырдай болып ұйықтап жатқан анасының немерелерінің қасынан керіліп-созылып Ақжігіт әрең шықты. Ақжігіт десе ақ жігіт, кербезақ. Анасы тағы екі-үш рет шақырғанда, «Енді бармасам болмас», – дегендей еріне басып, ас үйге қарай бүлкілдей жөнелді. – Осы сенің жалғаулығыңнан-ақ бізді тышқан дегендер басынып кетті. Қайда жүрсің? Анасы немерелеріне ұрысқандай-ақ мысығына бұлқылдап жүр. – Бұл енді өстіп, жемей кергиді ғой... Әсел одан әрі жата беруге шыдамай, тұрып анасының қасына келген. Істің мәнісін ұғып, анасының мойнынан құшақтап, еріксіз күліп жіберді: – Апа-ай! Мысығыңа өзің тышқан ұстап беретін болғансың ба? – Суық түскен соң ба, үйге тышқан үйір болып кетті. Түнде кіргізіп қойған көмірдің үстінде қонжиып отыр. Адыра қалғыр, тап мен бір қонаққа шақырғандай-ақ. Әрең ұстадым емес пе? Ал, Ақжігіт болса, шала-жансар тышқанды бас салудың орнына иіскепиіскеп қақпақылдап ойнай бастады. – Осы күннің мысығы тышқан аулаудан да қалып барады... Дүкеннің дайын тамағын алып беріп, әбден жаман үйретті... «Әпермеңдер, даладан тышқан ұстап жесін» – деп қашанда қақсаймын осыларға... Анасы енді мысығымен қосып немерелеріне ұрса бастады. Ойпырмай, хайуанның да табиғи қасиетінің жойылып бара жатқаны ма? Мына жаңалыққа Әсел таң-тамаша. Оны бұрыннан да кейбір жандардың о бастағы қабілет пен ерекшеліктерінен таза ада бола бастағандары қайран қалдырушы еді... Мысық екеш мысық та әдетінен жаңылыпты... Табиғат бүлінбесе, неғылсын...

«Сен кемпір емессің, апасың ғой»

Мұғалима үй тапсырмасына тек бір әріптен басталатын сөздерден сөйлем құрап, шығарма жазуды тапсырған. Айғанымға «К» әріпі тиіпті. Отыра қалып ойланып-ойланып, сыдыртып жаза бастады: «Көк көйлек киген кемпір кітапханаға келді. Кітапханада кітап көп. Кемпірдің көзі көзілдіріксіз көрмейтін. Көзілдірігін киіп, кітаптарды көрді. Кемпір кітапханада кино көрді. Көп кешікпей кері кетті. Келісімен кермедегі көмірді көседі. Көп-көп көбелектерге кездесті. Кемпір көк кимешек киді. Кемпірдің көсегесі көгерді...» Жазып отыр, өзі самбырлап дауыстап оқып отыр. – Айтшы, тағы не қосуға болады? Оны бағанадан бері үнсіз тыңдап отырған әжесі қатты шамданды: – Сен немене, «кемпір, кемпір», – деп қақылдап қалдың. Кемпірден басқа сөз таппадың ба? Не, қазақта К-ден басталатын өзге сөз құрып па тегі? Көңілі зерек Айғаным әжесінің ашуланғанын сезе қалып: – Сен неге кейисің? Сен кемпір емессің, сен апасың ғой, ал, бұл басқа кемпір, – деді еркелей күліп. – Жазарыңды жазып қойып, мені жұбатқан түріңе болайын! Бар, көзіме көрінбе... – Таптым-таптым! «Кемпір кейіді. Кемпірдің көзіне көрінбейін», – деп, қағаз-қаламын шапшаң жинаған ол дереу тайып отырды. Немересінің тапқырлығына көңілденген кемпір шын көңілден күлді...

Алтынайдың мұғалима болғысы келеді...

Алтынай биыл бастауыш сыныпты тәмамдады. Ол алғашқы ұстазы Гүлмира апайын сондайлық жақсы көреді, оған ұқсағысы-ақ келеді. Соңғы уақытта оны «Өскенде кім боламын?» деген ой көп-көп мазалайды. Кім болушы еді, Гүлмира апайы сияқты мұғалима болуды армандайды ғой. Бірақ... бірақ... – Апа, апа деймін, тыңдашы... – Ал, айта ғой, құлағым сенде. – Мен өскенде Гүлмира апайдай мұғалима болғым келеді. – Бола ғой, күнім! Оған кім бөгет жасайды? Мұратыңа жет!.. – Бірақ математика қиын ғой. Мен есепті шығара алмай қалсам, балалардан ұят емес пе?

Алтынайдың дәптеріндегі Әлиманың бесі

Алтынайдың сурет дәптерінің ашық жатқанын көрген Әлима оны парақтап қарап шығып, қатты қызығып кетті. Отыра қалып, сурет салуға кірісті. Ол үй салғанды, оның айналасына биік тоғай, көп гүлдер салғанды жақсы көреді. Үй де салды, теңіз де салды, ондағы балықтарға дейін дәптерден орын тауып жатты. Әйтеуір, армансыз-ақ шимайлады. Бір айналып келген Алтынай дәптерін көріп жылап жіберді. Екеуінің арасында айқай-шу шықты. Ара түскен анасы: – Неге дәптеріңді көрінген жерге қалдырасың? – деп, Алтынайдың өзін кінәлады. – Үй тапсырмасын тексергенде мұғалім ағай маған енді екі қояды, – деп ол жұбанар емес. Ешнәрсе түсінбеген Әлима аң-таң. Ұзақ даудан кейін анасы Әлимаға Алтынайдан кешірім сұратып, екеуін татуластырды-ау. Бұл оқиға ұмыт болып та кетіп еді. Бір күні мектептен қуанып келген Алтынай: – Апа, есіңде ме, өткенде мен жыладым ғой, сондағы Әлиманың менің дәптеріме салып тастаған суреттерін мұғалім ағай көріп, маған ұрысқан жоқ. Мен: – Мұны менің сіңлім байқамай салып қойыпты, – дедім. Сонда ағай: – Сіңлің нешеде? – деп сұрады. Мен: – Бесте, – дедім. – Бестегі баланың суреті болса, ендеше бес қояйын, – деп, ағай оған екі бес қойды, – деді дәптерін көрсетіп. Іле: – Ал, менің үй тапсырмасына салған суретіме төрт қойды. Ағай өзі қызық, – деді Алтынай бұртиып.

Түйеге мінген Әлима

серуендеді. Әлиманы қорқар деп атқа мінгізбеген. Сөйтсе, оның да атқа мінгісі келген екен. Түйе жетектеп бара жатқан атасын көріп: – Мен түйеге мінемін, – деп қиғылық салды. Оны жерден тік көтеріп алған атасы оны шөккен түйенің екі өркешінің арасына отырғыза қойды. Түйенің өркешінен тас кенеше жабысып құшақтап алған ол, әлсін-әлсін оған бетін тигізіп қойып: – Тура менің апам сияқты – жұп-жұмсақ, жып-жылы, – дейді мәз болып. Апасының киіп жүргені түйе жүн кеудеше екенін қайдан білсін. Мұны көрген атасы: – Үлкендерін атқа мінуге қолқалап әрең көндіріп едік, кіп-кішкентай болып, түйеге жабысуын қара мұның, – деп күліп жатыр. – Танабау тағып жіберіңіз, әке-шешесі Әлиманың түйеге мінгеніне той жасасын, – десті мұны көріп тұрғандар. – Ол да жөн-ау...

Бесті Айғаным алсыншы

Дастарқан басында әжесі немерелерінен тоқсанды қалай аяқтағандарын сұрап отыр. – Мен екі сабақтан төртке шықтым. Қалғандары – бес, – деді үлкені Айғаным. – Қай сабақтан төртке шығып жүрсің? – Қазақ тілі мен әдебиетінен. – Осы сенің қазақшаң беске жетпей-ақ қойды ғой, –деп әжесі әжептәуір кейіп алды. – Ал, сенің үлгірімің қандай? – деп, ол енді Алтынайға бұрылды. – Мен екі сабақтан беске шықтым, қалғандары – төрт. – Бестерің қайсынан? – Дене тәрбиесі мен музыка ғой. – Қалғандарының төрт екені рас па? – Әрине! – Толық төртке шықсаң бопты. Төрт те жаман баға емес, – деп әжесі көңілденіп қалды. – Апа, мен төрт алсам, ашуланасың да, Алтынай төрт алса, қатты қуанасың, – деп Айғаным дауласа кетті. – Енді, қайтейін... – Мен байқамай төрттен төмен бағаларды да алып келемін ғой. – Ой-ой-ой! Байқамай деші, оқымай екілік алатыны ойында жоқ. – Қойыңдар енді. Алтынай әлі кішкентай. Өскенде алады бесті. Солай емес пе? – Апа, сол бесті Айғаным алсыншы, үлкен ғой, маған төрт те жетеді. – Аһа, үлкен кәмпитті Айғаным жесінші деп ешқашан айт-па-ай-с-ың! Ал, бірнәрсе істеу керек болғанда Айғаным үлкен ғой деп шыға келесің. Сен қусың Алтынай...

тоқымаш береді...

Жанатқа апасы бүгін төртінші сыныптың оқулығын әкеліп берді. Бояудың, қағаздың иісі аңқыған су жаңа оқулықтың иісінен артық не бар екен? Сырты қандай жып-жылтыр еді десеңізші?! Ішіндегі түрлі-түсті суреттерін айтсаңызшы. Жанат оңаша отырып алып, оқулықтарын әлі тамашалауда. Әрқайсысын қолына кезек-кезек алып, ерекше мұқияттылықпен парақтап, шұқшия қараудан жалығар емес. Жанаттың апасының қалаға барған сайын қызына кітап ала келу кәнігі әдеті. Өзінің айтысына қарағанда, кітап дүкеніне бас сұқпай, қасынан өтіп кете алмайды екен. Жанат мектепке бармай тұрып-ақ небір әдемі суретті кітапшалар әкеп берген-ді. Оның ішінде қорқынышты ертегілері, алыс-алыс шаһарларға сапар шеккен саяхатшылар туралысы, аң-құстардың құпия ғажайыптары жайлы жазылғандары қаншама?! Көбісі қалың. Мұны оқуға саған әлі ерте, өскенде оқисың дейді апасы. Жанаттың тезірек өскісі келеді. Босағаға күнде бір өлшеніп қояды. Жазғы демалысқа шыққаннан бері сәл өскені көрініп тұр. Жылдамырақ өссе ғой, қалың-қалың кітаптарды оқуға апасы сонда ұрықсат етер еді-ау. Ұзақ дастан, жырларды апасы екеуі бірігіп оқиды. Шындығын айтқанда, апасы мәнерлеп оқиды, бұл тыңдайды. Апасы жырды даусын созып, әндетіп, ырғағына келтіре мақамдап оқығанда Жанат көзін жұмып алып тыңдай беретін, тыңдай беретін...

О, өткен қыста батырлар жырын түгелге жуық оқып тастады. Осыны ойлағанда Жанаттың бойын жағымды әсер билеп, бір сәт қыстың ұзақ кештерін сағына қалғандай. Қысқы ұзақ кештерде, сыртта шатырды солқылдатып, алай-түлей боран соққан түндерде жылы пештің түбінде отырып ертегі, дастан тыңдағанға не жетсін?! Былтырғы қыс ерекше өтті...

Қыс түсе шағын ауылда соғым сойылып, әр үйде сосын соғым басына, сыбағаға шақырыс басталады. Осы үрдістен қалмай, бір кеште ауылдың кемпір-шалдарын шекеге бұлар да шақырған-ды. Ет желініп, шай ішіліп болғанмен де әңгіменің желісін үзгісі келмей, тарамай отырған жұрттың көзі бір бұрышта отырған мұның қолындағы дәп-дәу кітапқа түсті. Кітаптың суретін қараған болып, үлкендердің әңгімесін тыңдау Жанаттың жақсы көретін әдеті. Дастанды қолына алып аударыстырып қарап шыққан ауылдағы ең сыйлы қарт:

Аудармалар

Шкафтың үстіңгі жағы толған қоқыс. Мейлі! Жата берсін. Балалық шақ, мектеп?! О, мұнда өзі көңіл қуанарлықтай ешнәрсе жоқ: күзгі картоп жинау науқаны, Калашников автоматын құрастыру жарысы, болмашыға соншама шаттанып мәз болу және қалта түбінде еріп қалған тәтті ірімшік қалдығы секілді бірдеңелер ғана есте қалыпты. Оған өзіңе тиесілі уақытты өзіңе бұйыртпайтын толған тәртіп, нұсқауларды, мектеп директоры мен тіс дәрігері алдындағы үрейді, үнемі жара болып жүретін тізе мен баспалдақ жақтауына атша мініп сырғанап түсетін тәтті шақты қосса әжептәуір әңгіме

шығуы мүмкін. Оны қорадағы қорсылдаған шошқалардың иісі, автобус аялдамасына айналған жол жиегіндегі топ қайың, үнемі терлеп-тепшіп жүретін ауыл баласы және оның абайсызда жалқы сәт жанасуы, одан кейін менің айлар бойы түсімде азаптануым толықтыра түсер еді. Әлдекімдерді себептен-себепсіз жек көру, көрнеу менсінбеу, кішкентай Лолиталар, күлімдеген Клеопатралар, жалаңаш әйел тәні бейнеленген ойын карталары мен Залитистің кітаптары бар, бәрісі менің жадымдағы балалық шақтан есте қалған үзік-үзік көріністер. Есімде тағы қалғаны: жеп тауыса алмаған соң баспалдақтағы терезеден сыртқа лақтырып тастаған мектептен қайтар жолда сатып алған жарты килолық балмұздақ, қастасым тырнап алған бетіме термен, жаспен шыланып жабысып қалған шашым, шөмеле астында дос қызымның мені жұбатқаны, бақ-бақтың ғана жапырағын жейтін қояндар, басын шауып тастаса да тамағынан қаны бұрқақтай атқылап, аулада зыр жүгірген қораз денесі, қан араласқан шұжық, қаздың бауырынан жасалған паштет және сальмонолез ауруы, алыстағы көшелердің бірінен жеткен алакеуімде иттің үрген дауысы, каналдағы судың көктемгі борсыған иісі, жарық ай және мен. Бұлар да міне, менің балалық шағым туралы әңгімені толықтыра түсер еді. Менің он үштегі кезім бе екен? Әлде он екідемін? Үстімде одан әрі қысқартуға мүлде келместей шолақ юбка, колготки төмен сырғып кеткен, маңдайымда үш бірдей безеудің сығылған орны теңбілденген, қарным аш, ішегім шұрқырап мектептен қайтып келе жатқан бетім. Кіреберістен еніп, баспалдақпен екінші қабатқа көтеріліп келемін. Кенет менің соңымнан әлдекімнің ілескен аяқ дыбысын аңғардым. Қарасам, менен бірер жас үлкен жігіт екен, бет әлпеті жаман да емес, киімінің де жөні түзу, тек екі қолы тізесіне жеткендей қолапайсыз ұзын көрінді. Мен көргенімді санамда қорытып үлгергенше қас қағым сәтте әлеуетті бір күш жұлқи өзіне қаратып, юбкамды жоғары көтеріп жіберіп, бөксеме бөксесін тақап, қабырғаға тықсыра берді. Қатты жанши қысқаны соншалық, қалың колготкидің сыртынан шалбарының түймелері мен белдігінің батқанын сездім, ерніме бір сілекейлі ауыз сүліктей қадала берді. Менің абдырап, есім шығып кеткені соншалық, тіпті айқайлауға мұршам келместей. Оның үстіне, айқайласам, қырағы көршілердің бірі есік ашып қарары хақ – онда ақырында өзің пәлеге қалдың дей бер. «Тәрбиелі, тәртіпті пионер қыз мұндай оқыс оқиғаға тап келмейді. Байтал көзін сүзбесе, буыршын бұйдасын үзбейді». Санам сан бөлініп, мелшиіп қатып қалғандаймын. Бойымды әлсіздік жайлап, қолаяғымды қозғалта алар емеспін, бірақ соңғы бар күшімді жинап, екі бұттың арасынан тіземмен қатты соғып жібердім. «Ақымақ, екеумізге де жаман емес еді ғой» – деген ыңырсуы, ашуы аралас былапыт сөзі құлағыма түрпідей тиді. Біртіндеп аяқ дыбысы алыстап барады. Мен өзіме-өзім келе алар емеспін.

Кафеде жазу жазып отырмын. Шындығы, жазуға тырысып отырмын. Қайдағы бір оралымсыз шет елдік можантомпай жігіт қолындағы сырасын маған қарай лақ еткізіп төгіп алғаны. Менің шалбарым, дәптерім, қолым былғанып, жабысқақ күйге енді, әрі жағымсыз иісі жүректі қабады. Көңілкүй бұзылды, оның есесіне қайдағы-жайдағы ойлар иектейді. Даяшы да арыбері көлбеңдеп, зығырданды қайнатады, тек маған жақындамайды. Сабыр, сабыр, сабыр... Дегенмен өзімді сабырға шақырып, жазуымды жалғастырамын... «10-қазан. Мен темекі шекпеймін. Арақ-шарапты татып алмаймын. Мен әділеттімін, ешкімді қызғаныштан күндемеймін. Балаларды ұрыпсоқпаймын, алдын ала кешкі асын әзірлеп, күйеуімді тосып отырамын. Мен ақылға сыймастай ешнәрсе істемеймін. Бірақ маған өте көңілсіз, зерігіп кеттім. 15-қазан. Менің бойымда екі адам бардай. Жо-жоқ, мен екіқабат емеспін. Менің болмысым артық-кемі жоқ екіге жарылғандай. Менің ішімде екі әйел бірбірімен бітімсіз күрес үстінде. Бірі бейбіт тіршілікке, үйлесімге ұмтылып, отбасының қатықтай ұйыған тыныштығына, мейірімге талпынады. Ал, екіншісі алды-артына қарамай бұзып-жарып аулаққа безіп кетуге, мазасыздық билеп, шарықтап ұшуға, бар даусымен айқайлауға құштар. Бір сәтке кереуетке құлап, тыныстап алып, сосын бәрін басынан бастап қайталай берсе... қайталай берсе... Бұл екеуі бірін-бірі жеңе алмай әлек, өйткені олар бір-біріне кереғар, тым алшақ бейнелер. Ұзақ жыл бір-бірінен сырт айналып, бөтен болып кеткен. Енді бірге өмір сүре алмақ емес. Бұл екеуі екі айырылып кетсе не болмақ? Маған өте қорқынышты.

21-қаңтар. Мен өзімді-өзім таба алар емеспін. Әрбір қадамым менің адамның қоры екенімді айқындай түсетіндей – иіні түскен міскінмін, ойсыз, топас көзқарас, маңдайда қатпарланған жаңадан түскен көп әжім. Үйде мені қолдар жан жоқ. Ал, менің жалғыз өзімнің күн көре алмасым анық. Күйеуімде депрессия басталды, оны сол күйге өзім мәжбүр еттім. Енді, міне, содан өзім жапа шегудемін. Оның бойындағы көптен бергі жиналған барша запыран, құса, менің ары итеріп, бері жығуымның кесірінен, сыртқа атылып, жолындағысының бәрін, жақсы-жаманына қарамай, жойқын күшпен, шайып келеді. Әйел деген оңай кешіреді екен ғой. Ал, ол кешіре алмайды. Ешқашан да. Махаббат сөнді. Соған қарай, жек көрушілік те жоқ. Осы уақытқа дейін басқаларды кешірімді болуға үйреткен екі дардай ақыл иесі енді өздерінің басына түскен шырғалаңнан шыға алар емес.

4-ақпан. Бізде бұдан былай бірге тұруға құлық жоқ. Бізді бір-біріміздің ойымыз еш қызықтырмайды. Мен енді түсіндім, мені оның не ойлайтыны ЕШ УАҚЫТТА қызықтырмаған екен.

