Бабалар сөзі 83 том

Авторы: Әлбеков Тоқтар

Астана 2012 «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасының кітап сериялары Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасы бойынша шығарылды

Майлыбаев Бағлан, кеңес төрағасы Асқаров Әлібек, жауапты хатшы Абдрахманов Сауытбек Атабаев Қамбарбек Аяған Бүркітбай Әбжанов Хангелді Әбусейітова Меруерт Әжіғали Серік Әлімбай Нұрсан Байпақов Карл Байтанаев Бауыржан Балықбаев Тахир Дүйсембаев Еркін Есім Ғарифолла Жақып Бауыржан Жұмағалиев Асқар Жұмағұлов Бақытжан Қасқабасов Сейіт Қозыбаев Ілияс Құл-Мұхаммед Мұхтар Құрманбайұлы Шерубай Мұхамадиұлы Арыстанбек Мыңбай Дархан Нысанбаев Әбдімәлік Салғараұлы Қойшығара Самашев Зейнолла Сұлтанов Қуаныш Тұяқбаев Қанат Шаймерденов Ербол Шеңгелбаев Бақытжан «Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық жобасын жүзеге асыру жөніндегі Қоғамдық кеңес

УДК 929.5 ББК 63.2 Б 12 Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің «Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару» бағдарламасы бойынша шығарылды «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының Фольклортану, әдебиеттану және өнертану секциясының мүшелері: Қасқабасов С.A. (төраға), Қорабай С.C. (төрағаның орынбасары), Жұмасейітова Г.Т. (жауапты хатшы), Қалижанов У.Қ., Әзібаева Б.У., Күзембаева С.А., Әлбеков Т., Әлібекұлы А., Қосан С., Мамыраев Б.Б. Томды басуға М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Ғылыми кеңесі ұсынған Томның редакция алқасы: Әлбеков Т. (жауапты редактор), Қорабай С., Алпысбаева Қ., Орынғали Қ. Томды құрастырып, баспаға дайындағандар: Әлбеков Т., Орынғали Қ. (жауапты шығарушы), Елесбай Н. Б 12 Бабалар сөзі: Жүзтомдық.—Астана: «Фолиант», 2012. Т. 83: Шежірелік аңыздар.—448 бет. ISBN 978-601-292-489-3 «Бабалар сөзі» сериясының 83-томына «Қазақ халқының қалыптасу тарихындағы қауымдар, рулар, тайпалар, халықтар, бірлестіктер атауларының пайда болуына», «Ұлы жүз ру-тайпалары», «Орта жүз рутайпалары», «Кіші жүз ру-тайпаларына» байланысты шежірелік аңыздар енді. УДК 929.5 ББК 63.2 ISBN 978-601-292-489-3 (т. 83) © Әдебиет және өнер институты, 2012 ISBN 9965-619-60-3 © «Фолиант» баспасы, көркемдеу, 2012

Құрастырушылардан М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көретін «Бабалар сөзі» сериясының жүз томдық ғылыми басылымын әзірлеуді одан әрі жалғастырады. Серияның бұған дейін баспаға ұсынылған сексен екі томы ұлттық фольклоры­мыз­дың аса бір көркем де көлемді саласы болып саналатын эпос­тық шығармаларға, қара өлең, ертегілер, жұмбақтар мен мақалмәтелдер т.б. шағын жанрларға арналды. Дәлірек айтқанда, «Хикаялық дастандардың» он үш, «Діни дастандардың» жеті, «Ғашықтық дастандардың» он бір, «Тарихи жырлардың» он бір, «Батырлар жырының» жиырма, «Мақал-мәтелдердің» бес, «Қара өлеңнің» екі, «Шежірелік дастандардың» үш, «Жұм­ бақтар» мен «Балалар фольклорының» бір-бір томы, «Ертегі­ лердің» бес, «Қазақ мифтерінің» бір томы, «Моңғолия­дағы қазақ фольклорының» бір томы, «Топонимдік аңыздардың» бір томы баспаға дайын­далып, басылым көрді. Бұл жинақтардың он екі томына Қытай қазақтарының, бір томына Моңғолия қазақтарының фольклорлық мұралары қамтылды. Оқырман назарына ұсынылып отырған 83-том тағы да қадым заманнан бері қаймағы бұзылмай келе жатқан халық шығармашылығының көне жанрының бірі «Шежірелік аңыз­ дарға» арналады. Жоғарыдағы жанрлық рет бойынша бұл аңыздардың 4-томы болып саналады. Шежірелік аңыздар—бүгінде іргелі ел, мемлекет құраушы қазақ ұлтының бүкіл қалыптасу тарихын көркем бейнелі түсіндіретін көне заманнан бергі түркі, оғыз, моғол, ноғай, татар тайпаларының және оларды халық ретінде біріктіруші ұлы тұлғалары: Оғыз хан, Шыңғыс хан, Алаша хан мен халықтың

шежірелік аңыздар атауы «Қазақ» деп, ал оның жалпы халықтық ұраны «Алаш» деп аталуының, олардың «үш жүз» болып бөлінуінің, белгілі бір тайпаның, рудың, оның ішінде ру аталығының аталуының, сонымен бірге қазақ халқының үш жүзіне кірмейтін, бірақ оны құрауға қатысқан қауымдар: төрелер, сахабалар, қожалар, шалақазақ т.б. аталуы, қысқаша айтқанда, қазақтың халық болып қалыптасуы туралы баяндалатын аңыз-әңгімелер. Шежірелік аңыздардың алғашқы үлгілері ХVІ-ХVІІ ға­ сыр­­дағы түркі, парсы, шағатай тарихи шежіре шығармалар­ дан бастап, ХХ ғасыр басындағы қазақ шежіре кітаптарына, ал­ғашқы қазақ газет-журналдарында басылған. Олар әр ке­ зеңдерде қазақтың белгілі тұлғалары Абылғазы Баһадүр хан­ ның, Қадырғалидың (Жалайыридың), Ш.Ш.Уәлихановтың, М.Ж.Көпеевтің, Құрбанғали Халидидың, Шәкерім Құдай­бер­ді­ ұлының, М.Дулатовтың, М.Тынышбайұлының т.б. еңбектерін­ де жарияланған. ХVІІІ ғасырдың екінші жартысынан бастап Қазан төңкері­ сіне дейін патшалық Ресейдің зерттеуші ғалымдары П.Паллас, Н.П.Рычков, А.И.Левшин, В.В.Радлов, Н.Г.Потанин т.б. өз еңбектерінде қазақ халқының шежірелік аңыздары туралы мәліметтерді, «Қазақ», «Қазақ-қырғыз», «Алаш», «Үш жүз» жә­не оның ру-тайпа аттарының шығуы жөніндегі ел аңызда­рын жазып алып, орыс тілінде (В.В.Радлов қазақша да жарияла­ған) хатқа түсірген. Бұл аңыздар негізінен қазақтың жалпы шежіресінде және әр жүздің, рудың жеке шежірелері ішінде, оның құрамдас бөлігі ретінде кездесетіні оның басты ерекшелігі екенін айта кеткен жөн. Қазақтың ата-тегі туралы аңыздарда негізінен бірбірінен ұқсас белгілі сюжеттер және қалыптар көрініс береті­ ні байқалады. Оларда негізінен ұл баланың жаугершілікте жұртта қалуы, оны басқа бір рудың адамдары тауып алып, асырап, қатарға қосуы сюжеті, сондай-ақ ағасы өлген жас жесір әмеңгерлікпен қайнысына немесе сол рудың адамына тұрмысқа шығып, кейін одан туған ұрпақтардың бір қауым ел болуы немесе ру-тайпаға сырттан қауіп төнгенде сол елдің белгісіз жас жігіті өз атасының атын ұран етіп, жаудан елін, жұртын құтқарып, ұранға айналуы оқиғасы сияқты бірнеше белгілі сюжеттер жиі кездесіп отыратыны аңғарылады.

құрастырушылардан Еліміздің сирек қорларында үш жүздің барлық ру-тай­ паларына қатысты аңыздар біркелкі, толық сақталмаған. Бір үлкен тайпаның аңызы аз немесе аз рудың аңызы мол болуы да мүмкін. Сол себепті ешбір жүзге, ру-тайпаға, ру ішіндегі ата­ ларға ешқандай басымдық берілмеді. Олар ғылыми басылы­ мының ұстанымдарына сәйкес қарастыры­лып, мүмкіндігін­ше, көркемдік сипатына қарай, түпнұсқа не­гі­зінде дайындал­ды. Алдымен «Қазақ», «Алаш», «Алты алаш» атауларының шығу тарихы, үш жүздің және ру-тайпалардың аңыздары ретімен берілді. Бұдан кейін Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз руларына, сол рулардан өрбіген аталарға байла­ныс­ты аңыздар жекежеке таратылып, қалыптасқан үлгі бойын­ша жүйеленді. Ерекше көңіл бөлетін жайт—шежірешілер үш жүзге жататын руларды толық біле бермейтіндіктен, мейлінше өз руына кең тоқталып отыруға бейім болады. Кейде шежірешілер рулардың, одан бөлінетін аталардың атауларын, тарихи тұл­ ғалардың есімдерін қате көрсету, тіпті қарсылас руларды саналы түрде кемсіту сияқты жат үрдіске бой алдырады. Бірақ бұл олқылықтарды қазақ халқының болмыс-бітіміне, тұрмыссалты мен этникалық табиғатына байланысты кемшіліктер деуге негіз бар. Томға ұсынылып отырған аңыздар хатқа түс­ кен мәтіндердің негізінде дайындалғандықтан, сондай-ақ «Бабалар сөзі» сериясының жалпы ұстанымдарына байланысты шежірелер түзетілмей, түпнұсқа бойынша жіберілді. Томға ҚР БҒМ ҒК М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының, ҚР Орталық ғылыми кітапханасы мен ҚР Ұлттық кітапханасының Сирек кітаптар мен қолжазбалар қорларында сақталған әр жылдары ғылыми, фольклорлықэтнографиялық экспедициялар барысында ел арасынан жи­ налған материалдар бойынша, сондай-ақ бұрын-соңды жарық көрген қазақ шежіресі, жүздер шежіресі, ру шежірелері, та­ рихи-танымдық тақырыптағы ғылыми зерттеу еңбектерде, әде­ би-көркем шығармаларда, әртүрлі жинақтарда басылған ше­ жірелік аңыздар ұсынылды. Аңыздардың шығу кезеңдері, түрлі аймақтан жиналуы, ха­ лықтық туындылардың көп нұсқалық ерекшелігі ескеріліп, текстологиялық тұрғыда сарапталды, қажет болған жағдайда бірнеше варианты қатар берілді. Ғылыми қорларда сақталған қолжазбалар, сирек кітаптар, басылымдар зерттеу нысанына

шежірелік аңыздар алынып, ескі жазудағы хатқа түскен мәтіндер (қадым, төте, латын) бүгінгі қолданыстағы әліпбиге көшірілді және халық мұраларының түпнұсқадағы сөз қолданысы толық сақталды. Топтаманың ұстанымдарына сәйкес, беріліп отырған мә­ тіндер ғылыми қосымшалармен қамтамасыз етіліп, реттік санмен нөмірленді. Томның ғылыми қосымшалары: томға енген мәтіндерді жазып алушылар мен жариялаушылар және басылымдар туралы мәліметтерді, томға енген мәтіндерге ғылыми түсініктеме, сөздік, жер-су атаулары, мәтіндерде кездесетін тарихи тұлғалар мен діни, қазақ жүздері мен ру-тайпалары атауларына арналған түсініктерді, аңыздарды жеткізушілер, жинау­шылар туралы деректерді, пайдаланылған әдебиеттер тізімін және томның орыс, ағылшын тілдерінде жазылған түйіндерін құрайды. Томның жалпы көлемі—28,0 б.т.

І. ОҒЫЗ ХАН ТУРАЛЫ 1. Оғыз хан және Қаңлы елі Оғыз хан өзіне қараған елдің баршасының мұсылман болуын талап етті. Мұсылман болғандарын құрметтеп, бол­ма­ ғандарының өзін өлтіріп, бала-шағасын құл қылды. Ол кезде Қара ханға тәуелді елдерден басқа да жұрттар көп еді. Әрбір үлкен жұрттардың өз патшасы болар еді, кішірек елдер соған бағынып тұрар еді. Қара ханның қол астындағы мұсылман болған елдер Оғызға келіп қосылды да, мұсылман еместері өзге жұртқа қарап кетті. Оғыз хан жыл сайын моңғол жұртында отырған елдермен соғысып, жеңіп келер еді, ақырында олардың бәрін бағын­ дыр­ды. Қашып құтылғандары татар ханына барып паналады. Татарлар ол кезде шүршітпен қатар отыратын еді. Шүршіт деген бір үлкен жұрт еді, қалалары мен кенттері көп болатын, қытайдың солтүстік жағында болатын. Үнділер мен тәжіктер оны «Шын» дейтін. Оғыз хан татарларға шабуыл жасады. Татар ханы көп әскермен оған қарсы тұра алмады. Оғыз жеңді. Оғыз хан әскерінің қолына көп олжа түсті. Бұл дүнияны артуға ат-көлігі аздық етті. Әскердің ішінде бір шебер адам бар еді, ол арба жасауды ойластырды. Сөйтіп, арба жасап, барлық олжаны оған тиеді. Бұрын арбаның өзі де, аты да жоқ еді. Жүргенде қаңққаңқ еткен дыбыс шығарғанына қарай, оның атын «қаңқ» деп атады, оны жасаған кісіні «қаңқлы» деді. Бүкіл Қаңлы елі осы адамның балаларынан тарады. Қазақ халқының қалыптасу тарихындағы рулар, тайпалар, ұлыстар, бірлестіктер атауларының пайда болуы туралы аңыздар

шежірелік аңыздар ІІ. АЛАШ, АЛАША ХАН ЖӘНЕ АЛАШ ҰРАНЫ 2. [Әнес сахаба ұрпағынан Алаш пен Наурыздың таралуы] Қазақ шежіресі көп аңызда Әнес сахабадан басталады... Әнес сахабаның атасы Мәлік деген кісі екен. Басыра деген шаһарда хан болып тұрып, сол мекенде қазаланады. Әнес бес жасында же­ тім қалады. Тоғыз жасында анасы дүниеден қайтады. Әнесті бір жақын-жуық ағайыны жетелеп әкеліп Мұхаммед пайғам­бар­ға табыс етеді. Пайғамбардың тәрбиесін алып, оның ілімін бойы­на сіңіреді. Бірінші болып дінді Әбубәкір, сосын Омар қабыл­дай­ ды. Үшінші—Біләл деген құл. Оны Әбубәкір сатып алып азат етеді. Ол өмір бойы азаншы болып өтеді. Төртінші болып Әнес үбі, бесінші болып дінді Омардың қарындасы қабылдайды. Әнес әуелі жарлы болып өмір кешеді. Халі нашарлаған соң пайғамбарға келіп жағдайын айтады. Пайғамбар: «Бір әйел алыңыз»,—дейді. Әнес айтқанын орындайды. Бірақ шаруасы түзеле қоймайды, қайта тұрмыс-тіршілігі бұрынғыдан да ауырлай түседі. Әнес ұнжырғасы түсіп пайғамбарға тағы да келеді. Мұхаммед пайғамбар тыңдап болып: «Неше әйелің бар?»— деп сұрайды. Әнес үбі: «Екеу»,—дейді. Пайғамбар: «Тағы бір әйел ал, жақсы болып кетесің»,—дейді. Әнес үбі бұл ақылға айран-асыр болып, қайғыланып жүреді. Басқа діндегілер (кәпірлер) оны мазақтап: «Сен пайғамбарыңнан жәрдем сұра­ саң, ол басыңа қайғы салады. Жарлы адамға әйел бара ма?»— деп әжуа қылады. Арада бірнеше күн өткесін, Әнес үбі бір күні Әбубәкірге келеді, жағдайын мәлім етеді. Пайғамбардың әйел ал дегенін айтады. Әбубәкір де: «Неше әйелің бар?»—деп сұрайды. Әнес үбі: «Екеу»,—дейді. «Олай болса Пайғамбардың айтқаны сүннет,— дейді,—және бір әйел ал»,—деп қолына шамалы тіллә береді. Сол тілләні мекер ақыға беріп, Әнес біреудің қызын алады. Үш әйелімен өзі төртеу болып даладан отын шауып, оны арқалап тасып әкеп, сатып халдерін түзей бастайды. Кіші әйелі отын пұлынан үнемдеп бір ұрғашы лақ сатып алады. Онысы ешкі болып, буаз болып, лақтайды. Шапағаты тиер деп сүтін сауып, Пайғамбарды шақырып дұғасын алады. Бір күні Пайғамбар жорыққа аттанады. Қыс айы, күн суық еді. Амалсыз жапан далаға түнейді. Жағуға отын таба алмай-

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... ды. Пайғамбар ерте тұрып, намаз оқиын деп дәрет алмақ боп жатқанда, Әнес келіп қолына құманымен жылы су құяды. Пайғамбар жылы суды қайдан алғанын сұрайды. Сонда Әнес: «Түнде жатқанда қойныма алып жылытып жаттым»,—дейді. Разы болған Пайғамбар рақымы төгіліп: «Балам, қолыңды жай, ықыласыңа дұға оқиын»,—дейді. Әнес қолын жайып отыра қалады. Пайғамбар дұғасын оқып, сонан соң: «Жақсы болар­ сың. Тұқым-зүрриятың көп болар, сізден Медине халықтары­ ның нашарлары қуат алып ауқаттанып тұрар»,—дейді. Міне, осыдан кейін Құдайы беріп Әнес үбі бай болады. Малы мыңғырып шаһарға симайды. Пайғамбар оған: «Енді сіз сахараға барыңыз»,—дейді. Содан біздің бабамыз малын айдап сахараға—далаға кетеді. Сол Әнес үбіден ұрпақ былай тараған дейді: Әнестен Жабал, Мағаз, Сахел туады. Сахелдің үш әйелі болады. Бірінші әйелден: Естек (орысша—Башкир), Ноғай. Екінші әйелден—Қырым татары. Үшінші әйелден: Ақ­шол­ пан, Қорай. Осы Қорайдан екі бала тарайды: Шешен мен шеркеш. Бұлар қазір Кавказда мекендейді. Ал Ақшолпаннан Аламан, Аламаннан Алаш пен Наурыз туады. Наурыз баласыз болыпты да өлерінде: «Менің атым жойыл­масын, өлген уақытымда жыл сайын бір қазан көже құдайы беріп тұрсын. Балаларыңа айт!»—деп табыстап-аманат етіп кетеді. Алаш аманатын мақұлдап жыл сайын март айында бір қазан құдайы көже беріп келеді. Ол халық арасына келекеле Наурыз көже атанып кетті... 3. Алаш жайлы аңыз Ертеде Қырым жұртында бір хан болған. Бұл ханнан бір бала туып, туған баланың еті ала болып туған. Сонан соң хан: «Бала ала болып туды,—деп,—бұл бала ержеткен соң елімді ала қылып болады,—деп,—қолыма ұстамаймын»,—деп, баланы құндағымен орап, Сырдария бойындағы мекендеген «Үш алашқа» апарып тастаған екен. Бұл «Үш алаш» қолында тұрып өсіп, ержеткен соң дария бойындағы халыққа хан болған екен. «Алаш алаш болғалы, Алаша хан болғалы» деген сөз сонан екен.

шежірелік аңыздар 4. Алаша хан әңгімесі (І нұсқа) Қазақ жұртында ауызда сөйленіп жүрген бір сөз бар: «Кеше Алаш Алаш болғанда, Алаша хан болғанда, үйіміз—ағаш болғанда, ұранымыз—Алаш болғанда» десіп келеді. Оның мәнісі: Бұқар хандарынан бір хан қазақ ханы болып тұрғанда бәйбішесінен бала болмапты. Қызылбасты шауып, соның ха­ нының қызын олжалап алып келіп, аяғын салған екен дейді. «Аяғын салды» деген сөз—некесіз алды дегенді айтады екен. Сол қыздан бір бала туыпты. Өзі сауысқанның аласындай ала туыпты. Бәйбішесі ханға айтыпты: «Бұл бала өскенде жұртты ала қылып ұстап, өзіңе жау қылады екен, мұнан осы күнде құтыл!»—депті. Хан бәйбішесінің ақылы мен тілін алып, жігіт-желеңдерді шақырып алып, арымастан, тозбастан, таусылмас азығын бе­ ріп: «Осы баланы менің өкіметім жүрмейтін жерге алып барып, асырап-сақтап өсіріңдер. Бұл Бұқарды бала көрмесін, сендер де көрмеңдер!»—деп, жер аударып жіберіпті. Сол қырық жігіт баланы алып, Сыр-дариясынан өтіп, Алатау, Қаратаудан өтіп, аралық жеріндегі жайлап, көшіп жүр­ ген жұрттың ортасына келіп, бір жәйді мекен қылып, баланы асырап өсіріп, бала 12 жасқа жеткеннен соң қырық жігітпен баланың ісі болмай, баламен қырық жігіттің ісі болмай алдыалдына кетіпті. Сол заманда ол жерлерде: Қотан, Қоғам, Қондыкер, Қобаң деген төрт атаның елі бар екен. Сол елдің ішінде: «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы—Майқы би» деген би бар екен. Ол Майқы бидің Үйсін деген баласы ат жүгіртіп, құс салып жүріп он екі жасар балаға кез болыпты. Бала бұл Үйсінге тіл қатып сөйлес­ пеп­ті. Тілі жоқ мылқау кісідей бедірейгеннен бедірейіп тұрып қала беріпті. Кеш болып қас қарайып, Үйсін батыр ауылына қайтып, әкесі Майқы биге айта келіпті: —Далада бүгін бір ағаштың түбінде отырған бір бала көр­ дім, айдары аш беліне түседі. «Ай» дейін десем, аузы бар, «Күн» дейін десем, көзі бар, бір қасық сумен жұтып жібергендей, бірақ сөйлесуге тілі жоқ екен, құлағы да естімесе керек, әгар құла­ғы мен тілі болған күнде дүниеде ешкімнің қолына түспейтін, ек­се бітпейтіннің өзі екен,—дейді.

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... Майқы би аяғы ақсақ, арбамен жүретін кісі екен. Ертеңін­де: «Мені арбаға салып, алып барыңдар, көрейін»,—депті. Ертең таң атқан соң Майқы биді арбаға мінгізіп, баланың отырған жайына алып барған екен. Бала ұшып түрегеліп: —Ассалаумағалайкум, тәмам ханның қазығы, пақыр жұрт­ тың шірімейтін, таусылмайтын азығы,—депті. Сонда Майқы би: —Уағалайкум ас-салам, құрсақта жатып несібесін алыстан тілеп туған балам. Боламын деп туған өр екенсің, болатын жеріңе жете алмай тұр екенсің, кел, балам, қасыма мін,—деп, баланың маңдайынан науап қылып, арбасына мінгізіп, ауылына келіп, қой сойып, асықты жілік ұстатып, он күн мейман қылып, ертең таң атқан соң Үйсінді шақырып алып, жүз жігіт жолдас қосып: —Мына баланы алдарыңа салып, ту қылып ұстап, жаға қылып бастарыңа шаншып, Қаратаудан әрмен қарай асыңдар! «Шу» деген, «Сарысу» деген екі өзен бар, соны кесе-көлденең басыңдар! Ұлытау, Кішітау деген тау бар, соның о жақ бір жағында қара халық «Қатты Сыбан» деген жау бар және Есіл, Нұра деген екі өзеннің арасында Тоғанастың тоқсан екі көлі бар, соның бойында он сан ноғай Орманбеттің елі бар. Сол екі жұрттың аралық жерінен килігіңдер, килігіп тас түссе, таңдайыңнан, алтын түссе, маңдайыңнан, үш жылғаша бақ, талаптарыңды байқаңдар!—деп пана беріпті. Бұлар сол жүргеннен жүріп, Қаракеңгір, Сарыкеңгір, Жездікеңгір—үш Кеңгірдің бойына келіп, ақ найзаның үші­ мен, ақ білектің күшімен үш жылдың ішінде алдарына мал салып, үстеріне үй тігіп, өз алдына жұрт болды дейді. Сонан соң Майқы би үш жылдан соң Ақжол дегенді жүз жігітке бас қылып, «Соларға барып қосыл» деп жіберді дейді. О да келіп бұларға қосылды. Оның артынан жүз жігітке бас қылып, Алшын дегенді жіберді дейді. О да келіп қосылды. Бая­ ғы қырық жігітті іздеп тапты. Ал енді өз жұртына өкпелеген, онан қашқан, мұнан қашқан—бәрі бұларға келіп тығылып, өз алдына бір жұрт болды дейді. «Кел, енді ортамыздан хан сайлайық»,—деп, алашаға салып, баяғы ала баланы хан көтеріп, Алаша хан деп ат қойды дейді. «Алаша» деп өз алдына ұран қойды дейді. Бұлар жауға шапқанда: «Алаш, Алаш!»—деп шабалық, өз кісіміз екенін содан білейік»,—деп, ал енді әуелгі келген

шежірелік аңыздар Үйсінді «Ұлы жүз—Үйсін» деп атады. Және ортадан келген «Орта жүз» деп атанды, соңғы келгенді «Кіші жүз—Алшын» деп атады дейді. Осынан үш жүздің баласы қазақ атанып, руға таңба үлес­тір­ ді, сол таңбаларын бір тасқа басып, талас болса, сонан қарайық деп, үш жүздің баласы, қазақтың таңбасы сол тасқа басылған. Бұл күнде ол жерді «Таңбалы Нұра» дейді. Қазақ атында жұрт Алаша ханның ауызына қарап, Үш Кеңгірдің бойын жағалап, қыстап жүрді дейді. 5. Алаша хан әңгімесі (ІІ нұсқа) «Қырық сан Қырым, отыз сан Рұм, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, он сан Ноғай» бүлгенде, Ормамбет хан өлгенде»,—делінген бір заман болған екен. Сол заманлардың тұсында: Қондыгер, Құбан, Қотан, Қоғам дегендер болған екен. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы—Майқы би» деген бір би болған екен. Тоғыз ханды қолынан таққа отырғызған кісі екен дейді. Осылардың заманында қырық ханның бірі болған Қы­ зыл Арыстан деген хан сол уақыттарда Бұқарада тұрып, уақы­ тында Бұқараны түгел билеп, осы күнгі бір өзінде он бес азан­шы жұма күні азан айтатұғын мұнараны сол Қызыл Арыстан хан жасатқан екен деседі. Бәйбішесінен бала болмай, Қызылаяқ деген бір елді шауып, ат көтіне салып алып келген бір қызға хан аяқ салып, онан бір бала туып, өзі сауысқанның аласындай ала туып, сонан бәйбіше өзінен тумай, тоқалдан туғандығын іштарлық қылып, күндеп: —Бұл балаңды, балам деп сақтама, көзін жоғалт, қарашы­ ғын батыр! Мынау өскенде, жұртынды ала қылып, ала тайдай бүлдіреді!—деген соң хан қырық жігітке бұйырыпты: —Мына баланы, тапқан шешесін Сырдариядан әрі өткізіп қоя беріңдер! Өлсе, өлсін. Өлмесе, өз бетімен қаңғып күнін көр­ сін!—деп, жер аударыпты—зинақар қайтып бұл жұртты, мына қатын мен баланы да көрмесін, сендер де көрмеңдер!—деп. Сонда бұл бала Майқы биге ұшырап, Майқы би қасына өз баласы Үйсін батырды жүз жігітпен қосып: —Қаратаудан әрман қарай асыңдар. Ұлытау, Кішітау деген таулар болады, Қаракеңгір, Сарыкеңгір деген бұлақтар

шежірелік аңыздар тер­генде, құс пен қойдың етіне жерік болады. Осы баласын туғанда, анамыз ауыл адамдарын шақырып алып, тамақ беріп отырғанда: «Бұл баламды көтерерде құс пен қой етіне жерік болдым. Мұның тұқымы—майда, ұсақ және қой мінезді жуас болар»,—депті. Екінші баласы Жанарысты көтерерде түйенің өркеші мен қомына, жылқының қазысы мен қартасына жерік болады. Бұл баласын туған соң шілдеханаға келген адамдарға: «Мұны көтерерде жылқының қазысы мен қартасына, түйенің өрке­ ші мен қомына жерік болдым. Мұның тұқымында қазақтың хандық дәрежесі мен сән-салтанаты қалар, ханның тағы осы баламның ұрпағында тұрар!»—депті. Үшінші баласын көтерерде, анамыз өзінің ерінің ерлігіне құмартады. Бұл баласы—Бекарысты туған соң шілдеханаға келген адамдарына анамыз: «Мұны көтерерде ерімнің ерлігі­ не құмартып едім, бұл баламның ұрпағы кілең ірі, сой болып туып, бек қазақтың қорғаны болар!»—депті. 9. [Руының атын «Қазақ», ұранының атын «Алаш» деп атауы] (ІІ нұсқа) Әбубәкір Күлбабаның заманында «Отыз екі баулы Өзбек» атанған деседі. Өзбектің үш баласы болған: Мың, Жүз, Қырық. «Адам Атадан бұ заманға шейін пәленнің баласы пәлен, түген­ нің баласы түген»,—деп сөйлеуші өтірікші, жалғаншы болса керек. ...Қай тұқымнан, қай нәсілден шыққандығын айырып, дәлелімен айтып отырса, оның өзі де—толық білім. Әуел басы «Тоқсан екі баулы Қыпшақ» атанған Еділ, Жайық, Ертіс, Сыр—төрт өзеннің аралығында, сондықтан «Дешті Қып­ шақ» атанған, онан соң «Отыз екі баулы Өзбек» атанған. Өзбек заманында отырықшы халық болған. Өзбектің үш баласы болған. Заманындағы бір ханға біреуі мың ділда берген, біреуі жүз ділда берген, біреуі қырық ділда берген. Сол себепті: «Мың, Жүз, Қырық» атанған. Мыңнан өрбігендер отырық­шы халық болған. Жүзден өрбігендер көшпелі халық болған. Сол жүздің ұрпағынан Қазақ шыққан. «Жүз» деген де аталарының аты болған. «Қазақ» деген де аталарының аты болған, «Алаш» деген де аталарының аты

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... болған. Сонымен келіп Алаш Алаш болғанда, Алаша хан бол­ ған заманда руының атын «Қазақ» қойып, ұранының атын «Алаш!» қойып, «Ұлы жүз», «Орта жүз», «Кіші жүз» деп үшке бөліп, «Үш жүз» атанған. ІІІ. ҚАЗАҚТЫҢ ҮШ ЖҮЗІ ТУРАЛЫ 10. [Қазақтың үш жүзге—Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс деп бөлінгені] (І нұсқа) Енді бірінде Адам ата 1000 жыл жасапты дейді. Нұх пай­ ғамбарға дейінгі ұрпағы өсіп жүз мыңға жеткен. Адам ата өле­ рінде халықты Шышқа тапсырған. Шыш 912 жасқа жеткен. Шыштан Қайнал туған, одан Мағауия, Бөрден, Ыдырыс туған. Ыдырыс өте білімді зор ғалым болып, 750 жас жасаған. Халық­ қа неше түрлі өнер үйреткен, дүниеден тірі ғайып болған. Ыдырыстан Манғұрат туған, одан Лайса, Нұх туған. Нұх атасының орнына патша болған. Нұхтың патшалығы кезінде халық өте көп өсіп, бұзақылар көбейіп, патшаға бағынбай, жанжал шығара бастапты. Жаратушының бұйрығымен жер бетін топан су қаптаған. Содан Нұх пайғамбар үш ұлымен, үш келінімен және сексен адам әр түрлі жануарлардан өздерімен бірге алып, кемеге түскен. Нұх пайғамбар кемемен қырық жыл алты ай суда жүзген. Су тартылып, құрғаққа шыққан соң оба ауруынан үш ұл, үш келінімен қашып құтылыпты. Жер бетіндегі халық сол үш ұлдан тараған. Ол үш ұлының бірі Қам, екіншісі Сам, үшіншісі Якиш екен. Қамның ұрпағы: Орыс, Герман, Румын, Түрік. Самның ұрпағы: Арын, Габар, Шалық, Арпахмет, Аргон, Анеток, Тарах. Тарахтан Ибраһим пайғамбар. Якиш ұрпағы: Шын, Шыннан Қытай және сол тектес ел­дер. Ибраһимнен Смағұл—Араб халқы және Сақақ. Сақақтан: хандар, Түрік, Табағы. Табағыдан Масагет, Қасах, Махалла, Сах. Сахтан: Әнсәрі, Әнсәріден—Хамит. Хамиттен: Әннессахаба, Охас-Сахаба. Охастан Кавказ халқы. Әннастан: Мадат, Ғажат, Сыбай, Оқас. Мадаттан: Өзбек, Ұйғыр, Гагауыз. Оқастан: Түркмен, Болғар, Қарашай, Құмық, Текежау.

