Тасмағамбетов И.Н., бас редактор
Тәжин М.М., бас редактордың орынбасары
Асқаров Ә.А., жауапты хатшы
Әбділдин Ж.М.

Әуезов М.М.
Байпақов К.М.
Зиманов С.З.
Кәлетаев Д.А.

Кекілбаев Ә.
Кенжеғозин М.Б.
Қасқабасов С.А.
Қойгелдиев М.Қ.

Мағауин М.М.
Мәмбеев С.
Нұрпейісов Ә.К.
Рахмадиев Е.Р.

Сұлтанов Қ.С.
Сүлейменов О.О.
Хұсайынов К.Ш.

жүз томдық
Хикаялық дастандар

ББК 82.3 (2 қаз)
ІSBN 9965-619-62-X (т. 2)
© Әдебиет және өнер институты, 2004

М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мемле­
кеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде жариялана­
тын «Бабалар сөзі» атты жүз томдық басылымды дайындап,
жариялау жұмысын жалғастыруда.

Аталған басылымның басты мақсаты—халықтың рухани мұ­
расын сол күйінде өзіне қайтару, яғни қолда бар фольклорлық
материалдарды түгел жарыққа шығару.
«Бабалар сөзі» сериясы—ғылыми басылым. Бұл серияның

негізгі принципі—шығарманың табылған нұсқаларын жүйелеп,
өзара салыстыра зерттеп, оның сюжеті мен жанрлық белгілері
туралы толық көрініс беретін мәтінді оқырманға ұсыну. Керек
болған жағдайда бірнеше варианттары жарияланады.

Әрбір том ғылыми қосымшалармен толығып отырады.
Ғылыми қосымшалар томға енген мәтіндерге жазылған тү­
сініктемелерді және олардың табылған варианттары жөнінде
мәліметтерді қамтиды. Сондай-ақ бұған сөздік, жер-су атаула­

ры, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен діни есімдерге
арналған түсініктер, дастанның жинаушылары мен оның жыр­
лаушылары туралы деректер, пайдаланылған әдебиеттер тізімі,
орыс және ағылшын тілдерінде жазылған түйін кіреді.

«Бабалар сөзі» сериясының оқырман жұртшылыққа ұсыны-
лып отырған екінші томы жарық көрген бірінші томы секілді
хикаялық дастандарға арналған.
Бұл томға хикаялық мазмұндағы 9194 жолдан тұратын

«Шаһмаран» дастаны еніп отыр.
«Шаһмаран»—көп қабатты, көп тақырыпты, сюжеті шытыр-
ман шығарма. Оның негізгі идеясы—жалпыадамзаттық рухани
құндылықтарды дәріптеу, жоғары адами қасиеттерді насихат­

Шығармада көне дәуірлерде қалыптасқан тотемдік түсінік-
терге негізделген архаикалық мифтер, қиял-ғажайып ертегілер
мен дастандық эпостың көптеген мотивтері мен сюжеттері, Құран
Кәрім хикаяттары және шығыстық аңыз, әңгімелер кең көрініс

тапқан. Жыршы оларды мазмұнына сәйкес шығарманың негізгі
идеясын жүзеге асыру мақсатымен пайдаланып отырады.
«Шаһмаранда» ортағасырлық дүниетанымдық көзқарастар
уағыздалады. Бірақ та олар жалаң ақиқат түрінде емес, шығыс

халықтары әдебиеті мен фольклоры тұрғысынан, онда қалып-
тасқан көркем бейнелер арқылы және жалпы алғанда хикая-
лық [новеллалық] рухта талданып түсіндіріледі.
Томды дайындау барысында ХХ ғасырдың басында араб

әрпінде басылып шыққан мәтіндерді дұрыс тану үшін оларға
мұқият талдаулар мен сараптау жұмыстары жүргізілді. Түп-
нұсқада қате жазылған сөздер қазақ тілінің жалпыға ортақ жазу
нормаларына және контекске сәйкес түзетіліп отырды, ал кейбір

шумақтарда жекелеген сөздер мен жалғаулықтар түсіп қалған
жағдайда қажетті сөздер жақшаға алынып берілді.
Томға еніп отырған шығарманың тілі мен сөз саптау мәнері
дастандық эпостың кітаби үлгілеріне тән. Мұнда араб, парсы

сөздері жиі кездеседі. Олар қазақ тіліне аударылып, томның
соңында арнайы сөздікте топтастырылды. Сонымен бірге
«Шаһмаран» дастанында көне түркілік формалар сақталғанын
айтып кеткен абзал. Мысалы, тірлік сөзі көне тіріклік түрінде,

илану сөзі көне инану түрінде берілген; деу етістігінің бірне­
ше ескі формалары сақталған: дейе, дейүр, дерділер, дейділер,
дейе-дүр, дейүп, т.б.; «мен» тұлғалы шылау «бірлән», «илә»,
«илән» түрінде жиі қолданылған; етістік, сын есім тұлғалы

сөздер «дүр» тұлғасында жиі кездеседі: аян-дүр, бар-дүр, т.б.;
сондай-ақ басқа да көне формалар сақталған: мысалы, айт-сәна,
андан соңыра, андан соң, жақындағаш, менім, т.б. Олар еш
өзгертусіз берілді. Демек, түпнұсқаның сөз қолданысы толық

сақталынды.
1909 жылы Қазан қаласында кітап болып шыққан
«Шаһмаран» мәтіні араб әрпімен жазылған түпнұсқадан еш
өзгеріссіз дайындалып, кирилл әрпінде бірінші рет оқырманға

ұсынылып отыр.
Томның көлемі—22 б.т.

«Қисса жазып ғұмырың өткіздің» деп,
Иә, Рабби, қиямет күн мені қыспа.
Мұны жаздым жүректер солған үшін,
Қайғы-уайым көңілге толған үшін.

Бұ қиссаның ішінде һәр орында,
Расулдың шариф есімі болған үшін.
Бұрынғы өткен жамағат, бір заманда,
Пасықтар бек көп болған бұ жаһанда.

Адине дер бір шаһар болар екен
Даниал пайғамбардың заманында.
Бір шаһар болған екен Адине дер,
Адамдары болыпты бәрі кәпір.

Хақ Тағала Даниалды жіберіпті:
«Дағуат қылып оларды дінге шақыр».
Даниал жүріп анларға барған екен,
Хақ хабарын оларға салған екен.

Бағзылары мұсылман болып оның,
Бағзылары кәпірлікте қалған екен.
Ол Даниал сондайын пайғамбар-ды,
Ғылым-хикмет Құдайым оған берді.

Кітап ашып жұлдызбен қарап тұрған,
Рәмил ғылымын тағы да білүр ерді.
Құдайым көп ғылымдық оған берген,
Кітабын ашып қарап, бір күн көрген,

Қиямет күнге шақты өлмейтұғын
Ажал шөбі бар екен, оны білген.
Даниал кітабынан қарар еді,
Керегін, бәрін біліп алар еді.

Ол шаһардың алдында, бір жағында
Жейхун деген бір дария ағар еді.

Даниал кітапқа бағар еді,
Іздегенін, бәрін де табар еді.
Ол дарияны көпірден өткеннен соң,
Ар жағында бір үлкен тау бар еді.

Ол Даниал пайғамбар бір күн тұрды,
Кітаптарын тексеріп қарап көрді.
«Ажал дәруі болатұғын шөп бар екен»,—
Деп ол халайыққа хабар берді.

Даниал енді кітабын қолына алып,
«Тауға таман жүрем»,—деп құмарланып.
«Ажал шөбін іздерге барамын»,—деп,
Жейхунның көпіріне келді қалып.

Келіп қалды Даниал ол көпірге,
Кітаптарын өзімен алып бірге.
Хақ Тағала сол уақыт бұйрық қылды:
«Жылдам барып жетіс»,—деп Жәбірейілге.

Даниал келе жатыр, көпірге бақ.
Қағаздары шашылып суға түссін,
Жылдам енді сен оның кітабын қақ.
Жылдам жетіс, көпірден жүрмес бұрын,

Таулардың арасына кірмес бұрын.
«Ажалға ем болатұғын шөп таптым»,—деп,
Халайыққа хабарды бермес бұрын.
Тез жетпесең өтіп ол барар,—деді,

Тауға барып ол шөпті табар,—деді.
Өзі біліп тағы да жай тұрмас ол,
Жұртқа айтып бүлікті салар,—деді.
Даниал енді көпірге кіріп алды,

Ортасына көпірдің жетіп барды.
Адамның суретінде өзін қылып,
Жәбірейіл періште келіп қалды.

Жәбірейіл періште:—Әй, адам,—деді,
Барарсыңыз қай жаққа таман,—деді.
Біразырақ тоқта бірақ, тұра тұршы,
Сұрайтұғын сөзім бар саған,—деді.

Құдайдың жарлығымен келдім өзім,
Сұрайтұғын бар еді саған сөзім.
Көтеріп қолыңызға кітап алып,
Қайсы жаққа барасың сенің өзің?

Бір күн қарап кітаптан көрдім,—дейді.
Ажалға ем болатұғын шөп бар екен,
Соны іздеп тауларға жүрдім,—дейді.
Ұзын ғұмыр—адамның досы,—дейді,

Малда болса көңлінің хошы,—дейді.
Сол шөпті іздеп тауып аламын,—деп,
Тауға бара жатқаным осы,—дейді.

Дүниеге келген адам бәрі кетер.
Дүниеде бақи болып тұрмақ үшін
Жаратқан жоқ адамды Пәруардигар!
Боларсың өзің пәни, дүние пәни,

Бақи болған дүниеде адам кәні?!
Дүниенің тіріклігі бәрі мехнат,
Әуре болып іздеме бекер аны.
Тағдыр еткен адамның ғұмыры Құдай,

Ризықтарын жазыпты соған қарай.
Ризығы бітіп адамның, ғұмыры қалса,
Болады тірікліктің жөні қалай.
Бұл ойың шариғаттан теріс,—дейді,

Бұл жүрісің бір жаман жүріс,—дейді.
Ризығы бітіп, адамның ғұмыры қалса,
Тіріклігі бола ма дұрыс,—дейді.

Ризықтың артпағанын өзің білдің,
Ажалдың шөбін іздеп неге келдің?
Ғылым-хикмет білуің артық екен,
Андан басқа, тағы да бар ма ғылымың?

«Іздеймін» деп кітабымнан соған келдім.
Андан басқа тағы да білемін мен
Тәжірибемен қарайтын рәмил ғылымын.

Ашып қарап, кітабың көрші,—дейді.
Жәбірейіл періште осы күнде
Қай мекенде екенін білші,—дейді.
Даниал енді кітабын ашып көрді,

Мақлұқ болған болар ма һеш мекенсіз.
Көктен, жерден шығып ол қайда кетсін,
Жақсылап қарап оны, айтыңыз сіз.
Есіткен соң Даниал бұған састы,

Қағаздарын қарауға тағы да ашты.
Барша жерін қыдырып іздеп-іздеп,
Жәбірейілді табуға жақындасты.
Сол жерде жауап берді Жәбірейілге:

Жер менен көк арасы, су үстінде
Мұғаллақ тұрған көрдім бір көпірде.

Дәл оның тұрған жерін тапшы,—дейді.
Қай суда, қай көпірде болар екен,
Анықтап қара бірақ, айтшы,—дейді.

Даниал тағы кітабына салды көзін,
Қасында Жәбірейілдің білді өзін.

Жаһанда артық екен сенің ғылымың.
Адамның суретінде болып өзім
Құданың әмірімен саған келдім.
Жәбірейіл тахсин қылды:—Бәрәк Алла,

Сендей ғалым болмас-ты бұл жаһанда.
Арқасынан сипаған болып оның,
Тірсегіні итерді сол заманда.

Адам ұғылы білмес-ті мұндай істі.
Тірсегін итергенде қолындағы
Қағаздары шашылып суға түсті.
Суға түсіпті шашылып қағаздары,

Тереңге қарай ақты баршалары.
Ажал дәруі қағазы суға кеткен,
Тереңге қарай ақты баршалары.
Енді болды Даниалдың есі хараб,

Қағаздары қолынан кетті тарап.
Жәбірейіл періштеге не сөз айтсын,
Қайран болып бетіне қалды қарап.
Даниал айтұр жуастық білән ғана:

Маған жапа болды ғой, бұл қылғаның,—
Деді,—[неге] қағылдың тірсегіме?

Өлімнен құтылмаққа жоқ-дүр шара.
Баршалары өлімді татқышы-дүр
Жаратылған мақлұқат ғаламара.

Бақилықты іздеме дүнияатта,
Иманменен бақи бол ахиратта.
Ирадасы Құдайдың осы,—деп,
Ғайып болды Жәбірейіл сол сағатта.

Даниал енді Адине келді дейді,
Өлімге шара жоғын білді дейді.
Суға түспей қалған ол қолындағы
Қағаздарын тексеріп көрді дейді.

Қағаздарын тексеріп қарап көрді,
Керек қағаз кеткенін енді білді.
Бір Құдайдың бұйрығы сол екен деп,
Қалғаныменен үйіне қайтып келді.

Қалған кітап қағазын алған екен,
Қайтып жүріп үйіне барған екен.
Дүниеде ғылым-хикмет қанша болса,
Баршасы сол кітаптан қалған екен.

Түскен қағаз бір жайменен ағып кетті,
Ол жайдың барған жері егіндік-ті.
Егінді суғаратын сай екен ол,
Сонымен егіндікке келіп жетті.

Саймен ағып қағаздар жүріп келді,
Құдай хүкімі егінге бұрып келді.
Сол жердегі егіндік арпа екен,
Арпаның арасына кіріп келді.

Арпа жиың, мүлкіңде арпа болса,
Тиышты ғой, арпадан пайда көрсе,
Соның үшін тәбиптер ауруларға
Арпа суын ішкізер қайда болса.

Сатпаққа қимат болар бидай басы,
Жемекке жақсы болар арпа асы.
Пайғамбарлар арпаны же дейді екен,
Болған үшін біз[дер]ге [зор] пайдасы.

Арпаңды сен алыстан келсең тартып,
Маған берші, алайын өзім артып.
Бидай жеген адамнан арпа жеген
Адамда болады дейді қуат артық.

Мұны қылдым насихат саған, әй, дос,
Арпа тауып аз ғана бидайға қос.
Асыңда берекесі болар сенің,
Сауаптан да тағы да қалмассың бос.

Фахредин, арпаның шарафатын
Айттың, оның сауабын, берекетін.
Ендіден соң арпаны қоя тұрып,
Айтып тауыс Даниалдың хикаятын.

Мұның білән бірқатар заман өтті,
Даниал енді үйінде ажал күтті.
Күнде бір күн Даниал ауырып қалып,
Қатынына айтады өсиетіні.

Саған соны өсиет қылармын мен.
Мағлұм болды, ажалдың уақыты жетті,
Ықтият бол сен енді, өлермін мен.
Әй, халалым, өсиет есіт менен,

Мен өлген соң бір бала туар сенен.
Ғылым-хикмет ішінде ғалым болар,
Оны тағриф қыларлар инсі-жындан.
Аманат ғылым-хикмет кітаптарым,

Бір сандыққа қойғайсың аның бәрін.
Ойына алып дұғалар қылу үшін
Балаға болсын менің жәдігерім.
Бір сандыққа қойғайсың бекітіп алып,

Жоғалмасын қағаздар түсіп қалып.
«Кәне, атам кітабы?»—деп сұрағанда,
Ол сандықтан бергейсің өзің алып.

Бірнеше түн Даниал тұрды аман,
Біраздан соң науқасы болды жаман.
Құданың рахматына уәсил болды,
Кетіп қалды Даниал бұ дүниеден.

Даниал өлді, қатыны отырды енді,
Қайғыменен көңілін толтырды енді.
Тоғыз ай, он күн тамам өткеннен соң,
Бір ер бала дүниеге келтірді енді.

Толтырған соң тоғыз ай күн медетін,
Бір еркек бала тапты ғаріп қатын.
Қуанысып тойын қылып ол баланың,
«Жамсыб» деп қойдылар оның атын.

Анасы ол баланы жақсы күтіп,
Асырап, сақтап өстірді, тәрбие етіп.
Анасы тәрбиесінде Жамсыб бала
Жақындап алты жасқа келді жетіп.

Ол Жамсыб жеті жасқа келді дейді,
Анасы оқытуға берді дейді.
Алты жылдай оқып ол молдалардан,
Жалғыз әріп біле алмай жүрді дейді.

Жамсыб бала һеш нәрсе біле алмады,
Сабаққа бір де тілі келе алмады,
Алты жылдай үйреніп жүріп еді,
Жалғыз ауыз сөзін де біле алмады.

Келіп қалды ол бала он үш жасқа,
Алты жылдай таяқты жеді басқа.
Тым болмаса бір өнер білсе екен деп,
Берділер бір өнерлі өнерпазға.

Жамсыб байғұс һеш нәрсе біле алған жоқ.
Өнерден хасил қыла алған жоқ.
Қандай кәсіп, өнерші үйретсе де,
Һешбір кәсіп үйреніп біле алған жоқ.

Ол анасы бейшара қапаланып,
Шағырады Жамсыбқа ашуланып:
«Ұрсам мұны һеш нәрсе болар ма»,—деп,
Ұра берді басына таяқ салып.

Енді күні Жамсыбтың қараң болды,
Аңқаулығы күшейді, надан болды.
Ашуланып, өткізіп ұрғаннан соң,
Бұрынғыдан зияда жаман болды.

