МАШИНА ЖАСАУДАҒЫ МЕТРОЛОГИЯ, СТАНДАРТТАУ ЖӘНЕ СЕРТИФИКАТТАУ

Оқулық

«Федералды білім беруді дамыту институты» федералды мемлекеттік мекемесі  орта кәсіби білім беру бағдарламасын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқыту үдерісінде оқулық ретінде пайдалану үшін ұсынған

Рецензияның тіркелген нөмірі 618 2009 жыл, 10 ақпан  «ФББДИ» ФММ

6-басылым, стереотиптік

КБЖ 34.41ші 723 М546

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19,

«ЦНИИТМАШ» ҒӚБ ААҚ МҒО сапа, метрологияжәне стандарттау зертханасының менгерушісі, техн.ғылымдар канд., аға ғылыми қызметкер

В.С. Погорелов

Машина жасаудағы метрология, стандарттау  және  сертификаттау М546: орта кәсіби білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / [С.А.Зайцев, А.Н.Толстов, Д.Д.Грибанов, А.Д.Ку ранов]. — 6-шы бас., стер.. — М. : «Академия»  Баспа  орталығы, 2015. — 288 б.

Оқулық «Материалдар  технологиялары»  ірілендірілген  тобы  мамандықтары  бойынша  орта  кәсіби  білім  берудің   Федералдық  мемлекеттік   білім   беру   стандартының   талаптарына   сәйкестікте құрылған;

«Метрология,  стандарттау  және  сертификаттау» БББ.

Ӛнімді стандарттау және сертификаттаудың негізгі қалыптары, нормативтік-құқықтық база, стандарттау қызметтері және әдістері, сертификаттау және сәйкестілікті растау жүйелері қарастырылған. Бӛлшектердің ӛзара алмастырылу негіздері баяндалған, жиі кездесетін қосылыстардың шығарылым және қондыру жүйелері сипатталған. Машина жасаудағықолданылатын ӛлшеу және бақылаудың қазіргі құралдарының жіктемесі  және  қағидалық  сұлбалары берілген.

Орта  кәсіби  білім  беру  мекемелерінің  студенттеріне арналған.

© Рәсімдеу. «Академия»  Баспа  орталығы, 2013

Қҧрметті оқырман!

Бұл оқулық «Машина жасау технологиясы» мамандығы бойынша оқу- әдістемелік  жиынтықтың  бӛлігі  болып  табылады. Оқулық «Метрология, стандарттау және сертификаттау» ОБ.05 жалпы кәсіби  пәнін  оқытуға арналған. Жаңа ұрпақтың оқу-әдістемелік жинақтары жалпы білім беретін және жалпы кәсіби дисциплиналарды және де кәсіби модульдерді оқытуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әр жинақта жалпы және кәсіби біліктілікті, сонымен қатар  жұмыспен  қамтамасыз  етуші  талаптарын  ескере  отырып, меңгеруге қажетті оқулықтар  және  оқу  құралдарын,  оқыту  және  бақылау  құралдары қамтылған. Оқу басылымы  электрондық  білім  беру  ресурстарымен  толықтырылады. Электрондық ресурстарда интерактивтік жаттығулары және тапсырмалары бар теориялық және тәжірибелік модульдер, мультимедиялық объектілер, қосымша материалдар мен Интернеттегі ресурстарға сілтемелер қамтылған. Құрамында оқу үрдісінің негізгі кӛрсеткіштері бекітілетін терминологиялық сӛздік және электрондық журнал  бар:  жұмыс  уақыты,  бақылау   және   тәжірибелік тапсырмаларды орындау нәтижелері. Электрондық  ресурстар  оқу үрдісіне жеңіл кірістіріледі және де әртүрлі оқу бағдарлмамаларына бейімдендіріле алады. «Метрология, стандарттау және сертификаттау» пәні бойынша оқу- әдістемелік жиынтық ӛзінде «Машина жасаудағы метрология, сертификаттау және стандарттау» электрондық білім беру ресурсын қамтиды.

Алғысӛз

Қазіргі техника, оның  даму  перспективалары  және  үнемі  ӛсіп  отыратын бұйым  сапасына  қойылатын  талаптар,  тізімдемелік  тиесілігіне тәуелсіз бұйым құрылымын құрастыруға, оны дайындау, пайдалану және қызмет  кӛрсетулерінде  қатысатын  мамандардың барлығы үшін негізгі болып табылатын,  базалық  білімдерді  меңгеру  және  тәжірибеде  қолдану  қажеттілігін анықтайды. Авторлармен ұсынылған оқу материалы басқа дисциплиналардан негізделмеген: бұрындары жинақталған білімдер (мысалы, математика және физика бойынша) метрология, стандарттау, ӛнімнің (үрдістердің, қызметтердің) технологиялық регламенттер, стандарттар қалыптары немесе келісімшарттар шарттары талаптарына сәйкестілігін растаумен байланысты сұрақтарды зерттеуде қажет болады. Бұл оқу материалын меңгеруден кейінгі  жинақталатын  теориялық  білімдер  және практикалық дағдылар нәтижесінде ӛндіріс болсын, сервистік қысзмет кӛрсету немесе механизмдер  мен  машиналар  саудасы  болсын,  қызметтің  әртүрлі  салаларында  талап  теілуі мүмкін. Оқулықта        метрология,        Ресей        федерациясының        стандарттау                жүйесі, стандарттар,        сәйкестілік                және        агрегаттау        жүйелері,        ӛнім        сапасының кӛрсеткіштері және сапа жүйелері жайлы жалпы мәліметтер берілген. Әртүрлі шамаларды                ӛлшеу                және        бақылау        теориясының                негіздері, ӛлшеу        құралдары,        метрологиялық                қамтамасыз                ету        және                ӛлшеу тұтастығы,                бӛлшектер,                        түйіндер                        және                механизмдердің                        ӛзара алмастырылуының  сұрақтары қарастырылған. Оқулықтың қорытынды бӛлігі сертификаттау және машина құрылысы ӛнімдерінің техникалық регламенттер, стандарттар қалыптарын немесе келісімдер шарттары талаптарына сәйкестілігін растау сұрақтарын зерттеуге арналған.

1 Тарау

1.1.

Қоғамға, дамуының белгілі бір кезеңінде, кӛп реттік қолдануға арналған ережелерге айналдыра отырып (стандарттауға қызмет түріне тәрізді сәйкес келетін), оңтайлы шешімдер іздестіру, және ұжымдық қарым-қатынас пен бірлескен қызметтер үшін ережелер қалыптастыру  тән. Осы ережелерді қолдана  отырып,  оларды қайталап іздестіруге кететін уақыт және күш шығындарын жоюға және қызметтің шығармашылық үрдістеріне шоғырлануға болады. Осылайша,  стандарттау бұрындары алынған нәтижелерді қолдану  мүмкіндігін  береді. Осымен қатар стандарттауда алынған ережелерді  тұрақты  жаңарту  оларды  жаңа  тапсырмаларды  шешу  үшін  жарамды етеді. Жиі стандарттау және ӛнертапқыштық бір-біріне ортақ нәрселері жоқ және тіптен бір-біріне  қарсы  тұратын  қарама-қайшы  қызмет  түрлері  ретінде  қарастырылады.  Алайда  бұл  кӛзқарас  қауқарсыз,   себебі әдістемелік жоспар бойынша  ӛнімді  қалыптастыру  үрдісі жобаның жаңашылдық бӛлігін қалыптастыратын ӛнертапқыштық және жаңа жобаларда бұрындары дайындалған, кӛпретті тексерілген және жинақталған ғылыми-техникалық потенциалдың маңызды бӛлігін құрайтын техникалық шешімдерді ұстап тұруға ықпал ететін стандарттаудың  диалектикалық  ӛзара  әсерлесулеріне негізделген. Ӛнертапқыштық және стандарттау – жаңа ӛнім құрудың біртұтас үрдісінің екі бір-бірін толықтырушы және белсенді ӛзара әсерлесетін құраушы бӛліктері. Дәл осы олардың ӛзара әрекеттесулерінде, жаңа техниканы құру және меңгеру мерзімдерін айтарлықтай қысқартуда, сондай-ақ  еңбек,  күш  және  материалдарды  үнемді  пайдалануда, талдама  сабақтастықтарын  қамтамасыз  ету  және   ӛнім   сапасын арттыру  кілті жатыр. Бүгінде құрастырудың бірде бір үрдісі стандартты бекіту бұйымдары, шығарылым және қондырылымдар, жалпы ӛнеркәсіптік тағайындалулы      түйіндер      және      бӛлшектер,      типтік  қосылыстар,

нығыздамалар және т.б тәрізді типтік, жүйелендірілген және стандартталған құрылымдық шешімдерді кеңінен қолданусыз мүмкін емес. Техникалық шығармашылық және стандарттауды ӛзара байланыстылықта қолдануға деген беталыс инженерлік тапсырмаларды қалыптастыру бойынша қарқынды жүргізілудегі жұмыстармен және оларды шешуге автоматтандырудың техникалық құралдарын және автоматтандырылған  жобалау  жүйелерін  тартумен күшеюде. Адамзаттың стандарттау тәрізді қызмет саласымен бұрыннан таныстығын ерте заманғы сәулет құрылыстары куәлендіреді. Біздің заманымызға дейінгі 5-6 мың жылдықтарда салынған египет пирамидалары құрылыс  бӛлшектерінің  ӛлшемдері  және  ӛңделу ережелері үшін орнатылған нормалардың болғандығын растайды. Пирамидалар салынатын  тастардың  ӛлшемдерін  және  ӛңделу  ережелерін  бақылайтын  арнайы  шенеуліктер  болған.   Рим империясында стандарттау да болған. Ежелгі Римде су жүйесі құбырларының ӛлшемдері жүйелендірілген, осымен қатар диаметрлері берілгендерден айрықшаланатын құбырларды қалалық су құбырына қосуға  тыйым салынған. 1785 жылы француз инженері Н. Леблан 50  мылтықтық  құлыптардан партия дайындап  шығарды,  олардың  әрқайсысына  маңызды қасиет – ӛзара алмасушылық тән болды: оны алдын ала шақтаусыз да кез келген мылтықта қолдануға болады. Қызықты жайт, бұдан 25 жыл  бұрын  граф  П.И.Шуваловпен  Тульск  қару-жарақ зауытына берілген нұсқаулықта келесі жазылған: «...шеберде әрбір қару-жарақтық затқа жекелеп зауыттық таңба немесе қару-жарақ шеберханасының мӛрі бар, әркім пропорциялай отырып әрбір затты тексере  алатын,  ӛлшемдер  немесе  сызбаүлгілер  болған». XІX ғасырдың  екінші  жартысында  стандарттау  бойынша жұмыстар барлық дерлік ӛндірістік кәсіпорындарда  жүргізілді. Бастапқыда  стандарттау  жеке  кәсіпорындар  ішінде  жүзеге   асырылатын, алайда сауданың дамуына байланысты оның қызмет салалары кеңейтілді. 1881 жылы Англияда, кейін басқа елдерде де Витворттың стандартты бунасы енгізілді (дюймдарда берілген ӛлшемдермен), ол нәтижесінде кӛпшілік елдерде метрлік бунамен алмастырылды. 1846 жылы Германияда теміржол жолдарының ендері және вагондарға арналған шынжырлы қондырғылар құрылымы жүйелендірілді,  ал  1869  жылы  осында  илемделген  болаттың стандартты ӛлшемдері қамтылған алғашқы  анықтамалық шығарылды. 1870 жылы Еуропаның бірқатар елдерінде кірпіштердің стандартты ӛлшемдері  енгізілді.

Айтарлықтай назар Ресейдегі ӛнімдерді  стандарттауға  және  сапасын бақылауға бӛлінді. Мысалы, Иван Грозный кезінде зеңбірек ұңғыларының және зеңбіректі ядролардың диаметрлері бекітілген. Зеңбіректік ядролар  диаметрлерін  бақылау  үшін  қалибрлер  қолданылды. Біздің елде  стандарттаудың  дамуында  Петр  І  маңызды  рӛл  атқарды,  оның  бұйрығы  бойынша  стандартты  құрылымды   кемелер сериялары салынды. Оның бұл саладағы еңбегі ол қазірігі техникалық тілмен баяндай отырып, артиллерияда типтік-ӛлшемдік қатарларды, құрылыста стандартты элементтерді енгізуі,  құжат  түрлерінің  атауларын  реттендіруі  және т.б. XX ғ.басында әлемде  техника  және  ӛндірісті  дамытуда,  сондай-  ақ кәсіпорынды шоғырландыруда  айтарлықтай  жетістіктерге  қол  жетілді. Осыған байланысты аса дамыған ӛедірістік елдерде, кӛп жағдайларда  сәйкес  ұлттық  ұйымдарды  құрумен  аяқталған,  ұйымдасқан  ұлттық  стандарттауға  ұмытылыс туындады. Осылайша, 1901 жылы Англияда басты мақсаты шикізат, ӛнеркәсіптік бұйым және әскери техникаға стандарттарды құрастыру және енгізу жолмен  елдің  экономикалық  потенциалының  ӛсуіне  ықпал еті. Елдердің XX ғ.басындағы жеделдетілген милитарландырылуы, тек стандарттардың болуында ғана мүмкін, құраушы бӛліктердің ӛзара алмастырулық шарттарын сақтатай отырып  кӛп  санды  әскери  және  басқа техниканың ӛндірістерін талап  етті.  Сондықтан,  Бірінші  дүние жүзі соғысы кезінде және одан кейін бірден стандарттау  бойынша бірнеше  ұлттық  ұйымдар  негізделгендігі,  таңқалдырмайды: Голландиыда (1916 ж.), Германияда (1917 ж.), Франция, Швейцария,  АҚШ (1918 ж.) және  басқа  да елдерде. Трансұлттық компаниялардың дамуларына  байланысты  стандарттау халықаралық кӛлемде жүзеге  асырыла  бастады. Халықаралық тауар  алмасуын  үнемі  кеңейту  және  ғылым  және  техника салаларындағы тығыз серіктестіктер,  құрамына  бастапқыда  33 ел енген, ал қазіргі уақытта олардың саны 106 жеткен, стандарттау бойынша  Халықаралық  ұйымды  (ИСО) негіздеуге  алып келді. ИСО Қаулысының 2-статиясында  оның  мақсаты  халықаралық  тауар алмасуы мен ӛзара кӛмекті жеңілдету, сонымен қатар ақыл-ой, ғылыми-техникалық  және  экономикалық  аймақтарда  сеіктестікті кеңейту үшін стандарттаудың әлемдік кӛлмеде дамуына  ықпал  ету  болып табылады.

Г ермания

Берлин

Жеке

Сол

Бейджинг

Франция

Париж

Жеке

Милан »

7 580 Сол

JІSC, Жапония

Лондон »

10 420 »

Москва

22 750

DoD, АҚШ

Вашингтон

Мемлекеттік

Осы  мақсатқа  жету  үшін  ИСО, жекелей  алғанда, орындай алады:

Стандарттау  аймағындағы   халықаралық   кооперация   әлемдік кӛлемде ғана емес, аймақтық деңгейде де жүзеге асырылады, себебі халықаралық саудада елдің климаттық жағдайларын –әлеуетті тұтынушыны (олармен тауардың сыртқы орта факторлары ықпалына тұрақтылығының техникалық талаптары байланысты) және ұлттық дәстүрлерді (бір аймақ елдерінде дизайн және сервиске қойылатын талаптар жуық) назарға алу қажет. Сонымен қатар, объективті түрде кӛршілермен сауда саттық жасау жеңілірек  (тӛменде  кӛліктік шығындары,  сәйкесінше,  тауардың  тұтынушыға  қойылатын құны). Еуропада  аймақтық  стандарттау  бойынша   жұмыстарды келісімделген жүргізу негізінде 25.03.1957 жылы Германия, Франция, Италия, Бельгия, Нидерландтықтаржәне Люксембургпен қол қойылған Римдік келісімшарт жатыр.Еуропалық экономикалық бірлестік  (ЕЭБ) және атомдық энергия бойынша Еуропалық  комиссияны  (Евратом) құруға арналған бұл келісімшарт, тауарлар және қызметтермен еркін алмасуды сүйемелдейтін,  еуропалық  елдердің  экономикалық бірлестіктері  шарттарын мағлұмдайды. Римдік келісімшарттың 30-36 статияларында тауарлар және қызметтермен алмасу үшін техникалық қорғаныстарға тыйым салу қағидалары  орнатылған.  Бұл  талапты  жүзеге  асыруға  мүмкіндік беретін  аса  маңызды құралдардың  бірі  стандарттау  болып табылады.

1961  жылы  негізі  қаланған  стандарттау  бойынша   Куропалық  комитет 300 артық техникалық комиссияларды есептейді. Ол 400  аса стандарттарды жариялады, 2167  еуропалық  стандарттар дайындамаларына  және  басқа  да  құжаттар  қатарларына қатысты. Электротехника және электроника  аймағында  стандарттауға қатысты  сұрақтармен  Халықаралық  электртехникалық  комиссия  (ХЭК) Халықаралық сәйкестендіруге ықпал ету мақсаттарында ХЭК  ұлттық комитеттері ӛздерінің ұлттық және аймақтық стандарттарын құрастыруда ең жоғарғы мүмкін болатын деңгейде ХЭК халықаралық стандарттарын қолдануға  міндеттелінеді.  Сәйкес  ұлттық  және  аймақтық стандарттарда ХЭК стандартымен кез келген сәйкессіздік нұсқалады.

Еуропалық  елдерде  стандарттау  мүмкіндік береді:

Әлемдік тәжірибенің кӛрсетуінше, стандарттау әдістерін қазіргі жағдайларда  қолдану  мемлекеттік  техникалық  саясаттың  ӛнімнің  тиімді дайындамасы,  ӛндірісі  және  пайдаланылуына  арналған  жағдайлар қалыптастыру мақсаттарындағы қажетті элементі болып табылады. Бұрындары біздің елде ӛнімді ӛндіру және пайдалануды нормативті-техникалық қамтамасыз ету мәселелерін жеткілікті тиімді шешуге мүмкіндік беретін стандарттау жүйесі құрылған және қызмет еткен. Стандарттаудың  қазіргі  даму  кезеңін  «Ӛлшем  және салмақтардың халықаралық метрлік жүйесін енгізу жайлы» Ұлттық комиссарлар кеңесінің Декреті  қабылданған  1918  жылдан  бастап есептеу    қалыптасқан.    1923    жылы    Еңбек    және    қорғаныс    кеңесі «Экспорттық тауарларды стандарттау жайлы» Қаулыны қабылдады, ал 1925 жылы осы кеңесте, алғашқы  ӛкілдері  В.В.Куйбышев (1925-1927 жж.) және Г.М.Кржижановский (1927-1928 жж.) болған, стандарттар бойынша  Комитет құрылды. Осы Комитетке КСРО халық шаруашылығының барлық салаларындағы  стандарттау  бойынша   барлық   тізімдемелерімен жұмысқа басшылық ету жүктелді және әртүрлі материалдар және бұйымдарға арналған орындалуға міндетті жалпыкеңестік мемлекеттік стандарттарды бекіту құқығы берілді. 1926 ж. «Бидай. Дақылдардың сұрыптық сұрыптары. номенклатура» ЖКС 1 алғашқы жалпыкеңестік стандарты бекітілді. 1928 ж.қарай  болаттық  жалға  алу, теміржолдық  жол ені және рельстер беткейлері, ауыл шаруашылық машиналары, құралдары,    нығайтқыштары    және    басқа    да    кеңінен қолданылатын

бұйымдар        типтерінің        оңтайлы        сұрыптамаларына арналған        300        артық стандарттар бекітілді. 1932 ж.салалық стандарттауды қарастыратын қаулы қабылданды. Стандарттар  екі  санатқа жіктелінді:

Біздің елде 1990 жж.басталған және қазіргі уақытқа дейін жалғасудағы  реформалар  экономиканың  нарықтық   үлгісін қалыптастыру үшін бастапқы негізді құрады: ӛндіріс  құралдарының меншік иелерінің және экономикалық актиытердің басқа да түрлерінің сыныптары  қалыптасады;  банкілік,  сақтандыру,  соттық  және  зейнетақы жүйелері  реформирленеді;  қағидатты  жаңа  негізде  оқыту және медициналық қызмет кӛрсетуді қамтитын әлеуметтік қызметтер блогы құрылады; табиғи қорларды  қолдану  және  қоршаған  ортаны қорғау бойынша заңнама қалыптасады; қызметтерді федералдық және аймақтық деңгейлерде  бӛлумен  мемлекеттік  аппараттың  құрылымы және қызметтері реформирленеді. Енгізілетін жаңартпалар бағытының тізімін  жалғастыра  беруге болады. Соңғы онжылдықта технологиялардың, ең алдымен транспорттық және  ақпараттық,  қол  жетілген  жоғарғы  деңгейі  әлемдік   қоғамды,  атап айтқанда қалыптастыру үшін, ұймдастыруда қағидатты жаңа беталыстарына  алып келді: Осылардың  барлығы  жалпы  Х1Х—  ХХ  ғғ.индустриалдық қоғамынан, экономиканы оның субъектілеріне  қойылатын  қағидатты басқа талаптармен жаһандандыруға беталыс және экономикалық және әлеуметтік үрдістерді  басқару  бойынша  қызметпен  сүйемелденетін,  ХХ! ғ.білімнің ақпараттық қоғамына ӛтуді сипаттайды. Сондықтан нарықтық экономика жағдайларына қатысты стандарттаудың ұлттық жүйесін  жетілдіу  қажеттілігі туындады. Осы мақсаттарда 27.12.2002 № 184 «Техникалық реттеу жайлы» Федералдық  заң  құрастырылған.  Айта  кететін   жайт,   техникалық реттеу жайлы заңнама бұл заңмен ғана шектелмейді: қазіргі уақытта іргелес аймақтардағы қарым-қатынастарды реттейтін жүзден артық атқарушы заңдар бар. Олардың арасынан бірінші кезекте Ресей Федерациясының Азаматтық кодексін, 30.11.1994 жылдан № 51-ФЗ б., 07.02.1992 жылдан №  2300-1  «Тұтынушылар  құқықтарын  қорғау жайлы»    Ресей    Федерациясы    Заңын,    13.12.1994  жылдан    №  60-ФЗ «Федералдық мемлекеттік қажеттіліктерга арналған ӛнімдерді жеткізу жайлы»    Федералдық    заңдарды    және    27.07.2006      жылдан    № 149 «Ақпараттар, ақпараттарды ақпараттандыру және қорғау жайлы» ФЗ, сондай-ақ 13.03.1992 жылдан стандарттау, метрология, сертификаттау және аккредитация аймағында келісілген  саясат  жүргізу  жайлы  Келісімді  ерекшелеу қажет.