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... лып, сондықтан Қаратаудың бір жағында бір өзеннің бойында халық үшке бөлініп, Үйсін батырға қараған ел «Ұлы жүз» болып атанып, Арқаға қарай шығып, ортада тұрған Ақжол мырза Сарыарқаға қарай шығып «Орта жүз» атанып, Соңғы келген Алшын мырза Сыр-дариясына қарай шығып «Кіші жүз» атанып, үш жүздің баласы деген атақ содан қалған екен. Солай да болса қазақтың үш баласынан басқа атаның аты жоқ. Өзгесі­нің өсімі кем болып, ақырында тұқым қалмады дейді. Тәмам. 12. [«Қазақ» халқының шығуы туралы ...] (ІІІ нұсқа) Бір замандарда Яаман уәлаятында «Сейхұлхәрәм» деп аталған күшті сел болған. Міне, бұл сел Яаман уәлаятын көп ха­рап еткен. Сол уақиғада бұл қәбиллердің (Қозаға мен Хұзаға) әрбірі бас-көздері қараған тарапқа көшіп кетіп, таралып бытырап біткен екен. Міне сол уақыттарда олардан кейбір рулар түркі-татарлармен араласып, қабаттасып кетіп, осы күнде қозаға мен хұзағадан өзгеріп «Қазақ» болған дейді. 13. Қазақтың қысқаша шежіресі (ІV нұсқа) Өткен VI ғасырда түрік нәсілінен бөлінген Қырымдық тұ­ қымдар арасына жоғарыдағы Әнәс келіп, түрікше бала оқы­ тады. Оның Мағаз деген бір баласы ержетіп, өсіп келе жат­қанда Қырымдық хан өз қаласында бала оқыту мақсатымен Әнәстан Мағазды сұрап алады. Мағаз хан қолында бала оқы­тады. Сүйтіп жүріп үйленіп, одан Сапыл деген бала болады. Мағаз үйлі-баранды болғасын, оның үстіне ханның ықпалы­мен Мағаз Қырым адамы болып қалып қояды. Мағаздың Сапыл деген баласынан Ақшолпан, Қурай—екі баласы болады. Қурайдан: Татар, Маңғұл тұқымдары болады. Ақшолпаннан Аламан, одан Алаш, Алаштан Жайылхан, Сейілхан дегендер туған. Сейілханнан сегіз арыс түрікпендер, Жайылханнан Майқы, одан Өзбек және Қобян деген екі бала­сы болыпты.

шежірелік аңыздар Өзбектен өзбек тұқымы тарайды. Қобаннан Қазақ пен Со­ зақ, Созақтан Қарақалпақ тарайды. Қазақтан төрт бала бола­ды: Көзел, Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс. Қырым халқы Көзел батыр ержеткенше әкесі Мағаздан өрген тұқымға «Қиякелді» атап, теңдік бермей, малдарын, әйел-қыздарын тартып алып, кісілерін өлтіріп, сүйтіп, ел қа­ тарына кіре алмай жүргенде Көзел ержетіп қатарға қосылып, өз тұқымына көрсеткен Қырым халқының озбырлықтарын сол күнінде қайыра бастап, Қырымның әлділеріне көрсет­кен қайратына риза болып, әкесі Қазақ: «Ой, көзелім!» дейтін болыпты. Қазақтың бір адамға риза болғанда «Ой, көзелім!» дейтіні осыдан дейді. Көзелдің жоғында зәбір көргендер көбейіп, мал тонау, кісі өлтіру сияқты әдеттерді тиюға өз күші жетпей, Қырымның ханы Ресей патшасынан көмек сұрайды. Ол көмек бермеген жағдайда, Ресей қол астына кіруді мақұлдағанын біл­ діреді. Ресей патшасы алыс жолға әскер жібермей-ақ, Қырым ханының соңғы тілегін қабылдап, Қырымды өзіне алу үшін елші жібергенде, келген елші Қырым ханынан қанша халық бар дегенде: «Он сан оймауыт, тоғыз сан торғауыт, сегіз сан Сыйылхан, жеті сан Жем бойы, әр жерден келген келімсектер, ал­ты сан Алаш, барлығы—қырық сан халқым бар»,—депті. Көзел де, әкесі Қазақ та Қырым жерінде қайтыс болды. Бұлардан кейін Мағаздың тұқымдары Қырымның Ресей патшасына бағынуына риза болмай, Қырымнан көшіп, Еділ бойын жағалап, осы күнгі Астраханды салдырады. Қазақтың төрт баласы болғанын айтып өткенбіз. Қазақтың үлкен баласы—Көзел, оның тұқымынан дерек жоқ. 14. [«Қазақ» халқының шығуы туралы ...] (V нұсқа) Бір заманда бір патшаның қызы түсінде ахтылам (үйлену) болып, жүкті болып қалады. Себепсіз жүкті болып қалғандық­ тан, атасынан қорқып, бұл сырды дәйесі мен қызметкер қызға білдіреді. Олар: «Иә, сенің пәк, таза екендігіңе куәлік берсек, жағдай қиын болады. Енді бұның бір шарасы, басқа бір тарапқа қаш­ пақ-дүр. Онда сені жалғыз қашырып, өзіміз қалғанымызбен

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... біздерге амандық болмас»,—деп, бұлар күтіп алғандарға азықтүлік алып, алтын-күміс алып тауға қашады. Бұларға бір жерге барып тоқтағанда, бір аңшы үш киік баласын ұстап алып, байлап қойып, енесін ұстау мақсатымен тұрғанда қыздарға жолығып қалып, хал-ахуалдарын сұрапты. Сонда қыздар шын сырларын баян қылыпты. Сонда аңшы жүк­ ті патша қызымен қосылып тұруын талап етіпті. Қыз да та­ лайыма шыққан кісім деп разы болыпты. Сонда қыз аңшыдан мәһәр (қалың) сұрайды. Аңшы: —Мақұл, не сұрайсыз?—депті. —Осы үш киік баласы менің қалыңым болсын,—депті. Аңшы мақұл болып, үш киік баласын қызға береді. Сонда қыз киік балаларының бастарынан сипап, азат қылған екен. Киік балалары жүгіріп, шабысып барып енелерімен қосылған екен. Ене киік бұл тамам шаттанғаннан бұларға жақын келіп, төңіректі үш қайтара айналып, көзінен жас төгіп, қыбылаға қарап дұға қылған сықылды тұрып, кейін балаларын ертіп алып жолына кеткен екен. Бұл себептен Құдай қызға үш перзент берген. Содан нәсілі көбейіп кетіп, бұлар көп уақытта рахат, тыныш, қайғысыз жасаған екен. Сөйтіп, аңшы киік балалары мен садақты ортаға қойып, мекем уәде қылып, қызды еліне алып келеді. Сонда қызды көргендер қыздың сұлулығына қайран қалып: «Бәрекелді, қыз-ақ екен бұл, бұдан артық не болсын, шіркінай! Сұлуын-ай!»—деп, кейін бұл лақап қызға мүбәрак нам болып, ұл-қыздарын һәм анасына ертіп, «қыз-ақ балалары» деп мәшһүр болып кеткен екен. Кейін бала деген сөз қалып «Қазақ» болып қалған. 15. [«Қазақ» халқының шығуы туралы ...] (VІ нұсқа) Қазақ деген сөз «қыз» бен «ақ» деген сөзден қосылып «Қазақ» болған дейләр. Бұларның делеллері: бір заманда бір патшаһтың қызы түсінде ихтіләм болып, иүклі болып қала дүр. Себепсіз иүклі болып қалғандықтан, атасынан қорқып, бұ сөз­ ні даясы білән қызметкер қызға білдіре дүр. Алар исә,—сенің пәк, таза екендігіңе гуаһлық берсекте нандыру қиын болар, енді мұның бір шарасы—басқа бір тарапқа алып қашмақ дүр.

шежірелік аңыздар Мұнда сені жалғыз қашырып, өзлерің қалған біленде, бізлер­ге де аманлық болмас деп, бұлар көтере алғанларынша азық-тү­лік алып, алтын-күміс алып тауға қашады. Бұлар бір жайға барып тоқтағанда, бір аңшы үш киік баласын тұтып алып, бағлап қойып, анасын тұтмақ мақсаты білән тұрғанда, қызларға жолығып қалып, хал-ахуалларын сұрапты. Сонда қыздар шын сырларын баян қылыпты. Сонда аңшы иүк­ лі патша қызыбілән қосылып, төрелік талап етіпті. Қыз да: «Талима шыққан күмішім!»—деп разы болыпты. Сонда қыз аңшы­ дан қалың сұрапты. Аңшы: —Мақұл, не сұрайсыз?—депті. —Осы үш киік баласы менің қалыңдығым болсын,—депті. Аңшы мақұл болып, үш киік баласын қызға береді. Шонда қыз киік балаларын басларынан сипап азат қылған екен. Киік балалары жүгірісіп, шабысып барып аналарыбілән қосылған екен. Ана киік бұ ішке тамам шатлығынан бұларға жақын келіп, төңірегіні үш қайтара айналып, көзінің ясын төгіп, қыбылаға қарап дұға қылған сықылды тұрып, кейін балаларын ертіп алып жолына кеткен екен. Бұ себептен Құда қызға үш перзент берген. Шондан нәсілі көбейіп кетіп, бұлар көп уақыт рахат, тыныш, қайғысыз жаса­ ған екен. Шүлен қылып аңшыбілән, киік балаларыбілән садақ­ ны ортаға қойып, шын-мекем оғда қылысып, қызыны еліне алып келеді. Шонда қызыны көргенлер қыздың сұлулығына қайран қалып: «Бәракалла, қыз-ақ екен, бұ мұндан артық не болсын? Шіркін-ай, сұлуын-ай!»—деп кейін бөлектеп, қызға мүбәрәк нам болып, ұғыл-қызларын һам анасына ертіп «Қызақ» балалары деп мәшһұр болып кеткен екен. Кейін бала сөз қалып «қазақ» қана болып қалған. ... Жоғарыда айтылған қыздан туған үш ұлдың ең үлкені— Ұлы жүз, ортаншысы—Орта жүз, ең кішісі—Кіші жүз болып, күллі қазақтың асылы бұ дүр дейләр. Сонда аңшы түрік нәсілінен болып, қыз исә бәлихден­міш болған. Сүйтіп, қазақтың ата жұртын Жиделі-Байсын деп атаған дейді. Жиделі-Байсын Балхқа жақын болып, өзен суы бар қалың тоғайлық-мыс. Аңшы қызбен келген даяр нөкер білән қызметкер қызны өзінің ең жақын жолдасына некелеп қосқан екен. Сонда Дайеден Қарақалпақ, Қыпшақ тараған дейді.

шежірелік аңыздар 21. Үш жүздің баласы (ІV нұсқа) Мәселен, олардың бірінде былай деп әңгімелейді: хижыра­ ның 780-790 жылдары шамасында (яғни XVI ғасырдың соңы) түрікше сөйлейтін 32 тайпаның қол астында 500 немесе 600 отбасы болған бір ханның тұтқын әйелінен «Ала» аталған бала туады. Хан бәйбішесінің айдап салуымен баладан құтылмақ болып, оны Сырдарияның арғы бетіне апарып тастайды. Мұнда оны бір кедей бала етіп асырап алады. Кейіннен жігіттің батырлық, ерліктерімен аты шығып, оның жеңістері туралы хабар ханға жетеді де, ол баласын үйге қайтармақ болады. Хан кеңесшілері Қотан би мен Майқы би оған жүз жігіт жіберуді ұсынады. Бұл жүз жігітті басқаруға Қотанның үлкен ұлы Үйсінді қояды. Барар жеріне жетіп, хан баласымен достасқан соң Үйсін жігіттерімен үйге қайтудан бас тартады. Келесі жылы тағы да жүз жігітпен Қотанның екінші баласы Болат, үшінші жылы Қотанның кенже ұлы Алшын жіберіледі. Екеуі де қайтып оралмайды. Үш жүз жігіт бірігіп алып, өздерінің көршілеріне шабуыл жасап, олардың малдарын айдап кетіп жүреді, ал олар жігіттерді «Қазақ» деп атайды. Бұл түрікше «еркін», «басы бос» дегенді білдіреді. Кейін жігіттер хан мен басшыларды сайлауға келіседі. Үйсінді оның үш жүз жігітімен Сырдария­ ның жоғарғы бойына, Болатты орта ағысы бойына, ал үшіншісі Алшынды оның жүз жігітімен өзеннің төменгі ағысы бойына қоныстандырады. Хан баласын ақ киізге көтеріп, хан деп жариялайды. Қа­ зақтың «үш жүздің баласы» деп атануы осыдан деп айтылады аңызда. 22. Үш жүз туралы (І нұсқа) Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс үрім-бұтақтарымен жүз үйге толғанда енші алысады. Қоныс белгілеуге келгенде сөз үлкені Ақарысқа беріледі. Ол сөз кезегін Бекарысқа береді. Сонда Бекарыс тұрып: —Алдымда ағам, артымда інім тұрғанда менің не айтарым бар?—дейді. Осы кезде Жанарыс: —Сөз бітті. Жоғарғы бөлік—Ақарысқа, орталық жер— Бекарысқа, төменгі жағы—Жанарысқа тиді,—деген екен.

шежірелік аңыздар болған жұрт Алаша ханның аузына қарап, Үш Кеңгірдің бойын жайлап, қыстап жүрді дейді. 26. Қазақ қай уақытта «үш жүз» атанған? (VІ нұсқа) Қырық сан Қырым, отыз сан Рум, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, қырық сан Қарақалмақ-Қатысыбан, он сан Ноғай бүл (ін) генде, Орманбет (Ормамбет) би өлгенде, Ноғайлының елі бір алаша тайдан бүлініпті. «Ала тайдай бүлдірді» делінген сөз сонан қалған деседі. Жұрт аузында бір замандарда осылай сөйленген. Сол замандарда Қондекер (Құндакар), Қобан, Қотан, Қоғам дегендер болыпты. «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы—Майқы би» деген болыпты. «Тоғыз ханды қолынан таққа отырғызған кісі екен!» деседі. Сол замандарда Қырым ханның бірі болған Қызыл Арыстан хан Бұхарада тұрып, хандық қылған екен. «Бір өзінде он бес азаншы жұма күні азан айтатұғын мұнараны сол Қызыл Арыс­ тан хан жасатқан екен!»—деседі. Бәйбішесінен бала болмай, Қызылаяқ деген бір елді шауып, ат көтіне салып алып келген бір қызға хан аяқ салып, онан бір бала туып, өзі сауысқанның аласындай ала тауып, бәйбіше өзінен тумай, тоқалдан туғанды­ ғын іштарлық қылып, күндеп: —Бұл балаңды «балам» деп сақтама, көзін жоғалт, қа­ра­ шығын батыр! Мынау өскенде, жұртыңды ала қылып, «ала тайдай» бүлдіреді!—деген соң, хан қырық жігітке бұйырыпты: —Мына баланы, тапқан шешесін Сырдариядан әрі өткізіп, қоя беріңдер. Өлсе, өлсін, өлмесе, өз бетімен қаңғып, күнін көрсін!—деп, («бадаре» қылыпты деседі, онысы «жер аударыпты» дегені) егіз-екі қайтып бұл жұртты, мына қатын мен бала да көрмесін, сендер де көрмеңдер!—деп. Бұлар Сыр суынан өтіп, Алатау, Қаратаудың алабына келіп, жан сақтап, күн кешіпті. Бала өз асын өзі алып ішерлік бол­ ған соң, өзінен басқа жанды жақтырмай, керек қылмай, тағы болып, жалғыз жонға шығып кетіпті. Тобылғыдан жақ қы­лып, жүзгеннен оқ қылып, көзіне көрінгенді қорек қылып атып жеп, оғын құралайдың көзінен өткізетін мерген болыпты. Дәл он екі жасында аң аулап жүрген Майқы бидің баласы Үйсінге оқтай

шежірелік аңыздар бұзып, жылқы алды, күймені бұзып, қыз алды. Көш елді көшжөнекей шапты, еру елді отырған жерінде шапты. Асулы қа­ зан, тігулі үйге дап-даяр ие болып, орныға бастады. Өз алдына мал малданып, жан жанданып, үйлі-баранды болды. Сауын­сыз да дүние алған соң, қалыңсыз қатын алған соң, ел болмас­қа не­мене, жұрт болмасқа немене?! Бұлардың мұндай болға­нын баяғы Қызыл Арыстан хан естіді. Қотан, Қоғам, Құнды­кер, Қобан, Майқы билерге елші жіберді: —Менің баламды жігіт-желең беріп, желіктіріп жібергені не қылғаны?! Баламды өзіме алып келіп тапсырып, менен қа­ лағанын алсын!—деп. Сонан соң ақсақалдар жүз жігітпен Қотанұлы Болатты жіберді: «Барып, шақырып келіңдер!»—деп. Бұлар келген соң, бұрынғы келгендер: —«Қайт!» деген сөзді бізге айтпа, өздерің де қайтпа! Аты бестісінде қартаятұғын, жігіті жиырма бесте қартаятұғын, тауықтан басқа құсы жоқ, көк шөпті жұлғаннан басқа ісі жоқ, еркегі ат болатұғын, әйелі жат болатұғын, тымақты тақияға айырбастап, пышақты қасыққа айырбастап, тәлімі бидайдың (бұйдайдың) нанын жегенге, тары көженің суын ішкенге әлдеқандай көріп, мас болып, біттей бөдененің бір санын жеумен күпті болып қалатұғын сарттың жаз болса тұзын, қыс болса отыны мен көмірін тасып, бейнет тартқаннан басқа көрер қызығы жоқ жерде не ақыларын қалды?!—деген соң: —Рас-ау, рас!—деп, шақыра келгендердің өздері де қайту­ды керек қылмады. Қызыл Арыстан хан қайта-қайта кісі жібере берген соң, Қоғам ұлы Алшынды жүз жігіт қосып тағы жіберді, он үш ақсақал қосты: «Есеп сан үш жүз он үшке жетсе, дүние жүзі жиылып, жау болса, бетіне келе алмайды деп айтылған сөз бар еді»,—деп. «Үндемесе де, үйден шықпаса да, Бабыр еңбегі» дегендей, ақсақал шал жұмысты жатып, жайлап жасаса керек. Бұлар да кеп, орнығып тұрып алды. «Енді біз ел болғанымызды, жұрт болғанымызды жұрт кө­ зі­не түсірелік!»—деп, баяғы ала баланы алашаға салып, Ұлы­ тау­дың басына алашамен көтеріп шығарып, хан көтерді. Оған: «Алаша хан» деп ат қойды. Бастапқы бірге келген жүз жігіт, оның қолбасы, мырзасы—Үйсін «Ұлы жүз—Үйсін» атанды. «Түп қазық салықшы. Жауға шапқанда, бұлар шаппасын, тас-түйін боп тұрсын!»—десті.

шежірелік аңыздар 28. Қазақтың атасы (VІІ нұсқа) Өткен заманда қырық сан Қырым жұртында қырық ханы болған замандарында, он сан Оймауыт, тоғыз сан Торғауыт, Құба қалмақ, Қазаққалмақ болған болған замандарда, он сан Орманбет бидің елі Дешті-Қыпшақ шаһарларында тұрған замандарда, Түркістан тараптарында түріктің Өзбек деген бала­ сы өте көбейіп өсіп, «отыз екі баулы Өзбек» атанған. Сол Өзбек­ тің руынан біраз үй көшіп-қонып, сол маңайды қоныс қылып жүреді екен. Сол көшіп жүргеннің ішінде Майқы би деген би бар екен. Майқы бидің Аламан деген ұлының тоқал қатынынан ала бала туыпты. Бәйбішесінің ұлы жоқ екен. «Тоқал бала тапты» деп күншілік қылып, Аламанды азғыра бастапты. Бұл ала бала жұртыңды ала қылады, мұның көзін жоғалт!­� —депті. Сонсын Аламан бәйбішесінің тіліне еріп: —Сырдарияның суынан өткізіп таста,—деп жарлық қыл­ған соң, елі бидің сөзін екі қыла ма? Сырдарияның суынан өт­кі­зіп тастапты. Сол ала баланың аты «Алаш» екен. Алаш Сырдариядан өт­ кен соң оның аржағындағы сахарада он сан Ноғайлы Орманбет бидің елінің ішіне барып, сонда жүріпті. Өсіп, үлкейіп, сондай өнерпаз: оқ атуға, қылыш шабуға, ат ойнатуға бек ұста, бек қуатты бір жігіт болып, шұһраты әр жаққа таралып, аты елге мәшһүр бопты. Сөйтіп жүргенде баяғы атасы Аламан естіп, өз баласы екенін біліп: «Әттеген-ай, бекер жіберген екем, қатынның тілін бекер алған екем»,—деп өкініп, алдырсам деп ниет қылып, басқа елде жүргеніне іші күйіп жүріпті. Сонсын, ақырда Аламан шыдай алмай, елін жиып ақылда­ сып, Қотанбай деген биге айтып, сол Қотанбайдың тағы баяғы атасы Майқы бидің баласы Аламан өзінің інісіне жүз жігіт қо­ сып беріп, «еліктіріп, алдап алып келмекші» қылып жібереді. Жіберген Қотанбайдың үлкен ұлы—аты Үйсін екен. Сол Үйсін батыр қасында жүз жігіт нөкерлеріменен бірге Сыр­ дариядан өтіп, балаға келіп көрісіп, қосылыпты. Сол бала мен Үйсін екеуінің мінезі, сыры лайық «Ерге—ер, сырға—сыр» дегендей, әбден айырылмастай дос болыпты. Сары­арқаның сапырулы сары қымызын, салулы сары төсегін

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... көріп Үйсін көңілі балаға елігіп, алданып, баяғы елін ұмытып, Алаштың жанында нөкерлерімен тұрып қалыпты. Және Алаш бала: «Өзі тастаған әкенің маған керегі жоқ»,—деп, әкесі Аламанға бармайтын болыпты. Мұнан соң үш жыл өткен соң әкесі Аламан тағы шыдай алмай, тағы Майқы биді, Қотанбайды шақырып кеңесті. Бұлар тағы да Қотанбай бидің ортаншы баласы Болат мырзаны аттандырып, жанына жүз жігіт нөкер қосып беріп, баяғы Алаш баланы және жүз жігіт нөкерімен Үйсін мырзаны еліктіріп алып келмекші қылып жібереді. Болат мырза нөкерімен бірге келіп, ағасы Үйсінге, Алашқа қосылып, өз еркімен жұртына жеріп болған соң және ағаларының сауық, ойын-күлкілерін көрген соң көңілі алданып, елін, әкесін есінен шығарып, ағасы Үйсіннің жанында тұрып қалыпты. Үш жыл өткен соң Алаштың әкесі тағы шыдай алмай, баласын сағынып, іші күйіп тағы Майқы биді, Қотанбайды ша­ қырып алып, тағы ақылдасып, бірінікін бірі мақұлдасып және жүз жігіт нөкер қосып беріп, Қыдырқожа байдың үлкен ұлы Алшын мырзаны Алаш баланы, Үйсін, Болат мырзаларды нөкерлерімен бірге алып келмекші қылып жібереді. Алшын мырза нөкерлерімен Сыр дариясынан өтіп, баяғы Үйсін, Болат, Алаштарға қосылып, о да сонда тұрақтап қа­лып­ ты. Ол үш жігіттің батыры өзінде, биі өзінде, өңшең бойда­ғы­ рақ жүз балалар қосылған соң қайдан тыныш жатсын?! Жанжақтағы елдерді шауып, жылқыларын тұқылап айдап алып, жасқы ат, жақсы қыздар болса, тартып алыпты. Жан-жақ­тағы елдеріне өте тынышсыз болыпты. Қыр ноғайлы Орманбет бидің ықтиярсыз қыздарын тартып алып, сонан жанжал болып, «Жошы хан, Тоқтамыс хан дегендерін үш жүз жігіттің ішінде Едіге деген батыр өлтіріпті, елін бұлдап шауыпты» деген сөз осы күнге шейін мағұлым, мәшһүр әңгіме-дүр. Сонда: «Едіге деген ер екен, Елдің қамын жер екен. Ел шетіне жау келсе, Мен шаншимын дер екен»,— деген сөз сонан қалған екен. Ноғайлардың қазақтарға өш бо­­ лып келе жатқандығы әуелден осы еді, дұшпан болудың себебі осы еді.

шежірелік аңыздар Сонда барымтадан, ұрлықтан әкелген малдың етін, орта­ дағы жүздің бастығы болып келген Болат мырза жемейді екен, нәрселерін алмайды екен: «кісі ақысы қиын болады» деп. Өзгелер «Бұ не қылған тақуаланған адам еді» деп оттайды екен. Жемеген соң «қожа» деп қойыпты. Орта жүздің атасының атын Болатқожа деп аталудың себебі осы еді. Осындай барымташыл, ұрлықшыл, зорлықшыл болған соң бұлардың бәріне «қазақ» деп ат қойыпты. Қазақ деген кісі емес, күллі халыққа қойылған ат. Және қазақтың «қазақ» деп аталу себебі, Өзбек балалары Қазақ аталмастан бұрын, сол Түркістан жағында орын алып, қазы болып тұрыпты ғой. Сонда екі сарт баласы бір нәрсеге таласып, қазыға келеді. Қазы екеуіне де болыспай, ғаділ хүкім қылады. Сонда сарт айтыпты: «қашқын, қасиақ» деп, «қасиақ» деген сөзді жеңілдік үшін «и» һәрпін алып тастап, қазақ (қа­ сақ) деген еді. Қазақ һәріп айырмайды. Бәрін «ла» мен айтады. Соның үшін «қазақ» деп аталу себебі—сол дейді. Сол үш жігіттің басы қосылып, көбейіп, ұйымдасып, ұрандасып, антмақ қылысып, өздері ортасынан біреуін шы­ ғарып, хан сайлапты. Хан сайлағанда баяғы ала бала Алашты сайлапты. Ақ киізді жайып, алаша төсекті салып, хан көтеріп «Алаш!» деп ұран шақырып, «ел болайық, жұрт болайық!» деп, тағы да уәде үстіне уәде қылысып, қол көтерісіпті. Сол атмақ қылысқан соң, уәде болысқан соң баяғы әуелгі жүз жігітке бастық болып келген Үйсінді «сен—Ұлы жүз,Үй­ сін» деп, Ұлы жүз, Үйсін атын беріп, Сырдарияның бас жағын өрлете қондырыпты. Орта жүзбен бірге келген Болатқожаны «сен—Орта жүз, Болатқожа» деп атын беріп, Сырдарияның орта кезін ала қон­ дырыпты. Соңғы жүзбен келген Алшын мырзаны «Сен—Кіші жүз, Алшынсың» деп атын беріп, Сырдариясының етегін ала қон­­ дырыпты. 29. Кейбір қазақ рулары турасынан хикая Тұрған екен екі туған адам ағалы-інілі. Бірінің есімі— Моғұл, уа, бірінің есімі—Татар. Моғұл тұқымынан қазақтар тараған екен. Моғұлдарды жеңіп, бытыратып жіберген екен та-

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... тардар. Қаюлардан үш жүздейі аман қалған, яки ордалар. Олар тауға кіріп кетіп көбейіп, өсіп-өнген екен. Ең олардың әуел­гі ұлықтары бар қалған «Алаш» деген. Алаш хан жіберген үш бөлек қып өңшең бойдақ жігіттер­ді шет жайдың облыстарының шекарасына өзіне қараған жер­ дерін сақтамақ үшін. «Қазақ» деген сөздің мағынасы еркіменен жүрген бойдақ­ тар деген-дүр. Бұ бойдақ жігіттер, яки қазақтар қыр жайын­да жүрген сыған халықтарының қатындарын азғырып, байла­рын өлтіріп, қазақтардың өздеріне тиетұғын қылған. Міне, со сыған қатындарынан туған қазақтар, яки қазақ ордалары, ең үлкен орда, яки Ұлы жүз қалған. Тұрақты болған жайларында Түркістанның сыртына Орта жүз малға жайлы жер деп, қыр жайында қалған. Ең Кіші жүз— бұлар олардан да арғырақ кетіп, Россия шет жайдарына шейін барғандар. Бұл айтылмыш хикаяларынан анық мағлұм болып тұр қазақтардың ілгергі тұқымдарын кеп, қаратып алғандар өз әу­ летіне жақын халықтардан, бәлкім, со манғол халықтары­нан шығар Шыңғыс ханға қараған қаюлар қыр жайдарына Сиби­ рия мен Түркстаннан қаптай жабылған толқын секілді боп. Сол уақытта, бәлкім жеңіп алған халықтар арасында қалған қаратушылардың тұқымдарынан тұрмыс-халдері мен тілдері бір-біріне жақын болғаннан соң. Бірақ мұндай һәм болса да, олардың араларынан артықша дегендер әулетінен боп шыққандар ерекше бөлініп «ақ сүйек» деп аталыпты. Соған қарағанда, «ақ сүйек» дегендері қазақтардың оларды жеңіп қиратып алғандардың тұқымынан-дүр және «қара сүйек» дегендері жеңіп қиратушалардың тұқымдарына қайғы болушылар-дүр. Қазақтар «ақ сүйек деп болмайынша бір-ақ тұқымды айтады. Тағин біліп айтады хан тұқымдарын ғана, билеп қана тұрған қыр жайында Абылай хан ғайриларымен. Қара қырғыздарда қыр қазақтарындай «ақ сүйек» дегенді білмейді, олардікі бір бөлек болады. Олардың бәрі де бірдей, бәрі де бір әулеттен-дүр. Олар бәлкім шашылып қалған тұқымдары болса керек қаратушыларынан таралған. Дәм ешбіреудердің араларында болмаса керек, ескі тұқымнан қалғандардан өз арала­ рынан айырмыш қып айтударына «төре», яки «сұлтан» деп һәм тағы да халықтарды екіге бөлулеріне сүйектеріне қарай «ақ сүйек» һәм «қара сүйек» деп.

шежірелік аңыздар Өздерінің тұқымдарының қалай екенінің мағынасын қара қырғыздар баян етеді былай деп: «Қара қырғыз» деп бұларды атап жіберген орыс халықта­ ры. Олар өздерін айтады «қырғыз» деп. Бұ айтылған сөздің мағынасы мынау: өздерінің айтуынша «қырық қыз» деген бұ­ рынғы айтмыштарынша бұлардың бас иедерінің жалғыз қызы болған. Оны күтушіге қырық қыз қойған. Бір суға шомылып жатып ханшасы мен қырық қыз сумен ағып келе жатқан көбік­ ті көреді һәм есітеді су ішінен шыққан дауысты: «О да хақ һәм бұ да хақ» деген. Олар со арада қолдарын көбікке малып алғаннан кейін кенетінен бәрі де буаз боп қалады. Оларды биік тауға қуып жібереді. Барған жерлерінде олар қырық қыз һәм қырық ұл табады. Ұлдары қыздардың бәрін де қатын қып алады. Қырық қыздан бұ халықтар жаралған екен қырғыз деген. Қазақтар менен қырғыздардың әулет жөндері, тұрмыстұрақ, мүлік жөндеріне шейін тұқым қуаласып отырысады. Рулас өз руласын жоқтап болысады һәм оның қылған жаман­ шылығына жауап береді. Бүтін бір руласы құн төлейді һәм кегін қайтарады, яки алады, қалыңдығы болса, рулас елден шықпайды. Қонақ күтпек рулас жақындықтан болған. Ру жөндеріне қарай қырық атаға шейін тұқым қуалап отырады. Кімде-кім жеті атаға шейін аталарының аты-жөнін білмесе, адамшылықтан шыққаны. Қазақтардың өздерінің үйретеді рәсім-жөндерін, сол себепті әуелі танымаған кісісіне онан бір нәрсесін байқап-білуге қалағаннан кейін көре салысыменен жауап сұрайды. Кім болған сенің жеті атаң деп әрбір қазақ баласы. Мұндай берміш жауаптарынан қайтадан анықтап, жауап берулеріне қадыр-дүр. «Өз еліңде малшы бол, кісі елінде патша болғанша»,—деген қазақтардың мақалдары бар. Үлкендерін сыйлауға тұқымына қарай қатты мықты қазақтар қазақтардың жиылыс-тойла­ рында қонақтардың тұқымдарының үлкеніне қарай сыйлай, оған жол береді. Әр нешік болса да, қазақтардың араларында рәсім-жөн боп қалған тамақтарды мүшелеп қоюларына ру жөндеріне қарай... Қонақты сыйлап, күтуге қазақтар өздерін міндетті көреді. Соған көре, алыс жолға шыққан жолаушылар аз алған көжесі­ не сеніп шықпайды, әр нешік болса да, қонақасыға сенеді. Өзін де, атын да толаусыз сыйлайды. Қазақша тамырлар алыс қыр жайына шығып бара жатқан жолаушылап қазақтар айтады жол азық алмайынша: «Жан берген Алла, дән береді»,—деп.