«Істеймін» деп бір істі алар еді,
Ұстап оны алдына салар еді.
Ұстаған нәрселері не болса да
Қолдарына жабысып қалар еді.

Һеш немәрсе білмеді Жамсыб бала,
Қайран қалды бұл іске ғаріп ана.
Уақыт жетпей һеш нәрсе бола алған жоқ,
Құдайдың құдіретіне қара-сәна.

Қайран қалды балаға ғаріп қатын,
Көрген соң баласының кепиетін.
Бір қапасы болып зар жылайды,
Көрген соң қолындағы жұрағатын.

Адамдай жұмысты қыла алмадың.
Неше түрлі кәсіпке салып едім,
Біреуін де үйреніп біле алмадың.
Зар қылады анасы ғаріп қатын:

Тым болмаса бір-екі көлікпенен,
Жүріп барып таулардан ап кел отын.
Екі көлік берейін сатып алып,
Отын ап кел сонымен таудан барып.

Базарға апарып, отын сатып,
Соныменен тұрайық жыл аударып.

Сатып алып базардан екі есекті,
Екі көлік арбаға есек жекті.
Есек жеккен адамдармен жүріп бірге,
Жамсыб дағы еріп тауға кетті.

Жамсыб ол жолдастарымен тауға кірді,
Тау ішінде олармен отын терді.
Екі көлік арбаға отын салып,
Алып келіп базарға сатып жүрді.

Отыншылар баршасы тауға келді,
Бәрі бірге жиылып отын терді.
Баршалары базарға алып барып,
Сатып жүріп, бірқатар пайда көрді.

Отыннан көп пайданы етті бұлар,
Есектерін тағы да жекті бұлар,
«Пайда бәрі отында екен ғой»,—деп,
Баршалары ол тауға кетті бұлар.

«Бар екен ғой отыннан бізге пайда,
Пайда қылған жақсы ғой осындайда»,
Бара жатқан шағында тауға қарай
Алдарынан бір бұлт болды пайда.

Қатты жауын алдынан болды пайда,
Шағырастылар есектерін «айда-айда».
«Жауғанша тау қуысына барып жетсек,
Бір пана болар еді терең сайда».

Есектерін таяқтап ұрды бұлар,
Мәзкүр таудың қуысына кірді бұлар.
Тереңірек сайдың ішінде тау қуысында
Тастардың панасында тұрды олар.

Айтамын жазғанымды сізге оқып,
Көңліңізге алсаңыз жақсы тоқып.
Жамсыб ол қолындағы таяғымен
Еріккен соң отырды жерді шұқып.

Ол шұқырдың ішінде Жамсыб пақыр,
Жолдастардан оңаша, бөлек отыр.
Есектерін айдайтын таяғымен
Еріккен соң қазынып жерді шұқыр.

Қазынғылап ол жердің бетін ашты,
Топырақтарын ақтарып шетке шашты.
Топырағын тастаған соң көрді Жамсыб
Астында балқып жатқан мәрмәр тасты.

Қиматты тас екенін Жамсыб білді,
Жолдастарға дауыстап хабар берді.
«Бір тас шықты, көріңіз» дегеннен соң,
[Жолдастарының баршасы келіп көрді]*.

Шығара алсақ шығарып бағайық біз.
Ғажайып, хикмет бұ қандай тас екен-дүр,
Жақсылап байқап оны қарайық біз.
Баршалары ол тасты қопардылар,

Қарасалар, астында бір құдық бар.
Құдықтың іші бәрі балға толған,
Көргеннен соң ғажапқа қалды бұлар.

Балға толған бұ жерде неткен құдық.
«Жеп көрейін» деселер бәрі қорқып,
Баршалары Жамсыбқа қылды қулық.

Тасты қазып, құдықты тапқан сенсің.
Мұны татып қарауға саған тиіс,
Осы күнде дәулетке батқан сенсің.
Бал секілді көрінер көрер көзге,

Болмасын басқа нәрсе балдан өзге.
* 1909 жылғы басылымда түсіп қалған бұл жол 1913 жылғы басылымнан
алынды.

Жамсыб мұны аузыңа салып көрші,
Бал болса, Құдай берді мұны бізге.
Жамсыб көрді құдықтан балды татып,
Олар тұрды көздерін жарқыратып.

«Құдайдың бізге берген бағы шығар,
Бай болайық баршамыз мұны сатып.
Енді біздер отынға қарамайық,
Ыдыс керек біздерге балға лайық.

Арамыздан жіберіп біреумізді,
Бал салуға ыдыстар алдырайық.
Біреуіміз шаһарға барып келсін,
Ақшамызды базарға салып келсін.

Бәріміз де берейік ақша соған,
Бал салуға ыдыстар алып келсін.
Бұл қызметті Құдайдан білейік біз,
Жәрдем қыл деп Құдайдан тілейік біз.

Осы балдың бәрін де сатқаннан соң,
Ақшасыны тең қылып бөлейік біз».
Біреуіне жиысып ақша берді,
Ақшаменен базарға барып келді.

Һәрқайсының жіберген ақшасына
Базардан көп ыдыстар алып келді.
«Бисмилла» деп бастады бұлар балды,
Тағы балға құдыққа қайтып барды.

Қайта-қайта апарып сата беріп,
Енді бұлар қисапсыз ақшаланды.
Балды бұлар күн сайын алды дейді,
Ала бергеш тереңге барды дейді.

Көп кісі көп көліктен алғаннан соң,
Таусылуға жақындап қалды дейді.

Арқан салып, шелекпен алысады,
Көліктері толғанша салысады.
Балды алу қиынға барғаннан соң,
Тағы бұлар Жамсыбқа жабысады.

Жерді қазып бұ жерді тапқан едің.
Біз қорқысып тата алмай тұрған шақта,
Бізден бұрын ол балды татқан едің.
Тағы сенен бір тілек біз тілейік,

Тағы сенен жақсылық біз көрейік.
Енді сенің беліңе арқан тағып,
Бұ құдықтың түбіне ендірейік.
Тұрма, Жамсыб, сен енді қапаланып,

Құдықтан қалған балдың бәрін алып
Болғаннан соң, өзіңді аяғында
Шығарамыз құдықтан арқан салып.
Ендірейік құдыққа сені,—депті,

Түскеннен соң берерміз шелек, жіпті.
Сен толтырып берерсің, біздер қарсы
Алармыз,—деп ғаріпті көндіріпті.
Бұлардың сөздеріне көнді дейді,

Белін байлап арқанға мінді дейді.
Ол иттердің иттігін қайдан білсін,
Ол құдықтың түбіне енді дейді.
Бұлар салды шелек пен арқандарын,

«Аламыз» деп құдықта қалған балын.
Жамсыб енді неше күн азаптанып,
Тауысты құдықтағы балдың барын.
Жамсыб берді шелекті, олар алды,

Жолдастары ойлайды жаман істі,
Жамандық ойларына келіп түсті.
Ақылдасты бірігіп баршалары
Құдықта қалдыруға ол байғұсты.

Шығармайық, құдықта қалсын өліп.
Шығарсақ, ол ақшаның жарымыны
Алайын,—деп дауласып салар бүлік.
Әй, жамағат, тыңдаңыз мына гәпті,

Жақсылыққа жамандық бұлар етті.
Жамағат, бұ дүниеге алданбаңыз,
Нешелердің түбіне дүние жетті.

Сонда өліп Құдайға барсын,—деді.
Мықты болса, құдықтан шығып келіп,
Малын бізден дауласып алсын,—деді.
Бастылар енді бұлар шайтан ізін,

Иттифақ болып бір жерге қойды сөзін.
Ол құдықтың аузын бекітіп тастап,
Қараңғыда қалдырды жалғыз өзін.
Енді Жамсыб құдықта жалғыз қалып,

Шығарыңыз арқанмен тартып алып.
Һешбір дауыс болмады жолдастардан,
Жақсы ойды ойлайды Жамсыб һаман.
«Көліктерден егесіп жүрген-дүр»,—деп,

Үндемей күтіп тұрды бек көп заман.
Дауыстамай бұларға бек көп күтті,
Күте-күте бірқатар заман өтті.
Һеш дауыс болмаған соң, Жамсыб байғұс

Бекітіп алып құдықты, бұлар кетті,
Жамсыб білді: Құдайдан қаза жетті.
Тамам енді бұлардан үміт үзіп,
Дұға қылып, Құдайға зарлық етті.

Жамсыбтың есектерін ұстап алып,
«Қайтеміз мұны» деп, ой ойланып.
Мүлде сатып біреуін жіберділер,
Біреуін апардылар отын салып.

Есекті ақылдасып отырдылар,
Біреуін сатып, бәс[ін] жытырдылар.
Біреуін арбасына отын салып,
Анасы бейшараға келтірділер.

Бір көлік отын келген, кемпір көрді,
Көргеннен соң көңліне қайғы кірді.

Біздіңменен бір жүріп тауға кірді.
Барғаннан соң түсіріп есектерін,
«Оттасын» деп далаға қоя берді.
Өзі жатып аз ғана дамыл еткен,

Есектері сол арада ұзап кеткен.
Есектердің ішінен шығып кетіп,
Қабыландардың сайына барып жеткен.
Тау ішінде шамасыз терең сайлар,

Қабыландардың сол жерде мекені бар.
Есектері сол сайға еніп кетіп,
Қақ қасына қабыланның барған олар.
Жамсыб мұнда оянып ашты көзін,

Іздеп кетті, есектің көріп ізін.
Есектердің ізімен сайға кіріп,
Қабыландар жеп қойған оның өзін.

Ол қабыландар Жамсыбты жей салып,
Есектерін қуғанлар қамап алып.
Есегінің бірі қашып құтылыпты,
Біреуісін жегенлер ұстап алып.

Аман қалған есегін келдік алып,
Жай келмедік, келтірдік отын салып.
Бір Құдайдың тағдыры сол болған-дүр,
Сабыр етіңіз, тұрмаңыз қайғыланып.

Жолдас болып еді ғой балаң бізге,
Пайдасы тиіп еді жүмләмізге.
Айырылып қалдыңыз балаңыздан,
Сабырлықты Хақ берсін енді сізге.

Беріп келдік қабыланға балаңызды,
Жолдас болып бірге жүрген ағамызды.
Ажал күні жеткен соң қай етейік,
Амал қылып өлімнен қалармыз ба?!

Қабыландардың сайына бара алмадық,
Көп қабыланға соғысты сала алмадық.
Жамсыб үшін біз дағы көп жыладық,
Жылағанмен тірілтіп ала алмадық.

Бәйбіше, енді сіздің балаңыз жоқ,
Дүниеде балалайтын балаңыз жоқ.
Оны Құдай қабыланға ризық қылған,
Көнбейтін Алла ісіне шараңыз жоқ.

Кемпір айтты:—Даниал ғалым болмады ма,
Баласының ахуалын білмеді ме?
«Ұзын ғұмырлы болар»,—деп еді ғой,
Даниалдың айтқан сөзі келмеді ме?

Қабыландарға жем болса менім балам,
Құдайдың хүкімі болса, не-дүр шарам.
Бірақ енді Даниалдың айтқан сөзін
Екі қылмайтын еді Хақ Тағалам.

Кемпір тұрды тағдырды Хақтан біліп,
Сабыр қылып, тәуекел Хаққа қылып.
Өзінің жақындары һәм достары
Көңіл айтты кемпірге бәрі келіп.

Андан соңыра Жамсыбтың жолдастары
Бөліп алды ақшасын баршалары.
Аз заманда һәрқайсы сауда қылып,
Бай болды, мырза болды олар бәрі.

Бұ мырзалар байлыққа тамам жетті,
Бағзылары кездеме дүкен тұтты.
Қайбіреуінің саудасы—алтын-күміс,
Һәрқайсысы һәр түрлі сауда етті.

Ол мырзалар кемпірге келіп жүрді,
Хал-ахуалын кемпірдің біліп жүрді.
Зекеті, садақасы, қайыры болса,
Һәр уақытта кемпірге беріп жүрді.

Мырзалар қарадылар ол кемпірді,
Алтын-күміс, ат-тонын бәрі берді.
Кемпір, сірә, бек жаман болғаны жоқ,
Не болды екен құдықта Жамсыб енді.

Әй, Фахредин, шаршатпа өзіңізді,
Көп сөз жазып талдырма көзіңізді.
Ол қараңғы құдықта жалғыз қалған
Жамсыбыңнан сөйлеңіз сөзіңізді.

Һәр уақытта Құдайдан жәрдем тіле,
Һәрне нәрсе Құданың жәрдемі де.
Ол қараңғы құдықта Жамсыб қалған,
Жамсыбыңнан білгенің болса сөйле.

Ол уақытта құдықта Жамсыб қалды,
Жолдастары оны тастап елге барды.
Жолдастардан үмітін үзген соң,
Дұға қылып Құдайға көп жалбарды.

Отыр еді Құдайға налыс қылып,
Жан-жағына бұрылып қарай беріп.
Сол уақытта құдықтың бір жағынан
Бір кесек түйір балшық түсті келіп.

Сол құдықтың түбінде Жамсыб пақыр,
«Қайдан түсті балшық?»—деп ойлап отыр.
Сол бір жақтан бір үлкен шаян шығып,
Жарқыратып көздерін келе жатыр.

Шаян келді Жамсыбқа жақындасып,
Отырғанда Жамсыбтың ақылы сасып.
Ұрайын десе қолында һештеме жоқ,
Аяғымен өлтірді оны басып.

Тегінде жай емес, бұ бір ғаламат,
Білмек лазым болды ғой бұны маған.
Не хикмет-дүр, қай жақтан шаян келді,
Бұрылмай, тура жүріп маған келді.

Әдейі мені іздеп келгендейін
Жарқыратып көздерін жаман келді.
Келді ғой осы шаян жолын түзлеп,
Һешбір жаққа бұрылмай, мені көздеп.

Қолыменен қармалап ол шаянның
Келіп шыққан тесігін тапты іздеп.
Ол Жамсыбтың қасында пышақ бар-ды,
«Оямын» деп тесікке пышақ салды.

Пышақпенен тесікті ойып-ойып,
Адам басы сиярдай болып қалды.
Сиярдай болғаннан соң басын тықты,
Арғы жағы қуыс екен барып шықты.

Ол қараңғы жерменен біраз жүріп,
Алдынан көрді Жамсыб жарықтықты.

Бұ секілді жерлерді көргенім жоқ,
Кім екен-ау иесі осы жердің?
Әгар мен жер үстінде болсам едім,
Осындайын тақыттар құрсам едім.

Дүниеде бір арманым болмас еді,
Осындай мекендерді көрсем едім.
Япырым-ай, кім қылыпты бұ істерді,
Кім тереді екен бұ жемістерді?

Бұ алтын күрсілерде кім отырар,
Кім көреді бұ толған күмістерді?».
Тақыт үстінде аз ғана ұйықтап қалып,
Оянған соң қараса көзін салып,

Ол алтын күрсілерде айдаһарлар
Отырыпты бәрінің көзі жанып.
Енді болды ғаріптің көңлі хараб,
Ақылдары басынан кетті тарап.

Күрсілерде отырған айдаһарлар
Көзін тігіп тұрыпты бұған қарап.
Көргеннен соң келбетін аждаһаның,
Қаны келді басына шашырап аның.

«Дариға, қаза маған мұнда екен»,—деп,
Жаны да, үміті де қалмады бейшараның.
«Тағдыр маған екен ғой осы жайда,
Енді маған қашатын орын қайда?»—

Дегенде күн шатырлап, күркірегендей
Бір жағынан бір дауыс болды пайда.
Күрсіде айдаһардың бәрі сасып,
Қорқып, тітіреділер қалшылдасып.

Баршалары ақырын, әдеппенен
Алдына жүріп барды амандасып.

Көрген соң айдаһардың бәрі сасқан,
Алдына қарсы барып амандасқан.
Бір уақытта бір ғифрит шығып келді,
Бір табақты көтеріп лағыл тастан.

Отырғанда Жамсыбтың ақылы сасып,
Келе жатыр бір ғифрит жақындасып.
Тура жүріп, ол тақытқа келіп қалды,
Бұрқыратып аузынан оттар шашып.

Орап алған ғифритті аждаһалар,
Сәлем беріп табаққа бәрі қарар.
Ол ғифриттің басынан ол табақты
Әдеппенен көтеріп алды олар.

Ғифрит деген—айдаһардың күштісі,
Бегірек заһар, өткірірек тістісі-ді.
Патшалардың қасында қылатұғын
Қызметтің жөнін білген естісі еді.

Жамсыб бұрын көрген жоқ мұндай тойды,
Көргеш оны басынан ақылын жойды.
Айдаһардың ішінен бір айдаһар
Көтеріп ол табақты тақытқа қойды.

Орап алды ол тақытты аждаһалар,
Жан-жағынан баршасы құрмет қылар.
Оны тағы сіздерге білдірейін,
Ол табақтың ішінде не нәрсе бар.

Ол табақтың ішінде не деген жан,
Баян қылып айтайын, маған қараң.
Шарапатшы падиша осы екен ғой,
Жыландардың патшасы—Шаһимаран.

Тілі адам, басы һәм адам басы,
Жыландарға ұқсайды бар денесі.
Бастан-аяқ кеудесі аппақ екен,
Осы екен жыландардың халифасы.

Кішірек қана бір жылан оның өзі,
Қарауға бек жұмсақ оның жүзі.
Адамша да тіл біліп сөйлейді екен,
Тыңдамаққа бек лайық оның сөзі.