«Техникалық реттеу жайлы» Федералдық заң стратегиялық болып табылады, себебі дәл осыдан ӛнімді ӛндіру және пайдалануды нормативтік-техникалық қамтамасыз ету бойынша барлық әрекеттер шығады. Ол техникалық реттеудің барлық жұйесін реформалау жүзеге асырылатын құқықтық механизмнің маңызды құраушы бӛлігі болып табылады. Бұл заң 01.05.2007 жылдан ӛзгертілулері және толықтырылуларымен, ӛнімдер және оларды ӛндіру және пайдалану үрдістеріне қойылатын міндетті және ерікті талаптарды құрастыру, қабылдау және орындауда, сондай-ақ  ӛнімнің  оған  қойылатын  талаптарға  сәйкестігін  бағалауда  туындайтын   қатынастарды реттейді.Ол технологиялық реттеуді жүзеге асырудың  негізгі  қағидаларын  анықтайды,  атап айтқанда:

аккредиттеу        және        сертификаттауды        жүзеге        асыруда        шектеулі бәсекелестік; мемлекеттік бақылау және барлау органы және сертификаттау бойынша  орган  құзіреттіліктерін қиыстыру; бір        органмен        аккредиттеу        және        сертификаттауға құзіреттіліктерді қиыстыру; техникалық        регламенттер        талаптарын        сақтауды        мемлекеттік бақылауды  (барлауды)  бюджеттен  тыс қаржыландыру. «Техникалық реттеу жайлы» Федералдық заңмен мемлекеттік стандарттарда қамтылған міндетті талаптарды техникалық заңнама саласына,  атап  айтқанда  техникалық  регламенттерге,  ендіру ұсынылады. Бұл қабылданған  техникалық  талаптарға  үлкен салмақтылық береді  және  осымен  қатар  атқарушы  биліктің  федералдық органдарын субъективті және жиі негізделмеген қатаң шешімдер қабылдаудан сақтандыруға мүмкіндік береді. Заңда міндеттілеріне, қорғаныс жинақтары ӛнімдері үшін қолданылмайтын, ӛнімдер және үрдістер қауіпсіздіктерінің талаптары ғана кіреді, себебі құжат шегінен тыс оның үйлесімдігі, ӛзара алмасулығы, сәйкестілігі, кепілді  техникалық  деңгей  және  т.б  сұрақтар қалады. Қазіргі  уақытта  мемлекеттік  стандарттарда  біруақытта   міндетті де, ерікті орындалынатын да талаптар бар. Осы байланыс негізінде нормативтік құқықтық және техникалық регламенттердің екідеңгейлі құрылымын құру мақсаты туындады, онда жоғарғы деңгейін міндетті техникалық регламенттер, ал тӛменгісін осы регламенттермен үйлестірілген, ерікті орындалынатын ұлттық стандарттар қалыптастырады. Соңғылары ӛнімнің ӛндірушілеріне техникалық регламенттер  талаптарын  дұрыс  түсінуге  және  орындауға  кӛмек кӛрсету  үшін   міндеттеледі. Ұлттық заңнамалық актілермен енгізілетін Еуропалық кеңес директиваларына  негізделген   халықаралық   тәжірибе   осындай.  «Жаңа

тәсіл» директивалары ӛндірушілерге техникалық  регламенттер талаптарын  орындау  әдісін  таңдау  мүмкіндігін ұсынады. Стандарттарды сақтау міндетті болып табылмайды, бірақ та  олардың талаптары қанағаттандырылатын болса, осылайша сәйкес техникалық  регламентті  (федералды  заңды)  орындау  қамтамасыз  етіледі және ӛндіруші (жеткізуші) заң шегінде әрекет етеді. Егер де ӛндіруші ерікті стандартты қолданудан бас тартатын болса,  ол мемлекеттік бақылау органдарына ӛздері  ӛндірген  бұйымның  техникалық  регламентке  сәйкестілігі  дәлелдеуі қажет. Бұл тәсілде стандарттарға экономика және әлеуметтік саланың объектілері және субъектілеріне сандық мәндегі талаптарды орнату бойынша негізгі қызметтік жүктеме салынады. Елдегі атқарушы стандарттар  ұлттық  экономиканың  даму  деңгейіне   және   оның еңбектің халықаралық жүйесіндегі орнына қойылатын барынша объективті  ӛлшемдерге  жатқызылады. «Стандарттау» ұғымын анықтау қоғамның даму үрдісінде нақтыланады. Ресей Федерациясында стандарттау  анықтамасы заңнамалық  деңгейде  берілген.  Федералдық  заңның  «Техникалық реттеу жайлы» 2 статиясына сәйкес стандарттау –ерікті кӛпреттілік қолданылулары мақсаттарында, ӛндіріс және ӛнімнің айналысы салаларында тәртіптілікке жету және ӛнімнің, жұмыстар немесе қызметтердің бәсекеге қабілеттіліктерін жоғарылатуға бағытталған ережелер  және  сипаттамаларды  орнату  бойынша қызмет. Осы заңға сәйкес стандарттау бойынша қызметтердің аса маңызды нәтижелері болып ӛнімдер, үрдістер және қызметтердің олардың қызметтік тағайындалуларына сәйкестілік деңгейлерін арттыру, таудада кедергілерді жою және ғылыми-техникалық және экономикалық серіктестікке ықпалдасу  болып табылады.

Стандарттау  келесі  мақсаттарда  жүзеге асырылады:

Стандарттау  бойынша  қызмет   мақсаттары   ретінде стандарттаудың ұлттық жүйесінің қағидалары, қызметтері, құрылымы және  сыртқы  ортамен  ӛзара  әсерлесу  ерекшеліктері анықталынады. Ресей Федерациясында оның  дамуының  бекітілген  мақсаттары және  тапсырмаларына  жетуді  қамтамасыз  ететін,  стандарттаудың негізгі қағидалары сӛндірістік дамыған елдердің сандарттау бойынша халықаралық және аймақтық органдармен, сондай -ақ стандарттау бойынша ұлтты органдармен жарияланған  қағидаларды  ескереді  және  де  келесілерде қорытындалынады: «Техникалық        реттеу        жайлы»        11        статиясында        нұсқалған стандарттау  мақсаттарынна  жету үшін; Ұлттық стандарттаудың нұсқалған қағидаларының мазмұнын толығырақ қарастырамыз. Ресейлік ұлттық стандарттар  атқарушы  заңнамалармен сәйкестілікте ерікті негізде ӛнімнің шығу елі және (немесе) орнына, ӛндіріс, пайдалану, сақтау, тасымалдаулар, жүзеге асыру және жою үрдістерін жүзеге асыруға, жұмыстарды орындау және келісім түрлері немесе ерекшеліктері және (немесе) қызметтер кӛрсетуге, ӛндірушілер, орындаушылар, сатушылар немесе тұтынушылар болып келетін  тұлғаларға  тәуелсіз қолданылады. Ұлттық стандарттарды қандай жағдайларда  орындау  міндетті  болып  табылатындығы  жайлы  сұрақ   қызығушылық   туындатады. Мұнда стандартты қолдану жайлы шешімнің  еріктілігін  және  стандартты, оны қолдану шешімін қабылдауда, сақтау міндеттілігін ажырату  қажет.  Осымен,  стандарт  міндетті,  егер   де   ӛнімді ӛндірушінің (қызметтерді атқарушының) ӛзі бұл стандартты қолдану жайлы оған құрылымдық және (немесе)қолданулық құжаттамаларға сілтеме   жіберу   жолымен   мәлімедесе,   мұнда   Ресей  Федерациясының

Азаматтық кодексі және Ресей Федерациясының «Тұтынушылар құқыларын қорғау жайлы» Заңы мәлімделген стандарттардың сақталынуларын  талап етеді. Стандартты қолдану міндеттілігінің басқа  нұсқасы  ретінде жеткізуші (орындаушы) және тапсырыс беруші арасындағы ӛнімді  жеткізу (қызметтер кӛрсету) келісімшартында  ол  жайлы  атап  ӛту  қызмет етеді. Осымен қатар  келесі  жағдайларды  да  кӛрсете  кету  қажет,  қолдану  үшін  міндетті  болып  «Техникалық  реттеу  жайлы»  Федералдық заңды  әрекетке  енгізуге  дейінгі  (01.07.2003) құрастырылған, қауіпсіздік бойынша талаптарды орнататын және тұтынушыларды қателесуге алып келетін әрекеттерді ескертулерді қамтитын,        мемлекеттік      стандарттар      табылады.     Осы     текті стандарттарды  қолдану  міндеттілігі  сәйкес   техникалық  регламенттердің күшіне енуінен кейін немесе «Техникалық реттеу  жайлы» Федералдық заңның әрекетке енуінің жетіжылжық ауыспалы кезеңі  мерзімінің  ӛтуінен  кейін  доғарылады. Халықаралық стандарттар аймақтық және ұлттық деңгейлерде ӛндірушілермен, сауда ұйымдарымен, сақтандыру компанияларымен, сатып алушылармен және тұтынушылармен, сынақтық зертханалармен, сертификаттау бойынша органдармен және басқа да қызығушылық танытатын жақтармен кеңінен қолданылады. Бұл стандарттар әдетте ӛндірістік кәсіпорындардың озық тәжірибелерін, ғылыми зерттеулер нәтижелерін, тұтынушылар және мемлекеттік органдардың талаптарын бейнелейді, олар ережелер, жалпы қағидалар немесе  сипаттамалар  түрінде беріледі және саудада техникалық кедергілерді жоюға ықпал  етеді. Ресейлік ұлттық стандарттардың ӛндірістік дамыған елдердің халықаралық, еуропалық және ұлттық стандарттарына сәйкестілігі ӛнімдер, үрдістер және қызметтердің ӛзара алмасулықтарырн, осы стандарттарға сәйкестілікте ұсынылатын сынақтар нәтижелері немесе ақпараттарды  ӛзара  түсінуді  қамтамасыз  етуге  мүмкіндік береді. Ресейлік ұлттық стандарттарды  дайындау  үрдістерінің  ашықтылығы жоспарлаудан қабылдауға дейінгі барлық сатыларда қамтамасыз  етілуі  қажет.  Ол  қол жетімді: және        бекіту        ережелерінің        бірлігі        және қайшылықсыздығынсыз. Стандарттарды  құрастыру  ашық  түрде,  ерікті   негізде  қандайда бір нысанды  стандарттауға  қызығушылық  танытатын  барлық  заңды және  (немесе)  физикалық  тұлғаларды  біріктіретін   стандарттау бойынша техникалық комитеттердің қатысуы және (немесе) басшылығымен орындалады. Құрастырылудағы және бекітілетін ресейлік ұлттық стандарттар жайлы ресми ақпараттар, сонымен қатар стандарттардың ӛздері тұтынушылар  үшін  қол  жетімді  болулары қажет. Стандарттар маңызды сұрақтар бойынша қызығушылық танытқан тараптардың кӛпшіліктерінде салмақты қарсылықтардың болмауында, яғни келісімнің болуында (бәтуа) бекітілуі қажет. Бұған жүзеге асырылуында барлық тараптардың тілектері ескерілетін және сәйкес келмейтін кӛзқарастар жуықтастырылатын шаралар кӛмегімен қол жетіледі. Осымен қатар барлық сыни ескертулер назарға алынады. Қатысатын  тараптар  тең құқылы. Стандартты құрастыру мақсаттылығы оған деген әлеуметтік, экономикалық  және  техникалық   қажеттілікпен   анықталынады. Ресейлік ұлттық стандартты құрастыру жайлы шешімді қабылдағанға дейін елде стандарттаудың сәйкес нысанына таралатын атқарушы халықаралық немесе аймақтық стандартты қолдану мүмкіндігі бағаланылуы қажет. Біртуа ұлттық стандарттар құрастыру аясы  тар  мақсат емес. Ол сәйкес халықаралық және аймақтық стандарттар болмаудда немесе олардың талаптары Ресей Федерациясының заңнамаларына және ұлттық экономика қажеттіліктеріне қайшы болуы жағдайларында  жүзеге  асырылуы қажет. Стандарттарды баяндау олардың талаптарын біркелкі түсінуді қамтамасыз ету мақсаттарында нақты және  айқын  болуы  қажет.  Қажетті: Халықаралық стандарттар және олардың жобаларының соңғы басылымдарының ғылым, технология және тәжірибелік дағдысының қазіргі       жетістіктері       негізінде       орнатылатын       ресейлік   ұлттық

стандарттар        талаптары        тұтынушылардың        ӛнім,        үрдіс        және қызметтердің  жаңа  түрлерін  меңгерудегі  ынталарын  тежемеуі қажет. Ресей Федерациясының  ұлттық  стандарттау  жүйелерін құрастыруда стандарттардың сабақтастығын қамтамасыз ету қажет. Қазіргі уақытта КСРО 21 мыңнан  аса  мемлекеттік  және  47  мың  салалық стандарттары қызмет етеді. Оларда біздің ғалымдар және мамандардың кӛптеген ұрпақтарының тәжірибелік және ғылыми- техникалық жетістіктері іске асырылған. КСРО стандарттары ӛнімді құрастыру және ӛндіруде, ғылыми зерттеулер жүргізуде, білім  беру  жүйесі және басқа да аймақтарда қолданылына алады және  қолданылынуы қажет. Стандарттау бойынша жұмыстарда «Техникалық реттеу жайлы» Федералдық  заңға  сәйкес  келесі  субъектілер қатысады: Техникалық реттеу және метрология бойынша федералдық  агенттілік стандарттауды федералдық деңгейде басқаруды және стандарттардың техникалық регламенттермен ӛзара байланыстылығын жүзеге асырады, стандарттау аймағындағы оның нәтижелеріне қызығушылық танытатын барлық тараптар қызметтерін құрылымдастырады, техникалық комитеттер құрады және олармен әдістемелік басшылықтарды жүзеге асырады, ұлттық стандарттарды бекітеді және жариялайды, олардың отандық экономика қызығушылықтарына сәйкестілігін қамтамасыз етеді, халықаралық стандарттарды құрастыруға қатысады және Ресей Федерациясының қызығушылықтарының ескерілуін қамтамасыз етеді, сонымен  қатар  біздің  елді  стандарттау  бойынша  халықаралық  ұйымдарда ұсынады. Техникалық комитеттер ӛнім,  технология  және  қызметтердің белгілі бір түрлерін стандарттау бойынша  жұмыстарды  ұйымдастыру және атқару үшін құрылады. Бұл комитеттер құрамына паритетті бастамаларда   атқарушы   биліктің   федералдық   органдарының, ғылыми

және        қоғамдық        ұйымдардың,        кәсіпкерлер        және        тұтынушылар бірлестіктерінің  ӛкілдері  кіреді. Стандарттау бойынша жұмыстардың дамуы біздің елде келесі деңгейлерде  жүзеге асырылады:

Халықаралық деңгейде Ресей Федерациясы халықаралық стандарттар жобаларын құрастыруда немесе лоардың  ғылыми- техникалық деңгейлерін талдауда, сондай-ақ ИСО және ХЭК қабылданылатын  стандарттары  бойынша  дауыс  беруге қатысады. Стандарттарды құрастыру үрдісі ӛзінде, атқарушы стандарттарды зерттеуден бастап жаңа стандартты бекіту және жариялаумен аяқталынатын,  бірнеше  кезеңдерді қамтиды.

Аймақтық деңгейде мемлекетаралық стандарттар құрастырылады және  қабылданылады,  БҰҰ  ЕЭК  Ережелеріне   жобалар   және ӛзгерістер  талданылады,  БҰҰ  ЕЭК  жаңа  ережелері  әрекетке енгізіледі.

олардың        белгіленулеріне  талаптарды        орнату,        сондай-ақ оларға  ӛзгерістер  енгізу;

Осымен қатар, жүйелік талдау әдісіне негізделе отырып, стандарттаудың ұлттық жүйесін стандарттау органдары және қызметтерінен, осы аймақтағы нормативтік құжаттар қорларынан, жұмыстарды орындау ережелері және әдістерінен,  мәліметтер, техникалық        құралдар        және        байланыс        арналарының автоматтандырылған  банкілерінен  құралатын   ұйымдық-техникалық жүйе  ретінде  аса  кең  ұғымда  түсіндіруге болады. Жүйелілік  және  жинақтылық  қағидаларын   қолдану   негізінде жүйе елде және серіктестік  шегінде  –  халықаралық  деңгейде стандарттау  бойынша  жұмыстарды  тиімді  жүргізуді  қамтамасыз етеді

1.3.

«Техникалық реттеу жайлы» Федералдық заңға сәйкес стандарттаудың ұлттық жүйесі ӛзінде  техникалық  регламенттерді,  ұлттық стандарттарды, техника-экономикалық және әлеуметтік ақпараттардығ жалпыресейлік жіктемелерін, сонымен қатар оларды жайындау  және  қолдану  ережелерін қамтиды.

Ресей Федерациясында стандарттау бойынша құжаттарға жатқызылады: Сонымен қатар, қазіргі уақытта мемлекет аралық стандарттар (МЕМСТ), кәсіпорын стандарттары (КСТ), салалық стандарттар (ССТ), техникалық шарттар (ТШ) және бірқатар басқа нормативтік құжаттар қызмет етеді. Ресей Федерациясында қызмет ететін стандарттар ішінде, негізін салушыларымен  қатар,  келесілерін  ажыратуға болады:

Техникалық регламент

Ресейлік ұлттық стандарт

Стандарттау ережелері оларды сақтау белгілі бір түрдегі ӛндірістік үрдістерді атқаруларда ерікті болып табылатын типтік ұйымдық-техникалық және (немесе)  жалпытехникалық  ережелерді, жалпы қағидаларды, сипаттамалар және нормаларды қамтитын нормативтік құжат. Стандарттау ережелері нормативтік құжаттарды келісімдеу тәртібіне, салалар  немесе  ұйымның  қабылданған стандарттары жайлы ақпараттарды ұсынуға, кәсіпорында стандарттау қызметтерін  құруға  және  басқа  да  сұрақтарға қатысты.

Стандарттау        бойынша        ұсыныстарды стандарттау, сертификаттау, акедиттеу, метрология және тізімдеу бойынша жұмыстарды ұйымдастыру, координациялау және  орындау тапсырмаларын шешумен байланысты нақты үрдістер және олардың элементтеріне  қатысты дайындалынады. Техника-экономикалық және әлеуметтік ақпараттардың жалпыресейлік жіктеуіштері - техника-экономикалық және нормативтік ақпараттарды оның    жіктелінуіне    (сыныптарына,    топтарына,    түрлеріне    және т.б)

сәйкес тағайындайтын және мемлекеттік ақпараттық жүйелерді және ақпараттық қорларды  құруда,  сондай-ақ  ақпараттармен  ведомствоаралық алмасуда қолданылуға міндетті болып келетін нормативтік құжат.

Ұйым стандарттарын ӛндіріс үрдісін жетілдіру және  шығарылатын ӛнімдер, орындалатын жұмыстар және ұсынылатын қызметтердің сәйкес сапаларын, сондай-ақ түрлі салаларда алынған білімдерді, зерттеулер (сынақтар), ӛлшеулер және дайындамалар нәтижелерін     таратылу     және     қолданылуларын     қамтамасыз   етеді. «Ұйым» ұғымы астарында Ресей  Федерациясының  Азаматтық  кодексімен бекітілген кез келген ұйымдық-құқықтық түрдің  заңды тұлғасы түсініледі (мемлекеттік немесе муниципалдық біртұтас  кәсіпорын, мемлекеттік  мекеме,  ашық  немесе  жабық  акционерлік қоғам, жауапкершілігі шектеулі қоғам,  автономдық  саудалық  емес  қоғам,  қор,  ассоциация,  бірлестік  және т.б). Жиынтықтылық қағидасын жүзеге  асыру  үшін  елдегі  қызмет  ететін ұлттық стандарттар қорына  стандарттардың  бірқатар қиынтықтары  және  жүйелері енгізілген.

Стандарттар жиынтықтары (жүйелері ) —  бұл  ортақ мақсаттық бағытталынуымен біріктірілген және стандарттаудың ӛзара байланысты нысандарына келісімделген, негізінен негіз салушы, ұйымдық-техникалық және жалпыиехникалық талаптарды орнататын ӛзара  байланысты  ұлттық  стандарттардың жиынтығы. Болашақта  кӛп  сандарының  бірлестігі  болатын  ұлттық стандарттар жиынтығы басқарудың әртүрлі деңгейлерінде қолданылынатын  стандарттар  бір-бірлеріне   қайшы   келмеулеріне, жалпы мақсатқа қол жеткізулерін және ӛнімдер және  үрдістерге  келісілген талаптарды орындау, сондай-ақ  оларды  жүзеге  асыру бойынша ұсыныстарды  қамтамасыз  етулеріне  бағытталынған қалыптарды қамтиды. Қазіргі уақытта жаопытехникалық  стандарттардың  25  жүйелері және жиынтықтары  қызмет  етеді,  олардың  кӛпшіліктері  мемлекетаралық  болып табылады. Жалпытехникалық        стандарттардың        жүйелері        және жиынтықтарының  құрамына енеді:

Жалпытехникалық жүйелердің негізгі стандарттарының құрылу қағидаларын,  құрылымын,  мазмұнын  және  белгіленулерін қарастырамыз.

Қҧрылымдық қҧжаттаманың біртҧтас жҥйесі . Бұл ұйым және кәсіпорынның құрылымдық құжаттамаларын құрастыру, рәсімдеу және айналдыру тәртіптеріне қатысты ӛзара байланысты біртұтас ережелер  және қалыптарды орнататын мемлекетаралық  стандарттар  жүйесі. Біртұтас ережелер құрылымдық құжаттардың барлық түрлеріне, есеп- тіркеулік, нормативті-техникалық және технологиялық құжаттамаларға, ғылыми-техникалық  және  оқулық  әдебиеттерге таратылады. Құрылымдық құжаттаманың біртұтас жүйесі, ИСО және ХЭК стандарттарының талаптарына сәйкес келетін, 158 мемлекетаралық стандарттардан  және  5  ұсыныстардан құралады.

ҚҚБЖ  барлық  стандарттары  9  топтарға жіктелінеді: «ҚҚБЖ. Бұйымдар түрлері»МЕМСТ 2.101—68 ҚҚБЖ құрылымын анықтау үшін негіз болып келетін жоюалау және ӛндіріс нысандары кӛрсетілген.  Бұл  стандарт  ӛнеркәсіптің  барлық   салаларының бұйымдары түрлерін құрылымдық құжаттамаларды атқаруда орнатады және кез келген бұрындары  құрастырылған  құрылымдық құжаттамаларды нақты бұйымдарға басқа бұйымдар құрамында бұл құжатты қайтарәсімдеусіз қолдану мүмкіндігін орнатады. Құрылымдық құжаттамалардың барлықтарын құрастыру негізіне салынған, МЕМСТ 2.101—68 қамтылған ұғымдар қолданудың кез келген аймағында оны қолдану  тәртібін анықтайды. Құрылымдық құжаттаратауларын реттемелеуші «ҚҚБЖ. Құрылымдық құжаттардың түрлері және жиынтықтылығы» МЕМСТ стандарт    2.102—68  жобаланылудағы    бұйым    түріне    және дайындау

сатысына        байланысты        құрылымдық        құжаттардың        ең        аз        жиынтығын талдауға  мүмкіндік береді. «ҚҚБЖ. Дайындау кезеңдері» МЕМСТ 2.103—68-та құрылымдық құжаттаманы жайындау кезеңдері, біртұтас сӛздік, әр кезеңде орындалынатын жұмыстар мазмұны және оңтайлы кӛлеміне талаптар орнатылған. Бұл МЕМСТ дамуында үш стандарт құрастырылды: «ҚҚБЖ. Техникалық ұсыныс» МЕМСТ 2.118-73, «ҚҚБЖ.  Нобайлы  жоба» МЕМСТ 2.119-73 және «ҚҚБЖ. Техникалық жоба» МЕМСТ 2.120-73. Олар құрылымдық жұмыстарды жобалы кезеңдерде ұйымдастыруға, сондай-ақ ӛндірушілердің еңбек ӛнімділіктерін  жетілдіруге,  шығарылатын бұйымдардың сапалары және техника-экономикалық кӛрсеткіштерін  жоғарылатуға  ықпал етті. «ҚҚБЖ. Құрылымдық құжаттарға қойылатын жалпы талаптар» МЕМСТ  2.105-95,  «ҚҚБЖ.  Мәтіндік  құжаттар»  МЕМСТ  2.106-96  және «ҚҚБЖ. Техникалық шарттар. Құру, баяндау және рәсімдеу ережелері»  МЕМСТ  2.114-95-де  бұйымға   арналған   мәтіндік құжаттарға және оларды орындау ережелеріне қойылатын талаптар қамтылады. мазмұндары        олардың        атауларымен        жеткілікті        толық        сипатталатын

стандарттардан құрылады, атап айтқанда: «ҚҚБЖ. Есеп және сақтау ережелері» МЕМСТ  2.501-88*,  «ҚҚБЖ.  Кӛшірмелеу  ережелері» МЕМСТ 2.502—68, «ҚҚБЖ. Ӛзгерістер енгізу ережелері» МЕМСТ 2.503—90  және т.б.