Алекс менің өміріме тың тегеурінмен енді – ол әуелі аспан кеңістігінің шырқау көгінде сұңқардай самғап, барлай ұзақ ұшқан-ды. Сосын олжасына оңтайлы шүйлігіп, шеңгеліне оңай іліндіргендей... Алдыңғы көңілдесім тастап кеткен тұста мен есеңгіреп қалғандай едім, өзім жүктімін – сол шырғалаңмен өзімнің уайымымның шытырман иірімінде бір батып, бір шығып малтығып жүрген шағым... Баланы алдырту туралы тіпті ойлаған емеспін. Өйткені бала көтергім келген өзім. Асығыс таңдалған ұнамсыз мамандық та, алдыңғы бұлдыр күннің үрейі де, айналаңдағы уайымсыз-қайғысыз дос-жарандар да олардың өзінен-өзі үйлесіп жатқан тағдырлары да – сенің еңсеңді баса түскендей... Қысқасы, соның бәрі асығыс шешім қабылдауға итермелегендей. Абайсызда торға түскен марғаудай салмақсыз күйдемін – жер дәл тұмсығымның астында секілді, бірақ табан тірей алмаймын, өзімді нық сезінбей, тайғанақтай беремін. Марғауды қатты қорқыныш биледі, мияулады, аспан мен жердің арасында ары тыпырлады, бері тыпырлады. Ақыры оны бұл күйден құтқаратын аяғын жерге нық қоятын нәрсе – бала екенін ұқты. Бала толқынды күні теңізге тасталған зікірдей алай-дүлей көңілімді орнықтырды. Әкесінің бұған көзқарасы басқаша болып шықты. Ол менің пәтерімнен, сәби болатындығы жөнінде естіген күннің ертеңіне-ақ, барлық көр-жөрін алып, тайып тұрды. Тек анам ғана күрсініп, ой тұңғиығына батып қала берді. Ал, мен болсам, ол есікті жауып үлгірер-үлгірместен телефон тұтқасына жармастым. Алекс менің шағына алатын жалғыз адамым еді. Ақылды, бойлы-сойлы, мінсіз келбетті, ыстық жүректі жігіт ағасы маған нағыз құтқарушымдай көрінді. Ол шығыс жекпе-жегін меңгергісі келетіндерді осы өнер түріне жан‐ жақты философиясымен үйлесімді үндестікте үйрететін бесаспап. Ол менің әрі ұстазым, әрі емшім, әрі психотерапевтім болатын. – Тез жет, – деді Алекс. – Мен мұнда өзімнің шәкірттеріме арнап шағын лагерь құрып жатырмын. Келіп қосылуыңа болады, сосын асықпай әңгімелесеміз. Көп созбай-ақ мен сөмкемді жинап, жаздыгүні Алекс, қытай инесімен, дәру өптерімен, шипалы сөздерімен дем салып адам емдейтін шалғай ауылға аттанып кеттім. Шәкірттерінен әлі ешкім келе қоймапты. Лагерьде екеуміз тұра бердік, әлбетте – екі бөлмеде.

Алекстің маған деген нәзік те сыпайы пейілі мен қамқорлығы қандай тоңды болса да жібіткендей еді. Көздің жасы құрғап, көңілдегі жара жазылды, мен оның жылы шырайына бөленіп, күннен күнге ыстық суға салған кесек мұздай көз алдында еріп сала бердім. Маған, сөйтсем, еркектің ықыласы, мейірімі жетпейді екен ғой, Алекстің бойынан соны тауып, сусап сіміре бастадым, мейірім қанар емес. Шөліркеуімде шек жоқтай. Күндердің бір күні ертеңгісін мені оятуға Алекстің келер шағын тосып, көрпені төмен ысырып, көкірегімді ашып тастап ұйықтаған болып жатырмын. Ол аяғының ұшымен басып келіп, менің төсегіме жақындады, бір сәт қалт тұрып қалғандай, сосын еппен менің көрпемді қымтап жауып, содан кейін барып ақырын ғана: – Таня... тұратын уақыт болды, – деді. Сол күннің кешінде біз бір төсектен табылдық. – Менің құрсағымдағы бөтен еркектің баласы саған жағымсыз әсер етпей ме? – деп сұрадым қатты толқығаннан есімнен танардай халде мен. – Жоқ әрине, ақымағым. Сен мендіксің, саған байланысты нәрсенің бәрі маған қымбат, өзің сияқты! Әрине, жақын болғанына үш күн өтер-өтпестен таңдайынан әлі құмарлық дәмі тарқамай тұрып еркек не деуші еді? Басқадай жауап болуы мүмкін емес қой, бірақ мен соны білсем де бақыттан көкке ұшуға шақ қалдым. Тіпті жылап та жібердім. Шын жүректен шыққан жас еді бұл. Көп уақыт өтпей-ақ біз бірге тұрдық. Алекс әйелінен ажырады. Басында ол басқа пәтер тапқанша бірнеше күн біздікінде тұруға ұяла отырып, рұқсат сұраған еді. Іштей мырс еткен мен, оның кейін жеке пәтер жалдап шығамын дегені ұялғаннан айтқан сөзі екенін түсіне тұра, лажсыздан келісім бергендей болдым. Шындығына келгенде, оны жеке тұруға жіберу менің ой түгіл санамда жоқ еді. Не болғанда да Алекс өзіне басқа тұрақ іздемеді. Қалай келді, солай тұрып қалды. Маған енді басқа ештеңе керек емес еді. Құрсағымда жаңа өмір талпынады, қасымда – мық шегедей сенімді серік, тіпті көңіліме «әне, көрдің бе, бәрі өзінен-өзі реттеліп кетті емес пе?» – деген күпіршілік те ене бастады. Алекс бірде байқаусызда нәрестеге өзінің ата тегін бергенде тұрған ешнәрсе жоғын айтып қалды. Сол ойды мықтап түйіп қалған мен бір күні төсекте кітап оқып жатқан бойы елеусіздеу: – Сонымен сәбиді өз атыңа жаздыратын болдың ғой, – деп сұрап қалдым. – А, мен солай деп пе едім? – Алекс сұрағыма таңдана сұрақпен жауап берді. Менің жүрегім зу ете түсті. Жанарыммен жер шұқып, саусақтарыммен аяғымды ессіз ысқылай бердім. Тамағыма тығылған өксік аралас шыққан қалтыраған дауыспен өткен жолғы әңгімені есіне салуға тырыстым, ал, Алекс болса, бар болғаны таңқалған күйі иығын қиқаң еткізді де қойды. «Бәрі де бітті. Бүлдіріп тындым! Ах, қандай ақымақ едім... Сұрап нем бар?.. Енді не

болады? Не істеу керек?.. Байғұс бала-ай... Сорлы басым-ай...» – Дәрменсіздіктен колготкиімді жұлмалай бердім. Сұқ саусағыммен бір кішкентай тесік тауып алып, ұлғайтып жырта бастадым. Сосын екінші тесік жасап, оны бұрап жырттым. Тершіген алақаныммен бора-бора болып жыртылған байғұс колготкиде өшім бардай умаждадым-ай. Ақыры колготки сетінеп, сыпырылып түсті, мен күлкілі шолақ штанмен қалдым. Алекс менің бар қимылымды үнсіз бағып отыр. – Жарайды сенің дегенің-ақ болсын, – деді ол лажсыз. – Неге менің дегенім? Бұл екеуміздің де қалауымыз емес пе? – Жақсы, бұл – екеуміздің де қалауымыз. Бопсашыл өркөкіректік жеңді. Бірақ мен бұл әділетсіз жеңісімді күнделікті күйкі тірлікке көміле жүріп, болашақ жайлы тәтті қиялға беріле, әрі философиялық кітаптарға көзсіз бас қоя, неғұрлым тезірек ұмытуға тырыстым. Алексте мұндай әдебиеттер сансыз көп – шығыс философиясы дейсіз бе, батыстық психотерапия дейсіз бе, жазаның заңдылығы мен мистикалық қиыспаушылық дейсіз бе, бәрі бар. Ол осының бәрінен өткен ғой, оқи отырып өзінің сезінулерін дәптерден дәптерге толтырып жаза берген. Көркем әдебиет оны қызықтырмайды. «Бөгде адамның азапты тағдырын оқып, бас қатырып нем бар», – дейтін ол туралы. Бертін келе өзімнің роман оқуға, поэзияға деген жастай құмартушылығымды жоққа шығаруға тырысып мен де: «Мен өз қалауыммен ғана өмір сүруім керек. Дәл осы арада, осы шақпен», – дейтін болдым. Маған бұл әдебиеттер соншалықты қызықты көрінді – таныс емес әлем бақыт формулаларына толып тұрғандай, Нирванаға бағыт сілтеушідей, егер дұрыс шешімін тапқан күнде жер бетінде бейбіт тіршілікке қол жеткізер жаттығу тапсырма іспетті, қателіктеріңді дәл көрсететін және сонымен қатар, кемел ақылымен тығырлықтан алып шығатын жолды дәл үйрететіндей көрінеді. Маған жұмыс жеткілікті еді. Кітапқа үңілген бойы сағаттап сарылып отырамын. Шет елдік тосын сөздерге толы мәтінді қайталай оқып, араарасында бірдеңе түсінгендей-ақ басымды шұлғып қоямын. Жүктіліктің сегізінші айында оқуды төсекте жалғастыруға тура келді. Алайда, Лизаның өмірге келуі менің тірлігімді асты-үстіне шығарды. Теориялық дайындығымның күлі көкке ұшты. Сөйтсем, бала туған әйелдің басында одан кейін болатын көп өзгерістерге мен құқықтық тұрғыдан да, аналық тұрғыдан да еш дайын емес екенмін. Ең бастысы, сәбиді сүю маған қиынға түсті. Кеше ғана томпайып, пысылдап ұйықтай беретін қыз, күн өткен сайын шырқыраған бір пәлеге айналғандай. Лиза өте мазасыз, жылауық бала болды, сондықтан да мен бір сәтке де демалыс дегенді білмедім. Мен оның ұйықтаған кезін ғана жақтырушы едім. Қалай, шырылдап қол-аяққа тұрмай жыласа болды мен оны терезеден лақтырып жіберуге дейін әзір едім. Лиза мені ең басты қағидам – күйкі тіршіліктен тыс азаттығымнан айырды. Азаттықты жоғалту мені қатты үрейлендірді.

Маған көмекке келген жалғыз жан – Алекс. Оның сәл жанасуы, сөзі, тіпті қасымда болғанының өзі менің ауыртпалығымды жеңілдетіп, бойымдағы қорқынышты аз-кем болса да басатындай еді. Бірақ Алекстің мен бой алдырған үрейлі сезімнің шын себебін іздеуге батылы жетпейтін. Оған өзім кінәлімін. Оның себебін ұққысы келгенде оның көп мағына сыйғызған бір-ақ «Неге?» деген сауалы қойылған сайын ол маған шаншудай қадалатын. Долданып жылайтынмын. Көз жасы Алексті тез қажытып, содан қайтып, менің жанымның ұңғыл-шұңғылына үңілуге беттемейтін. Тек мені алдапсулап жұбатудың оңай тәсіліне жүгінді. Маған сол да жеткілікті еді. Ол маған бұрынғысындай «сенімді, жанымды түсінетін серік», – екен ғой деп өзімді алдаусыратамын. Үйлену туралы сөз қозғамаймыз, неке – өздеріне сенімсіз жандардың өздерін-өздері алдау үшін ойлап тапқан нәрсесі. Тек біз үшін емес. Біз одан жоғарымыз. Біз өзіміздің еркіндігімізбен мақтанамыз. Онсыз да бір-бірімізді ерлі-зайыпты санаймыз. Некелерін ресми бекіткендерге аяушылықпен мүсіркей қарайтынымыз рас. Лиза төрт айға толғанда мен қызмет істей бастадым. О, еркіндік! Енді міне менің өзіме қарауға уақытым бар, аз да болса, өз дербес қаражатым болады, ең бастысы басқа адамдармен сөйлесу мүмкіндігін алдым. Лизаны да жақсы көре бастадым, оның қасымда болғаны мені қуантатындай. Алекс бастаған тәжірибесін жалғастыруда, бара-бара осы саланың білгіріне айналатын түрі бар. Оған түрлі-түрлі адамдар өздерінің әрқилы өтініштерімен, тән жараларымен, жан жараларымен, қайғы-мұңдарымен леклегімен шұбап келетін болған. Біз оның пациенттерінің әрқилы шытырман жайлары жөнінде жиі әңгімелесетінді шығардық. Олардың тағдырларын бұзған бақытсыздықты талдай отыра, шындығында осындай кикілжіңнің біздің басымызда жоғына іштей қуанатындаймыз. Кейде Алекс әлдекімнің түйілген тағдыр жібін тарқата алмай, іштей ойға беріліп, томаға-тұйық жүріп алатын. Ондайда, оның көңілсіздігінің бір себебі менде емес пе екен деген күдікпен алаңдап, дегбірсізденіп кететінмін. Алайда Алекстің: «Мұның бізге еш қатысы жоқ», – деген нық жауабы менің орынсыз қобалжыған көңілімді орнына түсіретін. Анеттің туатыны маған күтпеген оқыс жаңалықтай әсер етті. Ал, Алекс: «Мен баяғыда білгенмін, осылай болуға тиіс еді», – дейді сенімді. Таңданған, сасқалақтаған мен, ал келіп, ой тұңғиығына батайын. Екінші сәбидің туғанына мен мүлде дайын емес едім. Бірақ, күйеуімнің бойында шұғыл өзгерістер пайда болды – дереу пәтерді жөндеуге кірісті, жаңа сөрелер қағылды, қосымша табыс көзі іздестірілді. Осының бәрі келешек нәрестенің қамы ғой. Маған енді екеуміздің ортақ сәбиіміздің дүниеге келер күнін күтуден өзге ештеме қалмағандай. Күйеуімнің үй иесі ретіндегі тірлігі көңілімді орнына түсіріп, тіпті қуанышқа бөлегендей. Енді мен де құртақандай балапанға ұя жасай бастадым. Өзімді шынайы бақытты сезінгендеймін. Әйтсе де ескі жертөледен

шығатын көк аралас көнерген күлімсі иістей көңіл түкпірінен қайта-қайта бас көтеріп, осы ісіміздің дұрыстығына күмән келтіретін жай да жоқ емес. Ондайда Алекстің құшағына тығылып, мені жұбатуын қалаймын. Оның мені аялап, еркелеткені әлгі әсерден демде сейілтеді. Біз көп уақытымызды бірге өткізетін болдық, көп күлдік, көп шаттандық, махаббат ләззатына шомылдық... Анет туған күн. Суланған қарын шашы басына жабысып, бет-аузы бір уыс мыж-мыж жиырылған қызыл шақалақты қолына алған бойы Алекс менің төсегімнің жанында тізерлей тұрып, жылап жібергені... Біздің бал айымыз басталды. Анет бір-бірінен тосырқаған жүректерді жақындастырып, қайта табыстырғандай. Бір-бірімізге үздіге өліп-өшіп тұрмыз, күндіз-түні езуіміз күлкіден жиылмай, айналып-толғанамыз. Лиза мен Анетті құдайдай көкке көтереміз. Алекс маған сәт сайын өзінің ыстық сезімін білдіріп, ерекше ықылас танытады. Бұрын одан жүрекжарды сөзді жиі естімейтін басым жылы шуаққа бөленгендеймін. Ол, жарының өзін бақытты сезінуіне қажет, ер жігіт атқаруға тиіс істің бәрін жасауда. Ең бастысы, өз көңілін қалтарыссыз ашып, жан дүниесімен арқа-жарқа ақтарылуда. Енді күмәнға еш орын жоқ. Отбасында тыныштық орнады. Дамыл шақ, шексіз тым-тырыс тыныштық. Жел тынған, құстар да сайрамайды, теңіз беті тып-тыныш. Әлбетте, мұндай дамыл кезекті ұлы дауыл алдына тән дейді ғой. Сол рас шығар... Бір күні кешкісін, бар болғаны бірнеше сағатқа ғана серпілейінші деп, концертке барған едім. Алекс қыздармен үйде қалған. Концерттің соңында музыкант сахнадан түсіп, мені биге шақырғанда қуана келістім. Неге билемеске?! Бұлай көптен билемеген шығармын. Енді жарты сағаттан кейін өзімді-өзім соншалықты жек көріп кеттім. Тура өлтіруге бармын. Өзімнің жан дүниемде не болып жатқанын ұқсамшы? Бойымда бір ессіз құйын пайда болғандай аласұрудамын. Бейтаныс жігіттің көзқарасы да, тәнінің иісі мен денесінің жылуы да, тіпті елеусіз бір қимылы мен сөзі, жақын жұғысуы менде бұрын болмаған алапат сезім мен құштарлық туғызғаны. Тосын сезімге бой алдырған беймаза күйде абдырап та қалғандаймын, тер жауып кетті, жүрегім елжіреп қан жылауда. Бар сұмдық әлі алда екен – екеуміздің арамыздағы кеңістік жақындай-жақындай, мен өзімнің денем босап, екі аяғымның арасы дымданып, бойымнан сел жүргендей шақта – Таня сен жынданған шығарсың дедім. Дин мені үйге дейін шығарып салды. Алекстің жанына көрпеге келіп енгенде кенет ұяттан өртендім. – Сен, немене, ұзақ жүрдің ғой? – деп сұрады ол ұйқылы-ояу. – Мен бе, мен... – деп міңгірледім.

Ал келесі аптада болған жайға еш уақытта да өзімді ақтарлықтай себеп айта алмасым анық. Мен Диннің артына иісшіл иттей-ақ түстім. Иесінің

атқан құсын таба алмай қалудан қорыққан тазы оны қалай ессіз іздеуші еді. Мен де сондаймын. Алдағы демалыс күндері Алекс ауылға жалғыз кетті. Оған артынан бір күннен кейін баратынымды айтып, қалып қойдым. Маған небәрі бір-ақ күн керек еді. Япыр-ай, бір-ақ күн. Онда тұрған не бар? Рульге отырған оның жүзі қатулы еді, ернін жымқырып алған. Мен бір орында тапжылмай тұрып қалдым. Есесіне кебісімнің тұмсығын асфальтқа қара сызық сыза бердім. Өзім өсірген жұмақ бағын қап-қара бояумен айқастыра сызып жатқандаймын. Одан кейінгісі шытырман оқиғалы фильмдердегіден де жедел дамыды. Мен Динді іздеп таптым. Ол маған соншалықты суық, жақындыққа ешбір ықылас танытпады. Шөліркеп келген жанның сусынын қандырар татымы жоқ кезейіндей бірдеңе. Таң алдында оның пәтерінен шыққанда әйелдік аңсарым қанағат таппаған менің көңілім жермен жексен еді. Аяқ астындағы қатты жерді сезінбейтін бір салмақсыздық. Менің үстіме түн түнегімен құлап түскендей. Қалың тұман зілдей басып қымтап алғандай. Ол менің барша кәусар сезімімді, әдемі қиялымды, іңкәр махаббатымды тонап алғандай. Жан дүнием бос қалғандай, сенделіп келемін. Көше бойлап сандалған кезбелер, жол жиегінде жантәсілім етіп жатқандар, судан малмандай болып бүрсеңдеген қаңғыбас иттер, тоспадағы суда құжынаған егеуқұйрықтың күлімсі иісі. Мен де осы көріністердің бір бөлшегімін. Өйткені мен тілегі қайтарылған, қуылған жанмын. Менің орным осында... Біз қалың орманның қарағайы сиреп, көктен күн нұры алтындай төгіліп тұрған ашық алаңқайға келіп әңгімелесуге отырғанда мұңды жанарымен мені баға отырып Алекс: – Сен осы неге мазасызданып жүрсің, Таня? – деп сұрады. – Ештеме, ештеме емес, қымбаттым... маған өте ауыр... сен түсінесің бе... мен... менің бар болғаны өзімнің әлі де әдемі екенімді дәлелдегім келді ғой деймін? – Кімге? Еркекке ме? – Алекс сұрақты қатты, әрі төтесінен дәл қойды. – Жо-жоқ... иә... еркек... жоқ, ол тіпті еркек емес... мен... ол мені тыңдаса, бағаласа екен дегенмін... бірақ, олай болмай шықты... Маған қазір соны сезіну өте ауыр... Көмектесші, өтінемін сенен... – Мен көмейіме кептелген сөздерді бірінен кейін бірін байланыссыз бей-берекет айтып жатырмын. Ірі-ірі жас тамшылары бетімді жапқанша айта бердім. – Сен немене, онымен жақындасып та үлгердің бе? – Алекстің даусы әдеттегісінен де батыл шықты. – Жоқ... иә... білмеймін... білмеймін... Айтатындай да менде не бар? Егер, иә десем, жасамаған күнәмді мойныма алғаным, шындығын айтсам, өзімнің жер болғаным. – Жоқ, онымен ондай ашына жақын болмадым... ол мені қаламады... Ол... ол мені кеудемнен итерді... кешір, құдай үшін кешірші, – деп барып бірақ тыныстадым. Әлемнің барша ауыртпалығы мені күн қыздырған қарағай

бүріне қарай тықсыра жаншып бара жатқандай. Күйеуім қай шындықты қабылдады білмеймін, бұның енді еш мағынасы жоқ, маған бәрібір еді. Ол көзінен жасын парлата отырып: – Бәрі жақсы болады, – деп, мені иығымнан қапсыра құшақтады. Мен оның бірде-бір сөзіне сенген жоқпын. Сол күні Анет бала құндақтайтын столдан құлап кетті.