Жыланнан-дүр дейділер оның затын,
Имлиха дейділер оның атын.
Жыландарға падиша болғандықтан,
Шаһимаран дейділер қошеметін.

Шаһимаран Жамсыбты қарап көрді,
Әдеппенен Жамсыбқа сәлем берді.

Қайдан біліп келдің сен осы жерді?
Мүсәпірім, келдің бе аман,—деді,
Айдаһардан қорқыпсың жаман,—деді.
Рұқсатсыз бұ тұрған аждаһалар,

Біреуі де тимеслер саған,—деді.
Бір ғазиз қонағымсың, болсын жолың,
Һеш қорықпа, бұ жерде емін болың.
Осы тұрған жыландар, аждаһалар,

Баршалары болады менім құлым.
Мүсәпірім, келгенсің қайсы жерден,
Осы тақытты Құдайым маған берген.
Бұ тұрған айдаһарлар көресің ғой,

Баршалары қызметшім менім жүрген.
Тақытты, бақытты Құдайым берді маған,
Мен тұрғанда жамандық болмас саған.
Атым менің—Имлиха, шын атым-дүр,

Қошеметшім дейділер—Шаһимаран.
Андан соңыра ол тұрған айдаһары,
Алтын-күміс, жауһардан табақтары,
Һәр табаққа һәр түрлі жеміс салып,

Шаһимаран:—Қонағым, алың,—деді,
Жемістерден аузыңа салың,—деді.
Мүсәпірсің, тамағың ашқан шығар,
Жеміс жеп, тойғызып алың,—деді.

Тізелерін жүгініп Жамсыб енді,
Әдеппенен дастарқанға таман келді.
Һәр түрлі жемістерден тағамданып,
Тойып алып, Құдайға шүкір қылды.

Бұ құрметті көрген соң Шаһмараннан,
Дұғалар қылып тұрды дастарқаннан.
Тағамданып алған соң ол Имлиха,
Сұрайды келген-жүрген жөнін андан.

Жер астына қай жерден еніп кірдің?
Себеп неде бұ жаққа келуіңе,
Бұ жерлерге жол тауып қайдан келдің?
Жамсыб оған сөйлейді жүргендерін,

Уақиғасын, дүниеде көргендерін.
Бастан-аяқ қалдырмай бәрін айтты,
Жолдастары өзіне қылғандарын.
Бәрін айтты басынан өткендерін,

Құдыққа салып, тастап кеткендерін.
Ол қараңғы құдықта жалғыз қалып,
Құдайға көп зарлық еткендерін.
Ол құдықта бір шаян көргендерін,

Оны өлтіріп, ізімен кескендерін.
Сол шаянның жолымен шығып келіп,
Жарық көріп тақытқа келгендерін.

Бал толтырған құдықтың арасымен.
Адамзатпын, атымды Жамсыб дерлер,
Даниал пайғамбардың баласымын.

Сол құдықтың ішіне кірдіңіз бе?
Ол бал құдық балханам еді менім,
Ойран қылып, бұ жерге келдіңіз бе?
Сөздерің жүрегімді өртеді ғой,

Мені тағы тұтқынға кіртеді ғой.
Бал құдықты құртқан адам ұғылы
Мұнда келіп тағы да құртады ғой.
Әй, Жамсыб, жүрегіме қайғы салдың,

Тыныштықты көңлімнен бәрін алдың.
Адам біліп бұ жерде тыныштық болмас,
Білесің ғой амалы көп олардың.
Жамсыб айтар:—Бұ жерге адам келмес,

Құдықты білселер де, сізді білмес.
«Келеді» деп қорықпа, падишаһым,
Білмегенді ізденіп адам жүрмес.
Тау басында отынға олар келді,

Себеппенен құдықты біліп еді.
Балын алып болған соң, ол құдықты
Қатты қылып бекітіп жүре берді.
Олар кетті құдыққа мені салып,

«Қабылан жеді» деділер елге барып.
Елім білсе, олардың баршасын да
Падишаға береді ұстап алып.
Патша білсе құдыққа салғандарын,

Өтірік айтып шаһарға барғандарын,
Баршасын да дарға асып өлтіреді,
Келтіреді басына қылғандарын.
Олар енді бұ жерге келмейді ғой,

Ол құдықтың қарасын көрмейді ғой.
Ол құдықтың орныны білселер де,
Сіздердің орныңызды білмейді ғой.

Олар енді бұ жерге келу қайда,
Менім халім, ахуалым білу қайда?!
Мұнда келіп өлімді іздегенше,
Шаһарында тыныш жатып өлу пайда.

Шаһым, сізді һеш адам білер деме,
Іздеп жүріп бұ жерге келер деме.
Көңіліңді тыныш тұт, падишаһым,
Олар енді бұ жерде жүрер деме.

Адамдардан қорқатын көзіне бақ.
Айдаһарды көргенде қалай қорықтың,
Мен сенен де қорқамын артығырақ.
Оның үшін аузымыз піскен,—деді,

Бірқатар іс басымнан көшкен,—деді.
Бір заманда Имлиха падишаһың
Адамдардың қолына түскен,—деді.
Адамдардың хайласы дүние құртқан,

Имлиханы бір уақыт зар жылатқан.
Ол Сүлеймен пайғамбар өткеннен соң
Ақап деген бір адам мені тұтқан.
Адамдардың қолына кірдім,—деді,

Көп мәкәрді олардан көрдім,—деді.
Балқия мен Ақаптың қолдарында
Қырық күндей тұтқында жүрдім,—деді.

Мына тұрған зүбәржат тағың,—деді.
Адамдардың қолына тұтқын болып
Қалайшадан түстіңіз, шаһым?—деді.

Бір патша болыпты бұ жаһанда.
Есімін оның «Ушах шаһ» дерлер екен,
Патша болған Мысырдың шаһарында.

Мысырдың шаһарында болады екен,
Ғалым екен, кітаптар біледі екен.
Бәни Ысрайыл нәсілінен екен өзі,
Тауратпенен амалды қылады екен.

Одан ғалым жоқ екен ол заманда,
Тауратты бір күн алып оқығанда,
Мұхаммед салла Аллаһу әләйһи уассаламның
Мадх шәріптеріні көрген анда.

Тауратта Мұхаммедтің мадағын көрген,
Артық-ты бар көрген пайғамбардан.
«Мұхаммед шын Құдайдың досы екен»,—деп,
Көргеннен соң көңілін оған берген.

Тауратта мақтапты Мұхаммедті,
«Үмбеттері һәм оның артық»,—депті.
«Пайғамбардың ақыры болар өзі,
Бақұл қылар бұрынғы шариғатты».

Оқыған соң падиша қайран қалған,
Махаббатты көңлінде оған салған.
Пайғамбарды мақтаған сөздерінің
Қағаздарын қопарып бәрін алған.

Біле алмаслар ол қайсы заман,—депті.
Тумаған пайғамбарға ауып кетіп,
Айырылар діндерінен тамам,—депті.
Қай заманда туарын біле алмаслар,

Бұ заман тумайды, көре алмаслар.
Өз дінінен айырылып бәрі қалар,
Оның дағы дініне кіре алмаслар.
Ол пайғамбар бір уақыт болар,—дейді,

Оның уақытын біле алмас олар,—дейді.
Ол пайғамбар дініне кіреміз,—деп,
Өз дінінен айырылып қалар,—дейді.

Ол Таураттан шығарған қағаздарын,
Жиып-теріп қойыпты баршаларын.
Күміс сандық ішіне салып қойып,
Мөһірлеп бекітті құлыптарын.

Ол сандықты падиша қолына алған,
Қазына сарайына алып барған.
Ол сарайдың ішінде құжыраның
Түпкіріне апарып тығып салған.

Бір бөлменің түпкіріне оны қойған,
Есіктерін жоқ қылып бина қылған.
Есіксіз, терезесіз дүкен болып,
Неше жылдар бекілініп сонда тұрған.

Мұныменен неше жыл, заман өтті,
Падишаға ажалдың уақыты жетті.
Бір уақытта падиша науқас болып,
Үшбу пәни дүниеден өтіп кетті.

Кеткеннен соң падиша бұ дүниядан,
Екі ұғлы қалыпты падишадан.
Үлкенінің атыны Балқия дер,
Ғалымдықта тең болмас оған адам.

Кіші ұлын патшаның Қаһар депті,
Ғалымдықта Балқиядан кем болыпты.
Балқия ғалым болып, тақуа болып,
Ғибадатты Құдайға көп қылыпты.

Балқия бұ дүниені жек көріпті,
Қылған ісі Құдайға ғибадат-ты.
Жұрттың бәрі сайлап ол Балқияны
Атасының орнына патша қылды.

Шаһимаран:—Әй, Жамсыб, қара,—деді,
Сөз айтамын, тыңдасаң саған,—деді.
Мысырдың шаһарында хан болған соң,
Не болды екен Балқия оған,—деді.

Ол Балқия Мысырға сұлтан болды,
Бір күнде қазынаға жүріп келді.
Қазына сарайына кіргеннен соң,
Есігі жоқ құжыраны келіп көрді.

Ол Балқия падиша болып қалды,
Атасының істерін қолына алды.
«Қазынаны тексере барамын»,—деп,
Қазына сақшысына хабар салды.

Падиша қазынаға кірді дейді,
Қазынасын тексеріп көрді дейді.
Қазынасын тексеріп қарағанда,
Есігі жоқ құжыраны көрді дейді.

Бір құжыра бар еді ғой осы жайда.
Ол бір бөлек құжыраны осы десем,
Енетұғын есігі мұның қайда?
Біле алмадым атамның есептерін,

Мұның неге бекіткен есіктерін.
Суалтып, белгісіз ғып тастапты ғой,
Қалдырмапты есік пен тесіктерін.
Ашыңыздар бір есік, кірейін мен,

Не бар екен құжырада көрейін мен.
Атам оны не үшін бекітті екен,
Көріп оның мәнісін білейін мен.
Аш деген соң аштылар, еніп кірді,

«Не бар екен мұнда»,—деп қарап жүрді.
Мәрмәр тастың үстінде күміс сандық,
Мөһірлеп қойған екен, оны көрді.
Ол сандықты көрген соң, шықты алып,

Ашып көрді бір аулақ жерге барып.
Таураттан бөліп алған қағаздарын
Атасы қойған екен соған салып.

Ашып еді Балқия қағаздарды,
Мұхаммед пайғамбардың есімін көрді.
Оның қадірін, тағы да үмбеттерінің
Артықтығын жазыпты һәм оларды.

Жазыпты ол сондайын пайғамбарды,
Оның үшін жаратқан көк пен жерді.
Ғаршы Күрсі, Лаух-Қалам, ғылым, оның үшін
Жаратып-дүр жын менен перілерді.

Ақырзаман болғанда келер,—депті,
Өзі көркем қылықты болар,—депті.
Өзіне жапа қылған кәпірлерге
«Иман бер» деп дұғалар қылар,—депті.

Ақырзаман болғанда келер,—депті,
Үмбеттерге шапағат қылар,—депті.
Қиямет күн болғанда үмбеттерінің
Хақ қасында күнәсін тілер,—депті.

Балқия қағаздардың бәрін ашып,
Оқыған соң кетті көңлі тасып,
«Мұндай ғазиз пайғамбар бар екен»,—деп,
Шын хақиқат көңлімен болды ғашық.

Балқияның дүниеден көңлі суып,
Ғибадатқа кірісті белін буып.
Пайғамбарға махаббат бағлағаның
Себептен Құдайға болды жуық.

Енді жиды Балқия жұрттың бәрін:
Ғалымдарын, шаһардың ұлықтарын.
Сол мәжілісте жиылған халайыққа
Мәшһүр қылып оқыды оның бәрін.

Балқия қағаздарын оқып салды,
Жиылған жұрт баршасы есітіп алды.
Мұхаммед салла Аллаһу әләйһиссаламның
Мадағын естіп баршасы таңға қалды.

Хақты жауып, қиыққа болмас ауып.
Атам мұны жасырып қойған екен,
Қазына сарайынан алдым тауып.
Жұртым-ау, менің атам қандай кісі,

Ойласам, болыпты ғой жаман ісі.
Мұндай ғазиз Расулды жұртқа айтып,
Білгізбей тығып тастап қойған несі?!
Балқияға айтады жамағаттар:

Жасырғанның бір мәнісі болған шығар,
Олай-бұлай сөз айтпа оған,—деплер.
Андан соңыра ғашықтан Балқияның,
Тақаттары тақ болды бейшараның.

Мұхаммед пайғамбарға махаббаты
Күннен-күнге зияда болды оның.
Балқия махаббаттың саудасынан
Мүлде безді көңілі дүние ісінен.

Алып келіп, оқып ол қағаздарын
Жылап рұқсат сұрайды анасынан.
Балқия дер:—Әй, менің ғазиз анам,
Дүние, ақыретте риза бол өзің маған.

Қағазда жазылғанның иесіні
Іздемейінше, жоқ енді менің шарам.

Апаттардан сақтасын аман,—депті.
Бұ ниетті ойыңа алыпсың ғой,
Рұқсат бермей қайтейін саған,—депті.
Балқия анасынан рұқсат алды,

Өзінің отауына жүріп барды.
Өз орнына Қаһарды патша қылып,
Сапар шығып кетуге даярланды.

Інісі Қаһарменен амандасты,
Падишалық киімін бәрін шешті.
Жолаушылар киімін киіп алып,
Шамға қарай жүретін жолға түсті.

* * *
Шам жолымен Балқия жүріп барған,
Бір теңіздің шетіне келіп қалған.
Теңіздің жиегінде көп кеме тұр,

Баршасына керуендер жүгін салған.
Балқия керуендерден сұрды хабар:

Балқия ол кемеге мініп кетті,
Жолдас болып керуенмен жүріп кетті.
Неше күндер жүргеннен соң, енді бұлар
Теңізде бір аралға келіп жетті.

Келгеннен соң аралға енді бұлар,
Кемелерін жиекке байладылар.
Балқия һәм кемеде керуендер
Құрғаққа шығып сейіл ойладылар.

Ағашқа тарқалыпты керуен тегіс,
Ол аралда ағаштар бек көп емес.
Ағаштарды аралап жүріп көрсе,
Һәр ағашта һәр түрлі біткен жеміс.

Керуендердің баршасы жеміс жепті,
«Көп екен-ау бұ жерде жеміс»,—депті.
Балқия да жеміске тойып алып,
Бір ағаштың түбінде дамыл етті.

Бір сәріде Балқия дамыл еткен,
Жүріп қайтып кетіпті керуен біткен.

Балқиямен олардың жұмысы жоқ,
Тоқтамаған, керуендер жүріп кеткен.
Олар анда бек ұзақ тұрмағанлар,
Ұйықтаған Балқияны көрмегенлер.

Кемелердің баршасы кетіп қалған,
Балқияны ескеріп білмегенлер.
Біраз жатып Балқия ояныпты,
Оянып жан-жағына қараныпты.

Адам да жоқ, дарияда кеме де жоқ,
Теңізбенен кемелер жөнеліпті.
Бәрі кеткен жөнеліп кеме біткен,
Қарасы да көрінбей алыс кеткен.

Балқия «Енді халім не болад»,—деп,
Бір Құдайға сиынып, зарлық еткен.

Өзің жәрдем қыл енді маған,—депті.
Өзің жәрдем қылмасаң, әй, Құдай-а,
Менім ісім болды ғой жаман,—депті.
Балқия тәуекелді Хаққа қылды,

Су жиегін жағалап жүре берді.
Алдында құлағына Балқияның
Бір улаған-шулаған дауыс келді.
Су жағалап Балқия жүреді енді,

Ол дауысқа жақындап келеді енді.
Жақын келіп алдында улап тұрған
Айдаһар, жыландарды көреді енді.
Алыстан қараларын көріп оның,

Жүректері шошыды Балқияның.
Мойындары түйенің мойынындай
Бек үлкен екен ғой аждаһаның.

Айдаһардың баршасы бақырады,
Қатты қылып дауыстап ақырады.
Баршасы: «Лә иләһа илла Алла,
Мұхаммед—Расул Алла»,—деп шақырады.

Айдаһарлар жад етер Мұхаммедті,
Мұхаммедті «Расул» деп зікір етті.
Мұхаммедтің атыны естіген соң,
Балқияның көңілінен қорқу кетті.

Балқия жақынырақ жүріп барып,
Қайран болып тұрыпты оған бағып.
«Суреттері айдаһар, жыландай ғой,
Адам тілін сөйлейді бұлар нағып?»

Балқияны көрген соң айдаһарлар,
Амандасып хал-ахуал сұрайдылар:

Бәни Ысрайыл қауымынан менім нәсілім.
Мысырдың падишаһы мен болармын,
«Балқия» деп айтарлар менім есімім.
Олар айтар:—Шаһарың Мысыр кәні,

Естімедік, көрмедік біздер оны.
«Адам бар деп дүниеде» естір едік,
Көрмеп едік адамды һеш заманы.
Адам ұғлы келді ғой қасымызға,

Әдемі екен адамды қарамаға.
«Адам деген осы екен ғой енді»,—деп,
Қарастылар баршасы Балқияға.
«Адам» деген осындай болады екен,

Һеш көрмедік адамды сенен бөтен.
Балқия жауап берді һәм оларға:

Айдаһарсыз қарауға өздеріңіз,
Оттай жанып тұрады көздеріңіз.
Айдаһарлар, жыландар болсаңыз да,
Адамша, молдаларша сөйлейтін сөздеріңіз.