ҚҚБЖ  стандарттарының  белгіленулері келесі   сызбаға жауапты. Олардыі әрбірінің нӛмері, 2 саннан құралады, ҚҚБЖ стандарттарының сыныптарына берілген сандар (нүктеден кейін) стандарттардың жіктеушілік топтарының нӛмерін білдіретін (0-ден 8 дейін) осы топтағы стандарттың реттілік  нӛмерін  анықтайтын  екі  саннан, және оның тіркелу жылын кӛрсететін екі саннан (сызықшадан кейінгі) құралады. Мысалы ретінде 5 топ стандарттарының арасында аталынып  ӛткен  МЕМСТ    2.503—90 келтіруге болады.

Технологиялық қҧжаттаманың біртҧтас жҥйесі. 1965 жылы басталған ТҚБЖ дайындамасының негізгі мақсаты – технологиялық үрдістерді жобалауға жұмсалынатын шығындарды тӛмендету, алайда тәжірибенің кӛрсетуінше, бұдан да айқынырақ әсер алынған: типтік технологиялық үрдістерді қолдану  кеңейді,  бұл  ӛнімнің  ӛзіндік  құнының  тӛмендеуіне  және  сапасының  жоғарылауына  алып келді. Берілген  мақсатқа  жету  үшін  50  артық  мемлекеттік стандарттарды қамтитын құжаттамалар жүйесі құрылған. ТҚБЖ  дайындау  және  жетілдіру  негізінде  келесі қағидалар салынған:

Технологиялық        құжаттамалардың        біртұтас        жүйесі        рәсімдеу ережелерін орнатады: Қосымша        технологиялық        құжаттардың        жеке        түрлерін        және басқалары. ТҚБЖ        стандарттары,        біреуі        резервтік        болып        келетін,        10        топтарға жіктелінеді.

9        топ     «Басқарудың        автоматтық        жүйелерінде қолданылынатын нормативтік және анықтамалық ақпараттарды дайындау ережелері» бір стандартты қамтиды—«ТҚБЖ. Машиналық тасымалдауыштарға ауыстырылатын нормативтік-анықтамалық ақпараттар құрамы»  МЕМСТ 3.1901—74.

сыныптарына берілген 3 саннан құралады, нүктеден кейінгі бірінші екі сан стандарттардың сәйкесінше сыныпастын және жіктелінуші топты білдіреді, келесі екеуі – осы топтағы стандарттың реттік  нӛмері,  сызықшадан  кейінгі  екі  сан  стандарттың  тіркелу   жылын кӛрсетеді (мысалы, «ТҚБЖ. Негізгі жазбалар» МЕМСТ  3.1103-82).

Ӛлшеу біртҧтастығын белгілеудің мемлекеттік  жҥйесі.

ӚМЖ  стандарттары  негізгі  тағайындалынуы   біртұтастылыққа және талап етілетін ӛлшеу дәлділігіне  жету  болып  келетін метрологиялық  қамтамасыз  етудің  нормативтік  негізі   болып табылаады. Қазіргі уақытта ӚМЖ құрамына ӛнімнің тіршілік айналымының барлық кезеңдерін қамтитын түрлі санатты 400 артық стандарттар енеді. ӚМЖ нормативтік құжаттарында, базасында  ӛлшеу,  ӛлшеу үрдістері және  ӛлшеу  құралдарының  нақты  салаларына  арналған  барлық нормативтік құжаттар даярланылатын, негіз  салушы стандарттарды  ерекшелеу қабылданған. Осылайша, ӚМЖ негіз салушы стандарты «ӚМЖ. Физикалық шамалар  бірліктері»  МЕМСТ 8.417—81 болып табылады. Физикалық шама бірліктерін қайта жаңғырту жүзеге асырылатын жалпы   ережелерді,   жіктемені   және   эталондардың  тағайындалуларын «ӚМЖ. Физикалық шама бірліктерінің эталондары. Негізгі ережелер» МЕМСТ  8.057—80  негіз салушы  стандарт орнатады. Негіз                салушыларға                сондай-ақ                «ӚМЖ.                        Физикалық        шама бірліктерінің                        эталондары.        Дайындау,        бекіту,                тіркеу,        сақтау                және қолдану        тәртіптері» МЕМСТ                8.372—80                        және                «ӚМЖ.                Эталондар. Қателіктердің кӛрініс беру тәсілдері» МЕМСТ 8.381—80 жатқызылады. Бірліктер                ӛлшемдері                жайлы                ақпараттарды        үлгілерден                ӛлшеу құралдарына                жолдау        алты        негіз        салушы        стандарттармен        реттелінеді. Олардың                арасында        «ӚМЖ.        Тексеру                сызбалары.        Мазмұны    және құрылымы»  МЕМСТ  8.061—80  тексеру   жүйелерін   берілген физикалық  шаманы  ӛлшеудің  барлық  құралдарын қамтитын  және бүкіл ел шекарасында қолданылынатын мемлкететтік эталондарда негізделінетін мемлекеттікке, жұмыстық эталонмен байланысты және министрлік (ведомост) шегіндегі қолданысты орналасқан ӛлшеу құралдарына  таратылынатын  ведомствалыққа,  және   мемлекеттік немесе ведомствалық метрологиялық қызметтің белгілі бір органында тексерілуге жататын ӛлшеу құралдары үшін арналған жергіліктіге ажыратуды орнатады. Ақпараттарды жолдау шарасының ӛзіне «ӚМЖ. Тексеру   кезіндегі   ӛлшеудің   қалыпты   жағдайлары.   Жалпы  талаптар»

МЕМСТ 8.395—80 және «ӚМЖ. Ӛлшеу құралдарын тексеру. Ұйымдастыру  және  орындау  тәртібі»  МЕМСТ   8.513—84 жатқызылады. Ӛлшеу құралдарының метрологиялық сипаттамаларын нормаландыру тәртібін орнататын  негіз  салушы  стандарттар  тобы  ӛзінде «ӚМЖ. Ӛлшеу құралдарының нормаландырушы метрологиялық сипаттамалары» МЕМСТ 8.009—84, «ӚМЖ. Ӛлшеу құралдарының дәлділік     сыныптары.     Жалпы     талаптар»     МЕМСТ  8.401—80  және «ӚМЖ. Ӛлшеу  құралдары  аналогтарының  динамикалық  сипаттамаларын нормаландыру және анықтау. Негізгі  ережелер»  МЕМСТ 8.256—77 қамтиды. Ӛлшеу нәтижелерін орындау және рәсімдеу ережелері «ӚМЖ. Кӛпреттілікті  бақылаумен  тікелей  ӛлшеулер.  Бақылау  нәтижелерін ӛңдеу әдістері. Негізгі ережелер» МЕМСТ 8.207— 76 негіз салушы стандартымен реттелінген. Ӛлшеу құралдарының біртектілігі «ӚМЖ. Ӛлшеу құралдарын мемлекеттік    сынаулар.    Негізгі    ережелер»    МЕМСТ  8.383—80  және «ӚМЖ. Ӛлшеу құралдарын мемлекеттік сынауды ұйымдастыру және орындау тәртібі» МЕМСТ 8.001—80 негіз салушы стандарттарымен қамтамасыз етіледі. Дәл осы топқа «ӚМЖ. Ӛлшеу құралдарының метрологиялық  аттестациясы»  МЕМСТ 8.326—89 жатқызылады. Ӛлшеу құралдарын дайындалуые, жағайын және қолданылуын метрологиялық бақылау  «ӚМЖ.  Ӛлшеу  құралдарын  мемлекеттік  барлау және ведомствалық бақылау. Негізгі  ережелер»  МЕМСТ 8.002—86 және  «ӚМЖ.  Ӛлшеу  құралдарын  тексеру.  Ұйымдастыру  және орындау  тәртібі»  МЕМСТ  8.513—84  негіз  салушы  стандарттарына  сәйкес  жүзеге асырылады. Метрологияның әрі қарайғы дамуы, ғылыми-зерттеулік, тәжірибе- құрылымдық және жқбалық жұмыстар тиімділіктерін арттыру, материалдар және  табиғи  қорларды  үнемдеу  үшін  үлкен  маңызға иелері физикалық тұрақтылар жайлы, сондай-ақ заттектер және материалдар    қасиеттері    жайлы    сенімді    мәліметтер.    Бұл    аймақта «ӚМЖ. Стандартты анықтамалық мәліметтердің мемлекеттік қызметі. Негізгі ережелер» МЕМСТ 8.310—90 және «Заттектер және материалдардың құрамы  және  қасиеттерінің  стандартты  үлгілері. Негізгі ережелер» МЕМСТ 8.315—97 негіз салушы стандарттар әрекет етеді. ӚМЖ құжаттарына жатқызылатын мемлекеттік стандарттар тӛрт топтарға жіктелінеді:

Мемлекеттік стандарттар ережелері шығарылатын ӛнім үшін метрологиялық қамтамасыз ету бойынша нормативтік құжаттамалар жүйесіне енетін ӚМЖ салалақ әдістемелерінде, әдістемелік нұсқаулықтарында, нұсқаулықтарында және басқа да жұмыс құжаттарындағы технологиялық үрдістері және ӛндірістің жалпы спецификасының  ерекшеліктерін  ескерумен нақтыланылады. Ӛндірісті технологиялық дайындаудың біртұтас жүйесі (ӚТДБЖ). Стандарттармен орнатылған ӛндірістің технологиялық дайындығын ұйымдастыру жүйесі және оны басқару озық типтік технологиялық үрдістерді,  стандартты  технологиялық  жарақтарды  және   құрылғыларды, ӛндірістік үрдістерді механикаландыру және автоматтандыру  қралдарын  кеңінен  қолдануды қарастырады. Бұл жүйе ӛндірісті  машина-  және  құрылғы  құрылысы  бұйымдарын, сондай-ақ автоматтандыру құралдарын шығаруға даярлаудың жалпы тәртібін регламенттейді. Жеке, ұсақсериялық, сериялық,  ірісериялық  және  жаппай  ӛндірісті  технологиялық дайындауға арнайы талаптар ӚТДБЖ  мемлекеттік  стандарттары  негізінде  қалыптастырылатын  салалық  стандарттармен орнатылынады. Ӛндірісті технологиялық дайындаудың біртұтас жүйесі  келесі  негізгі қызметтер бойынша топтастырылатын тапсырмаларды шешуге ықпал етеді:

Технологиялық деп басқа құрамалармен салыстырғанда еңбек ӛнімділігін арттыруды және ӛндірісті әзірлеу, жобалау, технологиялық дайындауда, берілген  сапа  деңгейін  сақтай  отырып  бұйымға техникалық қызмет кӛрсету және жӛндеу жұмыстарында шығындарды азайтуды қамтамасыз ететін бұйым құрамасын атайды. Ӛндірісті технологиялық     дайындауда     белгілі     үрдістерді     таңдауға     немесе

бұйымдар сапасын арттыратын және (немесе) оларды дайындау еңбексыйымдылығын  тӛмендететін  жаңаларын   құрастыруға  ұмытылады. Ӛндірісті технологиялық дайындаудың біртұтас жүйесі типтік технологиялық үрдістерді ұқсас құрылымға ие бӛлшектер топтарын дайындауда кең қолданылу үшін негіз  қалыптастырады.  Жеке  зауыттарда осындай үрдістерді қолданумен бӛлшектердің 85 % дейін шығарылады, бұл бұйымдар ӛндірісін дайындау ұзақтылығын 2,5 есе қысқартуға  мүмкіндік береді.

ӚТДБЖ  стандарттары  келесі  топтарға жіктелінеді:

Ӛндірісті  технологиялық  дайындаудың   біртұтас   жүйесі   іс жүзінде  ТҚБЖ  де  қамтиды,  бірақ  та  оның  қағидаттық   негізі  келесідей маңызды сатыларды қамтитын біртұтас технологиялық жүйе алғаш  құрылуына негізделінеді: ӚТДБЖ маңызды рӛлі  ӛндірісті  технологиялық  дайындаудың  еңбек сыйымдылығы шығарылатын ӛнімнің жиынтық еңбек сыйымдылығының 15  %  жетеді  және  де  оныі  үлесі  ұнемі  ӛсіп отырады. Жаңадан меңгерілінетін бұйымның ӛндірісін технологиялық дайындау  айналымының  орташа  ұзақтылығы  8-10  ай құрайды. ӚТДБЖ қолдануда еңбек ӛнімділігін  арттыру  сериялық  ӛндірісте 30 %, ал жаппай ӛндірісте 15% жетеді; жаңа бұйымдарды шығаруға дайындық  шығындары  2-2,5  есе қысқарады.

Техника-экономикалық ақпараттарды жіктеу және кодтаудың біртұтас жүйесі (ТЭА ЖКБЖ). Информатика бойынша  түсіндерме сӛздікте  жіктеудің  келесідей  анықтамалары  келтірілген:  бұл нысандарды  (заттарды,  құбылыстарды,  үрдістерді,  ұғымдарды) сыныптар бойынша (топтасулар, кӛпшіліктер, ішкі жиынтықтармен) белгілі бір белгілермен сәйкестілікте тағайындау үрдістері. Жіктеудің шегінде  нысандардың  маңызды  белгілері қарастырылады. Қазіргі уақытта ТЭА ЖКБЖ құрамында 27 жалпы ресейлік жіктеуіштер қызмет етеді,  оларда  техника-экономикалық  және әлеуметтік  ақпараттардың  ӛнімдері,  қызметтері,  негізгі  қорлары,  елдері, кәсіпорындары, ұйымдары, мамандықтары, кәсіптері, валютасы, құрылымдық құжаттары және басқа  да  нысандары  алдыңғы  қатарда  тұр. Жалпы ресейлік жіктеушілердің айтарлықтай бӛлігі халықаралық нормативтік  құжаттар  негізінде құрастырылған. Техника-экономикалық және әлеуметтік ақпараттардың жалпыресейлік жіктеуіштерінің тізімі, жеке алғанда, ӛзінде келесілерді қамтиды:

Берілген жалпыресейлік жіктеуіштердің бірқатарларын қысқаша қарастырамыз. Стандарттардың жалпыресейлік жіктеуіштерінің нысандары стандарттар  және  стандарттау  бойынша  басқа  да  нормативтік  құжаттар болып келеді. Бұл жіктеуішке ЖЖ 001—93  белгіленуі  тән  және ИСО/ИНФО МКС 001—96 халықаралық жіктеуіш базасында құрастырылған.

Тұрғындарға кӛрсетілінетін қызметтердің жалпыресейлік жіктеуішінің нысандары тұрғындарға кәсіпорындарымен, ұйымдармен және азаматтармен тұрмыстық қызмет кӛрсету, жолаушылар кӛлігі, байланыс, мәдениет, туризм, спорт, білім беру және т.б салаларында ұсынылатын қызметтер болып табылады. Жіктеуішке ЖЖ 002—93 белгіленуі  тиесілі.

Жіктеуіш  қалыпы  жазбасының мысалдары:

0111029        Баулар  және  тілдерді  дайындау  және  бекіту, бауларды ұзарту  және  резеңкелерді  алмастыру Ӛнімнің жалпыресейлік жіктеуіші қалыптасқан енбекті қоғамдық бӛлуді  және  ӛндірісті  арнайыландыруды  бейнелейді,  елде  шығарылатын тауарлық  ӛнімдерді,  ең  алдымен  оның  салалық  тиесілілігі бойынша, жүйелендіреді (атқарушы нормаларға сәйкес шығарылатын ӛнімдердің  жіктеулік  топтамалары  және  нақты  атаулары).  Бұл  құжат  кодтардың  жүйелендірілген  жинағы   және сатылы қағида бойынша құралған ӛнімдер топтамаларының атаулары түрінде беріледі.

Жіктеуіш  келесідей  жағдайларда қолданылады:

Қазіргі жағдайларда Ресей Федерациясының  стандарттаудың  ұлттық жүйесі үш негізгі қызметтерді орындайды: экономикалық, әлеуметтік  және коммуникативтік. Экономикалық қызмет саудада техникалық кедергілерді жоюмен, жаңа техника және технологияны енгізумен,  отандық  ӛнімдердің  бәсекеге қабілеттіліктерін жоғарылатумен, оның ӛзіндік құнын тӛмендетумен, материалдық және энергетикалық қорларды үнемдеумен байланысты. Әлеуметтік қызмет тұрғындар ӛмірі және тіршіліктеріне арналған ӛнімдер мен  қызметтердің  қауіпсіздіктерін  қамтамасыз  етуге,  ӛркениетті  тұтынушылық   нарықты   дамытуға,   әлеуметтік стандарттарды құру және қолдануға, сонымен қатар жарымжандарды реабилитациялауға, елдің  қорғау  қабілеті  және  тұрғындардың  жұмыспен  қамтылуларына  ықпал  етуге негізделінеді. Коммуникативтік қызмет мамандардың ұғымдар және анықтамаларды стандарттау, біртұтас техникалық тілді құру, тұтынушыларды ӛнім қасиеттері, оны қолдану ережелері жайлы ақпараттандыру және т.б есебінен ӛзара түсінушіліктерін қамтамасыз етуден құралады. Стандарттауды дамыту оның ғылыми-әдістемелік негіздерін қалыптастыру,  қолдану  және  жетілдіруді  талап етеді:

Жүйелік тәсіл стандарттау нысандарының ӛзара келісілген  кӛпшілігін себеп-салдарлық қатынастарды, кері байланыстарды және мақсатты бағытталған дамуды ескерумен әдістемелік құралмен зерттеу үшін  қызмет етеді. Бағдарламалық-мақсатты әдіс стандарттаудың кешенді мақсатты бағдарламаларын  аса  маңызды  ғылыми-техникалық,  экономикалық және әлеуметтік мәселелері  бойынша  құрастыру  және  тәжірибеде  жүзеге  асыруға негізделеді. Кӛптүрлілікті басқару ӛнім және үрдістердің оңтайлы номенклатураларын таңдау, регламенттеу және құрудың ғылыми- техникалық әдісі. Бұл стандарттаудың бастапқы әдісі. Бұл әдістің элементтері – жүйелендіру, сұрыптау, қысқарту (симплификация), сәйкестендіру және типтеу кәсіпорынында стандарттау бойынша жұмыстарды  жүргізу  үшін  негіз  болып табылады. Есептеуіш техника құралдарының дамуының  және коммуникацияның электрондық  түрлерін  кеңейуінің  қазіргі  беталыстары стандарттау бойынша автоматтандырылған мәліметтер базасын құруда, стандарттарды құрастыруда, стандарттар жобалары бойынша  электрондық  түрде   ақпараттық   желілер   арқылы қарастырулар және дауыс беруде,  сонымен  қатар  дербес  компьютерлерге арналған арнайыландырылған бағдарламалар - ақпараттарды  ұсынудың  мүлдем  жаңа  түрін   қолданумен  стандарттарды құру ақпараттық  технологияларды  қолдануды  талап  етеді. Стандарттау мақсаттарына жету үшін бірнеше әдістер қолданылынады (әдіс –  бұл  қандай  да  бір  мақсатқа  жету  тәсілі,  немесе,  басқаша  айтатын  болсақ,  нақты  тапсырманы  шешу  тәсілдерінің жиынтығы). Озық стандарттау әдісі аса алдыңғы қатарлы ғылыми-техникалық жетістіктерді ескеретін перспективті нормативтік құжаттарды  дайындауды қарастырады. Кешенді стандарттау әдісі стандарттауда стандарттардың ӛзара келісілу  қағидасын  қамтамасыз  етудің  негізі  болып келеді. Соңғы ӛнімнің сапасы шикізат, материалдар, бӛлшектер, құраушы бұйымдар сапаларымен, есептеме және жобалау әдістерінің жетілдірілуімен, технологиялық үрдістермен, сервистік қызмет кӛрсету шарттарымен және басқа да кӛптеген факторлармен анықталынады. Бұйым     тіршілік     айналымының     барлық     элементтерін      қамтитын

стандарттау кешенді деп аталады. Ол ғылым және техниканың  қазіргі даму деңгейіне сәйкес талаптардан шыға отырып стандарттарды, шарттарды  және  сипаттамаларды  ӛзара  келісімдеуді  қамтамасыз етеді. Стандарттауда жүйелеу және жіктеу әдісі берілген тапсырма мазмұнын немесе оны шешуге арналған алғышарттарды реттеу мақсатымен  кеңінен  қолданылуда.  Осы  әдіс  негізінде,  жекелей  алғанда,        жалпытехникалық        жәе        ұйымдастыру-әдістемелік стандарттардың жиынтықтары (жүйелері) құрылады, мысалы ТҚБЖ («ТҚБЖ. Тіректер, қысқыштар және орнату құрылғылары. Графикалық кескіндер» МЕМСТ 3.1107—81,  «ӚМЖ.  Заттектер  және  материалдардың құрамының стандартты үлгілері. Негізгі ережелер» МЕМСТ 8.315—97   және т.б). Ӛзінде стандарттар жүйелерінің  нӛмерін  қамтитын  (біздің  жағдайда – 3 немесе 8) стандарттарды  арнайы  нӛмерлеу,  жүйе қатарлығын бұзбай, қажеттілік шамасы бойынша оны жаңа стандарттармен  толтыруға  мүмкіндік береді. Сәйкестендіру — біркелкі тағайындалулы нысандардың типтерін, түрлерін  және  ӛлшемдерін  оңтайлы  азайтуға  негізделінетін  стандарттау әдісі. Машина- және құрылғыжасаудағы бұйымдардың техникалық деңгейлерін және сапасларын  арттыру  ғылым  және  техниканың маңызды жетістіктеріне сәйкес келетін жаңа прогрессивтік құраушы бұйымдар және материалдарды қолданумен  үзіліссіз  байланысты. Машина жасау бұйымдарына қойылатын талаптарды жоғарылатуға байланысты олар күрделінеді, оларға енетін құраушы бұйымдар және материалдардың  типтік  ӛлшемдерінің  сандары  артады.   Бұл жағдайларда жеткізуші-кәсіпорындар жыл сайын жеткізуге арналған сипаттамалары жақсартылған бұйым және материалдар жинақтарының жаңа түрлерін құрастырады және ұсынады. Жаңадан құрастырылған құраушы бұйымдар және материалдарды қолданумен қатар бұрындары жобаланған бұйымдарды пайдалануды қамтамасыз ету үшін бұрынғы элементтік негізді қолданумен қор  бӛлшектерінің  кӛп  сандары  ӛндіріледі. Осы факторлар, сондай-ақ бірқатар жағдайлардағы машина- және құрылғықұрылысының дайын бұйымдарының жобааралық сәйкестілігі деңгейінің  жеткіліксіздігі  қолданылынатын  бұйымдар  және материалдар  номенклатураларын  кеңейту  беталысын негіздейді. Бұл жағдайларда ғылыми-техникалық ілгерілеудің үнемі ӛсіп отыратын ырғақтарын қамтамасыз  етудің  аса  маңызды  жолдарының  бірі бұйым, құраушы бӛліктері және материалдард номенклатураларын оңтайлы  басқару  болып табылады.