Бүрісіп кірпідей жиырыламын. Менің иелігімдегі кеңістікке жыртқыш ілбісін шабуыл жасап, есте жоқ ерте замандағы өздеріне қараған аңшылық мекенін қайтарып алмаққа соғыс ашты. Мен де өліспей беріспеймін. Әттең азусызбын. Киімдерімді ішін сыртына қаратып теріс айналдырып кисем де, жатар алдында сірке суын ішсем де еш көмектеспейді. Жер адам айтқысыз жылдамдықпен шыр көбелек айнала-айнала майланбаған дөңгелектей тоза бастады. Мен сәт сайын мүжіліп, кішірейіп барамын – міне көз нұрым сөніп барады, әуелі көк, сосын жасыл. Кезек сарыға жетті. Енді тек сөнбеген күлгін түс қана қалды. Мен оны сөмкеме сала салып, жандәрменмен қашамын... ...Біреу қатты булығып жылайтын сияқты. Терезе алдына барамын – сыртта ешкім жоқ. Тұңғиық қараңғылықта ешкім көрінбейді. Стол астына үңілемін, сауытқа отырғызылған гүлді жұламын, қант салғышты аударамын – ешкім жоқ. Бәрі де тым-тырыс. Көзімді іліндіруге тырысамын, бірақ ұйқы келер емес. Кітаптың бетін ашқан боламын, алайда жанарым бір әріптен бір әріпке секектеп мағынасыз қыдырыстайды, ешнәрсе де көрмеймін. Мен оларды бауға өткізген жидектей, жіпке үлкенін астына, кішісін үстіне тіземін де шкафқа апарып қоямын. Мейлі, кебе берсін. Бөлменің ортасында жоян тышқан пайда бола кетті. «Сенбісің?» – деп сұраймын. Мақұлықтың түрінде зымиян күлкі ойнайды. Және де өзі бір жақ бетіне қонған көбелекті ұшырып алмайын дегендей сыңарезулеп күлетін сияқты. «Ол маған күледі ғой», – деп шешкен мен оны естімеу үшін дереу құлағымды жабамын. «Мына келемеж күлкіңмен сен нанның қоқымына да зар болып қаласың ғой». Қайдан келген өзі жалмауыз, тажал? ...Аяқ астынан пайда болған сұмпайы өрмекші де жүндес аяқтарын бірбіріне үйкеп қойып, менің зығырданым қайнаған дәрменсіздігіме қуанатын тәрізді өзі. Тышқанның өлі жүніне тойып алып, жайына қыдырып кетті. Мен илектелген көрпеге одан сайын көміле түсемін. ...Төбедегі сылақтан ақ қабыршақтар жауа бастады. Төбе бояуы еріп, көшкен бұлтқа айналуда. Әне аспан да көрінді. Әлі дымы кеппеген, жабысқақ аспан – жел мен құйын тұрағы. Сөнбеген жанартаулар мен жер сілкінісінің аймағы. Жер әлі де айналып тұр. Алаудай қызған көшкін тасқыны менің денеме жайылып барады. Жүрегімнің соғыс ырғағы – тасқынның келуі мен қайтуы. Мида да қақтығыстар.

...Тышқанның күлкісі түзелді. ...Құстар. Япыр-ау, олар қайда кеткен? Оларға терезе жақтауына жем шашып қойғаным күні кеше ғана еді ғой. Мүмкін Венецияға жиынға ұшып кетті ме екен? Аққұтан биыл Африкада қыстамайтын болғаны да... ...Жылап жүрген жанды табуды қалайда ұмытпау керек, қалайда ұмытпау керек. Ол өзі әйел даусы сияқты ма, қалай? Айтпақшы, әлі таң атпапты ғой. Ол күн батысымен оралып, түнде ақ көбікті иірімге тұншықтырады да сұр жартасты толқын көмген сәтте ғайып болып, тұманға айналып, көтеріліп бірте-бірте қоюланып төңірекке тұтас жайылып, тау шатқалындағы қалың жынысты соқпақты қымтай тұмшалап, ары-бері өткен жүргіншінің есін кетіре, жол жиегіндегі анау ғасырдан қалған қойтастардай, тас мүсінге айналуға мәжбүр етеді екен-ау. ...Бар болғаны, алдымдағы толқын сызығына ілескен бойы менің ілгері жылжып кете бергім келеді... ...Бар болғаны...

Алға апаратын жол таусылатын да кез келіпті. Алда жол жоқ – айналам жабысқақ қалың тұман. Мен бүгілген саусақтарыммен боз тұманды аяусыз осқылап-тырмалап, бой-бой терең із қалдырамын, тырнағымның асты тола сап-салқын қызыл сұйық қоймалжың. Санам мына ұйыған қатықтай іркілдеген қалың қабырғаның ар жағында өмір бар деген ойға қарсыласып бағуда. Онда маған орын жоқ... Жуынатын бөлмедегі тат жеп, тесілген құбырдан су бірқалыпты тамшылап тұр. Тырс, тырс, тырс. Ту-у, салқынынай! Унитазда отырмын, шалбарымның үстіңгі түймесін ағытып, қалтыраған қолыма мағынасыз тесірейіп қарап қалыппын, көгерген тамырдың білінербілінбес соғысы ғана менің әлі тірі екенімнен хабар беріп тұрғандай. Алақаныммен суық ауаны іліп алып, бет-аузымды ысқылаймын. Орнымнан сәл көтеріліп, айнаға қараймын, маңдайымнан төмен қарай сорғалаған баданадай ірі де ауыр тамшылар бетімді, иегімді қуалай келіп алқымымдағы оймақтай шұңқырға жиналып жатыр. Айнаның астында – сөре, онда тіс пастасының бос қалбыры мен құлақ тазалайтын таяқшалардың арасында жұқа қағазға оралған ұстара жатыр. Бас салып, соған жармасамын, сосын артқа қарай қинала шалқаямын. Әлі кеткен саусақтарыммен қорапты жанталаса ашуға тырысамын. Еш қорқыныш жоқ. Мына буалдыр тұман ұйыған туалеттен енді шығу жоқ. Үзілген үміттің орнын ауыр, жалған бос кеңістік жайлаған. Егер бос қуыс болса, мына іркілдеген тұман қайдан келді? «Үміт соңынан өледі», – деуші еді. Бос сөз. Үміттің соңғы сәті мен ажалдың арасында тұтастай бір ғұмыр жатады екен. Ол – кәдуілгі өмірімізге қарағанда әлдеқайда ұзақ, әлдеқайда суық, әлдеқайда азапты – міне осы мезгілден өткен соң ғана, біз ажал деп атайтын, жантәсілім жетпек. Мені үміт сәулесі мен ажалдың тайталасындағы азапты

сәт те жалықтырды. Бұл арада енді ештеме де жоқ – махаббат та, адамдар да, ерік-жігер де, ештеме... Барлығы құрдымға кеткен. Жәрдем қолдарын созып, көздеріне мұң тұнған жанашырлар да, күнәһардың төсегінің жанында сыбырлап, күнәсін жеңілдетуді тілеушілер де жеккөрінішті. Кеңістік тарылатарыла келіп, қап-қара түпсіз тесікке айналды – мына бөшкедегі суды ағызып кеп қалса, бәрі де шайылып кетпек, міне түк те жоқ. Мен кір-қожалақ айғызайғыз кафельді төрт қабырғада жападан-жалғыз қамаулы жатырмын... ...Алақаным жазылып кетіп еді, ақ-қарасы аралас ойынға арналған сүйек таяқшалар шашылып түсті – бір... екі... төрт... алты... Қандай олжа? Ха, ха, ха! Мефистофельдің кезекті ащы әжуасы да! Ол неге менің азабымды созғысы келді екен? Әлде, менің жасаған сұмдықтарым оның мені өз қарамағына алуына аздық етіп жатыр ма екен? Әлде менің азаптануым шегіне жетіп, барлық күнәмді жуып кеткені? Әлі де болса, менің тағы бірдемені бүлдіргенімді қалайсың ба? Кеш, бәрі де енді кеш. Мына ұстара менің қолыма жайдан-жай түсіп тұрған жоқ – жанымды аласың ба, жоқ па? Сенің құдіретіңе күмән келтіруді ешкім де ойлап тұрған жоқ. Міне – зу-у-у! – қандай оңай еді! Тамырды тілер алдында теріге аздап лидокаин тамызғанда ауырмас па еді... сайтан алғыр... тызылдап ауыруын қарашы... Қаттырақ осуым керек еді... Алғашқы қою қызыл қан тамшылары кафельге тамып, одан да бірнеше майда жұлдызшалар жан-жаққа шашырап жатыр. Қан аққан сайын көлшік аумағы ұлғайып, жан-жағындағы ұсақ тамшылар оған келіп қосылып ортаға жиналуда, бейне бойларындағы жылуын жоғалтпай, қатып қалмай, жоғалып кетпей, бөлініп қалмай тұрғанда өз үйіріне асыққандай... Жарық сәуле баяу сөнуде. Мысқалдап... қайталап көрсе, қалай болар еді... тек бұл жолы ұзынынан бойлай тілсе... Оған тамыр таптырмас, өте жіңішке, әрі көзге көрінер-көрінбес қой, тері астына қашып кеткен... Тезірек әлсіреп, қалың ұйқыға кетсем ғой! Жылып аққан қан өз қызуымен мұздай кеңістікті жылыта бастағандай жылы леп қайдан ағып жатыр?.. Әлде туалеттің есігін жел ашты ма екен?.. ...Жылу әуелі кеудемді ысытып, сосын арқамды қымтап, баяу төмен сырғыды. Жұп-жұмсақ алақан желкемді уқалап, аялай маңдайымнан сипап, тат аралас жұққан кірді сүртті. «Оян, әй қыз, оян!» Көзімді солғын ашамын. Баяғы сол тамшылап тұрған құбыр, буалдыр айна, айғыздалған кафель. Ешкім көрінбейді. Дауыс: «Тұр деген соң, тұр!» Екі алақаныммен қаусыра басымды ұстаймын. Қан шашыма жұғып, кірпігімді де шылайды, жұмсақ үн бірқалыпты: «Оян, қыз оян, есіңді жи», – деп қайталанып тұрып алды... Басымды шалқайтып, білтеленген шашымды артқа серпемін, байқаймын, буалдыр тұман тарап, қабырға ағараң тартыпты, ауа да сәт сайын тұнып, төңірек айқындалып қалған, болар-болмас жаңа леп кеңістікті толтыра бастағандай. Унитаздан баяу көтеріліп, тағы да айнаға үңілемін – кірпіктеріме қан қатқан, көздің асты көк теңбіл, тұңғиық көгілдір

жанар. Қызыл қанға батқан табаным тастай. Былғанған шалбарымды күштеп, ұзақ әуреленіп әрең шешіп, кір машинасына тықтым. Қан аралас қара қошқыл суға ұнтақ сабынды сеуіп жатып, бойымда бір қуаныш ұшқыны пайда болғанын сезіндім. Ол ұлғайып барады... ұлғайып барады... О, Құдайым-ау, әлі бітпеген істерім қандай көп еді! Гүлдерім неше күннен бері суарылмады, қоқыс төгілмеген... Ой-бу-у, Тәңірім-ай, жуылмаған ыдыстың өзі қаншама?.. Базардан шабдалы әкеліп, тойғанымша бір жемесем бе... тек әуелі қан саулаған білекті таңу керек... немен байласам екен... ә, лейкопластырь де жарап жатыр... ұстараны унитазға тастаймыз... міне былай... айнаны қоқыс жәшігіне... жо-жоқ, одан да баспалдаққа шығарып қоямын – қажетсінген біреу алар... Білтеленген шашты қайшымен қиып тастайын – шырт, шырт, шырт... Міне оңды болды, тек жуу қалды. Шұлықты қоқысқа... Жоқ, оны да унитазға, бәрі осымен ағып кетсін... ...Осы бүгін теледидарда не бар екен өзі?.. Менің оң иығыма қонақтаған үлпілдеген құртақандай болмыс. Ол – менің жебеуші, қорғаушы періштем. Періштелер үнемі оң иықта қонақтап отырады дейді, сондықтан оның көзіне тиіп кетпес үшін, үнемі сол жаққа қарап түкіру керек. Менің оң иығымдағы жебеуші құдірет періштем, сен жалғыз емес сияқтысың, сендер маған көп сияқты көрінесіңдер. Өйткені, үнемі ұрынып жүретін түрлі пәлекеттерден мені сенің жалғыз өзің қорғаймын дегеніңе еш сенгім келмейді. Менің шалыс басқан кездерім аз ба? Тұрмыстың тұралатқан шырғалаңы, мінездегі аумалы-төкпелі құйындар, заңды-заңсыз сәтсіздіктер, лайықты-лайықсыз жазалаулар мені жолдан тайғызып жіберетіні рас. Сондайда мен өзім құлдырап бара жатқан мидай былыққан құрдымнан әйтеуір малтығып, аман-есен шығып жүрмін. Әрі әр жолы түлеп, қанаттанып, құштарлана түсемін... Иә, мені түрлі тажалдың жеңе алмағанына қарағанда, шамасы өздеріңнің салмақтарың білінбегенмен күштерің бес батпан шығар? Әлде басқа жұмыстарың аз ба? Мен сендерді былай елестетемін: жиырма шақтыларың менің иығыма аяқтарыңды салбыратып отырып алып, дүние жалған туралы әңгіме соғатын боларсыңдар-ау?! Не туралы әңгімелесесіңдер, айтыңдаршы, менің періштелерім?! Сендердің араларыңда да «Екі жақты байланыс», «Психологиялық үйлесімсіздік», «Саяси батылдық», не керісінше «Сенімсіздік», «Солқылдақтық» деген бола ма? Өсек-аяң сендерді еліктіре ме? Және де осы мені қорғап-қоршап жүргендерің үшін сендерге қандай айлық төлейді? «Бүгінгіге ше? Бүгін не болды өзі? Пәлендей жағымсыз ештеме болмағандай ғой? Бұл енді сендердің арқаларыңда ма, әлде шынында да ешнәрсе болған жоқ па?..

Арада біршама уақыт өткен соң Линаны ұшырастырдым. Оның бойында бір өзгеріс бар сияқты. Бұрынғыға қарағанда байсал тартып, өңінде көңілі орныққан адамның жайбарақаттығы бар. – Саған не болған, – деймін. Көзім оның дөңгеленіп көтеріліп қалған ішіне түсті. – Білмеймін?! Адамның басына неше түрлі тың ойлар келе береді екен. Жас болса кетіп барады – өз ошағың, өз ұрпағың жайлы ойланатын кез де келген шығар?! Өзім сияқты жүкті әйелдерді көргенді қалаймын, көрсем, мен жалғыз емес екенмін ғой, деп қуанып қаламын. Айтпақшы, жүкті әйелдерді жинап оқытатын, емдейтін жерді сен білесің бе? Бар ма өзі? – Бар болғанда қандай! Ім,м, бірақ оның саған керегі не? – Немене, олар мені жеп қоя ма? – дейді Лина қалжың-шыны аралас. – Сен орныққан, өз көзқарасың бар адам емессің бе? Саған топтық оқу неге керек? Әлде өткенде ғана маған пәлсапа соққаныңды ұмытып қалдың ба? – деймін мен таңданысымды жасыра алмай. – Солайын... солай ғой... ол ұмытқандықтан емес, олар әзірге кейінге шегерілді, қазір мені басқа мәселе көбірек толғантады. – Жә... жә! Әйелдік түйсік ойдан шығарылған теорияны жойған ба? – деймін мен алақанымды үйкелеп. – Оқасы жоқ, оқасы жоқ – шұрқ етпе, тұра тұр, бөпең дүниеге келсін, сосын басқаша сайрайсың. – Мүмкін. Ал, қазір маған бәрі таңсық. – Ендеше, осы қалпыңнан тайма. Дем ал! Бәрі әлі алдыңда... – Әйелдік түйсік ойдан шығарылған құрғақ теорияны күл-талқан еткені рас та шығар... – деп күбірлеген ол қолын айқастыра жеңіне тығып, қымтана түсті. Менің ертеңгі кофемді тауыспай кеткеніме төзе алмайтын Анри атты жігітпен бірге тұрғаныма, салыстырмалы түрде алсақ, біршама ұзақ уақыт болды. – Кофеңді іштің бе? – деп күнде ол жуынып жатып, кабинаның есігін ашып сұрайды. – Иә, іштім, – деп мен тілалғыш баладай елпеңдей жауап қатып, ас үйге қарай, томпаңдай жөнелемін, себебі... барып, жартылай ішілген кофемді тауысамын, не оның көзіне түспейтін тасаға жасырып қоямын. Әйтпесе, Анри менің қалған кофеме қантты тоғытады да өзі сіміре салады. Мұнысын енді мен жақтырмаймын. Маған таңертеңнен қалған кофені түстен кейін салқын күйінде ішкен ұнайды. Тек қантсыз! Оған менің тоңғақтығым, үнемі мұздап, жазда да қалың ораныпқымтанып алатыным тіпті ұнамайды-ақ. «Жаз емес пе?», «Мынауың не?» дегендей бұрқылдап жүргені. Қайтем енді тоңып тұрсам?.. Өзіме қалай ұнайды – солай киінемін.