шежірелік аңыздар Егер балалардың арасын қылышбен ашқаныңда, бұлар­дың ұрпақтары ғұмыр бойына жауласып, бірін-бірі қырумен өте­тін еді,—деді. Мұны естіген Қазақ қатты қорықты. «Мен бір қаталық істе­ дім» деп, садақалар үлестірді. Қазақ бірден үш балалы болға­ ны­на қуанып, үлкен той жасады. Атақты адамдарға сыйлық беріп, кембағалдарға құдайы садақалар берді. Той тарқаған соң Қазақ ақылды ғалым, шешен, данышпан адамдарды жинап былай деді: —Менің сіздерден сұрайтыным, мына балаларға лайықты етіп ат-қойыңыздар,—деді. Сонда олар кеңесіп, ақылдасып мынадай ат қоюды лайық деп тапты. Бұл балалар тонда болып, аралары бірігіп, жүзде­ рі үш шаққа қарап тұрды және біріне-бірі. «Сол қалқыңқы— үлкендеу, сондықтан: үлкендеуінің аты—Ақарыс, Ұлы жүз, оған таяуының аты—Бекарыс, Орта жүз, ең кішілеуінің аты— Жанарыс, Кіші жүз болсын»,—десті. Сонда бір балада төрт есім бар, баланың туыстарына қарай осылай деп ат қоюды ұйғарысқан десті. «Дұрыс қойылған ат» деп, Қазақ өте риза болды. Ат қоюшыларға ат-шапаннан сыйлықтар берді. Осы үш бала өсе кеп үш жүздің атасы болды, «Үш жүз» деген атқа ие болды. 31. Қазақ туралы аңыз Мәдәйун әулеттері Умахыдан Тәлит, оның ұғылы—Жәмит, оның ұғылы—Мырдан, оның ұғылы—Ысмағұл, оның ұғылы— Ағзам, оның ұғылы—Миям, оның ұғылы—Өзбек, оның ұғылы—Мәлік. Осы Мәлік сопы, адал болғандықтан «Ақтам сопы» атанған екен. Оның ұғылы—Әніс, оның ұғылы—Ақаша дейді. Осы Ақаша Мұхамет пайғамбарымыз дүниеден өтерінде: —Ақысы бар адамдар ақысын алсын,—дегенде: —Менің ақым бар, ақы дегенім, Мұхамет мені жалаңаш ұрған болатын, соған орай мен де ұрып аламын,—деген екен. Көптеген сахабалар оған: —Сен ұрма, Пайғамбарымыз үшін алтын, күміс ал,—десе де ол көнбей, Пайғамбарымызды жалаңаштатқан кезінде жау­ рынындағы әлемет мөрін көріп, сонан аяғын құшақтапты. Пайғамбарымыз Ақашаға: «Сенің тұқымың басқалардан бір-екі есе артық болар, бірақ бірлігі болмас, бірінің тілін бі­

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... рі алмас»,—депті. «Сен енді бұл жерде тұрма, қыр-сахараға шығып кет!»—деген екен. Осыдан соң Ақаша өз ұғылы Зымырданды ертіп алып шаһардан қашып, сахараға шыққан екен. Сонан Зымырданға «Қазақ» деген ат тағылыпты. Сол кездегі бұл сөз «қашқын», «қашақ» деген мағына беретін сөз екен. Кейінгі «Қазақ» аты содан қалған екен дейді. 32. Қазақтың түбі (І нұсқа) Адам ата, Хауа ана. Күллі адамзат осы екеуінен өрбіп-өнген. Бұл Адам ата мың жасап, ұрпағының қырық мыңға саны жеткенін көріп өлген. Бел баласы Шиыш тоғыз жүз он екі жыл жасап өлген. Оған белбала—Анұш. Бұл Анұш та тоғыз жүз он екі жыл жасап өлген. Мұның белбаласы Қайнар сегіз жүз қы­ рық жыл жасап өлген. Қайнардың белбаласы Майлауыл тоғыз жүз жиырма жыл жасап өлген. Майлауылдан туған Жар­ты тоғыз жүз алпыс жыл жасап өлген. Бұл Жартыдан бүтін болып Ыдырыс пайғамбар туған. Бұл жалғанның жүзінде төрт жүз жыл тұрып, тірілей аспанға ұшып, өрлей-өрлей Ұшпаққа барып, сонда тұрып қалған. Бұл Ыдырыстан мұнда қалған бала—Мөтешалық, мұның қандай жасағанын білген жан жоқ. Қазақтың айтып жүрген «Нұх пайғамбар дарақтан кеме жонған, кемесінің түбін тышқан тескен» деп жүрген жара­ пазаны—осы жарықтық. Мұның заманында бұл дүние малға да, басқаға да толған, онан соң қайтып ондай толған, жетілген емес. Тіпті дүниенің жүзіне сыймай кететін болған соң топан суы тасып, бір наубіт болған. Бұл Нұх пайғамбардан үш бала қалған: Хам, Сам, Жаппас. Хамның ұрпағы: Һинді, Зәңгі. Қасы көмірдей қара жұрттың бәрі мұнан өсіп-өнген. Сам ұрпағы—араб. Ажам жұлдыздай көп пайғамбарлар арабтан шыққан. Тарихта зор атақ алған патшалар Ажамнан шыққан. Бұл айтылғаннан басқа адам ұрпағы Жаппастан өрбіп-өнген. Тарихтан көрген, атын білетіндеріміз Түрік, Хазар, Сықалба, Рус, Мин, Чин, Кимарш, Тарх—бәрі де алды-алдына ел болып, жұрт болып өсіп-өнген.

шежірелік аңыздар Бұл Жаппас ұрпағы, ең жасы үлкені Түрікті хан көтеріп, соның аузына қараған. Мұның тұқым-нәсілінен болған хандар «хақан» аталды. Түрік заманында көшіп-қонып жүретұғын жұрт болды, өзі Ыстықкөлді ұнатып, сонда тұрақтады. Қазақ «жұлым үй» дейді, керегесі жоқ қос—баспаналары болды. Балашаға, ұрпағы көп болды. Түтік деген баласын көзі тіріде орнына тұрғызып, өзі «Барса келмеске» кетті. Түтік те тұрақты, табанды патша болды. Асқа тұз салуды осы ұғындырды. Бұлардың заманы Ажам патшалары Кимаршпен тұстас болды. Бұл Түтік екі жүз қырық жыл жасап, Еділше дейтұғын баласын орнына отырғызып, ата-бабаларын іздеп кетті. Бұл Еділше де көп жасап, орнына Деб Бақұй деген баласын отырғызып, алды-артына қарамай о да жөнелді. «Деб» деген сөзі—«тақ үсті», «Бақұй» дегені—«ұлыстың ұлығы» дегені екен. Бұл Деб Бақұй баласы Киік ханды орнына тұрғызып, жөнеліс қылды. Киік хан бала­сы Алтыншыны орнына ие қылып, баратын жағына бет түзеді. Нұх пайғамбардан Алыншы заманына шейін жұрт әбден пұсырман еді. Алыншының заманында алаң болды. Алаң­ дықпен тұрмады, елең болды. Ата-бабаларының жол-жо­ба­ сынан айрылды. «Ит семірсе, иесін қабар» дегендей күй болды. Жанкүйер, жақсы көретұғын жандары өлсе, қуыршақ жасап, астың алдын соның алдына қоятұғын қылып, құшақтап сүйіп, әркім ойына келгенін қылып, жұрт бозалаңдады. Бара-бара сол қуыршақтарға шоқынатын, табынатын болды. Алыншы ханның қатыны егіз бала тапты. Екеуі де еркек ұл боп туды. Бірінің атын Моғұл, бірінің атын Татар қойды. Бұлар өсіп ержеткен соң өзіне қараған ел-жұртын екі балаға енші қылып бөліп беріп, екеуі екі жұртқа хан болды. Татар хандығы жеті атасына шейін келді. Екі қошқардың басы бір қазанға сыймақшы емес. Моғұл, Татар балаларының бір-біріне жаулығы қазақ пен қалмақтай болды. Моғұл мағы­ насы «мұңлы, қайғылы» деген сөз деседі. Бұл Моғұл хандығы тоғыз атаға шейін келді. Түрік халқының ішінде әр нәрсені тоғыз-тоғыздан қылу, санның толығы—тоғыз деп, сондықтан болған деседі. Моғұл көп жыл патшалық қылды. Төрт баласы болды: Қарахан, Оғызхан, Көзхан, Көрхан. Моғұл Қарахан деген баласын орнына отырғызып хан көтеріп, «шу!» деп, зып ете түсті. Қарахан ірі дөкей хан болды. Ол заманда «Ертауы, Кертауы» дейді екен. Бұл заманда Ұлытау, Кішітау дейді. Жаз бол-

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... са, сол жерлерді жайлады, қыс болса, Қарақұм, Сыр суының жағасын қыстады. Қарахан заманында бір пұсырман жан емге іздесе табылмайтын дейді. Қарахан бәйбішесінен бір ұл бала туды. Айдан әдемі, күннен көрікті, судан сұлу. Үш күн, үш түн емшек ембеді. Туған шешесін егіз екі көрмеді. Тек шешесінің көзі ілініп кетсе, түсіне кіріп: —Ай, анажан, мені өлмесін, жасасын десең, Құдай бар— соны бір біл, пұсырман қауымында бол! Бұл айтқанымды мақұлдамасаң, өлсем, өлемін, өлдә-білдә, сенің емшегіңді ем­ беймін,—деді. Анасы баласын өлімге нағып қисын, Құдай—бір деп, бірлігіне сенім келтірді. Бала емшек емеді. Анасы түсінің мәнжәйін жанға айтпады, жасырды. Алтыншы хан заманынан бері қарай бір пұсырман жоқ еді, баласы пұсырман болса, әкесі өлтіріп тастайды. Әке пұсырман болса, бала өлтіріп тастайды. Ол шақта Моғұл жұртының рәсім-ғадеті—бір жасқа тол­май балаға ат қоймайтұғын еді. Бала бір жасқа толды. Басқа­ның баласының он жастағысындай толық болды. Қарахан жұрт­қа сауын айтып, ат шаптыратұғын зор, тамаша той қылды. Той күні баланы мерекеге келтіріп: —Міне, баланы сынап, ат қойыңдар!—деді. Бала жұрттан бұрын өзі сөйлеп қоя берді: —Атым—Оуыз, лақабым—Қысырау,—деді. Естіген, көрген жұрт таң қалды. Бір жасар баланың сөй­ легенін кім көріпті. «Мынау өзі туысы бөлек бала болды, уысы ұзарған, жаны жайылған, ұзын өмірлі, зор бақытты патша болады екен»,— десті. «А» деп тілі шыққанда «Алла, Алла!» деп тілі шықты дейді. Естіген жанның бәрі: «Жас бала тілі орамға келмеген­ діктен, өзіне айтуға оңай болғаны—сол ғой»,—дейді. «Алла»—араб тілі. Жеті атасынан араб тілін оғыз жұрты естіген емес. Құдай өзі Оуызды жаратуда Оуыз қылып жарат­ қан екен. Оуыз ержетті, жігіт болды. Қарахан өзінің туыс­қан інісі Көрханның қызын алып берді. Оуыз кісі жоқта қатыны­на айтты: —Айдай әлемді, сені, мені жаратқан біреу бар, оның аты— Алла, сен оны бір біл!—дейді. Қатыны: —Ол жағымда, бұл жағымда естіген сөзім емес, жұрт айтпа­­ ған сөзді айтпаймын,—деді.

шежірелік аңыздар Оуыз бел шешіп қойнына жатпай кетті. Жұрт аузында сөз бола бастады. «Оуыз қатынын менсінбей, жақтырмай қойны­на жатпай кетті» десіп, бұл сөз Қараханның құлағына тиіп, «оны менсінбесе, онан да сұлу қыз алып берейін» деп, тағы өзімен бір туысқан Көрханның қызын алып береді. Оған да айтып еді, о да «алдыңғы арба қалай жүрсе, соңғы арба соның ізімен жү­ реді» деген сөз бар ғой, солай болды. Мұның да қойнына жат­пай кетті. Айлардан айлар өтті, жылдардан жыл өтті. Оуыз бір күні ит жүгіртіп, құс салып, күні бойы аң аулап үйіне қайтып келе жатса, әкесінің інісі Көрханның тағы бір бойжеткен қызы көп қатындармен, өзімен бастас қуыршақ дос қыздарымен бір көлге кір жуа барып, қайтып келе жатқандарында Оуызға оқтай ұшырасып, Оуыз қызды оңаша шетірек шығарып, бұрынғы қатындарымен тұз-еңбегі жараспағандығын айтты. —Сен менің айтқаныма көнсең, айдауыма жүрсең, мен өзі­ме басыбайлы жолдастыққа сені алар едім,—дейді. —Жарайды, сен өл десең, өлейін, тіріл десең, тірілейін, сен өлген жерде бірге өлейін,—дейді. Үйге келе әкесіне кісі салды. —Әкем маған қатын алып беретұғын болса, өзім сүйген Қалдықызды алып берсін,—дейді. Әкесі: —Жарайды, мен жалғызымнан не жанымды аяймын,—деп, зор, тамаша той қылып, өзі сүйген қызды алып берді. Оуыз мұны жанындай жақсы көрді, бір-екі жыл өтті. Бас­ тапқы екі келін төркіндеп келген әйелдер: «ханның ке­лінше­гі» дегенге мәз болып, сөйлеп, отырып қала берді. Оуыз өзінің бала күнінде асық ойнап атысқан, бір үзім нан болса, бөліп татысқан құрбы-құрдастарымен елсіз жерден аң аулап келеміз деп кетісті. Аң көздің құрты ғой, көрінген аңды қуақуа ел-жұрт, үйлерінен шығып кетіп, жуырда қайта қоймай, кешікті. Қарахан баласы жуырда келе қоймаған соң іші пысты. Қатын-қалаш, келін-кепшіктерін қонаққа шақырып, «шүлен тамақ» деген тамақ берді. Хан бәйбішесінен сұрады: —Біздің Оуызхан бастапқы алып берген келіндерді қалай ұнатпады екен, соңғы келіннен екеуі де көш ілгері, өңді ғой,— деді.

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... Бәйбіше: Жастар өзі біледі, мен қайдан білейін,—деді. Қатын-қалаштан араға кісі жүгіртіп, келіндерден сұратты. Бұрынғы екі келіні айтты: —Мына жақта біреу бар, мен бұл әке-шешеден туғаным жоқ, содан туғанымын. Сендер де соны бір деп біл, бар деп біл деді. Біз бала бастан, құлын жастан осы бәйбішеден туған деп естіп едік, көрінбеген біреу бар, мен содан туғанмын деген. Сөзіңе нанбаймыз, бұл тіліңді алмаймыз дедік, сондықтан бізді жек көрді. Соңғы алған нақ сүйер тоқалы айтқанын қылып, айдауына көніп, тілін алған соң оны жақсы көргендігі—сол,—дейді. Қарахан бұл сөзді естіген соң жұртын жиып, көпке естіртті, көп жағасын ұстап шошыды. Мынау бір жұрт естімеген сұмдық екен деді. Мынау жұртты бұзар, мұның қарашығын батырып, көзін жоғалту керек десті. «Жә, бәсе» деп сөзді осыған қойды. «Мұны елге жуытпай, түзде жүргенде жайын табайық» десіп, Қарахан атқа мінер азаматқа: «Үйде бір жан қалмасын!» деп жарлық қылып, қосын қылып аттана бастады. Бұл сөзді Оуыздың соңғы алған қатыны естіп, Оуызға хабар жіберді: «Әкесі өлтіргелі, қарашығын батырғалы бара жатыр. «Қатын ердің жеті дұшпаны», үйде қатыным қалады-ау деп алаңдамасын, басының қамын қылсын, өзі тірі болса, қайда барса, бір қатын табылар»,—деп. Бұл хабар барған соң Оуыз да елге кісі шаптырды: «Әкем мені өлтіргелі келеді, «мен» деген маған келсін, әкемді көксе­ ген әкеме барсын»,—деп. Нар түйе десе, жаны құмар, бурыл бас, көк тұқыл, қауқылдаған шалдар Қараханға қарай гулесіп жөнелді. «Жас жігіттің тілеуі бір, жібектің түйіні бір» деп жастар, замандас­ тар, құрбы-құрдастар Оуызға барды. Қараханның туысқан бауырларының бала-шаға, өндірдей жастары көп еді, көтеріле бәрі Оуызға кетті. Оларға «айғыр» деп ат қойды. Айғыр—түркі тілі, мағынасы: «шап етіп жабысқыш» деген сөз. Ұйғыр деген халық солардың жұрағаты. Әке мен бала айдалада ұрыс-төбелес бастап, соғысты. Пір болысушы жанға көрінбей келіп, Оуызға болысты. Болысқандық белгісі сол—Қараханға оқ тиіп мұрттай ұшты. Ол заманда «оқ, жақ» дегенді жұрт көрмеген, білмеген. Қарахан құлап қалған соң, қасындағылар үркіп-шошып қашты. Оуызға ергендер сол 4-85

шежірелік аңыздар бойымен топтанып келіп Оуызды атасының орнына таққа отырғызып, хан көтерді. Оуыз хан болған соң: —Алланы бір деп біліңдер, пұсырман болдық деңдер!—деп, тілін алғанды сыйлады, тілін алмағанды өлтірді, қинады. Қараханға бағынбаған ел-жұрт та көп еді. Соларды өзіне бағындырып, қарату үшін қосын жасап аттанып, «пұсырман болдық» дегендерін аман қойып, сыйлап, қалғанын шаншып, талап, өздерін өлтіріп, қызын—қатын, қатынын—отын қылып, ұлан-ұсағын жетім қылып, пұсырман болғандарға олжа қылып үлестірді. Пұсырмандыққа мойындағандары Оуызға бағын­ды. Мойындамаған тоң мойын, шу асаулары татар хандарына барып қорғалады. Татарлар да көп жұрт болып өсіп-өніп, Шүршітке жақын маңайлас отырушы еді. Шүршіт деген көп жұрт, кент салған, шаһар салып ақар-шаһар болған. Қытайдың темірқазық жа­ ғында тәжік «чин» деп атаған, патшаларын «пағфур» атап, «пағфур чин» аталған, мақтаулы жұрт болған. Оуыз аттанып, татарды шапты. Татар көп қосын жасап, ұрысты. Оуыз қолы басым болып, татар қолы бәсең болып, Оуыз жеңді, олжа көп түсті. Айдап қайта қоятұғын мал емес, тас­ тап кетуға көзі құрғыр қимай, көп те не жоқ, бір шебер кісі екі аяқты арба жасады. Арбаға «қаңқ-қаңқ» деп ат қойды, жүрген­ де қаңқылдағаннан. Оны жасаушыны «Қаңқылы» деді, бұл күнге шейін ат қалды. Қаңлы деген жұрт—ұрпақ, жұрағаты. Оуыз хан жетпіс екі жыл Моғұл, Татармен жауласып, жет­ піс үш жылда бәрін өзіне бағындырып, пұсырман қауымы­на кір­гізді. Сонан соң жүріс қылып Қытайды алды. Қара қытай атанғаны кісілерінің өңі-түсі һүнді халқындай қара түсті болады деген. Һүндістан мен Қытайдың аралығында болады екен. Бұлардан ары дүние айналған. Мұхиттың жағасын­ да, заңғар биік тауларды қоныс-тұрақ қылған жұрттар бар екен. Патшаларының аты Итбарақ екен. Солармен соғысты. Итба­рақ хан басым шықты да, Оуыз хан қосыны бәсең тартып, жеңіліп бара жатқан соң, қашты. Ұрысқан жерінің бір жағын­да ағатұғын екі дария бар еді, сол дарияларды көрген соң Итба­рақ хан қосыны қайтып кетті. Оуыз хан қосыны есін жиып, ете­гін жауып, дем алып қашқан-босқан, қалғанқұтқанын жинады.

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... Ол заманда соғысқа аттанғанда қатын-қалаш, бала-шаға­ сын қалдырмай бірге алып жүреді екен. Оуыз ханның бір өзіне жағымды жігіті бар екен, соғыста өлген екен де, қатыны қа­шып құтылып, ел соңына келіп орын тапқан екен. Өзі буаз екен, толғақ тұтып, күн суық, бас паналауға үй жоқ. Бір іші қуыс шірік ағаштың ішіне қорғалап босанып, ұл тапты. Ол заманда іші қуыс ағашты «қыпшақ» деп атайды екен. Оуыз хан бұл баланың атын Қыпшақ деп қойып, өзі бала қылып алды. Осы бала өсіп, жігіт болған соң қолбасы қылып, көп жігітжелең беріп орыс, ұлақ, башқұрт, мажар жақтарына жаула­су­ ға жіберді. Бұл айтылған жұрттар Тең деген судың бойында бо­ лады екен. Қыпшақ келіп орыс, ұлақ, башқұрт, мажарды өзіне қаратып алып, үш жүз жыл патшалық қылды. Бұған қараған ел—«Қыпшақ елі» атанды. Тең, Еділ, Жайық—осы үш судың өлкесінде төрт жүз жыл тұрақ қылып, тарихтарда «ДештіҚыпшақ» атанды. Оуыз хан Итбарақ ханнан жеңіліп қашқандығын ар-на­мыс көріп, он жеті жыл арада өткеннен кейін қайта қам қылып, аттанып барып ұрысып, Итбарақ ханды өлтіріп, елін жер-жебір қылып шауып, «пұсырман болдық» дегенге тимей, болмаға­нын қырып, қиратып, ордасына қайта келіп түсті. Сондағы орда деп жүргендері—керегесіз ағаш шаншып, кигіз жапқан жұлым үй. Оуыз хан моғұл-татар елінің азаматын жинап, Талас, Сайрам, Ташкентке аттанды. Ол заманда бұл айтылып отырған шаһарлар шаһар болып аталған емес. Басы—Қожакент, аяғы Өзкент, Шыршықтың бойында тоқсан мың Қыбрай дүрмен деген жер бар екен. Бір шеті—Шымкент, Сайрам. Отырықшы болған халықты «кент халқы» деп атайды екен. Не десе, о десін, осы аталған жер-суды, отырған жұрттың бәрін өзіне қаратып, алты айда апа-сапа қылып, Зарапшан, Аму суының бойындағы жұртты жайластырып, Құндыз, Талқан, Балқ, Бадақшаннан арман асып, Ғұр уәлаятының үстіне барды. Зымыстан қыс түсіп, күн суық болып, қар қалың жауып, қос-қолаңды қосын жүруге жол ауырлық қылып, жұрт жүдеу­ бас болайын деді. Өктеп отырып, жұрт барып Ғұрды алды. Жыл шығып, жаз болды, қосын санына қараса, бұрынғыдан аз болды. «Бұл қайда қалды?» десе, қардан жүре алмай тау басында қал­ған екен. Жаз шыққан соң келіп қосылды. Хан оларға: «Сендерге

шежірелік аңыздар қарлық тисін!»—деп қарғады. Қарлық деген жұрт—солардың жұрағаты, үрім-бұтағы. Бұл күнгі атымен атай берейік. Кабул, Ғазауин, Кашмирді де алды. Бәрін өзіне қаратып, Балқ, Бадақшан үстімен Бұхара, Самарқан топырағын басып қайтып келіп, Моғолстан жұртына орнықты. Бір жыл жатып тынығып, екінші жыл Иран, Шам, Мысыр жұртын ойға алып аттанды. Ол күнде Талас бойы отырықшы жұрт болған екен. «Талас» шаһарға қойылған ат екен. Таласта жатып алды-артын қоғам­ дап жинағанда, жұрттан кейін қалған бір үйлі-баранды болған, өзі жалғыз үй қалған. Біреуі тауып алып, ап келді. Нағып қалдың?—дегенде: —Өзім аш болдым, атым-тоным жоқ жалаңаш болдым, қатыным екіқабат еді, босанып бала тапты, қалжаға сойып жеуге мал жоқ, емшегіне сүт шықпай баласын жарытпады. Сөйтіп, алақтап тұрғанда бір шүйебөрі анадай көз алдымда қырғауыл­ ды алды. Жүгіріп бардым, шүйебөрі қаша жөнелді, қырғауыл қала берді. Алып келіп қатыныма қалжа қылып етін асып, сорпасын ішкіздім, емшегінен сүт шығып, баласын жартты. Сонан кейін сіздің жігіт-желеңдеріңіз оқтай ұшырап келіп, жетке­німақ осы еді. Оуыз хан бұған ат, азық, ешкі, лақ, қой, қозы беріп: «Енді сен шұбатылып жүрмей-ақ қой, қал, аш!»—дейді. Сонан «Қалаш» атанып, бұ да өсіп-өніп көп жұрт болды, «Қалаш елі» атанды. Бұл күнде «Ахлаж» деп атайды. Мауралмизде үрім-бұтағы көп жұрт болып өсті. Ол шақта Иран, Тұранда атақты патша жоқ еді. Киамәрш өліп, Қошан таққа отырмаған күні еді. Өз үйіне әркім өзі қожайын, үй басы «Қарахан» аталған заман дейді. Бассыз елді баудай орып, қирата берді. Ирақ, Араб, Әзербайжан, Армиан, Мейіршамға шейін алды. Бір заманда дәуірі жүрген, бақ-талайы жоғары өрлеген патша болды. Оуыз хан Шам аймағында тұрғанда күндіз-түн қасынан қалмай бірге жүретұғын бір жігіттің қолына жағын берді. «Қасыңа жан ертпей жалғыз кет, құс ұшпас, құлан жортпас шөлге шығып алтын жақты жерге көм. Көрінген тауып алып кетерлік болмасын!» деп бұйырған соң, бұл жігіті айтқанын­дай орындап келеді. Бір жыл өткен соң бәйбішеден туған үш баласын шақыртты. Бірінің аты—Күн, бірінің аты—Ай, бірінің аты Жұлдыз екен. «Үшеуің жігіт-желеңін көп қылып көттеріңнен

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... жүргізіңдер. Бір шөл, суы жоқ құм бар дейді, аң көп жер дейді. Сонан барып аң аулап келіңдер, аң қуып арсалаң­дап, көздерің далада болмасын, инесін жоғалтқан қатындардай екі көзің жерде болсын, істік ине, сыдырым таспа табылса, тастамай үйге алып келіңдер, жерден табылған нәрсе ырым болады, бақталайларыңды сынау үшін жіберіп тұрмын»,—деді. Бұлар кеткен соң тоқалдан туған үш баласын шақырып алды. Бірінің аты—Көк, бірінің аты—Тау, бірінің аты Теңіз екен. Алдыңғы балаларына айтқан сөзді айтып, бұларды да аң аулауға жіберді. Бірсыпыра күн түзде жүріп, Ай, Күн, Жұлдыз алтын жақты тауып алып, адам көрмеген аңдарды мұрны­нан тізіп, үйіп-төгіп алып келісіп, әкелерінің алдына қойды. Соңғы кеткен балалары да: «күмістен жасалған үш оқ тауып алдық» десіп, бірсыпыра аңмен оларда әкесінің алдына ап ке­ліп қойды. Хан балаларының оқ, жақ тауып алғанына қуанып: —Бағым, тағым айдалада қалмайды екен, балаларымда қалады екен,—деп, ел-жұртын шақырып, шүлен тамақ беріп, алтын жақты тауып әкелген үш баласына берді. Үш күміс оқты, оны тауып ап келген балаларына берді. —Жақ тауып алған сендер, хан боласыңдар, міне. Оқ та­уып алған сендерге нөкер болады, алған жұрттарының бә­ ріне, өз­дерінің ішінен іске татырлығын бас сайлап, өзгең осы­ ның аузына қарап тұрыңдар, сонда жұрттықтарың жоғал­май­ ды,—деп, өзінің туған жұрты, кіндік кесіп, кір-қоңын жуған жұрты Моғолстанға қайтып келіп түсті. «Бала-шағамен, қоңсы-қолаң, құл-құтанымен, аймақ-ота­ нымен көп жұртты аралап, жаманын жаралап, жақсысын саралап, аман-есен келгеніме той беремін»,—деп, ұлық, зор тамаша жасамақшы болды. Сонда сол тойда жұрт көзіне түсу үшін уық, шаңырақ, керегелі киіз үйді жасатты. Ағаш біткеннің басын алтынды қылып, аяғын күмістен жасатты. Лағыл, жақұт, зумрат, фируза—бұл тастардан сол үйге қадалмай, орнатыл­май қалғаны жоқ. Абулғазы сөйлеген шежіреден жазылған сөз: Бір үй тікті алтыннан, ол—шаһарияр, Кім ол үйді фалак ойы қылды ғар. Тоғыз жүз жылқы, тоғыз мың қой өлтірді, Былғарыдан тоқсан тоғыз саба құяр. Тоғызына арақ, тоқсанына қымыз толтырды, барша нө­ кер­лерін шақырып келтірді. Әуел басы алты баласына көп

шежірелік аңыздар өсиет­ті, үлгілі сөздер сөйледі. Онан ел сұрайтын билеріне: «Жол-жоба, ақыл-таразы, ақылға билетіп сөйлейтін сөзге әркім-ақ риза болмақ» деп, солайша үйретті. Әрқайсысының еңбегіне, қызметіне лайықты сыйлар сыйлап, бас болуға жарарлығын—бас, құл болуға жарарлығын—құл, аяқ болуға жарарлығын—аяқ, әркімнің сыбағасын, өзі орнын жоба­ лады. Балаларына: —Жасы үлкен үшеуің алтын жақ тауып келдіңдер, өздері­ңе байлап едім, бұзып, бөлектеп алыңдар. Аттарың «Бұзық» болсын. Сендерден болған үрім-бұтақты «бұзық» атасын, мүйіз­ ды қошқар бола тұра, сендер—екі қошқардың басы бір қазан­ ға сыя ма? Бір атадан екеу тусаңдар, бір-біріңді мүйіздеп, бақ күндестікпен әуре боласыңдар. Үш оқ тауып келген үш бала, ол пенде жұмысы емес, Алла жұмысы. Жақ патша есепті, оқ жақтың атып жіберген жұмыскері, жақ оқты қалай нұсқап атса, оқ солай кетеді. Мен өлген соң көп хан таққа мініп, менің орныма отырып әділдік қылсын, сонан былай «Бұзық» тұқымының іске жарарлығы хан болсын да, хан болмағаны оң қол болсын, үш оқ тұқымы сол жақта отырсын, сол қол болсын, бір түйеде екі өркеш, бірінсіз бірінің күші бола ма? Осы сөзді ұмытпаған—оңбақ, мұны ұқпағандар—тоңбақ. Оуыз хан жүз алты жыл патшалық қылып, Хақ рақыметіге барды. Оуыз ханның тұңғышы—Күн хан патша болды. Ұйғыр елінен Ерқұлқожа деген кемеңгері бар еді. Соның қас-қабағы­ ның ыңғайымен іс қылды. Оуыздың алты баласында жиырма төрт немере болды. Бұл айтылған балалар, немерелер қадірлеп айтылатын қатындарынан «Құма» деп айтылатұғын қатын болады екен. Оны қатын есепті алған емес, олжаға түскен соң сұлулығына қызығып, басқаға қимай жинай береді екен. Мұндайдан бол­ ғандары биттей быжынап, құрттай құжынап толып жатыр. Күн хан атасы жасатқан Алтын Орданы тіктірді. Тоғыз жүз жылқы, тоғыз мың қой сойдырды, былғарыдан тоқсан тоғыз саба тіктіріп, тоқсанына—қымыз, тоғызына арақ толтырды. Жұртына қырық күн шүлен тамақ беріп, «Ата көрген—оқ жо­нар, ана көрген—тон пішер» деген сөзді орнына Ақтан ти­ гізгендей, оқтай келтірді.