Берілген        тапсырмаларға        байланысты        бұймды        сәйкестендіру жүзеге  асырылына алады:

Сәйкестендірудің  негізгі мақсаттары  болып табылады:

Сәйкестендіру        келесі        негізгі        бағыттар        бойынша        жүзеге асырылады: Жүзеге        асыру        кӛзқарасы        тарапынан        ұйымдастырулық        жоспарда ең        қарапайым        тәсіл                ауыстырып        алу – жобалауда        бұрындары        басқа

бұйымдарда        кездескен        қандай        да        бір        бӛлшектерді,        түйіндерді        және агрегаттарды  қолдану  болып табылады. Алмастырып алу осы бұйымның алдыңғы үлгілерінен де, басқа қызметтік тағайындалулы бұйымдардан, егер де олардың құраушы бӛліктерін немесе бӛлшектерін қолдану нормативтік-техникалық құжаттамалар талаптарына қайшы болмаған жағдайда, жүзеге асырыла алады. Алмастырып алу кең тәжірибелік қолданысқа ие болуда, себебі құраманың алмастырылынуы жобалау, ӛндірісті  дайындау  және  бұйымды  дайындау  шығындарын қысқартады. Алмастырылатын құраушы бӛлікті қолдану, ережеге сай, сенімділіктің қажетті деңгейін қамтамасыз етеді, себебі  осындай  құрайшы бӛлік басқа бұйымдар құрамында пайдаланылуда сынақтан ӛткен. Сәйкестендірудің тағы бір бағыты, бұындары  аталып  ӛткен,  бірнеше жаңа бұйым байындамаларында қолдануға арналған сәйкестендірілген құраушы бӛліктерді уақытылы құрастыру  болып  келеді. Негіздік бұйымдарды және құраманы құрастыру сәйкестендірудің қарастырылған бағытының, атап айтқанда сәйкестендірілген құраушы бӛліктерінің,  әрі  қарайғы  дамуы  болып табылады. Бұл жағдайда бірнеше бұйымдар үшін бір ғана сәйкестендірілген құраушы бӛлік құрастырылмайды, бірден бұйым  негізгі  құраушы  бӛліктер  жинағы  түрінде  жобаланылады  –  бірнеше  болашақ бұйымдарға арналған «қаңқа сүйек» (мысалы, бірнеше машиналарға арналған  негіздік   шассилер   құрастырылады,   оларға   машинаның нақты тағайындалуына  байланысты  қозғалтқыштар,  қабина,  аспалы және басқа да  құрылғылардың  түрлі  модификациялары  орнатылынулары мүмкін). Негіздік құраманың негіздік бұйымнан айырмашылығы негіздік құрама тұтынушы тапсырмаларын оны бірқатар басқа құраушы бӛліктермен толықтырусыз  орындай  алмайды,  ал  негіздік  бұйым  оларды  атқаруға  қабілетті (1.1-сурет). Сәйкестендіру сондай-ақ ӛзінің тағайындалуы бойынша алмастырылатын сәйкестендірілмеген бұйымдарға сәйкес  келетін (олардың құраушы бӛліктеріне, бӛлшектеріне) бұйымдардың оңтайлы қатарларын құру жолымен жүзеге асырылына алады.  Сәйкестендірудің бұл әдісі әдетте нормативтік-техникалық құжаттарды құрастырумен аяқталынады: сәйкестендірілген құрамалар альбомдарын, МЕМСТ-ды, кәсіпорын стандарттарын.

Шектейтін  сәйкестендіру   (симплификация)   қарастырылып отырған қолдану аясы үшін оңтайлы белгілі бір бұйымдардың типтік ӛлшемдерінің атауларын қолданудан  құралады,  осымен  қатар  бұрындары қолданылған бұйымдарды алмастыруды сәйкестендіру бойынша жұмыстардың  барлық  үш  қарастырылған  бағыттары  кӛмегімен  орындауға болады.

-сурет.        Негіздік        бұйым        сызбалары және оның модификациялары:СЧ1        —СЧ6        –бұйымның        құраушы бӛліктері Симплификация кәсіпорын, салалар немесе ӛндірістің бірнеше салаларының масштабтарында типтік ӛлшемдік қатарларды орнату негізінде, сонымен қатар        бұйымдардың                типтік құрамаларының        альбомдарын, каталогтарды және шектеуші тізімдерді қолданумен   жүзеге асырылады. Сәйкестендіру, тіршілік айналымының барлық кезеңдерінде  берілген техникалық дәреже және  бұйым  сапасы  қамтамасыз  етілетіндей, жүзеге  асырылынуы  қажетті  екендігін  ерекшелеп  ӛту  керек. Бұйымды сәйкестендіру толық және жартылай болуы мүмкін. Бірінші жағдайда бұйым бірнеше кӛрсеткшітер бойынша сәйкестендірілген, ережеге сай, модульдердің стандартты белгіленулері. Сондықтан тісті дӛңгелектер модуль, тістер саны және  олардың  ұзындығы  бойынша  сәйкестендірілген  деп  айтуға болады. Сәйкестендіру бойынша жұмыстар бұйымды  қалыптастыру бойынша бір  жоба  шегінде,  сондай-ақ  бірнеше  жобалар  негіздерінде  де орындалынуы мүмкін. Бұл жағдайларда сәйкестендіру сәйкесінше жобаішілік  және  -аралық  деп аталынады. Оны жүргізу масштабына байланысты сәйкестендіру келесідей түрлерге жіктелінеді: Салааралыққа бірдей немесе жуық тағайындалулы, ӛндірістің (ведомстваның) екі немесе бірнеше  салаларымен  дайындалынатын немесе  қолданылынатын   бұйымдарды  сәйкестендіру жатады.

Салалық болып бірдей немесе жуық тағайындалулы, бір саламен (ведомствамен) шығарылатын немесе қолданылынатын бұйымдарды сәйкестендіру табылады. Кәсіпорынында сәйкестендіру берілген кәсіпорынмен дайындалынатын  бұйымдарға қатысты. Сәйкестендіру бойынша жұмыстар нәтижелерін бағалау ӛзіне бұйымды сәйкестендірудің қол жетілген деңгейін анықтауды және техника-экономикалық  тиімділікті қамтиды.

Бірқатар  ұғымдардың  анықтамаларын ұсынамыз.

Сәйкестендіру кӛрсеткіші — сәйкестендіру бойынша берілген тапсырманы  орындау  деңгейінің  сандық сипаттамасы. Бұйымды сәйкестендіру деңгейі — бұйымның сәйкестендірілген құраушы  бӛліктерімен  қанықтылығы. Сәйкестендірілген құраушы бӛлік — екі немесе одан да артық бұйымдардың  ӛзара  алмастырылатын  құраушы  бӛлігі. Бұйымның типтік ӛлшемі — берілген түрдегі  бұйымның  ақпараттық кескіні және кӛрсеткіштерді  белгілі  бір  мәндерімен  орындау. Бұйым түрі — тағайындалынуы, әрекет қағидасы, құрамалық орындауы және сипаттамаларының құрамы (кӛрсеткіштері) бойынша  ұқсас  бұйымдарды  жіктемелі топтастыру. Типтік ӛлшемдік қатар — типтік ӛлшемдер жиынтығы, қатарлар түзетін  негізгі  кӛрсеткіштердің  сандық белгіленулері.

Параметрлік қатар — кӛрсеткіштің сандық шамаларының реттелінген жиынтығы. Сәйкестендіру объектілеріне машина жасауда машиналар, құрылғылар, механизмдер, олардың құраушы бӛліктері, технологиялық жарақ, технологиялық үрдістер, материалдар түрлері және маркалары, бақылау  және  сынау  әдістері  және  т.б жатқызылады. Агрегаттау— геометриялық ӛлшемдері және тағайындалынулары біркелкі стандартты сәйкестендірілген бӛлшектер, түйіндер және механизмдерді жинақылау жолымен машина, құралдар және құрылғыларды  қалыптастыру әдісі. Агрегаттау мәнін келесі мысалда түсіндіреміз. Кез келген жеңіл автокӛлік келесі негізгі агрегаттардан және жүйелерден құралады: қозғалтқыш, шасси, шанақ, трансмиссия, электрқұрылғы және т.б. бұл құрамалық  жинақылық  негізгі  түйіндер  және   бӛлшектерді стандарттауға және сәйкестендіруге, сонымен қатар автокӛліктердің негізгі агрегаттар және жүйелер құрамаларынан құралатын құрамалық қатар түріндегі жаппай немесе сериялық ӛндірісін жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Агрегаттау бұйымды жобалау, дайындау және жӛндеудың еңбексыйымдылығын қысқартуға, ӛнімнің сапасын  арттыруға,  жаңа ӛнімді шығаруға ӛтуде және  оны  дайындауды  меңгеруде  ӛндірістің  қайта  құрылуын  жеңілдетуге  мүмкіндік береді. Стандарттаудың негізгі тәсілдерінің бірі –  машина  жасау ӛнімдерінің кӛрсеткіштері және  ӛлшемдерінің  шамаларын  орнатуда  басқа сандармен салыстырғанда осы тәрізді болып табылатын артықшылықты  сандарды қолдану. Бұйымның негізгі және басты кӛрсеткіштерінің  шамалары  белгілі бір математикалық тәуелділік бойынша құралатын қатарларды қалыптастырады. Басты деп негізгілердің қатарындағы, бұйымды барынша  толық  сипаттайтын,  ұзақ  уақыт  бойы  ӛзгеріссіз  қалатын  және тек аса жетілген бұйымдарды құрастыруда ғана ӛзгеруі мүмкін кӛрсеткіш аталынатынын естеріңізге түсіреміз. Мысалы, металжонатын білдектер үшін басты кӛрсеткіштері орнатылынатын дайындамалардың габариттік ӛлшемдері, үстелдің жұмыс беткейінің ӛлшемдері және білдектің жұмыс органдарымен дамытылатын күш, ал  негізгілері  – айналу жиілігі немесе минуттағы қос жүрістер  саны,  білдек  салмағы және т.б.; дӛңгелекті және шынжыр табанды тракторларда басты кӛрсеткіштеріне қуаттылық, жұмыс органдарымен дамытылатын күш, түбіне түсірілетін қысым  және  жанармайдың  үлестік  шығын  жатады,  ал негізгілеріне  –  қозғалыс  жылдамдығы,  салмақ,  жол,  тік  саңылау және т.б. Кӛрсеткіштік қатарлар, мысалы, аяқ киім және киім ӛлшемдерін, тербелу мойынтіректерінің қондыру диаметрлерін, автокӛліктердің жүк кӛтергіштіктерін, электрлік желі кернеуінің шамасын, электрлік машиналар  қуаттылықтарын  және  т.б қалыптастырады. Артықшылықты сандардың барынша мақсатты қатарлары арифметикалық немесе геометриялық прогрессия бойынша  құрастырылған қатарлар болып табылады. Арифметикалық прогрессия бойынша құрастырылған қатарлар ц және aj кез келген кӛрші сандар арасындағы айырма dтұрақты  болып  қалатын  сандар  реттілігін  ұсынады, яғни

d  =  aj - aj -j

= const.

Мысалы,  тербелу  мойынтіректерінің  ішкі  диаметрлері   20...   10 мм интервалында 20, 25, 30, 35, ... мм шамаларына ие,  яғни арифметикалық  прогрессияны  d= 5  айырмасымен түзеді. Геометриялық прогрессия бойынша қалыптастырылған артықшылықты сандар қатарларына тұрақты емес айырма  d  тән,  ал  әрбір  келесі  мүшесініңajалдыңғысына aj-j  тұрақты  қатынасы q: q = a j /a

j-j.

Бұл қатынас геометриялық прогрессия  бӛлгіші  атауына  ие. Мысалы, 1,0; 1,6; 2,5; 4,0; 6,3; 10,0; 16,0 сандары қатарлары; ...

бӛлгішімен q =

1,6  геометриялық  прогрессияны түзеді. 1877 жылы француз инженері Ш.Ренар әуе шарларының қанаттары ӛлшемдерін орнату үшін геометриялық прогрессияыны қолдануды ұысынды. Ол анықтаған  сандар  қатарлары  әрі  қарайғыда Ренар  қатарлары  деп  атылынады.  Оларда артықшылықты        сандар        геометриялық        прогрессияны қалыптастырады, г-й  мүшесі  келесі  формуламен анықталынады: q t =

онда г —0...R, R= 5, 10, 20, 40, 80, 160  интервалындағы  бүтін сан. Артықшылықты сандардың келесі қатарларын ажыратады: негізгі, қосымша, құрамалы, жуықтатылған және туынды. Сонымен қатар,  арнайы  қатарлар орнатылынады. Жиі артықшылықты сандардың белгіленулері  1.2-кестеде кӛрсетілген  негізгі  және  қосымша  қатарлары қолданылынады. R5, R10, R20 жәнеR40 қатарларын негізгі деп атайды, алR80 жәнеR160 — қосымша. Олар МЕМСТ 8032—84 регламенттелген және ИСО халықаралық стандарттарында орнатылған қатарларға  сәйкес  келеді. Артықшылықты сандар қатарлары арттыру және азайту  үшін  шексіз.  10 артық  сандар  кӛбейтуде  1.10  интервалында  10,  100,  1000 және т.б орнатылған сандарды алады, ал 1 кем  сандар  0,1; 0,01; 0,001 және т.б кӛбейтуде орнатылған сандарды алады. Мысалы, 0,1... 1 интервалына   арналған   R5 қатары   0,1; 0,16; 0,25; 0,40; 0,63,   1,0, түріне

5/10 = 1,585

4/10 = 1,059

Жалпы жағдайда сандарды таңдауда реттік нӛмері тӛмен қатарға таңдауды тоқтатқан дұрыс. Мысалы, R10  қатарына  қарағанда  R5  қатарын  таңдаған  дұрыс,  R40  қатарға  қарағанда  R20  қатарын   таңдаған  дұрыс  және т.б. Машина  жасаудың  кӛпшілік  салаларында  (металжонатын білдектер, ұста-баспақ жабдығы, дизельдер, құрылыстық-жол  машиналары және тб.) R10 қатарларынан негізделген параметрлік қатарларды қолдану дұрысырақ. Түйіндер, жинақылық бұйымдар және бӛлшектердің параметрлік қатарларын жоғарырақ қатарлар бойынша, мысалы R20, қалыптастыру үнемдірек. Арифметикалық прогрессияны кӛбінесе бекіту бұйымдарын,  тербелу  мойынтіректерін,  сұрыптық  прокат және жаппай қолданудың басқа да бӛлшектері және түйіндерін стандарттау  үшін қолданады. Сандардың артықшылықты  қатарлары  «Ӛзара  алмасулықтың негізгі нормалары. Қалыпты сызықтық ӛлшемдер» МЕМСТ 6636-69 құрастыру үшін негіз  ретінде  қызмет  етті.  Бұл  стандартта  бұйымдардың атаулы  ӛлшемдерін  таңдауға  арналған  қалыпты  сызықтық ӛлшемдер қатарлары (кертпектердің  диаметрлері,  ұзындықтары, биіктіктері және  ӛлшемдері) келтірілген.

1.5.

Адамның ӛндірістік әрекеттерінің нәтижесінде оның белгілі бір қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған материалдық құндылықтар қалыптастырылады. Бұл материалдық  құндылықтарды  ӛндірілген  зат  деп атау қабылданған. Ӛндірілген зат бұйым немесе ӛнімдер түрінде болады. Бұйымдар —, дана, кӛшірме және басқа да есептік бірліктерді саналынатын дискерттік шамамен сипатталынатын ӛндірістік кәсіпорын жұмыстарының нәтижелері. Бұйыдарға машиналар және құралдар, олардың элементтері (бӛлшектер,  агрегаттар),  тігін  бұйымдары,  аяқ киім,  зергерлік  бұйымдар  және т.б.жатқызылады. Ӛнімдер — килограмм, литр, метр, квадраттық немесе кубтық метрларда және т.б есептелінетін үзіліссіз шамамен сипатталынатын ӛндірістік кәсіпорын (металлдар, орман, мұнайӛнімдері, бояулар, кӛкӛністер,  дән  және  т.б.)  жұмысының  нәтижесі. Қолдану        тәсілі        бойынша        ӛнім        екі        сыныпқа        ажыратыла        алады: тұтынылатын  және пайдаланылынатын

Тұтынылатын ӛнім қолдануда ӛзі шығындалынады:  жанармай жанып кетеді,  материалдарды  бұйымға  қайта  ӛңделінеді,  қорек  ӛнімдері  тағамға пайдаланылынады. Пайдаланынатын  ӛнімдерде  қор  шығындалынады,  ал  оның салмағы іс жүзінде азайтылмайды. Бұл сыныпқа барлық машиналар, құралдар және құрылғылар жатқызылады. Қорды пайдалану үрдісінің физикалық мәні және заңдылықтары машиналардың сенімділіктері ғылымымен зерттелінеді.

Кӛрсетілген  сыныптарда  ӛндірілген  заттар  бес  топқа  жіктелінеді: Ӛндірілген ӛнімдердің әрбір түріне оны кез келген басқасынан ажыратуға  мүмкіндік  беретін  арнайы  қасиеттер  қатарлары тән. Ӛндірілген ӛнім қасиеттері —  ӛндірілетін  заттың  оны  қалыптастыру және қолдануда  кӛрініс  беретін  объективтік ерекшеліктері. Ӛндірілген ӛнімнің белгілері — оның қасиеттерінің сандық және сапалық сипаттамалары. Сапалық белгілері бӛлшектердің (дәнекерлеу, шегелеу, бұрап нығайту) түсі, пішіні, бекітілу тәсілдерін, бұйымдарды баптау немесе реттеудің (қол, жартылайавтоматты, автоматты) тәсілдерін сипаттайды. Сандық белгі, немесе ӛндірілген ӛнімдердің кӛрсеткіштері, жеке қасиеттердің (материалдың химиялық құрамы, жонғышты қайрау бұрышы, автокӛліктің жүк кӛтергіштігі және т.б.) сандық сипаттамасы болып келеді. Ӛндірілген ӛнімнің барлық қасиеттері бірдей мәндермен сипатталынбайды; біреулері аса  маңыздыларға,  екіншілері  - қосалқыларға    жатқызылады,    ал    үшіншілеріне    ешқандай    мән    тән

болмауы және бұл ӛнімді қолдану тиімділігінде еш кӛрініс бермеуі  мүмкін. Мысалы,  жүк  автокӛлігінің  маңызды  қасиеттері  –  жүк кӛтергіштік, жағармайдың үлестік шығыны және  күрделі  жӛндеу  барысы. Ал электрлік ӛткізгіштік немесе материалдардың азот қышқылындағы ерігіштігі тәрізді қасиеттер автокӛліктің оның негізгі қызметтерін  атқаруы  қабілеттілігін  бейнелемейді   және   сондықтан оның  сапасының  кӛрсеткіштеріне жатқызылмайды. Ӛндірілген ӛнім сапасы —  ӛнімнің  белгілі  бір  қажеттіліктерді  оның тағайындалынуына сәйкес қанағаттандырудағы жарамдылығын негіздейтін  ӛнімнің  қасиеттерінің жиынтығы.

Осы   тұжырымдамадан   шығатыны,   бұйымның   барлық қасиеттері «сапа» ұғымына  енбейді.  Ӛнімнің  сапасы  қоғамның  ӛнімнің  осы  түріне  деген  қажеттілігімен  анықталынады,  және  егер  де  қандай  да  бір себептер бойынша ӛнімнің бұл түріне деген қажеттілік толықтай жойылатын  болса,  онда  оның  сапасы  да  нӛлгн  тең болады. Машиналар және басқа бұйымдардың сапаларын бағалау үшін сапа кӛрсеткіштерінің жүйесі және оларды анықтау әдістері құрастырылған. Ӛнім сапасын сандық бағалаудың теориялық негіздерін және әдістерін құрастырумен айналысатын тәжірибелік және ғылыми қызмет саласы квалиметрлік  деп аталынады. Квалиметрия тапсырмалары бұйым сапасының қажетті кӛрсеткіштерінің атауларын және олардың оңтайлы белгіленулерін анықтаудан, сапаны сандық бағалау әдістерін дайындау және сапаның уақыт ӛте ӛзгерулерінің есебі әдістемелерін  құруды  анықтаудан құралады. Ӛндірістік ӛнім сапасы кӛрсеткіштерінің атауымен ӛнімнің кез  келген түрлерінің сапа кӛрсеткіштерінің он тобы орнатылған, яғни ӛнімдерді шығарудың белгілі бір  жағдайларына  қатысты қарастырылатын ӛнімдер қасиеттерінің, пайдалану немесе тұтынудың сандық  сипаттамалары.  Сапа  кӛрсеткішінің  келесі   топтарын ажыратады:  тағайындау,  сенімділік,  технологиялылық,   стандарттау және сәйкестендіру, тасымалдалық, қауіпсіздік, патенттік-құқықтық, эргономикалық,  эстетикалық  және  экологиялық кӛрсеткіштері.

Әрбір  топқа  дара  да,  кешенді  де  сапа  кӛрсеткіштері енеді. Ӛнім сапасының дара кӛрсеткіші бір ғана қасиетті бейнелейді (ӛнімділік, жүккӛтергіштік, энергия сыйымдылық, ресурс  және басқалары). Ӛнім сапасының кешенді кӛрсеткіші бірнеше қасиеттерін сипаттайды.  Осындай  кӛрсеткіштерге,  мысалы,  біруақытта  мүлтіксіздік

және        жӛндеуге        жарамдылығын        сипаттайтын        бұйымның        дайындылық коэффициенті жатқызылады. Бірдей  ӛлшемділікке  ие  дара  кӛрсеткіштер  соммаларын   құрайтын, немесе салыстырмалы ӛлшемсіз бірліктерде немесе әрбір кӛрсеткіштің мәнділік коэффициентін есепке алумен баллдарда  берілінетін  сапаның  жалпыланған  кӛрсеткіштерін   кешендіге жатқызады. Сапа кӛрсеткіштері құралдық (объективті) және сараптық (субъективті)  әдістермен анықталынады. Құралдық әдіс ӛнім сапасы кӛрсеткіштерін ӛлшеуіш құралдар кӛмегімен анықтауды қамтиды: таразылар, спидометрлер,  шығын  ӛлшегіш  және т.б. Құралдық әдістің әртүрліліктерінің бірі  ретінде  сапа  кӛрсеткіштерін анықтаудың есептік әдісін келтіруге болады. Ол басқа әдістемелермен анықталынған кӛрсеткіштер мәндерін қолданумен есептеулерге негізделген (мысалы, пайдалы әрекет коэффициентінде немесе машинаның ӛнімділігінде 1  км  жүріске  жағармай  шығыны  жайлы мәліметтерді). Сараптық әдіс ӛнімнің сапасы кӛрсеткіштерін сарапшы-мамандар топтарымен қабылданылатын шешімдер негізінде бағалауға мүмкіндік береді. Бұл әдісті сапаның жиынтықтық кӛрсеткіштерін анықтау үшін қолданады.

Сараптық әдістің әртүрлілігі – органолептикалық және әлеуметтік әдістер. Органолептикалықәдіс ӛнім сапасы кӛрсеткіштерін нысан немесе ортаның  әсер  етулерін  адамның  сезім  мүшелерімен  –  кӛру  жүйесі, есту жүйесі, иіс сезу, түйсіну және дәм сезуді техникалық ӛлшеуіш  немесе тіркеу құралдарын қолданумен қабылдауды талдау негізінде анықтаумен  байланысты.  Бұл  әдіспен,  мысалы,  тұтынушыға  әсер  ететін эстетикалық кӛрсеткіштерді,  жемістердің  дәм  сапаларын  және  т.б бағалайды. Әлеуметтік әдіс ӛнімнің іс жүзіндегі немесе мүмкін тұтынушыларының  пікірлерін  жинақтау  және   есепке   алуға негізделген. Бұл әдіспен  негізінен  кең  қолданыстағы  тауарлар сапасының  кӛрсеткіштерін анықтайды. Мүмкіндігінше ӛнім  сапасы  кӛрсеткіштерін  анықтаудың объективтік  әдістерін  қолданған дұрыс. Ӛнім сапасын бағалау әдістері. Сапа деңгейін бағалау бойынша шараларды жүйелі жүргізу – ӛнім сапасын басқару жүйесінің негізгі элементтерінің бірі.