Біз айталық жөнімізді сізге,—дейді.
Жаһаннам тамұғында тұратұрған
Жыландардан боламыз біз де,—дейді.
Мекеніміз осы жерде жазғы күнде,

Қысты күні—жаһаннам тамұғында.
Жаһаннам «аһ» деп демін шығарғанда,
Сонымен атылып түстік мұнда.
Сұрасаңыз хабарды жаһаннамнан,

Жылында екі қабат ала-дүр дем,
Бір уақытта сулуын ішке тартып,
Бір уақытта шығарар тысқа демін.
Демін алса ішіне, күш болады,

Жер жүзі суық болып қыс болады.
Демін тысқа шығарса, жаз күн болып,
Дүниедегі жандарға хош болады.
«Аждаһа» дерлер біздерді көрген адам,

Бірақ біздер емеспіз аждаһадан.
Жаһаннамда бек ұсақ жыландармыз,
Жоқ шығар жаһаннамда бізден жаман.
Атылғанда бұ жерге ісіміз жоқ,

Бізге де жәрдем берер кісіміз жоқ.
Жаһаннамның демінің екпінімен
Атыламыз, биттей де күшіміз жоқ.
Жарты жылдай тұрамыз мұнда бүйтіп,

Андан соңыра барамыз анда қайтып.
Ішке тартып жаһаннам тағы демін,
Қайда болса алады бізді тартып.

Балқия дер оларға:—Тағы сіздер
«Лә иләһа илла Алла»,—дейсіздер.
Мұхаммед пайғамбардың атын айтып,
Оны тағы білесіз екен сіздер.

Тамақ ішіп тұрады ертең-кеші.
Алланы, Мұхаммедті зікір қылсақ,
Тамағымыз болады біздің осы.
Біреу болса дүниеде сенің достың,

Досты болса тағы ол байғұстың,
Ол достың үшін, әй, Балқия,
Артығырақ күтерсің оның достын.
Хақ Тағала біздерге жарлық етті:

Мені зікір қылсаңыз, пенделерім,
Бірге зікір қылың,—деп,—Мұхаммедті.
Балқия бұ сөздерді есітіп алды,
Ғашығы артып көңілінде тармақтанды.

«Мен енді сол Сәруәрді іздейін»,—деп,
Амандасып олармен кетіп қалды.
Амандасып олармен жүріп кетті,
Жүре-жүре құрғақ жер енді бітті.

Төңірегі баршасы дария болды,
Теңіздің дәл шетіне келіп жетті.
Анда көрді бір кеме суға батқан,
Адамдары баршасы өліп жатқан.

Баршалары өліпті ғарық болып,
Іздеп тағы сонда бір қайық тапқан.
Су бойында Балқия қайық тапқан,
Айдап келіп жел оны шетке қаққан.

«Тәуекел» деп қайыққа мініп алып,
Ақырындап желменен жүріп аққан.

Мініп алып Балқия бір қайықты,
Неше күндер суменен жүріп ақты.
Неше күндер теңізбен ағып жүріп,
Бір күндерде құрғаққа келіп шықты.

Әй, жамағат, бұл сөзді аңғарып тұр,
Шаһимаран Жамсыбқа айтып отыр.
Өзінің қолға түсіп қалғандығын
Айтуға ыңғайланып келе жатыр.

Қаза келсе көрінбей келер көзге.
Балқияның құрғаққа шыққан жері,
Келіп шыққан дәл біздің үстімізге.
Көресің ғой бұ тұрған аждаһаның

Қасымда отыр еді бәрі оның.
Сол уақытта жаяулап келе жатқан
Қарасыны көрдік біз Балқияның.
Ол Балқия қайығын байлап жүрді,

Таулардың арасына еніп кірді.
Тау ішінде Балқия кенеттен
Жиылып жатқан жерімізде бізді көрді.
Көргеннен соң кескінін аждаһаның,

Қорқып кетті зәресі бейшараның.
Қорыққандығын білген соң айдаһардан,
«Қорықпа» деп қасына бардым оның.

Айдаһарлар қылмаслар зиян,—дедім.
Олар—менің әскерім, рұқсатсыз
Біреуі де тимеслер саған,—дедім.
Һеш те бұлар тимеслер сізге,—дедім,

Қорқып қылма көңіліңді өзге,—дедім.
Бұлардың падишасы боламын мен,
«Шаһмаран» деп айтарлар бізге,—дедім.

Адам ұғлы жүрмейтін жерлер еді,
Қайдан келіп, бұ тауға кірдің?—дедім.
Атым менім—Балқия, Мысыр—шаһарым,
Күйдірді ғой махаббат менім бағырым.

Мұхаммед пайғамбарға ғашық болып,
Оны іздеп сапарға шығып жүрдім.
Ғашық болдым Мұхаммед пайғамбарға,
Оны іздеп шықтым мен бұл сапарға.

Жаным, тәнім оның үшін пида қылып,
Қайықпенен кірдім мен дарияларға.
Маған айтты қалайша келгендерін,
Мехнат көріп дарияда жүргендерін.

Шаһарынан шығып бізге жолыққанша,
Бәрін айтты уақиға көргендерін.
Оған дедім:—Келіпсің, әй, ғарібім,
Ғашық болып, іздеуге тастап жерің.

Ол сондайын пайғамбар, оның үшін
Ғалам халқын жаратқан Хақ Қадірім.
Құдай саған беріпті махаббатты,
Махаббатың маған да әсер етті.

Жібермейім, қасымда сақтар едім,
Сүйген үшін Хақ досты Мұхаммедті.
Бірақ енді мен саған рұқсат бердім,
Құрметіне ол ғазиз Пайғамбардың.

Дұға қыл маған енді, қабыл,—дедім,
Дұғалары сіздейін ғаріптердің.
Қайығыңа мініп ал, ғарібім-ай,
Түстік жаққа жүре бер Шамға қарай.

Қайыр дұға, Балқия, саған енді,
Жолыңызды оң қылсын Қадір Құдай.

Әй, Балқия, тағын да маған қараң,
Өсиетім бар менің тағы саған.
Екі түрлі өсиет айтамын мен,
Аманат-дүр барсаңыз есен-аман.

Өсиетім бірі сол: жүрерсің сен,
Пайғамбардың жүзіні көрерсің сен.
Қиямет күн болғанда менің үшін
Пайғамбардан шапағат тілерсің сен.

Әй, Балқия, ұмытпа енді бізді,
Аманат-дүр тыңдаңыз сөзімізді.
Пайғамбарды көргенде менің үшін,
Аяғына қойғайсың жүзіңізді.

Және бұ-дүр екінші менің сөзім,
Әгар салсаң сөзіме көңіл көзің.
«Пәлен жерде Шаһмаранды көрдім мен»,—деп,
Һешкімге айтпағайсың бірақ өзің.

Тапсырдым Балқияға аманатты,
Аманатым Балқия қабыл етті.
«Тәуекел» деп меніменен амандасып,
Қайыққа мініп алып жүріп кетті.

Әй, Жамсыб, тыңдап отыр мына кепті,
Айырылып Балқия бізден кетті.
Неше күндер суменен, құрғақпенен
Жүре-жүре бір күнде Шамға жетті.

Келіп жетті Балқия бір күн Шамға,
Мағшұғын таппады іздеп анда.
Пайғамбар ол шаһарда болмаған соң,
Шығып кетті шаһардан сол заманда.

Шам шаһарында көп тұрмай жөнеліпті,
Андан Құдыс шаһарына ол келіпті.
Ол Бәйтул-Мұқаддистің шаһарында
Халайықтың бәріне білініпті.

Ол шаһарда Балқия көп тұрыпты,
Халайықтың ішінде көп жүріпті.
Өзінің не қыдырып жүргендігін
Жұртқа сөйлеп бәріне білдіріпті.

Ол шаһарда бір ғалым болған екен,
Ғалымдығы зиада молдан екен.
Аты—Ақап, симия, ғылым нүжүм,
Көкірегінде баршасы толған екен.

Ол бір ғалым бір күнде ой ойлаған,
Ойламаған ойыңда ой қоймаған.
Бұ дүниенің малына, дәулетіне
Адамның нәпсі менен көзі тоймаған.

Ол ғалым кітабына салған көзін,
Һешбір кімге айтпаған тапқан сөзін.
Бұрынғыда болыпты бір пайғамбар,
«Сүлеймен» дерлер екен оның өзін.

Ғылымменен ол молда ақыл түзіп,
Болыпты Сүлейменнің есімі түзік.
Дүниенің падишасы болуына
Себеп болған қолында жалғыз жүзік.

Сол жүзік бармағында жүрген екен,
Жәбірейіл періште берген екен.
Сол жүзікті киген соң бармағына,
Дию, пері хүкіміне кірген екен.

Онын да бір күн ғұмыры біткен екен,
Опат болып дүниеден өткен екен.
Осы Бәйтул-Мұқаддис шаһарында
Үшбу пәни дүниеден кеткен екен.

Өлгеннен соң жиылып барша жындар
Сүйегін Сүлейменнің көтергенлер.
Жеті теңіз өткізіп Сүлейменді,
Қап тауына бір жайға кетіргенлер.

Перілер Сүлейменді кеткен алып,
Бармағына жүзігін бірге салып.
Қап тауының сайында тақыт құрып,
Сол тақытқа қойыплар оны апарып.

Ақап молда ойлайды: «Етсем екен,
Сол жеті теңіздерден өтсем екен.
Сүлейменнің жүзігін киіп алып,
Патша болып мұратқа жетсем екен».

Көп қарады ол молда кітаптарды,
Теңіздерді өтуге хайла бар ма.
Қарай беріп кітаптан тауып алды,
«Өтуге хайла бар,—деп,—дарияларды».

Ақап молда ойлайды: «Не етсе керек,
Бұ дүниеде бір ағаш бітсе керек.
Сол ағаштың жапырағының суын сүртсе,
Аяқ батпай дариядан өтсе керек».

Ақап қарап кітапқа:—Айхай,—депті,
Бұл ағашты тапқызса Құдай,—депті.
Әгарда Шаһимаран қолға түссе,
Ағаштың табылуы оңай,—депті.

Молда Ақап бұ оймен жүреді екен,
Патшалықты көңілі тілейді екен.
«Бұ дүниеде бір жерде Шаһмаранды
Көрген кісі бар ма?»—деп сөйлейді екен.

Әлқисса, Балқия ол шаһарда,
Сөз сөйлесіп жүріпті һәрбір жерде.

Оны іздеп келдім мен бұ шаһарға.
Мысырдың шаһарынан келдім,—депті,
Келе жатып мехнатты көрдім,—депті.
Жалғыз өзім кішкене қайықпенен

Қайықпенен теңізге кірдім,—депті,
Аралдарға шығып та жүрдім,—депті.
Ол теңіздің ішінде аралдарда
Бірқатар айдаһарлар көрдім,—депті.

Келе жатып теңіздің аралында
Айдаһарлар, жыландар көрінген,—депті.
Бұ сөз енді көбейіп өскен екен,
Біреулерден-біреуіне көшкен екен.

«Сондай адам Мысырдан келіпті»,—деп,
Ақаптың құлағына түскен екен.
Ақап молда бұ сөзді есітіп алып,
«Бір ғажайып сөз екен»,—деп, таңға қалып.

«Өз аузымнан анықтап сұрайын»,—деп,
Пәтеріне Балқияның келді қалып.
Ол Ақап Балқияға келіп қалды,
Амандасып көрісіп қолын алды.

Ойы сол—Балқияны сөйлеттіріп,
Шаһмаранды білуге құмарланды.

Жаңада есітіп едім өзіңізді.
«Пайғамбардың ғашығы» дегеннен соң,
Көргелі келіп едім жүзіңізді.
Жүзіңізді көргелі келдім мұнда,

Менің атым болады Ақап молда.
Пайғамбарды іздеп сіз жүр екенсіз,
Мақсұтыңды бергей-де сенің Алла.
Мүсәпірім, Мысырдан келіпсіз сіз,

Теңіздерде қайықпен жүріпсіз сіз.
Теңіздердің ішінде аралдарда
Бірқатар ғажайыптар көріпсіз сіз.

Һәрне қылса Құдайым қыла,—дейді,
Мақсұтыңды Құдайдан тіле,—дейді.
Өзімнің құлағыммен есітейін,
Кәрім қылып көргеніңді сөйле,—дейді.

Сөйлейді:—Теңіздерге кірдім мен,—деп,
Қайықпенен жалғызым жүрдім мен,—деп.
Қағып-соғып, қанша көп сөйлетсе де,
Айтпапты «Шаһмаранды көрдім мен» деп.

Ол сөйлеген сөздерін Балқияның,
Ақап молда тыңдапты бәрін оның.
Өзіне жарайтын сөз болмаған соң,
Ішіндегі айтады ойлағанын.

Ойың жөнін мен саған дейін,—дейді.
Ол ойлаған нәрсем көңілімдегі
Табылуы болды ғой қиын,—дейді.
Сол бір қиял өртеді жүрегімді,

Таба алмадым ойменен керегімді.
Сол ойлаған табылып қолға түссе,
Құдай берді,—дер едім,—тілегімді.
Сол ойлаған табылса барар едім,

Қайсы жерде болса да, алар едім.
Екеуімізге бек жақсы болар еді,
Сен дағы іздегенің табар едің.

Ойыңыздан шығарып қоймағаның.
Ол ойыңыз не екен, молда Ақап,
Мәнісін білмедім ойлап оның.

Сүлейменнің жүзігін алсам екен.
Ол жүзікті қолыма түсіріп алып,
Сүлеймендей падиша болсам екен.

Жүзік үшін Қап тауына кетсем,—деймін,
Жеті теңіз үстінен өтсем,—деймін.
Бармағынан жүзігін алып келіп,
Патша болып мұратыма жетсем,—деймін.

Бұ дүниеде бір ағаш бітеді екен,
Оны тапқан мұратқа жетеді екен.
Сол ағаштың жапырағының суын сүрткен,
Құрғақ жердей дариядан өтеді екен.

Сол жапырақтың суын сығып алып,
Суға кіріп аяққа соны жағып.
Аяқтар һеш суға батпайды екен,
Кетеді екен суменен желдей ағып.

Әй, Балқия, осы ғой біздің кеңес,
Оны тапқан дүниеде уайым жемес.
Шаһимаран табылса бұ дүние[де],
Ағаштың табылуы қиын емес.

Ұстап алып жыланның Шаһмаранын,
Кезіп жүрсе оныңмен таудың бәрін.
Ағаштың, шөптің бәрі сөйлейді екен,
Айтады екен өздерінің пайдаларын.

Шаһимаран табылса көрер едік,
Сахарада кездіріп жүрер едік.
Сахарадағы, таудағы бар шөптердің
Баршасының пайдасын білер едік.

Ол ағаш та бізге кез болар еді,
Өзіндегі пайданы сөйлер еді.
«Менің суым аяғына сүрткен адам
Теңіздерде батпайды»,—дер еді.

Балқия дер:—Кездірсең ол жыланды,
Тауып алсаң көңіліңде ойлағанды,
Оны тауып мұратың хасыл болса,
Соңынан қайтесің Шаһмаранды.

Ақап айтты:—Шаһмаран қолда болса,
Ойлаған ағашымды табылдырса,
Азат қылып мен оны қояр едім,
Ниетім сол, жақсылық Құдай бұйырса.

Балқия дер:—Сандықты қойсаң жақсы,
Көңілдегі фитнәні жойсаң жақсы.
Соңғы күнде уағданы екі қылмай,
Бейшараны сен азат қылсаң жақсы.

Көңілдегі ниетім Құдайға анық.
Құдайдың есімімен ант қылайын,
Мұнда болсын, сөзіме Құдай танық.
Балқия дер Ақапқа сол заманда:

Антың бұзып, қасарлықты ойламасаң,
Апарайын мен сені Шаһмаранға.
Тағы да шартым—бізді де көзде,—дейді,
Жәрдеміңнен бізді де үзбе,—дейді.

Мағшұғым Мұхаммед пайғамбарды
Меніменен бір жүріп ізде,—дейді.
Ақап енді шарттарын қабыл етті,
Арзыланып екеуі шығып кетті.

Жол тамағын, азығын бәрін алып,
Теңіздің жағасына келіп жетті.
Теңіздің жағасына келді бұлар,
Бір қайыққа екеуі мінді бұлар.

Қайықпенен теңізден өтіп алып,
Бағанағы аралға келді бұлар.
Шаһимаран Жамсыбқа айтып отыр,
Фахредин қағазға жазып жатыр.

Балқия ғой біздерге келіп еді,
Тұратұрған жерімді біліп еді.
«Һешкімге де жеріңді айтпаймын»,—деп,
Біздіңменен уағдасын қылып еді.

Балқияның уағдасы қайда кетті,
Ақапты алып бізге келіп жетті.
Адам ұғлы опасыз болады екен,
Сөзінде тұрмайды екен олар тіпті.

Андан дағы Ақаптың амалы көп,
Мұндайын амалшыны көргенім жоқ.
Мені түсіріп «хайламен алайын» деп,
Ап келіпті қылғызып темір сандық.

Амалшы екен ол Ақап Құдай ұрған,
Темір сандық ішінде тұзақ құрған.
Дәл жүретін жолыма қойғанлар-дүр,
Бір тар жерде өздері тосып тұрған.

Қақпағын ашық қылып ол сандықты,
Екі кесе қойыпты ішпелікті.
Бірінде сүт, бірінде сәрке екен,
Адам ұғлы біледі жамандықты.