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... Киік хан тағында отырып, неше жылдар дадғыдыллық қылып, баласы Алтыншы ханды орнына қойып, «халық ба­ра­ тұғын орынға» бұ да барды. Алтыншы хан көп жиллар (жылдар) елге патшалық қылды. Нұх пайғамбар заманынан бұл Алтыншы ханның зама­ны­на шейін Иафас үрім-бұтағы мұсылман еді. Алтыншы зама­нын­ да жұрт абадан, ел дәулетті болды. Өзбекте айтыла қалған сөз бар: «Ит семірсе, иесін қабар» деген. Әркімнің бір сүйері өлген болса, я ұл, я қыз, я аға, я іні—соған ұсатып (ұқсатып) үйле­ рін­де қуыршақ жасап, өзіне бөлек сыбаға ас қойып, соны құ­ шақ­тап сүйіп, солай қыла-қыла өршіп, ұлғайып, шытпырсит­ лық (пытшырситлық) күшейді. Бұрынғы ата-бабаның ізінен, соқпағынан айырылды. Алтыншы хан екі баласы егіз туып еді. Бұрынғы туғаны­­­ның аты—Татар, соңғы туғанының аты—Мұғыл. Алтыншы хан қартайған соң елін екі баласына бөліп беріп, бұл екеуі бірі­менбірі тату-тәтті болып, екі жерде патшалық құрды. «Татар кім болды?» деп ешкім сұрамайды. Біз Мұғыл кім болғанын таратайық. «Мұғыл» мағынасы: «мұңлы, қайғылы» делінген сөз. Бұл Мұғылдан тоғызыншы атаға дейін ханлық (хандық) үзілмей келді. Әуелі—Мұғыл хан, ақыры—Елхан. Түркі халқының ішінде рәсім, үлгі, өрнек болып қалды. Әр нәрсені тоғыз-тоғыздан қылмақ. Ол «тоғызы»—Мұғылдың то­ ғыз ханының соқпағы. Мұғыл хан көп жылдар патшалық қылды. Төрт ұғлы бар еді: Қарахан, Өзхан, Көзхан, Көрхан. Мұғыл хан Қараханын өз орнына хан сайлап кетті. Қарахан атасынан соң тамам елге патша болды, Ұлытау, Кішітауды жайлады. Қыс болғанда, Қарақұм, Сыр суының жағасын қыстады. «Қарахан заманында жұрт сондай кәпір болды, орталарында бір пұсырман қалмады» десе, өтірікші болмайды. Қараханның бәйбішесінен бір ұл туды: көрерге көркі айкүннен әдемі болып туды. Үш күн, үш түн емшек берсе, ембеді, анасының қарасын егіз-екі көрмеді. Жұрт дағдарды, састы. Құдайдың құтты күні бала шешесінің түсіне кіріп: —Ай, анажан, мұсылман (пұсырман) бол! Сені, мені жа­ рат­қан Біреу бар, сен соны бір біл. Сен солай қылсаң, емшегің­ ді емемін, әйтпесе, ембестен, тіл тартпай өлемін!—деген соң, шешесі баласын өлімге қимағандықтан, баланың «айт!» деге­нін айтты. Бала сонан соң шешесін емді.

шежірелік аңыздар Бәйбіше көрген түсін, мұсылмандығын (пұсырмандығын) жанға айтпады, жасырды. Ол шақта Мұғол жұрты сондай бұ­ зылған еді. Атасының мұсылман екенін білсе, баласы өлтірер еді. Баласының мұсылман болғандығын білсе, әкесі өлтірер еді. Және Мұғыл жұртының заңында бала бір жасқа толмай ат қоймайтұғын еді. Бір жасқа әбден толғанда, топ ортасына қойып, көпке сынатып, сөйтіп ат қойғызады екен. Бала бір жасқа толған соң, Қарахан елге сауын айттырып, зор той қы­ лып, баланы мерекеге алдырып: —Кәне, бұған лайықты ат тауып қойыңдар!—дегенде, бала жұрттан бұрын өзі сөйлеп: —Менің атым—Уыз,—дейді. Жиылған жұрт айран-асыр қалып: —Бұл бала өз атын өзі қойды. Мұнан жақсы ат бола ма, мұның аты «Уыз» болсын! Бір жасар баланың сөйлегенін ырым көріп: «Бұл өрісі ұзаған, жаны жайылған, өрісі кеңіген, ұзын өмірлі, толық дәулетті патша болады екен!»—десті. Сонда Уыздың тілі шыққанда: «Алла! Алла!» деп қақсап айтып жүретұғын болыпты. Жұрт «Алла!» деген сөздің не екенін де білмейді «Тілі шық­ паған бала аузына не түссе, соны айтады ғой!» десіп, аңыз қылысыпты. Уызды Құдай тағала жаратылыста шын уыз қылып жа­ ратқан екен. Ер жетіп, жігіт болған соң әкесі өзінің кенже інісі Көрханның қызын алып берді. Уыз оңашада қызға айтты: —Айдай әлемді, сені мен мені жаратқан Біреу бар, соның аты—Алла, сен соны: «Бір біл!—дейді. Қыз: —Не оң жақта, не бұл жақта мұндай сөз естігенім жоқ, айтпаймын!—дейді. Уыз оның қойнына жатпайтын болды. Ханның құлағына тиді: «Балаңыз келіншегін сүймейді» деген сөз. —Олай болса, қыз табылар,—деп, Көзхан деген інісінің қы­ зын айттырып, алып берді. Уыз оған да айтып еді, о да: —Елде-жұртта жоқ сөзді айтар жайым жоқ!—деп, тілін алмады. Оны да жаратпай, қойнына жатпайтын болып кетті. Уыз өзі аң аулауға шығып, қайтып келе жатса, көл басында көп қатын-

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... қыздар кір жуып, суға шомылысып жатыр екен. Уыз оңаша шеткері түсіп, бір қызды шақырып алып сөйлесті: —Әкем маған екі қатын алып берді, екеуі де менің тілімді алмады. Сонан соң мен екеуін де жақтырмай, қойындарына жатпайтын болдым. Сен менің айтқаныма көнсең, айдауыма жүрсең, сені жолдастыққа ұнатып алар едім!—деген соң: —Жарайды, сен не бол десең, мен сол болайын, қазылған жолыңда, шашылған топырағыңдамын!—дейді. Сонан соң Уыз әкесіне сөз салды: —Маған өзім сүйген қызды алып берсін!—деп. Сонан соң әкесі ол қызды алып берді. Уыз мұны жанындай жақсы көріп сүйді. Арада бірнеше күнлер өтті. Уыз көп жігітжелеңмен ұзақ жерге аң аулай кетті. Қарахан келін-кепшік, қатын-қалаш, құл-құтандарының басын қосып, қонақ қылды. «Ішкен—мас, жеген—тоқ», мәресәре болып отырғанда, бәйбішесінен сұрады: —Біздің Уызжан бастапқы екі келінді не пейілінен жақсы көрмеді, соңғы келінді қалайша артық көрді екен?—деп. Бәйбішесі: —Мен қайдан білейін, келіндер өз қылығын өздері білетін шығар,—дейді. Хан келіндерінен сұрады, дөкей келіні: —Балаңыз: «Мұсылман бол!» дейді.—Бір жақта Біреу бар, соны: «Бір деп біл!—дейді. Біз тілін алмадық, соңғы келініңіз «ашса аясында, жұмса жұмырында болды», сондықтан оны жақсы көрді де, бізді жек көрді,—дейді. Қарахан бұл сөзді естіген соң, бастастарын шақырып: —Мұндайды естіп, білгендерің бар ма?—деп сұрады. —Жоқ, жоқ, мынау бір кісі есітпеген сұмдық екен!—деп, үрпиісіп, шошып қалды. —Сірә, мұның көзін жоғалтпасақ, мәнісі болмас, жұртты бұзар!—десіп, сөзді осыған байлап: —Мұны түзде жүргенде, қарашығын батырайық, жоқ қы­ лайық!—деп, жұртына жар салдырды: «Аңға шығамын. Мен деген үйде отырып қалмасын!»—деп. Бәйбіше мұны сезген соң Уызға кісі шаптырды: «Әкесі өлтіруге барады, басының қамын қылсын, қашсын!»—деп. Уыз мұны естіген соң, о да елге кісі шаптырды: «Мені деген маған келсін, әкемді керек қылған әкеме барсын!»—деп.

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... зүмрәт, фируземен көктеткен екен. Алғаш кигіз үйдің жасал­ ған күні—сол күн екен. Онан бұрын дүниеде ешкім жасама­ған екен. Сол үй һәм сол той туралы айтылған сөз: Бір үй тікті алтыннан шаһариар. Кім ол үйден фалак үй қылды? Тоғыз жүз жылқы, тоғыз мың қой өлтірді, Былғарыдан тоқсан тоғыз қос қылдырды. Тоғызға—арақ, тоқсанға қымыз толтырды. Барша нөкерлерін шақырып келтірді. Алтын жақ тауып алған балалар біріне-бірі қимағандық­тан, үш бөліп алған екен де, үш оқ тауып алғандар жасы үлкені­не байлаған екен: «Дүние зәру емес, біріңе-бірің қимай, үлесіп алғандықтарың алтынның жүзінің ыстықлығы, егер алтын жолда жатса, қызыққандықтан періштелігін былай қойып, алтынды алса керек. Сендердің атың «Бұзық» болсын және сендерден өрбіп-өнген жұрағатты «Бұзық» деп атасын. Әрқайсың әр жұртқа бас болып, жан сақтамасаңдар, үш үйің бір жерде тату-тәтті отыра алмайсыңдар. Ылғи қошқар болып туасың­ дар. «Екі қошқардың басы бір қазанға сыя ма?»—депті. «Міне, үш оқ тауып алып, біріңе-бірің қиып, байладың­дар!» Сендер­ ді және сендерден өрбіген жұрағатты «Үш оқ» аталсын!» деген екен. «Жақ оқты қалай тартып жіберсе, оқ солай кетеді. Жақ тауып алғанның тұқымы хан сайлансын да, оқ тауып алған­ның тұқымы оған нөкер болсын!»—деп, өзі тірісінде Күн ханды хан сайлаған екен. ««Бұзықтың» іске жарарын хан сайлаң­дар да, «Үш оқ» тұқымы оған нөкерлікке бас ұрыңдар!»—деп бата берген екен. «Үш оқ» тұқымынан біздің қазақ нәсілі өрбіп-өнеді. Оның шындығына көктен түскен төрт кітаптан дәлел іздейміз бе? Қазақтың «Таубай, Теңізбай, Көлбай, Адырбай, Бұдырбай деген аттарының өзі-ақ растайды. Және қазақ Уыз нәсілі екенді­ гі­не кигіз үйі айтпай танытып, сұрамай білдіріп тұр. «Уыз үйлі елден табылмағаны ма?» деседі. Бұл Уыз ханның заманын білем десең, Кеймәріс өліп, һошыңның таққа орнықпаған заманы еді деседі. Уыз ханның бір нөкері Қарақытайдың ханы Итбарақ хан соғысында өліп, буаз қалған қатыны іші қуыс шірік ағаштың ішінде босанып, ұл тауып, Уыз хан ол баланың атын «Қып­ шақ» қойып, өскен соң өзін батырбасы қылып, көп қосынмен

шежірелік аңыздар орыс, ұлақ, башқұр, мажар жағына жіберіп, бұл көп жұртты бағындырып, үш жүз жыл патшалық дәурен сүріп, сонан Еділ, Жайық, Ертіс, Сырдария аралығындағы дала «Дешті Қып­шақ» атанды. «Қытай көп пе, қыпшақ көп пе?» делінген сөз осы қыпшақ заманында айтылған сөз екен. 34. Қазақтың түбі (ІІІ нұсқа) Бір Алтынбел деген хан болған, ханның жалғыз ұлы бар еді, аты—Қайшылыхан, сонан басқа баласы жоқ еді. Бір күндерде ханның қатыны құрсақты болды, бір уақытта бір қыз бала келтірді, ай десе аузы жоқ, күн десе көзі жоқ. Тапқан шешесі қызын көріп көп күнге дейін талып қалды. Сондай бір қыз келтірді деп ханға айтады. Хан айтты: —Адамға көрсетпе. Кісі көрмесін деп бір жерге жасырып асырат!—деді. Сонан соң ханның қатыны бір кемпірді ша­ қырды, кемпірге бір жүз ділдә жылында берді. Кемпір бұл баланы алып, қараңғы темір үйге салып асырады. Сол қыз бір күндерде ер жетіп өсті. Өскеннен соң бұ қыз бір күнде кемпірден сұрайды: —Сен қайда барып жүресің? Кемпір айтады: —Е, балам, бір жарық дүние бар, жарық дүниеде әкең бар, шешең бар, талай жандар бар, анда барамын. Қыз айтты: —Е, енеке! ешкімге айтпаймын, маған со жарық дүниені көрсетші! Кемпір айтты: —Жарайды, ешкімге айтпасаң, көрсетейін! Кемпір бұ қызды тысқары шығарады, шығарғаннан соң қыз бұ жарық дүниені көріп, бойы балқып, есі ауып қалды. Сол тысқары шыққан күндерінде оған Алла тағаланың көзі түседі. Алланың әміріменен со қыз құрсақты болды. Бір күндерде іші өсіп үлкен болды. О қыз буаз болғанын кемпір білді, енді мені өлтіреді деп қайғы жеді. «Енді мені өлтірсе де, қаным ақ! Хан­ ның қатынына айтамын»,—деді. Кемпір келіп ханның қатынына айтты:

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... —Қызыңыз құрсақты болды, еш адамға мен оны көрсетке­ нім жоқ, өлтірсеңіз—қаным ақ. Тірі қалсам, жолы—ақ! Ханның қатыны айтты: —Сен онан басқа не қылдың? Кемпір айтты: —Қылғанымды жасырмаймын, менің қылған жазығым, бір ақ рет тысқа шығарған едім. Шыққан күннен құрсақты болды. Ханның қатыны айтты: —Сен жамандық қылмаған болсаң, ханға жауабын мен өзім берейін. Солай айтып ханға барды. Ханға келіп айтады: —Қызымыз құрсақты болды Алланың әміріменен. Оны еш адам көрген жоқ еді. Хан айтты: —Олай болса, өлтір оны!—деді. Ханның қатыны айтты ханға: —«Хан қызын өлтіріпті» деген атақ жаман болар? Хан айтты: —Енді не қылсаңдағы, көзімнен жоғалт!—деді. Қатын өлтіруге қызын қимады, бір алтынды абдыраға салып, ішіне азық салып, аузын жауып, кілтін сыртына байлап, ағып жатқан дарияға салып қоя береді. Сол бір жерде Домдағұл соқыр, Тоқтағұл мерген бір жерде аң аулап жатушы еді. Сол дарияның ортасында ағып келе жат­қан абдыраны көрді. Тоқтағұл мерген көргенде: —Ай, жолдасым—деді,—судың ортасында жарқырап бір нәрсе ағып келеді, Құдай берсе, оны біз алармыз, ала қалсақ сен ішін аламысың, тысын аламысың? Со жерде үлеселік, қолымызға келген соң бір-біріміз таласып араз болармыз. Ол Дамдағұл соқыр: —Мен тысын аламын»,—деді. Тоқтағұл мерген айтты: —Мен ішін аламын, не шықса да, шықпаса да менің ба­ғым­ нан болсын! Сонан соң жібектен жіп есіп, оққа байлап, Тоқтағұл мерген атады, ол оқ барып абдыраға қадалады. Абдыраны тартып судан шығарып алады. Абдыраның аузын ашады. Ашса, ішінде он төртінен туған айдай боп бір қыз жатады. Екісі көргеннен соң көркіне есі ауып қалады:

шежірелік аңыздар —Не қызсың? Не еткен жансың?—деді. Қыз айтты: —Мен Алтынбел ханның қызы едім,—деді.—Мені бір қа­ раңғы жерде асыраған екен, мен Алланың әмірімен құрсақты болыппын. Мені сонан соң әкем: «Өлтірсін!»—деді. Шешем өлтіруге қимай: «Қайда кетсе де, тірі кетсін!» деп, осы абдыраға салып қоя беріпті. Тоқтағұл мерген айтты: —Сені біз алармыз, бізге тиемісің? Қыз айтты: —Тиейін, мен осы ішімдегі баламды дүниеге келтіргеннен соң, мен сонда тиейін саған!—деді. Тоқтағұл мерген: —Олай болса, жарайды,—деді. Сонан соң уақыт жеткен соң бір ер бала келтірді, өзінен көркем болды. Сонан сон некесін қиып алды. Далада жүр­ мейік деп еліне келді. Еліне келген соң со бала ер жетіп өсті. Өзі жақсы, әділ болды. Со баланың атын Шыңғыс қойды. Ол уақытта олардың тұрған жерінің патшасы өлген екен, бала қалмаған екен, елі патша қылуға жақсы кісіні таба алмайды. «Сол Шыңғыс деген баланы патша қылалық» деседі. Баланы патша қылады, «Өл десең, өлерміз!» деп ант береді. Сол Шыңғыс патша болып, әділ болды, кісіге зұлмат қыл­ мады, зорлық қылмады, жұрты тыныш болды, елде ұрлық, өтірік жоқ болды. Шыңғыс туғанда Тоқтағұл мерген Алтынбел ханның қызын алған екен, сол қатыннан үш ұл бала туды. Ол үш ұл ер жетті, ер жеткеннен соң сол Шыңғыс деген патшаға зорлық қылды: «Бұ атасы жоқ бала еді, мұны патша қылмаймыз, біздің ата­мыз бар, біздің бірімізді патша қыл!» Сол патша сол үш бала­мен егес болды. Сонан соң патша: «Мен жалғыз едім, мені өлтірер» деп, қашпақшы болды. Шешесінің қасына келді, айтты: —Е, шеше, мен кетемін қашып, мына үш жаман балаң мені өлтіретұғын болды,—деді. Шешесі сұрады: —Енді, балам, сен қайда барасың, барған жеріңді маған айтып кет! Мен сенің өлі-тірі хабарыңды қайдан білейін,—деді. Шыңғысхан айтты: —Қайда барайын? Өзің ағып келген судың басына барып, сол атамның тұсына барып, анда жетермін! Атам судың ар

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... жағында болса, судан өтсем, өтермін, өте алмасам, судың бері жағында, со жерде жатармын. Е, шешекем, менің өлі-тірі хабарымды білдірермін саған, осы өзің ағып келген судан құстың жүнін салып тұрармын, құстың жүні өтіп тұрар. Өтіп тұрса, менің тірім, құстың жүні өтпесе ағып, менің өлгенім,—деп уәде қылды да, аман бол, шеше!—деп кетіп қалды. Шыңғыс қашып барып суды өрлеп кетті, атасының тұсы­ на келіп, судан өте алмай, бұ жақта жатып қалды. Жатып аң атарға шықты, аң атып, құс атып, аңның терісінен үй қылып алды. Құстың жүнін суға салып тұрады. Құстың жүні аққан суменен өтті, шешесі тірісін біліп тұрды енді. Шыңғыс құстың жүнін таудай қылып үйіп қойды. Сол Шыңғыс кеткеннен соң ел патшасыз болып қалды, кімді патша қылармыз деп састы, онан соң «осы қатынның баласы жақсы болушы еді» деп бір Бергелтай деген баласын хан қойды. Бергелтай жұртты бүтін тұтып жақсы қылып тұра алмады, жұртында ұры көп болды, тентек көп болды, өтірік көп болды, оның тілін адам алмады, өзі әділ болмады, парақор болды. Сонан соң сол жұрты азып-тозды. Жұрты бір жерге жиылып кеңес құрды. «Біздің патшамыз әділ болмады. Жаман болды, ол жұртты тұтып тұра алмады. Шыңғыс хан патшамыз тұрған уақытта жұртымызда ұрлық, өтірік, зорлық жоқ еді, жұртымыз көп еді, енді аз болып қалды, жұртымыз таусылатұғын болды. Бергелтай патша бола алмас, со Шыңғысты іздеп табайық, Мұны қайдан табамыз? Қайда кеткенін Құдай біледі, өзге жан біліп болмас, бір білсе шешесі білер, онан сұралық!» Жұрты жиылып сол шешесінікіне келді, айтты: —Сол Шыңғыстың қайда кеткенін білемісің?—деді.—Мы­ на жаман балаң патша бола алмады, жұртты бүтін тұтып тұра алмады. Шыңғыстың заманында жұртымыз жақсы еді, со Шыңғысты іздейік,—деді.—Біз қайда кеткенін білмейміз, сіз соны білерсіз, сіз айтыңыз, білсеңіз! Шешесі айтты: —Мен айтайын! Барсаң-дағы, тауып алсаң-дағы мында келмес! Келсе, түзу айтайын! Осы суды өрелеп жұрт отыр, осы су­ дың бойында Шыңғыс бар-ды, табарсыңдар барып, жалынар­ сың­дар, Шыңғыс келер, жаман сөз айтпандар, көптен кісі көрген жоқ, шошып кетпесін!» «Жарайды» деп жиырма бес кісі Шыңғысты іздеп кетті. 5-85

шежірелік аңыздар Бір күндерде Шыңғыстың жеріне келіп жетті. Шыңғыстың аң терісінен қылған үйін көрді, таудай қылып үйіп тастаған құстың жүнін көрді, орнатып қойған ат байлайтұғын діңгегін көрді. «Е, Шыңғыс осында екен» деді. Шыңғыстың өзі жоқ екен, аң аулауға кеткенін білді. «Біз бұған көрінбейік, бізді көрсе, қашып кетер, атымызды жасырып, өзіміз құстың жүніне еніп жаталық, келіп ұйықтап жатқан жерінде ұстап алалық». Жасырынып жатады. Бір күндерде Шыңғыс келеді, діңгекке Шыңғыс хан келді өзі. «Ханның атын ұстаңыз!» деді, аттан түседі, және өзі: «Ханның атын байлаңыз!» деді. Хан үйге кірді, өзі: «Ханға есік ашыңыз!» деді. Үйге кіргенде: «Ханның астына құс салыңыз!» деді. Өзі отыр­ ды. «Ханның алдына ас әкеп қойыңыз!» деді. Асты өзі алып ішеді. Асын ішкен соң ұйқысы келді. «Ханға төсек салыңыз!» деп, өзі салып жатты. Жатып қалған жерінде жиырма төрт кісі бас салып ұстап алды, жиырма төрт кісіні бірін бұлай, бірін бұлай лақтырады. Кісілер айтты: —Е, тақсыр хан! Құлдық қыламыз деп жалынып келдік, сіз кеткен соң еліміз азып, тозып кетті, қайтып жүріңіз! Патша болып орныңызға тұрыңыз!» Сонан соң қайтып алып жүрді, еліне алып келді. Бұрынғы орнына хан қыламыз дегенде, соңғы байдан туған үш інісі: —Мұны патша қылмаймыз, бұл кетсін, кетпесе, мұны өл­ тіреміз!—деді. Сонан соң жұрт жиылып кеңес құрды: —Мұны қайтеміз? Бұны патша қылсақ, өлтіреміз дейді, өз­ дерін патша қылса да шешесі білсін!—деді. Шешесіне үшеуін жіберді: «Төрт баласының қайсысын шешесі патша қылса да біз соған ризамыз!»—деді. Төрт баласы шешесіне келді. Бірісі: «мен боламын патша» және бірісі «мен боламын!»—деді. Төртеуі таласып келді. Төрт баласына шешесі айтады: —Бәрің де менің баламсың,—дейді.—Сендер таласпаңдар! Мен төртеуіңді әділ шариғат қылайын. Мына сағымға садақ­ тарыңды іл, сағым садақтарыңды көтерсе, соның патша бол! Төртеуі апарып сағымға садақтарын ілді. Үшеуінің садақ­ тары жерге түсіп кетті, манағы Шыңғыстың садағын көтеріп тұрды сағым, астында біреу жоқ, үстінде байлау жоқ. Сол жер­ де сол қатын жұрттың бәрін жинап алып:

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... —Мынаны көріңдер!—деді.—Бұл Алланың әмірінен бала болған, мұның садағын Алланың әмірімен сағым көтеріп тұр. Мұ­ны патша қылыңыз! Анау үшеуі бұған зорлық қылса, сол үшеуін өлтіріңдер!—деді.—Сендер көпсіңдер, зорлық қыл­ дырт­паңдар!—деді. Сол хан болып тұрып қалды, тозған жұртын жиып алды, өзі сондай әділ патша болды. Өзі бір жақсы қатын алды. Қатыны үш ұл тапты, бір қыз тапты. Сол патша болып тұрған зама­нын­да әр патшадан артық болды, ешбір жауға алдырмады, жұр­ты­на қайғы салдырмады. Сонан соң сол жақсы патша бар деп Үрім шаһардың кісісі келіп, «бір баласын бізге бер» деп сұрап кел­ді: «оны патша қыламыз». Үрім шаһаріне берді бір баласын. Қы­ рым шаһарінің кісісі келді, «Шыңғыс ханның баласын хан қыл­ ға­лы аламыз» деп сұрап келді, ол бір баласын алды патшалық­ қа. Қалипа жұрты келді: «Бір баласын бізде патша қыламыз» деп, оған бір баласын берді. Онан соң сол «Шыңғыстын бір баласын біз де аламыз» деп орыстан келді. Оған ұл баласы қалмаған cоң Ақбибі деген қызын берді. «Оны патша қыламыз» деп орыс алып кетті. Ол Шыңғыстың өзі өлгеннен соң әділ, жақсы патша болмады. Сол Шыңғыстың үш баласы патшалықта болып, үш жерде тұрды. Енді бізде қазақта қалмады. Әз-Жәнібек, Пепегетай, Бергелтай—шешесінің үш баласы осы тұрған жаман төрелер­ дің аталары. Әз-Жәнібек ханның баласы Досан хан Ұлы жүзде болған, оның баласы Әлихан болған, оның баласы Бөпехан болған, оның балалары көп болып кетті. Шешесінің атасы—Алтынбел хан, оның баласы—Қайшы­лы хан, оның баласы—Темір хан, оның баласы—Досым хан, оның баласы—Есім хан, оның баласы үшеу болған: Еңсегей бойлы Ер Есім, Есімнің баласы Абылай хан болған. 35. Қазақтардың асыл түбінің қайдан шыққанының хикаяты «Қазақ» деген сөз ноғайдың сөзі бола-дүр. Ләкин «бойдақ» деген сөз-дүр. Қазақтардың асыл тегін былай деп айтады: Бұрынғы уақытта Қазан шаһары өз алдына хан болып тұр­ ған заманда Қазанның ханының бір ұғлы адам жиіркенгендей

шежірелік аңыздар болып, ала тәнді болып туған екен. Қашан есі кірген уақытын­ да бұл баланы құрбы балалары «алаша» деп шақырар екен. Бұл бала ызаланып жүреді екен. Әбден ержетіп болған соң бір күні назаланып отырып: «мазақ болғанымша бұл жерде тұрмай бір жаққа кетейін» депті. Мұнан соң өзі тең-ді бір жүз жас жігіт­ терді алып, далаға шығып кетіпті. Бұлардың кеткендеріне тәмам бір жыл өтіпті. Атасы ешбір хабар білмей, қапаланып: «Баламның хабарын біліп кел»,—деп біреуді бас қылып бір жүз бойдақ жігіттерді жіберіпті уа бұлар қайтпапты. Мұнан соң соңынан бір жүз бойдақ жігітті тағы да бірін бас қылып жіберіпті. Бұлардың баршасы қайтпастан Алашаны хандыққа сайлап, «Алаша хан» деп ат қойыпты уа бұлар аң аулап һәм мал бағып тұрыпты. Бір күндерде көшіп бара жатқан көп сарт керуендеріне жолығып, талап алып бұлардың еркектерін құл қылып, ұр­ ғашыларын қатын қылып алыпты. Кейін бұлар көбейген соң бөлініп, әр жаққа таралып кетіпті. Әуелгі бір жүздің тұқымы оңтүстікке қарай кетіпті, «Ұлы жүз баласы» деп атаныпты. Ортада келген бір жүздің тұқы­ мы орнында тұрып қалыпты, «Орта жүз» деп атаныпты. Соң­ ғы келген бір жүздің тұқымы солтүстікке қарай кетіпті, «Кіші жүз» атаныпты. Бұл себептен қазақтарды қазір де «Үш жүздің балалары» деп атайды. 36. Қазақтардың қайдан шыққан турасынан бұрынғыдан қалған сөз Ноғайдың Батый деген ханы Россияда жүргенде өзінің Алаша деген бір атақты әскер басшысын бас қылып Күншығыс жаққа, ноғайларға: «Белгісіз жаңа жайды барып қарап, біліп келіңдер!»—деп, жүз жігіт жіберіпті. Бұл жіберілген жігіттер іздеп барған жағын барып көрсе, бұл жақ кең, бай һәм жүріп-тұруға бостандық, ыңғайлы екен. Бұл келген жігіттерді бұл келген жайда бұрыннан орнығып тұрған халықтар қуанысып күтіп алыпты. Қашан бұлардан олар: «біз­ дің қол астымызға қарап, алым төлеңдер» деп сұрағанда, көп қарсыласпастан айтқандарына ықтияр болыпты. Жігіттерге

ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ ТАРИХЫНДАҒЫ... бұлардың мұнысы жаққан соң Батыйға қарамастан, өз алдына хан болмаққа ойланыпты. Батый өзіне қараған халықты реттеп жөндеймін деп әуре болып жүріп, жіберген жігіттерін ойламастан ұмытып кетіпті. Бір жыл өткеннен кейін жіберген жігіттері есіне түсіп, бұл жақ­ тағы жайдың «мәнісін біліп кел» деп тағы да бір жүз жігіт жі­бе­ ріпті. Бұл соңғы келген жүз жігіт бұл бөтен жайда көп уақыт­қа шейін іздеп жүріп, бұл жайдағы тұрған адамдардың көрсе­туі бойынша, ақырында бұрынғы келген жүз жігіттің тұрған орнын тауып алыпты. Әуелгі жүз жігіт бұларды: «Батыйға қай­тып барма, бәріміз бірігіп, бұл жақтағы халықты қараталық»,—деп көндіріп алыпты. Батый бұлардың қайтқанын күтпестен тағы да жүз жігіт жіберіпті. Бұлар да қайтпастан тұрып қалыпты. Бұл қосылған үш жүз батыр дем алмастан соғысып, өздерінің халқын кө­ бейтпекке жаһат қылыпты. Батыйдың тұрған ордасы алыс болған соң мұндағы халық бөлек-бөлек, ала һәм момын болған себепті соғысқан адамдарға қаратып алуға ыңғай болған еді. Бұлар өздерінің күшіне сеніп, бөлек хан болуға ойланып, ха­ лықты көбірек соғысып қаратып алып уа бұл қаратқан ха­ лықты бір жерге жинап һәм өздері де бұларға бірігіп, бір халық болмаққа ойланған еді. Біраз уақытта соғысушы адамдар һәм бұларға қараған ха­ лықтар бір жерге жиналып, қосылып, бір халық болған еді. Бұл келген жігіттер өздері оларға бас болып, қасындағы елді шауып, керуендерді талап ала беріпті. Ноғайлардың бұл ханының жауынгер адамдардан маңайындағы халықтар мал-басынан қатты қорқады екен. Әр елден қылмысты болып қашып келген қашқындар бұларға келіп тығылар екен. Бұл ханға қараған адамдар өздерін-өзі «Қазақ» деп атайды, яғни «бос жүрген, еркін ерлер» деген сөз болады (әуелгі жүз жігітті бастап келген басшының құрметі үшін). Қазақтарды «Алаштың жұрты» деп атақ қылыпты. Ақы­ рында Алаштың жұрты көбейген соң үшке бөлініпті. Әуелгі жүздің тұқымы оңтүстікке қарай көшіп кетіп, «Ұлы жүз» атаныпты. Екінші жүздің тұқымы тұрған орнында қалып, «Орта жүз» атаныпты. Соңғы жүздің тұқымы күнбатысқа қарай ке­ тіп, «Кіші жүз» атаныпты.

ҚАЗАҚтың тілдес, қандас халықтармен туыстығы... екен, «Бисмиллаһ» деп, жерге шаншығанда қайың өсіп, соның жапырағымен емделген қыз ауруынан айығады. Қураған ағаш беймезгіл уақытта жапырақ жарып шығуын, емдеуден қызының айыққанын көрген патша: «Бұл тегін тәуіп емес» деп, түгел елімен исламды қабылдаған. Кейін бұлар Мәдинеге қайтқанда Пайғамбар бұл хабарды естіп, риза болғаннан: «Нұру Ғайни» деген атақ берген. Бұл— «көзімнің нұры» деген сөз. Бұл сөз кейіннен «Ноғай» атауына өзгерген.