Оның да маған шаңсорғыштың ішіндегі қапшығын шығара алмайтыны еш түсініксіз, қанша үйретсем де қонбай-ақ қойды. Оның үстіне, Анридің жөн-жосықсыз теледидар каналын ауыстыра беретіні де менің жыныма қатты тиеді. Жайланып алып, бір хабарды енді көре бастасаң болды, келеді де жып еткізіп басқасына ауыстыра салады. Быж-тыж болып мен шығамын: – Бер, бер пультті, – деп дереу оның қолына жармасамын. Пульт қолыма кейде тиеді, кейде тимейді. Міне, бар болғаны осы! Ал, қалған мәселеде – сексте, бала тәрбиесінде, дүниеге көзқарасымызда біз бір-бірімізге толық саймыз. Біз біртұтас отбасымыз, мен осы берік қорғанымды қолыммен де, тісіммен де қорғауға бармын. Бәрінен де – кез келген жағдайдан, әрқилы ескішіл нанымнан, басқаның қол сұғуынан, ақыл-кеңесінен, тіпті ыдыс-аяқтың сылдырынан да... қоримын... – Оятып жібермедім бе? – Жоқ – дейді Лина бәсең бірақ ояу дауыспен. – Олай емес. – Мен тағы да... – деп шұбыртып, сөзімнің аяғын күлкіге көміп жіберемін. – Бұл сірә, ешқашан таусылмайтын шығар, – деп күрсінеді ол. – Баланың сұрағы – мәңгілік, ол қашан таусылушы еді, ешқашан... – Алайда олар есейе келе, ол әдеттерін қояды емес пе? – Ал өзің ше? Барлық сұраққа жауап таптың ба? – Жоқ, әрине, – деп енді ол күліп жіберді. – Сен не туралы айтып тұрсың? Сәт сайын алдыңнан жаңа сауалдар туындай береді. Оған үйренетін кезіміз болды ғой. Оның жауабы да көбейген сайын, түсініксіз бола түсетіндей ғой. Бұл турасында кім не айтпайды. – Мен өзімнің арқауымның бостығын сездіріп алдым. – Осындай сөздер мені қажытады. Айтпақшы маған неге телефон соқтың, бір нәрсе сұрағың келді ме? – Иә... жоқ, маңызды ештеме емес... Осы сұрақтардың таусылатын күні бар ма дегім келген шығар? Менің де кейде күшім жетпейді. Мен үнемі бүгешігесіне дейін ойлануға құлықсызбын ғой, өзің білесің, маған одан гөрі өткір жайды басымнан өткізіп, сезіну әлдеқайда артық... – Ех, Таня, Таня, сен өмір бойы осылай өтемін дейсің бе? – дейді ол өте ақырын күбірлей. – Міне, сен тағы ақыл айта бастадың... Сыңғырлаған саз өзінің тап-таза әсем әуенімен маған келіп құйылып жатқандай, оның жаңғырығы шеген құдыққа құлап, одан күміс тамшыдай шашырап, шебер суретшінің қаламымен мөп-мөлдір болып бейнелене қалғандай. Бүгін менің шашым да жарқыраған сәуле шашып, күліп тұрғандай. Менің көңілімнің кірі ашылуы – бұл өзімнің арымның алдында және Тәңірінің алдында жанымның тазаруы, арылуы. Мен бақыттымын! Ойыма не келсе, соны істеуіме болады – тынысым тарылғанша ішек-сілем

қата күлуіме, еңіреп тұрып жылауыма, өткен айлардың өкінішіне иттей ұлып, қыңсылауыма, жүргіншілерді бас салып сүйе беруге, ыдыс-аяқты күл-талқан шағуға, балаларды айналып-толғануға, қанымды сорғалата ағызуға, терезеден қарғып кетіп, түк болмағандай орнымнан түрегеліп, жүре беруге – бәрі де кешірімді. Мен бәріне еріктімін. Мен өзімді-өзім таптым! Барлық кемшіліктеріммен, тіпті тарақандарыммен де, нитраттарыммен де қабылдадым. Ақыры, мен өзіммен-өзім бола аламын. Өзім үшін... ...Мен кешіре алмаймын, себебі өкпелеудің не екенін білмеймін. «Біздер біреудің күнәсін жарылқайтындай құдай емеспіз ғой, біреуге өкпелейтіндей ақымақ та емеспіз». Мен өзімді бар болмысыммен танып, қабылдау арқылы ең бастысы, сіздің қызғанышыңызды, жан күйзелісіңізді, өшпенділігіңізді басымнан асырып, өткізіп жіберемін. Менде ондай қасиеттер жоқ, бұдан былай мен оны танымаймын, не екенін білмеймін... – Біз біраз мылжыңдастық-ау? – Мен осындай өркөкірек, сұмпайы сотқармын, иә? – Егер біреу маған дәл осылай мақтанар болса, жиіркенішті көрінері даусыз. Жоқ, мен анадан мұндай болып туғаным жоқ. Олай болуы мүмкін емес. Тек ойдан шығарылған әдемі ертегілерде ғана солай. Аталық, аналық екі клетка қосылған сәттен – біздің бас айналдырар шырқау биікке көтерілген сәтімізге дейінгі аралықтағы жолды өзіміз бар ыстық-суығын басымыздан өткізе жүріп шығуымыз мансұқ. Шырқау биікке бір шығып алған соң өзөзіңе ең қымбат раушан гүлін сыйла, жартастың шыңынан суға жалаңаш секір – мейлің. Тек өзіңді сүйе біл! – Мен қалай-қалай мақтанамын! Жарыққа, ана құрсағындағы қараңғылықтан бұл дүниеге шыққан кездегі алғашқы сәулеге біз шын жүректен қуана аламыз ба? Жоқ, өйткені туу – біздің ырқымыздан тыс нәрсе. Оған біздің қылдай қатысымыз жоқ. Сондай-ақ, біз біреудің қолымен жасалған қалыпта да ғұмыр кеше алмаймыз, себебі онда тар, қараңғы, ауыр. Біз өз әлемімізді өзіміз жасаймыз. Енді өз әлемімді тұрғызатын менің де кезім келді, тек, қанша жылу, қанша жарық беруімді өз ықтиярыммен өз қажетімше, өз қалауыммен қателеспей өзім шешпекпін. Жарықтың мәнін толық сезінген шақта ғана ол – толыққанды жарық. ...Азаттық. Азаттық – еркін ұшу үшін...

Күні кешеге дейін метроның жанында жаңа жылдық шырша сатылып жатқан. Ала кетсе де болар еді. Каро қалтасында қалған тиын-тебенін санамалап, әрі-сәрі күйге түсті – жетіңкіремейтін түрі бар. Оның үйі де жақын болатын, ерінбей жүріп кеткен адамға жиырма минуттық жер, бірақ сол үшін ары-бері сабылуға құлқы жоқ-ақ. Байқасақ, түн де кешкіріп қалыпты, қыстың қысқа күні ұясына қонса болды, оның алдамшы жылуы тез қайтып, ызғары қатая бастайды. Барған сайын суытып та барады. Оның үстіне күн де бүгін өзі бұлыңғыр тартып тұр. Бәлкім, тиын-тебені жетіп те қалар... Метроның қасында әдеттегісіндей қызу сауда, не жоқ дейсіз – балық, лимон, шылымның неше алуаны, ойыншықтар, тағы басқа да кәкір-шүкір бірдеңелер толып жатыр, тек шырша дегенің атымен көрінбейді. Каро оған пәлендей таң қалмады. Нағыз өтімді кезі ғой. Әлгі бір әзірде ғана қаланың көк түтінін сейілте, айналасын орманның жұпар иісін аңқыта, қараған көзді еріксіз сүйіндіре төбедей үйіліп жатқан табиғаттың бір бөлшегінің демде тып-типыл болғанына көңілі жүдегендей. Еһ, шіркін, жаңа жылдың, жаңа үміттердің қарсаңында балағы сабалақ, солқылдаған жас шыршаның біреуін құшақ толтыра құшақтай табалдырықтан аттап тұрғанда ғой! Үй-іші – әйелі мен қызы қандай қуанар еді?! Қай-қайсысының да баяғы күндері қайта оралғандай шаттанары хақ. «Кім айтады, бақыт қайта қона алмайды деп?!» Көптен бергі бір қыстың ызғары бір қыстың тоңына жамалып, сонау жарқын күндермен екі араға берік қорған соққандай. Жаңа жылдың сәні, әр үйдің төрінде жасанып, жарқырап, құлпыра көз тартатын шырша біткен сол қорғанның ар жағында қалғандай... – Бауырым елу драмың1 бар ма? – Каро селк ете түсті. Ол басына қалың орамалды тұмшалай тартып алған бір әйелдің қарсы алдына қалай, қайдан келгенін байқамай қалыпты. Оның жалбарына, мүләйімси қараған міскінін көріп, Каро іштей күліп қойды. Жо-жоқ! Әйелге емес, қарындасы мұхиттың арғы жағынан салып жіберген осы бір пальтоны киіп шықса болды, қандай сиқыры барын кім білген, төңірегіне қатты әсер ететінін енді байқап жүр. Қарындасының бұл бағалы сыйлығын алғалы әлі айға тола қоймаған, сыртқа киіп шықса-ақ, қайыр сұраушылар тап бола кетеді, олардың саны күн сайын артып барады. Бір күнде бірнешеуіне жолығады. Сірә, мұның сыртқы түрі аса бай мырзаларға қатты ұқсаса керек. Қалтасының тақыр екенін қайдан білсін...

1 Драм - арман ақшасы.

қалмады. Каро көрпесін серпе ашып, жылы орнынан тұрып, шалбарымен тоқыма кеудешесін үстіне іліп жатар бөлмеден шықты. Бір аппарат кіре берістегі үлкен айнаның алдында, енді бірі төргі қонақ бөлмеде тұртын. Әйелі кіре берістегі телефонмен сөйлесіп тұр екен. Бұл ара бөлмелерге қарағанда едәуір суықтау. «Міне, өзі де келді.Оны өзімен сөйлес, өзіне берейін», – деп Анаит тұтқаны бұған ұстата салды. Каро әңгіменің не турасында боларын алды ала сезді. Алайда қарындасы сөзді алыстан орағытып бастады. Әуелі мұның денсаулығын іждаһаттап сұрады: осы қыстан қалай шығып келесің, кеудең шаншылмай ма, жөтеліп жүрген жоқсың ба, бүйрегің ауырмай ма дегендей сауалдарды жаудырып жатыр. Тыңдап тұрып-тұрып: «Жоқ, – деді Каро оның барлық сұрауына бір-ақ сөзбен жауап қайыра. – Электр бар, тоңсақ жылынамыз дегендей». Қарындасы жайлап оның күніне неше тал шылым шегетінін сұрады. «Баяғыдай, – деді Каро екіұштылау күліп. –Сен одан да өзің жайлы айтсаңшы». «Ол туралы жаңа Анаитке айттым, содан сұрап аларсың», – деп қарындасы қысқа қайырды. Каро оның сөзін көңіліне алмады. Телефонмен сөйлескендегі әрбір минуты қымбат. Босқа уақыт кетіріп қайтсін. «Сонымен, не деп шештің?» – деді қарындасы білгісі келген басты нәрсесіне енді көшіп. Каро ілмесін қоңылтаяқ сұға салып шыққан еді, аяқтан жел ұрып барады. Анаит қабырғаға сүйеніп, мұның аузын бағып қалған. Кароға келіншегінің әсем жүзі айнадан қырынан анық көрініп тұр. Ол қазір байқады – келіншегінің шашының ағы көбейе түскендей, әлде шам жарығынан солай көріне ме екен. «Әзірге ештеңе шешпедім, – деді ол қарындасының әлі оның жауабын күтіп тұрғанын біліп. – Ойланып жүрмін...» «Ойлан, ойлан» – деді аржақтағы дауыс. Гук-Гук-Гук. Байланыс үзіліп кетті... Каро шылымын лақтырып тастап, метроға түсті. Сол-ақ екен даңғаза ию-қыю әуен құлағын жарып, миын шағып жүре берді. Арзан саз, анайы мәтін құлағына түрпідей тиді. Дарақы әйел даусына еркектің арсыз күлкісі аралас қырылдақ үні қосылып, «Біз, армяндармыз осындай» – дейтінін қайтерсің. Кароның әннің мәтініне ызасы келіп, шамданғаны соншалық, «Егер сендер армян болсаңдар, бола қойыңдар, онда мен ұлтымды өзгертетін шығармын», – деп ойлады мысқылдап. Вагонда адам аз екен. Каро бос орынға отыра кетті. Әлгі есер әннен құтылғанына қуанды. Қайтсем де, қаланы түгел аралап шықсам да шырша таппасам болмас деп шешті ол. Бұл бір жақсылықтың басы болар, бәлкім, жадап-жүдеген сұрықсыз күндер артта қалып, баяғысынша жарқын шақ туар. Тек, жасанып, жайнаған салтанатты шыршаның қасында бәрі бірге суретке түсе алмайды-ау... Ажырамас көне серігі – «Фэді» қолынан түспейтін Мигран ағай бүгін де жоқ. Ол өзінің «Зоркий» фотоаппаратын осыдан екі жыл бұрын қарындасы мұхиттың ар жағына аттанарда арзанға сатып жіберген. Суретке түсетіндердің де қатары сиреген... ... Күзден бері қарындасы неше дүркін телефон соғып, «кел де, кел», – деп қоймай жүр. Анаит болса күйеуіне жәутеңдей жалына қарайды: қалай

шешер екен деп қобалжи күтіп жүргені байқалады. Каро әдеттегісінше қалжыңға айналдырып тура жауаптан жалтарған, кейін тіпті ол туралы ләм демей қойды. Қарындасы еш қиналыссыз, оп-оңай кетіп қалған. Ешқандай сары уайымды соққан жоқ. «Күйеуім қайда барса, мен де сонда» – деп шұғыл жиналды. Таң атар-атпастан ағылшын тілінің сабағына жүгіреді. «Еш қорқатыны жоқ екен, – дейді ол жеңгесін қайрай, – қырық бір жаста да тілді үйренуге болатын сияқты. Есімде мектептен де бірдеңелер қалыпты». Оның бұлайша шешімді шұғыл жиналуының өзіндік себебі де бар еді. Оның енесін американың байырғы тұрғыны десе де болғандай. Үлкен ұлын, арыдан болжаған зор есеппен, шетелдіктің қызына үйлендірді. Есебі дұрыс шығып, қыздың ата-анасы байырғы отандарына қайтқанда, қыз-күйеуін мұхит асырып ала кетті. Баласының қалай орныққанын көріп келуге кеткен құдағи кері қайтпай, сол жақта түпкілікті тұрып қалған. Оған да бір он жылдай болған шығар-ау... Кіші ұлы мен келіні – Кароның қарындасын да шақыртып алды. Басында қонаққа бара жатырмыз деген олардың қайта оралмасы сонда-ақ аян болған... Поезд «Жастар» станциясына келіп тоқтады. Вагон іші жолаушыларға демде толып кетті. Каро емженділеу егде әйел мен оның немересіне орын босату үшін ығысып отырды. Әйел зиялы сыпайылықпен әдеппен алғысын білдірді. Сол екі арада немере қызына «Қолыңды аузыңа салма», – деп ескерту жасап та үлгерді. «Әйтпесе, Аяз ата сыйлық бермей қояды. Оның келетін күні жақындап қалғанын сен ұмыттың ба?» Сыйлықтан құр қалудан қорыққан бала саусағын аузынан ала қойды. Баламысың деген. Жаңа жылдан сыйлық дәмету – үлкен-кішінің аңсарлы арманы-ау! Тағдыр талайы Кароға қандай сый әзірлеп тұр екен?! ... Конфеттен босаған үлкен текше қорапта көне фотосуреттер сақталған. Каро оған оқтын-оқтын көз салып қояды. Соның ішіндегі біреуі өте сәтті. Бұл Айгестандағы2 ата-анасының үйінде қарындасы екеуінің кішкентай кезде түскен суреті. Жаңа жылдық шыршаның қасында тұр. Қарындасы, неміс елінде жасалған, сол кездегі ең шаңсық ойыншық – аюдың қонжығын қолына ұстап алған, ал Каро қарындасын құшақтап тұр. Екеуінің де көзі қуаныштан нұр жайнап, тап бір бенгаль шырпысының отындай жылтырайды. Анық шыққан, әжептәуір үлкен сурет. Мигран ағай сол кездегі өмірдің бір бөлшегін, ешқандай жасандылықсыз, аңғал бала табиғатын тап басып, сәтті ұстап қалған. Ата-анасымен бірге түскен басқа суреттері де көп. Әр суретте Каро мен қарындасының жыл сайын өсе түкені аңғарылады. Атааналарында ешбір өзгеріс білінбейді. Кейінгі суреттерде ата-анасының кешігіңкіреп туған кежелері – Артактың бейнесі көрініс бере бастайды. Тсс, ол туралы дауыстап айтуға болмайды, басып-жаншып тастары сөзсіз. Қайран бауырдың атын атай алмай, жүрегі қан жылайды. Ол қызы Нвардик түскен

2 Айгестан - Ереванда зиялылар тұратын көне аудан.

суреттерге тез ауысып, іріктеп қарай бастайды. Майда бұйра шаштары маңдайын жаба желбіреген, момақан сәби жүзінен көкірегіне саумал құйылғандай. Міне ол Анаиттің қолында талпынады, мына суретте Кароның анасының алдында отыр. Әкесі ендігі суреттерде көрінбейді. Барлық суреттердің дерлік, арт жағында асқақ армандар мен жарқын болашаққа үміттендіретін тылсым құпияны ішіне бүккен жаңа жылдық шырша салтанатпен жарқырайды. Сол беймәлім қуаныштан үміт күткізген күндердің тәуекелі тұрып, қайтымын сұрар батыл бір пенде баласы табылар ма екен бүгінде десеңізші... – «Қолбасшы Андраник» станциясы, – деп хабарлады көзге көрінбейтін саңқылдаған дауыс. Каро поездан түсті. Вагонның тура алдында қолына бір топ алабажақ лотерей билетін құдды желпуіш тәрізді дөңгелекше ұстап алған қария: «Алыңыздар алыңыздар! Жаңа жылдық ұтыстан қапы қалмаңыздар!», – деп сұңқылдайды. Өмірден ештеңе ұтпағандар лоторейден ұтамын деп дәмеленбесі анық. Қай жағына қараса да сөмкелерін мереке дастарқанына қажет тәтті-дәмдіге сықай толтырып, асығып бара жатқан жұрт. Қолын қалтасына салып, асықпай алшаңдап келе жатқан тек өзі секілді. Ол өзін осы ортаға өгей, бөтен сезінді. Шырша көтеріп жүрген де ешкім көрінбейді, сірә босқа әуре-сарсаң болмаса етті. «Жоқ, босқа емес, – деген қарындасының сөзі есіне түсті. – Ерте ме, кеш пе, мен сендерді бәрібір алып кетемін. Алдымен Кароны шақыртамын. Ол секілді асқан шебер жобалаушы инженер мұнда жұмыссыз қалмайды. Қырық бес жас? Сол да сөз болып па? Онда тұрған не бар екен? Еркек үшін ең тамаша шақ, барлығын басынан қайта бастауға болады. Келіп орналасады, жан-жағына қарайды, жұрт жасап жатқан тірлікті көріп үйренеді. Біраз қаражат жинап алған соң сендерге де кезек келеді. Нвардик оған шекті училищесін де тәмамдап, қолына дипломын алып, дайын пианистка болып шығады. Музыкант қай елде де өзінің нанын тауып жей алады. Бір сөзбен айтқанда, адам сияқты ғұмыр сүріп, үлкен өмірді көресіңдер. Қазір көрмегенде, қашан көрмексіңдер?! Екінші ғұмырда ма? Құдай сол екінші ғұмырды бере ме екен өзі?» Бұл қарындасының жеңгесі Анаитке қарата айтқан сөздері болғанымен негізінен оған емес, Кароға арналған еді. Бұл қарындасының сөзін тыңдап отырып-отырып, ләм деп тіс жармастан ойланғандағы дағдысы бойынша шылымға қол созды. Ащы түтінді құшырлана жұтып алып, әдеттегісінше қалжың-шыны аралас: «Барлығы кетсе де мен Ереванды күзетіп қалатын шығармын», – деп күбірледі. Үнінде әлде өкініш, әлде күйініш лебі сезілгендей. Бұрынғы Қазан, қазіргі Ұлы Тигран даңғылына шығып еді, алдынан сұп-суық өкпек жел соғып қоя берді. Күн соңында ауа райы шындап бұзылды. Ереван демде қалың бұлттың астында сұрғылт тартып, шөге түскендей көрінді. «Мүмкін, ауа райының ешқандай қатысы жоқ, бұл өзімізден шығар», – деп ойлады Каро. –Бәлкім, біз өзгерген шығармыз,