Ӛнім сапасының дәрежесі — ӛнім сапасы кӛрсеткіштерінің жиынтықтарын сәйкес негіздік кӛрсеткіштер жиынтықтарымен салыстыруға  негізделген  салыстырмалы сипаттама. Негіздік  кӛрсеткіш  —  ӛнімнің,  сапаны  салыстырмалы бағалауларда бастапқы ретінде қабылданған сапасының кӛрсеткіші. Негіздік деп эталон ретінде таңдалған ӛнім кӛрсеткіштері есептелінеді. Эталондар  ретінде  ең  жақсы  отандық  немесе  шет  елдік  үлгілер  қызмет ете алады (жаңадан жобаланылатын немесе ӛндіріске қабылданған). Негіздік кӛрсеткіштер ӛндірісі негізінде ӛнім сапасының ӛзгеруін талдауда  бұрындары  қол  жетілген  мәндер қызмет етеді. Біртекті        ӛнім        сапасының        деңгейі        дифференциалды,        кешенді        және аралас  әдістермен  анықталына алады. Сапа  деңгейін  бағалаудың  дифференциалды  әдісі  қарастырылудағы  бұйым  сапасының  дара  кӛрсеткіштерін  ұқсас   негіздік  кӛрсеткіштермен  бӛлек  салыстыруға  негізделеді.  Бұл   әдіс   ӛнім  сапасы  деңгейінің  бірмәнді  сандық   сипаттамасын   алуға мүмкіндік бермейді, алайда қарапайымдылығы және қол жетімділігі арқасында арттырылуы бұйым сапасының артуы жайлы куәлендіретін кӛрсеткіштерді  (ӛнімділік,  қуаттылық,  ресурс),   сондай-ақ   азайтылулары бұйым сапасының тӛмендеуімен байланысты кӛрсеткіштерді (ӛзіндік құн, материалдық сыйымдылық, энергиялық сыйымдылық)  анықтау  үшін  кеңінен қолданылады. Егер қарастырылудағы бұйым сапасының деңгейі эталондағыдан жоғары болсағ немесе оған сәйкес келетін болса, онда барлық салыстырмалы кӛрсеткіштер бірліктен артық немесе оған тең. Егер де салыстырмалы кӛрсеткіштердің бір бӛлігі бірліктен аз болатын болса,  онда бұйым сапасының дәрежесі жайлы диференциалдық әдіспен қорытынды жасауға болмайды және де кешенді әдіс қолданылынуы  қажет. Сапа деңгейін бағалаудың кешенді әдісі сапаның жалпыланған кӛрсеткіштерін қолдануды қарастырады және ӛнім сапасы деңгейінің бірмәнді  сандық  бағасын  алуға  мүмкіндік береді. Егер де қарастырылудағы ӛнім сапасының дара кӛрсеткіштері баллдармен берілсе және оларға салмақтылықтың бірқатар коэффициенттері берілетін болса, онда  сапаның  жалпыланған  кӛрсеткішін сәйкес  салмақтылық  коэффициенттеріне  кӛбейтілген сапаның  дара  кӛрсеткіштерінің  соммасы  ретінде  анықтауға болады. Бағалаудың кешенді әдісінде сапа деңгейі анықталынған жалпыланған  кӛрсеткіштің  алдын  ала   орнатылған   негіздік жалпыланған  кӛрсеткішке  қатынасына тең.

Сапа деңгейін бағалауды араласәдісін  кешенді  әдісте  қолданылатын сапаның жалпыланған кӛрсеткіші  ӛнімнің  барлық  маңызды қасиеттерін, мысалы эргономикалық, эстетикалық және патенттік-құқықтық, жеткілікті толық ескермейтін жағдайларда қолданады.

Ӛнім  сапасы  деңгейін  аралас әдіспен келесідей        бағалайды: Әртүрлі кәсіпорындар қызметтерін салыстыруда қажетті болатын әртүрлі ӛнімдердің сапасын салыстыру жағдайында сапа индекстарын қолданады. Ӛнім сапасының индексі — әртекті ӛнімдер сапасының кешенді кӛрсеткіші. Оны анықтауда ӛнім сапасын және оның құнын ескереді, осымен қатар  әрбір  түр  ӛнімінің  сапасының  деңгейі  ӛзгертілетін  болып, ал негіздік және қарастырылудағы кезеңдерге арналған құнды ӛзгермейтін  болып  есептелінеді. Сапаны басқару. Ӛндірістік ӛнім сапасын басқару – бұл сапаны жүйелі бақылау және ӛнім сапасына ықпал ететін жағдайлар және факторларға мақсатты бағытталынған жолмен жүзеге асырылынатын  оның тіршілік айналымының бүкіл сатыларында (құрастыру, ӛндіру, пайдалану немесе  тұтыну  және  жою),  ӛнім  сапасының  қажетті  деңгейін  орнату, қамтамасыз  ету  және ұстау. 1987 жылдың наурызында ИСО ӛнім сапасын басқару бойынша халықаралық тәжірибе бейнеленген 9000 сериялы халықаралық стандарттар пакетін қабылдаған.  Сапа  жүйелеріне  берілетін халықаралық және отандық стандарттардың пакеті (сапаны басқару бойынша)  ӛзінде  келесі  құжаттарды қамтиды:

Бұл стандарттарда сапа аймағы ұйымының алдында тұрған тапсырмалар  келесідей  жолмен  қалыптастырылған.  Ұйым міндетті: Тұтынушы талаптарын қанағаттандыруға бағдарлану кӛрсетілген стандарттардың басты ерекшелігі болып табылады. Әсіресе бұл сапа тізбегінің бүкіл кезеңдерінде –қажеттілікті анықтаудан тұтынушыны қанағаттандыруға дейінгі, ӛнім және қызметтер сапасына ықпал ететін техникалық, әкімшілік және  адамзаттық  факторлар  қарастырылатын 9004  ИСО  стандартында  анық берілген. Стандарттарды қолдану бойынша ұсыныстарда олардың таралу аймақтары,  қызмет  салалары,  таңдау  ережелері,   сапаны   қамтамасыз ету жүйесінің негізгі қағидалары, осы  жүйе  құжаттамалары,  кәсіпорнында  кӛрсетілген  стандарттарды  қолдану  бойынша жұмыстарды жүргізу тәртібі, тексеру, талдау және бағалау жүйелері қарастырылған. Сапаны қамтамасыз ету жүйесі  деп  ӛнім  (қызмет)  сапаға қойылатын белгілі бір талаптарды қанағаттандыратындығы жайлы сенімділікті  қалыптастыру  үшін  қажетті  жоспарланылатын  және  жүйелі  ӛткізілетін  шаралардың  жиынтығы аталынады. Бұл стандарттар кәсіпорнында ӛнім сапасын қамтамасыз  ету  жүйесін тексеру жүзеге асырылатын жағдайларда қызмет етеді. Әрбір стандарт сақталынулары сапаны қамтамасыз ету үшін қажетті  нормаларды қамтитындықтан, тексеру мақсаты істердің іс жүзіндегі жағдайларының      кӛрсетілген      номаларға      сәйкестілігін     орнатудан

құралады. Сапаны қамтамасыз ету жүйесін міндетті тексеру бұданда жалпы  шараның  бӛлігі  бола  алады  (мысалы,  ӛнімді  сертификаттау және  аттестаттау,  сапа  жүйелерін  ресми  бағалау  және т.б). Әрбір мемлекеттік стандарта талап етілетін сапаны белгілі бір жағдайларда  қамтамасыз  етеді:  мысалы,  ИСО  МЕМСТ Р

9003 - 96 — қорытынды бақылау және сынақатарда. Кӛрсетілген стандартты таңдау критериилерінің барлығын қызметтік деп атайды. Сонымен қатар стандартты таңдауда факторлардың тағы бірқатарлары ескерілінеді: жобалау үрдісінің және ӛндірістік үрдістің күрделілігі, жобаның негізділігі, ӛнімнің қауіпсіздігі және экономикалық факторын қосқандағы  оның сипаттамалары. Сапаны басқару  жүйесі  (немесе  жай  ғана  сапа  жүйесі) кәсіпорынға белгілі бір саясатты жүргізуді және сапа аймағындағы қалыптастырылған мақсаттарға жетуді қамтамасыз ету үшін құрылады және енгізіледі. Осыдан шығатыны, сапа жүйелерін құруда біріншілік болып сапа аймағындағы, ӛнімнің сапасын белгілі бір техникалық деңгейде не болмаса нақты ұзақмерзімдік мақсаттарда ұстап тұру бойынша қызмет қағидалары түрінде қалыптастырылуы мүмкін  кәсіпорын басшылығымен саясатты қалыптастыру және құжаттамалық рәсімдеу болып табылады (мысалы, 2010 жылға қарай ӛнім сапасын жоғарылату  есебінен  шет  ел  нарығына шығу). Сапаны басқару жүйесі ӛнімнің әрбір нақты түрі үшін жекелей құрастырылады. Осы себептен ӛнімнің әр түрлерін шығаратын бір кәсіпорында  сапаның  бірнеше  жүйелері  (жүйешелері)  болуы мүмкін.

2 Тарау

ТҤЙІНДЕР ЖӘНЕ МЕХАНИЗМДЕР БӚЛШЕКТЕРІНІҢ ӚЗАРА АЛМАСТЫРЫЛЫНУЛАРЫ

2.1.

Машиналар және механизмдер пайдалану үрдісінде бір  бірімен  ӛзара әрекеттесетін  бӛлшек,  түйін  және  механизмдердің  кӛп  сандарынан құралады.  Түйіннің  әрбір  бӛлшегіне  ӛзінің  тағайындалу  тән  және  қатаң  анықталынған  ӛлшемдерге  және  сипаттамаларға ие. Бӛлшек қарапайым пішіндер  –  жазық,  цилиндрлік,  конустық немесе шар  тәрізді,  -  беткейлермен  шектелген  геометриялық  денелердің белгілі-бір қиыстырылулары түрінде беріледі (2.1-сурет). осындай қиылысулар шексіз кӛп болулары мүмкін, ал егер де олар ӛлшемдерімен де сипатталатындығын есепке алатын болсақ, онда бӛлшектер тәжірибеде  қаншалықты  кӛптүрлі  екендігін  елестетуге болады (2.2-сурет). Бӛлшектерге атауы және маркасы бойынша біртекті материалдан құрастыру операцияларын (мысалы,  металдың  бір  қиығынан дайындалған тығын, болатты шыбықтан дайындалған білік, мысты парақтан  дайындалған  пластина  және т.б.). Бӛлшекті құрастыратын қарапайым геометриялық денелер олардың элементтері  деп  аталынады (2.3-сурет).

Белгілі бір қызметтерді орындау үшін бӛлшектерде беткейлердің түрлі пішіндері қарастырылады. Олар цилиндрлі,  жазық,  конустық,  бұрандалы, эвольвентті, оймакілтекті және басқандай да бола алады. Сонымен  қатар  беткейлер  ұштастырылатын  және ұштастырылмайтын

болады.Ұштастырылатын — бұл бӛлшектер құрастырма бірліктерге, ал құрастырма бірліктер механизмдерге біріктірілетін беткейлер (2.4- суреттегі 1-3  беткейлер).  Ұштастырылмайтын,  немесе  еркін  –  бұл  басқа бӛлшектердің беткейлерімен қосылуға арналмаған құрылымды қажетті  беткейлер  (2.4-суреттегі  4-6 беткейлер). Машана және механизмдерді жабалауда конструкторлар әрбір бӛлшек (нақты пішін және ӛлшемдердегі) осы машинаның немесе механизмнің тағайындалуынан шыға  келе  түйінде  белгілі  бір  орын  алуы қажеттілігінен басталынады. Бұл бӛлшек пішінінің, ӛлшемі және қалпының атаулы  сипаттамалары.  Бӛлшек  пішінін  анықтайтын беткейлер бұл жағдайда да атаулы болып табылады. Басқаша айтатын болсақ, атаулы беткейлер және олардың орналасулары бӛлшектің қызметтік  тағайындалуынан  шыға  келе  жобалауда орнатылынады. Бӛлшектер пішіндерінің кӛптүрліліктерін жүйелендіру үшін беткейлердің  барлық  мүмкін  болатын  нұсқалары  (цилиндрлік,  конустық және т.б) ішкі қамтитын және сыртқы қамтитындарға ажыратылады.

Осыған  сәйкес  білік  және  саңылау  ұғымдары енгізілген.

Білік — ӛлшемдерін 2.5-суретте cжәне dбағандық әріптермен белгілейтін,  бӛлшектердің  1  сыртқы   (қамтитын)   элементтеріне қатысты ұғым.

а—в — цилиндрлік; г — «қарлығаш құйрығы» түрінде; д — бұрандамалы; е — оймакілтекті; 1 — білік; 2 — саңылау; с, d— біліктер  диаметрлері; С, D— саңылаулар диаметрлері

Саңылау — ӛлшемдері жазба әріптермен белгіленілетін, бӛлшектердің ішкі (қамтитын) элементтеріне қатысты ұғым  (2.5-  суреттегі  С және D). Машиналар және механизмдер құралатын  бӛлшектер  бір- бірлерімен жанасуда, не болмаса қосылуда ӛзара әрекеттеседі.  Элементтері бір-біріне енетін бӛлшектер қосылысты қалыптастырады. Қосылысатын элементтердің осындай беткейлері ұштастырылатын деп аталынады. Ұштастырылатын беткейлерінің пішіндеріне байланысты қосылыстар цилиндрлік (2.5, а-сурет),  конустық,  бұрамалы, тойтарылатын, оймакілтекті, кілтекті (2.6-сурет) және т.б болулары мүмкін. Сызықтық шамалардың (диаметр, ұзындық, биіктік және т.б.) мәндерін сандық бағалау үшін оларды  ӛлшеудің  белгілі  бір бірліктеріндегі ӛлшемдер түрінде беру қажет. Машина- және құрылғы жасаудың техникалық құжаттамасында  барлық  ӛлшемдерді миллиметрмен  орнатады  және кӛрсетеді.

2.2.

БӚЛШЕКТЕР,        ТҤЙІНДЕРЖӘНЕ        МЕХАНИЗМДЕРДІҢ ӚЗАРА  АЛМАСУЛАРЫ ЖАЙЛЫ НЕГІЗГІ  ҦҒЫМДАР Беткей және біліктердің, сәйкесінше, машина немесе түйіндегі бӛлшектердің ӛзара қалыптарын бұзу машина немесе агрегат жұмыстарының қалыпты жағдайларының ӛзгеруіне  алып  келеді,  олардың сенімділіктері және  сапасына  ықпал  етеді.  Пайдалану  үрдісінде бӛлшектер тозады да қатардан  шығарылады,  және  де  уақыт  ара оларды түйіндерден алып тастау және жӛндеу не болмаса тозған бӛлшектер орындарына жаңаларын орнату қажет. Бӛлшектерді жӛдеу жұмыстарында біртей алмастыру мүмкін болады, егерде олар біртұтас нормативтік  құжаттар  бойынша  дайындалған   және   ӛзара алмасушылық  талаптарына  сәйкес  келетін болса. Ӛзара алмасушылық — бұл бұйымдар (машиналар, құралдар, механизмдер)  және  олардың  құрама  бӛліктерінің  пайдалануда бұйымның кез келген кӛшірмесін немесе оның құрама бӛлігін басқа біртиптік  кӛшірмесімен  алдын  ала  шақтаусыз  теңдей  алмастыру қасиеті. Машина- және құрылғы жасаудың үшін жалпы анықтама нақтыландырылуы мүмкін: ӛзара алмасушылық  –  бұл  берілген дәлділікке тәуелсіз дайындалынған бӛлшек, түйін және машина агрегеттарының осы құрама бӛліктерін құрастыру үрдісінде машинаға орнатуға немесе  жжӛндеу  жұмыстары  жағдайында  машинаның қызметтік сипаттамаларын да, сенімділігі және сапасын да сақтауда алмастыру қасиеттері. Ӛзара алмасушылықтың бірнеше түрлерін  ажыратады:  толық,  толық  емес,  ішкі,  сыртқы  және функциялық. Толықӛзара алмасушылық орнатылған дәлділікке тәуелсіз дайындалынған  кез  келген  біртиптік  бӛлшектерді  шақтаусыз  құрастыру  (немесе  жӛндеудегі  алмастыру)  мүмкіндігін  қамтамасыз етеді. Ӛзара  алмасушылықтың  осындай  түрі  бӛлшектер  және құрастырма  бӛлшектердің  ӛлшемдері,  пішіндері,   механикалық, электрлік және басқа да сапалық және сандық сипаттамалары  дайындаудан кейін берілген шектерде тұрған,  ал  құрастырылған бұйымдар техникалық талаптарға сәйкес болған жағдайларда  ғана  мүмкін. Толық ӛзара алмасушылық жағдайларда негізінен бӛлшектерді қарапайым  қосуға  әкелінетін  құрастыру  үрдісі  жеңілдейді, бӛлшектердің ағымдық үрдісін, дайындау үрдісін және бұйымды құрастыруда автоматтандыруды, сондай-ақ маниналарды жӛндеуді жеңілдетуді  жүзеге  асыру  мүмкіндіктері кеңейтілінеді.

Толық емес ӛзара алмасушылықта бұйымның талап етілетін дәлділігін қамтамасыз ету үшін түйіннің бірқата құрылымдық ерекшеліктері (реттеулік элементтер, компенсаторлар) қарастырылады немесе құрастыру  және  жӛндеуде  қосымша  технологиялық  операциялар (жетілдіру, шақтау, сұрыптық құрастыру  немесе  бӛлшектерді  топтық  таңдау)  енгізіледі.  Толық  емес   ӛзара алмасушылық  барлықтарына  емес,  тек  жеке  геометриялық  немесе басқа  кӛрсеткіштер  бойынша  ғана мүмкін. Ішкі ӛзара алмасушылық — бұл бұйымға енетін құрастырма бірліктерді және механизмдерді құрайтын барлық немесе жеке бӛлшектердің қасиеттері.  Мысалы,  тербелу  мойынтіректерінде  ішкі ӛзара алмасушылық тербелу сақинасы және денесі (шарлар, доңғалақшалар,  инелер)  үшін қарастырылған. Сыртқыӛзара алмасушылық — кооперацияланылатын құрастырма бірліктерідің және сатымдық бұйымдардың (күрделірек бұйымдарға монтаждалынатын)                қосылатын        беткейлерінің      пайдалану кӛрсеткіштеріне, ӛлшемдеріне және пішіндеріне тән қасиет. Тербелу мойынтіректері үшін ӛзара алмасушылық сыртқы және  ішкі  сақиналардың        ӛлшемдері,        сонай-ақ                айналу        дәлділігі, электрқозғалтқыштар үшін – қуаттылық, біліктің айналу жиілігі және қосылатын беткейлердің пішіні тәрізді кӛрсеткіштер  бойынша  қамтамасыз етіледі. Функционалдық  ӛзара  алмасушылық  арқасында   жӛндеу барысында кез келген бӛлшектерді, түйіндер және механизмдерді құрастыру және алмастыру  мүмкіндігі  ғана  емес,  оларда  талап етілінетін пайдалану кӛрсеткіштерінің және қызметтік кӛрсеткіштердің қамтамасыз етілінулері орындалады. Мысалы,  ӛзара  алмасушылықты  тісті дӛңгелек түйінде ӛз орнана шақтаусыз орналасу қабілеттілігімен қатар, орнатылған айналмалы сәтті жолдауды  орындауы,  белгілі  бір  беру қатынасының болуы және  жұмыстың  берілген  қорларына  ие  болуы қажет. Функционалдық ӛзара алмасушылықты автокӛлік бензосорғысы сәйкес қосылынатын мӛлшерлермен қатар орнатылған ӛнімділікті қамтамасыз етуі, қажетті қысымды дамытуы және сәйкес қорларға  ие  болу қажет.

Техникадағы дәлділік —  бұл  қарастырылудағы  үрдіс  немесе  нысан кӛрсеткішінің нақты шамасының оның орнатылған мәніне жуықтауы деңгейі.

Машиналардың сапасы,  олардың  сенімділіктері  және  тӛзімділіктері айтарлықтай кӛлемде бӛлшектерді дайындау барысында ӛңдеу  дәлділігіне  тәуелді.  Автокӛлік,  білдек  және  басқа   машиналардың құрылымдарын жетілдіру және күрделілендіру, жұмыс жылдамдықтарын және жүктемелерін арттыру бӛлшектер сапасының жоғары  болуын  және  ӛңдеу  дәлділігін  талап етеді. Жобалауда конструктор бӛлшектерді қосуда қажетті пайдалану сипаттамаларын қамтамасыз ететін бӛлшектердің әрбірінің атаулы ӛлшемдерін және пішіндерін анықтайды және де соңында – механизм немесе машинаны толықтай  анықтайды.  Алайда  бӛлшектерді  дайындауда ӛңдеу үрдісінде кӛрініс беретін кӛптеген факторлардың ықпалымен орнатылған ӛлшемдер және пішіндерден ауытқулар туындайды. Ӛңдеу дәлділігі жиі тіптен бір ғана  беткей  шегінде  де  біркелкі  бола  бермейді  (әртүрлі  кесінділерде  және нүктелерде). Нақты ӛлшемдерінің сызбамен орнатылған геометриялық кӛрсеткіштеріне сәйкестілік деңгейін ӛңдеу дәлділігі деп атау қабылданған. Ӛңдеу қателіктері деп бірқатар шаманың жуықтатылған және  нақты  мәндерінің  арасындағы  айырмашылықты түсінеді. «Дәлділік» ұғымын қолдануда әдетте кӛрсеткіштің анықталынған шамасының бекітілгеннен айырмашылығын сипаттайтын сапалық кӛрсеткіш түсіндіріледі. «Қателік» ұғымы  дәлділікті  сандық  бағалау  үшін қолданылынады. Бӛлшектерді ӛңдеу дәлділігін бағалау үшін геометриялық кӛрсеткіштер  ауытқуларының  ірілендірілген  жіктелуін  сақтау қажет: Ӛңдеу дәлділігіне ықпал ететін кӛптеген факторлар бӛлшектерді дайындау  үрдісінде  үнемі  ӛзгеріп отырады. Білдек элементтерінің дәлділігі және олардың ӛзараорналасулары (сүмбінің соғуы, бағыттауыш табан  және  суппорттың тіксызықтылығынан ауытқу, суппортты сүмбі білігіне қатысты жылжытудың паралелльділігі және перпендикулярлығынан ауытқу, алдыңғы және артқы басшылар біліктерінің сәйкессіздіктері және т.б) ӛңделетін беткейлер ӛлшемдері, пішіндері және ӛзара қалыптарының дәлділігіне  ықпал етеді.