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... шариғат жолымен өзінің тілегін білдіреді: «Менің құрсағымда алты айлық балам бар, қазір сізге тұрмысқа шығуыма шариғат бұйырмайды, бірақ босанып, сәбиді қырқынан шығарған соң некемді қиып, мені жар етуіңізге болады»,—депті. Нехнур ханымның тілегін орындап, баласын туып, қырқы­ нан шығарғаннан кейін әйелдікке алыпты. Гүлсара ханым ұл туып, атын Темучин деп қояды. Кейін анасы бұл есімді «Шың­ ғыс» деп өзгерткен. «Шыңғыс»—араб тілінде «сен пәк, таза­сың» деген мағынаны білдіреді. Ханым Нехнурға үйленгеннен кейін төрт бала туған: Богентай, Боргелтай, Сарықызыл, Саргалтай. Бұлардың үрім-бұтағы моңғолдың өз ішінде өркен жайған. Ал Шыңғыс өсе келе, бүкіл моңғол-татар тайпаларын біріктіріп, ірі мемлекет құрып, хан болады. Бұдан кейін Шыңғыс хан ірі феодал шонжарларға сүйеніп және әскер жасақтан, көрші елдерге жорық жасайды. ...Шыңғысхан бастаған моңғол әскері Жетісуға баса-көктеп кіреді. Жетісуды жаулап алғаннан кейін Шыңғысхан Орта Азияны бағындырады. Ол қол астына қараған аймақтарды балаларына бөліп береді. Олардан қазақ арасына төре тұқымдары тарайды. 43. Шыңғыз хан шежіресі Әуел нағашы бабаларын сөйлейік. Қадым заманда Ақ теңіздің ішінде Малта деген шаһар бар ерді, ол шаһар ханының аты—Алтын хан. Ханшаның аты Көрлауыш деген ерділер. Ол екі падишаһтан бір қыз туып, атын Ғамәлік көріклі атады­ лар. Айға, күнге көргізмей, қырық құлаш тас сарайда қоймыш ерділер. Ләкин көркі андағ ердікүм: құрығ ағашқа күлсе— жапырақ, тақыр жерге бақса—өлең бітер ерді. Шашын тараса, інжу төгіліп, түкірсе, алтын-күміс болар-ды. Әма дүниеде артық туғмыш жан ерді. Қасындағы даяларынан өзге жақын даясы Орда хан деген ерді. Күнлерде бір күн балиғ болғандан соң айттыкүм: —Әй, Орда хан, сен бұ жерден шығып, тысқарыны көресің, әма дүние деген бұ жер ме, я өзге жер бар ма? Иә, үшбу сарай іші ма дүр,—дейді. Орда хан айтты:

шежірелік аңыздар —Дүние деген тысқары кең жаһан дүр, һәм күн деген, ай деген нәрселер бар ку, дүниенің раушанлығы анлар бірле дүр,— дейді. Ондан Ғамәлік көріклі айтты: —Әй, Орда хан, сен беңа ол нәрселерні көргізгіл,—дейді екен. Орда хан айтты: —Сен ол нәрселерні көрсең өлерсің,—дейді. Аңа Ғамәлік көріклі: —Өлсем, өлейін, көргізгіл,—дейді. Ирсә, Орда хан терезені ашып жіберіп еді, күн жарығы үйге кірді. Аны көрген Ғамә­ лік көріклінің хошы кетіп, өле қалды. Даялары: «Ханға не айтамыз?»—деп жыластылар. Бір күн болғаннан соң, хошыға келді. Даялары сүйінісіп тұрадылар. Хошы келгенден соң айттылар: «Не көрдің?»—дейділер. Анда Ғамәлік көріклі айтты: —Баяғы көрген күннен соң құрсағыма бір ұғлан пайда ол­ ды, атама не айтасың,—дейді. Әма ол Алтын хан бір уақытта қы­зын келіп көрер ерді, соң Алтын хан қызын көрмекке келді. Ирсә, қызы хамле болмыш. Қызына айтты: —Хамлені қайдан хасыл еттің?—деп көп сөкті. Үйге қайт­ ты, қатынына бұ сырды айтты: —Ғұмырымыз ішінде мұндағ баднам іс болмағай, не қылармыз?—дейді. Анда қатыны айтты: —Емді мұны бұ жерге, бұ жұртқа беріп болмас, аның үшін күм адамы шайтанбірлән барабар дүр, көп сөзлер, көп ауазлар шығар,—дейді,—емді мәслихат солкүм, бір гүзел кемебірлән Түн теңізіне салып жіберің, бір нәсібліге жолыққай!—дейді. Кеме жасаттырдылар, қырық қызметкер илә алтын қозыбір­ лән, тотықұсбірлән, сөнмес шырағбірлән, түгенмес азығыбір­ лән, Тора тауынан Түн теңізіне салып жіберділер. Алтын кемебірлән бір қанша күннен соң теңізбірле алтын кеме көп заман жүріп, бір жұртқа жақын келерінде, ол заманда Тұрымтай шешеннің ұлы Тұмауыл мерген атасына ашу ерді, ел тысына шығып жатыр ерді. Жанында қырық кісі бар ерді әма ішінде бір қараушысы бар ерді, Шыба соқыр деген түркімен ерді, маңлайында бір көзі бар ерді. Бір күн айтты:

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... —Аға мерген, жырақтан бір қара көрінеді. Мерген айтты: —Ол не қара дүр?—дейді. Шыба соқыр айтты: —Бір алтын кеме келе дүр бір қара таудың пәстінен, соны өтінемін, іші сеңа, тысы меңа болсын. Мерген айтты: —Қош, алай болсын, теңлес күн түс уақытында кемені көрділер. Ол кемені һеш бұзмай ылаж жоқ. Андан Шыба соқыр түркімен айтты: —Әй, мерген, атып бұзғыл. Мерген айтты: —Тура атайын ба, қия атайын ба? Шыба соқыр түркімен айтты: —Тура атсаң, ішінде жанлық нәрсе болса, тиер, иә, мерген, қия атқыл,—дейді. —Қош, алай болса, қия атайын,—деп, оқты жаға кездеп андағ аттыкүм. Кеменің үш тақтасын айыра ерді. Емді қият халқының асылы бұлардан тұрар. Андан соң, ол кемені бұзғаннан соң Ғамәлік көріклі шыға келді, қырық қызметкері иле көк көгаршынлар иле алтын қозыилән, тоты құсилән баршасын Тұмауыл мерген алды. Кеменің тысын Шыба түрікмен алды. Андан соң Тұмауыл мерген ол кемені шатыр қылып, ол қызны алып жатпағына тіледі. Ирсә, қыз айтты: —Әй, мерген, сабыр қылғыл, мені сеңа Тәңірі берген дүр. Қашанда болса, сендікпін, мегер бірнеше күн сабыр қылғыл, құрсағымда бала бар-дүр, ләкин бұ ұғлан адамнан ермес, құяш нұрынан пайда болған дүр,—дейді. Анда Тұмауыл мерген айтты: —Мен құрсағыңдағы балаға бақпаспын, алып жатармын,­� —дейді. Ирсә, анда Ғамәлік көріклі айтты: —Һәй, мерген, әрине мен көкте жүрген ақ сұңқар ердім, сіздің қарағай тік бойыңызға қоныппын, сен—ер кісі, мен за­ ғиф басым бірлән көп қарсы болмаспын, әма сабыр қылып, кө­ңі­ лімді қалдырмасаңыз ерді,—дейді. Ирсә, Тұмауыл мерген һеш жауап айтпайынша, қызды шатырға алып кіріп, мұратынша жаттылар, ирсә, анда мерген айтты:

шежірелік аңыздар —Әй, Ғамәлік көріклі, бұ құрсағыңдағы ұғлан раст құяш нұрынан болған ерміш, Адамнан болса, қыз болмас, ердің тиіс жүкліклері артық болды. Анда қыз айтты: —Сіз меңа сенемісіз, ғұмырым ішінде өзге ерні һәм көрге­нім жоқ,—дейді. Өзі хикаятны бір-бір айтты. Анда мерген айтты: —«Өзі буаз, өзі қыз оразалы ерге тұс болды» деп, ашық­ лығымның себебі бұ ерді. Андан соң қыз айтты: —Емді, мерген, қадірімні жақсы білгіл, біліп сақлағыл,— дейді. Андан Тұмауыл мерген айтты: —Әй, көріклі! Меңа сүймеклік себебі үшбу дүр, нышаны менің ағашым—қарағай, сұңқар құсым—шашын тарағай, тамғам—ашамай (Х). Андан соң, бірнеше күннен соң құрсақтағы ұғлан туғды, ирсә, атын Тәңір берген дойынлық дүр деп, «Дойынбаян» деп атадылар. Бірнеше күннен соң Тұмауыл мерген ата жұртына барып, хан болып олтырды. Андан соң Ғамәлік көрікліден тағы да екі ұғыл болды. Бірісін—Бұданатай, бірісін Белгұдай атады. Сол екі ұғыл туғаннан соң Ғамәлік көріклі биғайт көңілі пәришан болып, қайғылы болды. Анда Тұмауыл мерген айтты: —Әй, Ғамәлік көріклі, халық ұғыр табып сүйіншілер, сен не үшін ұғыл тауып қайғылы болдың? Анда Ғамәлік көріклі айтты: —Мен бұрынғы ұғлым Дойынбаян үшін қайғырармын, бұрынғылар айтқан ерміш: «Құланға ерген шешекке аунар, доңызға ерген балшыққа аунар», сен хан өкілісің, жұртқа лайық өкілсің, халны білмессіздер, көпті малға тоймассыз­дар. Бұданатай, Белгұдай жұртқа лайық ермеслер, «арыслан бала­сы мен едім, сеңа келіп не көрдім»,—дейді. Ирсә, хан Тұмауыл айтты: —Қош, не айтмақ қоясың?—дейді. Ғамәлік көріклі айтты: —Дүниеден өтсек, жұртыңды ұғылларың Бұданатай, Белгұдай билер, менің құяш нұрынан болған ұғлымның халі нешік болар? Аның үшін қайғырармын,—дейді.—Емді бұ екі ұғлымыз Бұданатай, Белгұдайды қалмаққа жіберелі,—дейді.

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... Андан соң Тұмауыл мерген екі ұғлын—Бұданатай, Белгұдайды қалмаққа ханлыққа жіберді. Дахи екісіне жеті шар нөкер қосты, олар қалмақта жұрт тұттылар. Екісі бір жерде тұрдылар. Емді қалмақ төрелерінің асылы Бұданатай, Белгұдайдан тұрар. Дахиде ол Бұданатай, Белгұдай кеткеннен соң Дойынбаянға қыз алдылар. Алтын хан нәсілінен жеті сұлтан бар ерді, кішісі Төгіл деген ерді. Аның қызы Алаңқаны Дойынбаянға алды­лар. Дахиде ол Алаңқадан үш ұғыл туды. Бірінің аты—Бодан­жар, екіншісі—Қиғынжар, үшіншісі—Салжұт ерділер. Емді Қият ханның аруағы Салжұт ханнан тұрар. Емді Тұмауыл мерген игырма жыл ханлық сүрді. Андан соң Дойынбаян он тоғыз жыл ғұмыр ханлық сүрді. Андан соң Дойынбаян өзі өлерінден бұ­рын үш күн халықны, беклерні жиып: —А, әй, а, қалтақ халық ұғлы біліңлер, өлімнен һеш құ­ тылмас жоқ ерміш. Ажал жетіп келсе, дәру-дәрман болмас ерміш. Мен алған қатыным Алаңқа бірле өлермін деген ердім, емді ажал ерішті, мен өлермін, сізлер қаласыз, емді сізге, әй, халық ұғлы, өсиетім сөзім болсын, бұ бенен туған үш ұғыл Бо­ данжар, Қиғынжар, Салжұт—бұлар жұрт тұтпаққа жақсы ер­ лер ермізлер, емді және әй, халық ұғылы, мен өлген соң қаты­ ным Алаңқаға түс болып енермін, анда жұртқа лайық жақсы ұғыл пайда болса һам және әй, халық ұлы, оны күткейсіз және белгім ол болсын, мен өлгеннен соң күн болып енермін, бөрі болып шығармын, сонан білгейсіз,—дейді. Бұ сөздерді халыққа өсиет қылған соң, Дойынбаян дүниеден өтті әма Дойынбаян дү­ние­ ден өткен соң қалмақтағы екі інісі Бұданатай, Белгұдай естиді. —Ағамыз Дойынбаян өлді, жеңгеміз Алаңқа тұл қалды,— деп, олар дағы келеді, отыз үш мың нөкерлербірлән өрден өтті және Бұданатай, Белгұдай айттылар: —Жеңгеміз Алаңқа ағамыздың күйігінен қайғыра-қайғы­ ра көңілі жаман болып тұрар,—деп, тобышақ аттарын мініп, ау аулай шықтылар. Ертағына барып бір киік ауладылар, бір киікті тірік тұтып, алып қайттылар. Аналар қайтып келіп тұрғанда ағаштан бір қауым кісілер шықты. Барып жолығып сұрадылар: —Һай, қайдан келерсің, о не кісілерсің? Аналар айттылар: —Сіздер сұрасаңыз, Қытай шаһарынан босып келеміз, сіз­ дер кімлерсіздер һам не кісілерсіздер?

шежірелік аңыздар Бұлар айтты: —Бір қалмақ төрелері Бұданатай, Белгұдаймыз,—дей­ді­лер. Ол қауым айттылар: —Біз үш айдан бері босып келеміз, азығымыз түгеді, аш­пыз, бізге рақым етіп, бірдеме берсеңіз, я үшбу киікті берсеңіз не болар ерді,—дейділер. Бұлар айттылар: —һай, төреңізден не үшін бостыңыз, бегірек аш екенсіз, қош, алай болса да тірі киікті бермеспіз, аның үшін бір тұл қал­ ған жеңгеміз бар, ағамыз өлгенге қайғырып, аның үйіне алып барамыз, көңілі ашылсын,—дейдідер. Аналар айттылар: —Әй, жарандар! Жоқ, ирсә, біздің бір ұғыл баламызды алыңыз, бізге киікті берсеңіз, біз аш өлмелік,—дейділер. Оларға қойдың бір бұтын беріп, ұғыл баласын алды. Бұдана­ тай, Белгұдай: «жеңгемізге бұ жақсы болар» деп сүйінділер. Ол алған ұғылдың аты Ялын деген ерді. Аның атасы Маңғы­тай би аштықтан, дәрмен жоқтықтан ұлы Ялынды бір бұтқа бер­ді. Сол Бұданатай, Белгұдай ұғылды алып келділер: «Жеңгеміз­ге жылқысын бағып, қымызын тұтарға бұ жақсы лайық»,—деп Ялынды жеңгесі Алаңқаға келтіріп, тапсырдылар. Алаңқа аның асыл түбін біліп, жақсы асырады. Андин соң Бұданатай, Белгұдай айттылар: —Әй, жеңгеміз! Бізге рұқсат бергіл, бізлер қайтамыз, аның үшін де біз мұнда кеткен соң Таңғұттан елші келіпті дүр, жа­ман хабары бар ермиш, емді біз қайтамыз,—дейділер. Анда Алаңқа айтты: —А, әй, һай, қайын інілерім Бұданатай, Белгұдай! Бірне­ ше күнге сабыр қылсаңыз болар ерді, аның үшін бенің бұ үш ұғыллырым Боданжар, Қиғынжар, Салжұт халықты білмес болдылар, күш қылдылар, сөзімді тыңдамаслар, бұларға ға­ қыл, үгіт берсеңіз болар-ды. Бұданатай, Белгұдай айттылар: —Әй, жеңгеміз, біздің ақыл, өсиет, үгітіміз ол дүр, бұ іні­ лерім сеңа, беклеріңе тағы ел ұлықларына имен олар жақсы тұталар. Емді біліңлер! Оңар жұрттың нышан белгісі ол дүр: Жаудан елін көп етер, Қала түбін ор етер. Дарбазасын кең етер, Жау елге, жат нөкерге Сырын айтпаслар.

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... Ұлықтарын төрге отырғызады, Кішілерін қызметке қосалар. Және біліңдер, үгітіміз, оңбас жұрттың нышан белгісі ол дүр: Өз жұртын жаманлар, Кісі жұртын мақтар. Өз аруағын жамандар, Кісі аруағын мақтар. Өз ағасын жамандар, Кісі ағасын мақтар. Ұлығы тұрып, кішісі сөйлер, Атасы тұрып, ұғылы сөйлер. Мысқылшы болар, жирен ат мінген қызыл жүзді ұғланлар­ дан кеңес сұрайлар, ол кісі—кісі болып жұрт күтпес. Ел болмаған, ел болса, Ол—ел болмас. Мал күтпеген мал күтсе, Қу ауылыны оттар. Құс сүймеген, құс сүйсе, Қарғаменен қаз алдырармын дер. Төре күтпеген, төре күтсе, Кісі етін берермін дер. Күн көрмеген, күн көрсе, Етігіні кимен дер. Мал таппаған, мал тапса, Кісіні көзге ілмен дер. Аңды күтпеген төре күтіп, малсыз малды болып, андағ кісі­ лер біздің бұ інілерімізді аздырып тұралар. Һәрине, білме­ген­ дер біліңдер, үйретпегенді үйретіңдер, бұған дәлел сөзді һам бар дүр. Айтпақшыдан кеңес сұрамағыл, теміршіден кеңес сұра­ма­ ғыл, қасапшыдан кеңес сұрамағыл, көрген көргенін айтар, құ­ тыр­ған естігенін айтар, енді Тәңір ісіне тәубе қылсын, ұлық­тар­ дан, бектерден кеңес сұрасын, бенім енді өсиетім, үгітім, ай­тар сөзім бұнан артық жоқ дүр,—дейді. Бұ сөздерді айтқан соң Бұданатай, Белгұдай жұрттарына қайттылар. Аналар қайтқан соң бұ ұғылдар—Боданжар, Қиғынжар, Салжұт ағаларының өсиет, үгіттерін сөзле­ рін тұтмадылар. Анасының санға санасы болдыдар. Ел, күн бектеріне және халық ұғылына, қыздарына күш ете бастадылар. Байлардың айыр өркеш түйесін, нарларын, айыр аяқты 6-85

шежірелік аңыздар малын, жорғасын, бойы ұзын арғымақларын, батыр жігіттер киер күпісін, жақсы беклердің қызларын алды. Бұ іске халық ұғылы көнбес болып, жиылып келіп Алаңқаға айттылар: —Әй, Алаңқа! Біздің етіміз бітіп, сүйегіміз қалды, енді шыдар халіміз қалмады,—дейділер. Анда Алаңқа айтты: —А, әй, халық ұлы! Олар бенің сөзімді тыңдамаслар, сіздердің қадіріңізді һам білмесләр. Әй, халық ұлы! Менің ерім Дойынбаян сіздерге айтпады ма, мен өлген соң түс тұл болып келермін,—деп,—енді келер уақыты ерішкен дүр, ырыс халыңыз болса, ер ұғыл болған,—дейді. Сонда Алаңқадан бұ сөзді естіп, халық ұлы сеніп, шат болдылар. Андин соң Алаңқаның бұ сөзі халық арасында мәшһүр болып, дүниеге қашан келер деп аны күтер еділер. Сонда Алаңқаның үш ұғылы Боданжар, Қиғынжар, Салжұт халайықтан бұ сөзні естіділер. Ашуланып, жиылысып бір күн анасына келеділер. Анда Алаңқа: —Әй, балалар! Қалай барасыз,—дейді. Аналар айттылар: —Сенің бір өтірік сөзіңді естіп келдік. Сонда Алаңқа айтты: —Әй, уәй, шомылар! Менің сөзім не үшін өтірік болсын,— дейді. Аналар айттылар: —Әй, ана, өтірік болмай не болсын, «құрсағымда ер бала бар» деп халық ұғылына айтыпсың, бізді ұғылға санамайсың, құрсағыңдағы баланы көтересің. Сақалықпысың, су ішіп буаз болған, мәни деген құспысың, күн астына буаз болған, қауын-қарбызбысың, жерсіз ұрлық жемеген, тауықпысың көңге аунап, жұмыртқа салған, қа­ра сумысың, көбік асап буаз болған? Сенің ерің өлгенде, «құр­са­ ғымда бала бар» деп халықты аздырасың, анау түнеге күн бір бұтқа сатып алған Ялынменен ойнас болып, буаз болғансың,— дейділер. Сонда Алаңқа: —Әй, әй, халық ұлы! Бұ сөз сөзім дүр, я сендердің сөзіңіз бе еді дүр?—дейді. Халық ұлы жыласып, еңіресіп: «Бұ сөз ұғылдарыңның сөзі дүр»,—дейділер. Анда Алаңқа айтты: —Әй, халық ұлы! Емді сенбеңіз оларға, екі-үш айттыңыз. Белгісі ол дүр, күн болып енер, бөрі болып шығар,—дейді. Сонан соң Алаңқаға білдірмей үш кісі қарап тұрдылар. Ол

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... үш кісінің аттары: бірі—Қыпшақ, екіншісі—Кілмұхаммед, үшіншісі—Ораж деген ерді. Бұл кісілер қарап тұрдылар, ирсә, таң уақыты болғанда, суаттан күн енді, көрділер, ирсә, еслері кетті. Бұлар бірнешеден соң есін жиып алдылар. Бір-бірінен сұрайдылар: «Баяғы күн болып енген не ерді? Келіңіз, бізлер есірген кісі тік болып отырғанша, жайларымызды шегелік, бөрі болса, шығар»,—дейді. Андин соң не тұра салып жалдан шықтылар, көреділер, жылқы жалы кебек болып бөрі шыға келді. Артына қарап «Шыңғыз», «Шыңғыз»—деп ауаз берді. Орман ішіне енді. Бұны бұ үш кісі әшкере көріп, білділер. Бұлар және барып Боданжар, Қиғынжар, Салжұтқа айттылар. Олар бұ үш кісіден естіген соң: «Боласы болар, болмай қалмас, біздің өшімізді алмас»,—дейділер. Андин соң Алаңқа, көзін жарып бір ер ұғлан тұғды, алтын айдарлық, иығында— миһырлы. Ол миһырде—Жебірейіл періштенің аты ерді. Өзі бөрі иықты, Жәбірейіл көрікті жүзін көрген: «артынан өлейін» дер ерді. Қасында отырғандар майдай еріп, тағы «атым сенікі олсын» дер ерді. Андин соң Шыңғыз өсті, ұлғайды, халыққа әділдар қылып, пайдалық болды. Халық ұлы оны сүйіп, о көп Шыңғызға ере бастады. Шыңғызды «ғайт жақсы ханның хасби баласы» деп мақтарлар еді. Ағалары Боданжар, Қиғынжар, Салжұт бұ Шыңғызды көре алмас болып күнделер еді. Тағы айтты: «Көріңлер емді нөкерлеріміз, халқымыз ойнастан туған ұлға әуейі болдылар, емді аны өлтірейік, жоқ, ирсә, тимеспіз»,—дейділер. Андин соң ұш ұғыл кеңес етіп, бір күн жиылып келділер, халыққа жар салып: —Шыңғызды өлтіреміз,—дейділер. Анда халық ұғылы: —Һай, Шыңғыз, сіз үшеуіңізден жұртқа лайық, пайдалық дүр, Бұ Шыңғызды сіздерге өлтіруге бермейміз, агар мал үлесіп алар болсаңыз, атаңыздың малын алыңыз, жоқ, ирсә, аның үшін біз өлішсіз,—дейділер. Анда бұ үшеуі халық ұғылынан бұ сөзді естігеннен соң қорқып, нәрсе қыла алмай әма көңілдерін айтты: «Халық ұлы бұ Шыңғызға барыпты, мұны белгілі өлтіріп болмас, белгі­ сіз, халыққа білдірмей өлтіреміз»,—дейділер. Андин: «қош, атамыздың қалған малын үлесіп алармыз» деп, аталарының қалған малын алдылар. Әммә Дойынбаянның бір алтын садағы бар еді, бағасын таппай, үлеспей қалдыр дейділер. «Енді ана-

шежірелік аңыздар мыз кімге берсе, бұ садақты сол алсын»,—дейділер. Үлестеріне тиген малды алған соң садақты алып анасы Алаңқаға келді­лер. Тағы: —Әй, анамыз! Сіз кімге жарылқап, хандық бұйырсаңыз, бұ садақты ол ұғылың алсын,—дейділер. Сонда Алаңқа айтты: —Аһ, әй, балаларым, өз жұртын жамандаған, өзге жұртты сүйуші болар, өз анасын жамандаған, жат дұшпанға тұтқын болар, өз кісісін жамандаған, жат дұшпанға қор болар, сіз шұмлар менің сөзімді тұтармысыз?—дейді. Ол үшеуі: «бәлі, қош, тұтармыз» дейділер. —Емді сізлер бенің сөзімді тұтар болсаңыз, терезеден түс­ кен күнге (қояшқа) құтылы фотаңызды салыңыз, әгар қай­сы­ сыңыздың фотасы ілініп тоқтаса, ол ұғылым хан болсын, тағы бұ алтын садақты һам ол алсын,—дейді. Ирсә, Алаңқаның бұ сөзіні аналар қош көрділер. Белле­ ріне дейін алтынды садақты салып бақтылар, үшеуінің фотасы ілінбеді, мигир Шыңғыз ханның жәпек фотасы бар еді, ол һам салды, соның фотасы ілініп тоқтады. Аналар бұ істі көріп таңға қалдылар, тағы ашуландылар: «Біздің бұ анамыз Алаңқа жады ерміш, көзімізді бағлады»,—деп, көңілдеріне жаман алып кеттілер. Әма һәр дәйім Шыңғызны өлтірмек қысасы­ мен жүрділер. Андин соң бұ жас ұғыл Шыңғыз: «Бұ ағаларым неге дұшпан болдылар, шынымен мені өлтірер»,—деп, басынан қорқып,—«қазақ» болып шығып кетейін,—деп кеңес айтты. Екі-үш жігіт ертіп өзінің анасы Алаңқаға келді, айтты: —Әй, анам, емді бұ жерден, бұ жұрттан кетермін, үшбу Текелік суының басында Көргөрган деген Қаратау бар дүр, ол тауда мақам жұрт тұтармын, құс, құрт аулармын, ол аулап алған құстардың жүнін жұлып суға жіберермін, біздің тірлігімізді ол құстың жүндерінен білгейсіз, аю ақыртармын, арсылан жүгіртермін, әркім мені іздей, сұрай барса, мұндын білсінлер,—дейді. Өздері кетті, аналары жылай-жылай қалды. Ертеңгісін халық ұғылы көрінуге келеділер. Ирсә, Шыңғызны көрмейділер, тағы: «ханымыз қайда?» деп сұрап, іздейді. Еш таба алмайдылар, шулап жыластылар. Соң Алаңқадан сұрайдылар, ол һам айтпады. Тағы Шыңғыз хан қазаққа шығып кеткен соң, ағалары Боданжар, Қиғынжар Салжұт халық ұғылына залым күш еттілер. Ол халық ұғылы шыдамай Алаңқаға келіп:

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... —Әй, Алаңқа, ол ұғылың Шыңғызны бізге көргізбей жанымызды алған болсаңшы, енді не үшін көрсетіп жанымызды алдың? Уәй, Алаңқа, Шыңғыз ханымыздың хабарын біздерге айтқыл,—деп шулап, жыласты.—Біздер оны іздей барамыз,— дейділер. —А, әй, халық ұғылы, ондақ болсаңыз, ұлым Шыңғызны сұрасаңыз, ертебірлән бес-алты жақсы лайық кісілер келіңіз, аналарға жолдың ізін көрсетейін,—дейді. Онан соң ертеменен алты руғының лайық кісілері келіп: —Жол қайда?—деп сұрайдылар. Алаңқа: —Қош, емді, сол Текелік суды бағып тұрыңыз, хабары келер,—дейділер. Бұлар су жағасына барып, бағып тұрдылар, еш нәрсе көрмейділер, мигир құм-құм құс жүнін көрділер жә­не қайтып Алаңқаға келділер. Алаңқа сұрады: —Не көрдіңіз?—деп. Аналар: —Еш нәрсе көрмедік, мигир бір-бір қауым құс жүнін көрдік,—дейділер. Алаңқа айтты: —Һай, біліңлер, емді менің ұғылым Шыңғызның хабары ол дүр,—дейді. Үшбу Текелік суын қыдырып ізлеңіздер, Текелік суының басындағы Көргөрлен деген Қаратаудың басында бесалты ағаш болар, ол сол жерде мақам тұтармын деген ерді. Емді сол жөндерді іздеп барыңыз әма Текелік суының екі қыры жолсыз, ол дүр күндіз тасып қабағынан асар, кеште сабасына түсер,—дейді. Және Алаңқа айтты: —Сіздер ол жерге барып жетіп, қаһарына жолықсаңыз, көрсеңіз: «Сіздер бұнда не кісілер?»—деп сұрағанда «Дойын­ баян» дегейсіз. Әма ұлым Шыңғыздың түсі, нышаны ол дүр: ақ тонлы, көк алтын бөріклі, жүзі ғайт көріклі, алтын садақты, ер шырайлы, Жәбірейілдей сипатты дүр, атын қамшыласа, ғайып болғандак дүр, андин оны білгейсіз,—дейді. Әма Шыңғыз хан­ды іздей барған беклердің аттары, есімдері бұлар дүр: Үйсін Майқы би, екінші—Қалдар би, үшінші—Ордаж би, төртінші—Қыпшақ би, Бесінші—Тайман би, алтыншысы— Керейіт би, жетіншісі—Бортақ би, сегізіншісі—Темірқұтлық би, тоғызыншы—Мотиян би, оныншысы—Таңғұт би ерділер. Бұл он бек Шыңғыз ханды сүйіп, кеңес қылып, оны іздемек қысасынан болдылар. Әма төрт бек Шыңғыз ханды іздемекке ұнамайтын: «Қолдағы ханы­мызды қорлап, алыстан іздемекке бос дүр»,—дейділер. Солардың бірі—Қоңырат би, екіншісі—

шежірелік аңыздар Қытай би, үшіншісі—Салжұт би, төртіншісі—Қият би ерділер. Әма бұлардан Қытай, Салжұт, Қият үшеуі халық ұғылы билері ерділер. Қоңырат би олардың ишаншылы, кеңесшісі болып, Шыңғыз ханды ізлемекке бармады. Шоныки бұ айтылған он кісі Қоңыратқа қарамай кеттілер. Әма бұлардан Үйсін Майқы би өзгелерге білдірмей, Алаңқадан бір миһырлы жүзігін алды, онан соң Текелік суын қыдырып кетіп, үш айда барып жетті. Бұ үшеуі Қая тағына бекініп қарайдылар, орталарында ақ сарай, бір көк сарай көрділер және қайтып аз ғана келділер. Ол сарайға енбей, анда бір тау бар ерді, ол таудың қабағында жаттылар. Біраз ғана тұрып һеш нәрсе нышан білмеділер. Агар біраз ғанадан соң қарға шақырған, кісі сөйлегендек бір ауаз келді. Қарап тұрып бақтылар біраз кісілер келіп дүр, «жолдары жаңа, жол шығып жатыр, сол таудың қабағында, бері келмеген ұқсай дүр»,—дейділер. Әма бұлардың ауаздарын естіп: «бұлар ненің ауаздары?» депті. Ол күн еш нәрсе білмей, ертеңгісін аю ақырды, арсылан қышқырды. Білді, Шыңғыз хан аулай-аулай шықты. Ол ауазды естігеш, жүгірісіп бардылар. Көрділер, бір көк атлы, ақ тонлы, алтын бөріклі, алтын садақлы, ер шырайлы, Жәбірейілдей көріклі Шыңғызны білділер. Анда ол келген Шыңғыз айтты: —Кімлерсіз, не іздеп жүсіңдер?—дейді. Бұлар айттылар: —Дойын, Дойын,—деп. Бұлардан бұ сөзді естігеннен соң ғайып болды. Бұлар және жыласып қайтып, ол кеш және қайғырысып жаттылар. Андин және болды, ирсә, ауаз бірдән шақырып отырған «Тұтлық», «Ақтайлақ»—деп, соңыра еш нәрсе ауаз келмеді. Андин және екі-үш күн жатты. Және бір күн аю ақырды, арсылан қышқырды. Білділер: «Шыңғыз дүр ау аулай шықты» деп, сүйінісіп және барып көрселер, ол сол кісінің өзі дүр. Сонан соң бұларға Шыңғыз хан: —Һай, сізлер келерсіз, Һәрдәйім бізні іздеп жүрсіздер,— дейділер. Бұлар «Дойын», «Дойын»—деп, жыласып тұрды. Бұлар бұлай жылағанға Шыңғыз хан өзі жылап және ана­ ларға: —Һәй, сіз не үшін бұнда келдің?—деп сұрады. Бұлар айтты: —Сенің артыңда аулайык деп жүрміз. Анда Шыңғыз хан айтты: —Һәй, сізді бұнда келерге кім үгіретті? Бұлар айттылар:

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... —Бізге рақым қылып сойғап, анаңыз Алаңқа үгіретті. Ан­да Шыңғыз хан: —Емді алай болса, қане, менің анамның бір белгісі бар ма?— деді. Өзге бектер тік тұрдылар әма Үйсін Майқы би Алаңқа­дан алған жүзікті қолынан шығарып үйірді. Анда Шыңғыз хан жүзікті алып бағып, Алаңқаның миһирлы жүзігін көріп, та­ ныды. Тағы күліп айтты: —Әй, Майқы би! Әгар бен хан болсам, биіклік сенен болсын, соның үшін, әгар сен осы миһирлы жүзікті алып келме­ген болсаң, анамдин беңа бір нышан келтірмесең, мен сізлерге жоқ ердім, тағы сіз беңа еш жолдас болмас едіңіз, енді қосқа қайтып әма бұл сөзден сіз, өзге билерім, көңіліңізге жаман алмаңыз, сіздер баршаңыз менің жанымсыз. Келіңіз, емді қосқа қайтып, анда отыралық,—деді. Сарайға барды, бір жұма сонда жатып, түрлі шарапты аштылар, сөнбес шырақ, түгемес ас жеділер. Сонан соң Шыңғыз хан айтты: —Келіңіз, емді кеңес айтып отыралы, бізді іздеп келген сіздер неше ұрық халықпенен?—дейді. Бұлар аяққа қалтып өре тұрып, тағы өтініп айттылар: —Әй, ұлығымыз! Ханымыз! Жанымыз! Келген ұрықтан сұрасаңыз, бізлер мұнда сізді іздеп келген он кісіміз, тоғыз ұрықтан. Әма Қалдар би—жалғыз өзі дүр, анаңыз Алаңқа бізлерге қосып жіберді, лекин, Қоңырат би сізді іздей келмеге ұнамады, ол өзі тағы ұрығыбірлән сенің ағаларыңның қасында дүр, әма бізлер сенің мүбәрәк жүзіңді арзу қылып, әуел жете келдік, сізге қосылдық һам өзіміз һам барша ұрық халқымызбенен сенің қолыңыз,—дейділер. Анда Шыңғыз хан аналардан бұ сөзді естіді, ирсә, сеніп: —Әй, беклерім, ұлықларым, бұ күннен соң сіз бенімен,— дейді. Бұлар Шыңғыз ханнан бұ сөзді естігендерінде ғайт сүйіністі, тағы емді: —Сені бізге Тәңірі берді, аның шүкіршілігі үшін біз мініп келген аттарымызды азат жіберелі,—деп, мініп барған атта­рын Шыңғыз ханы болғандығы үшін азат қылдылар. Андин соң Шыңғыз хан бұларға: —Маған, мені неменемен елтерсіздер,—дейді. Ирсә, аналар немен алып баратынын білмей әма Қалдар би аналарға: —Мен бір өнер шығардым,—дейді. Сонда бұлар: —Көрсет!—дейділер, білмес ерді. Қалдар би өз ұсталығымен бір арба жасады.