Ақап молда өзі бір молда кісі,
Молдаға лайық емес қылған ісі.
Дүниеге махаббаты күшті екен,
Амалға толған екен оның іші.

Һәр уақытта ол жерге келуші едім,
Сейіл қылып сол жерде жүруші едім.
Бұрын келген шағымда сол жерлерде,
Сандық жоғын бек анық білуші едім.

Тағдырға һешбір тәдбир болмайды екен,
Қаза болса, көрер көз көрмейді екен.
«Қайдан келіп қалды екен бұ сандық?»—деп,
Ойлануға ақылға келмейді екен.

Ол сандықтың қасына жүріп келдім,
Кеселерді сандықта көріп келдім.
Біреуінде кесенің сүт бар екен,
«Ішейін» деп сол сүтті еніп кеттім.

Құйып қойған кеседе сүтті іштім,
Тұзағына Ақаптың енді түстім.
Сүтке тойғаш екінші кеседегі
Сәркеге көңлі кеткен мен байғұстың.

Дұшпан нәпсім түбіме менің жетті,
Дос болар деп ойлама нәпсі итті.
Нәпсім мені сандыққа салып алып,
Асирлікті басыма келтіріпті.

Кеседегі бар сүтті ішіп алдым,
Ішіп алып ол сүтті құмарландым.
Екіншіде қып-қызыл сәрке екен,
Оны тағы байқамай ішіп салдым.

Қайтармадым, нәпсімнің тілін алдым,
Кеседегі сәркені ішіп салдым.
Ішкеннен соң сәркені мас болыппын,
Қозғала алмай сол жерде жатып қалдым.

Сандыққа енгенімді Ақап көрген,
Жасырынған жерінен шығып келген.
Сүт пен сәрке кеседе болмаған соң,
Мас болып қалғанымды менің білген.

Ақап мені көрген соң бек қуанған,
Кеселерін сандықтан шығарып алған.
Қиялы маған тамақ болсын деп,
Сандыққа түрлі жеміс теріп салған.

Жеміс салып сандығын бекітіп алған,
Екеулесіп көтеріп алып барған.
Қанша сонда әскерім айдаһарым
Біреуі де білмеген, ғапыл қалған.

Қаза болса һешбір кім білмес екен,
Білсе дағы һештеме қылмас екен.
Көңіліңді кезек кең тұт, кезек тар тұт,
Қаза келсе қайтарып болмас екен.

Яғни кезек жақсы бол, кезек жаман,
Жол таппассың қалуға һеш қазадан.
Мұнафиқ бол, тілесең әулие бол,
Тағдыр хүкімі келмейін қалмас саған.

Көтеріп сандықтарын алған енді,
Апарып қайығына салған енді.
«Айдаһарлар келгенше жүрелік»,—деп,
Һеш кідірмей тез кетіп қалған енді.

Сондай қатты мас болып қалыппын мен,
Бір күн, бір түн жүргенше талыппын мен.
Бір күн, бір түн өткен соң оянып қалып,
Кеткенім сонда біліп алыппын мен.

Бір күн, бір түн өткен соң аштым көзді,
Ол сандықта көрдім мен өзімізді.

Бекітіп алып сандыққа,—дедім,—бізді?
Анда маған айтады Ақап молда:

Керегімізді тауып алғаннан соң,
Азат қылып қоямыз сені, олла.
Ұстап едік бір керек үшін сізді,
Өлтіреді деп ойлама өзіңізді.

Һеш жамандық болар деп ойламаңыз,
Азат қылып қоямыз, шаһым, сізді.
Мен айттым:—Не-дүр сіздің керегіңіз,
Не нәрсені табуда тілегіңіз.

Бір жамандық қылуға бара ма,—деп,
Қатты қорқып келеді жүрегіміз.

Ақап айтты:—Сол біздің керегіміз:
Бұ дүниеде бір ағаш бітеді-міс,
Оның суын аяққа сүрткен адам
Теңізден батпай өтіп кетеді-міс.

Сол ағашты сенімен іздеймізлер,
Сабыр қылып жүресіз енді сізлер.
Ағашты тапқаннан соң аяқтарға
Суын сүртіп теңізге кіремізлер.

Жеті теңіз үстінен жүріп өтіп,
Жолың болсын, барасың қайда?—дедім.
Ақап айтты:—Теңізден өтемін мен,
Сүлеймен мақамына кетемін мен.

Құдай бұйырса жүзігін алып оның,
Патша болып мұратқа жетемін мен.
Біліп алдым ойына алғандарын,
Ұзын ойға өздерін салғандарын.

Үндемедім, мен енді жай отырдым,
Тыңдап жүрдім һәрқайда барғандарын.
Кезді бұлар жапанның даласын да,
Ағаштарды, шөптердің арасын да.

Ағаштар, шөптер бәрі сөйледі енді,
Сахараларда, таулардың дарасында.
Барша шөптер көргендей көздеріне,
Пайдаларын сөйлейді өздеріне.

Дәл өздері керегі болмаған соң,
Иғтибар қылмадылар сөздеріне.
Һешбіреуін құлаққа алмадылар,
Тыңдау үшін қасына келмеділер.

Өздерінің ойлағаны болмаған соң,
Өзге сөздің қадірін білмеділер.

Қырық күн кездірділер шөл жапаны,
Ақыр бір күн таптылар тілегенін.
Ол ағашты тапқан соң бұлар енді,
Тұрдылар тыңдап оның сөйлегенін.

Олар тыңдар, ол ағаш сөйлер еді,
Маған дағы дауысы келер еді.
«Менің суым аяғына сүрткен адам
Теңіздерде батпайды»,—дер еді.

Сүлейменнің жүзігін барып алып,
Падиша болдым ғой енді дүнияға.
Ол ағаштың басына бұлар шықты,
Жапырақтарын түсіріп, суын сықты.

Суын сығып бірқатар шыныларға
Толтырған соң жақсылап аузын тықты.
Ақап енді:—Әй, шаһым, суды,—деді,
Толтырдық қой бірқатар шыны,—деді.

Керегімізді біз енді тауып алдық,
Азат қылып қоямыз сені,—деді.

Алыс жерде қалды ғой жерім,—дедім.
Мені азат қылсаңыз енді сіздер,
Өз жеріме жеткізіп келің,—дедім.
Суыңызды аяққа сүртіп алып,

Су үстінде құрғақтай жүріп барып,
Азат қылсаң, азат қыл адастырмай,
Өз жеріме апарып елтіп салып.
«Өз жеріме жеткіз» деп тілермін мен,

Тілек тілеп сендерге жүрермін мен.
Мұнда қалсам жете алмай өз жеріме,
Әуре болып адасып өлермін мен.

Тілегім сол сендерден менім,—дедім,
Өз жеріме апарып келің,—дедім.
Біздің жерден баруға Сүлейменге
Бір табан жақын болар, білгін,—дедім.

Суларын аяғына сүртіп алып,
Теңіздерде кеттілер аяқтанып.
Құрғақ жерде жүргендей жүріп өтіп,
Сандықтарын аралға қойды салып.

Жерге қойды сандықтың аузын ашып,
Өздері һәм алыстан тұр қарасып.
Ол атылған мылтықтың оғындай болып,
Атылып мен сандықтан түстім асып.

Оқтай қылып сандықтан өзім аттым,
Есім кетіп бірқатар сонда жаттым.
Біраздан соң басымды мен көтеріп,
Төңірекке көзімді салып бақтым.

Ғинаят болғаннан соң Хақ Жәлилден,
Есім жиып көтердім басым жерден.
Қарасам, ол екеуінің біреуісі
Бағанағы Балқия-дүр бізге келген.

Уағдаңды қылыпсың өзге,—дедім.
Сандыққа бекітіп салып ұстағалы
Ап келіпсің Ақапты бізге,—дедім.
Жақсылық қылып едім саған,—дедім,

Қылмадым ғой биттей де зиян,—дедім.
Һешбір зарар қылдырмай айдаһарға,
Жөнелткенім жоқ па еді аман,—дедім.
Жазған жазығым сол ма еді менім сізге,

Жақсылыққа жамандық қылдың бізге.
Қырық күндей сандықта тұтқын етіп,
Мехнатты көрсетуің өзімізге.

Біліп едің мәнісін біздің жайдың,
Уәдеңнен, Балқия, неге тайдың?
Мысырдың шаһарына жетіп барып,
«Шаһмаранды көрдім» деп жұртқа жайдың.

Келген күнің сәті жоқ күн екен ғой,
Уағдасыздың біреуі сен екен ғой.
«Адам ұғлы опасыз» деуші еді,
«Опасыз» дегендері шын екен ғой.

Ақаптың түрлі-түрлі сөздеріне,
Алданғаннан бұл істер болды,шаһым.
Ақап алдап сөйледі мен пақырға:
«Ғашықпысың Мұхаммед пайғамбарға,

Ол ғазиз Пайғамбарды көргің келсе,
Шаһмаранға алып бар мені бірге».
Мінейік екеуіміз қайық,—деді,
Білмесін бізді бөтен халық,—деді.

Шаһмаран қолымызға кіре қалса,
Пайғамбарды көруің анық,—деді.
Кездірермін дүниенің жүзін,—деді,
Есітермін ағаштардың сөзін,—деді.

Бізге керек ағашты тапқаннан соң,
Азат қылып қоярмыз өзін,—деді.
Есітіңіз Ақаптың халін,—деді,
Әуарасын білдіңіз оның,—деді.

Пайғамбарды көрерсің дегеннен соң,
Алып келіп едім ғой, шаһым,—деді.
Андан соң мен Ақапқа:—Тоқта!—дедім,
Бір насихат менен де тыңда,—дедім.

Өз жеріме жеткізіп салған үшін
Разы болсын сендерге Алла,—дедім.

Ақап,—дедім,—алданба бұ жаһанға,
Жүзік іздеп бармаңыз Сүлейменге.
Ол жүзікті алуға бұйрық жоқ
Сүлейменнің соңында бөтен жанға.

Әй, Ақап, осы менім сөзім,—дедім,
Әгар салсаң сөзіме көзің,—дедім.
Бекер жүріп жаныңа обал қылма,
Һәлак болып қаларсың өзің,—дедім.

Бір су үшін кездіңіз дүниені,
Кем көрерсіз ол судан пайданы.
Сізге бір шөп жақсы сөз сөйлеп еді,
Иғтибар қылмадыңыз сіздер оны.

Һәр шөпте һәр түрлі сөз көп еді ғой,
Осындай пайдалы сөз жоқ еді ғой.
Сығып менің суымды ішкен адам
Ауырмайды, өлмейді,—деп еді ғой.

Суымды ішкен һеш кәрі болмас,—деді,
Қиямет күнге шақты өлмес,—деді.
Сондай пайда сендерден кетіп қалды,
Енді қайтып қолыңа кірмес,—деді[м].

Сіздер неге сол шөпті алмадыңыз,
Суын сығып ауызға салмадыңыз.
Тірі болып дүниеде һеш қартаймай,
Қиямет күнге шақты қалмадыңыз.

Ғапыл болып қалғанбыз екен біздер,
Сізден кәрім тілейміз тағы,—дейді.
Падишаһым, тастама енді бізді,
Кездірейік сахарадан енді сізді.

Ол шөпті тапқаннан соң осы жерге,
Алып келіп қоялық тағы сізді.

Ол Ақапқа мен айттым:—Жүре алмаспын,
Ықтиярмен мехнатты көре алмаспын.
Аллаһу ағлам, шартым бар, ендіден соң
Адамдардың қолына кіре алмаспын.

Ақап:—Енді өткен іс өтті,—деді,
Пұрсатым қолымыздан кетті,—деді.
Өзімнің керегімді тауып алдым,
Енді маған сол су да жетті,—деді.

Ақап тілімді алатын болмаған соң,
Балқияға айттым мен насихатты.

Кемшілікті сен қылдың маған,—дедім.
Сен кемшілік қылсаң да мен қылмаймын,
Бір насихат айтайын саған,—дедім.
Бұ Ақаптың тілін алма,—дедім,

Насихатым тыңдамай қалма,—дедім.
Бұл Ақапқа еріп теңіз кешіп,
Сүлейменнің мақамына барма,—дедім.
Әгарда Сүлейменге бара қалсаң,

Насихатым осы-дүр құлақ салсаң:
Сүлеймен пайғамбардың бармағында
Жүзікке жақын барма, тілімді алсаң.
Ол жүзікті алуға кім ойланар,

Алайын деп тұрғанда отқа жанар.
Ала білсе Ақаптың өзі алсын,
Алғаны сол—сол жерде күйіп қалар.
Әй, Жамсыб, амандасып олар маған,

Сүлейменге кеттілер ол арадан.
Олар енді Сүлейменге бара тұрсын,
Өз ахуалым айтайын енді саған.

Әй, Жамсыб, Ақап келіп мені тұтқан,
Сандығына бекітіп алып кеткен.
Мұнда қалған айдаһар әскерлерім,
Мені жоқтап баршасы зарлық еткен.

Ол уақытта әскерім мені жойған,
Ізденіп, таба алмайды қырдан-ойдан.
Ыза болып, қалғанынан төбелесіп,
Біреусін-біреуі жеп қойған.

Мені біліп келділер қалғандары,
Жиылдылар қасыма олар бәрі.
Баршалары жыласып, зарлық етіп,
Аяғыма бастарын қойды бәрі.

Сондан бері таппадық іздеп сізді.
Уақиғаңды айтыңыз, сұлтаным,—деп,
Айдаһарлар сұрайды менен сөзді.
Мен оларға сөйледім уақиғамды,

Келіп ол басымыздан өткен күнді.
Ақап молда өзімді ұстап алып,
Сандыққа бекітіп, алып кеткен күнді.
Айттылар:—Балқияны білген болсақ,

Қайтып мұнда келгенін көрген болсақ,
Сонда бізге бек жақсы болар еді,
Сүйектерін жапырақтап тілген болсақ.
Айдаһарлар кеңесіп айтар сөзді,

Адам ұғлы білді ғой жерімізді.
Енді қойып бұ жерден кетсек керек,
Мұнда тыныш қоймаслар енді бізді.
Адамның баласының көп амалы,

Амал қылып келерлер жорамалы.
Енді көшіп бір жерге барайық біз,
Тау аралап, мекендер қарағалы.

Айдаһардың бәріне қорқу түсіп,
Ақылдасып тұрдылар жиылысып.
Бұрыннан ата-баба жұрты болған
Жерді тастап, бұ жерге келдік көшіп.

Осы жерде тұрамыз қысты күнде,
Жазды күні—Қап тауының етегінде.
Андағы жайлауымыз мұнан жақсы,
Жаз болғанда кетеміз көшіп сонда.

Андан соң ол аралға кірмедік біз,
Маңдайында енді аралдың жүрмедік біз.
Адамдардан қорыққаннан содан бері
Ол аралдың қарасын көрмедік біз.

Әй, Жамсыб, қорқуымыз біздің һаман,
Болармысыз атаңыз сіздің Адам.
Сол уақытта жаннаттан шыққаннан соң,
Дүниенің жұртына басты қадам.

Жаннаттан шығып Адам жерге енген,
Бір періште адамды алып келген.
Дүниеде тұратұрған жануарларға
Айғай салып періште хабар берген.

Балалары көп болар тамам,—депті.
Олардың мәкәрінен, хайласынан
Һешбір жерде болмассыз аман,—депті.
Бұ дауысты шағала естіп алған,

Су жүзіне дарияға ұшып барған.
«Дүниеге Адам деген келіпті»,—деп,
Балықтарға шақырып хабар салған.
Шағала балықтарға хабар салған,

«Адам деген дүниеге келіп қалған,
Періштеден естідім»,—дегеннен соң,
Шошып бәрі балықтар қайғыланған.

Шағала дер:—Не керек шошып,—дейді,
Онша қатты уайымға түсіп,—дейді.
Адам келсе, шомарсыз су түбіне,
Біз кетерміз аспанға ұшып,—дейді.

Адамдар су түбіне түспес,—дейді,
Қанаты жоқ, әуеге ұшпас,—дейді.
Сіздер менен біздерге зарар қылмас,
Құрғақтағы жануардан көшпес,—дейді.

Балық айтар:—Қорқады біздің жүрек,
Хақ Тағала оларды қылған зерек.
Адам деген хайласы, мәкәрімен,
Жер астында болсаң да тапса керек.

Әй, Жамсыб, адам деген құртады ғой,
Ақап менің жүрегімді өртеді ғой.
Бұ дүниеде арыстан, аю, қабылан,
Баршалары адамнан қорқады ғой.

Әй, Жамсыб, амал бек көп адамдарда,
Апарды ғой бізді де талай жерге.
Дүниедегі жануарлар рақат көрмес,
Жақынында адамдар болған жерде.

Жамсыб айтар:—Әй, шаһым, бұ күн сізге,
Қорқыныш екенмін ғой өзіңізге,
Адамменен тынышыңыз кетер екен,
Олай болса рұқсат бер енді бізге.

Адам болса, әй, шаһым, қорқатының,
Адаммын ғой қасыңда ғаріп құлың.
Адам сақтап қасыңда не қыласың,
Кете берсін қоя бер, тез құтылың.

Ақап маған қылықты қылған жоқ па.
Қырық күндей тұтқында жүрмектігім,
Балқияның айтуынан болған жоқ па.

Сөзіңізге сіздің жоқ талас,—дейді.
Адамзаттың ішінде түрлісі бар,
Сонда да біз олардай емес,—дейді.