жанымыздың шуағын жоғалтып, яки жойып алдық па? Енді туған қаламызды жайнатып, жарқыратуға жан жылуымыз жетпей жатқан шығар. Осы ойдан оның көкірегін өкініш биледі. Адымын жылдамдата түсті. Тарихты безбендеуге кірісердей мұның не жөні бар? Дүниенің қырық қатпарлы сырына бойлайтын дана қарттыққа асыққаны несі. Көтере алмайтын шоқпарды беліңе байлама демеуші ме еді. Жасына жетпей, әлде, тауы шағылғаны ма? Еркін ұста өзіңді, еңсеңді көтер. Айналаңа кеңінен көз сал. Үлкен әлемге лайық бол. Бір кездері бәрі осылай еді ғой. Бәрі де анық, түсінікті болатын. Айгестанның қалың көгілдір мұқабалы ежелгі Атласын тізесіне жайып тастап, шырқау биіктегі күлтеленген жапырақты бұтақтары тура патшаның тәжіндей көркем, ал діңінің аумағына құшақ жетпес тұт ағашының астында жаздың ұзақ күндерінде қиялға шомып отырушы еді-ау. Гуздонның сағасынан жүзіп шыққан қиялдағы жойқын үлкен кемесі біресе Үнді елдеріне ат басын тіресе, біресе Марокконы жартасты жағалауынан аттанып, әлемді шарлап, жер шарының келесі бетіндегі Пиреней жарты аралына жетіп: «Монтевидео! Мен тауды көріп тұрмын», – деп, бар даусымен жар салып айқайлағаны қайда. Міне, осы бағытта жалғастыра бер. Егер бұдан діңкелеп, күдер үзсең, Медисон-авенге бет бұр. Сенің ұлы істерге сапарың тек Атлас бетінде ғана шектеліп қалмақ па? Ойласаңшы өзің... Әне, қарындасыңды көрмейсің бе? Өмір сүру ғылымын қалай тез арада меңгеріп алған. Нью-Йорк, Бруклин, Бродвей, орыс кітаптарының дүкені. Жолы болып аз уақыттың ішінде бәрінің ретін келтіріп, Аксеновтың, Довлатовтың томдарын сатып отыр өзінше. Жарайсың! Құдай денсаулық берсе, жұмысы жүріп жатса, айына бір рет телефон соғарына сенімді. Бауырмалдығында шек жоқ. Үнемі осы, қысыл-таяң кезде жәрдемін аяған емес, міне қазір де көмектесуде. Бұдан үлкен нәрсеге қолы жетсе, тіпті аянып қалмас. Бәрібір бұл оларды ақтап, Кароны қуанта алмайды, оларды мұхит асып кетуге мәжбүрлеген күштің шешуін таппай басы сарсаң. Жел айдаған қаңбақтай әрқайсысы әр жақта, неге тарыдай шашырап жүр. Неге? Кімді алмасын, әйтеуір бір-екі туысы шалғайда жүр. Бір уақыттарда бәрінің осында жиналған кезі болып еді-ау... Мына қызықты қараңыз, метродан бері қаншама жер жүріп келеді, мұның тобығына дейін түскен мөлт қара американдық аса сәнді пальтосына қарап, әлі ешкім қайыр сұрай қойған жоқ. Бәлкім, бар ызбарын жүзіне жинап, түксие, жедел басып келе жатқандығынан ба екен? Ғимараттың биік арқасынан өте бергенде есікпен төрдей аппақ «Мерседес» қапталдан ызғытып шыға келді. Каро әрең жалт беріп үлгерді. Қасынан өте бере машина жүрісін баяулатып, жүргізуші мен оның қасында отырған жаңа армян «Мынаның өзі дені сау ма» – дегендей Кароны жақтырмай, зілдене қарады. Бұл жаяуларға арналған тротуармен-ақ келе жатқан. Оларға неден жазықты болғанын ұқпаған Каро да қарады, сонда көрді: шашын тықырлата қысқа алдырған, майлы шоң шүйде жалпақ иыққа мойынсыз орныққан, кеспелтек қара жалғанның жартысындай шалқая, астамси көкке қарайды. Е-

е-е, түсінікті... Адамдардың жаңа бір типінің пайда болғанын Каро кейінгі уақытта анық байқап жүр. Бұлар да сол топтан екені даусыз. Олардың түстері сұсты, жүрістері суыт. Қара костюм-шалбар киіп қашанда жүздері ызғар шашып, тастай қатып жүреді. Қалта телефондарымен сөйлесе қалса, дауыстары қырылдап, тек бұйрық райда тіл қатады. Құлақтарына қыстырған тағы бірдеңелері бар, тегі жедел хабар алу тетіктері болар, кім білген? Каро бұларды қаптаған казино, жекеменшік қымбат дүкендердің алдында топтобымен, үйірімен жүргендерін ұшыратады. Дүкен демекші Ереванның көне үлгідегі әдемі үйлерінің бірінші қабаттары тегіс осындай әлем-жәлем дүңгіршекке айналып кеткен. Қайсыбіреулері тіпті пәленбай метр көшеге қарай ұмсына түсіп кеңейіп, көк, жасыл мрамор, гранит секілді сәнді таспен қапталып, айнала есік-терезе орнатылып, айбарынан ат үркерліктей айбатты сұсқа ие болған. Қаланың көркі, саялы алаңқайлардағы шоқ-шоқ тоғай оталып, орындарына есіктерезесі жоқ кілең жылтыр шыныдан тұрғызылған биік үйлер өсіп шықты. Бұларды мұз тау десе де болғандай. Олардың кожалары әлгіндей, сен тұр, мен атайын деген жігіттер екенінде дау жоқ. Мұндай қауымды көрсе, Артак екінші рет өлер еді. Ол қанқасаптың алғашқы ұрысында-ақ шейіт кетті ғой. Оны үйде ұстап қалар күш бар ма? Аналары көз жұмған. Анасы тірі тұрғанда да осылай боларына күмәні жоқ. Ол күндері жастарды елінің еркіндігін аңсаған қастерлі сезім үйде отырғызбаған. Үн-түнсіз барып, еріктілер қатарына жазылып келіп, ағасының бұжыр табан қонышты, қалың бұзау тұмсыз бәтеңкесін сұрап киіп кеткен. Чехтардың қолынан шыққан тігісі мықты бұл аяқ киімді Каро жолсапарға кию үшін Мәскеуден сатып алған. Аяғына бір сұқпаған күй інісіне кигізіп жіберген. Сол күні жер мидай езілген балшық, көлкіген су еді ғой. «Аға, –деп еді-ау сонда Артак. – Ох-аһ дейтін ешнәрсесі жоқ. Қазір шайқасып қалмасақ, ох-аһтың көкесін кейін көресіңдер!..» Құдай-ау, інісі қандай көреген? Әулие екен ғой. Айтқаны айдай келді. Содан бермен қанша жыл өтті? Мейлі, бәрібір емес пе? Көп өтсін, аз өтсін қаза ұмытылып, қайғы жеңілдемейді. Міне осыны қарындасына қалай айтып түсіндірер. Мұны босатпай тұрған күш – өзге емес Артак, оның аруағы ғой. Бүгін де, ертең де, ешқашан да кете алмасы сондықтан. Егер Каро бар шоқпытын жинап, тайып тұрса, Артак жанын босқа қиған болып шықты ма? Кароның ұғымынша, егер сенің қаның төгілген жерге өзіңнің туғандарың тұрғысы келмесе, онда құрбандығың зая кеткені! Зая, зая! Артактің аруағына қиянат қой бұл. Орталық әмбебап дүкеннің қасында Каро түні бойы көксеген нәрсесі – шыршаға да жетті-ау. Шырша дегенің үйіліп жатыр, алушы қатары селдір. Кенет ол тосын жайға кезіккендей қатты да қалды. Кезектегілер арасында тұрған Нвардикті көрген. Қызы алдыңғы жаққа қарап тұрғандықтан бұны байқамады. Иығына ұзын баулы спорттық сөмке асып алған жігітпен әңгімелесіп, кезегімен жайлап жылжып барады. Міне, шіреттері жетіп, шырша таңдай бастады. Жігіт ең биік шыршаны ұстаған, Нвардик оған

әлдене дейтін сияқты. Шамасы құптамады. Біздің пәтерімізге одан гөрі аласалау, бірақ бұтақтары қалың мына біреуі лайық, үлкені бізге қол емес деді ме екен. Олардың арасын небәрі бірнеше қадам бөліп тұр. Құдайым-ау, мына қыз қашан сырықтай болып өсіп кеткен? Бір ыстық толқын ішін шарпып өтіп, бойынан қыстың ызғарын ығыстырып барады. Бері бұрылған Нвардиктен көзін айыра алмай қалған. Қызының жүзінде әуелі таңғалғандай, сосын абдырай күлгендей, бір қызарып, бір бозарған әртүрлі сезімдер әлемтапырақ араласып кетті. Бейтаныс жігіт те бұрылды. Каро орнынан тапжыла алар емес. Қасына келген Нвардик: – Біз шырша алып жүрміз. Азат маған жаңа жылға шырша сыйлайын деп еді, – деді батылсыздау. – Өзің базарға келдің бе? – Иә, сондай бірдеңе. – Барынша жұмсақ әрі елеусіздеу айтуға тырысып, – Азат екеуің бірге оқисыңдар ма? – деп сұрады. – Ол келешек үлкен режиссер. Біздің училищенің жанындағы театр институтында оқиды, – деді ақтала. – Түсінікті, – деп, Каро басын изеп қойды. Нвардиктің сөйлесіп тұрған адамының тегін еместігін сезсе керек, Азат та қастарына келген. – Танысып қой, бұл кісі менің әкем ғой. Каро Азаттың қолын алды. Бір таңғалғаны – жас жігіт әдемі қырынған, кең маңдайлы, адамға қарағанда тұп-тұнық жанарын алып қашпайды, менменсіп аспанға да қарамайды екен. Әйтеуір, сағыз шайнаңдап, ерні кекесінді күлкіге әзір тұратын топтан еместігін айқын. – Дұрыс, – деді Каро тағы да, неге айтқаны, кімге айтқаны белгісіз. – Нвардик маған шыршаның жанында суретке түскенді ұнатамын деп бірде айтқан еді. – Азат мүдіріп қалды. Сірә әңгімені дұрыс бастадым ба, жоқ па деп ойласа керек. Сосын: – Сізді жаңа жылыңызбен құттықтаймын – дегенді қосып қойды. – Рахмет, – деді Каро ризашылықпен. – Мен де өзіңді құттықтаймын. – Біз осы арадан үйге қайтамыз. Бізбен бірге жүресің бе? – Жоқ, қызым. Өздерің бара беріңдер. Анаң тосып қалған шығар. Менің базарға кіретін шаруам бар. Жеміс алу дегендей... Азатпен қоштасып ол базарға қарай аяңдады. Бірақ базарда оның ешқандай ісі жоқ-ты. Тек өзімен өзі болғысы келген. Оның ойлаған ойы жүзеге аспады. Әйелі мен қызына оқыс сый жасағысы келген, жастар алдын орап кетті. Оқасы жоқ. Дүние кезек деген. Өмір-өзен қас-қағым сәтте, дәл бүгінгі желтоқсанның қысқа күні сияқты өте шыққандай. Сол жолда іске асыра алмаған, қолынан келмеген нәрселері бұл емес. Өкініші де, күйініші де көкірегінде қатталып жатыр. Басқаша болуы мүмкін бе? Әй, неғайбыл. Егер, тағдыры алқаса, Нвардик үшін бәрі өзгеше болуы мүмкін ғой... Иншалла, солай болғай...

Таң алдында жылқылар көзге шалынды. Каро судан шараптың екінші шөлмегін алуға еңкейе бергенде көрді, олардың қап-қара, жып-жылтыр, құдды бір көмескі елестей, буалдыр тұрпаттары селдірей бастаған түн түнегін жарып, баяу қалқып келе жатқандай-ды. Бір уыс күміс теңге шашылғандай сыңғырлаған ашық үні көмейінен төгіле Гаяне құмыға күледі, сірә, ағаш сәкінің үстінде малдасын құрып отырған Артур келесі сайқымазақ күлдіргі әңгімесін бастап жіберсе керек. Каро шөлмекті қайта суға қоя салып, бойын тіктеді. Сол бір сәтте оған, егер жағалау жиегіне орнатылған, күнге қаңсыған мына көне сәкі бөренелері үстіндегілердің салмағын ауырсынғандай сықырлап қоя берсе, арғы жағалау көзге түртсе көрінгісіз қараңғылыққа қайтадан оранып, жылқылар да бұлардан үріккендей ғайып болады-ау деген ой қылаң берді. Бәлкім, бұл өзі жылқы да емес, таңсәрідегі ұйқылы-ояу адамға кірген түс болуы мүмкін-ау, елестей қалай қайыптан көрінсе, әп-сәтте солай ғайып болуы ғажап емес қой. Каро бойын тіктегенде төңірек қайта күңгірт тарта қалғандай... Көне сәкі ешбір дыбыс шығармады, ал Гаяне болса, үсті-үстіне тұншыға күле берді. Кароның тіпті оны тиып тастағысы келген, батпады, әрі әдеп сақтағаны. – Оттығыңды берші. – Артур гүж ете қалды. Жоқ, елес емес екен, жылқы... Кәдімгі жылқылар. Каро оларды тізерлеп қайта отырғанда көрді. Бастарын түйістіріп қойып мүлгіп тұрғандай, ешбір тыныс алғаны, пысқырғаны естілмейді, құйрық-жалының желмен желбірегені білінбейді, қимылсыз сурет. Әгәрәки, ол әлдекімдердің көріп жатқан түсі болған күнде, Гаяненің күлкісі түс иесін оята алмағаны-ау. Түнің таңға ауысар, ақ пен қара айырғысыз алакеуім шақ жалғасуда. Мынау суы тартыла бастаған өзен де, жерден көтеріле оның ағысымен баяу жылжи көшіп бара жатқан сұйқылтым боз тұман да, бозала таңда көзге боларболмас шалына бастаған арғы жағалау да, ол беттегі жылқылардың буалдыр тұрпаты да ауада дыбыссыз қалқып тұрғандай. – Сіреңке берші, – деді тағы Артур. Каро қалтасын қарманып, шырпы қорабын қолына ұстатты. – Бізде тамақ жібітетін бірдеңе әлі бар-ау осы? – Иә, мен оны суып тұрсын деп, суға салып қойғанмын, – деді Каро. – Ішкісі келетіндер табыла ма екен? Артур шылым тұтатты. Қараңғыда жылтыраған қызғылт сәуле бір сәтке Гаяненің жүзін ап-анық көрсетті де, қайта сөне қалғандай. Сол қас қағымның өзінде Каро оның томаға-тұйық монтиған келбетін көріп, жаң ғана Артурдың өтірік-шыны аралас әзілқой әңгімесіне ақтарыла күліп отырған осы қыз десе, ешкім сенбес-ау деп ойлап үлгерді. Бұған еш таңданудың

керегі жоқ-ау деп қойды: актриса болған соң күлкісі келсе, күле салар, күлкісі келмесе қоя салар, сол үшін оларды бақандай төрт жыл оқытады емес пе? – Тоңған жоқсың ба? –Әйтеуір бірнәрсе деу керек болған соң Гаянеден сұрай салған. – Жоқ. – Сұрағына қарсы сауал қойып: – Сағат қанша болды екен? – деді қыз. – Аз қалды, – деп, бұл үшін Артур жауап берді. Гаяне орнынан тұрды. Жамылып отырған Артурдың пиджагі иығынан сусып бара жатыр еді, ұстай қалып, қайтадан қаусырына жамылды. «Әрине, тоңды», – деп ойлады Каро. Таңғы салқын қанша мықтысынғанмен бойды тоңазытпай қоймайды. Киноны түсіру бес жарымда басталмақ. Артур мұны кино тілінде ТӘРТІП – деп ұғындырды. Бәрі осыған бағындырылуы керек. Ең бастысы – таңғы ақ пен қара алмасқан буалдыр көріністі өткізіп алмау. Осы әлсіз бозамық нәзік сәуле болар-болмас шапақ шашқан сәт санаулы секундқа созылмақ. Күн шыққан соң айнала тегіс жарық тартып, бәрі де айқындалып, бар жұмбағынан ада болмақ. Қас қағым сәтті ұстап қалу... Сол жолы Артур: «Мен, табиғаттың бір ғажайып тылсым сәтін, адам санасы жетпес құпия сырды ішіне бүккендей, оң мен түстің арасындағыдай бұлдыраған кезін түсіргім келеді», – деп еді... Өткен кеште Каро оны осы араға, өзен жағасына алып келген; ауыл сыртындағы көне бейіт тұрған жазық біртіндеп, жаздың көкорай шалғынына оранған қия беткейге ұласатын. Ол жайдақтала келіп өзенге тірелетін. Бұл арада, өзеннің дәл жиегінде бұтағы суға төне салбырай өсіп тұрған үш кәрі мәжнүн тал бар болатын. Жаздың осы мезгілінде ағысы баяулаған өзен суы оның мүк басқан діңіне сылаңдай, еркелей келіп, соғылып жатар еді. Бір қарағанда пәлендей еш өзгешелігі жоқ осы үш талдың таң алдындағы көрінісінде сұмдық бір үрейлі сұс пайда болатынын Каро бала жастан білетін. Оның салбыраған бұтақтары таң самалымен, не судың лебімен сәл тербеліп, ал оның түбіндегі әншейінде жартысы ғана көрініп тұратын үлкен қойтас беті шешек дағынан ойдым-ойдым қожырлаған, көз шарасы шелденіп, айналып кеткен, иек-бұғағы тұтасып алға ұмсынған құбжық шал судан шығып келе жатқандай зәрені алатын. Бұл сонау есте жоқ ескі замандағы санада қалған, өткен ғұмырдағы көрген көріністер дерліктей суреттер еді. Әкесі осы өңірге студенттерді қазба жұмыстарына бастап әкелетін. Ол археолог, ұстаз еді. Әкесі бір жола мұны да ертіп алған. Олар осы ауылға келіп тоқтаған. Кароның есінде қатты қалғаны – оған «жүзі қылпылдап» тұрған, тұтқасы өрнектелген ағаш қылыш жонып берген, ауылдық кеңестің көгілдір көзді шопыр жігіті Ишхан болатын. Тағы бірі – студенттермен талай түнді бірге өткізген өзеннің жағасы еді. Студенттер алау жағатын, оның қоламтасына картоп көміп жейтін, таң атқанша гитараға қосылып ән шырқайтын. Шындығында, бұл таңсәріге дейін отырмайтын, әкесінің жүннен тоқылған кеудешесіне оранып алып, ұйықтап

кететін. Алайда, таңғы салқыннан бойы тоңазыған ол ерте оянып алатын. Сонда көзі әуелі өзен жағасына, сосын баяу тербеліп тұрған мәнжүн талдың салбыраған бұтағына, соларды ысыра судан шығып келе жатқандай құбжық шал-қойтасқа түсетін, өзен жағалай, су ағысын бойлай шұбатыла созыла көлбеп ұшып бара жатқан түнгі алаудың түтінін көретін. – Қазір келіп қалады, – деді Артур. Каро оның қасында тұрғанын әлдеқашан ұмытып кеткен екен. – Тағы бір тостаған құйып жіберші. – Жұмыс алдында ішуге болмайды, – деді Каро байсалды. – Әсіресе, режиссерге қатысты бұл... – Міне, режиссердің дәп өзіне ішу керек, әйтпесе, тоңғаннан суық өтіп ауырып, заманның ең айтулы фильмі аяқталмай қалуы мүмкін ғой... – Артур шылымының тұқылын сәкінің жақтарына үгіп сөндіріп, ықыластана рахаттанып керіліп алды. – Ал, Гаянеге түсірілім соңында ғана ішуге ұлықсат. Бізге, өзімізге Рича бальзамын тығып қойғанмын... Гаяне үн қатпады. Каро оның ту сыртынан қарап тұр. Артурдың польшалық сәнді пиджагінің астынан оның нәзік иығы білінер-білінбес жұмырланады, үстіне киген барқыт шалбары мықыны мен балтырына етімен ет болып қабыса, қонымды көрінеді. Ол балтырлардың әдемілігіне Каро ешқандай шек келтірмеді. Қыздың да жылқыларды көріп, әуестікпен қарап тұрғанын Каро сезді. Ол қыздың қасына келіп қатарласты. Төңірек бозамық тартқан. Жерді жапқан буалдыр тұман шудаланып, арғы беттегі жылқылардың сирағына оратылып, ұбап-шұбап көтеріліп барады. Сөйтседағы жануарларды ажыратуға боларлық. – Табиғаттың еркін, ерікті төлдері. Бейқам, қамсыздық... Бақытты... – деп күрсінді Гаяне. Каро үнсіз қалды. Қыздың даусынан белгісіз мұңды лепті аңғарғандай, бірақ не дей қойсын... – Сіз атқа мініп көрдіңіз бе? – деп сұрады қыз. – Жоқ, – деп күлді Каро. – Мен бір рет қана отырып едім. Онда да ұзақ емес, бір шеңбер жүрдім бе, жүрмедім бе білмеймін... – Сізге атқа мінген жарасар еді, – деді Каро. Гаяне оған бұрылып, көз тастаған. Оған қыз өзіне біртүрлі жылыұшырай қарағандай болып көрінді. – Сіз солай ойлайыз ба? – Махаббат жайлы сыр айтысып тұрсыңдар ма? – деген Артурдың даусы естілді. Сәкінің ескі мәткесі оны нығарлай басқан табанының астында сықырлай жөнелді. Каро оның әлгі сөзінен бойында жағымсыз әсер қалғанын сезді. Алайда оны көңіліне алмауға, мән де бермеуге тырысты. Жақын келен Артур оның иығына қолын салып: – Ананы қара! Қайдан келген? – деді таңырқай. – Олар баяғыдан сонда жайылып жүр, – деді Каро. –Түнде де сол жерде жайылған болар. – Ал, біз оны білмедік қой...