шежірелік аңыздар —Емді арба берейін, сұраған кісіге. Ялын би ұлы Қалдар би сонда арбаны, тамам қылған соң Шыңғыз ханды арбаға өтінділер. Ирсә, Шыңғыз хан келіп арбаны қарады әма «хош қылыпсың» деп, Қалдар биді мақтады. Сонан соң Шыңғыз хан арбаға олтырып, бұ барған билер өздері арбаны сүйрей тарттылар. Ирсә, анда Үйсін Майқы би: —Әй, билер! Мен сіздің жайыңызға бара алман, аяғым қыс­ қа дүр,—дейді. Аңга кәрі билер айтты: —Нетік қыларсың? Анда Майқы би айтты: —Мен ханнан өтінейін, рұқсат болса, ханбірлен арбаға оты­ рып, қайыссыңыз арбаны тартсаңыз, мен соны таяқбірлен көт­ ке түртейін,—дейді. Анда бұлар: —Қош, алай болса, айт!—дейді билер. Сонан соң Майқы би Шыңғыз ханнан өтініп: —Әй, ханым, аяғым қысқа дүр, арбаны тарта алман,— дейді,—әгар, рұқсат берсеңіз, сеніңбірлән бірге арбаға ол­ты­ рамын,—дейді. Анда Шыңғыз хан: —Дәһи қош, олтыр,—дейді. Сонан соң бұ билер бірнеше күнлерден соң Шыңғыз ханды алып келіп, Алаңқаның шаһарына енді, ирсә, Алаңқаға хабар қылып, сарайға енділер. Әма Шыңғыз хан артынан қайсысы енерін білмеклерінде, Майқы би: —Әй, ханым! Сізден соң арба тартқан өгіз енер ме? Яки оны жеккен иесі енер ме?—дейді. Сонда Шыңғыз хан айтты: —Иесі енбей, өгіз ене ме?—деді. Ирсә, Майқы би рауан жүгіріп еніп, ханның оң жағынан орын алды. Өзге билер және отырдылар. Ертеңгісін Шыңғыз хан төрт ұрық елдің кісісіне ұлық қырғын етіп, сол ұлық қырғында Боданжар, Қиғынжар, Салжұт тағы Қоңырат биді аман, иіріп тамамын қырып өлтір­ ді. Әма сол уақытта Қоңырат батырдың бір қыз қарындасы болып, Бөрте қошын атты еді. ол Бөрте қошын ұлық қырғын­да һәләк болмасын деп төрт ұлын алып қалып, жасырын асы­рар ерді. Бірісі—Боданжарұғылы, екіншісі—Қиғынжарұғылы, үшіншісі—Салжұтұғылы, төртіншісі—өзінің ағасы Қоңырат би ұғылы. Бұларды ешбір кісіге білдірмес ерді. Соң халық ұғылы аңласып, тергесіп шығарар ерді. Тағы ханға барып айттылар. Шыңғыз хан ашуланып: «Кісілер не жасырған?—деп айтты. Анда тұрған билер:

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... —Әй, ханым! Қоңырат бидің қыз қарындасы Бөрте қо­шын жасырыпты,—дейділер. Сонда хан айтты: —Барыңдар, оны мұнда келтіріңдер,—дейді. Рауаноқ ба­ рып Бөрте қошынға: —Тез сені хан шақыра дүр,—дейділер. Ирсә, анда Бөрте қошын бұл сөзді естіп, айтты: —Қош, барайын,—деп, тұра салып, сырт кіші тонын желбегей, бір ала жібек бешпетті оның үсіге, бір қара түлкі бөркі бар ерді, басына киді. Тағы ол жасырып қалған төрт ұғылды өзібірлен бірге алып барды. Қайсысы он жасар, қайсысы он үш жасар, қайсысы он төрт жасар болып, ғайт көріклі еді әма Бөр­те қошын өзі дәһи олардан бек артық көріклі, андақ сұлу кісіні ол заманда еш кісі көрміш жоқ, ол Тәңірінің құдіретібірлен пайда болып, қырық құлаш шашы бар еді. Ол шашын алтын табаққа салып, артынан екі даясы тарар ерді. Сонда халық ұғылы көріп: —Әй, Бөрте қошын, бұ Қыдыр сипатты көріклі кісісің, не үшін бұндай іс қылдың?—дейді,—ұғылдарды жасырып, ұры болдың,—дейділер. Анда Бөрте қошын аналарға: —Әй, халық ұғылы! бен сізге не іс қылдым? Ләкин ұғыры болдым, ханға ұғыры болдым,—деп жауап берер ерді. Бұндин соң Бөрте қошын ұғылдардың біреуін Шыңғыз ханға алып келділер. Хан тағы мұның көркін, ұзын шашыны көріп таңға қалды. Тағы: —Бөрте қошын, не үшін бұ ұғылдарды жасырып беңа ұғы­ры болдың? Сонда Бөрте қошын өтініп: —Әй, ханым! Бен сені аяған үшін жасырып, ұғыры болдым,—дейді. Шыңғыз хан оған: —Не үшін мені аядың?—дейді. Ирсә: —Әй, ханым! Сенің жаныңа күш болар дедім. Сонда хан: —Менің жаныма не үшін күш болар?—деді. Бөрте қошын: —Әй, ханым! Аның үшін Нұқ Ғалиассалам заманында Құдай Тағалла кәпірлерге қаһар қылып, топан суды жіберді. Кәпірлерді топан суына батырып, жоқ қылды. Тағы ол топанда жандының еркегі уә ұрғашы нәсілдеріне келмесін деп, Нұқ Ғалиассаламның кемесінде құтқарып азат қылды. Хан болсаң да Тәңірінің құлы дегаймын, арсылан, киік ергеш аса секіріп артындағыға қайта алмай азат қылар. Әй, ханым! Сен адам­ сың, бені тағы бұ ұғылдарды азат қылғайсың? Зира ол ашық-

шежірелік аңыздар жабық жаман қырғында бұлардың қадірін білмей өлтірер деп, нәсілдері, ұрықтары кесілмес үшін жасырып қалдым,—дейді. Сонда Шыңғыз хан айтты: —Һай, сенің жақсы сөзің тағы теңіздей жақсы көңілің үшін жүз мың өлімнен азат болыңдар,—дейді. Шыңғыз хан енді: —Әй, Бөрте қошын, көңіліңді қалдырмайын, өзіңді бенен айырмағыл,—дейді. Анда Бөрте қошын оған: —Қош, сізлер бені сүйсеңіз, мен сізникімін,—дегенде, Шыңғыз ханның көңілі ериді. Екеуі бір-біріне құп адал жәфәт болып, халайыққа ұлық той қылдылар. Бұ фәни дүниеден озды дейді. Және шолкім Шыңғыз ханның Бөрте қошыннан төрт ұғылы олды. Ұлық ұғылы—Жошы хан, екінші—Жыдай хан (Шағатай), үшіншісі—Керей, Төртіншісі—Толы хан ерділер. Андин Шыңғыз хан жақсы оғдылар қылмақбірлен еді, нәсілі ол ләшкерлерібірлән жүріп ұрысып, көп ханларыны, ордалары­ны бақтұрып, тағы аты, шөбі, дүния әшре толғай еді. Андин соң Шыңғыз хан өздерін ізлей барған билерге, тағы өзге билерге әр бірісіне орын, мақам, тағын белгі қылып, ел, күн сұрағақ берді. Тағы барша үшбу билерінің өзді-өзіне тамға, құс, ағаш, ұрандар беріп, бөлек-бөлек халық қылып айырды. Әуелі бастап Боданжарұғылы Қиятқа айтты: «Сенің аға­ шың—қарағай болсын, құсың—сұңқар, ұраның—арухан, там­ ғаң—ашамай, яғни өрне тамға болсын»,—деді. Хан, Қоңырат би ұғылы Нескілеге айтты: «Сенің ағашың— алма ағаш, құсың—лашын, ұраның—қоңырат, тамғаң—ай тамға болсын»,—деді. Бұл елдерде жарым ай сипатында да жортылады дүр. Андин соң Шыңғыз хан айтты: «Әй, Үйсін Майқы би, сенің ағашың—қара ағаш, құсың—қара құс, ұраның—салауат, тамғаң—сірге болсын»,—дейді. Бұ елдерде соңғы да мақбұл, қазақта бұ тамға төре тамға деп жорытылады. Андин соң Шыңғыз хан айтты: «Әй, мың садақлы Ораж би, яғни мың түмендік андин қалды. Ораж би биғаят кісі еді. Ұрыс­ қа шығар болса, мың садақты кісі болсын шығар еді. Соның үшін сенің ағашың—қайың, құсың—қаршыға, ұраның—алаш, тамғаң—құс қабырғасы болсын»,—дейді. Және Шыңғыз хан айтты: «Әй, Тайман би, сенің ағашың— терек, құсың—қырғи, ұраның—тотия, тамғаң—арғақ бол­ сын»,—дейді.

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... Сонан соң Шыңғыз хан айтты: «Әй, Қыпшақ би, сенің ағашың—қараме, құсың—бүркіт, ұраның—тоқсаба, тамғаң— тарақ болсын»,—дейді. Андин соң Шыңғыз хан айтты: «Әй, Юрматы би, сенің ағашың—үйеңкі, құсың—ителгі, ұраның—ақтайлақ, тамғаң— сенек-айыры болсын»,—дейді. Және Шыңғыз хан айтты: «Әй, Керейіт би, сенің ағашың— жөке, құсың—қаз, ұраның—арбор, тамғаң—көр тамға бол­ сын»,—дейді. Және Шыңғыз хан айтты: «әй, Мотиян би! Сенің ағашың— милеш, құсың—тырна, ұраның—байқоңырат, тамғаң—құйыс­ қан болсын»,—дейді. Андин соң Шыңғыз хан айтты: «Әй, Боржын би, сенің ағашың—емен, құсың—күшіген, ұраның—ақтоған, тамғаң— жағалбай болсын»,—дейді. Онан соң Шыңғыз хан айтты: «Әй, Борқыт би, сенің аға­ шың—жықан, құсың—һодһод, ұраның—борож, тамғаң—һам­ зе болсын»,—дейді. Және Шыңғыз хан айтты: «Әй, Қиғынжар ұғылы Қият, се­­ нің ағашың—артиш, құсың—қауыт, ұраның—тайлақ, тамғаң­� —сыро болсын»,—дейді. Андин соң Шыңғыз хан айтты: «Әй, Қалдар би, сенің ағашың—сандал, құсың—көгершін, ұраның—арнау, тамғаң— шөміш болсын»,—дейді. Және Шыңғыз хан айтты: «Әй, Салжұт би, сенің ағашың— көброх, құсың—койка, ұраның—барлас, тамғаң—үй тамға бол­сын»,—дейді. Онан соң Шыңғыз хан айтты: «Әй, Темірқұтлық, сен құа­ рақшыдан байлығың көп, мал бермегіңбірлен билік тап­тың. Сенің ағашың—жирек, құсың—сауысқан, ұраның—та­бан, тамғаң—жарым тарақ болсын»,—дейді. Әмә Шыңғыз ханның өз ұраны—жанықпа еді. Шыңғыз хан үшбу етілген билерді әр бірісін ләшкер (әскер) басы қылып ор­да алғалы жібереді. Ама ол ұлық шиырларда халық ұғылы бір-бірін орынды ұраныбірлен табар ерділер. Емді барша ұранларының атлары бұнылар дүр: әуелі хан ұраны—жанықпа, андин соң билердің ұрандары: аружан, қоңырат, салауат, тотия, тоқсаба, ақтай­ лақ, арбот, байқоңырат, аққоған, бороһ, тайлақ, арнау, барлас,

шежірелік аңыздар табан және мағұлым Шығыз хан киік аулауға шығар болса, үшбу айтылған билеріні һәрдайым құстары бірлен алып шығар еді. Енді ол құстардың аттарын жамиһ қылып, баршасын айталық. Әуелі Шыңғыз ханның өз құсы—бас қарақас ерді, өзге билерінің—сұңқар, лашын, қара құс, қаршыға, қырғи, бүркіт, ителгі, қаз, тырна, күшіген, һодһод, көгершін, койка, сауысқан ерді. Және Шыңғыз ханның ағашы шынар ерді. Өзге билерінің ағашы—қарағай, алма ағаш, қарағаш, қайың, терек, қарама, үйеңкі, жөке, милеш, емен, шаған, артиш, сандал, көбырож, жирік ерді. Және мағұлым, ол хакиім Шыңғыз ханның өз тамғасы—құс басы ерді. Және маұлым, ол хакиім Шыңғыз хан бұ айтылған билері­ нің һәрбірісіне ұрысқа лайық бірер сауыт берді. Ғибетлемек үшін Шыңғыз ханның өз сауыты—боян деген ерді. Ұлық ұғылы Жошының—қаратау деген ерді, екінші ұғылы Жадайдың— алтын сандық ерді, үшінші ұғылы Керейінің—бектарын ерді. Андин соң Шыңғыз хан билерінің һәрбірісіне сауыт берді. Әуелі Боданжарұғылы Қиятқа—ғақала деген сауытты берді, қоңыратқа—айқолтық дегенді берді, Майқыға—сифр дегенді, Ордажға—шөжекөз дегенді, Тамиянға—көйлексе дегенді, Қыпшаққа—көкиқа дегенді, Юурматқа—көйлексе дегенді, Бөржінге—құмғаш дегенді, Борқытқа—көрлауыж дегенді, Қиғынжарұғылы Қиятқа—бізқалпақ дегенді, Қал­дар­ ға—шықтұрған дегенді, Салжұтқа—құйыршақ дегенді, Те­ мірқұтлыққа—бұзаубас деген сауытты берді, енді үшбу сауыт­ тарды жамиһ қылып айталық: боян, қаратау, алтын сандық, айқолтық, сфир, жөжекөз, көйлекше, көкиқа, он қырыш, үйлмеқаты, қабақ, құмғаш, көрлауыж, бізқалпақ, шықтұрған, құйыршақ, бұзаубас ерділер. Шыңғыз хан бұ билерінің тамамын көз үстінде қасдай көріп, әшірә-әшірат өзара дүниесіне қуанып, патшалыққа мәзрүр мәшқұл иле һәрдайым тамаша қылар ерді. Күнлерде бір күн Шыңғыз хан ұғыланлары, билерібірлен ау аулай шығып, жүргендерінде жолбарыс деген киікті көрділер. Һәрбірі оқта­ рын жаға кездестіріп қойдылар. Үй қарны ашур дейлар, һеш­ бірі же­те алмай, ақыр бір үш кісі қуып, жеткендерінде жолба­ рысны атып жықтылар. Аналарының бірі Қоңырат батырның ұғылы Сы­нале, екіншісі—мың садақлы Ордаж, үшіншісі— Тамиян ерді. Бұ үш кісі жолбарысыны өлтіріп, Шыңғыз ханға

ҚАЗАҚТЫҢ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ҚҰРАМЫНА КІРМЕЙТІН... келтірділер. Хан бұларының о сол ерліктерін көріп, таңға қалды. Һәр қайсысына міңер теңге алапа беріп (ғалфе), һәр жерде бұларының ерліктерін сөйлер ерді. Және күнлерде бір күн билерібірлен ауға шығып жүргенде, жапанда бір киікні көріп, қудылар. Біржан биінің бір жүгі­рік аты бар ерді. Жүгіргенде андағ ерді: бұланды жетіп бүйір­ден тұтарды. Біржан би киікні тегінде атып жығып, хан алдына келтірді. Хан аңга даһи иллас теңге алапа беріп, һәр күн андағ зоуық сыпа қылурлы ерді. Және даһи бір күн Шыңғыз хан аналарға: —Әй, билерім! Барыңдар, құс аулап келтіріңдер!—деп, жіберді. Билер даһи һәрбірісі құсларын алып шығып, құс аулап келтірділер. Қият сұңқар құспенен аққуны алдырды, Сынала лашынбірлен тырна алдырды, Ордаж қаршығабірлән қаз алдырды, Тамиян қырғибірлән бөдене алдырды, һәрбір құсты құспенен алдырған құстарын Шыңғыз ханға алып келіп, алдыға салдылар. Хан бұ құстарды көріп һәрқайсысына миңир теңге алапа ама Қиятқа, Сыналаға, Ордажға, Тамиянға екшар мың теңге алапа берді. Андан соң Шыңғыз хан Киндоның ұлық ұғылы Жошыны: «Асыл, мал анда табар, алтын-күміс көп дүр, жұрті кең дүр»,—деп, Тирміз ордасына ханлыққа қойды. Екінші ұғылы Жыдайыны: «Ел, ұлыс, түмен, түрлі халық анда болар, ұлы жұрт дүр»,—деп һиндыстан ордасына ханлыққа қойды. Үшінші ұғылы Керейіні: «Ер киер сауыты, ер құшанар қылышы көп дүр, асылзада халық дүр»,—деп, Корал ордасына ханлыққа қойды. Тағы төртінші ұғылы Толыбині; «Халқы рақымды, ер жұрт. Ер киер шұғасы, атласы, торқасы көп дүр, ашқаты, аштатлу таймас ұлы жұрт дүр,—деп, Мыкуо ордасына ханлыққа қойып, үшбу айтылған һәрбір ордаларыны халқыбірлән аналарға үлесіп берді. Емді ол шаһарлердегі ханларының асыл бұлардан дүр. Білгейсіз қу, Шыңғыз хан тарихи һижырадан соң бес жүз қырық тоғызыншы жылда тоңғоз жылы ерді, зи һәжжи айында анадан тұғды, жетпіс екі жыл ғұмыр сүріп, он үш жасында ханлыққа олтырды. Елу тоғыз жыл ханлық сүріп, жетпіс екі жастан соң тоңғоз жылында мү­ бә­рак рамазан айының он төртінші күні, тарих алты жүз жиыр­ ма төртте дүниядан өтті. Шыңғыз ханның туған шаһары, отыр­ ған жұрты Қытай ерді.

шежірелік аңыздар Сол жамағатларда Қотанбай деген бай бар екен. (Майқы би түсіп қалған—О.Қ.). Сол екеуін шақыртып алып ақылда­сып, Қотанбайдың үлкен баласы Үйсін батырды 100 жігітке бас­шы қылып хан баласын іздетіп жіберіпті. Ол 100 жігіт Сыр суы­нан өтіп, хан баласына қосылып, Сарыарқаның қызығын қимай тұрып қалыпты. Енді үш жыл өткен соң хан тағы да Қотанбай мен Майқы биді шақырып алып ақылдасып, 100 жігітке басшы етіп Қотанбайдың екінші баласын мырзаға жіберіпті: «Ағаң мен хан баласын алып кел» деп. Бұл 100 жігітлер бұларға қосылып тұрып қалыпты. Енді бұлар һәм халқымен жау болып жылқы алған. Болат мырза олжа алмайды екен. Кісі ақысы қиын болады деп. Сол себептен Болат қожа атанған екен. Мұнан соң үш жыл өткен соң тағы да хан мәслиқат қылып, Қотанбай мен Майқы биге ақылдасып, 100 адамға бас қылып Алшын мырзаны жіберіпті. Бұл үш батыр нөкерімен жатып әр елден жылқы алып, теңдік бермейтұғын бойдақ болған соң «Қазақ зиянды» атанған. Ноғайлардың қорлықты «бойдақ» деген мәнісі (мына) еркінің тауым байсыз, қағусыз деген мағынада екен. О һәм солай уақытын қыр артады, ноғайлының елінің қыздарын ықтиярсыз тартып алып қатын қылған екен. Ноғайлардың қазақты жамандай беретіні сол екен. Батырлары ноғайға көп қиянат, жапа қылған екен. Ноғайлар үй қылып, енші беріп, қайтадан Ноғайлының ханы Тоқтамыс ханды Едіге батыр өлтіріп, елін шапқан екен. Ол белгілі. Және сол жігіттердің басы бірігіп көбейген соң: «Біз сізді хан көтерейік,—деп,—Біз сізді қолбасы қылайық һәм ұран қойып, аруақ шақырайық!»—деп бәтуа қылғандар манағы бұрынғы келген 100 жігіт Үйсін батырын «Ұлы жүз» деп, Сыр суының басын орай қондырып, соңғы келген Алшын мырзаны 100 жігітімен Сыр суының аяғына қондырыпты. Ортаншы келген 100 жігітті, Болат мырзаны Сыр суының орта жерінен қондырып, «Орта жүз» деп ат қойыпты. Ақ кигіз жайып, алаша төсеп, жиналып, манағы Алаша баланы хан көтеріп, «Алашы» деп ат қойып, әр жерден қосылдық, ел болдық, «Алаш!» деп ұран шақырып, кешегі Алаштың— Алашы болып, Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз—үш жүзге бөлініп, «Қазақ» атанған жері осы-дүр. Бұлардың туысқаны өсіп ел болды. Өскені жау жолында жау қырып, көбінен тұқым қалмады.

І. ҰЛЫ ЖҮЗДІҢ ШЫҒУЫ ТУРАЛЫ 49.Ұлы жүз туралы (І нұсқа) Үйсін батыр өзі жау жаулап кеткенде елі үркіп, Доғалақ тоқал жүкті екен. «Толғатып, жүре алмайсың» деп Доғалақты жұртқа тастап кеткен екен. Ертеңіне жау келіп, жұртта баласын алып отырған қатынға келіп: —Ел қайда?—деген екен. Әйел: —Ел кеше үркіп кетті,—депті. —Бұл жерде не бар?—дегенде: —Осы тұрған таудың аржағында осы елдің жылқысы бар,— деді.—Айдап кеткенін, кетпегенін білмеймін,—депті. Бұл таудың жолы қайда?—деп жау сұрапты. —Таудың жолы күн жарымдық. Тұманғынан айналып ба­ расың,—депті. Жау жағы адамын жіберіп, жартысы кейін үш күнде жыл­ қыны жатқан жерінен айдап келіпті. Жылқыны айдай келген­ сін әйелге бір жылқы берейін десе, әйел айтыпты: —Маған жылқы берсең, осы кәрі құла айғырды беріңіз,— депті. Құйрығы шұбатылған бір құла айғырды берген екен. Әйел соны байлап алыпты. Жау жылқыны алып кетіпті. Таң алдында құла айғыр қатты бір кісінейді. Ертең кеште жылқының жартысы қайтып келіпті. Ертеңі, келесі күні жартысы келіпті. Соңынан адам келмейді. Жаудың ішінде бір жақсы адам бар екен. «Осы жылқы тек жылқы емес. Бұл жылқыны қумайық, елге қайтайық»,—деп­ Ұлы жүз ру-тайпалары туралы аңыздар

шежірелік аңыздар —Талабы бар ерлердің бәрі садақ тартсын, кімнің садағы­ ның оғы сағымға ілінсе, соны хан көтеріңдер,—дейді. Хан болуға лайық жұртшылық уәжге тоқтайды. Бірақ еш­бі­ рінің оғы сағымға байланбайды. Сонда жаңағы ақ жау­лық­ты ана: —Менің Дүрбін деген мерген балам бар еді, тауда аң аулап жүр, соны шақырып әкеліңдер, бәлкім соның атқан оғы сағым­ ға тоқтар. Аң қызығын балам қимағандай болса, мына жүзігім­ ді көрсетіңдер!»—деп, қолындағы жүзігін шешіп береді. Елдің жөн білетін адамдары, атақты билері Дүрбінді ша­ қырып келуге аттанады. Шешесі айтқандай, аң қызығына берілген Дүрбін шақырушылардың сөзіне алғашқыда құлақ аса қоймаған екен, шешесінің белгіге беріп жіберген жүзігін көр­ ген соң бармақшы болады. —Бірақ, мен жанды нәрсеге мінбеймін, маған күйме ке­ рек»,—деп шарт қояды. Ел-жұрт Дүрбіннің шартын ырым тұтып, күйме-арба жасап алып барады. Дүрбін күйме-арбаға мініп келе жатқанда арбаны жасаған шебердің жол-жөнекей аяғы мертігіп, ол да арба­ға мініп жетеді. Содан, ел-жұрттың көз алдында Дүрбін садақ тартады. Садағының оғы сағымға сіңіп, ілініп қалады. Ел-жұрт бір ауыздан Дүрбінді хан көтереді. Содан бері Дүрбін мінген күйме-арбаны қаңғырлап жүре­тін дыбысына бола «қаңқа» деп атайды. Ал арбаны жасаған кісі­ні де, арбаға мінген кісіні де «қаңқалы» деп атайтын болады. Барабара «қаңқалы» сөзі біраз өзгеріп, «Қаңлы» сөзіне айналады... 52. Қаңлы Ұрыстан соң Оғыз қағанның шеруіне, нөкерлеріне, халқы­на соншама көп жансыз олжа-мүлік түсті, жүкті тиеуге, тасуға ат, қашыр, өгіз аздық етті. Сонда Оғыз қағанның шеруінде үздік жақсы бір шебер кісі бар еді. Оның аты Бармақлық Жосын Бі­ лік еді. Бұ шебер бір қаңға (арба) шапты. Қанға үстіне жансыз олжаны тиеді. Қаңғаның алдында тірі олжаны жегіп, тартып кете барды. Нөкерлердің, халықтың бәрі мұны көріп, тездетіп тағы қаңға шапты. Мұндай қаңға жүргенде «қаңға, қаңға» деп дыбыстап бара жатушы еді. Соның үшін оларға «қаңға» деп ат қойды. Оғыз қаған қаңғаларды көріп күлді де, айтты: «Қаңға мен өлі олжаны тірілер алып жүрсін. Саған Қаңғалық аты беріліп, Қаңға аты сақталсын,—деп кетті.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР ІV. БӘЙДІБЕКТЕН ТАРАҒАН РУЛАР 53. Жарықшақ туралы аңыз (ІІ нұсқа) Бәйдібектің төрт қатыны болады. Бірі—Сары бәйбіше, басқалары: Домалақ тоқал, Сыланды, Мапыраш (Шежіреші соңғы екі әйелді қате көрсеткен, шын мәнінде бұлд екеуі— Бәйдібектің келіндері—Т.Ә.). Бәйдібектің мекені Әулиеата уезінде, Күйік деген жерде екен. Ол уақытта қырғыз ҚарынӘнжан жағында болады екен. Бұл екі ел жау екен. Қырғыздан Бәйдібектің елі (Үйсін) Билікөл деген жерге қарап үркиді. Бәй­дібек жылқысымен кеткенде, Сары бәйбіше толғатып жат­ қан Домалақ тоқалды «жау алсын» деп қастап, жұртқа тас­тап кетіпті. Домалақ қара лашықпен жұртта толғатып, баласын туып, емі­зеді де әлсіреп талып қалады. Сонда баласының басы соғылып жарылып қалады. Сондықтан баланың аты «Жарғышақ» болады. Қырғыздың қолы келіп жұртта балалап жатқан қатынды тауып алады. Қырғыздың қолы: Ел қайда, сен кімсің?—дейді. Домалақ тоқал: —Мен Бәйдібектің тоқалымын. Мен толғатқандықтан қа­ рамай кетті, пәлен жолмен барса, Билікөлден елді табасың,— дейді,—Тез барсаң, аласың, егер елді шауып, аман алып келсең, маған сауын сал—сауғаға Бәйдібектің жылқысындағы бір ақ­ сақ сары айғырды бер,—дейді. Қырғыздар қатынның нұсқауымен елді шауып, қалың жыл­ қыны топырлатып айдап келеді де, қолбасы қырғыз: —Менің мына қатынға айтқан уәдем бар еді,—деп, ақсақ сары айғырды Домалаққа ұстап береді. Қырғыздар жылқыны бұл күнгі Талас суын өрлей айдайды. Таластың өзенінен жылқы қайта қашып кетеді. Талас суының бойында қатынға келіп, айғырға үйелейді. Бұл кезде артынан қуғыншы соғысып, жылқыны айырады. Сондықтан сол судың аты «Талас» атанады. «Аса»—асудың аты, қырғыздар асып кеткен. Мұнан соң Домалақ бәйбіше әулие атанған. Бәйдібек Әулие ата, Шымкентті жерлеп жүріп өледі. Қа­ зірде Домалақ бәйбішенің һәм баласы Жарғышақтың моласы

шежірелік аңыздар Шымкент қаласы мен темір жол станциясының арасында. Тұ­ қымдары күні бүгін «Домалақ енем, Жарғышақ, айна­лайын аруақ!» дейді. Бұл ұранды осы күні қатыны толғатқанда, қызылбөрік елі­ нің қатындары айтады. 54. Жарықшақ Нүрила қыз Бәйдібек биге тұрмысқа шыққан соң көп кешік­ пей дүниеге бір ұл келеді. Есімін Тілеуберді деп қояды. Нүрила­ ның ерекше жаралған парасат-пайымын бағалап үйленген Бәйдібек би Тілеуберді дүниеге келген соң бұл шаңырағына одан сайын көңіл бөлетін болады. Бәйдібек бидің Нүрилаға көңіл бөлгенін Сарықыз бәйбіше қызғанып, мінез көрсете бастайды. Нүриланы бұрынғыдай есік­те жүрген күңі сияқты ұстап, орынсыз кінә тағып, тіптен қол жұмсайтын болады. Тілеуберді дүниеге келген соң Сарықыз бәйбіше қызғанышын одан сайын үдете түседі. Ел ісімен көбі­не­ се ат үстінде жүретін Бәйдібек бидің көзі тайса болды, Нүрила­ ның басынан таяқ, құлағынан қаңқу кетірмейтін болып алады. Сарықыз бәйбішенің ержеткен тоғыз ұлы болса да, Бәйдібек би бар мұрасын тоқалдан туған Тілеубердіге бұйыртатындай көріп, бара-бара бесіктегі бейкүнә нәрестені қарғап-сілейтін болады. Қит етсе болды, Нүриланың қазан-ошағын шашып, әбігер етеді. Ең арғысы, түн баласында да тыныштық бермей, қара мал болып үйге сүйкеніп, Нүрила мен Тілеубердіні шошытады. Бір күні Сарықыз бәйбіше жеті түнде тұрып, қолына пышақ алып, Нүриланың үйінің сыртына келеді де, әдеттегідей қара мал болып үйді сықырлата сүйкенеді. Сонда әбден төзім-шы­ дамы таусылған Нүрила: —Хайуан болсаң, өрісің кеңейсін, адам болсаң, мазасын ал­ған жалғыз ұлым Тілеубердінің құзырында бол!»—деп дауыс­тайды. Бұл сөзді естісімен, онсыз да булығып жүрген Сарықыз бәйбіше: —Ә-ә, салдақы, енді менің үрім-бұтағыма тіл тигізейін дедің бе?—деп, есікті бір теуіп үйге кіріп келеді де, қолындағы пышақты бесікте жатқан Тілеубердіге сермеп қалады. Қараң­ ғыда жұмсалған пышақ бесіктегі баланың шекесін тая тиіп, бала шар ете қалады. Жанталасқан Нүрила Сарықыз бәйбі­ше­ нің екінші рет пышақ жұмсауына бөгет болып, қолындағы пы­

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР шақ­ты жұлып алады. Сол бетінде Сарықыз бәйбішенің шек­тен шыққан мына қылығына қатты назаланған Нүрила: Жүзге жетпе, жүзге жетсең, күзге жетпе!—деп қарғыс айтады. Осы бір сойқанды түнде Нүриланың аузынан шыққан екі ауыз қарғыс сөздің салқыны Сарықыз бәйбішенің балаларына тиіп еді дейді. Сарықыз бәйбішенің тоғыз ұлы тоғыз шаңырақ болып отырғанда, Балабөгеннің аңғарынан сел жүріп, ауылды шайып кетеді. Тоғыз ұлы бірдей бала-шағасымен суға қарық болады, тек қана Байтоқты деген баласының Ұшан атты келіншегі төр­ кіндеп кетсе керек. Сол Ұшаннан туған Сарыүйсін ғана Сары­ қыз бәйбішенің ұрпағын жалғайды. Бірақ оның ұрпағы да онша өсіп-өнбейді. Нүриланың баласы Тілеубердінің шекесіне тайып тиген Са­ рықыз бәйбішенің пышағынан кейін баланың жас еті тез бітіп жазылады. Бірақ Тілеубердінің шекесі жарық сияқты ағарып, тыртық болып бітеді. Осыған байланысты Тілеубердіні төңірегі «Жарықшақ» деп атап кетсе керек. Жарықшақтан (Тілеуберді)—Албан, Суан, Дулат тарайды. Бұларды «Қара үйсін» деп те атайды. V. САРЫ ҮЙСІН РУЫ 55. Сары үйсін (І нұсқа) Ақсақалдан Қараша би жалғыз екен. Қараша би болып, жұрт сұрапты. Өзінен бала болмаған екен. Бір жиында біреудің тілі тиіп, қатты назаланып, жатып алған екен. Елі жиылып, қожа қызы Қоңырбикені алып беріпті. Қоңыр жүкті болып, ұл туған екен, атын Байдәулет қойыпты. Бұны бәйбіше әйелі Зеріп бауырына салып, оның өкшесі жұғып, Зеріп бәйбіше жүкті болып, Жәлменбетті туыпты. Онан соң Қоңырбике Бәйдібекті туыпты. Сөйтіп, екі қатыннан үш ұлды болыпты. Байдәулеттің әулеті Дулат ішінде болып, бір болысқа таяу ел болған. Жәлменбеттен Ошақты, Иісті (ысты—Е.Қ.), Шапырашты руы тарайды. Бәйдібектен Жарғышақ туыпты. Тегінде Бәйдібек екі қатын алған екен. Үлкені Сарыүйсін, кішісі Нұрбүбі деп аталады. Нұрбүбі домаланып жүретін домалақ адам болғандықтан «Домалақ ене» атаныпты.