Жер үстіне шығар деп тілейсің сен.
Опасы жоқ адамның қастарына
«Кетемін» деп рұқсат сұрайсың сен.
Жер үстіне шығарсам, кетер едің,

Жылдам барып еліңе жетер едің.
«Пәлен жерде, пәленше тау астында
Шаһмаранды көрдім» деп айтар едің.

Елдің бәрі есітіп білер еді,
Мені іздеп бұ жерге келер еді.
Өзімізді бекітіп ұстап алып,
Тәж-тағымды тас-талқан қылар еді.

Сені мұнан шығарсам ұтылармын,
Адамдардың қолына тұтылармын.
Не болса бұ жерден мүлде көшіп,
Өзге жерге жөнелсем құтылармын.

Әй, Жамсыб, сөз айтамын, қара бермен,
Сені мұнан шығарып қоя бермен.
Сені мұнан шығарып жіберіп мен,
Өлімнің шеңгеліне барып кірмен.

Бұрында да көрдім ғой көп мехнатты,
Мехнаттар сүйегімнен өтіп кетті.
Әгар сені жіберсем, маған—өлім,
Өлерім келмейді ғой, жаным тәтті.

Қысты күнде осында біз тұрамыз,
Жаз болғанда жайлауға біз жүреміз.
Жайлауда, Қап тауында сейіл қылып,
Неше түрлі тамаша біз көрерміз.

Қап тауында көресің ғажап істер,
Неше түрлі ағаштар, көп жемістер.
Бақ-бустан ішінде ағаштарда
Гүл-шешегі ғашығынан сайрар құстар.

Қап тауында бақта алмалар бар,
Жаратыпты Халиғым Пәруардигар:
Ендіден соң «жеріме кетем» деме,
Жібермеспін, әуара болма бекер.

Бұ сөздерді айтқан соң Шаһимаран,
Риза болды тұрмаққа Жамсыб ағаң.
Қыста мұнда болдылар, жазда тағы да
Сейіл қылып жүрділер екі арада.

Мұныңменен алты ай өтті заман,
Бір күн көрді Жамсыбты Шаһимаран.
Жерін сағынып, жүздері сарғайыпты,
Көргеннен соң аяды қатты жаман.

Жамсыб оған бек зағиф көрініпті,
Мойны жіңішке, белдері бүгіліпті.
Жүзі сары, ғаріптің көздерінен
Селдей болып жастары төгіліпті.

Көргеннен соң Жамсыбтың қияпатын,
Білген соң көңліндегі жарақатын,
Жуатып, айналдырып тұрайын деп,
Сөйлейді Балқияның хикаятын.

Балқия қалды жаһан кезген,—дейді.
«Ақап пенен Балқия не болды?»—деп,
Жамсыб-ау, сұрамайсың бізден,—дейді.
Жамсыб айтты:—Оларды білістің бе,

Олар ол Сүлейменге кеткеннен соң,
Оларменен тағы да көрістің бе?
Имлиха дер:—Оларды көргенім жоқ,
Оларменен онан соң жүргенім жоқ.

Оларды мен жолығып көрмесем де,
Хал-ахуалын есітіп білдім анық.
Әй, Жамсыб, білгенің жоқ сенің,—дейді,
Қол астымда жылан көп менім,—дейді.

Сол жыландар ішінде жыландар бар,
Елші жылан дерлер, білгін,—дейді.
Елші жылан біздерге келер,—дейді,
Елшілікке біздерге жүрер,—дейді.

Өзі тағы құбылып жын секілді,
Һәрбір түрлі суретке кірер,—дейді.
Елші жылан сондайын жылан,—дейді,
Оны тағы айтайын саған,—дейді.

Жын секілді құбыла бергенінен,
«Елші жылан» дегенлер оған,—дейді.
Балқияның уайымын мен де жедім,
«Білсем екен хабарын оның»,—дедім.

Хабарларын білгенім айрым-ашық,
Сол бір елші жыланнан естіп едім.
Шақырдым, келді маған елші жылан,
Келгеннен соң бұйрық қылдым оған:

Келді ме екен Балқия есен-аман.
Бұйырған соң Мысырға елші жүрген,
Патшаның мәжілісіне барып кірген.
Балқияның інісі—Қаһар патша

Падишаның қасында көп адам тұр,
Қағаз ашып бір адам кітап оқұр.
Жазыпты Балқияның жүргендерін,
Дүниеде жақсы-жаман көргендерін,

Пайғамбардың ғашығымен дүние кезіп,
Және қайтып Мысырға келгендерін.
Ол уақытта Балқия келген екен,
Ахуалын жұртқа мағлұм қылған екен,

Өзі тағы дүнияға араласпай,
Бір мүйісте ғибадатта болған екен.
Ол бір адам кітабын оқыр-мыс,
«Балқия көріпті,—деп,—бірқатар іс».

Тыңдаған жан баршасы қайран қалып,
Болады екен уақиға мұндай да-мыс.
Ол кітапты оқыпты қолына алып,
Жұрт тыңдапты баршасы қайран қалып.

Оқып болып адамдар тарқаған соң,
Кітапты қойнына қойған салып.
Кітапты қойнына салып алды,
Шығамын деп есікке жүріп барды.

Жасырынған жерінде елші жылан,
Қайда кетер екен деп көзін салды.
Тысқарыда аты бар, байлаулы тұр,
Елші ғиар бір шеттен қарап отыр.

Ол бір кісі есіктен шығып алып,
Атына мінейін деп келе жатыр.
Одан бұрын атына елші келген,
Атыны шешіп оның қоя берген.

Өзін қылып ол аттың суретінде,
Ол адамның алдына қарсы жүрген.
Болыпты ғиар елші ат секілді,
Алдына ол адамның жүріп келді.

Ол бейшара ғиарды қайдан білсін,
Өзімнің атым ғой деп оған мінді.
Өз атым деп елшіге мініп кетті,
Елші жүріп оны алып маған жетті.

Жұлып алып ол елші жөнелген соң,
Атты шошыған деп қиял етті.
Атым деп үзеңгіге қадам басқан,
Елші оны мінгеш алып қашқан.

Жуас ат, асау болып қалыпты деп,
Ұстай алмай атты жаман сасқан.
Елші жылан адамға бүлік салды,
Байлап алып қасыма келіп қалды.

Бейшара кенеттен мені көргеш,
Ақылы кетіп басынан талып қалды.
Көргеннен соң ол адам менім жүзім,
Хошы кетіп тастады аттан өзін.

«Су сеп» дедім, үстіне су септілер,
Ақылы келіп басына, ашты көзін.

Шаһмаран деп айтарлар маған,—дедім.
Осы жерде біздердің қасымызда
Бір де зиян қылмаслар саған,—дедім.
Андан біраз тыныштап көңлі оның,

Басына ақылы келді бейшараның.
Амандасып, сөйлесіп оныңменен,
Хал-ахуалын сұрадым Балқияның.

Көп ғажайып дүниеде көргендерін,
Қайтып келіп, Мысырға кіргенінше,
Кітап қылып жазғанлар соның бәрін.

Қайда болса мен оқып жүрем,—дедім.
Мен айттым:—Кәнеки, кітабыңды
Шығарып маған оқып көргін,—дедім.
Кітабыңды оқышы маған,—дедім,

Бастан-аяқ қалдырмай тамам,—дедім.
Бастан-аяқ кітабың оқыған соң,
Үйіңе жөнелтейін аман,—дедім.
Бастан-аяқ кітабын оқытып алдым,

Баршасын да көңілге бекітіп алдым.
Балқияның дүниеде көргендерін,
Баршасын да көңліме тоқып алдым.

Не қылып тұр Балқия осы күн анда.
Падиша ма, падиша болған жоқ па,
Қай орында тұрад деп осы күнде.
Балқияда ойы жоқ бұ дүниенің,

Кеше-күндіз ғибадат ісі оның.
Мысырдың падишасы Қаһар патша
Інісі ғой бір туған Балқияның.
Білдім мен Балқияның бар жүрмісін,

Естідім ол адамнан бар көрмісін.
Сый қылып асыл тастан жауһар бердім,
Кітап оқып қызметті қылған үшін.
Қасымда тұр баяғы елші жылан,

Тағы да мен бұйрық қылдым оған.
Бұ адамды аулына апарып сал,
Һешбір зарар келтірмей есен-аман.
Елші болды тағы да ат секілді,

Мінгізіп ол Мысырға таман жүрді.
Мысырдың шаһарында ол адамның
Өз үйіне апарып қайтып келді.

Сол адамды үйіне жібергендей,
Жібер-сәна мені де, падишаһым.

Енді қайта еліңді көре алмассың.
Анда барғаш біздердің жайымызды
Адамдарға білдірмей тұра алмассың.
Біздердің жайымызды білдіңіз сіз,

Пышақпенен тесікті тілдіңіз сіз.
Жіберсем, анда барып сіз сөйлерсіз,
Адамдардың бәріне білдірерсіз.
Хайлакер адамдарды алып келіп,

Бұ тұрған мекенімді білдірерсіз.
Әй, Жамсыб, күдеріңді үз еліңнен,
«Жібер» деп тілеме енді бізден.
Болмайтұрғын нәрсені сұрағанша,

Мейірманшылық қылыңыз бізге,—дейді.
Біз ғаріптің көңілі уанбас па,
Балқияның қиссасын сөзле,—дейді.
Ақап пен Балқияның кеткендігін,

Жеті теңіз үстінен өткендігін.
Жеті теңіз үстінен өтіп барып,
Сүлейменнің мақамына жеткендігін.

Сөйлеуге кезлік болды бүгін бізге.
Ақап пенен Балқия аяғына
Суды сүртіп кірділер бір теңізге.
Ол теңізден көп жүріп өтті бұлар,

Шыққаннан соң тағы да бұ екеуі,
Неше күн құрғақпенен кетті бұлар.
Неше күн жүріп енді бұлар кетті,
Тағы да бір теңізге барып жетті.

Аяғына сол суды сүртіп алып,
Ол теңізден тағы да жүріп өтті.
Құрғақпенен тағы да жүріп кеткен,
Бір теңізге тағы да барып жеткен.

Сол суды аяқтарға сүрте-сүрте,
Ол жеті теңіздердің бәрін де өткен.
Енді одан тағы да жүріп кетті,
Бір үлкен жасыл тауға барып жетті.

Тастары таудың бәрі жауһар тастан,
Жапырағынан жұпардай иіс келіпті.
Топырағы—жұпар, тасы—інжу-маржан,
Хош иістері келе-дүр һәр сайлардан.

Сайдан жүріп бір қуысқа келді бұлар,
Сол екен дегендері ғар Сүлеймен.
Ғар ішінде бір тақыт құрулы тұр,
Тақыт үстінде жабулы адам жатыр.

Асыл киім үстіне кигізіпті,
Сөйлесуге тілі жоқ жансыз ақыр.
Сай ішінде алтын тақыт құрылыпты,
Тақыт үстіне Сүлеймен қойылыпты.

Үстіндегі қиматты киімдерден
Сайдың іші баршасы нұр болыпты.
Кигізіпті қиматты киімдерін,
Кеудесіне қойыпты оның қолдарын.

Кішкене бармағында жақұт жүзік
Нұрменен балқытыпты сайдың бәрін.

Бармағында жүзігі Сүлейменнің
Көзіні шағылдырар қарағанның.
Ақап оны көрген соң, болып қалды
Падишасы болғандай бұ жаһанның.

Ақап дер Балқияға:—Жүр баралық,
Бармағынан жүзікті шығарайық.
Сол жүзікті шығарып киіп алып,
Бұ дүниеге падиша біз болайық.

Балқия дер:—Тамиғым жоқ бұ дүнияға,
Дүние мүлкі көрінбей[ді] Балқияға.
Тамиғым болса қаңғырып кетпес едім,
Патшалықты тастап мен айдалаға.

Әй, Ақап, мен айтайын саған,—деді,
Осы күнде біз әлі аман,—деді.
Ол жүзікке жолама, тілімді алсаң,
Көрерсің деп қорқамын зиян,—деді.

«Есім ағзам» дұғасын оқып отыр.
Өзім барып жүзікті алайын,—деп,
Ақырындап тақытқа келе жатыр.
Ақап тағы оқып ол «Есімдерді»,

Тура басып тақытқа қарай жүрді.
Балқия бір тараптан қарап тұрып,
«Есім ағзам» дұғасын оқыр еді.

Ақап келіп тақыттың астын қар[ар],
Астында жатыр екен бір айдаһар.
Ол айдаһар Ақапты көргеннен соң,
Құйрығын көтеріп айқай салар.

Құдайдан қорықпай мұнда нағып келдің,
Жылдам кет, күл қылармын сені жағып.

Ақап оны тыңдамай жақындасты,
Ашуланып айдаһар аузын ашты.
Аузын ашып «аһ» деп дем шығарған соң,
Ақапқа жалындатып оттар шашты.

Айдаһар жаман қатты ашуланды,
Аузынан оттар шашып айғай салды.
«Есім ағзам» дұғасын оқыған соң,
Оты сөніп күюден аман қалды.

Ақап келіп тақытқа басты аяқ,
Айдаһардың отына қарамай-ақ.
Дүниеге, нәпсіге ергендер
Жесе керек ақырында жуан таяқ.

Ақап енді жүзікке жақын жетті,
Хақ Тағала Жәбірейілге жарлық етті:

Жүзігін алмасын оның,—депті.
Жәбірейіл Ақапқа:—Адам,—дейді,
Бұйрық жоқ жүзікке саған,—дейді.
Айқай салып, дауыстап:—Ол жүзіктен

Қолыңды тарт! Әй, ақымақ, надан!—дейді.
Жәбірейіл күңіреп айқай салып,
Батыр Ақап сол жерде қалды талып.
«Есім ағзам» оқудан шама кетті,

Айдаһардың отымен кетті жанып.
Балқия да сол жерде талып қалған,
От жалқыны оны да шалып қалған.
Біраздан соң қараса көзін ашып,

Ақап молда күл болып жанып қалған.
Есін жиып, Балқия қарап тұрды,
Тақыт алдында тұрған бір адам көрді.
Балқия көргеннен соң ол кісіден:

Жәбірейіл мен боламын, келдім Хақтан.
Құдайдың әмірімен келіп едім,
Сендерді айдағалы осы тақыттан.
Сен өзің қай адамсың, келдің мұнда,

Не жұмысың бар еді Сүлейменде?
Келдіңіз бе жүзігін алайын,—деп,
Сізден ақымақ жоқ шығар бұ жалғанда.
Балқия Жәбірейілге жауап сөйлер:

Бір заманда Мысырдың шаһарында
Патша едім, Балқия атым болар.
Мен өзім—дүниеден безген адам,
Патшалықтан күдерін үзген адам.

Ақырзаман пайғамбары Мұхаммедке
Ғашық болып дүниені кезген адам.
Бір күн мен Тауратты оқығанда,
Мұхаммедтің мақтауын көрдім анда.

«Ол жүмлә Пайғамбардың абзалы»,—деп,
Жазылыпты Таураттың кітабында.
Андан соң қарадым дүнияға,
Ғашық болдым Мұхаммед Мұстафаға.

Оны іздеп жалғыз ғаріп басым,
Қайықпенен кірдім мен дарияға.
Іздеп жүріп Хақ досты Мұхаммедті,
Дүниеде көрдім деп мехнатты.

Бір күн Ақап кез болып мені алдап,
Осы жерге кетірді мен ғаріпті.

Көріпсің мехнаттың һәр түрлісін.
Соның үшін қалыпсың отқа күймей,
Пайғамбардың ғашығы болған үшін.

Хақтың досы Мұхаммед, білі,—дейді,
Оған уақыт болған жоқ әлі,—дейді.
Ол Расулды дүниеде көре алмассың,
Қияметте көрерсің оны,—дейді.

Мұнда тұрма, сен енді ізде жерің,
Қайдан келдің, сол жеріңе жүре бергін.
Ол Пайғамбар туатын уақыт болған жоқ,
Көп жылдан соң туады, оны білгін.

Мұны айтып періште ғайып болды,
Балқияның көңліне уайым толды.
«Жалғыз енді қайтып жүремін»,—деп,
Зағыпырандай сарғайып жүзі солды.

Шаһмаран дер:—Тыңдап тұр, Жамсыб-ай,
Адам көрмес мехнатты Балқиядай.
Жәбірейіл кеткен соң теңіз жаққа,
Жөнелді жүремін деп елге қарай.

Ол суды аяғына сүртіп алды,
Құрғақ жердей теңізде жүріп барды.
Жалғыз байғұс теңізбен жүріп келіп,
Бір заманда құрғаққа жетіп қалды.

Келіп шықты бір жерге ағашы көп,
Арасында һәр түрлі хош иісті шөп.
Зағыпыран, қалампыр бәрі сонда,
Балқия мұндай жерді һеш көрген жоқ.

Өскен екен ол жерде һәр түрлі гүл,
Һәрқайсының қасында сайрар бұлбұл.
Арасында тамаша қылған шақта,
Ашылады қараңғы болған көңіл.

Тастарының баршасы жауһар еді,
Балқия қайран болып қарап тұрды.
Келгенде бұ жерді көргені жоқ,
Жаңылыс жолға кеткенін енді білді.

Балқия дер:—Бұ жерді білмедім мен,
Келген шақта бұ жерден келмедім мен.
Келген шақта бұ жерден келгем болса,
Неге мұның біреуін де көрмедім мен.

Адасқанға ғаріптің көзі жетті,
«Дариға, қайтейін енді»,—депті.
Қарап тұрып бұ жерде өлер хал жоқ,
Бір жаққа жөнін тауып жүріп кетті.