Ерекше маңызға ӛңделетін бӛлшектерді орнатуға және жонатын құралдың қалыпын анықтауға арналған құрылғылар элементтерінің дәлділігі ие. Ӛңдеу дәлділігіне айтарлықтай ықпал ететіні ӛлшеуіш құралдың (бұрғы, қашаулар, белгілеуіштер және т.б) және бейін (қалыпқа келтірілген) құрал (жоғыштар, фрезалар және  т.б)  дәлділігі,  себебі оларды  дайындаудың  дәлділігі  тікелей  ӛңделетін  беткейдің  пішіні  және  ӛлшеміне  ықпал  етеді. Бӛлшектерді кез келген жонатын  құрал  кӛмегімен  ӛңдеу  дәлділігіне ықпал  ететін  тағы  бір  фактор  оның  жонатын  бӛлігініңтозуы. Құралды орнату қателігі жиі оны ӛлшемге баптау қателігі деп аталынады. Ол жонатын құралды біріншілік орнатуда немесе оны алмастыруда туындайды. Білдек, құрылғы және құрал элементтерінің  деформациялануы  ӛңдеу үрдісінде жону күштерінің ықпалымен туындайды. Бұл деформациялардың шамалары білдек-құрылғы-құрал-дайындама жүйесінің қатаңдығымен анықталынады және негізінен білдек құрылымына  және  оны  дайындау  сапасына тәуелді. Ӛңдеу қателігі қатаң емес бӛлшектердің (жұқақабырғалы цилиндрлер,  ұзын  біліктер,  сақиналар  және  т.б)  оларды  бекітудегі қысу күштерінің және ӛңдеудегі жону күштерінің әсерлері, сондай-ақ қалдық  кернеулерді  таратып  бӛлудің    нәтижесінде туындауы мүмкін. Белгілі бір операцияға келіп түскен бӛлшекке алдыңғы - дайындамалық, аралық немесе қорытынды операцияларда туындайтын қателіктер тән.  Ол  берілген  операцияда  қол  жетілетін  ӛңдеу  дәлділігіне ықпал  етеді,  және  тұқым  қуалайтын  қателік  деп  аталынады. Білдек, құрылғы, құрал және дайындаманың жеке бӛліктерінің температурасы ӛңдеу үрдісінде біркелкі  ӛзгертілмейді.  Олар  дайындалған материалдарға мызықтық  кеңеюдің  әртүрлі коэффициенттері тән. Нәтижесінде, қателіктің  туындауының  себебі болып  табылатын,  беткейлердің  бастапқы  ӛзара  қалыптары  ӛзгереді. Ӛлшеу құралдарын дайындау және баптауда, сондай-ақ басқа да факторлар ықпалымен  туындайтын  қателіктер  ӛңдеу  барысында  алынған  ӛлшемдердің  нақты  шамаларын  анықтауға  мүмкіндік  бермейді,  және  шынайы  ӛлшемдерін  қолдануға мәжбүрлейді. Нұсқалған себептер уақытқа қатысты тұрақты  емес.  Олар  бӛлшектер парияларын ӛңдеуде геометриялық кӛрсеткіштердің шамасы бойынша    әртүрлі    ауытқуларын    туындатады.    Нәтижесінде  олардың

шынайы        ӛлшемдері        бір-бірінен        айрықшыланады        –        ӛлшемдердің шашырауы  жүзеге асады.

Негізгі ұғымдар және анықтамалар  «Ӛзара  алмасышылықтың  негізгі нормалары. ШҚБЖ. Жалпы ережелер,  шығарылымдар  және  негізгі  ауытқулары  қатарлары»  25346-89  МЕМСТ   орнатылған.

Барлық  ӛлшемдерді  кесімді,  шынайы  және  шеткі   деп   ажыратады. Кесімді ӛлшем ауытқуларды есептеу бастауының қызметін  атқарады. Оған қатысты шеткі ӛлшемдер  анықталынады.  Кесімді  ӛлшемді оларды жобалауда бӛлшектердің есебі нәтижелерімен сәйкестілікте немесе құрылымдық, технологиялық және пайдаланулық факторлардан шыға келе таңдайды. Қосылысқа енетін бӛлшектер үшін кесімді  ӛлшем  жалпы  болып  табылады. Дайындамалар және бӛлшектердің, жонатын  және  ӛлшеуіш құралдың типтік ӛлшемдерінің сандарын қысқарту, сондай-ақ технологиялық үрдістерді типтеуді жеңілдету мақсатында есептеуде алынған  ӛлшемдер  шамаларын  үлкен  жаққа   қарай   «Қалыпты сызықтық ӛлшемдер» 6636-69 МЕМСТ бойынша қалыпты сызықтық ӛлшемдердің  шамаларымен  сәйкестілікте  дӛңгелектейді. Бұл стандартта 0,001-ден 20000мм дейінгі қалыпты сызықтық ӛлшемдерді орнататын тӛрт қатарлар (Ra5, Ra10, Ra20 жәнеRa40) келтірілген.  Ra5  қатары  үшін  1,0; 1,6; 2,5; 4,0; 6,0, 10,0  және  т.б., Ra10 қатары   үшін— 1,0; 1,2; 1,6; 2,0; 2,5; 3,0; 4,0; 5,0; 6,0; 8,0; 10,0   және   т.б., Ra20        қатары        үшін  — 1,0; 1,1; 1,2; 1,4; 1,6;  1,8; 2,0        және        т.б        қалыпты ӛлшемдер  қарастырылған.  . Барлық жағдайларда да стандартта кӛрсетілген негізгі артықшылықты  сандардың  бірін  қолдануға  ұмытылу  қажет. Ӛлшемдерді жұмырландыруда Ra10, Ra20 және Ra40 қатарларының шамаларына қарағанда Ra5, Ra10 және Ra20 қараларының шамаларын таңдаған дұрыс. Кӛрсетілген стандарт қабылданған бастапқы ӛлшемдер және кӛрсеткіштерге, осымен қатар технологиялық  операцияаралық ӛлшемдерге, сондай-ақ стандарттарды нақты  бұйымдарға  регламенттелген ӛлшемдерге (мысалы, бұраманың орташа диаметрі) таратылмайды.

а — ӛлшемдер, ауытқулары  және  шығарылымдар  жайлы ұғым; б — ӛлшемдердің,  шеткі  ауытқулардың,  шығарылымдар және қондырылулардың  графикалық кескіндері

Анық ӛлшем — бұл жол берілінетін қателікпен ӛлшеудегі орнатылған ӛлшем. Абсолютті дәл ӛлшемді бӛлшекті дайындау және ӛателіктерді есептемей ӛлшеу іс  жүзінде  мүмкін  емес,  сондықтан  да  бұл  ұғым енгізілген. Шеткі  ӛлшемдер  —  араларында  орналасуға  міндетті  немесе оларға жарамды бӛлшектің анық ӛлшемі тең болуы мүмкін екі шеткі шығарылымды ӛлшемдер (2.7, а-сурет). олардың ең  үлкені  ең  үлкеншеткі  ӛлшем  деп,  ал  кішісі  ең  кіші  шеткі  ӛлшем  деп  аталынады. Бұл ӛлшемдерді саңылаулар үшін -  D max

және D mіn деп белгілеу, біліктер  үшін - dmaxжәне dmіn  деп  белгілеу  қабылданғанн  (2.7, б-сурет).

Егер анық ӛлшемнің шамасын (d д

д ) оның оның шеткі шамаларымен салыстырсақ, онда бӛлшектің жарамдылығы жайлы қорытынды  жасауға болады.

Егер  де  білік  үшін  жағдай  орындалынатын болса d max ≥d д ≥d mіn ол        жарамды        деп        саналынады. Саңылау        үшін        жарамдылық        ашрты келесі  түрге ие

max

д

mіn Ӛту шегі  —  материалдың  ең  жоғарғы  санына  сәйкес  келетін, яғни білік үшін жоғағы шетке немесе саңылау үшін  тӛменгі  шетке,  сәйкес келетін шеткі ӛлшемдердің біріне қолданылатын ұғым (2.8, а- сурет). Ӛтулік емес шек — материалдың ең аз санына, яғни білік үшін тӛменгі шекке немесе саңылау үшін жоғарғы шекке,  сәйкес  келетін  шеткі  ӛлшемдердің  біріне  қолданылатын  ұғым  (2.8, б-сурет). 25346-89 МЕМСТ сәйкес сызбаларды жеңілдету үшін кесімді ӛлшемдерден  шеткі  ауытқулары  ұғымдары  енгізілген  (2.7, б-сурет):

max

* D es = d max * d

а        б

EІ = Dmіn - D, eі= dmіn — d; Ауытқулар, егер шектік немесе анық ӛлшем  кесімдіден  артық  болса  оң  ,  және  егер  шектік  немесе  анық  ӛлшем  кесімдіден  кіші болса  теріс  бола алады. Құрамалық және технологиялық сызбаларда кесімді және шектік ӛлшемдер, сондай-ақ олардың ауытқулары «ШҚБЖ. Ӛлшемдерді және шектік ауытқуларды түсіру» 2.307-68 МЕМСТ сәйкес милимертмен бірліктерді белгілеусіз кӛрсетеді (мысалы,85:0;°12; 42:°;°13 : 50+0,025; 50-0,022). Бұрыштық  ӛлшемдерді  және  олардың  шектік  ауытқуларын  градус, минут немесе секундтарда  бірлікті  кӛрсетумен  ұсынады (мысалы, 30°15/40"). Ауытқудың абсолютті шамаларының теңдігінде олар бір рет «±» таңбасымен  кесімді  ӛлшем  қасында   кӛрсетілінеді   (мысалы, 85 ± 0,02; 90 ± 5). Нӛлге тең ауытқу  сызбаларда  кӛрсетілмейді.  Тек  бір  ғана ауытқуды түсіреді: оң – жоғарғы шектік ауытқу орнына, ал терісі –  тӛменгі  шектік  ауытқу  орнына  (мысалы, 60-0022; 89+0,02). Бӛлшектерді дайындау дәлділігін анықтайтын негізгі ұғымдардың бірі шығарылым болып келеді. Т шығарылымы деп  ең  үлкен  және  ең кіші жол берілінетін  кӛрсеткіш  шамаларының  арасындағы  айырмашылық аталынады. Егер де ӛлшем шығарылымы  жайлы  айтылатын  болса,  онда  мұның астарында ең үлкен және ең кіші ӛлшемдер арасындағы айырмашылық немесе жоғарғы және тӛменгі шектік ауытқулар арасындағы алгебралық айырмашылықтың абсолютті шамалары  түсініледі  (2.7, б-сурет):

max

mіn

= | ES - EІ | , Td = d max

mіn

= | es - eі | .

Шығарылым— әрқашанда оң шама.  Кӛбінесе  шығарылым шамасына бӛлшектер сапасы және оларды дайындау құны тәуелді. Шығарылымды  арттыруда,  әдетте,  бӛлшектердің  сапасы  тӛмендейді,   ал  дайындау  құны азайтылады.

Шығарылым алаңы

Нөлдік сызық

«Негізгі  білік»  және  «негізгі  саңылау»  ұғымдары енгізілген: Беткейлерді қамтитын ӛлшемдер шығарылымын қысқартылған  түрде саңылау  шығарылымы  деп  атау  және

белгілеу  қабылданған, ал қамтылынатын беткейлерді — білік шығарылымы деп Td шартты белгілеумен. Қосылыста орналасқан бӛлшектер жайлы айтылғанда «қондыру» ұғымы қолданылады.

Қону деп бірдей кесімді ӛлшемді, онда  қалыптасатын саңылаулар немесе тартылыстар шамасымен анықталынатын бӛлшектер қосылыстарының сипаттамасы аталынады. Қону бӛлшектердің қосылыстағы салыстырмалы жылжуларының еркіндігін немесе олардың ӛзара жылжуға қарсыласу дәрежесін сипаттайды.

S саңылауы

N тартылыс

Қонуларды  саңылаулмен,  тартылыспен  және  ӛтпелі  дп ажыратады.

Саңылаумен        отырғызу        келесідей        негізгікӛрсеткіштермен сипатталынады:

орта  саңылаумен

m =

(Smax + Smіn)/2; а

б

в

г

д

е

Саңылаулы қонуларға саңылау шығарылымы алаңының тӛменгі шекарасы білік шығарылымы алаңыныі жоғарғы шекарасымен сәйкес келетін  қонулар  да  жатады,  яғни  D mіn = d max

. Бұл  жағдайда S mіn

(2.9, в-сурет) —  бұл  қосылыстағы  тартылыс білік     және     саңылау     ӛлшемдерінің     айырмашылықтары     есебінен қамтамасыз етілінетін қону.  2.9,  г-суретте  тартылыспен  қону кӛрсетілген. Саңылау шығарылымының алаңы 1 білік шығарылымы алаңынан 2 астында орналасады, және кез келген жағдайда  бұл  қосылыста  білік  ӛлшемдері  саңылау  ӛлшемдерінен  артық  болады.

Тартылыспен  қонудың  негізгі  кӛрсеткіштері  болып табылады: Тартылысты қонкларға сондай-ақ білік шығарылымы алаңының тӛменгі шекарасы саңылау шығарылымы алаңының жоғарғы  шекарасымен сәйкес келетін қонулар жатқызылады, яғни  Dmax= dmіn. Бұл  жағдайда  N mіn

мүмкін болатын қону (білік және саңылау шығарылымдарының алаңы толық немесе жартылай жабылады). 2.9, е-суретте келесідей негізгі кӛрсеткіштермен  сипатталынатын  ӛтпелі  қону  сызбасы  кӛрсетілген: Мысалы ретінде қосылыстың үш типінде түйістірілетін, қонудың әртүрлі түрлеріне ие бӛлшектер, шығарылымдар, саңылаулар және тартылыстардың шекті ӛлшемдерінің есептерін орындаймыз. Шекті ауытқулары  25346-89  МЕМСТ  бойынша таңдалынады.

max =

mіn =

max

mіn =

50 мм кесімді диаметрі тән; жоғарғы  шекті  ауытқу  es = -25 мкм, тӛменгі шекті ауытқуeі = -50 мкм. Біліктің шекті ӛлшемдері, мм: d max = d +

es = 50 + (-0,025) = 49,975; d mіn = d +

max

mіn

max

max

mіn

= 50,025 - 49,95 = 0,075;

mіn

mіn

max

max

mіn

d max = d +

es = 50 + 0,042 = 50,042; d mіn = d +

max

mіn

max = d max

mіn

= 50,042 - 50 = 0,042;

Шығарылым және номиналды ӛлшем арасындағы тәуелділік орнағандықтан, кез келген ӛлшем үшін берілген диапазонда шығарылымды анықтауға болар еді. Алайда бұның  қажеттілігі  жоқ,  себебі  номиналдық  ӛлшемдердің  шағын  айырмашылықтарында  оларға

арналған шығарылымдар шамалы ғана айрықшалынады. Бӛлшектерді ӛлшемдердің белгілі бір диапазонында дайындаудың технологиялық күрделілігі бірдей болады, осымен қатар бұл диапазон ӛлшемдер кем болған  сайын  тар  болады.  Ӛлшемдердің  артуымен  диапазон кеңейеді. Әртүрлі тағайындалулы бӛлшектер әртүрлі машиналар және механизмдерде бірдей емес дәлділікпен дайындалынулары қажет. Дәлділіктің талап етілінетін дәрежелерін нормаландыру квалитеттер кӛмегімен жүзеге асырылады. Квалитет астарында номиналдық ӛлшемдерге байланысты дәлділік дәрежесі  барлық  номиналдық  ӛлшемдер үшін бірдей болып қалатындай ӛзгеретін шығарылымдар жиынтығы түсініледі.

ӚҚС  20  квалитеттер  орнатылған.  Олардың  шартты  белгіленулері ІT01,   ІT0,   ІT1,   ІT2,   ІT3,   ...,   ІT16,   ІT17   жәнеІT18.   Аса    дәлділікті

квалитеттер — ІT01 жәнеІT0, ал  ең  қатаңдары — ІT1 жәнеІT18. Әрбір квалитетте шығарылым шамасы шығарылым бірліктерінің  саны  деп аталынатын тұрақты коэффициентпен k сипатталады. Бұл сан квалитетпен анықталынады және  номиналдық  ӛлшемге  байланысты емес:

Квалитет        k        Квалитет        k

Шығарылым  бірліктерінің  саны,  сәйкесінше,   ӛлшемдерге берілетін шығарылымдар да бір квалитеттен келесісіне 1,6 бӛлгішімен геометриялық прогрессия бойынша ӛтуде артады. Әр  5  квалитеттен  кейін,  6-шыдан  бастап,  шығарылымдар  10 есе артады. Әртүрлі квалитеттерді қолдану аймақтарын қатаң шектеу қарастырылмаған, бірақ та келесі квалитеттер артықшылықпен қолданылынады:

Шығарылымдар қатарларын құрудың осы жүйесі белгілі кесімді ӛлшем және шығарылым бойынша квалитетті анықтауға  мүмкіндік береді. Мысалы,  иінді  білік  мойыны  85-0'0З2  мм  ӛлшемінде  тегістелінеді. Шығарылым 22 мкм құрайды, ал 85 мм диаметрі үшін шығарылым бірлігі 2,20 тең. Шығарылым бірліктерінің асанын анықтаймыз:

ШҚЖ жүйесінің стандарттары кестелер түріндегі шығарылымдардың сандық шамаларын қамтиды. Бұл  мәліметтер  ШҚЖ-ті, олар анықталынған,  формулалар  және  ережелерге  жүгінбей-  ақ  қолдануға  мүмкіндік береді. Стандарттармен орнатылған шығарылымдар және ауытқулар ӛлшемдері кесімді температурада анықталынған бӛлшектерге жатқызылады. Әлемнің кӛптеген  елдерінде  қалыпты  температура  ретінде 20 °С қабылданады. Ол машина- және құрылғы жасау зауыттарының жұмыс бӛлмелерінің температурасына жуық. Барлық сызықтық және бұрыштық ӛлшемдердің және ӛлшегіш құралдардың градуирлеу және аттестаттауын,  сонымен  қатар  дәл  ӛлшеулерді  қалыпты температурада орындау қажет. Бӛлшектің және ӛлшеуіш құралдың температурасы бақылау  сәтінде  бірдей  болуы  қажет.  Қалыпты температурадан ауытқу «ӚМЖ. Сызықтық және бұрыштық ӛлшемдерді орындаудың қалыпты жағдайлары» 8.050-73 МЕМСТ орнатылынған  мүмкін  шамалардан  аспауы қажетті.

3.2.

Тегіс цилиндрлік қосылыстарды тағайындалынулары бойынша қозғалмалы  және  қозғалмалы  емес  деп ажыратады. Жауапты        қозғалмалы        қосылыстарға  қойылатын        негізгі        талаптар,

Қозғалмалы емес қосылыстарға (ажырайтын және ажырамайтын) қойылатын негізгі талаптар, - бӛлшектерді  дәл  центрлеуді  қамтамасыз ету  және  ұзақ  пайдалану  үрдісінде  берілген  айналу  сәтін  немесе  білік

күшін        сояуыш        бӛлшектерінің        кепілді        тартылысы        немесе        білік        күші арқасында  тежегіш  бұрамалармен  жолдау  және т.б. Ең  үлкен  тӛзімділікті  қамтамасыз  ету  –  машиналар  және құралдар бӛлшектерінің барлық қосылыстарына қойылатын жалпы талаптар.

Пайдалану талаптарына сәйкестілікте ең аз қажетті, бірақ та  қонудың жеткілікті сандарын қамтамасыз ету үшін  ШҚЖ  дайындалынған.

Біздің елде,  ИСО  ұсыныстарына  сәйкестілікте  құрастырылған  және негізгілерінің бірі 25346— 89 МЕМСТ және 25347—82 МЕСТ  болып келетін бес стандарттар түрінде рәсімделген біртұтас ШҚЖ (ШҚБЖ)  қызмет етеді. Әртүрлі саңылаулы және тартылысты  қонуларды  қалыптастыру үшін ИСО жүйесінде және ШҚБЖ-де 500 мм дейінгі ӛлшемдер үшін біліктер және саңылаулардың негізгі ауытқулары үшін 27 нұсқалар қарастырылған (3.3-сурет). Негізгі ауытқу — бұл нӛлдік сызыққа қатысты  шығарылым алаңының қалыпын анықтау үшін қолданылынатын (кесімді ӛллшем сызықтары)  екі  шекті  ауытқулардың  (жоғарғы  және  тӛменгі)   бірі.  Осы  текті  болып  келетінің  нӛлдік  сызыққа  жуық  ауытқу (3.4-сурет). Саңылаудың негізгі ауытқуын алтын әліппесінің бас әріптерімен белгілейді, біліктерді – кіші әріптермен; негізгі саңылауды Н әріпімен белгілейді,  ал  негізгі  білікті – һ әріпімен. А—Н (а—h) ауытқулары саңылаулы қонуларда шығарылым алаңдарын қалыптастыру үшін арналған: JS — N (js — n) ауытқулары — ӛтпелі қонуларда; Р — ZC (р —  zc)  ауытқулар  —  тартылысты қонуларда. Әрбір әріп мәндері кесімді ӛлшемге тәуелді негізгі ауытқулар қатарларын белгілейді. Біліктерге арналған негізгі ауытқулар эмпирикалық формулалар бойынша  анықталынады,  ал  саңылаулар  үшін – келесі  ереже бойынша:

EІ = -es — негізгі ауытқулар үшін А—Н; ES= —eі— негізгі  ауытқулар  үшін P— ZC.

Бұл ереже келесідей қалыптастырылады: саңылаудың негізгі ауытқуы сол әріппен (тек жолдық) белгіленген, біліктің негізгі ауытқуының  нӛлдік  сызығына  қатысты  симметриялы  болуы қажет. Бұл  ережеден  3  мм  артық  диаметрлі   дәлділіктің   8-ші квалитетіне дейінгі  JS  —  N  ауытқулы  және  дәлділіктің  7-ші квалитетіне дейінгі Р —  ZC  ауытқулы  саңылаулар  үшін  артықшылықтар жасалынған.

онда А — қарастырылудағы  квалитет  шығарылымы  және  жуықтағы дәл квалитет шығарылымы арасындағы айырмашылық, А =  1ТП — ІTn — 1. Js ауытқулы біліктер .үшін және JS ауытқулы саңылаулар үшін негізгі ауытқулар орнатылынбаған. Шекті ауытқулардың  екеуін  де  сәйкес  квалитеттің  шығарылымынан  шыға  келе   анықтайды.  js және   JS үшін шығарылым алаңы нӛлдік сызыққа қатысты симметриялы, ал шекті ауытқулар мәндері бойынша тең және таңбалары бойынша қарама-қайшы: ES (es) = +ІT/2; EІ (eі) = —ІT/2 (3.5-сурет). Біліктер және саңылаулардың негізгі ауытқуларының шамалары 25346-89  МЕМСТ  кестелерінде келтірілген. Шығарылым алаңы негізгі ауытқулардың бірінің квалитеттердің бірі бойынша шығарылымымен үйлесуінен қалыптасады. Осы ережеге сәйкестілікте шығарылым алаңын негізгі ауытқу әріпімен (кейде екеу) және  квалитет  нӛмерімен  белгілейді,  мысалы:  білік  үшін - h6, dll, f9,   ал саңылау  үшін — Н6,  Dll, Js10.

-сурет. Саңылау (а) және біліктің (б) шекті ауытқуларын анықтау

Жалпы алғанда негізгі ауытқулар        және квалитеттердің кез келген үйлесімдері мүмкін, бұл әртүрлі        шығарылым алаңдарының кең таңдауын қамтамасыз етеді.

Шығарылым алаңы негізгі ауытқумен        анықталынатын кӛлденең сызықпен шектелген (3.6, а-сурет). осы шығарылым алаңын шектейтін екінші шекті ауытқуды негізгі ауытқу және қабылданған квалитет  шығарылымы  бойынша  анықтауға  болады  (3.6, б-сурет). Егер  негізгі  ауытқу  жоғарғысы  болса,  онда   тӛменгі   ауытқу   білік үшін

саңылау үшін ES = EІ + ІT

(eі, es, EІ  және  ES  ауытқуларын  таңбаны  ескерумен алады).