Гаяне жағалау жиектегі шоқ тал астындағы нысаналы қойтасқа сырт беріп тұрған. Каро өзіне бала жастан таныс тастағы бедерленген қарттың жүзі бұрынғысынан да бұжырланып, көз аумағы одан сайын кеңи түскен шығар деп ойлаған. Енді, міне, ол шарасы сыртқа тепкен суланған жанарымен сібірлеп атып келе жатқан таңның әлсіз шапағатын бұзып жара, ерте оянған құстардың былдырлай шыққан үнін үзіп, бұларға өте маңызды, әрі соншалықты қатал үкімдей әлдене айтпаққа ұмсынатын секілді. «Бәріңе айтарым, ендігәрі менің жұмбақ әлеміме енуге тырыспаңдар. Мен тылсымның бір бөлшегі болып, сендерге үрей туғызып тұруға тиіспін» дейтіндей... Бәлкім, Кароға солай көрінді... Гаяне тостаған толы шарапты қолына алып, еш ашырқанбастан еркектерше сіміріп салды. Бұл Кароға сәл ерсілеу көрінген. Мен неғып бұлардың қасында жүрмін? Киногерлерде, кино түсіргенде менің не ақым кетіп еді?.. Шынымен-ақ, әкем тұтатқан алауды іздеп табарыма сендім бе, әлде өткен ғасырдың ортасында қалған сол бір түнді басымнан қайта өткізуден үміттендім бе?.. – деп ойлаған Каро балалық санасында сақталған, жұмбаққа толы киелі жерге осы топты бекер ертіп келгеніне өкінгендей беймаза күйге түсті. Бәрі кеш еді... ...Еревандағы кафеде дөңгелек алабажақ үстелге шынтағын тірей, жалғанның жартысындай болып, шіреніп отырған жағасы жайлау, өңін жел қағып тотыққан, өз-өзіне сенімді Артурдың түрін көріп, Кароның бұрын жүрген жерлерін тағы бір рет болса да көргісі келгені рас еді... «Сенің іздеген табиғат тылсымын қайдан табуға болатынын мен білетін секілдімін», – деген сөз аузынан қалай шығып кеткенін өзі аңғармай қалғандай. Сол-ақ екен, қалған шаруа машинаның зыр қаққан дөңгелегіндей айналып жүре берді: ертесі – дүйсенбіде ертемен жұмысына телефон шалып, үш күнге өз есебінен демалыс сұрап алды. Ал, сағат он болар-болмаста студияның «Рафигі» есік алдына келіп тұрған еді. Улы-шулы топқа ілесіп кете берді. Бұған бәрі таңсық, сондығымен басында қызықты көрінген: киноның адамдары да, олардың әңгімелерімен сөздері де – рапид, арифлекс, – контражур дейме, әйтеуір толып жатыр. Әсіресе, Тбилисидің мақамымен сөйлейтін біреуі бар. Оны бәрі Джон дейтін көрінеді, сөйтсе шын аты Акоп екен. Джон-Акоп жасы жағынан іштеріндегі ең ересегі, соған орай «көргенбілгендері» де мол болып шықты. Жол бойы көпке танымал, бүгінде о дүниелік атақты артистер жөнінде көпшілік естімеген күлдіргі әңгімелерді жағы талмастан айтты-ау. Грим жағушы қыздың қасында отырған Гаяне аузын ашып, көзін жұмып тыңдап қалған. «Рафикте» отырғандарға қарап, топта небәрі жеті-сегіз кісі шығар деп ойлаған еді Каро, сөйтсе кино түсіріліп жатқан жерге келгенде жатақханада тағы бірталай алашұбар жұрт барын көрді: жұмысшылар, жарық түсірушілер, олардың балалары, суретші, дыбыс жазушы, администраторлар дей ме, толып жатыр.

Алғашқы күні ешқандай түсірілім болған жоқ. Барлығы Каро айтқан жерді көргендерінше асықты. «Сен ұмытып қалған жоқсың ба? Таба алатыныңа сенімдімісің?» – деп, Артур қатты қобалжыды. Каро: «Бәрі өзгерсе де, ауыл біржақтарға көшіп кетсе де, бейіт орнында қалатын шығарау. Соған апаратын жолды сұрап алсақ болғаны...» – деген соң ғана ол сәл тынышталған. Кароны сенімі алдамапты... Гаяне Кароға шараптан босаған тосағанды ұсына берген кезде: – Міне, азамат, – деді Артур көңілденіп. – Тек үш-ақ адам боласыңдар, – деді Гаяне кесімді түрде. – Сен, Джон және жарық түсірушілердің біреуі ғана. Болды. Тіпті сол жарықты жақпай-ақ қойса қайтеді? – Уайымдама, артық ешкімді жібермеймін өзім де, - деді Артур нықтап. – Қалғандарын жүз метр алысқа қуып тастаймын, әрі теріс қарап тұруға бұйырамын. – Мен суға түспеймін, жиекпен жүремін. – Ал, бұл болмайды, – деді Артур дауысын барынша жұмсартып. –Біз бәріне келіскен жоқ па едік! Сен, өзің де қайткенде әсерлі көрініс болатынын менен артық біліп тұрсың ғой. Мәнжүн талдың қалтарысынан шығып, қолыңмен төсіңді көлегейлеп, жағалауды бойлай ақырын жүріп келіп, құбыжық-қойтастың қасына бір сәтке, бар болғаны қас қағымға аялдайсың! Сосын өзенді кесіп өтіп, арғы жағалауға шығасың. Небәрі бес минуттық көрініс, онан ұзақ емес. – Білемін ғой, – деді қыз енжар. – Білсең, енді не керек? Саған өзі не болған? Ешқандай ықыласыңды көрмей тұрмын. Бұл жалғыз менің емес, сенің де фильмің ғой. – Ешнәрсе... – Ендеше қамдан! Екі рет түсіреміз, бірі – байқау үшін, екіншісі – негізгі түсірілім. Одан көпке уақыт та жоқ... – Түсінікті, – деді Гаяне лажыз түр танытып. Артур ешнәрсе түсінбегендей иығын қолдады да қойды. Олар бұл араға екі сағат бұрын ғана келген. Өздерімен бірге термосқа құйып кофе және екі шөлмек шарап ала шыққан. Көзге түртсе, түк көргісіз, тастай қараңғы түн. Артур, Гаяне және Каро түскен үйдің иесі – аудандық Мәдениет үйінің директоры қонақтарының түнде сол араға барамыз деген тілектерін қалай ұғарын білмей қатты састы. Әрі түн ішінде өзен жағасында не үшін болулары керектігін еш түсіне алмады. Олай айтып, бұлай айтып айнытпақ болғанымен онысынан түк шықпаған соң түнгі сағат үште «Жигулиіне» от алдырып, бағана әкеліп тастаған. Сыйлы қонақтарын, қалай дегенмен, «астанадан келген өнер қайраткерлерін» айдалаға қараусыз қалдырып кетуді бастапқыда қолайсыз санап, бірге болмақшы еді. Оған Артур үзілді-кесілді қарсылық білдіріп, директорды лажсыз кейін қайтуға мәжбүрледі. Сондағы Артурдың айтқан уәжі ғой: бір-екі сағаттан соң барлық топ осы араға келеді екен. Оған шекті Гаяне екеулері дайындық жасап алуы қажет. Бұл өзі де, әсіресе, Гаяне,

түсірілетін жерге бойларын үйретіп, психологиялық тұрғыдан әзірленгені жөн көрінеді. Бұл сөзді естіген Каро еріксіз мырс ете түскен, өйткені ол Гаяненің ешқандай, психологиялық та, басқадай да дайындыққа құлқы жоғын, қатты ұйқысы келіп, әрі тоңып, әрі қорқып тұрғанын анық білген. Ал, Артур болса, Кароның пышағы бар, андай-мұндай қауіптен бізді қорғауға сол жетіп жатыр, – деп қоймаған соң директордың қайтпасқа амалы қалмаған. Директордың «Жигулиі» ұзап кеткен соң Каро санын соғып қалды. Қол шамы болса, сұрап алып қалмағанына өкінді. Енді кеш еді... Қараңғыға көздерін үйретіп, әлсін-әлсін сіреңке жағып, жағалауға жиектей орнатылған күңсіген ағаш сәкіні тауып алды. Сәкіге жайғасып отырған соң Артур Кароға алғашқы шөлмекті ашқызып, үшеуі қылдай бөліп ішіп алды. Бір жақсысы – бүгін маса жоқ екен. – Сіз қай жерде өткел барын білесіз бе? – деп сұрады Гаяне Кародан. – Бұл арада су терең емес, кез-келген жерінен кесіп өте беруге болар, тек табаны тастақ келеді, – деді. Сосын өзінің тұтас бір сағат бойы шылым шекпегені есіне түсіп, дереу қалтасына қол салды. Темекісін тұтатып алып: – Қорықпаңыз, қолайлы өткел табамыз. Мен суға бірінші түсіп, жүріп көремін. Сіз тек түсірген кезде ғана өтесіз ғой, – деп қосып қойды. – Мен үшін босқа мазасызданбасаңыз еді, – деді қыз сыпайы. – Cіз, мені түсірілім кезінде осында болар деп қорқып қалдыңыз ба? Олай ойламаңыз, – деді өзінен-өзі қуыстанған жігіт. – Ондай пиғыл менің ой түгіл санамда жоқ. Мен алдын ала оңтайлы тұсты тауып, белгілеп беремін де кетіп қаламын. Мұны естігенде Гаяне жеңіл, әрі көкірек тұсы ашыла ақ көңілден шынайы төгіле күлген. Каро одан сайын ыңғайсыздана түсті. – Жоқ, ол не дегеніңіз, қала беруіңізге болады. Қалай дегенмен, осы таңғажайып жерді бізге тауып берген сіз ғой. – Бұл ара, тегі, сіздің көңіліңізге жақпады ма? – Жаман емес, – деді қыз. – Біз,тек, осында босқа тым ерте келдік пе деймін. Бір таңғаларлығы, қыз Кароның көкірегіндегі ой түйіткілдерін тап басып, сөзбе-сөз қайталап тұрғандай еді. Мұндай ой оған бағана тұман астынан жылқылардың буалдырланған сұлбасын алғаш көргенде келген. Оған таңырқаудың керегі жоқ еді. Өйткені, әлемнің осы бір пұшпағының тамылжыған таңғы шұғыласы, тек шегірткелердің болмашы ғана шырылы естілетін уыздай ұйыған тыныштығы, селдірей көтерілген тұман арасынан ойдым-ойдым ашылған буалдыр жер бедері көктегі әлі сөне қоймаған жұлдыздардың әлсіз жарқылымен астасып, салқам кәусар кеңістікті құрайтыны, соны бұзып-жарып әлдекімдердің киліккені қиянат қой. – Бұл – біздің келетін уақытымыз емес еді, дәлірек айтсам, табиғаттың бірге арналмаған, өзімен-өзі болар шағы. – Гаяне мұны басқаға емес өзіне айтқандай даусы, сыбырға жуық, мүлде ақырын шықты. Каро, Артур жетіп келіп, әлгіндегісіндей ерсі қалжыңын төбеден түскендей, қойып қалар ма

екен деп қорыққан. – Бұл кеңістік осы бір қысқа сәтте құбыжыққа айналған көзін шер басқан соқыр шалдың, мәжнүн талмен аттардың иелігінде. Түсінесіз бе, табиғат осы шақта ғана бұдан жиырма, отыз... жүз... мың... бес мың жыл қандай болды, сол күйіне енеді. Барлығы айналып бастапқы қалыбын табады: көнелік, мызғымас беріктік, сондығына қарай көзге шалынбас қасиеттері оянады. Анау құбыжық – ол тіпті де қазір, тас емес шындығында соқыр қарттың басы, Ал, жылқылар ше, олар да қолға үйретілген жабы емес – құйрық-жалы сүзілген қанатты пырақтар. Бұл құбылыс бар болғаны бірер сағатқа ғана созылмақ. Сол кезде біз табиғатты тыныш қалдырудың орнына, өзіміздің шөлмектерімізбен, пендешілік бөгде пиғылымызбен оның шырқын бұздық. Біздің әлем таңғаларлық фильм түсіргіміз келетіні, оны алып фестивальден фестиваль қалдырмай қатыспақ ойымыз, оңды-солды бұрқыратып, келешекте сұхбат бермегіміз – бәріміз бұл жерде оғаш, керексіз. – Ал, Артурге міндетті түрде осы өтпелі шақ керек болып тұр ғой, – деді Каро жайымен. – Артурге не керек? – деп қайталап алған қыз. – Оған дақпырт керек, – деді іле-шала. Даусында титтей де зіл, кекесін қағыту, мысқыл лебі сезілмеді. – Неғұрлым даңғаза дабыры үлкен болса, солғұрлым жақсы. Оған тек шет жаққа ұнайтын, фестивальге апаратын фильм керек. Мақсаты – фестивальдерде жүлделі орын иемдену. Сол ду-дудың дүрмегімен атақ алып қалу... Таң тыныштығын дар-дар айыра мотордың гүрілі естілді, қия беткейден машина жарығы да қылаң ете қалды. Түсірушілер тобы түгелімен жетті. Шынында да түн өте шығыпты... – Мен барып тұрған өсекшімін... ә... Біреудің жақсылығын көре алмаймын... Оның үстіне қара аспанды төндірген байбаламшылмын... Бордай үгілген елжіреуікпін... Қалаған теңеуіңізді алып, маған таңа беріңіз, қарсылығым жоқ, – деді Гаяне күліп. – Бірақ күнде бұлай ашыла бермеуші едім, бүгін не болғанын білмеймін... Кешірерсіз... Каро қыздан бөлініп, аулаққа кетті. Әңгімені одан әрі өрбіткісі келмеген. Сырын білмейтін аттың сыртынан жүрме деуші ме еді. Оның үстіне, Артурдың көзіне қызды төңіректей бергендей көрінгісі келмеген. Ол мәжнүн талдың түбіне қарай жақындап, жерге тізе бүкті, тіпті астына қол орамалын төсеместен отыра кетті. Судың лебінен болмашы тербелген талдың сарғая бастаған жапырақтарының арасынан киногерлердің машинадан түскендеріне, олардың жарық беретін шамдарын, камераларын қалай орнатқандарына қарап отыра берді. Демде төңірек абыр-сабырға, айқай-шуға толып жүре берді. Гаяне көзге шалынбады. «...Мен елең-алаңдағы буалдыр елесті ұстап қалуым керек, – деген еді Артур сонда көкала түтін буып тұрған кафеде кофемен таңдайын жібіте отырып. – Өзің елестетші, фильмнің бас кейіпкері – жас қыз анадан жаңа туғандай жалаңаш, таңғы ақпен қара алмасқан шақта құдды аруақтай қалқып

келе жатады». Каро шыдай алмай: «Ондай көріністі кез-келген жерде түсіре беруге болмай ма? Табиғат іздеп керегі ме?» – деп қалған. «–О-о! Ол не дегенің? – деп күлген Артур. Мұның сөзін көңіліне ауыр алмаған сияқты. – Бұның үлкен символдық мәні бар. Сценарийде бұл жоқ болатын, өзім қостым. Сол сценарист дегендерді қойшы, қиялдан жұрдай». Соңынан, мұны сөзбен айтып жеткізудің қиындығын, жек көру, онда да фильмнің мазмұнымен астастыра көру керектігін айтып, ұзақ дәлелдеген. «Осы көрініс үшін Мәскеуден атақты бір актрисаны да шақыртпақшы болып едік, өзің білесің, олардың тәбеттері үлкен, қомақты ақы сұрайды, қаражат жағы бізде жетпейді дегендей... Оның үстіне уақыт та тығыз. Өзіміздің қыздың келіскені жақсы болды. Иә, сен дұрыс айтасың, қазіргі жастар ненің астарына мән беріп жатады дейсің, жалаңаш тәнді көруге келетіндер көп. Бұл, бауырым, магниттің күштісі ғой...» Абыр-дабыр шу біртіндеп сейілгендей, әркім өз шаруасына кірісіп, топтанған жұрт сиреп қалған. Осы кезде басынан аяғына дейін жамылғы оранған Гаяне де көрінді. Каро Артурға барып: – Егер қаласаңдар, қолайлы жерден өткел тауып берейін, – деген. – Онда біз несіне көмекші ассистент ұстайды екенбіз. Бұл солардың жұмысы, – деді Артур таңырқай. – Сен, одан да бізге кедергі жасамай, былайырақ бара тұрсаң. Іле киімге жауапты адамға жедел бұрылып: – Сіз, ана қара сулықты арғы жағалауға апарып, бұтаның түбіне жасырып қойыңыз. Гаяне өзеннен өткен соң киеді. Тоңып қалмасын, байқаңдар, – деп тапсырма беріп жатты. Каро оның соңғы сөздеріне құлақ аспай, аулағырақ кетіп, темекісін тұтатып, беткейге қарама-қарсы қарап тұрды. Тбилисилік Джонның көмекшілеріне қысқа-қысқа нұсқаулар берген дауысын естігенімен бір де бір сөзін ұққан жоқ. Біртіндеп, түсіру алаңын босатып, көпшілік бейіт жақта қалған машинаға қарай қия беткейді бетке алып, бірінен соң бірі шұбап кетіп бара жатты. Каро темекісін құшырлана сорып тұра берді. – Түсіруді бастаймыз! – деді Артур шұғыл бұйыра. Гаяне әлі шешінбеген шығар деп ойлаған Каро. Міне, қыз жамылғысын тастап, жағалаумен қойтастың тұсына қарай бет алғандай боп елестеді оған. – Ақырын, ақырын жүр, – деген Артурдың ашулы дауысы естілді. – Жақ-сы-сы! – деді соза, сәлден кейін риза көңілмен. Джон әлдене деп, Артурдың оған бірнәрселерді айтып жатқанын естіді. Кароның құлағына жылқының еміс-еміс оқыранған дыбысы жетті... – Негізгі түсірілімді бастаймыз. Ал, кеттік, – деп, Артур бар даусымен әмір етті: – Ешкім қимылдамасын! Дыбыс шықпасын! Баста, камера! – Камера дайын, – деді Джон орысша саңқ етіп. – Гаяне!