Қай етсін, ол Балқия қалды сасып,
Жейтұғын тамағы жоқ қарны ашып.
«Ассыз, сусыз далада не болам?»—деп,
Келе жатыр көңілін қайғы басып.

Балқия кешке шейін жүрді дейді,
Алдында бір теңізді көрді дейді.
Күн батып, ақшам уақыты болғанында,
Теңіздің жағасына келді дейді.

Ол Балқия теңізге келіп қалды,
Жүруге шамасы жоқ болып қалды.
Шаршап келген, өзінің тамағы жоқ,
Теңіздің жағасында қонып қалды.

Балқия енді сонда жатып алды,
Түн ортасы болғанша ұйықтап қалды.
Теңізден бас шығарып бір жануар,
Түн ортасы болғанда айғай салды.

Айғайынан Балқия шошып қалар,
Онан басқа теңізде көп жануар.
Баршасы у-шу келіп дауыстайды,
Арыстан, қабылан, маймұн, баршасы бар.

Шығып келді теңізден көп жануар,
Һәрқайсының аузында гауһары бар.
Таң атқанша құрғақта жүріп-жүріп,
Таң атқан соң теңізге кірді олар.

Таң атқан соң Балқия тұрды дейді
Ол теңізге тағы да кірді дейді.
Неше күндер тағы да ол теңізден,
Өтіп шығып құрғаққа келді дейді.

Балқия бір қырқаға қадам басты,
Ол қырқаның тастары бұдыр тас-ты.
Бұдыр таста жүрерге қиын болып,
Бейшара Балқияекең жаман састы.

Балқия ол тастардан жүрді дейді,
Мың пәле ол тастарда көрді дейді.
Азаптанып тастардан жүріп өтіп,
Тағы да бір теңізге келді дейді.

Ол кешеде Балқия анда болды,
Түн ішінде жүрмеді, енді қонды,
Бір уақытта қараса бас көтеріп,
Су жүзінде адамдар пайда болды.

Олар екен теңіздің адамдары,
Су түбінде екен-ді мекендері.
Түн болғанда ол судың жиегінде
Су астынан шығыпты олар бәрі.

Андан соң тағы шықты жануарлар,
Кеуделері қап-қара, бек жуанлар.
Баршалары дариядан шығып келді,
Емшектері торсықтай болып олар.

Жануарлар дариядан шығып келген,
Теңіздің аттарына емшек берген.
Ол теңіздің аттарын емізген соң,
Таң атқанда баршасы суға кірген.

Балқия ол теңізден тағы да өтті,
Тағы да бір құрғаққа келіп жетті.
Ол жерде ағаштар бар, жемісі көп,
Балқия жемістерден енді жепті.

Балқия жемістерден жеп алды,
Бейшараның тамағы тойып алды.
Онда тағы тұрмады, жүріп кетті,
Тағы да бір теңізге келіп қалды.

Жүре берді Балқия күндіз-түнде,
Кезе берді тауын да, теңізін де.
Балқия дарияға келгеннен соң,
Қонып қалды дарияның жиегінде.

Балқия түнде көрді айғыр, аттар,
Шығып келді теңізден қысырақтар.
Теңіздің жиегіне шығып келіп,
Ағаштың арасынан шөп оттарлар.

Ағаштың арасында оттап жүрген,
Балқия баршасыны қарап көрген.
Түн ішінде баршасы оттап жүріп,
Таң атқанда теңізге бәрі кірген.

Таң атқаннан соң Балқия тағы кетті,
Ол теңізден тағы да жүріп өтті.
Ол теңіздің ары жақ жиегінде
Бір адырға Балқия келіп жетті.

Балқия ол адырға жақын келді,
Ол адырдың астында теңіз ерді.
Ол жиекте сиқнұқұр деген балық
Ойнасып жүрер екен, оны көрді.

Сиқнұқұр деп айтадылар оның атын,
Фахредин, айт оның қасиетін.
Ол балықты қолына тұтқан адам,
Жимағқа болады күш-қуатың.

Бел жоқтығы еркекке уайым болар,
Ол табылса жимағың дәйім болар.
Ол балықты қолға алып ұстаған соң,
Сол уақытта нәпсіңіз қайым болар.

Балқия ол арадан жүріп кетті,
Тағы да бір теңізге барып жетті.
Аяғына суды сүртіп алып,
Ол теңізден тағы да жүріп өтті.

Анда көрді Балқия көп ағаштар,
Ағаштарға қоныпты түрлі құстар.
Ақ күміске ұқсаған ағаштардың
Басында қонып алып отыр-мыслар.

Ол ағаштар мысалы аппақ күміс,
Түрлі-түрлі әуезбен сайрайды құс.
Міне, Жамсыб, бұ жүрген сапарында
Көріпті ғой Балқия бірқатар іс.

Неше түрлі шешектер гүлдері бар,
Мұрнына исі кірген қайран болар.
Балқия ол күн андан жүріп кетпей,
Кеш болғанда тағы да сонда қонар.

Балқия ол түн анда болды дейді,
Тамашалар тағы да көрді дейді.
Бағзылары гүлдердің қараңғыда
Жанған шамдай жарқырап тұрды дейді.

Балқия теңіз жаққа қарай берді,
Кішірек ала құстар шығып келді.
Ол жерде жанып тұрған шешектердің
Қасына құстың бәрі жүріп келді.

Жарқанаттың құстары келді олар,
Нұр шешектің астында тұрды олар.
Нұр шешектің астында түнде тұрып,
Таң атқанда теңізге кірді олар.

Балқия ол арадан тағы жүрді,
Жүре-жүре бір жерге тағы келді.
Ол [жерде] ағаштардың жапырағы ақ,
Жемісі жасыл, суреті құс секілді.

Міне ғажап, ағашта—жасыл жеміс,
Жасыл жеміс, өзінің суреті құс.
Тұмсығы мен қарасаң тырнақтарын,
Қызыл маржан секілді қызыл-мыс.

Сондай ғажап Құдайдың бұ істері,
Құс секілді жаратқан жемістері.
Жауһар тасты бекітіп қойғандайын,
Тұмсығы мен тырнақтың ең ұштары.

Және көрді ағаштар анда бағып,
Жемістері тұрады оттай жанып.
Кей жемістер адамдай болып отыр,
Балқия қарап тұрды қайран қалып.

Кейбір жеміс тұрыпты жылай-жылай,
Балқия һәм жүріпті қарай-қарай.
Балқия бірқатарын көріп келген,
Сен оны көргенің жоқ, Жамсыбым-ай!

Балқия бір ағашқа тағы бақты,
Күйеден қап-қара жапырақ-ты.
Жемістері тағы да ол ағаштың
Аппақ екен, ақтығы қардан ақ-ты.

Балқия тамаша қып көп жүріпті,
Тағы да бір ағашқа кез келіпті.
Көлеңкесі ағаштың үлкен екен,
Мың кісі отырса да сияр депті.

Үлкен екен ағаштың көлеңкесі,
Жемісінің үлкендігі адам басы.
Суреті адамның суретіндей,
Баршасы бар: мұрны мен көзі-қасы.

Тап адамдай қарап тұр көзі-қасы,
Өріп салып қойғандай қара шашы.
Көрмеген жан кенеттен көре қалса,
Ойлар еді: «Асылған адам басы».

Мұндағы ағаштардың салтанатын,
Жазып тамам болмас-ты бар сипатын.
Бұ ағаш Үндістанның шекілдеуік
Ағашы дерлер-міс оның атын.

Балқия жемістерді көріп жүрді,
Жүре-жүре бір ағашқа тағы келді.
Бұ ағаштың қараса жемістерін,
Бастан-аяқ суреті қыз секілді.

Қыз секілді әдемі бастары бар,
Бастарында қап-қара шаштары бар.
Аяқтары, қолдары, басқа жері,
Аузында інжудей тістері бар.

Әй, Жамсыб, мұның бәрі Құдіреттен,
Қыз секілді ағашта жеміс біткен.
Шашынан бұтағына байлағандай,
Бас—жоғары, аяғы төмен кеткен.

О жердің жақынында жын, перілер,
Ол ағаштың атын «уақуақ» дерлер,
Ол ағаштың жемісін үзіп алып,
Қатын қылып ойнарлар ол кәпірлер.

О жерде һәрбір түрлі ағаштар көп,
Асыл сандал ағашы тағы да уд.
Балқия көп ғажайып көрді, Жамсыб,
Сен әлі біреуін де көргенің жоқ.

Балқия ол арада тамаша еткен,
Кешікпеген, тағы да жүріп кеткен.
Неше күн жүргеннен соң ол Балқия
Тағы да бір теңізге барып жеткен.

Теңіздің жағасына келіп қалды,
Тағы жатып сол жерде қонып алды.
Теңізден қисабы жоқ су жылқысы
Шығып келіп сол жерде толып алды.

Олар бәрі құрғақта тамаша етті,
Таң атқаш су ішіне еніп кетті.
Балқия аяғына суды сүртіп,
Теңізге кіріп тағы да жөнеліпті.

Балқия ол теңізден жүріп өтіп,
«Хатта истуа» жеріне келді жетіп.
«Хатта истуа» не деген сөз екен-дүр,
Оны тағы кетейін баян етіп.

Балқияның өткені—жеті теңіз,
Енді теңіз қалған жоқ, өтті тегіс.
Ол жерлердің иесі һеш жоқ еді,
Енді иесі бар жерге келген-міс.

Үшбу-дүр «Хатта истуа» мағынасы—
Дәл төбеде күн тұрар, күн ортасы.
Дүниенің ол ортасы деген сөз-дүр,
Мағриб пен машриқтың екі арасы.

Қылзам уәлаятының оң жағында
Перілердің жұртына келді жетіп.
Балқияны келтірген өзі Алла,
Жамсыб, сен тыңдап отыр, ғапыл қалма.

Келе жатқан жолында Балқияның
Бақтар-бақшаларда болған алма.
Һәр ағашта жеміс көп, бәрі тәтті,
Бірақ оның алмаға көңілі шапты.

Үзіп алып бір алма жейін деп,
Алманың ағашына жақындапты.
Жақындағаш ол ағаш келді тілге:

Жемістердің, алманың иесі бар,
Бере алмаймыз біз оны бөтен елге.

Балқия ағаштарға сөйлесті енді,
Себептерін сұрасып, біліпті енді.

Кім жейді алманы, жемісті енді?
Жеміс деген һәркімге жем болады,
Алма деген бақтарда кем болады.
Адамның баласына бермейтұғын

Иесі бұ бақтардың кім болады?
Адам ұғлы бұ жерде болмағанлар,
Не нәрсе екен тазалық білмегенлер.
Жемістер мен алманы солар жер—

Алмадан һәм жемістен жеме,—дейді.
Бұ бақтардың иесі перілер-ді,
Олардың хақыларына тиме,—дейді.
Ағаштар Балқияға:—Адам,—дейді,

Болған шығар сенің де қатаң,—дейді.
«Жеме» деген ағаштан жеген үшін,
Шыққан жоқ па жаннаттан атаң,—дейді.
Атаң Адам ағашқа барған,—дейді,

Бидайынан аузына салған,—дейді.
Сен сол адам баласы емеспісің,
Жақын келме, жүре бер арман,—дейді.
Естіген соң ағаштан сөзді солай,

Жүріп кетті Балқия жылай-жылай.
Алдында бір кішірек тау бар екен,
Жүріп кетті жөнеліп тауға қарай.
Балқия тауға қарай жолын тұтты,

Қақ қасына ол таудың келіп жетті.
Ар жағына ол таудың қарап еді,
Бір үлкен дала екен, шегі жоқ-ты.

Және көрді көп әскер анда тұрған,
Екі тарап бөлініп майдан құрған.
Бір-бірімен бек қатты соғысады,
Көргеннен соң Балқия қайран болған.

Зеңбірек, мылтықпенен атысалар,
Атысып бірін-бірі жығысалар.
Бек күркіреп келеді әуездері,
Найза, қылышпенен һәм шабысалар.

Қылыштасып соғысып әскер анда,
Сай-шұқырлар баршасы толып қанға.
Қарап тұрып Балқия жаман қорқып,
Қайтерін білмеді, қалды таңға.

Соғыс басылып, бір уақыт әскер тарап,
Қырға қарай кеттілер тау аралап.
Бір уақытта әскерлер Балқияны
Дөң үстінде көрділер бәрі қарап.

Әскер бәрі үстіне келіп қалып,
Қарайды Балқияны қамап алып.
«Дариға, бұлар мені қайтеді»,—деп,
Балқия тұр бейшара қайғыланып.

Мініп келген бәрінің бар аттары,
Һәрқайсының төрт-төрттен қанаттары.
Өздерінің һәм ұшар қанаты бар,
Көргеннен соң Балқия алақтады.

Жасыл киім бәрінің кигендері,
Түрлі жеміс, алма-дүр жегендері.
Бәрі бірдей салтанат, кепиеті,
Осылар екен перінің дегендері.

Көргендері жоқ екен бұрын адам,
Төңіректеп қарайды бәрі оған.

Бәни Ысрайыл қауымынан нәсілім менім.
Мысырдың шаһарында патша болған,
Балқия деп айтарлар есімім менім.
Рабиғ мәскүн болады жерім менім,

Мұсылмандық діні-дүр дінім менім.
Рабиғ мәскүн ішінде Азияда
Мысырдың шаһары-дүр елім менің.

Қайда-дүр Рабиғ мәскүн деген орын.
Адам бар дүниеде деп естуші едік,
Көргеніміз жоқ еді мұнан бұрын.
Рабиғ мәскүн дегенге көзің жетсін,

Біле алмасаң, Фахредин айтып кетсін.
Бұ дүниенің баршасын төртке бөліп,
Айырып-айырып баршасын баян етсін.
Рабиғ мәскүн осы ғой дүнияда,

Орап алған дүниені дарияда.
Еуропа, Африка, Америка,
Төртінші қисымы оның Азияда.
Рабиғ мәскүн дегенің сенің алыс,

Бұ сөзіңе ғажапқа біз қаламыз.
Қалай келіп бұ жерге жалғыз шықтың,
Жолың болсын, қай жаққа сіздің барыс?

Басыма көп бәлелер келген адам.
Ақырзаман пайғамбары Мұхаммедке
Ғашық болып дүниеде жүрген адам.
Анлар айтты:—Жәрдемшің біз болайық,

Қызметіміз бар болса аямайық.
Ол ғазиз Пайғамбарға ғашық болсаң,
Ұлығымызға біз сені апарайық.

Апарайық, патшамыз білсін сізді,
О да көрсін мүбәрак жүзіңізді.
Пайғамбардың ғашығы болған болсаң,
Құрмет қылып жөнелтер өзіңізді.

Балқия дер:—Бек жақсы сөздеріңіз,
Иман нұры балқиды жүздеріңіз.
Енді мен де сіздерді білсем екен,
Қай мақлұқтан боласыз өздеріңіз?

Кәпірлермен соғысып қылыш шапқан.
Біздің соғысқанымыз—перілердің
Кәпірлері болады қанға батқан.
Кәпірлерге бұ күнді тар етеміз,

Қойдай қырып баршасын қиратамыз.
Перілердің мұсылман болғандарын
Баршасын өзімізге қаратамыз.
Алып келді Балқияға бұлар атты,

Ер-тоқым ерттеп салтанатты.
Мінгізіп Балқияны ортаға алып,
Сұлтанның ордасына қарай тартты.
Балқия ол атына мініп алды,

Ортаға алып перілері бірге барды.
Перілер мен Балқия бірге жүріп,
Жақындап ақ ордаға келіп қалды.
Айдалада тігілген ақ орда тұр,

Жан-жағында құрулы түрлі шатыр.
Балқияны перілер алып бірге,
Тура жүріп ордаға келе жатыр.
Балқияны ордаға келтірділер,

Ақырындап атынан ендірділер.
Перілердің біреуі падишаға
Балқияның келгенін білдірділер.

Таудан тауып бір адам алып келдік,
Дүние кезіп көріпті көп мехнатты.
«Ап келің» деп падиша жарлық қылды,
Перілер Балқияны алып келді.

Еніп кірсе, көзбенен қаратпайды,
Нұры балқыр орданың күн секілді.
Іші оның күндейін нұр болыпты,
Ортасында алтын тақыт құрылыпты.

Сол енді перілердің падишаһы
Шығып алып ол тақытқа отырыпты.
Балқия ол ордаға еніп кірді,
Тақыт үстінде отырған шаһты көрді.

Көргеннен соң Балқия падишаға
Қол қусырып әдеппенен сәлем берді.
Жүзін көрді падиша Балқияның,
«Әлік» деп сәлемін алды оның.