Бұйым сәйкестілігі деңгейін жоғарылату, жонатын құралдар және калибрлердің  номенклатураларын  қысқарту,  стандартты  жонатын   құрал және калибрлердің орталықтандырылған ӛндірісін арнайыландырылған кәсіпорындарында  ИСО  ұсыныстарына сәйкестілікте кооперирлеу және ұйымдастыруға арналған қолайлы жағдайларды құру үшін 25347-82 МЕМСТ-та  1 ... 500  мм  ӛлшемдері  үшін  артықшылықты  шығарылым  алаңдары  белгіленген  (3.3-   және  3.4- кестелер). Олар жалпы тағайындаудың 90.95% қонуларын алуға мүмкіндік береді. 500 мм артық және 1 мм кем ӛлшемдер үшін артықшылықты шығарылым алаңдары ерекшеленбеген, бірақ та 25347-82 МЕМСТ 2 Қосымшасында шығарылым алаңдарын кесімді ӛлшемдердің әртүрлі интервалдарында  қолдану  бойынша  ұсыныстар келтірілген. Жеке техникалық негіздеген  жағдайларда  негізгі  қатарларға енбеген шығарылым алаңдарын қолдану қажеттілігі туындауы мүмкін. Осындай шығарылым алаңдарын және оларға сәйкес шекті ауытқудың сандық шамаларын таңдауды  реттендіру  мақсатында  1.500  мм  ӛлшемдер үшін біліктер  және  саңылаулар  шығарылымдарының  қосымша алаңдары орнатылған (25347—82 МЕМСТ 3 Қосымшасын қараңыз). Қонулар саңылау және білік шығарылымдарының алаңдарының үйлесімдерімен  қалыптасады.  Түйісетін   бӛлшектер   үшін   (саңылау және  білік)  тек  негізгі  ауытқулардың  шамалары  ғана   орнатылған, яғни шығарылым алаңының  жақын  шекарасынан  нӛлдік  сызыққа  дейінгі қашықтық (3.7-сурет). Жоғарғы (егер шығарылым алаңы нӛлдік сызықтан жоғары орналасса) немесе тӛменгі (егер шығарылым алаңы нӛлдік сызықтан тӛмен орналасса) шекті  ауытқулары  негізгі  ауытқу  және  таңдалған  квалитет  шығарылымы  бойынша анықтайды.

Ескерту. Мұнда және        3.4 — 3.6-кестелерінде  жақтаулармен  шығарылым және қонулардың артықшылықты алаңдары белгіленген.

Мысалы, 25346—89 МЕМСТ 7-кесте бойынша 016n5 білігі үшін негізгі  ауытқу  +12  мкм  құрайды,   ал   5-ші   квалитет   шығарылымы осы стандарттың 6-кестесі бойынша - 8  мкм.  Сәйкесінше,  біліктің тӛменгі  шекті  ауытқуы eі = +12 мкм,  ал  жоғарғы  шекті  ауытқуы  es =  12 + 8 = +20 мкм (3.8-сурет). Кӛрсетілген  ауытқуларды  25347-82  МЕМСТ   7-кестесі   бойынша да анықтауға болады. Егер де білік шығарылымын 7-ші  квалитет  бойынша  таңдайтын  болсақ,  онда  тӛменгі  шекті  ауытқуы  ӛзгермейді, ал  жоғарғы  шекті  ауытқу  es = 12 + 18 = +30 мкм.

Біліктер және саңылаулардың шығарылым алаңдарының артықшылықты әртүрлі нұсқаларын құрамдастыра  отырып,  жүйенің түрлі қонуларды құралдар жинағын, калибрлерді және басқа технологиялық жарақтарды ұлғайтуысыз да құру  бойынша  мүмкіндіктерін  айтарлықтай  кеңейтуге  болады.  Әрбір  салады  шектеуші стандарт енгізе  отырып  (ұйым  стандарты)  шығарылымдар және  қонулар  алаңдарының  сандарын  қысқартуға  болады.  Ұсынылатын  қонулар  25347—82   МЕМСТ-қа   1   Қосымшада келтірілген. Бұрындары  айтылғандай,  экономикалық  тұжырымдамалар бойынша қонуларды ең бастысы саңылау жүйесінде және сирек білік жүйесінде тағайындау қажет болғандықтан, артықшылықты қонулар (артықшылықты шығарылым алаңдарынан қалыптасқан) 25347-82 МЕМСТ-да саңылау жүйесінде білік жүйесіндегімен  салыстырғанда артық келтірілген.

Дәлділік квалитеттерін тағайындауда келесі ұсыныстар қолданылынады. Осылайша, ұсынылатын және  артықшылықты  қонуларда саңылау шығарылымдарының 1 ...3 150 мм ӛлшемдері  үшін  дәл квалитеттер, әдетте, білік шығарылымынан 1-2  квалитетке  артық.  Бұл дәл саңылауды  технологиялық  жолмен  алу,  жылуды  әкетудің нашар  жағдайлары,  қатаңдығының  жеткіліксіздігі,  тозуының жоғарылауы және жонатын құралды саңылауды ӛңдеу үшін бағыттау күрделілігі нәтижесінде дәл білікке қарағанда қиындығымен түсіндіріледі.Қону шығарылымын сақтауда саңылау шығарылымын арттыру  қашаулар  және  тартқыштардың  қызмет  мерзімдерін  ұлғайтады, себебі бұл кезде олардың диаметр  бойынша  кӛлемді  тозулары  және  қайраудың  кӛлемді  сандары  мүмкін болады.

Саңылау жүйесі        Білік жүйесі

аз диаметрлерде кейде  дәл  білікті  технологиялық  ӛңдеу  дәл  саңылаумен салыстырғанда қиынырақ, сондықтан 1 мм кем ӛлшемдер үшін ұсынылатын қонуларда саңылау  және  білік  шығарылымдары  бірдей болып қабылданған (бұл 3 150... 10000  мм  ӛлшемдердегі  қонуларға  да қатысты). 25347—82 МЕМСТ сәйкес техникалық негізделген жағдайларда ұсынылатындардан айрықшалынатын, бірақ осы стандартпен қарастырылған біліктер және саңылаулар шығарылымдары алаңдары қатарларынан  қалыптасқан  қонуларды  қолдану  мүмкіндігі  бар.

3.3.

Сызықтық ӛлшемдердің шығарылым алаңдары сызбаларда  не шартты (әріптік) белгілеулермен, мысалы 050H6, 032f7, 010g6, не шекті ауытқудың сандық мәндерімен, мысалы012-°'039, не шығарылым алаңдарының әріптік белгілеулерімен оңынан жақшаларда шекті ауытқудың шандық шамаларын кӛрсете отырып  беріледі  (3.9,  а,б-  сурет).

Түйісетін беткейлер қонуларын және құрастыру сызбаларында бейнеленген бӛлшектер ӛлшемдерінің шекті ауытқулары, бӛлгішінде саңылаудың шекті ауытқуының әріптік белгілеулері және сандық шамалары не болмаса әріптік белгілеу оңынан жақшада оның сандық шамасын кӛрсетумен, ал алымында –  білік  шығарылымы  алаңының  ұқсас білгіленулері келтірілетін, бӛлшек түрінде келтіріледі (3.9, в,г- сурет). Шығарылым алаңдарының шартты белгіленулерінде шекті ауытқулардың  сандық  шамаларын  келесідей  жағдайларда  нұсқау  қажет:

мысалы пластмассалы бӛлшектер үшін (3.9, д-сурет) «Ӛзара алмасушылықтың негізгі нормалары. ШҚБЖ. Пластмассадан дайындалынған бӛлшектер шығарылымдарының алаңы» 25349-88 МЕМСТ  бойынша  шекті ауытқулармен.

жіктелінбейтін және жауапты емес ӛлшемдерді қамти отырып, тағайындалынулары мүмкін. Техникалық талаптарда келесі нұсқау қамтылған деп алатын болсақ: «Ӛлшемдердің кӛрсетілмеген шекті ауытқулары: саңылауларға H14, біліктерге h14 , қалғандарына ± іт14/2 » немесе        «Ӛлшемдердің  кӛрсетілмеген шекті ауытқулары: диаметрлерге H12,        h12 қалғандарына        ±іт14/2».        Бірінші        жағдайда        ауытқулар        H14 барлық   ішкі   (қамтитын) элементтердің   ӛлшемдеріне қатысты,  ал                h14 ауытқулары        –        барлық                сыртқы                (қамтылынатын)                элементтердің ӛлшемдеріне. Екінші                жағдайда                H12                        ауытқулар                сызбада        ауытқулары кӛрсетілмеген                                бӛлшектер        саңылауларының                                        немесе        құрастырма бірліктердің        диаметрлеріне        ғана                қатысты,        ал                h12                                ауытқуы  – ауытқулары                        кӛрсетілмеген                        құрастырма                                бірлік                біліктерінің диаметрлеріне.                ± іт14/2        белгілеуі центраралық                        қашықтық,                                        биіктіктер немесе тереңдіктер тәрізді симметриялық ауытқулар үшін ұсынылады. Бірдей        кесімді                        ӛлшемді,                        бірақ        әртүрлі        шекті                        ауытқулы                        алаңдардан құралатын беткейлер үшін, осы алаңдар арасындағы шекараны тұтас сызықпен салады және сәйкес  шекті  ауытқулары  бар  кесімді  ӛлшемді әр  алаң  үшін  жеке  кӛрсетеді (3.10-сурет).

3.4.

ДӘЛДІЛІК        ЖӘНЕ        ҚОНУЛАР        КВАЛИТЕТТЕРІН ТАҢДАУ  ЖӘНЕ  ТАҒАЙЫНДАУ ТӘРТІБІ Ӛңдеудің оңтайлы дәлділігін анықтау және дәлділік квалитетін таңдау жиі күрделі тапсырма болып келеді. Шағын шығарылымды негізделмеген  жоғары  квалитеттерді  туынды  тағайындауда   бӛлшектерді дайындау құны  артады.  Қатаң  квалитетті  дәлділікті таңдауда дайындау құны тӛмендейді, бірақ та бӛлшектердің түйінде жұмыс  жасауларының  сенімділігі  және  тӛзімділігі  азаяды.  Бұл  мәселені шешу үшін нақты қосылыстың қону сипатын, оның жұмыс жағдайларын ғана  емес,  сондай-ақ  қандай  да  бір  квалитетті  тағайындау мақсаттылығын және қажетті дәлділікті бӛлшектерді дайындау мүмкіндігі  назарға  алатын  ұсыныстарды  да  есепке  алу  қажет. Квалитеттерді машиналар және механизмдер қосылыстарында қолдану  жайлы  жалпы  түсініктерді  келесі  мысалдардан  алуға болады. 5 және 6 квалитеттер автокӛлік қозғалтқышы бұлғағының жоғарғы бастиегінің піспекті саусақ – тығыны, иінді білік мойыны – мойынтірек астары  және  т.б  тәрізді  ерекше  дәл  қосылыстарда қолданылады. 7 және 8 квалитеттер тісті дӛңгелектердің білікпен қосылыстары, тербелу мойынтіректерінің тұрқыға, жақтауларға фрезалардың орнатылулары  және  т.б  үшін қолданылынады. 9 және  10  квалитеттері,  дәлділікке  қойылатын  талаптар тӛмендеген, бірақ ӛзіктестік және центрлеуге салыстырмалы жоғары талаптар қойылатын қосылыстарда қолданылады  (мысалы,  піспекті сақина – піспектің биіктік  бойынша  жырашығы,  жұлдызшалардың білікке  қонулары  және т.б.). 11  және  12  квалитеттері,  центрлеу,  дәнекерленген   қосылыстардың жоғары дәлділіктерін талап етпейті, жиі шешілетін бӛлшектердің ауылшаруашылық машиналарының, қонудың қозғалмалы қосылыстарында таралған.

Саңылаумен қону.

Қозғалмалы  қосылыстар  жұмыстарының сипаты және жағдайлары әртүрлілікпен айрықшалынады. Мысалы, бір ғана қозғалтқыштың піспек - гильза, иінді білік  мойыны  –  астар,  піспекті  саусақ  –  сояуыштың  жоғарғы  бастиегінің  тығыны қосылыстары бір-бірлерінен бӛлшектерді ӛзара жылжыту сипатымен, температуралық тәртібімен, атқарушы жүктемелерімен және т.б айрықшаланады. Сондықтан қозғалмалы қосылыстар саңылауларының есебінің біртұтас әдістемесін нақты жағдай үшін іс жүзінде қолдану мүмкін емес.

Қосылыстардың  әрбір  түрі  үшін  саңылаулар  есебінің  ӛз  әдістемесі болады. Себебі арнайы әдістемені таңдау кӛп жағдайларда мақсатты емес, жиі ұсынылатын қонуларды қолданудың іс жүзілік тәжірибемен  орнатылған  үлгілік  аймақтарын қолданады. H/h топтарының қонулары олардағы ең кіші саңылау нӛлге теңдігімен айрықшалынады. Олар, білік  және  саңылауды  ӛзара  жылжыту реттеуде қарастырылатын, сондай-ақ аз жылдамдық және жүктемелердегі саңылау және білікті центрлеуге қойылатын жоғары талапты  жұптар  үшін арналған. Н5/h 4  қонуын  бӛлшектерді  реттеуде  бұру  және  бойлық  жылжыту мүмкіндігі бар, центрлеу  және  бағыттау  дәлділігіне  қойылатын  жоғары  талаптары  бар  қосылыстар  үшін   тағайындайды. Бұл қонуды ӛтпеліліердің орнына қолданады (сонымен қатар ауыстырымдық бӛліктер үшін де). Айналатын  бӛлшектер  үшін  оларды тек  шағын  жылдамдықтарда  және  жүктемелерде  ғана қолданады. Н6/h 5 қонуын центрлеу дәлдігіне қойылатын жоғары талаптарда, мысалы жонғыш білдектің артқы басқышының күпшесінде,  ӛлшеуіш  тісті дӛңгелектерді тісӛлшеуіш құралдардың сүмбілерінде орнатуда тағайындайды. H7/h6 қонуын (артықшылықты)  центрлеу  дәлдігіне  қойылатын қатаң емес талаптарда тағайныдайды (мысалы, білдектерде ауыстырылатын тісті  дӛңгелектер  үшін,  білдек,  автокӛлік  және  басқа  да техникалық жүйелерде тұрқыларда тербелу мойынтіректерінің астыларына). Н8/h 7 қонуын (артықшылықты) центрлеуші беткейлер  үшін, бӛлшектердің ӛзктестіліктеріне қойылатын біршама тӛмендеген талаптарда дайындауға шығарылымдарды кеңейту мүмкін болғанда, тағайындайды. ШҚБЖ-де центрлеу дәлдігіне тӛмен талаптар қойылатын қосылыстарға арналған 9-12 квалитеттер дің шығарылым алаңдарынан  қалыптасатын H/h топтарына қонуларды қолдану мүмкіндігі бар (мысалы, тісті дӛңгелектер тегершіктерін, жалғастырғыштар және басқа бӛлшектерді білікке айналатын сәтті механизм дәлдігіне жоғарғы емес  талаптарда  және шағын жүктемелерде жолдау үшін сояуышпен бекітумен қонуға арналған). H/g тобының қонуы(H5/g4, H6/g5 и H7/g6 (артықшылықты)) саңылаулы қонулардың барлығының арасында ең кіші  кепілді  саңылауға  ие.  Оларды дәл центрлеуді  қамтамасыз  етуге  арналған  кепілді,  бірақ  шағын саңылауды талап ететін дәл қозғалмалы қосылыстар үшін қолданады,      мысалы,         пневматикалық      қондырғылардағы      бӛліп

таратқыштарға, бӛлуші бастиектер тіректеріндегі сүмбіде, тығынжолды жұптарда  және т.б. H/f тобының қонуларыбарлық қозғалмалы қосылыстар үшін аса кеңінен тараған (H7/f7 (артықшылықты), H8/f8және  6  және  9 квалитеттер шығарылым алаңдарынан қалыптасқан алдыңғы текті қонулар). Мысалы, Н7А7 қонуын  қуаттары  бойынша  шағын  және орташа  электрқозғалтқыштардың  сырқанау  мойынтіректерінде,  піспектік компрессорлерде, білдектер жылдамдықтары қорптарында, ортадан тебетін сорғыларда,ішкі жану  қозғалтқыштарында  және  басқа  да  техникалық  жүйелерде  қолданады. H/e(Н7/е8, Н8/е8 (артықшылықты), Н7/е7 және 8 және 9 квалитеттер шығарылым алаңдарынан қалыптасқан, алдыңғылар текті қонулар)тобының қонулары сұйықтықты үйкеліс кезінде жеңіл қозғалысты қосылуды қамтамасыз етеді. Оларды жылдам айналатын біліктер үшін қолданады. Мысалы, бірінші екі қонуларды үлкен жүктемелермен жұмыс жасайтын турбогенераторлар және электроматорлар біліктері  үшін  қолданады.  Н9/е9  және  Н8/е8 қонуларын  машинақұрылысында  тісті  дӛңгелектердің  біліктерінде   рекін айналатын ірі  мойынтіректер  үшін,  және  цилиндрлер  қақпақтарын центрлеуге арналған  тіркесу  жалғағыштарымен кірістірілетін  басқа  бӛлшектер  үшін қолданады. H/d (H8/d9, H9/d9 (артықшылықты)  және  7,  10  және  11 квалитеттер шығарылым алаңдарынан қалыптасқан алдыңғылар текті қонулар) тобының қонуларынсалыстырмалы түрде сирек қолданады. Мысалы,H7/d8 қонуын  ірі  мойынтіректерде  айналудың  үлкен  жиілігінде  және  салыстырмалы  аз  қысымда,   сондай-ақ компрессорларда піспек-цилиндр түйісуінде  қолданады,  ал  H9/d9 қонуын —  механизмдердің  жоғарғы   емес дәлділігінде. H/c (Н7^8 және Н8/с9) тобы қонуларыайтарлықтай кепілді саңылауларымен сипатталынады, және оларды  центрлеу  дәлдігіне жоғары емес талаптары бар қосылыстар үшін қолданады. Жиі бұл қонуларды жоғарылаған температураларда жұмыс жасайтын (бу турбинасында, қозғалтқыштарда, құбыркомпрессорларда және білік мойынтірек астарына қарағанда артық қыздырылуы және кеңеюі нәтижесінде саңылаулар айтарлықтай кішірейетін жұмысты басқа техникалық жүйелерде) сырғанау мойынтіректері үшін тағайындайды (білік және тығынның сызықтық кеңеюінің әртүрлі температуралық кеңеюімен). Ӛтпелі қонулар. H/js, H/k, H/m жәнеH/n топтарының ӛтпелі қонуларын ауыстырылатын бӛлшектерді центрлеуді  қамтамасыз  ету  талап  етілінетін  немесе,  олардың  ӛзара  ажылжулары  қажетті  болғанда

қозғалмалы емес ажырайтын қосылыстар қолданылады.  Қонулар  түйісуде  сыңылаулардың  да,  тартылыстың  да  пайда болу.

n6

m6

кб

js6

Тартылыспен

Саңылаумен

Қосылыстың қозғалыссыздығы кілтек, ӛзек  және  бекітудің  басқа да  құралдарымен  қосымша  бекіту  арқылы  мүмкін болады. Ӛтпелі қонулар 4-8 квалитеттерде ғана қарастырылған, осымен қатар олардағы білік дәлділігі саңылау дәлділігінен бір квалитетке жоғары қарастыралады. Ӛтпелі қонуларда ең үлкен тартылыс біліктің ең  үлкен  шекті  ӛлшемі (dmax) және саңылаудың ең кіші шекті ӛлшемін үйлестіруде қалыптасады, ал ең үлкен саңылау  –  саңылаудың  ең  үлкен  шекті  ӛлшемі (-Dmax) және біліктің ең кіші шекті ӛлшемінің (dmіn) үйлесулерінде. Әртүрлі ӛтпелі қонулардағы тартылыстар және саңылаулардың шамалы  қатынастары  3.7-кестеде келтірілген. 3.7-кестеде H7/k6 қонуында түйісудің үлкен бӛлігіне тартылыс тән, ал орташа  саңылаулар  нӛлге  жуық  екендігі  кӛрінеді.  Сондықтан   бұл  қону  бӛлшектерді  центрлеу  үшін  аса  кең  таралым  алды.  H7/n6  қонуын центрлеумен  қатар  біліктік  жылжулардың  алдын  алуға  арналған тартылыстарды қамтамасыз ету қажетті жағдайларда қолдану ұсынылады. Қосылысты жиі бӛлшектеу және құрастыруларда, әдетте, H7/js6  қонуы ұсынылады. Ӛтпелі қонуларды қолдану мысалдары 3.11-суретте кӛрсетілінген. Кепілді тартылысты қонулар. Тартылысты қонуларды қозғалмалы емес ажырамайтын қосылыстарды алу үшін қолданады,  осымен  қатар түйісетін беткейлердің салыстырмалы қозғалыссыздығы білікті саңылаумен қосуда туындайтын серпімді деформациялар есебінен қамтамасыз етілінеді. Біліктің шекті ӛлшемдері саңылаудың шекті ӛлшемдерінен артық. Бірқатар жағдайларда  қосылыс  сенімділігін  арттыру үшін қосымша ӛзектерді немесе бекітудің басқа құралдарын қолданады, осымен  қатар  айналмалы  сәт  ӛзекпен  беріледі,  ал бӛлшектер біліктік  жылжулардан  тартылыс  негізінде  ұсталынып  тұрады.

Ӛзінде тартылыспен  қосылуды  қамтитын  түйіндер  құрылымы  және  құрастырылуының  сенімділігі   және   қарапайымдылығы арқасында, бұл қонулар машинақұрылысының барлық салаларында қолданылынады (мысалы, теміржол кӛлігіне  арналған  білікті дӛңгелекпен, тығындарды білікпен, құртты дӛңгелектің  сатыларын  тәжбен   құрауда  және т.б) Қосылысты алу әдісін таңдау (пресс астында, қамтушыны қыздырумен немесе қамтылатын бӛлшекті салқындатумен және т.б) бӛлшектер, тартылыс құрылымымен және басқа да факторлармен анықталынады.

Тартылысты қонулар сенімділігі кӛптеген құраушыларға байланысты: қосылатын беткей материалдарының  физико-механикалық

қасиеттері, беткейлердің бұдырлылықтары және геометриясы, құрылымдық факторлар, тартылыс шамасы, құрастыру  әдісі  және  т.б. бұл факторлардың бірқатарлары тартылысты  қону  есебінде  ескеріледі, ал қалғандарын  есептерде  ескеру  қиын  немесе  мүмкін  емес.  Сондықтан жауапты мәселелерде есепке сәйкес таңдалынған қонуды тәжірибе  жүзінде  тексеру ұсынылады. Артықшылықты тартылысты қонуларды қолданылуы бойынша кепілді  тартылысты  арттыру  тәртібінде  келтіруге болады. Жұқақабырғалы бӛлшектердің және шағын  жүктемелерге ұшырайтын бӛлшектердің қосылыстары үшін H7/p6 қонуын таңдаған дұрыс болып  келеді.  Кондукторлық  тығындарды  кондуктор тұрқысымен, тиекті тығындарды  қосымша  бекітумен  қосылыстыру  және де  осы  текті  қосылыстар  үшін  H7/r6  және  H7/s6  қонулары  дұрыс. H7/u7 қонуы ауыр машинақұрылысында сырғанау мойынтіректерінің шығындарын, құртты  сақиналар  тәждерін, сермерлерді және басқа осы текті қосылыстарды қосылыстыру үшін қолданылады. Ең  үлкен  кепілді  тартылыс  шамаларымен  сипатталынатын H8/x8 және H8/z8 қонулары үлкен айналмалы сәттерді және біліктік  күштерді  қабылдайтын  ауыр  жүктелінген  қосылыстар үшін қолданылынады.