Кароның жүрегі төмен тартып оқыс солқ еткендей. Ол бағанағысынша өзенге сырт беріп тұрған, сондықтан жағалауда не болып жатқанынан беймәлім. Ашық өңірінен соққан таңғы дымқыл ауа тікендей қадалып, бойын шанышқылағанын енді барып сезді. Ауа кеулей берген соң ол пиджагінің жағасын көтеріп, мойнын ішіне тыға қаусырынып, қолын қалтасына салып, көзін жұмып алды. Гаяне онда тұтас шешініп, жағалауда түсірілімге әзір тұр еді. Жалаңаш кісі емес, киімшең адамның өзін тітіркендірген таңғы лепке қалай шыдап тұр екен. Ал, көзін ашқанда Кароның жанары қия беткейге, одан әріректегі көне бейітке, соған таяу арадағы студияның жасыл автобомиліне түскен. Өзінің аты да қызық. Бұл үшін тағы бір таңсық сөз – «камерваген». Ол қанша ойламайыншы дегенмен, төмендегі Гаяненің кейпі көз алдынан суреттей өтіп жатқандай: сүттей аппақ болған тәнін, тарқатылған қолаң шашын, үшкілдене көтерілген қос анарын, қыпша белін, жұмыр мықымын, түп-түзу тоқ балтырын анық елестеткендей. Шық жапқан сарыала жапырақтар шашылған шөптесінмен өзенді бойлай, қорғана еппен кетіп барады. Міне, – деп ойлады Каро. – Гаяне бетін шешек дағы аяусыз осқылаған соқыр шалдың қасына жақындады. Құбыжықтан шошынған ол суға бойлай түсті... Өзеннің ағысы баяу, таяз болғанымен табаны тастақ еді, Гаяне тайғанақтап, ие үшкір тасқа сүрініп, құлап қалмаса болғаны деген ой зу етіп, басына келе қалды. Суға құлап қалған күнде, Артурдың түсіруді қайтадан бастары сөзсіз. Жоқ, қыз тайғанақтап шатқаяқтаған да, шалынған да жоқ бірқалыпты қалқи кетіп барады, кетіп барады. Ендігі арғы жағаға жеткен де шығар, өзен арнасы онша жалпақ емес, ары кетсе он құлаштай шығар. Қазір судан шығып, сулығы жатқан бұтаға қарай жүреді... Оның қолдан қашалғандай құлын мүсіні ағараңдап жалқы рет тұтастай бір көрініп, бұтаның тасасына жасырынады. – Тоқтат! – деп айқай салды Артур. Соңынан: – Жақ-сы-ы...! – деп ризашылықпен қосып қойды. Камераның сырылдаған үні өше қалды. Каро артына бұрылып қарауға асықпады, қыз жамылғысына оранып болсын. – Кері қайт, – деп айқайлады тағы Артур. Бұл жолы қызға айтқан. – Жүр енді, аяғыңды шапшаң бас... Енді бұрылып қарауға болатын. Арғы жағалаудан келе жатқан қызды жанарымен тосып алса, несі бар... Түсірілім тоқтатылған. ТӘРТІП мерзімі аяқталды. Енді еркін тыныстауға, олай-бұлай жүріп-тұруға мүмкіндік бар. Жақын арадағы ауылдағы әлдекімнің көріп жатқан тәтті түсі де аяқталды. Каро Артурдың қасына келген. – Неғып жүріп алды? – дейді бұрқылдап ол. – Сенімді болу үшін, тағы бір қайтара түсірсек, артық болмас еді. Ал, Гаяне шынында да асығатын емес. Арғы жағалаудағы жамылғыға оранған әйел тұрпаты бері жүрудің орнына аттарға қарай беттеп барады. Каро үнсіз аяқ киімін шешіп, шалбарының балағын қара санына дейін түріп, суға қойып кетті. Мұздай екен, балтыры лезде құсеттеніп шыға келді.

Түбіндегі тастары соншама жылтыр тайғанақ болар ма. Бірақ ол аңдап басып, өзеннің ағысын місе тұтпастан арғы жағалауға өте шықты. Гаяне тіпті аттарға жақындап қалыпты, олардан небәрі қол созым жерде тұр. Каро бұтаның түбінде балағын түсіріп, қыздың жанына жетті. – Алысырақ тұр, теуіп жіберуі мүмкін, – деді ол, қалай «сен» деп қалғанын сезбестен. Гаяне ешнәрсе дей қоймады. Аттар құлақтарын қайшылап, құйрықтарын сәл қамшылап қойды. Олардың сауырына қонақтаған мөлдір шық тамшылары жаңа шығып келе жатқан күн шұғыласына мың құбыла, жақұттай құлпырады. Аттардың екеуі де торы, тек біреуінің тұсамыс байлар жіліншігі мөлт қара. Олар енді байқады, бұл аттар шектей шұбатылған ұзын арқанмен арқандаулы екен. Арқанның бір ұшы балшықтан соғылған көне үйдің шарбағына байлаулы. Оның ар жағында келесі ауылдың тап осындай үйлерінің сұлбасы қарауытады. Гаяне алақанымен аттың сауырынан сипады. Жануар құлағын тікірейтіп, оқыранып қойды. Қолын созған кезде иығындағы сулығы төмен сырғып, қыздың иығы жалаңаштана қалды. Каро «жүр енді, қайтайық. Әбден күтіп қалды ғой, – деп айтуға оқтала берген. Бірақ, Гаяненің көзіндегі жасты көріп абдырағаны. Бұларға бойлары үйренген жануарлар тынышталды, қыбыр етпестен бірқалыпты тыныстайды. Құстар да оянып, көп дауысты хордай сайрай бастаған. Соның ішінде Каро сауысқан мен торғайды ғана түстеп танитын шығар. Бұлар қалада туған, қалада өскен баланың есте қалған бала жастан көз таныстары. – Түс ауа үйіңе де жетесің, шаршағаның басылады, – деді Каро. Айтпағы басқа еді, бірақ лайықты сөз таба алмағандай. – Менің қазір өзімді қалай сезініп, қандай күйде, не ойлап тұрғанымда ешкімнің ісі жоқ қой. Артурға тек көрерменді арбайтын сиқырдай тосын көрініс қана керек. Ал, мен ше? Менің жанымды ол ұғып жатыр ма? Мен оның қолындағы фильм үшін қажетті тетік екенмін. Соның ойсыраған кетігін жабуға керек болдым – пайдаланды. Басқа түк те емеспін... Қыз бұл сөздерді Каро үшін емес, өзіне-өзі айтып тұрғандай еді. Бәлкім, осылай ойлап, сол ойы еріксіз аузынан шығып кеткендей: – Өзімді ұстап-ұстап, кірлеген соң аяғын сүртіп тастай салған шүберектей сезініп тұрғаным. – Қой олай деме. Кинода жаңа бейне жасадың... Жастық ажарың бар әсемдігімен таспада жазылып қалды... Сенікі шаршағандікі, оның үстіне бүгінгі түнді ұйқысыз өткіздік қой. Жақсылап дем алған соң қобалжуың басылады. Фильмі бітіп көңілі бірлеген соң Артур да жұмсарар. Қазір қатты ширығып жүр ғой... – Е... Сіз, оның Мәскеуге тайып тұрайын деп жүргенін білмейді екенсіз ғой. Ол жақта көптен көздеген, тіпті қармақ тастап қойған нысанасы да бар. «Пекин» қонақ үйінің қасына төрт бөлмелі пәтері, машинасы бар кандидатура да айқын. Жоғарғы топқа топ етіп, Мәскеу зиялыларының

ортасына кірмекші. Шет елдермен біріккен фильм түсіру мүмкіндігі ашылмақ. Керемет жолы болғалы тұр. Оған кедергі жасап қайтемін... – Сен бәрін көлеңкелі жағынан қабылдап тұрған сияқтысың, – деді Каро. – Артур оны сүйетін шығар... – Дұрыс айтасыз. Мен мүлде басқа бірдеңе деп кеттім. Гаяне өз ойымен сұлқ тұр. Аз-кем үнсіздіктен кейін дауысы қатайып шықты. Түрінде бір шешімге келген кісінің райы бар: – Баланы қалдырамын, – деді сосын сыбырлағандай. – Алдыртпаймын... Каро қалшиып қатты да қалды. Қыздың тағы не дерін анық білмесе де тап мұндай сөз күтпеген. Ойран-асыр... – Артур әлі білмейді, оған айтқаным жоқ, айтпаймын да... Каро сонда тілге келіп: – Міне, мұның жөн емес. Артур білуі керек, – деді, дауысым жарықшақтанып сыр беріп аламын ба деп қорықты. – Айтқан күнде ол өзінің етегінен ұстау үшін мен баланы әдейі көтергендей көрері сөзсіз. Оның маған қажеті қанша? Зорлап сүйікті бола алмайсың... –Білесің бе? – деді Каро батылданып. – Маған, біз өзіміздің жалқы рет берілген ғұмырымызды ертеңге, бүрсігүнге, одан да арғы күнге, көпке дейінге сырғытып, кейінге қалдыра беретін секілдіміз. Күндердің күнінде, әйтеуір, ерте ме, кеш пе өзеннің арғы жағалауына өтуге таңдау түскен кезде бұған мыңның бірінің ғана тәуекелі тұратын шығар. Ал, басқалары бергі бетте, бұрынғы орындарында қала бермек. НЕГЕ? Біз өзімізден өзіміз үрейленеміз. Азат болудан қорқамыз, табиғи болмысымызды бүркемесіз көрсетуден жасқанамыз, айналамыздағылардың сөзінен, талқысынан сескенеміз. Ой еркіндігіміз шектеулі, ешкімге жаман көрінбеу үшін бұғып жүреміз. Ішкі даусымызға, ішкі жасырын тілегімізге құлақ асуға батылымыз жетпейді. Қалай істегенде ісіміздің дұрысқа шығатынын жақсы түсінеміз, бірақ керісінше жасаймыз. Үндемей қалатын жерде ділмарлыққа салынамыз, ал айтатын кезде, аузымызға су толтырып алғандай отырамыз. Ой азаттығы, пікір азаттығы жоқ жерде шындық айтыла бермейді... «...Солай бола тұра, әркім ойша болса да басқаша – оңды, әдемі, дұрыс құрылған, ақылды ғұмыр кешкісі келеді, – деп ойлады ол іштей. Осы ойым ғажайып бір болмыстың күшімен қыздың санасына жетер ме еді деп үміттенеді. – Біз өзімізге кесімді мерзім белгілейміз – пәлен күннен, не осыдан кейін барлығын басынан бастаймын, жаңаша тіршілік етемін деп сендіреміз... Таяуда менің де мерзімім келеді, мен де бір сілкініп, нағыз өмірді бастаймын...» Каро тосылып қалды. «Мына түн бәрінің бет-пердесін ашып, нағыз кейпін танытты-ау», – деген ойға келгендей. Барлығы шыныдай мөлдір, ар жақ-бер жағы айқын, анық көрінуде...

Күн түске тармасып қалған шақ. Киногерлер көліктеріне бөлініп, жайғасып отырып жатыр. Фильмнің соңғы аккордтық түйіні түсіріліп бітіп, түсіруші топ ауыл адамдарымен қоштасып, қалаға қайтпақ. Мәдениет үйінің директоры Артурдың қолын үсті-үстіне қысып, сілкілей: – Фильм экранға шығатын болғанда, артистердің толық құрамымен келіп, бірінші осы жерде көрсетемін деген уәдеңді ұмытпа, – дейді ол ақ көңілімен. – Ағыл-тегіл дастархан жасайтынымызға күмәнің болмасын! Артур басын шұлғып, енжар күлгендей. Ауылдың бар баласы, шуылдап, шұрқырап автобустың айналасында жүр. Сәл аулағырақ жауынгер ескерткішінің жанындағы қайнар бұлақтың басына ауыл ақсақалдары алқақотан иіріле отырыпты. Бәрінің көздері мына алашұбар қауымда. Гаяне автобустағы гримдеп әрлеушінің қасындағы өзінің үйреншікті орнында отыр. Каро алыс жолдың алдында асықпай темекі тартты. – Кеттік! – деп айқайлады Артур өзінің командирлік әдетімен. – Қазір, – деді Каро. – Су ішіп алайын... Ол асығыс басып бұлақ басына келді. Еңкейіп бала кезіндегідей тұмаға қолын тосып, алақанымен іліп алып, су ішті. Мейір қандырар кәусар дәм. – Ас болсын, балам, – деді ақсақалдардың бірі. – Рахмет, – деп Каро басын көтеріп. Көзі алдыңғы жақта отырған қартқа түсті. Ол басына күңгірт түсті картоз, сондай түстен, күн мен жел жеп, көнетоз тартқан пиджак киген. Жүзін көптен қырылмаған сақал-мұрты жапқан, көгілдір көзді қарияның буындары шодырайған қолында тәсбиық. Каро оның жанына келіп, сәл бөгеліңкіреді. – Көке, сіз осы Ишхан емессіз бе? – деп, үміт пен күдік аралас сұраған. – А, не дейсің? – деді қарт ешнәрсе түсінбей. – Сіз, шопыр Ишхан емессіз бе деп тұрмын. Баяғыда маған ағаштан жонып қылыш жасап беретін. – Жоқ, қарағым, – деді қарт. – Ишхан өткен қыста қайтыс болды ғой... – Басқа қарттар әуестікпен Кароға қарап, құлақтарын түре қалған. «Рафиктің» жүргізушісі үсті үстіне безілдетіп сигнал беруде. Каро ақсақалдармен асығыс қоштасып, машинаға қарай иық басып жүріп кетті...

Ол кім еді, Ереванның атамзаманғы, ұмыт қалған ескі аулалары мен көнерген тас көшелерін таптап қайдан жүр? Оны ешкім біліп жарытпайтын, көбісінің тіпті онымен ісі де жоқ-ты. Олар үшін бар болғаны ол – Гиж13 Коля. Әйтсе де байырғы ересек тұрғындар арасында, заман ойпыл-тойпыл болмай тұрған уақытында, оның Сашаханың ат қорасында жұмыс істегенін білетіндері де бар-ды. Күндердің бір күнінде қожасы, тағдырдың жазуымен, бар байлығынан, жылқы заводынан, оған қоса үй-жайынан, қора-қопсысынан сыпырылып түгелдей айрылып шыға келгенде Коля айдалада қаңғырып қалған. Оған апшыған Коля жоқ, қолына бубенін24 алып, өнер жолына біржолата түсті...

...Ол бала жастан, бойында табиғи мол дарын барын сезетін. Міне, енді соны сыртқа шығарудың сәті түскендей, артист болып кете барды: Ереванды еркін кезіп, ықпыл-жықпыл көшелердің бірін қалдырмастан аралап, ән салып, би билеп көптің көңілін көтеруді әдетке айналдырған. Сол шақтағы қытымыр уақыттың қыспағынан, тұрмыс тауқыметінен қажыған тұрғындар ол келгенде бір сәтке болса да көңілдері ашылып, жадырап қалушы еді.

Сайқымазақ, шәлкес, жындысүрей болғанымен, бірақ ешкімге залалы жоқ... Ол өзі орта бойлы, кескен томардай кеспелтек, дембелше келген мығым денелі, ұстара мен тарақ тимей дудыраған бұйра шашты, қабағын жапқан қалың қасының астынан ойнақшыған жанары жылтырап тұратын кәдімгі армян жігіті. Ал, ән салған кезде көзі жайнап шыға келетін.

Біздің аулаға ол жылдам басып, тап бір шаруасына, не мәнді бір кездесуге асыққан жандай екпіндей кіретін. Ойын көрсеткенде киетін киімдерін, тағы басқа көр-жөр бірдеңелерін буған боқшасы қолынан бір түспейтін. Оны үйдің іргесіне, үнемі бір жерге қоятын. Сосын бубенін сабалап, шырқай жөнелетін... Фаэтоным болған еді, Доңғалағы қызыл-ды. Әкелетін жарға мені Түн уағы ұзын-ды.

Оның әнін естіп, далаға Ануш шығатын. Ол жертөледе тұратын жалғызбасты, бағы кем панасыз әйел еді. Әлбетте, ол күндіз далаға аттап шықпайтын, әрі ешқашан ешкіммен сөйлеспейтін томаға тұйық жан. Оның бар қуанышы Қаңғыбас Коляның келуі және оның айтқан әндерді тыңдау

3 Гиж – қаңғыбас, жынды (армян тілінде)

4 Бубен – армяндардың ұлттық музыка аспабы

ғана. Ануш көріксіз, оның үстіне тыртиған арық болатын, сопайған жағы мен қоңқақ мұрыны оны одан сайын ажарсыз көрсететін. Оның бойындағы жалғыз көркі – ұзын, қалың қолаң шашы еді. Ол шашын бір бұрым етіп өріп, арқасына бос тастап қоятын. Ал, Қаңғыбас Коля ән айта бастағанда-ақ ұйып тыңдайтын ол бұрымын алдына түсіріп, шашының ұшын саусағына орап, жас қыздардай еркелеп тұратын. Оның қараторы өңіне қан жүгіріп, онсыз да қоңырқай жүзі одан сайын күреңітіп, жаздың ыстығына қақталғандай қарақошқылданып шыға келетін. Оның осы ерекше қаралығына орай Сев3 5Ануш деп атайтын. Осы теңеу оның есіміне қоса таңылып Севануш аталып кеткелі қашан.

Қаңғыбас Коля бүгін де репертуарындағы айтулы әнін бастап жіберді. Севануш болса, ұзын бұрымын өзінің етсіз тақтайдай төсіне құлатып, оған жылы шыраймен қарап қалған. Әнші әнін аяқтап, бубенін былай алып қойып, келесі орындалар:

Боқшасының орауын жазып, ішінен шұрық тесік көлдей қара шәліні шығарып, жақын тұрған біздердей ұлдарға: – Қане, керіп ұстаңдар! – деп бұйырып, өзі соның тасасына зып береді.

Бұл сірә шымылдық есебінде болса керек. Керменің тасасынан басына сеңсең бөрік киіп, беліне қой терісін орап, демде Саро46 бейнесіне еніп, көпшілікке қайта шықты. Ауланың ортасына барып әдемі әуезбен Сароның ариясын бастайды: Жанымды, Ануш, отқа салдың Шаштарыңмен аяғымды тұсадың Төзім бітті, күшпен сүйіп, құшамын. Таудың қызы! Тау аруы! Қара торы сұлуым, Қара бұрымың! Оның ашық та таза әуезді дауысы мың құбылып біресе биікке көтеріле шарықтап, біресе құйқылжи сорғалап, баяулап, дірілдеп ауада қалықтап тұрып алғандай үздіге шығады. Әнші Сароның әнімен өз көңілінің іңкәрін де қоса жеткізіп жатқандай. Тас берік есік-терезелер сарт-сұрт ашылып, жұрт жапатармағай аулаға ағылуда, аулаға шықпағандары балконда самсап тұр. Ал, ол ештеңе көрместен, ешкімге назар аудармастан, тек Севанушқа телміре қарайды. Оның күлімсіреген жанарындағы өзіне арналған жалқы рет жалт етер жалғыз сәулені ұстап қалуға ынтыққандай. – Ән деп міне осыны айт! – дейді біреу тамсанып. – Япыр-ай, бұрын-соңды мұндай ән естісем-ші!.. – дейді көпті көрген кейуана иегі шошаңдап.

Ал, Қаңғыбас Коля ешкімді көрмейді, ешнәрсе естімейді. Ол өзінің әнімен бірге мүлде басқа әлемде қалықтап жүргендей. Әнін аяқтап, балаларға тағы да шәліні кергізіп, соның артына барып жылдам киімін ауыстыра бастады. Бұл жолы әйелдің киімін киіп, шашына ұзын бұрым жалғап, басына қызыл шаршы орамал байлап, көрші-көлемдердің алдына демде сұңғақ бойлы сұлу бойжеткенге айналып шыға келді. Енді Сароның қоңыр тенор үнінің орнына Ануштың сызылған сопрано даусына салып, қыздың зарын үзілдіріп шырқады. Қаңғыбас Коляның бір ерекшелігі әйел дауысына салып та қиналмай айта беретін өнері бар еді. Қаңырап қалған өмір! Соншалық жабығады, Дүние мүлде өзгерген! Тұл, жетім бәрі, бәрі. Саросыз тау да жетім... құлазып, қамығады... Ануштың ариясын аяқтаған Қаңғыбас Коля тағы да шәлі артына жасырынып, сәлден кейін басына, көзіне түсіре тұмшалай қоңырқай орамал тартып, аяғы сылти басқан бүкір кемпір болып келе жатты. Бұл Ануштың анасының бейнесін ойнағаны еді. Бір өзі – бір театр біздің әншіміз барлық рольдердің әнін нақышына келтіре орындады. Ақырында, қолына таяқмылтық ұстаған Моси болып шығып, Сароны атып өлтіретін кезге де жетті...

Біздің онсыз да көңілсіз ауланың тұрғындарының демде үнжұрғалары түсіп, қалың мұңға беріліп, оқиға тап қазір болғандай-ақ әсер үстінде. Бәрінің жүздерінде қайғы табы бар, бастарын шайқасып, әсіресе, қартаң әйелдер, әлдене естеріне түскендей көздерін сығымдап жатты. Севануштың қамығуы өзгеше. Ол бүкіл болмысымен демін ішіне тарта бойын тіктеп алған, мұрыны қусырылып, жағы сорайып, бағанағы алаулаған реңі қуарып кетіпті. Бұрымын арқасына қарай серпіп тастап, басын шайқап қойып, тағдыр талайын Қаңғыбас Коляға мұң ғып шаққандай егіле қарайды. Ал, жігіт те оған қараған сайын таңырқап, бірақ ләм деп тіл қатпайды.

Ол осылайша бір айдай ойын қойып, үнсіз келіп, үнсіз кетіп жүрді. Жоғалып кетерінің алдында бірер апта бұрын болар, әнін аяқтаған соң Севанушқа тақап келіп, оған ойнақшыған жанарын тоқтатып, қарап, түсін суытып: – Бекер абыржыма, қарындасым, сен ол Ануштан бақыттырақсың, – деді елжірей. Бұл оны аяғаны болар. – Бұл не дегеніңіз? Сізге не болды? – деді Севануш сасқалақтап. Осы бір үйсіз-күйсіз, күтімсіз жалғыз басты жігітті бұл да іштей аяйтын.