шежірелік аңыздар Сарыүйсін (Бәйбіше) тоғыз ұғыл туып, оның біреуі ғана қатын алып, одан бір қыз туған кезде жұқпалы тамақ ауруы пайда болып, қалған ұлдарының бәрі шетінеп кеткен екен. Қыз туған ұлының әйелі де өлгендіктен оған үйде күң боп жүрген қырғыз қызы мен сарт қызын алып беріп, осы екі әйелден қа­ лың «Сарыүйсін» атанған елдер тарапты. 56. Сарыүйсін (ІІ нұсқа) Бәйдібектің бәйбішесінің есімі Сарықыз екен. «Сарықыз» десе, дегендей, ақсары, шегір көз адам болыпты. Бәйбішелік жолына лайық әміршіл, адуын мінезді еді дейді. Сарықыз бәйбішеден Бәйдібек тоғыз ұл көріпті. Бәйбіше ауылы атанып, ақарлы-шақарлы ел болып отырады екен. Бірде ел жазылып жайлауға шыққан кезде, Сарықыз бәй­ бішенің ауылы да тау бөктеріндегі шүйгін шатқалды өрлеп барып қоныс етеді. Таулы жердің жауын-шашыны мол. Бір күні жойқын нөсер жауып, таудан сел жүріп, Сарықыз бәйбішенің балаларының ауылын сел шайып кетеді. Тоғыз ұлы бірдей балашағасымен опат болады. Тек қана Байтоқты деген баласының Ұшан атты келіншегі төркіндеп кетіп аман қалады. Ұшанның жанына ерген Сарықыз бәйбішенің қызы, яғни Байтоқтының қарындасы Алтын да аман қалса керек. Ұшанның аяғы ауыр екен, төркіндеп жатып босанады. Әжесі сияқты шикіл сары ұл туады. Оған Мырзақаз деп ат қояды. Мырзақаздың емшектегі кезінде Ұшан қайтыс болып, Алтын қыз Мырзақазды сүт беріп асырайды. Бір әулеттен қалған жалғыз тұяқ—Мырзақазды Алтын «Сыйлықсары» деп мәпелесе, нағашы жұрты «Сарыүйсін» деп еркелетеді. Ақыры нағашы жұртының аузы дуалы болып, Мырзақаз есейе келе ел ішіне «Сарыүйсін» деген атпен танылады. 57. Сары үйсін (ІІІ нұсқа) Бәйдібек бәйбішесі Мараудан он ұл (Мөйлау, Қойлау, Мойсал, Қайсал, Айтуған, Байтуған, Ерсары, Бисары, Байтоқты, Сарыбай), екі қыз көреді. Марау өжет, бірбеткей, қайсар: өз

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР дегені болмаса ешкімге көнбейтін, кісінің тіліне ермейтін мық­ ты адам болған деседі. Бүкіл елге билік жүргізген ақылды ана болғандықтан, ел-жұрты оны құрметтеп атын атамай «Сары бәй­ біше» деп, одан туған балаларды «Сарыүйсін» деп ата­ған екен. 58. («Сары үйсін» аңызы) (ІV нұсқа) Бәйдібек өзінің жылқышы ағаларымен бай жылқысын бағып, Мойынқұмды жайлап жүре береді. Көңілінде тана көз сары қызға деген махаббат құштарлығы тұтанады. Енді ауа жайылған жылқыны іздеген болып, кейде қашқан қасқыр, түлкіні індеткен болып Арыстан би аулына барғыштай береді. Түстеніп, қона жатып, би айтқан қызықты аңыз, шежіре әңгімелерді тыңдайды, оңашасын тауып сары қызбен сырласады. Қыздың аты Гүлжамал еді. Оны әке-шешесі, аға-жеңгелері еркелетіп «Сары қыз» дейді екен. Бәйдібектің сары қызбен көңілдес, бір-бірін ұнатып, сырласып жүргенің шешесі де, әкесі де сезеді, бірақ жек көрмейді. Қайта жиірек кездесіп, бір-біріне үйір бола бергенін қалайды. Әсіресе жеңгелері көп дәнекерші болады. Бір күні Арыстан би: —Балам, саған ықыласым түсті. Еліңде құда түсіп, сөз сөй­ лерің бар ма? —Ондай жанашыр әке-шеше менде жоқ, өзіммен-ақ сөйле­се беріңіз. —Ендеше Сары қыз екеуіңе отау тігіп берейін, осында қал­ саң қайтеді? —Ақсақал, отау дегеніңіз жөн, бірақ мұнда қала алмаймын ғой. Жетім болғаныммен, менде де ел бар, жұрт бар. Ауылға барайын, ағайын-туыспен ақылдасайын. Көп кешікпей қайтып айналып соғайын. —Жарайды, мұның да жөн екен. Арыстан би мен Бәйдібек баланың алғашқы келісімі осы болды. Наурыз айы жақындап, қыстың ызғары қайта бастайды. Жыл­ қышылар жылқысын еліне беттетіп, айдай жаяды. Бірне­ше күн дегенде олар еліне жетеді. Шынтас бай жылқысының мұр­ты бұзылмай аман-есен оралғанына қатты қуанады. Жыл­қы­шы­лар Мойынқұм жайлауын қыстап шыққанын, ол елдің Арыстан де­ген

шежірелік аңыздар биінің көрсеткен аталық қамқорлығын, тіптен Бәйдібек­ке жал­ ғыз қызын бермек болғанын жырдай қылып баян етеді. Сонда Шынтас байдың Бәйдібекке шын мейірі түсіпті: —Бәйдібек балам, түсіндім, бәрі сенің арқаң. Жайлы өріс тауып жылқымның тай-тулағына дейін сондай қаһарлы қыс­ тан аман қалғаны тек сенің ақылың. Сен есік алдында жүр­ген құлым едің, енді ақылды ұлым болдың. Қасыңа бір қария, он жігіт қосып, алдыңа жүз жылқы салып берейін, Арыстан биге бар-дағы қалыңдығыңды алып қайт! Осылайша Бәйдібек Арыстан бидің еліне барады. Би елінің тайлы-таяғы жиылып, Сары қызды ұзату тойын жасайды. Ақындар айтысы, бәйге, қыз қуу, күрес, жамбы ату дейсің бе— барлық салт, дәстүр өтеді. Сөйтіп, Сары қыз жасау-жабдығы, бәсіре төлімен келін болып түседі. Шынтас бай да Арыстан биден қалмаймын деп барын салып той өткізеді. Беташар, жаржар жырланады. Бәйге, көкпар беріледі. Елі-жұрты Бәйдібек пен Гүлжамалға ақ отау тігіп, енші береді. Бәйдібек өзінің ақы­ лы, тапқырлығы арқасында жалшылықтан, жоқшылық­тан құтылып, ел қатарына қосылады. Көп кешікпей елі оны би етіп сайлап алады. Гүлжамал Байтоқты деген ұл, Алтын деген қыз туады. Бай­ тоқты он сегіз жасында Керей жұртының Ұшан деген қызы­на үйленеді. Келесі жылдың көктемінде таудың қуысында отыр­ ған бес-алты үйді мал-жанымен бір түнде таудың тасқын суы алып кетеді. Солармен бірге Байтоқты да үй-мүлкімен опат болады. Соның алдында ғана төркініне кеткен Ұшан аман қалады. Төркінінде жүріп Ұшан ұл табады. Оның атын Мырзақаз қоя­ ды. Еліне келген соң Ұшан да қайтыс болып, бір жасқа толма­ған баласы жетім қалады. Жас нәрестені Байтоқтының қарын­да­сы Алтын ақ ешкінің сүтін беріп асырап алады. «Құдайдың бер­ ген сыйлығы» деп оны «сыйлық сары» қояды. Келе-келе ел оны «Сары үйсін» атап кетеді. 59. [Сұлықсары ұрпақтарының «Сары үйсін» руына сіңуі] Кейбір шежірелерде Кішкене Палуанға өкпелеп кетіп қа­ лып, Ұлы жүзге барып, Үйсіндерге қосылып, Бәйдебек бидің бәйбішесінен туған Сарыүйсін баласы Байтоқты байға келіп ма-

VІ. ШАПЫРАШТЫ РУЫ 61. (Үш таңба немесе тұмар таңба туралы) Бәйдібектің екінші әйелі Зеріптен Жәлмәмбет туады. Жәл­ мембет отызға келгенше үйленбей, серілік құрып жүріп Ма-

шежірелік аңыздар пыраш атты қызбен көңіл қосады. Мапыраш анамыз ұл табады. Бірақ қан көп кетіп, ұлын сүйе де алмай, қайтыс болады. ...Баланың атын анасына ұқсатып Шапырашты деп қояды. Бұ­ дан соң Жәлмәмбет өзінің туған балдызы Қарашашқа үйлене­ді. Ай-күні жетіп, Қарашаш ұл табады. Толғатып жатқанда «марту» басып Қарашаш анамыз да қайтыс болады. Нәрестенің атын Ошақты қояды. Тегі Жәлмәмбет атамыз серілеу болса керек, сол екі арада Сыланды деген қызметшісімен көңіл қосып, оған да үйленеді. Іле-шала Сыланды ұл босанып, атын Ысты қояды... Шапырашты туғанда бір жылқышы Бәйдібекке сүйінші сұрап барыпты. Сүйіншісін берген бабамыз жылқы ішінен бір торы тайды ұстатқызып, темір көсеуді отқа қыздырып тайдың санына тартып жіберген екен. Ошақты мен Ысты туғанда да дәніккен жылқышы сүйінші сұрап барыпты-мыс. Бәйдібек баяғы тайды ұстатқызып, жамбасына тағы екі жерден қарып таңба басыпты. Кейінірек: «Сонша жылқыңыз бола тұра, ұш ұлға арнап жалғыз тайды бәсіре еткеніңіз қалай» деп сұрағандарға Бәйдібек: «Таңбасы бір болса, тату болады» деген жауап қайтарса керек. Тайдың санына көсеуді үш тартқанда түскен таңбаны «Үш таңба» немесе сыртқы түріне қарай «тұмар таңба» атайды. 62. Шапырашты (І нұсқа) Бәйдібек бидің ортаншы әйелі Зеріп—Шынтас байдың қызы. Биязы мінезді, асқан сұлу, адамгершілігі мол, үй тіршілігіне ұқыпты кісі екен. Одан жалғыз ұл Жалманбет дүниеге келеді. Отызға келгенше үйленбеген көрінеді. Серілік құрып жүргенде Жұпар деген қызбен көңіл қосады. Жұпар—шығыста көршілес жайлаған Қоңырат руынан шыққан атақты Мелде бидің үлкен қызы. Мелде биді замандастары «Қызыл би» деп атаған екен. Жұпар келін болып түскеннен кейін биязы мінезіне қарай ауыл адамдары оны «Мапырашты», «Мараш» деп атаған екен. Күндердің бір күнінде Бәйдібек өздері терең ұраға түсіріп алған жолбарысты қыл шылбырмен тұмылдырықтап, тірідей жете­ леп, ауыл шетіне жақындағанда сонадайдан алдынан бір келін­ шек шығып, тізе бүгіп сәлем береді де, бабамыздан «сыралғы сау­ға» сұрайды.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Бәйдібектің жасауылдары жолбарысты жеткіздіріп береді. Келіншек Жұпардың сырлас жеңгесі болатын. «Ол жолбарысты сойғызып, жүрегін ашкідет қайын сіңлісіне жегізіп, жерігін қандырыпты»,—деседі. Жалманбеттің әйелі—Жұпар (Мапырашты) анамыз айы толып, ұл табады. Бірақ өкінішке орай, жолдасы түспей, дүние салады. Анамыз өлер алдындағы енесі Зеріпке айтқан өтініші бойынша баланың есімін «Шапырашты» деп қояды. Ал ел арасындағы тағы бір әңгімеге қарағанда, «баланың бір көзі бір көзіне атысып, шапыраштанып туыпты. Сондық­ тан баланың есімі «Шапырашты» болыпты»—деседі. Нәресте­ ні Мапыраштының енесі Зеріп пен сырласы Сыланды ақ сүтін беріп өсірген екен. Сыланды Мапыраштыны ұзатқанда бірге келген қыздың біреуі еді. Шапырашты қайратты, жаудан жүрегі қайтпаған батыр, зерек жігіт болып өседі. 63. Шапырашты (ІІ нұсқа) Бірде Бәйдібек би жанына сенімді серіктерін ертіп, сайланып шығып саят құрады. Аң-құсы жыртылып-айырылатын қалың жынысты кешіп келе жатса, «гүр-р» еткен жолбарыс дауысы естіледі. Бес қаруын сайланып шыққан жігіттер дереу тақым қағып, із кессе, уыздай байталды жығып, етін еңсере жеп жатқан жолбарысты көреді. Жас етке сылқия тойған жолба­ рысты аңшы жігіттер қаумалап жүріп соғып алады да, «үйі­рі­­ мен үш тоғыз» деп Бәйдібек бидің алдына көлденең тартады. Түз шерісіне Бәйдібек бидің де көңілі толып, жетектегі атқа өңгертеді. Аңшылықтың дәстүрі бойынша аң патшасын соқ­қан соң әрі қарай аң аулауды тоқтатып, ауылға бет түзейді. Бәйдібек бастаған топ сарыала жолбарысты салақтатып бір ауылдың тұсынан өтеді. Сол кезде бұлардың соңына жаулығы желбіреген бір әйел ілеседі. Өкшелеп қалмай келе жатқан әйел­ ді байқаған Бәйдібек тізгін тартып жөн сұрайды. Сонда әлгі әйел: —Мырзалар, айып болмаса, мына жолбарыстың бауыры мен жүрегін беріп кетсеңіздер,—дейді. Бәйдібек сөзге келместен әйелдің тілегін қабыл алып, жі­ гіттеріне жолбарыстың жүрегі мен бауырын алдыртып бер­гі­ зеді. Әйел алғысын айтып кері қайтады.

шежірелік аңыздар Сол жерде Бәйдібек бір жігітін жұмсап, жансыздап біл­дірт­ се, әлгі әйел қоңырат ішіндегі «Қызыл би» атанған Мелде би­дің Тәуіркөз деген бәйбішесі екен. Жолбарыстың жүрегі мен бауырын жеп, жерігін басқаны белгілі болады. Бұл оқиғаны Бәйдібек бір сыр көріп, көкейіне түйеді. Көп кешікпей Қызыл бидің бәйбішесі Тәуіркөздің босанып, қыз тапқанын, оған Жұпар деп ат қойғанын естиді. Сонда Тәуіркөз белін бекітіп, бала қырқынан шығып, бе­ сікке салынған кезде Бәйдібек би барша жөн-жоралғысымен, сән-салтанатымен Қызыл бидің үйіне келіп түсіп, «бесік құда» болғысы келетін ниетін білдіреді. Бәйдібек өзінің «Сұлу Зеріп» деп атанған екінші әйелінен туған Жалмамбет (Жәлменде) дейтін баласына Жұпар қызды қалап, Құдай қосқан құда бол­ ғысы келетінін айтады. Сонда, Қызыл би ойланып отырып Бәйдібекке: —Бәйдібек, бұл ниетіңнің қандай себебі, нендей негізі бар?—деп сұрапты. Бәйдібек: —Себебі де, негізі де біреу-ақ: Тәуіркөз бәйбішенің жері­гін өзім қандырып, ырым көріп едім,—депті. Сонда Қызыл би: —Е-е, баламның тіні менікі болғанмен, ділі сенікі екен ғой?!—деп оң шырай танытыпты. Арада он шақты жыл өткенде ата-аналарының ақ баталарын алып, Жалмамбет пен Жұпар қосылады. Бәйдібек ауылына келін болып түскен Жұпар қазақтың жанама ат қоятын дәстүрімен «Мапырашты» атаныпты дейді. Кешікпей Мапырашты жүкті болып, арыстай бір ұл табады. Ауылдың дуалы ауыз бір қарты нағашы әжесінің жолба­­ рыс жүрегіне жерік болғанын ырым көріп, баланың есімін ана­сы Мапыраштыға ұйқастыра «Шапырашты» деп қояды. Ша­пырашты ержүрек, батыр болып даңқы шығады. 64. Шапырашты (ІІІ нұсқа) Бәйдібек би үш некелі болса керек. Бірінші әйелі Сары бәйбішеден—Байтоқты (кейбір деректерде—Сарыбай) туып, одан өрбіген ұрпақ «Сарыүйсін» атанған. Екінші әйелі Зеріп­

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР тен—Жалмамбет, одан Шапырашты, Ошақты, Ысты туған. Үшінші әйелі Нүриладан (бұл кісіні ел-жұрт қадірлеп «Дома­ лақ ене» деп атаған) Тілеуберді (жанама аты—Жарықшақ), одан Албан, Суан, Дулат туған. Атадан балаға жеткен қария сөздің айтуы бойынша, Бәйді­бек би екінші әйелі Зеріптен перзент көріп, қоңырат Қызыл би­мен (шежіре деректерінде «Мелде би» деп те айтылады) құдала­сып, Мампырашты деген қызын ұлы Жалмамбетке алып береді. Күндердің бір күнінде Бәйдібек би қосшыларын ертіп, аң аулау үшін салбурынға шығады. Бәйдібектің қостап шыққан салбурыны сәтті болып, қанжыға майланып, қайтуға қамданған күні қан сонар түседі. Аңсақ жігіттер: «Құдай сәтін салып тұр ғой, бір сонарлап, төңіректі шолып қайтайық»,—деген соң Бәйдібек серіктерінің сөзін жықпай атқа қонады. Кешікпей-ақ өзіне ғана сеніп жортқан жалғыз арланның сонарға мөрдей болып түскен ізі кезігеді. Аңшылар: «Иә, сәт!» деп шоқыта жө­не­ леді. Сонар күнгі іздің мойны қашық болмайтын әдеті ғой, әнеміне дегенше қасқырдың да бойы көрінеді. Айтса айтқан­дай, өзіне-өзі сенген есік пен төрдей көкшулан екен, ұзақ жүгіріп, жігіттерді біраз әуре-сарсаңға түсіріп барып әрең соқтырады. Содан аңшылардың мінген аттары қырауытып, ауылға кештетіңкіреп оралады. Ас-су қамдалғанша жігіттер көкшу­ лан арланды союға кіріседі. Сол кезде көрші-қолаңның бір қыз баласы келіп, сыпайы ғана тілмен қасқырдың бауырын сұрай­ ды. Мұндай тосын қылықты жігіттер елей қоймаған екен, сол жер­де Бәйдібек би: «Баланың меселін қайтарма!» деп, қасқыр­ дың бауы­рын алдыртып береді. Сонсоң жігіттерінің біріне иек қағып: «байқашы, қайтер екен?» деп, ізіне салып жібереді. Сөйтсе, жерігін басу үшін қасқырдың бауырын алдыртып отырған Бәйдібек бидің келіні Мапырашты екен дейді. Мұны Бәйдібек би бір сыр етіп: «Е-е, Тәңірім, қайырын бере гөр!»— деп, көкейіне түйіп қояды. Арада біраз уақыт өткенде Мапыраштың айы-күні жетіп, дүниеге бір ұл бала келеді. Баланы Бәйдібек би алдыртып қара­са, бір көзі ашық, келесі көзі қысық және алақанында шеңгел­­деп қысқан қан бар екен дейді. Сол жерде Бәйдібек би: «Ниетті­ле­­гім қабыл болған екен, баланың аты Шапырашты болсын!»—депті. Шапырашты туған соң, жолдасы түспей Мапырашты қайтыс болыпты. Мұны естіген Қызыл би: 8-85

шежірелік аңыздар «Бәйдібектен кіндігімді үзбеймін»,—деп ниет білдіреді. Содан Мапыраштының сіңлісі Қарашашты Жалмамбет балдыздай алады. Қарашаш Шапыраштыны бетінен қақпай, ешкімнен кем қылмай өсіреді. Шапырашты дүйім жұртқа даңқы жайыл­ ған батыр болады. 65. Шапырашты (ІV нұсқа) Бәйдібек бидің ортаншы әйелі Зеріптен туған жалғыз ұл­дың есімі—Жалмамбет. Жалмамбет ақыл тоқтатып, оң-солын танып, жасы отызға жақындағанда қоңырат Мелде бидің (Қызыл би деп те атайды) үлкен қызы Жұпарға үйленеді. Жұпарды биязы мінезіне орай ауыл адамдары «Мапырашты» (кейбір шежіреде «Мираш» деп те аталады) деп атап кетеді. Жұпар келін болып ұзатылғанда өзімен сырлас болып өскен Сыланды деген қыз бірге келсе керек. Күндердің бір күнінде Бәйдібек би аңға шығып, олжалы оралады. Арнайы қазылған аран-орға жолбарыс түскен екен, соны тұмылдырықтап тірідей алып қайтса керек. Жұпарға тілеуқор, сырлас бір келіншек алдарынан шығып, тізе бүгіп тағзым етеді де, Бәйдібек биден сыралғы-сауға сұрайды. Сол жерде Бәйдібек сөзге келместен серіктеріне жолбарысты жеткіздіртіп береді. Мұның мәнісі, Жұпар жолбарыс жүрегіне жерік екен дейді. Жұпар жолбарыс жүрегін жеп, жерігін басады. Содан айы-күні толып, Жұпар арыстай бір ұл табады. Бірақ жолдасы түспей өзі дүние салады. Жұпар өлер алдында енесі Зеріпке айтқан өтініші ескеріліп, «Мапыраштының көзі ғой, анасын еске салып жүрсін» деп, баланың есімін Шапырашты қояды. Анасыз қалған Шапыраштыны Зеріп пен Сыланды қамқорлықтарына алады. Баланың Шапырашты атануы, туғанда «бір көзі бір көзіне атысып, шапыраштанып туған екен» дейтін де сөз бар. Шапырашты ерекше жаужүрек, батыр, зерделі болып өсіп, жұрт аузына ілінеді. Кейін ұрпағы өсіп-өніп, рулы елге ай­ налғанда, ұлы аналары Жұпар (Мапырашты) жолбарыс жүре­ гіне жерік болғандықтан, бүкіл Шапырашты елінің киесі— қызыл шұбар жолбарыс болады.

шежірелік аңыздар жілік ұста­тып, Жұмабайды өз баласы Көлбаймен дос, бауыр жасайды. Содан бастап ел екеуін бөлмей ағайынды Көлбай, Жұмабай деп, бірі—Шапырашты, бірі—Құрман, екі ата ел болып Көлбай—Жұмабай ұрпақтары күні бүгінге дейін «бауырмыз» деп қыз алыспайды. 68. Асыл [Түңқатар балаларының «Шала қазақ» атануы] Байбағыстың екінші ұлы Түнқатар саудагерлікпен айна­ лысқан адам екен. Осы кәсібімен Қазанға барғанда бір әйел алады. Ол әйелінің тілінің мүкісі болғандықтан қазақ арасында тым сіңісе қоймаған көрінеді. Түнқатардың Бұқара, Самар­қанд­ қа барып жүріп алған екінші әйелі сарт болады. Бірі—ноғай, бірі—сарт екі әйелдің балаларының да тілі қазақша сү­рін­ шектеу болса керек. Сапырылысып көшіп-қонып жүрген заманда Түнқатардың балалары көбінесе Арқадағы Қарқара­лы­ға қоныстанады екен. Ондағы қазақтар: «мыналарың қазақ емес, шала қазақ қой» деп жүріп, ақыры олар «шала қазақ» атаныпты. Содан бері олардың бір ауылы «Шала қазақ» атанған күйі Қарқаралы төңірегін қоныстанып, біржолата қалып қойыпты. 69. Айқым Қалдының әйелі он екі бала туған екен. Өкінішке орай, он екі баланың екеуі ғана—Қалдықыз бен Айқым тірі қалады. Қалдықыздың есейген шағында, Айқымның жас кезінде анасы қайтыс болады. Қалдықыз бойжеткен соң Тобықты еліне ұзатылады. Ол кіш­ кентай жас інісі Айқымды бірге ала кетеді. Бірнеше жыл өт­ кеннен кейін Айқымның немере ағасы Асыл сағынып, бауырын із­деп Тобықты еліне келеді. Осы кезде бес жасар Айқымның кө­шіп-қонып жүргенде жоғалып кеткеніне бір-екі жыл болған екен. Асыл жоғалған баланы жан-жаққа ат шаптырып іздесті­ре­ ді. Бала көпке дейін табылмағаннан соң Асыл елге қайтып ке­ ле жатып, жолшыбай ойнап жүрген бір топ балалардың іші­нен көңілсіз, селқостау бір баланы Асылдың бәйбішесі Жаңыл шырамытып, ат басын тура әлгі балаға тартады.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Жаңыл ана аттан түсіп, Айқым екенін танып, құшақтап көзіне жас алады. Бірақ Айқымды иемденген адам: —Бұл сендердің балаларың емес,—деп ешкімге дес бермей­ ді. Сонымен Асыл жергілікті билерге жүгінеді. Билер алқасының төрағасы Қариен: —Баланың қандай белгісі бар?—дегенде, Қалдықыз былай дейді. Арқасында алақандай қара қалы бар, менің де осындай қа­ лым бар, бұл—біздің әкемізден қалған белгі. Баланың жейде­ сін шешіндіргенде, әппақ денесіндегі қалды отырғандардың барлығы көреді. Баланы иемденген адамға билер алқасы айып тағады. Асыл «баламыздың өсіп-өнгеніне жақсы болар» деп, са­ лынған айыпты алмай, қуанғаннан Айқымды атқа мінгізіп, тікелей ауылға тартады. Мінеки, содан бері Асыл мен Айқымның еншісі бір болған. Айқым өз көзі жұмылғанша Асылдан енші алмай өткен екен. Жалқы тұяқ Айқымнан: Қайдауыл, Сейітқұл, Қалқаман. Сейітқұлдан—Береке (Көнтек). Сейітқұл бұл дүниеден ерте қайтқандықтан, әмеңгерлік салт-дәстүр бойынша оның жесір қалған әйелін інісі Қалқа­ман­ ға қосады. Одан Байғұл, Шал туады. Қайдауылдың немересі Әйтек табиғатынан дәулетті, мырза, жомарт, қайырымды болған. Үйіне келгендерді сый-құрмет жасамай жібермейді екен. Өз кіндігінен ұрпақ болмай ағалары Тойғұл мен Досқұлдың әкесінің (Қарамолда) інісі Бәйімбеттің және Базарқұл мен Сымбылдың ұл-қыздарын бауырына салып өсірген. Одан тараған ұрпақтар күні бүгінге дейін өздерін «Әйтекпіз» дейді. 70. [«Бәйбішенің баласы», «Үш тоқал» туралы] Бәйбішеден туған Ақтөбет, Бертіс ерте марқалап өсіп, кейінгі үш қатынының балалары кенжелеп өседі де, аз болады. «Аздың атасы бір» деген, біз бірігіп жан сақтайық»,—деп, Әлти, Қосай, Баянай бірыңғай болып, бұлар «Үш тоқал» атанып, үшеуі еншілес болады. Ақтөбет, Бертіс тұқымы «Бәйбіше» атанады. Осы күнге дейін ел арасында «Бәйбішенің баласы», «Үш тоқал» десіп, Жәрімбет ұрпағы екіге бөлінеді.