Тербелу        мойынтіректері     (3.12-сурет)     арнайыландырылған зауыттарда  дайындалынатын  және  толық  сыртқы   ӛзара алмасушылыққа  иа  кеңінен  таралған  стандартты  құрастыру  бірліктеріне жатқызылады. «Тербелу  мойынтіректері.  Жалпы  техникалық шарттар» 520-71 МЕМСТ стандарты мойынтіректер дәлділігінің 5 сыныптарын орнатады: 0, 6, 5, 4  және  2  (дәлділікті  арттыру тәртібінде).

Мойынтіректер  сапалары анықталынады:

-сурет. Тербелу мойынтірегінің сызбасы:D, d— мойынтіректің сыртқы және ішкі диаметрлері; B— мойынтірек ені; г1, r2— дӛңгелектену радиустары

Мойынтіректердің сыртқы және ішкі сақиналарының ауытқулары олар  біліктерге  және  тұқһрқыға  орнатылынатын  қонуларға   байланысты емес. Бұл шығарылатын мойынтіректер атауларын айтарлықтай қысқартады. Мойынтіректердің барлық сыныптары үшін жалғанатын ӛлшемдердің  жоғарғы  ауытқулары  нӛлге  тең. Мойынтіректің сыртқы сақинасы  негізгі  білік  рӛлін  атқарады  және  онымен  түйісу  білік  жүйесінде қалыптасады. Ішкі сақина негізгі саңылау болып табылады, алайда оның шығарылым алаңы қарапайым негізгі саңылаумен салыстырғанда теріс шамалар  аймағында орналасқан. Сызбаларда мойынтірек сақиналарының шығарылым алаңдары L және l әріптерімен (ішкі және сыртқы сақинаға сәйкес) және сәйкес дәлділік сыныбы сандарымен белгілейді. Қосылыстардың әртүрлі түрлеріне  арналған  ұсынылатын  қонулар  3.13-суретте кӛрсетілген. Мойынтіректерді орнату үшін үлкен тартылысты  қонуларды  құрылымның жұқа қабырғалылығына және жұмыс саңылауларын алу қажеттілігіне  байланысты  қолдануға  болмайды.  Сондықтан  ішкі  сақина  саңылауының  шығарылым  алаңы  кері  бұрылған,  бұл  біліктердің m, n, k және  js  стандартты  шығарылым  алаңдарын  қолдануда  шағын  кепілді  тартылысы  бар  қосылысты  қамтамасыз  етеді. Мойынтіректердің түйісу сызбаларында мойынтіректерімен түйісетін тұрқылардың біліктері және саңылауларының шығарылым алаңдарының  белгіленулері  ғана  кӛрсетілінеді (3.14-сурет).

Тербелу мойынтіректерін тұрқы біліктеріне және саңылауларға қонуын  таңдау  жүктеу  түріне,   пайдалану   жағдайларына, мойынтіректің  түрі  және  ӛлшемдеріне байланысты.

Жергілікті,  айналымды  және  тербелмелі   жүктелулерді  ажыратады. Жергілікті жүктелуде нәтижелеуші радиалдық жүктеме  тербелу жолы       шеңберінің       шектелген       аймағымен       қабылданады,      ал

айналымдыда – тербелу        жолының        бүкіл шеңбері  бойымен  кезекті түрде.Тербелмеліжүктелуде теңдей әрекет ететін жүктеме толық  айналым жасамайды, тек жеке аймақта теңселуде болады. Тербелу        мойынтіректеріне арналған  қонуларды   таңдауда   белгілі бір  ережелерді  сақтау қажет.

Білік айналғанда,ішкі сақинаның білікпен қозғалыссыз қосылуын қамтамасыз ету қажет. Сыртқы сақина тұрқыға шағын саңылаумен орнатылынады. Тұрқы айналғанда,сыртқы сақинаның қонуы тартылыспен жүзеге асырылады,  ал  ішкі  сақина  білікке  саңылаумен орнатылады. Саңылаумен жергілікті жүктемеге ұшырайтын сақинаны монтаждайды, себебі бұл жағдайда тербелу денелерінің жұмыс жағдайлары жақсартылады. Сақинаның айналдырма жүктелуінде оған арналған қонуда  радиалды  жүктелу  қарқындылығы  бойынша анықтайды:

Pr =

K^, b ондаFr— нәтижелеуші тірекке түірілетін радиалдық және біліктік  жүктелу; b— мойынтіректің жүздерді есептеудегі  жұмыс  ені, b  = B  - (r1+ r2); K1— қонудың жүктелуге тәуелді динамикалық коэффициенті: 150% дейінгі шамадан тыс тиеуде Kj= 1, 300% дейінгі  шамадан  тыс тиеуде Kj= = 1,8 және т.б.; K2— қуысты білікте немесе жұқақабырғалы тұрқыда қону тартылысын әлсірету деңгейін ескеретін  коэффициент, (тұтас білікте K2= 1); K3—  радиалдық  жүктелуді  қосядролы  конус тәрізді доғалақша мойынтіректер қатарлары арасында  немесе  қосарланған шарлымойынтіректер араларында таратудың біркелкі еместігін ескеретін коэффициент (біртекті қосарланбаған мойынтіректер үшін  K3= 1). Жүктелудің есептік қарқындылығы үшін 3.8 және 3.9-кестелер бойынша  қарастырылудағы  сақина  түйісуінің  түрі анықталынады.

3.8-кесте. Ішкі сақинаның білікпен түйісуі түрінің мүмкін жүктемелерге тәуелділігі

r ,

3.9-кесте. Сыртқы сақинаның тұрқымен түйісу түрінің мүмкін жүктемелерге тәуелділігі

r ,

Мойынтіректердің түйісулері мойынтіректердің дәлділік квалитеттері (біліктер және саңылаулар) және сыныптары арасындағы келесі  қатынастарды сақтауды: Біліктер  және саңылаулардың квалитеттері        4        5        6        7

Мойынтіректер дәлділіктерінің сыныптары        2        4        5        6 Егер мойынтіректер жоғарылатылған температураларды жұмыс жасауға арналған болса, онда олардың сақиналарының біркелкі емес қыздырылуларын ескеру қажет, және де температура жоғары болған сайын, жоғары тартылысты ішкі  сақинаны  түйістіру  үшін  қолдану қажет.

4 Тарау

БҦРАНДАЛЫ БӚЛШЕКТЕР ЖӘНЕ ҚОСЫЛЫСТАРДЫҢ ШЫҒАРЫЛЫМДАР ЖӘНЕ ҚОНУЛАР ЖҤЙЕСІ

4.1.

Тағайындалуларына тәуелсіз барлық бұрандаларға қойылынатын негізгі  талаптар  тӛзімділік  және  қосымша  шақтаусыз  бұрап нығайту. «Ӛзара алмасушылықтың негізгі нормалары. Метрлік бұранда. Профиль» 9150—2002 МЕМСТ және«Ӛзара алмасушылықтың негізгі нормалары.  Метрикалық   бұранда.Негізгіӛлшемдер»24705—2004 МЕМСТ стандарттары жалпы тағайындалулық диаметрлері және адымдары «Ӛзара алмасушылықтың негізгі нормалары. Метрикалық бұранда. Диаметрлері және адымдары» 8724-2002  МЕМСТ  сәйкес метрлік бұрандалардың негізгі кӛрсеткіштерін және ӛлшемдерін регламенттейді (4.1-сурет):

Сонымен  қатар,  келесідей  кӛрсеткіштер  де орнатылынған: 24705—2004  МЕМСТ-та  бұрандама  және  сомын  үшін  ортақ негізгі профиль және сыртқы, ортаңғы және ішкі кесімді диаметрлер қарастырылған. Осы стандартпен бұрандаманың сыртқы диаметрінің теоретикалық профилінің шыңынан Н/8 қашықтықта  және  сомынның ішкі диаметрі бойынша Н/4 қашықтықта  жазық  кесінділер  орнатылынған.  Бұрандама  және  сомынның  осындай   профилі  бұрандалы  қосылыста  оның  беріктігін  арттыруға,   бұранданың  ӛздігінен тежелуін жоғарылатуға және оны кесу технологиясын жеңілдетуге  мүмкіндік береді. Бұрандалы қосылыстардың кеңінен таралулары олардың ӛзара алмасушылықтарына ерекше талаптарды туындатады. Бұрандалы қосылыстардың ӛзара алмасушылықтары және дәлділіктері бұрандама және сомын жүздерінің сыртқы, ішкі және орташа  диаметрлерінің, бұранда профилі бұрышының адымы және жартысы дәлділіктерімен қамтамасыз етіледі. Бұрандама және сомын ӛзара профильдің бүйір қабырғалары бойынша түйіседі, сондықтан бұрандалы бұйымдардың шекті  бедерлерінің  анық  шектелулері  болуы қажет. Бұранданың бұралып нығайтылуы, егер әрбір  бӛлшектің  анық бедері ӛңдеуде алынатын металл қабатының ең жоғарғы қалыңдығына сәйкес  келетін  шектіден  шықпаған  жағдайда,  қамтамасыз етілінеді. Бұрандалы  бӛлшектегі  ӛлшемдердің  ауытқуларын  сызбаларда және  нобайларда  бұранда  білігіне  перпендикулярлы қалдырады. Бұранданың  негізгі  қонулық  ӛлшемі  қосылыс  сипатын анықтайтын орташа диаметр болып табылады. Бұрандама  және  сомынның сыртқы диаметрлерінің түйісулерінде, яғни бұранданың ойыстары және шығыңқылары бойынша, бұранданың сыналануын болдырмас  үшін  саңылаулар қарастырылады. Стандартпен бұрандалы профильдің келесідей шектеулері орнатылынған (4.2-сурет): Сыртқы бұранданың (бұрандаманың) ішкі диаметрінің djтӛменгі ауытқуларыeі орнатылынбайды. Диаметр djжонып-кесетін құралдың косвенно  геометриялық  пішінімен  шектелінеді  және  кесімді  шамаға тең  болуы  немесе  одан  кем  болуы қажет.

сомын

бұрандама

Ішкі бұранданың сыртқы  диаметрінің  Dжоғарғы  ауытқулары  да  ES орнатылынбайды және профильдің геометриялық пішінімен шектелінеді. Диаметр Dкесімді шамаға тең болуы немесе одан артық болуы қажет. Осылайша, сомынның (TD) сыртқы диаметріне D және бұрандаманың        (Td1)        ішкі      диаметріне       d

және а бұрышы жартысына саңылаулы бұрандалы қосылыстар үшін шығарылымдар жеке орнатылынбайды, себебі оларды дайындау қателіктері анық орташа диаметрмен анықталынады. Бұрандалы бұйымдарды дайындауда бұрандалы профиль, оның ӛлшемдері дәне пішіндерінің қателіктерінің туындауы әбден мүмкін (бұрандама және сомынның дӛңгелектілігінен және цилиндрлігінен ауытқулар  және т.б.). Бұранданы кесінділеу үрдісінде үдемелі және жергілікті болып ажыратылынатын  адым  қателіктері туындайды.

Ілгерінде қателіктер  орамдар  санына  пропорционалды   артады және  білдек  элементтерінің  кинематикалық  қателіктерінен туындайды.

Жергілікті қателіктер білдектің қозғалғыш  бұрандасының  жергілікті тозуы, дайындама материалының әртектілігі, жонып-кесетін құрал  адымы  қателіктері  және  басқа   себептер   нәтижесінде туындайды.

Диаметрлердің        қажетті        ӛзгерістерін авс

: f

n

n

n

адымдарының  жинақталған қателігі.

Бұрандама және сомын бұрандаларының орташа диаметрлерінің ӛзгерістерін сипаттайтын және сандық олардың шамаларының айырмаларына тең адым қателігінің  диаметрлік  орын  толтыруы адымның  жинақталған  қателігіне тәуелді. Профиль бұрышының  қателігі  жонып-кесетін  құрал  профилі,  оның орнатылынуы қателіктерімен, бӛлшек білігінің қиғаштануы және басқа себептермен туындатылынуы мүмкін. Профиль бұрышының қателігін талдай  отырып,  әдетте  бұрыш  жартысын  қарастырады (метрлік бұранда үшін (a/2 = 30°). Бұл қателікті  сондай-ақ  бұрандама және сомынның  орнын  орташа  диаметрлерінің  ӛзгерістерімен  толтыруға болады.

Бұл  қателікті  келесі  формула  бойынша  анықтауға болады f a

=0,36PAa/2, ондаAa/2  — бұрандама  немесе        сомын        бұрышы        жартысының        ауытқуы (яғни,  анық  және  кесімді  шамалар  арасындағы  айырма a/2). Осылайша, бұранда адымының және профилі бұрышының қателіктерінің  болуында  оның  бұралынып  нығайтылуы,  егер  бұрандама және сомынның орташа  диаметрлері  арасындағы  саңылау  осы қателіктердің жиынтық диаметрлік орын толтыруларынан артық болған  жағдайда  ғана,  қамтамасыз етілінеді.

4.4-сурет. Профиль бұрышының жартысы қателігінің диаметрлік орын толтырылуының сызбасы:

2 пр

2 изм (f

d

2 пр d

+ f a ),

онда d

изм ,

изм

Бұрындары да кӛрсетілгендей, бұрандалы түйісу түрін, оның дәлділігін және беріктігін сипаттайтын негізгі кӛрсеткіштер бұранда профилінің орташа диаметрі, адымы және бұрышы. Себебі бұл кӛрсеткіштер  бір-бірлерімен  байланысты,  оларды  жекелей нормаламайды (тек тартылысты бұрандаларды, бұрандалы калибрлерді және жонып-кесетін құралды есептемегенде). Бұрандама (Td

) және сомынның (TD

f

+ f a = 0 болғанда кесімдіге тең. Осыдан шыға келе, кесімді орташа диаметр бұрандама үшін ең үлкен келтірілген және сомын үшін ең  кіші  келтірілген  болып  саналынады  деп  есептеуге болады.

Осылайша,  сыртқы  бұрандаға  арналған  жиынтық   шығарылым  Td

) ең үлкен  келтірілген  орташа  диаметрді  (жоғарғы  шек)  және ең кіші ӛзіндік орташа диаметрді (тӛменгі шек) шектейді,  ал  ішкі  бұранда үшіні – ең кіші келтірілген  орташа  диаметрді  (тӛменгі  шек) және  ең  үлкен  ӛзіндік  орташа  диаметрді  (жоғарғы  шек) шектейді.

Бақылауда бұрандалы бұйым жарамды деп саналынады, егер келтірілген  орташа  диаметр  нұсқалған  шектерден  шықпайтын болса. Метрлік бунаның шығарылым және қонулар жүйесі, қосылысты құрастыруды біріктіретін бұрандалардың кеңінен таралуын қамтамасыз ететін, «Ӛзара алмасушылықтың негізгі нормалары. Метрлік буна. Шығарылымдар.       Саңылаулы       қонулар»       16093-2004       МЕМСТ, «Тартылыспен қонулар» 4608—81 МЕМСТ және «Ӛзара  алмасушылықтың негізгі нормалары. Метрлік буна. Ӛтпелі қонулар» 24834—81  МЕМСТ регламенттелген. Қосылыс сипатына байланысты бүйір қабырғалары  бойынша (орташа диаметрі бойынша) бұрандалы қосылыстар  қонулары  саңылаулы,  тартылыспен  және  ӛтпелі  бола алады. Бұранда диаметрлерінің шығарылымдары 1-ден 10 дейінгі  сандармен белгіленілетін он дәлділік дәрежелерімен орнатылынған (оныншы  дәреже  ең тӛменгісі).

4.2.

Саңылаулы қосылыстар  білік  жүйесінде  де,  саңылау  жүйесінде  де, қайсысы артықшылықты болуына байланысты орындалынады. Дайындауда  дәлділіктің  келесідей  дәрежелері қолданылынады: Саңылаулы бұрандалы  бұйымдар  қонуларын  алу  үшін  16093-  2004 МЕМСТ-та сыртқы бұрандаға  арналған  бес  негізгі  ауытқулар  (d,  e, f, g, h) және ішкі  үшін  тӛртеуі  (E, F, G, H)  қарастырылған  (4.5-  сурет). Бұрана диаметрі шығарылымының алаңын әріппен белгіленетін негізгі ауытқуды қабылданған дәлділік дәрежесі бойынша  шығарылыммен үйлестіруде қалыптастырады. Тегіс  цилиндрлік  түйісуден айырмашылықта дәлділік дәрежесінің саны бірінші орында жазылады,  мысалы  5Н, 6G, 6e, 6f. Дәлділік дәрежесінің таңдауы бұрап нығайту ұзындығына және бұрандалы қосылыстың пайдалану  жағдайларфна  тәуелді.  Бұрап  нығайту  ұзындығы  үш  топқа  бӛлінеді:

Ішкі  бұранда  шығарылымдарының алаңы Е, F, G негізгі ауытқуларымен        Н негізгі ауытқумен Кесімді профиль        Кесімді        профиль

Бұрап нығайту ұзындығының

тобы бұранда белгіленуінде кӛрсетілінбейді.

Бұрап нығайту ұзындығы және кесімді дәлділіктің  сәйкестілік кестесі бар. Егер бұрап нығайту ұзындығы кӛрсетілінген топтардың бірінен айрықшалынатын болса, оны бұрандалы бұйым белгіленуінде кӛрсетеді. Бұрандамалар және сомындар шығарылымдарының алаңы дәлділіктің үш сыныптары үшін орнатылған: дәл, орташа және қатаң (4.1-кесте). Дәлділік сыныбы ұғымы – шартты екендігін ұмытпау қажет. Ол бұранда дәлділігін салыстырмалы бағалау үшін қолданылады. Осымен қатар, дәлділіктің бір ғана сыныбында орташа диаметр шығарылымын бұрап нығайтудың қалыпты ұзындығы N үшін қабылданған шығарылымдармен салыстырғанда бір дәрежеге

бұрап нығайту ұзындығында арттыру және

бұрап  нығайту  ұзындығында  азайту  қажет.

Атап  ӛтетініміз,  орташа  диаметр  шығарылымы  жиынтықтық болып  келеді,  ал  шығарылымдардың  негізгі  қатары  ретінде  бұрандалар ӛлшемдерінің барлық диапазондары үшін 6 дәлділік дәрежесінің қатары қабылданған. Басқа дәлділік дәрежелерінің шығарылымдары 16093-2004 МЕМСТ келтірілген сәйкес коэффициенттерге кӛбейтілумен анықталынады. Бұл кезде сомынның орташа диаметріне шығарылым

бұрандаманың орташа диаметріне шығарылымнан  Td

d

Бұранда ма Дәл

(3h4h)

(4 g ) 4h

(5h4h)

Орташа

g6 g

6e 6f

g 6h

Қатаң

(8e)

8g

Сомын Дәл

Орташа

Қатаң

Құрастырмалық сызбаларда және техникалық құжаттамаларда бұрандалы түйісулердің қонуларын бӛлшекпен белгілейді, онда  алымында   сомынның шығарылым   алаңдарын   кӛрсетеді,  ал бӛлгішінде

онда М — метрлік бұранда; 1 — бұранда адымы (ұсақ); 5Н — сомынның орташа диаметрінің шығарылымы (ТД

); 6H— сомынның  ішкі диаметрінің  шығарылымы(TD

);  5g—  бұрандаманың   орташа диаметрінің шығарылымы(Td

); 6g— бұрандаманың сыртқы диаметрінің шығарылымы(Td); 30 — бұрап нығайту ұзындығы (егер  ол  N,

жәнеL- дан  ерекшеленетін болса).

Дәл        осы        талаптар        ішкі        бұранда        үшін        келесідей        түрде        болып келеді:

Егер  де  шығыңқылар  диаметрі  шығарылымы  алаңының   белгіленуі орташа диаметрлі шығарылым  алаңының  белгіленуімен  сәйкес келеді, мысалы 5Н5Н — сомын үшін немесе 5g5g— бұрандама үшін болса, онда белгілеуде 5H5H және 5g5g бұрандалары шығарылымдары  алаңдарын  қайталамайды, жазады

Егер де бұранда адымы ірі болса, онда оны кӛрсетпеуге де болады, мысалы

4.3.

Техникада тартылысты бұрандалы қосылыстар орташа  диаметрі  бойынша қолданылады. Оларды бүтінділікті қамтамасыз ету және түйреулердің температураның жедел түсулері,  дірілдер  әсерінен  ӛздігінен  бұралып  шығуларын  болдырмау  қажетті  болғанда  қолданады.    Мысалы,     түйреуішті,    ол    түйреуіштің    екінші    ұшына

оратылынған        сомынды  созу  және  бұрап  шығаруда  айналмайтындай, қозғалтқыш  тұрқысына  (ұяшыққа)  тығыздап бұрайды.

, d

Тартылысты қосылыстарды саңылау жүйесінде орындайды, бұл ӛңдеудің  технологиялық  ерекшеліктерінен  және  саңылау  жүйесінің білік  жүйесі  алдындағы  артықшылықтарынан туындайды. Тартылысты қонулар үшін саңылаулы қосылыстарға қарағанда қатаңырақ шығарылымдарды орнату қажет, сондықтан тартылысты бұрандалар үшін бұранданаың  ӛзіндік  орташа  диаметрі  үшін шығарылым (TD

, Td

) ұяшықтар үшін – 2  дәлділік  дәрежесі  бойынша, ал түйреуіштер үшін – 2 және 3 дәлділік  дәрежелері  бойынша  орнатылған (4.6-сурет). Тұрақты тартылысты алу үшін бұрандалы бұйымдарды топтарға сұрыптайды, құрастырылымға бір атаулы  топтардан бӛлшектер келіп түседі. Сұрып  топтарының  сандарын  таңбалау бұранда элементтерінің шығарылымдарын кӛрсетуден кейін қарастырылады  (жақшада), мысалы

Бӛлшектерді  топтарға   сұрыптаусыз   қонуларды   қолдану мүмкіндігі бар. Тартылысты түйісулерде қонуларды таңдау тұрқы, яғни ұяшық дайындалған материалға байланысты. Осылайша, шойын немесе алюминий құймасынан  дайындалынған  тұрқыларды  келесідей  қонуларда  қолдану жоспарланылады:

Магний  құймасынан  дайындалынған  тұрқылар —

Ал  болат  немесе  титанды  құймалардан  дайындалынған  тұрқылар —

Осы текті бұрандалардың орташа диаметрлерінің шығарылымы жиынтықты болып табылмайды, ол ӛзіндік  орташа  диаметрге шығарылым болып келеді. Профиль  бұрышы  жартысының  және адымның  ауытқуларын  жеке-жеке нормалайды. Сыртқы және ішкі диаметрлер бойынша  бұранданың  сыналануының алдын алатын саңылаулар қарастырылған. Бұл саңылауларды  тағайындауда,  ұяшық  және  түйреуішті   бұрап нығайтудан кейін орамдардың қалдықты деформациялары нәтижесінде түйреуіш диаметрі артатындығын, ал ұяшық  бұрандасының  ішкі  диаметрі тартылыстың артуына пропорционалды азаятындығын, ескеру қажет. Нәтижесінде сыртқы және ішкі диаметрлер бойынша анық саңылаулар нормалықтан аз  болып  шығады.  Түйреуіштердің айналымдық беріктіктерін арттыру үшін,  саңылау  ішкі  диаметр  бойынша бӛлшектерді бұрап нығайтудан кейін де қамтамасыз етілінуі қажет.

Бұрандалы қосылыстардың ӛтпелі қонулары 24834-81 МЕМСТ-да орнатылған.