Бәлкім сол аяныштың астарында нәзік мейірім, ыстық сүйіспеншілік жатпағанын кім білсін?! – Ануш өзінің сүйіктісінің қазасын көтере алмай көз жұмды емес пе? Ал сен әзірге тірісің... – деп, ойын түгел айтпай орта жолда үзді. Не айтатыны

бар, бәрі өзінен-өзі түсінікті емес пе? Тұрғындар арасында сыбыр-күбір көбейіп, әлдекімдер ашықтан-ашық күле бастады. Ал, Қаңғыбас Коля болса, бір сәтке айналадағы адамдарды да, олардың сан-саққа жүгіртерін де, тіпті өзін де ұмытқандай. Әлгі бір өзі образға еніп ойнаған рольдері мен әуелеген әуезді әннің тылсымынан әлі шыға алмай тұрғандай.

қоса естілді.

Севануш жалт бұрылып, жертөленің есігі жаққа жүгіре жөнелді. Ішке еніп кетіп, есігін іліп алды. Ал, Қаңғыбас Коля болса, боқшасын тез-тез жинап, бубенін алып, ауладан асығыс шығып бара жатты.

Тура бір апта ол қарасын көрсетпеді. Небәрі бір апта болса да біз оны елегізіп тосып жүрдік. Оның әнін сағынғаннан гөрі ары қарай не болар екен деген әуестігіміз басым. Тегін «концерт» көруге ынтығамыз. Балалық-ай десеңізші!

Көп күттірмей, ол біздің аулаға қайта жиі келетінді шығарды. Келгенде тек «Ануштың» әндерін орындайды.

Арамызда мейірімсіз, тас жүрек жандар көп білем, кіріспейтін жерге кірісетін сумаңдаған ащы тіл одан да көп пе деймін. Біздің аула тұрғындары арасында «Қаңғыбас Коля түнде Севанушқа келіп, таң ата кететін көрінеді» деген сыпсыңдаған өсек өрбіді. Қатындарға ермек табылды, еріндеріеріндеріне жұқпай сусылдасып жатқаны. – Ол неге келеді екен, – дейді аңқаусыған біреуі. – Неге келуші еді, соны да білмейсің бе? Түнде олар Саро мен Ануш болып ойнайды. Хи-хи-хи!

Бұл оқиғаның немен тынарын кім білген... Дәл сол жылдың еңсені езіп, иықтан жанышқан өз қорқынышы бойды алып, әркімді үрей билеген кезі еді. Зұлмат тажал алдында бәрі де дәрменсіз, қауқарсыз. Қаңғыбас Коляны ұстап әкетіпті деген сөз лезде тарады: ол немістің диверсанты екен десті... Жоқ олай емес, француз шпионы екен деп те соқты. Ең қисынға келмейтіні, оны Парижде үстіне фрак, басына цилиндр формалы биік қалпақ киіп, француз парламентіне кіріп бара жатқанын көргендер де бар болып шықты... Осы мүмкін-ау деген жорамалдардың ішіндегі ең шындығы – оны, сол заманда жұрттың үрейін ұшыратын «қара қарға» аталған машинамен алып кеткені рас еді...

Одан пәленбай уақыт жауап алып, ұрып-соғып, боқшасы мен бубенін лақтырып, мойнына ұзақ жылды арқалатып, артынан бір теуіп, Колымаға айдап жібергені де рас болатын.

...Жылдар жылжып өте берді. Қартаң адамдардың өздері де Қаңғыбас Коляны ұмыта бастаған еді. Ал, жастар болса, ол туралы тіпті ештеме білмейтін. Колымадан айдаудан қайтқан әлдекім сол жақта Қаңғыбас Коляны көргенін айтып келмегенде ол сол бойы ұмытылып та кетер ме еді, сірә, кім білсін? Ол жақта да Қаңғыбас Коля лагерьдің бастықтары мен қарауылдарының көңілдерін сайқымазақ әнмен көтеріп, өнерінің арқасында тірі қалған сияқты.

Улы газды рудникте кен қазып, сақылдаған сары аязда ағаш кесіп жүрген тағдырластарының да бір уақ көңілдерін көтеру үшін өнерін аямағандай. Аждаһаның апанындай ажал табалдырығының алдында тұрғандарға бір сәтке болса да көңілдерін сергітер қуаныш сыйлаудың мәнін біздің жігіт білгендей. Колымада Қаңғыбас Коля қазақша, қырғызша, өзбекше ән айтып, би билеуді де үйреніпті...

Содан бері де он жыл өткен. Онымен бірге айдауда болғандардың көбінің сүйегі сол жақта шашылып қалған. Селдіреген аз ғана топ оралған. Сол аздың ішінде Қаңғыбас Коля да бар еді.

Қаншама зұлматты басынан өткерсе де, жас балалар ер жетіп, қарттардың біразы келместің кемесіне мініп, аттанып кетіп, біразы жағалауда кезек күтіп тұрған соғыстан кейінгі жылдар. Сонда да әркімнің көңіліне қуаныш құяр, еске алар жарқын сәттер естерінде мәңгі сақталып қалғандай. Ол біздің квартал – Конданы, оның ескі аулаларын тынбай аралайтын бала кезіміздің қаһарманы Қаңғыбас Коляның әндері еді. Ол әндер әр көңілде жатталып қалғандай. Сол әндердің иесі – ортамызға қайта оралып, өткенді еске түсірді.

Қолында бұрынғысынан үлкендеу бубені, шүберекке түйілген боқшасы бар ол аула-ауланы аралап, ән салатын кәсібіне қайта кіріскендей. Арадағы он жыл оған пәлендей әсер етпегендей. Бұрын қандай болса, қазір де сондай, тек сақал-шашын ақ қырау шала бастапты. Көрген азабын сол ғана айғақтағандай. Қабағын жапқан қалың қасының астындағы қара көзі бұрынғысынша ойнақшып тұрақтамайды, ешкімге жанарын тіктеп қарамайды.

Бұл жолы да біздің аулаға ол бұрынғысынша асығыс еніп, боқшасын шұғыл іргеге тастай салып, бубенін қағып-қағып жіберіп, әнін бастай жөнелді. Ән айтып тұрып, бұрын мұның дауысын ести салып далаға шығатын Севануштың есігіне телміре қарайды. Бірақ есік былқ етер емес. Оның есесіне, барлық үйдің тұрғындары қотарыла сыртқа шығып, Қаңғыбас Коляны танитындары оның оралғанына қуанысып: – Бәрекелді, Қаңғыбас Коля келіпті ғой. Бұл міне өзіміздің жігіт, – деп оны танымайтындарға таныстырып жатыр.

Ол ешкімге назар салып қарамастан, ешкіммен тіл қатыспастан, тек бубенін сабалап, әнін құйқылжыта айта берді. Жертөленің есігі бәрібір міз бақпады.

Қаңғыбас Коля мен Севануш оқиғасын білетін бұрынғы тұрғын әйел оған жақындап, құлағына сыбырлай: – Ануш байғұс соғыстың бірінші қысында қайтыс болды ғой, жаны жәннатта болғыр, бейкүнә жан еді ғой. Қайтқан уақытта қасында ет-жақын ешкімі болмады. Көршілер өз қолдарымен қойды, – деп, есіне әлдене түскендей үнсіз қалды. Сосын: – Жастығының астынан қызыл шаршы орамал табылды, – деді, мұның Қаңғыбас Коляға қаншалықты қатысы барын білмесе де.

Ол жылдам басып үйіне қарай тартты. Қалай тез кетсе, қолына қызыл орамал ұстап, соншалықты тез оралды. Орамалды көргенде Қаңғыбас Коля селк ете түсіп, үнсіз қолын соза берді. Орамалды алып төс қалтасына салып: – Менікі еді ғой, – деді жайымен. – Қалайша? Әлде ол сенен ұрлап алып па еді? – Жоқ. Оған мен өзім сыйлағанмын...

Осылай деп ол тізесі бүгіліп отыра кетті. Тұқшыңдап боқшасын ақырын жинай бастады. Көзіне мөлдіреп жас үйірілді. Шамасы осы ғұмырында ол алғаш рет жылаған шығар-ау. Ол мойнын ішіне тартып, басы салбырап, мына заманның бар ауыртпалығы өз иығына түскендей еңкейіп, жалғаннан әбден көңілі қалғандай, қажығандай, мүлде ұқсамайтын жүріспен ауладан шығып бара жатты. Ол демде қартайып кеткендей көрінді...

Одан кейін де ол оқта-текте біздің жаққа соғып тұратын. Бәлкім, жақсы күндерін есіне түсіргісі келгендіктен шығар. Бірақ «Ануш» әндерін бір рет те орындамады. Бір жолы қолқалағанымызға: – Мен өзімнің ролімді ойнап болған адаммын, – деді бар болғаны...

Ол ұзын бойлы, бүкіл дүниенің салмағы бір өзінің иығына түскендей белі бүкірейген арық қара шал. Үстінде күнге әбден оңып, түте-түтесі шыққан, қолапайсыз сөлбірейген көнетоз пальто, жамаудан көз сүрінгендей өрім-өрім шалбар, аяғындағы, кімдерден қалғаны белгісіз, бір-екі размер үлкен ескі шәркейін тырп-тырп басып келе жатқаны анадайдан естілетін.

Күні бойы көше кезіп жүргендіктен бе, жүзі өрт сөндіргендей мөлт қара еді, бәлкім кірден де шығар. Шашы, мұрты, сақалы бір-біріне ұласып, өмірі ұстара, тарақ дегенді көрмегендіктен ұйпа-тұйпа, әрі аққа да, қараға да жатпайтын боз күлгін түсті. Оны жұрт қарттығына қарамастан Қарабала дейтін. Ата-анасының азан шақырып қойған аты ма, әлде бала жастан таңылған лақап атақ па, кім білген?..

Ол, әлбетте, қолына шыбықтан өрілген кәрзеңке ұстап, Абовян көшесінде жүретін. Кәрзеңкесінде гүл, кейде лимон жататын. Қабағын ашпастан түксиіп, күні бойы тізе бүкпейтін ол жол-жөнекей жертөлелердегі шарапханаларға да соғып, достарымен жүздесетін. Әдемі қыз-келіншек көзіне түссе, мұрнының астынан әлдене деп міңгірлеп, кәрзеңкесіндегі гүлден ұсынатын. Алда-жалда біреулер дастарханына шақырып, шарап ұсынса тартынып қалмайтын. Қағып салып, ары қарай келесі шарапханаға жөнелетін.

Жастар жағы қылжақтап, оны келемеждеуге әуес! – Ей, Қарабала бері кел! Тамағың құрғаған шығар, мә, жұтып жіберші! Ол бас тартпастан ішіп салады. – Шынында да тамағым кеуіп қалыпты. Рахмет! Алғысын айтып столға лимон қалдырады: – Тіске басыңдар...

Ол осылайша, күні бойы нәр тартпастан, әркім ұсынған шараптан әлденеше тостағанды тастап алып кете береді. Қауқарсыз көрінгенімен шарапты керемет көтереді. Кешке қарай Спандарян бойымен Кондаға қарай жағасы жайлау, Сырдың суы сирағынан келмей теңселе басып бара жатар еді. Үйіне жете алмаса, әлдебір қуысқа түней салатын...

Таңертең. Қарабала әдеттегісінше кәрзеңке толы аппақ қалампыр гүлі бар Абовян көшесінің бойымен ілбіп келеді. Оған қарсы алдынан ақын ұшырасты. Қарабала бұл Ақынға құдайындай табынатын, әрі ешқашан оның көзіне шала мас күйінде түспеуге тырысатын. Алда-жалда мейрамханаға кіре қалса, достарымен отырған Ақынды көзі шалса, дереу тайып тұратын. Ондайда: «Дер кезінде байқағаным қандай абырой болды. Әйтпегенде көзге түсіп қалатын едім», - деп өзіне-өзі бір риза болатын.

Ақын оған жақын келіп, жылыұшырай: – Халің қалай, Қарабала, - деді әдеттегісіндей . – Халім – қалпақтай, жауырыным – тоқпақтай – дейді, таң жаңа атып, өзінің әлі ұрттап үлгермегеніне қуанған қарт.

Жауабына риза болған Ақын: – Осы екеуміздің қайсымыз Ақын. Сен бе, мен бе? – дейді қалжыңдай. – Әрине Сіз ғой! Сіз... Сіз құдайский Ақынсыз. Бізге Сіздей болу қайда?..

Ақын кәрзеңкедегі гүлдерге сонда назар аударады: жаңа ғана сабағынан үзілген, үлбіреген жапырақтарына қонақтаған шық тамшылары әлі кеуіп те үлгірмеген аппақ гүлдер шынында да ғажап. Ақын еңкейіп жұпарын жұтты. Кенет оған жарқ етіп, бір ой келе қалғаны. – Мына гүлдеріңнің бәрін мен аламын, – деп, қалтасын ақтара бастады.

Бірақ оған Ақын байсалды қарап, қалжыңсыз айтып тұрғанын ұқтырғандай. Өзі сәл қобалжулы секілді. – Чаренц аға, қаласаңыз осы бір кәрзеңке гүлді мен сізге-ақ сыйлайын. Мә, ала қойыңызшы, жарқыным, – деп гүл толы кәрзеңкені Ақынға ұсына берді. – Сен біздің Арусты білесің бе? – деп сұрады Ақын. – Актриса Арус Восканянды айтып тұрмын. Бүгін оның туған күні ғой. Кешке театрда құттықтау болады. Мен оған арнап өлең жаздым: Мельпомен храмының Мәңгілік күмбезіндей Жұлдызың жарқырайды Нұр шашқан күн көзіндей, О, Арус! – Түсіндің бе? – Түсінбейтін несі бар? Әбден түсінікті.

Ақын өлеңіне тебіренген Қарабала сақалын салалап қойды. Дәл қазір оған бір тостаған шарап қана жетіспей тұрған. «Шіркін, бір жұтым ғана...»

Ақын осыны айтып Қарабаланың үстіне бастан-аяқ зер сала қарады.

киім-кешек дүкеніне барайық.

Екеуінің дабыр-дұбырына айналасына ел жиналып қалды. Ақын Қарабаланы қолтығынан алып, басын шалқақ ұстап, маңғаз басып дүкенге еніп бара жатты. Кіре сала ешкімге назар салмастан: – Бізге бір қабат киім-кешек керек: костюм-шалбар, жейде, пальто, бәтеңке, қалпақ және қызыл галстук қосуды ұмытпаңыз, – деді сатушыға.

Іздегенінің бәрі табылып, оратып алған Ақын оны Қарабаланың қолына ұстатып тұрып, қатаң ескертті: – Мынаны ал да үйіңе қайт. Жуынып-шайынып, сақал-мұртыңды реттеп, мұнтаздай киініп, тура бесте бір кәрзеңке гүліңді алып, театрға келетін бол... Бүгін сен ерекшесің Періште тура өзіңдей! Жұлдызың жарқырайды Нұр шашқан күн көзіндей, О, Арус! Қарабала ораулы, үлкендігі әжептәуір түйіншекті кеудесіне қолапайсыз қысып, үйіне қарай аяңдады. Алайда ол үйіне жете алған жоқ. Жарты жолға келгенде досы Григор есіне түсіп, солай қарай бұрылды. Келсе досы да үйінде екен. Шал болған жайды бастан-аяқ баяндап, киім-кешектерді көрсетті. Григордың әйелі су жылыта бастады. Шалдың қашаннан бері жуынбағанын кім білсін?.. Шомылдырып, сақал-шашын күзеп, мұртын басып, жаңа киімдерін киіндіріп еді, шалекең түрленіп шыға келді. Киімдері құйып қойғандай шақ екен, тек галстукті байлай алмай ұзақ машақаттанды. Бірақ оның да тілін білетін бір пенде баласы табылды. Мұның киініп шыққанын көрген досы Григор таңдайын тақ еткізіп:

қалдың...

Өстіп жүргенде театрға баратын айтулы мезгіл де жетіпті. Бағана келісімен суға салып қойған гүлдерін алып кәрзеңкеге жайғастырды. Бірақ тізесі дірілдеп жүре алар емес. Бұл тапсырма оған шамадан тыс ауыр міндеттей көрініп тұрғаны. – Григор, мен бара алмаймын. Ұятқа қалатын түрім бар, – деп жыларман болды. – Саған қазір бір тостаған шарап жетіспей тұр. – Қой әрі. Маған қазір ішуге болмайды. Театрға қалайша мас болып бармақпын.

Сылбырап жаңбыр жауып тұр. Шал ақырын аяңдап келеді. Бәтеңкесі тарлау екен, ол аяғын, галстугі мойынын қысып, зықысы шығып келеді. Міне, Коммунарлар саябағының ежелгі емен ағаштары да көрінді. Жаңбыр күшейсе керек, қалпағының жалпақ жақтауына тырс-тырс тамады. Қарабаланың батылдығы жоғалып, мазасы кете бастады. Бағанағы шараптың күші тарай бастағаны ма? Басы айналғандай. Міне театрдың кіреберіс алдына да жетті-ау. Шалқасынан ашылған есіктен самаладай жарық сәуле сыртқа төгіліп, сол жарықпен бірге адамдар легі де лап қойды. Ең алдында оған қарсы күлімсіреп баяу, бейне аққудай қалқып ғажап сұлу ару жақындап келе жатты. Оның айналасында қошеметші топ, арасында ақын да бар. Оны көріп Қарабала тоқтай қалды. Ақын мазасызданып әлденеге ренжігендей көрінді. Баспалдақ алдында шал кібіртіктеп тұр. Ақын көзімен болсаңшы енді дегендей қарайды. Қарабала әркімге бір соғыла берген соң кәрзеңкені басынан асыра көтеріп алып, баспалдақпен жоғары өрледі. Ақын әлі күтіп тұр. Маңдайына түскен шашын ашулы кейін сілкіп тастады. Тағатсызданыпақ тұр. Қарабала да асығып келеді. Сол асығыстықтан ба, әлде сасқалақтағаннан ба, шынында мас болып қалған ба, аяғы аяғына шалынысып шалдың құдай ұрғандай мұрттай ұшқаны. Көтеріп келе жатқан кәрзеңкесі тура актрисаның алдына ақтарыла құлап баспалдақпен төмен қарай домалай жөнелгені. Осының бәрі қас-қағым сәтте өтті. Аппақ қалампыр гүлі актрисаның аяғының астына төгіліп, қалғандары баспалдақ сайын кәрзеңкеден бірнеше талдан шашылып түсіп, аппақ жол салып жайрап жатты... Жұрт тоқтай қалып ду қол шапалақтады. Жаңбыр суынан сұр баспалдақ қара қошқыл тартып, оның бетінде жатқан аппақ гүлдер ерекше бедерленіп, әсем көрік береді. Ақ жол болып, айқара ашылып жатқандай. Әдейілеп ойластырса, бұлай шыға қоймас-ау... Сұлу актриса жас баладай ризашылықпен қолын шапалақтап шаттанып күлгенде тіпті әдемі екен.

Осының бәрін Қарабала жерде құлап жатып көріп жатыр. Көзі Ақынға түсті. Ол өте бір шабытты, толқулы сәтте тұр екен. Қарабалаға қарап, бас бармағын шошайтып, «Жарадың, шалым» - деді.

Бір махаббат баяны (хикаят)...............................................

Әңгімелер

Тойға келген келіншек............................................................

Бәкене қыз ...............................................................................

Мақтақыз .................................................................................

Сан суреттің бірі еді ...............................................................

Көлеңке ................................................................................... Ақбота .....................................................................................

Мөлтек әңгімелер

Қас қағым сәттік сезім ..........................................................

Әжесі мен немерелері ........................................................... Сары ала жапырақтар ............................................................

Аудармалар

Д. Рукшане Шырғалаң ...............................................................................

Д. Мурадян. Шыршаның жанында түскен сурет .....................................

Аңсары арғы жағалау ...........................................................

Э.Авакян.

Қаңғыбас Коля .......................................................................

Ақын мен Қарабала ...............................................................