Атын-жөнін сұрайды бейшараның.
Перілер дер:—Бұ ғаріп кісі екен-ді,
Мұхаммед пайғамбардың досы екен-ді.
«Адам» деген жыныс бар деуші еді,

Ол «адам» дегендері осы екен-ді.
Жүріп Рабиғ мәскүннен келген адам,
Пайғамбарға ғашық болып жүрген адам.
Сол ғазиз Пайғамбарды іздеп жүріп,

Дүниеде мехнаттар көрген адам.
Бұ сөздерді падиша естіп алып,
Балқияға қарайды көзін салып.
Пайғамбардың ғашығы дегеннен соң,

Қалай жүріп бұ жерге келе білдің.
Бүгін енді сен маған дост боларсың,
Досты болсаң Мұхаммед пайғамбардың.
Құшақтасып екеуі көрістілер,

Көргендерін патшаға сөйлестілер.
Қарама-қарсы отырып патшаменен,
Тақыт үстінде екеуі кеңестілер.
«Ас келтір» деп падиша бұйырдылар,

Балқияны құрметтеп отырдылар.
Асылдан дастарқандар салып қойып,
Жібектен орамалдар келтірділер.
Балқия мен падиша тақытта отыр,

Перілер қызмет қылып қасында тұр.
Бір уақытта перілердің хадимдері
Алтын паднос көтеріп келе жатыр.
Ұзындығы падностың он кез болар,

Бір падносқа қойылған он табақ бар.
Табақтың қайсы алтын, қайсы жақұт,
Көргендердің көзінің жауын алар.
Табақтардың қайсы ақ, қайсы жасыл,

Асыл тастан қылыпты бәрін хасыл.
Қайсылары табақтың лағыл тастан,
Қайсылары інжуден, бәрі асыл.
Һәр табақта һәр түрлі тағам болған,

Тағамдары табаққа тамам толған.
Бір табақтан он кісі тояды екен,
Болады екен перінің асы молдан.
Перілердің тағамы тәтті балдан,

Шартыменен баршасы даярланған.
Қай табақта қозының, қойдың еті,
Қай табақта құс еті жаркой салған.

Һәр табақта һәр түрлі тағам болыпты ғой,
Дастарқанға баршасы келіпті ғой.
Көз көрмеген, құлақтар естімеген
Тағамдарды Балқия көріпті ғой.

Андан соң келтірділер түрлі жеміс,
Аяқтары ап келген бәрі күміс.
Перілердің қасында Балқиякең
Бірқатар тамашаны көрген-міс.

Андан соң бал-шәрбат келтірділер,
Оны ішіп бір заман отырдылар.
Андан соңыра «әлхамдулиллаһи» деп,
Дұға қылып қолдарын көтерділер.

Уа сақианә уа жағаланә
Мин әл-муслимин,—деділер.
Жазатұғын сөзім көп сондан өзге,
Бәрін жазсақ болады ауыр бізге.

Сонда да бұ дұғаның мағынасын
Айтып кетсем керек қой енді сізге.
Хамду бірлә мақтаймыз Тәңірімізді,
Тағам беріп тойғызды бүгін бізді.

Тағамнан соң тағы да сусын берді,
Мұсылманнан әйлады жүмләмізді.
Арасында бір ғалым пері бар-ды,
Тұра келіп қолына кітап алды.

Фаһри әлем Мұхаммед Расулды
Мақтап жазған сөздерді оқып салды.
Анда тұрған перілер бақырдылар,
Дауыс қылып баршасы ақырдылар.

«Ассалауат уассалам әләйка»,—деп,
«Иә, Хайр, Халиқ Алла»,—деп бақырдылар.

Артық нәрсе адамда дін болыпты,
Діні жоқтың дәулеті кем болыпты?!
Бұлардың салауатын естіген соң,
Балқияның бір ғашығы мың болыпты.

Артылды ғой дұғамыз тағы,—дейді.
Ол менің ғашық болған Пайғамбарым,
Білесіз екен сіздер де, шаһым,—дейді.

Оны білмес болса, ол мүмін емес.
Ол ғазиз Пайғамбарды білмегеннің
Алланы білуге де ақылы келмес.
Неге біз білмейік ол Пайғамбарды,

Оның үшін жаратқан көк пен жерді.
Алланы білген кісі оны білер,
Алланы білмегендер кәпірлер-ді.
Балқия дер:—Әй, шаһым, есіміңіз кім,

Айтсаңыз екен маған нәсіліңіз кім?
Неден сізді жаратқан Хақ Тағала,
Әуелде жаратылған жисмыңыз кім?

Айтайын жаратылған кепиетім.
Өзім барша перінің патшасымын,
Шаһсахара дейүрлер менім атым.
Менден тағы ұлығырақ шаһымыз бар,

Оның атын тағы да Шаһлас дерлер.
Қылзамның уәлаяты қалбыменен
Екеумізге қарайды бек көп жерлер.
Айтып едің, Балқия, бізге сөзді,

Сұрадың жаратылған әсілімізді.
Білгенімше, қуатым жеткенімше,
Айтайын жаратылған жөнімізді.

Енді айтайын мен саған қылып анық,
Жаратыпты ғаламды Жаппар Халық.
Көк үстінде ұжмақты жаратқанда,
Жер астында жаратқан жеті тамұқ.

Жаһаннамның отында жаһаннамда
Екі мақлұқ жаратты Хақ Тағала.
Бірі еркек болыпты аты Хәліс,
Екіншісі ұрғашы, аты—Мәліс.

Құйрығы біреуінің дәл жыландай,
Біреуінің құйрығы шаян-мыс.
Екеуі де дәл оттан жаратылған,
Екеуі бір-біріне ғашық болған.

Құйрықтарын екеуі бір-біріне
Орап алып екеуі зина қылған.
Бұйрықсыз екеуі қылған зина,
Шайтан бұдан болыпты сондай бала.

Андан соңыра ол Мәліс буаз болып,
Жаһаннамда туыпты егіз бала.
Мәліс анда баласын тапқан егіз,
Біреуі еркек екен, біреуі—қыз.

Құйрығынан тауыпты жылан-шаян,
Қисабы жоқ не қылып айтайық біз.
Хәліс пенен Мәлістің бойы мың кез.
Жуандығын, падиша, оның білмес.

Олардан туған жылан-шаяндарды
Ұсақ болар екен деп айтып болмас.
Хәліс пенен Мәлістен жаһаннамда,
Жылан-шаян туыпты бек көп анда.

Күнәһар пенделерге азап үшін,
Жаратыпты оларды Құдауанда.

Ол егіздің сыңары еркек бала,
Ер жетіпті тамұқта бара-бара.
Құдайға құлшылықты көп қылыпты,
Не болды екен соңында бұ бейшара.

Өзі бұрын некесіз туған бала,
Шаянқұйрық Мәліс ғой оған ана.
Ғибадаты қайырлы болар ма екен,
Не жазды екен соңында Хақ Тағала.

Атын Харис деділер ол баланың,
Ғибадаты қисапсыз болған оның,
Тағдыры хақ, тағы да көкірегіне
Хайыры жоқ ғылымдық толған оның.

Ол білгенді періште біле алған жоқ,
Біреуі де Харистей бола алған жоқ.
Ғибадатта һәр дайым болсалар да,
Харистей ғибадатты қыла алған жоқ.

Ғибадаттар көп қылды Харис анда,
Ғалиб болды тозақта барша жанға.
Көктегі періштелер мұны көріп,
Тахсин қылып баршасы қалды таңға.

Құдайға ол бек жақын болып қалды,
Ол уақытта назарын оған салды.
Құлшылығы бек асып кеткеннен соң,
Құдай оны шығарып көкке алды.

Ауыстырды Харистің табиғатын,
Жемей-ішпей қылыпты ғибадатын.
Періштелер секілді болғаннан соң,
«Әзәзіл» деп қойдылар оның атын.

Ол күн оған Құдайдан кәлам болды,
Көкірегінде ғылымдық тамам болды.
Періштенің бәрінен асып кетіп,
Баршасына олардың имам болды.

Ғылымдыққа алданып жаман болды,
Құдайдың мәкәрінен аман болды.
Тәкаппарлық көңліне кіргеннен соң,
Құдайдың лағынеті оған болды.

Андан соң Хақ тағдыры сондай болған,
Атаң Адам топырақтан жаратылған.
Әзәзіл мен бәріне періштенің
«Сәжде қыл,—деп,—адамға» жарлық қылған.

Періштелер сәждеге бәрі кетті,
Әзәзіл сәжде қылмай, хилап етті.
Хақ Тағала хатаб қылып Әзәзілге:

Әзәзіл дер:—Жараттың мені оттан,
Адамыңды жараттың топырақтан.
Әй, Құда, сен өзің де білесің ғой,
Отыңның жақсы екенін су-балшықтан.

Андан соң Хақ Тағала ашуланып,
Лағынеттен мойнына қамыт салып,
«Ібіліс» атап айдады жер жүзіне,
«Әзәзіл» деген аты жойылып қалып.

Ібіліс енді дәргаһтан қайтты,—дейді.
Өзінің қарындасын тапты,—дейді.
Өзімен егіз туған қыз бар еді,
Зина қылып соныменен жатты,—дейді.

Өзінің қарындасымен жатқан,—дейді,
Он төрт бала ол ондан тапқан,—дейді.
Солардың нәсілі бәрі шайтан болып,
Бүтін дүние шайтанға батқан,—дейді.

Баян қылдым шайтанның әсілін,—дейді,
Некаһсыз пайда болған нәсілін,—дейді.
Білгенімше оларды баян еттім,
Енді айтайын өзімнің әсілім,—дейді.

Некаһсыз екеуіңіз қосылдыңыз,
Неге менден жарлықты күтпедіңіз?
Иә, Хәліс, сендердің не мыналарың,
Некаһсыз бір-біріңді араладың.

Бұйрықсыз қосылған себебінен,
Шайтан болып қалды ғой балаларың.
Хақ Тағала оларды бек ұрысқан,
«Балаларың болды,—деп,—маған дұшпан».

Андан соңыра оларға рұқсат беріп,
Некаһ қылып оларды өзі қосқан.
Қосқаннан соң екеуін Хақ Тағала,
Он екі бала тапты Мәліс ана.

Алтауы еркек бала, алтауы—қыз,
Пері болған солардан туған бала.
Екі бала тауыпты һәр құрсақтан,
Біреуі қыз, біреуі еркек тапқан.

«Егіз туған қызды алмаңыз»,—деп,
Бір бұйрық тағы да болған Хақтан.
Құдайдан болғаннан соң сондай пәрмен,
Екінші құрсақтағы қызды алған.

Құдайдың бұйрығымен алысқан олар,
Міне, біздің нәсіліміз содан қалған.
Көкте едік періштеменен бірге,
Хақ Тағала ендірді бізді жерге.

Соғысқалы біздерді жіберіпті
Діндері кәпір болған диюлерге.
Құдайдың әмірімен келдік,—дейді,
Диюлерді қиратып, қырдық,—дейді.

Осы жердің өзі бір дала екен,
Мекен қылып біз енді тұрдық,—дейді.

Пері шаһы сөздерін тамам етті,
Болады екен перілер сөзге епті.
Сөзі тамам болған соң падишаның,
Балқия һәм өзіні арыз етті.

Жалғызбын ғой, еліме жүріп барсам.
Не болады сіздердің араңызда,
Мекен қылып бұ жерде тұрып қалсам.

Перілер құрметіңді біле алмас-ты.
Перілермен бірігіп адам ұғлы,
Мекен қылып бір жерде тұра алмас-ты.
Рабиғ мәскүн—адамның жері,—дейді,

Осы жердің баршасы пері,—дейді.
Перілермен бірігіп тұра алмассың,
Һәркімнің ғой өзінің жері,—дейді.
Адамның адамменен келер жайы,

Перінің саған болмас жарар ойы.
«Әлжинс мағ-әлжинс» деген сөз бар,
Бұ сөзіңнің көрінбей һеш ыңғайы.

Деген сөзің раст қой, падишаһым.
Сонда да қалай жүріп өз еліме
Жетемін,—деп Балқия қылды уайым.

Жүріпсің өз жаныңнан өзің безіп.
Пайғамбар құрметіне аманат қып,
Жіберейін мен сені ат мінгізіп.
Аманат-дүр мінетін жақсы атым,

Айтайын мен атымның салтанатын.
Жалғыз күнде ұша-дүр алты айлық,
Пырақтан деп білгейсің оның затын.

Алты айлық жол болар мұнда,—дейді,
Халифамыз бар біздің анда,—дейді.
Халифаның атыны Ғамел дерділер,
Жарты күнде жеткізер сонда,—дейді.

Мықтап отыр, ол аттың тартпа басын,
Өз еркіне басыны бос қоясың.
Һеш қорықпа, ол саған тауып берер,
Жарты күнде көрерсің ел қарасын.

Әй, Балқия, сөзім бар менің саған,
Айтайын ол сөзімді, қара маған.
Ол ғазиз Пайғамбарға сәлем дегін,
Нәсіп болып көріссең есен-аман.

Мүбарак аяғына басыңды қой,
Құшақтап алып оның табанын сүй.
«Сізге иман келтірген пері шаһын,
Иә, Расул, шапағаттан ұмытпа»,—де.

Андан шаһ орнынан тұрып алды,
«Атымды келтірің» деп айқай салды.
Падишаның жарлығы болғаннан соң,
Атын жетеп перілер келіп қалды.

Қараңыз падишаның кереметін,
Үміт қылып Расулдың шапағатын,
Пайғамбардың ғашығы Балқияға
Мінгізді дәл өзінің пырақ атын.

Бір көкбоз ат екен-дүр, алып келді,
Келгеннен соң Балқия оны көрді.
Қанаттары ол аттың алтау екен,
Падишаның қасына келіп тұрды.

Құс секілді әдемі бастары бар,
Қыз секілді қап-қара шаштары бар.
Дем алғанда жұпардай иіс келеді,
Аузыңда інжудей тістері бар.

Сауырлары жапанның қабыланындай,
Көкірегінің қуаты арыстандай.
Атлас-жібек секілді жүндері бар,
Балқия көргені жоқ атты мұндай.

Жауһардан зинаттаған тоқым салып,
Алтындаған ерімен ерттелініп,
«Міне, енді осы атқа мініңіз»,—деп,
Балқияның жанына келді алып.

Шапшаң ұшар бұ пырақ, білің,—дейді.
Есен-аман барсаңыз, Ғамеліміз
Халифаның қолына берің,—дейді.
Падиша ол атына:—Пырақ,—дейді,

Бұ кісі бір қадірлі қонақ,—дейді.
Сақтап оны жығылтпай апара көр,
Ренжітпе сен оны тулап,—дейді.
Әй, пырақ, бұ адамның тіліні ал,

Не бол десе бұ кісі, сол болып қал.
Бұл бір кісі Пайғамбар ғашығы-дүр,
Ренжітпей Ғамелге жеткізіп сал.
«Тәуекел» деп Балқия жалғыз Хаққа,

Мініп еді таңертең ол пыраққа,
Бесін уақыты жақындап келген шақта,
Жетіп келді Балқия Ғамел жаққа.
Балқияның келгенін Ғамел көрген,

Алдына қарсы барып сәлем берген.
Қайран қалып:—Сен қандай мақлұқ?—депті,
Падишаның атына мініп келген.
Ол Ғамел падишаның атын танып,

Мүсәпірім, қош келдің, жақсы келдің,
Мініп алып пыраққа қатты желдің.
Қай мақлұқтан боласың сенің өзің,
Падишаның атына нағып міндің?

Балқия оған айтты жүргендерін,
Дүниеде жақсы-жаман көргендерін.
Уақиғасын қалдырмай бәрін айтты,
Падишаның атына мінгендерін.

Білдірді оған жүрген хикаятын,
Тапсырды ол Ғамелге мінген атын.
Сондай жүрген дүниеде адаммын деп,
Баян қылды өзінің нәсілін, затын.

Ғамел енді Балқияны көрді дейді,
Жақсы адам екенін білді дейді.
Патша құрмет қылған кісі екен деп,
О да оған көп құрмет қылды дейді.

Падишадан бұ атты міндім,—дейді.
Алты айлық жол екен екі араңыз,
Алты сағат ішінде келдім,—дейді.
Осы аттың жүруі бегірек жат,

Жүріп келдім бұ жерге алты сағат.
Әлде бұ перілердің аттарының
Баршасы да бола ма осындай ат.

Пырақ аттай бола-дүр заты,—дейді.
Патшаның мініп алып, диюлермен
Соғысқа баратұрған аты,—дейді.
Ол өзге перілердің бар аттары,

Һәрқайсының төрт-төрттен қанаттары.
Падишаның атындай пырақ емес,
Теңізден шығады ғой олар бәрі.

Дүниеде һәр жерде дариялар,
Осы жерде жақында бір дария бар.
Дарияның ортасында бір биік тау,
Ол таудың қақ басында көлдер, сулар.

Көлдің өзі ол таудың қақ басында,
Тағы тау бар ол көлдің ортасында.
Құдайым қандай жерлер жаратпаған,
Жүрген адам көреді баршасын да.

Балқиядай сол жерге жүріп барсаңыз,
Көрер едің солардың баршасын да.
Ол бір таудың тастары бәрі асыл,
Зүбәржаттан екен ол өзі асыл.

Күн шыққанда жарылып таудың өзі,
Қанатты аттар болады сондай хасыл.
Күн шыққанда зүбәржат тау жарылар,
Ішінен төрт қанатты аттар шығар.

Құдайдың әмірімен шыққаннан соң,
Перілердің аттары болар солар.
Ол аттардың өздері ғажап сұлу,
Шығып келіп ол таудан ішерлер су.

Ішкеннен соң тауға еніп бекітілер,
Құдайдың құдіреті-дүр, білсеңіз бұ.
Перілердің аттары солар,—дейді,
Диюлерді қиратып салар,—дейді.

Ол аттардың ажалы жеткен шақта,
Шаһид болып өлерлер олар,—дейді.
Шаһид болып аттары өлер,—дейді,
Тағы жүріп сол тауға келер,—дейді.

Тау жарылған шағында ұстап алып,
Біреуіне сол аттың мінер,—дейді.
Бір перінің аты өлсе шаһид болып,
Бір ат ұстар тағы да тауға келіп.