шежірелік аңыздар VІІ. ЫСТЫ РУЫ 71. [Жалмембеттің Сыландыдан өрбіген ұрпағының «Ысты» атануы] (І нұсқа) Бәйдібек бидің екінші әйелі сұлу Зеріптен Жалмембет туған. Жалмембеттің бірінші әйелі—Қоңырат ішіндегі әйгілі Қызыл бидің (Мелде би) қызы Жұпар. Осы Жұпар ұзатылғанда өзімен бірге бірнеше күтуші қыздар еріп келсе керек. Солар­ дың ішінде ақылына көркі сай Сыланды есімді бір қыз болады. Кейін осы қызды Жалмембет ұнатады да, бәйбішесі Жұпар­дың ризашылығымен екінші әйелі етіп алады. Сыланды үнемі таза киініп, үстіне иіс май сеуіп жүретін кербез жан болса керек. Осы қасиетіне бола Сыландыны Бәйді­бек­ тің кіші әйелі Нүрила (Домалақ ене) «Иісті келін» деп ерке­ле­ теді екен. Дуалы ауыз Нүриланың қас-қабағын баққан төңі­ре­гі де Сыландыны «Иісті» деп атап кетеді. Сыланды алғаш құрсақ көтеріп, ұл тапқанда тілеуқор енесі Нүрила баланы жерге түсірмей етегіне орап алып, өзінің емшек сүтімен ауыздандырып: «Ұрпағың өсіп-өркендесін, өзің сияқты иісті болсын!»—деп тілек айтыпты. Осы «иісті» сөзіне орай «Жалмембеттің Сыландыдан өрбіген ұрпағы «Ысты» атанып кетіп еді»,—дейді. 72. Ысты туралы аңыз (ІІ нұсқа) Жалмамбет батырдың екінші әйелі Қарашаш сұлу Мапырашты ананың сіңлісі екен. Мапырашты қайтыс боларының алдында күйеуі Жалмамбетті шақырып алып айтыпты: —Мен өлген соң басқа бір елден келіншек аларсың. Ол менің артта қалған балаларымды түрткілеп, өгейсітер. Сөйтіп, отбасының берекесін кетірер. Мені сыйлап тілімді алсаң, былай етерсің: менің сіңлім Қарашаш та бойжетіп қалды. Сен соны ал! Ол біздің балаларымызды өгейсітпейді. Бауырына тартып, менен бетер бағып-қағады. Келіннің бұл өсиетін атасы Бәйдібек те, оның әйелдері де құптайды. Жалмамбет өзінің сүйікті жа­ ры Мапыраштының өсиетін бұлжытпай орындайды, 14 жасар Қарашашты айттырып алады.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Қарашаш сұлу әрі салдарлы, сабырлы, ақылды болыпты. Оның өзгелерден бір ерекшелігі—үнемі өн бойын таза ұстап, иіс сабынмен жуынып-шайынып, қолы-бетіне иісті әтір жағып, сыланып-сыйпанып, үстіне қонымды таза асыл киімдер киіп, сән-салтанатпен кербез жүреді екен. Оның бұл әдет-дәстүрі келе-келе ауылдың қыз келіншектеріне үлгі-өнеге болып таралыпты. Қариялар, абысын-ажындар Қарашашты «Сыланды келін», «Иісті келін» деп атайды екен. Одан өсіп-өнген ұрпақтарды «Сыланды балалары», «Иісті балалары», кейін «Иісті», «Ысты» деп қысқаша атап кетеді. VІІІ. ОШАҚТЫ РУЫ 73. Ошақты туралы Жәлменбеттің үшінші жұбайының аты—Тұмар. Қартай­ған­ша шашы ағармапты. Сондықтан жасы кішілер ол кісіні «Қара­шаш ана» деп атайтын болыпты. Одан туған баланың аты—Атша­бар. Бұл есім ру атын алып кете алмайды. Одан жараған үрім-ұр­­пақ «Ошақты» атанып кетеді. Ол жөнінде мынадай аңыз бар: Енші алу рәсімінде Тұмардың алдына боз биені жетелеп әкеліп, оның «сауырын тамғала» деп қолына ыстық көсеу беріпті. Ол қып-қызыл көсеумен бие санына үш бұрыш тұмар­ ша тамға басыпты. Сол тамғаны кейін ел-жұрт «үш аяқты ошақ тамға» деп кетіпті. Бұл аңыздың бірінші түрі. Екіншісі—ауылға жау шапқанда біреу малын жетектеп, екіншісі көрпе-төсегін арқалап қашқанда, Тұмар ана үш аяқты ошағын ала қашыпты. Үшіншісі—ұлы Атшабарды ошақ ба­ сында босаныпты дегенге саяды. ІХ. АЛБАН РУЫ 74. «Төрт шам—сегіз сары» атануы Ерте кезде Дулат елінің Сары биі (қайсыбір әңгімеде Қара би деп те аталады) Албан елін аралап жүріп Досалы бидің ауы­ лына келеді. Сол кезде Бірімбеттің бәйбішесі (Үмбеттің бәйбі­ шесі) Шажаға тон тігіп жатса керек. Сүйерқұлдың өз кіндігі­нен тараған төрт ұлы (Шоған, Досалы, Қожбанбет, Жарты) жә­не

шежірелік аңыздар Шоғанның еншілестері Алжан (Мәмбет), Үмбет бұларға қоса Бірімбет пен Шажа түгел бас қосып, алыстан келген мей­манға ықылас білдіреді. Сонда Сары би әбден риза болып еліне барғанда «Төрт шам (Шоған, Досалы, Қожбанбет, Жарты), сегіз сарының (осы төрт ата мен олардың Алжан, Үмбет, Бірімбет, Шажа деген ұрпақтарын айтып отыр) ықыласына тойып келдім. Қызыр қонған ел екен»,—деп қайтыпты. Содан кейін бұл ауыл «Төрт шам, сегіз сары» ауылы атанып кетсе керек. 75. Қайыпберді мен Қалпелер хақында Ағымсары ішінде ағайынды Қайыпберді, Қалпе дейтін аталар бар. Қайыпбердіге қарағанда, Қалпелер аз ауыл. Ежелгі ел тарихын жақсы білетін қариялар Қалпелердің неге аз екенін әрі кешігіп, кенжелеп өскенін былай деп айтып түсіндіретін еді. Қалпе атадан Желкілдек жалғыз туады. Мәйеке—екінші жанама аты. Қалпе ауылының әйелдері ат тергеп Желкілдек­ ті «Майеке» деп атаған. Ал Желкілдектің жеті ұлы болыпты. Же­теуі жеті түрлі кәсіппен айналысады екен, соның бірі—Бот­ бай. Ботбай болса батыр шалыс, өр мінезді тәкаппар болып өседі. Үнемі бес қаруын белінен тастамай асынып жүреді екен. Бір күндері ауыл жігіттерімен бірге бір жортуылдан қайтып келе жатып, ат белін суытып аялдайды. Олжаға түскен жыл­қы­ лар­дың біреуін сойып болған соң үлкендері Ботбайға: «Жа­қын маңда ауыл болса, қазан сұрап кел!»—деп, жұмсайды. Ботакең бір ауылға келсе, қыз-келіншектер жиналып үлкен тай қазанға көже қайнатып жатса керек. Қазан иелері: «Ішінде көже тұр, қалай береміз» дейтін көрінеді. Оған қарайтын Ботбай ма, тез арада бере қоймадың деп үзеңгіден аяғын шы­ ғарып қазанды төңкере төгеді. Енді еңкейіп алдына ала бергенде, қазандағы шала төгілген көженің біразы атының жалына құйылып, жидіп түскен. Сонда қыз-келіншектердің біреуі тұрып: «Құдай бар болса, Желкілдектің жеті ұлы өліп, жетім қалсын Ботбайы» деп қарғаған,—дейді. Содан көп ұзамай алты бауыры бірдей өліп, Ботбай ғана жалғыз қалыпты. Ботбайдан—Кемпір, бұдан Есіркеп туады. Есіркептің Жалтыр мен Наурызбай деген екі ұлы болған. Осы Наурызбайдың

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Ысқақ, Толыбай дейтін балалары бір жылдары Шу өзені бойында тұратын Дулат еліндегі Құлшық, Жарғақ деген на­ ғашыларына көшеді. Елден көшкен кезде бұлардың кішірек бір баласы адасып, осында қалып қояды. Бір күндері Жаркент князы (ұлы татар) Шаныш деген бай көпес кездесіп жетім балаға пана болыпты. Баланың есімі Санай екен. Үйіне әкеліп өз баласындай бағып, өсіреді. Санайдан бұрын Шаныш байда бала болмаған деседі. Санай бұл үйге құт болып, көп ұзамай әйелі бала көтеріпті. Бірінен кейін бірін туып қатарынан екі ұл көреді. Аттарын ұйқастырып Батырқан, Қасымқан деп қояды. Сонымен Санайды қосқанда үш баласы болған. Санай ержете келе ақылды, қайырымды, өте пысық, алғыр жігіт болып өседі. «Ел құлағы—елу» деген, біреуден-біреу естіп, Кетпен тауындағы туыстары Санайды іздеп Жаркентке келеді. Бала бауыр-буғандарымен табысқан соң, енді өзінің ел-жұртына кеткісі келеді. Бұған кейінгі өкіл әкесі Шаныш та қарсы болмаған, қайта біраз мал-мүлік беріп, амалсыз шыға­ рып салған деседі. Бұлар Іледен өтіп Тастықараның тұсына келгенде Қоңыр­ бөрік еліндегі Қырғызбайдың көшіне кезігіпті. Сол жерде Қырғызбайдың Тінікей атты бойжеткен сұлу қызына Санай­ дың көзі түседі. Ол күні кеш болғандықтан, барлығы бірге қона­ды. Ертесі Санайдың ағалары: «Қызыңызды берсеңіз, құда болсақ»,—деп Қырғызбайға қолқа салады. Бірақ қыз әкесі оларды онша менсіне қоймаса керек. Айдаған малын соларға та­быс­тап, үшеуі Жаркентке қайта келіпті. Ақыры Шаныш бай­ дың тікелей араласуымен Қырғызбаймен шынымен құда бо­лып, Тінікейді Санайға алып беруімен бұл оқиға аяқталған екен. Санай үйленгеннен кейін екі балалы болады. Шаныш бай­ дың ересен еңбегі мен құрметіне балаларды екі ұлының атымен атап, бұларға да Қасымқан, Батырқан деп ат қойыпты. Қазіргі аз санды Қалпе тұқымдары осы екеуінен өрбіп отыр. 76. Шоған атасының аз болу себебі немесе Жартының табылуы Ол заман—қырғызы, қалмағы және қалғаны бар, көршілес қазақ ауылдарына әлсін-әлсін шапқыншылық жасап, маза бермейтін жаугершілік уағы. Бірде атқа мінер еркек кіндік түгел жауға аттанады. Осындай қарбалас шақта басқа жақтан

шежірелік аңыздар тағы бір жау келіп ауылды шабады. Аласапыран кезінде ауыл адамдары үйлерін тастай қашып, кереге басында ілулі тұрған Жарты ұмыт қалса керек. Шырқыраған қатын-бала бір жерге жетіп, естерін жиған. Бұл уақытта жауға кеткен еркектер де елге келеді. Екінші бір жерге қоныс жөткеп, арада екі-үш күндей (біреулер бір жеті дейді) уақыт өткен сияқты. Елден бұрын еңіреп Жартыны іздеп жоқтаған шешесі қатты мазасызданады. Үйдегі баланың үлкені—жігіт болып қалған Шоғанға: «Бі­ раз күн өтсе де Жартым өлмеген, тірі сияқты. Егер аман болса, барып баланы алып кел!»—деп жұмсайды. Сонда Шоған тұрып: «Осы уақытқа дейін бала тірі тұр дейсіз бе, оның үстіне адамға сандығы жоқ, өзі жарымжан баланы несіне іздеп әуре боламыз»,—деп, барғысы келмеген сыңай танытады. Шешесі: —Япыр-ай, шынымен Жартым жұртта қалды-ау! Бірге ту­ саң бүйтпес едің ғой. Ой, өрісің толып, онша өспегір-ай!..—деп, аңыраған анасы отыра кетіп, қатты назаланған екен. (Сол ше­ше қарғысынан ба екен, басқа өзі қатарлы рулар сияқты Шоған ата ұрпақтары өркендеп, өсе қоймапты дегенді естиміз). Шоған бармай қойғанда, естияр болып қалған Қожбанбет іздеп барыпты. Киіз үйлердің ойран-топыры шыққан, тонаған, қиратқан. Арса-арса үйлердің арасында, кереге басында кебентай ілулі тұр. Қараса, бала тірі. Қожбанбет қуанып кетіп, Жартыны қойнына тығып, томпайтқан күйі үйіне келіпті. 77. Батырша туралы «Батыршаның азан шақырып қойған аты—Бесбұлақ екен. Қалдаудың Бесбұлақ және Қосбұлақ атты екі ұлының есі­мі де жер-су атауына байланысты қойылған. Қоныс болған «Бес­ бұлақ» басында туған баласының атын Бесбұлақ қойған ғой. Баласы ержетіп 15 жасқа келгенде атасы Тілеу батырдың жылқысын қалмақтар айдап кетіпті. Тілеудің қартайған кезі болса керек, Қалдаудың (Тұрсын әлі жас екен) қасына ауыл жігіттерін қосып, жауға кеткен жылқыны қайтарып келуге жұмсайды. Қалдау қасындағы жігіттермен қалмақтарды қуып жеткенімен, күші басым жауға тиісуден қорқып, елге қайтпақшы болады.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Сонда елеусіз топта жүрген Бесбұлақ: «Әке, батаңызды беріңіз, жылқыны мен қайырып келейін, қалмақ қанша көп болғанымен, өзінің кінәлі екенін оңай білдіреді. Бейбіт жат­ қан елге келіп, барымталаған өздері. Қашанда кінәлі жақ жа­ пырылған шөппен бірдей. Сіздер осы арада тоса тұрыңыз­дар. Маған өзіме ерліктері таныс он жігіт беріңіз!»—депті. Қалдау қанша қимағанымен, баласына батасын береді. Бесбұлақ қалмақты қайта қуып жетіп, «Бақтиярлап» ұран шақырып, қарақшыларды бірінен соң бірін шоқпармен ұрып, аттан түсіре беріпті. Сөйтіп, атасына жылқысын қайта айдап келген екен. Немересінің ерлігіне разы болған Тілеу қарт батасын беріп: «Сен жас та болсаң, хас батырларша ерлік көрсет­тің. Бүгіннен бастап сенің атың—Батырша болсын!»—депті. 78. Жауғаш Батыршаның сексеннен асқан кезі екен дейді, үлкен келіні атасының дәретінің көбіктенгеніне қарап: «Атамның белінде әлі бір-екі бала бар екен, күш-қуаты да мығым, әйел әперсек қайтеді?»—деп күйеуі мен қайындарына ақыл салады. Бәрі мақұл көріпті. Әкелеріне келіп айтқанда: «Ондай ойларың болса, кәнеки, онда да Мақпал сұлудай болса, шіркін!» деп, тамсанып бір жас иісті аңсаған екен дейді айтушылар. Батыршаның байлығы жетеді, 87 бас қаракүреңнің үйірін бұзбай түгел беріп, балалары өзі айтқан Мақпал қызды әкеле­ ріне айттырып, ауылға алып қайтады. Бұл уақытта әкелері бармай үйде жатса керек. Айтқанындай-ақ, Мақпал сұлу жыл уағына жетпей балалы болады. Келіндерінің бірі: «Ата, шүйінші, нақсүйеріңіз ұл туды»,— десе: «Ой, қарағым-ай, шүйіншің қашпайды, менен туған бала жарғақ бас, шашы жоқ болып туушы еді, алдымен соны көріп келші?!»—деп, күдіктенген екен дейді. Өз баласы екеніне көзі жеткен қария жарғақ бас, өзі аппақ аршыған жауқазындай жас нәрестеге «Жауғаш» деп ат қояды. Мақпал сұлу Жауғашты туғаннан кейін бір жылдан соң дүние салыпты. Тағы бір ел әңгімесінде Батырша ауылына бір әйел келіп тұрақтайды... Әйел бекер емес, текті жердің қызы болса керек. Батыршамен некелесіп бір ұл табады. Осының аз-ақ алдында

шежірелік аңыздар бір немересі өліп, енді сол бала төленді деп қуанады да, оның есімін Төле қойыпты. Мұны кіші ұлы Жауғашқа еншілес еткен. «Ағайынды Жауғаш-Төле» дейтіні содан. Одан кейінгі туған екінші баланың есімі—Естемес. Бұдан соң Батырша бай қартайып қайтыс болады. Кейінгі жас жесірі және бір ұл туған. Шешесі мұны Естемеске ұйқастырып атын Естен қойыпты. Бұлар аз ата болғандықтан, екеуін қосып «Естемес-Естен» деп бірақ атайды. Мұның сыртында Батыршаның Кәдір және Малай атты екі баласы тағы бар, сонда барлығы—11 ұл. Естенді туғаннан кейін әйелге қастандық жасалған. Себебі Сұлу бәйбішеден туған бес ұл «әкеміздің атына дақ келтірді, ғайыптан бала туды» деп намыстанады да, соңғы өгей шеше­ле­ рін өлтірмекші болған жәйі бар. Ол кезде намыс, ұят күшті. Түн қатып бесеуі бірдей саусылдап үйге кіріп келгенде шошын­ған әйел: «Келіңдер, қарақтарым! Япыр-ай, түстерің суық қой... әкелеріңнің маған етегі тиген шешелерің едім ғой, бұларың не?»—дегенде басқалары шығып кетеді де, қатал мінезді Қазыбай ғана үйде қалыпты. Ажалы да содан болса керек. Сондағы назасы шығар: «Жер баспа, екі үйден аспа!»—деген ана қарғысынан Қазыбай тұқымы өспеген. 79. [Кәдір—басқаларына қарағанда шағындау, аз ата] Кәдірдің шын аты—Бәйіт екен. Еліне елеулі қадырлы бол­ ғандықтан Кәдір деп атап кетіпті. Кәдір Қабылдың қолында өсіп, ержетеді. Осы арада бір әңгіме қозғаудың реті келіп тұр. Ол әңгіме Кәдірдің осы елге, яғни Батырша ауылына қалайша келіп тұрақтағаны жайында. Мұны білетін кәрі құлақтар бізге былайша түсіндіреді: Кәдірдің жігіт болып қалған кезі екен, кездейсоқ бір жағ­ дайға душар болып, арты үлкен іске айналады. Бір бай кісінің қымбат қазына-мүлкі жоғалып, «оны көрген, алған осы» деп біреулер өтірік куәгер болса керек. Кәдір безілдеп: «ақпын, алған жоқпын» дейді. Оған мүлік иесі сенетін емес. Егер де ұры деп күмәндан­ ған адамның адалдығын анықтау үшін бет-беделі бар жақын бір туы­сы келіп, «адалдығы үшін мен жан берем» деп, қолына Құран мен нан ұстап тұрып ант береді екен ол заманда. Алайда, Кәдірдің ондай ағайын-туыстары бола тұрса да, жан беретіндей етене ешкім табыла қоймапты. Олардың ойлағаны,

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР алса алған шығар, босқа күйіп кетеміз бе деген дүдәмал қауіп. Әбден шарасы тусылған Кәдір жан сауғалау үшін амалсыз жақын жамағайындары Батырша байдың ауылына барыпты. Сонда басқаларынан бұрын ерекше ер мінезді, өжет Шора деген баласы оның адалдығына сенгендіктен жан беріп, Кәдірді аманесен ақтап алады. Содан бастап: «Менің шын жанашыр бауырым—Шора ғана»,—деп, Батыршаның бір баласы болып атанып кетеді. Кәдірдің жас шамасы үлкендеу және Шораға қарағанда ұр­пақ­ тары көбірек болғандықтан, алдымен ағасы айтылып «ағайын­ ды Кәдір-Шора» дейтін сөз осыдан келіп шығады. Кейіннен Кәдір тұқымдары көбейтіп, өсе келе, Қожбанбет ішінде өзінше бір ата болып қалыптасқан-ды. 80. Шахантай «Қосқұлақұлы Қаржау батыр халыққа танымал Үйсіннің бір тармағы—Албанның Ханкелдісімен жолдас әрі сенімді серігі, бас сардары болған. Ол Жоңғар шапқыншылығына қарсы ұрыстарда соғыс өнеріне жетілген, ерен ерліктерімен жұрт көзіне түседі. Абылай ұйымдастырған Қабанбай жорығына, қырғыз батыры Әтеке жырықты және қалмақ ханы Шахарды алу жорықтарына қатысады. Сондықтан: «қақ жарған қаһарлы Қаржау қасқа» атаныпты. Қабанбай жорығынан босап қайтқан Қаржау еліне келсе, Қожбанбет-Жарты ауылдарын жау шауып, малдарын барымталап алып кеткен. Шапқан жау Жоңғардың Шахар ханы (кейде Шаған деп те айтылады) Итішпестің Алакөліндегі шаһарында тұрады екен. Жау шапқан ел-жұртын көріп: «Түзге шықсаң, үйің жоқ, үйге келсең, күйің жоқ»,—деп қатты назаланды. Сол түні шапқыншы жіберіп, төңіректен 300-ге жуық қол жияды. Әкесі Қосқұлақтың есігінің маңдайшасына маңда­ йын үш рет тигізіп, Бөрте үйінен дәм татып: «Жауға кеткен жыл­қымды және кек алып келемін, не өліп келемін»,—деп серт берген екен. Алайда, Қаржау барғанымен өзінен күші басым, қорғаны мықты жауға тиісе алмай, үш күн бойы ториды. Соңында қорғанды бұза алмаған болып, жылыстап бойы тасалайды. Шағанның аңдаушылары қарсыласының қайтып кеткенін ханға хабарлаған.

шежірелік аңыздар Қаржау бірнеше күнді өткізіп барып түн қараңғысында бейғам жатқан қалаға шабуыл жасайды. Бірақ қақпаны қолмақол бұза алмай дағдарып, барлығы тұрып қалады. Осы кезде Қаржау өзінің немере інісі денелі, алып қара күштің иесі атанған Сасбақ батыр оңайлықпен қозғала қоймағанда, астындағы нарын тебініп келіп, оның толарсағына найзасын сұғып, намысын оятып, қаһарын қозғаған екен. Жанына найза батқан Сасбақ кіші әкесіне үндей алмай, қолындағы ауыр шоқпармен қақпаның тас-талқанын шығарыпты. Қалаға кірген қазақтар қарсыласқанын қанға бояиды. Күн төбеге келмей-ақ хан мен уәзірдің бастарын кесіп, қаланың қарсы алдындағы қақпаға іледі. Тізе бүккендеріне тиіспей, халыққа өзінің шапқыншы емес, намыс қуып, кек алуға келгенін ұғындырады. Хан ордасының бірқанша дүние-мүкамалын, бірнеше қыздарын олжалайды және тұтқын адамдарды босатып, әкеткен мал-мүл­кін қайтарып, елге келеді. Қаржаудың шағын қосынмен барып шапқыншы Шаған­ нан кек алуы, ордасын ойрандауы ел арасында үлкен аңыз туғы­за­ды. Олжа үлесі кезінде Шахар ханның қызын Қар­ жау батыр өзі алады. Аты—Қоңыр екен. Қаржау сүйікті әйелі болғандық­тан, Қоңырды еркелетіп «Қоңыртай» деген, бірақ кейіндей келе бұл атау қалып қояды да, жұрт көбінесе әкесінің атымен Шахантай деп кеткен. Қаржау тұқымын­да­ ғы Шахантай әулеті осы ұлағатты ананың есімімен әлі күнге солай аталып келеді. 81. «Бесшал деген ел едік» Сағым атамыздан жалғыз ұл Елбақты ғана, одан төртеу: Тоқан, Тоқыш, Есбол, Байбол туады. Үлкендердің айтуынша, Елбақты ерте үйленгендіктен бе екен, балалары өзімен қарай­ лас қатар өседі. Бәрінің де шал болып қалған кезі екен. Ел­бақ­ты атамыз балаларын ертіп бір тойға кешігіп барады. Ел тарқаса да төрт баласымен бір үйде оңаша тамақтанып, ұзақ отырып қалса керек. Той иесі: «Ой, бұлар кімдер, қашанғы отырады, енді кетпей ме»,—десе, күтушілер: «Білмейміз әйтеуір бес шал отыр ғой, қалай кет деп айтамыз»,—дейді. Бұдан кейін де жұптары жазылмай бірге жүреді екен, содан «Бесшал» атаныпты.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР 82. Бозымның Айттан көптігі туралы аңыз Атамыз Таубұзар деген кісі балуандықпен ел шауып, дүние кезіп жүріп, Үндістан деген шаһарға кезігіпті. Бұл шаһарда Мысыр қиссасы, Нұр қиссасы деген екі палуанмен кездесіп, ша­һар халқы болып бұл үш палуанды күрестіретін болыпты. Сонда Туабұзар айтыпты: —Мен бекер ел кезіп жүрген адам емеспін,—депті,—менің екі жетімдік бәйгім, алып жүрген алтын-күмісім бар, мынау екі палуанмен күрестірсеңдер, жығылсам, осы екі жетімдік алтынкүмісімді осы шаһардың ие адамына беремін. Олжа қылып алсын. Егар палуандарыңды жықсам, осы шаһардан екі жетім беріңдер. Сонда шаһардың екінші бастығы Әбділғазиз деген көне ғылыми мешіт иесі бар екен. Бұл кісінің қолында ата-анасынан туа жетім қалған екі ұл бар екен. Ахмет Уәли, Қожа Ақмет Ясауи деген балалар екен. Әғылыми Әбділғазиз шаһар халқын жиып алып, мешіт майданында үш палуанды күрестіріпті. Уәде, тоқтам мешіт иесімен болыпты. Бұл Таубұзар алты күн күресіп, бұл шаһардың екі палуанын жығыпты. Әғылыми Әбділғазиз бұл кісіні неше күн мейман етіп, бұл Таубұзардың бәйгісіне қасына екі бала—Ахмет Уәли, Қожа Ахмет Ясауиды қосып беріп, барлық шаһар халқы болып жолға салыпты. Бұл Таубұзар неше күн жол жүріп, Шекті деген елге келіпті. Бұл елде Көтібар деген бай бар екен. Бұл кісінің бірнеше әйелі бар екен, барлығының баласы жоқ екен. Туса да тұрмайды екен. Сондықтан ел-жұртын жиып алып, Таубұзарды ауылына қо­нақ қылып, бастан өткен көне тарихын, төрт әйелінен бір пер­зент жоқтығын айтыпты: —Мынау алып келе жатқан екі баланың бірін бер, менің атым өшпесін, сенің Таубұзар атың әлемге жайылсын!»—деп. Жылқыдан ақбоз биені алып кеп сойып, асықты жілігін Ахмет Уәлиге ұстатып, бұл Көтібарға беріпті. Сонда Таубұзар Көтібар байға айтыпты: —Сен атам Үш жүздің кенжесі едің, бермесем жолым бол­ мас»,—деп,—өсіп-өнгін!—деп Ахмет Уәлиге батасын беріп, Көті­бар байға беріп кетіпті. Таубұзар Қожа Ахмет Ясауиды еліне алып келіп, Айт, Бозым екі баласына, еліне жөнін айтып, бұрынғыша асық жілі­гін ұстатып бала ғып алыпты.

шежірелік аңыздар Айт пен Бозым өсіп еншілерін алып, екі ауыл болып кетіпті. Ағасы Айт бай болыпты. Інісі Бозым кедейлеу адамның бірі болыпты. Әкелері Таубұзар өлген соң, інісі Бозым саудамен айналысыпты. Таубұзардың үлкен үйінде Қожа Ахмет Ясауи, Бозым, қарындасы Қарашаш үшеуі осы үлкен үйде болыпты. Неше жылдар өткеннен кейін бір үлкен көпестің бай керуені келіпті. Сол керуенмен бірге інісі Бозым сауда қылып, ел аралап кетіпті. Бұл Бозым жоқ уақытында қарындасы Қарашаш жүкті болып қалыпты. Мұны Айт ағасы біліп, баяғы Қожа Ахмет Ясауиды өлтірмек болады екен. Сонда атамыз Сарының үлкен ұлы Сүйерқұл кәрия келіп, Айтқа айтыпты: —Мұны неге өлтіресің, сен алып келген жоқсың, сенің әкең, менің інім—Таубұзарым дүние кезіп жүріп, сен екеуіңе іні қылып, еншілес болып едіңдер, енді мұны өлтірмеңдер, осы Бозыммен бірге осы үлкен үйіңде болсын, ұл туса атын өзім қоямын,—депті. Жылдардан жыл өткенде бұл Қарашаш ұл тауыпты. Бұл Қарашаш толғатқанда Қожа Ахмет Ясауи баяғыда атасы Таубұзар беріп кеткен кіші жүз Көтібар байдағы інісі Ахмет Уәлиді іздеп, соған қашып кетіпті. Ендігі сөзді Қарашаш қыздан естіңдер. Бұл толғатып ұл тауып­ты. Шүйінші сұрап бір кедей ағасы Айтқа барыпты. Бұл Айт мұны өлтірмек болыпты. Мұны Таубұзардың ағасы Сүйер­­ құл естіп, шүйінші сұраған кісіге ат мінгізіп шығарыпты. Сүйер­ құл кәрия келіп баланы бесікке салып, атын Жиенқұл қойып­ты. Сонда Сүйерқұл кәрия бата беріпті Қарашашқа: «Кейін ме­нің тұқымым қанша өссе, шырағым, Бозым екеуіңнің тұ­қы­мың соншама өссін!»—деп бұл кісі бата беріпті. Сол себеп­тен Айт­тан Бозым көп, барлық қыстақ «Бозымбыз» деп сөйлейді. Х. СУАН РУЫ 83. Бағыс Суан Қазығұрт тауының оңтүстік бауырынан Келес өзені ағады. Келесті көргенде Асан Қайғы: «Екі Келес, бір Талас тастамай ат сауырына артып жүрер жер екен»,—депті. «Таяқ ұстап келген тай мініп кетеді, тай мініп кеткен таяқ ұстап қайта келеді»,—

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР депті тағы бір бабамыз. Осы Келес өзенінің саға тұсында Бағыс Суандар тұрады. Суан ерке, сері бала екен. Жиырмалардағы жігіт кезінде бір күні астына ақ шабдар ат мініп аңға шығыпты. Жапанда келе жатып бір қашқынға жолығады. Ол қырғыздың ханы екен. Екі хан соғысып, бұл жеңіліп қашып келеді екен, астындағы аты әбден болдырыпты. Суан астындағы ақ шабдар атын ханға беріп, оның болдырған атын алып қапты. Хан сонда: «Балам, мә, қамшымды сен алшы!»—деп, қам­ шысын беріп кетеді. Артынан жеткен қуғыншылар Суан­ды ұстап алады да, ауылдарына әкеп көгендеп қояды. «Ханда­ры­ ңа айтар арызым бар!»—деп Суан өтініш айтады. Ақыры хан­ дарына алып келеді. Хан: —Менің жауыма неге атыңды бердің? Қолға түсетін жері­­ нен құтқарып жібердің? Ол сенің кімің еді?—дейді. —Мен оны танымаймын, бірінші көргенім—сол. Сұрасам, елдің ханы екен. «Хан өлсе, халқы қараң қалады ғой»,—дедім де, атымды бердім. Ханды сыйлау қашаннан айып болушы еді?—дейді Суан. Ханға Суанның сөзі ұнайды. Босатады да, иығына шапан жауып, ауылына қайтарады. Ал сол кезде қуғыннан құтылған хан аман-есен еліне келіп отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап жатады. Еліне: «Егер мені құтқарған жігіт осы отыз күннің ішінде тойға келсе, қызымды қалыңсыз берем, оған қоса өз атын өзіне қайтарам, ал егер келмесе, оған мұның екеуі де жоқ»,—деп жар салады. Бірақ жігіт келмейді. «Ойпырмай, қыз бен ат бекер иесіз қалатын болды-ау»,—деген қу жігіттер ханға келіп: «Ол жігіт мен едім»,—десе, хан: «Сен болсаң, белгіңді көрсет!»— дейді. Белгі дегені не екенін біле алмай, олардың мысы құриды. Сөйтіп, жиырма тоғыз күн өтеді. Ауыл-ауылдағы барлық жігіт түгенделеді, бірақ құтқарған жігіт жоқ. Соңғы күні бір қойшы қой шетіне келіп, бір жігіттің кеше кешке ұйықтағанын, содан әлі ұйықтап жатқанын хабарлайды. Хан жасауылын жіберіп, әлгі жігітті алдырады. Жолай жасауылдан мән-жайды ұққан Суан: —Сізді құтқарған мен,—дейді ханға. Хан сенбей, қасына шақырады. Сонда Суан қойнына тығып жүрген ханның қамшысын алдына тастайды. Хан енді сенеді. 9-85

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР 85. Бай Суан Суан өте ірі, кеуделі адам болған екен. Ат үстінде екі тізесі жерге аз тимейтін көрінеді. Бұл алып адамды тек бөрте қызыл аты ғана көтереді екен. Жоңғарлармен көрші отырғандық­ тан, жылқыларына тыныштық болмапты. Бір жолы сондай бір қарбалас кезде Суан байдың жылқысын жоңғарлар айдап кетіпті. Жасы жетпіске таман келіп қалған қарт жол жүруді ауыр­сынып, өзі бір шатқалда қалып, өзінің басына киіп жүр­ген ақ қалпағын Хоңтажыға жібереді. Баратын сарбазға былай депті: —Хоңтажыға айт: «Мынау—Суан батырдың қалпағы. Өзі келе алмады. Өзі үшін бұл қалпақ келді. Жер мен көкті малтап келді. Иіскесін деді тарқап шері»,—де. Хоңтажы еріксіз иіскейді. Сонда оның басына бүкіл мынау Алатау құлайды, қара орман күңіренеді. Жетісудың жеті өзені басып-жаншып итін шығарады. Иіскет, қызығын көр! Бір ескертетінім: Хоңтажыға жеткенше қалпақтан айрылып қалма. Бар, жолың болсын, Әумин!»—дейді. Көкірегі әлі басыла қоймаған сарбаз Хоңтажыға келді. Алдына келіп жүгінді. Суан батырдың айтқан сөзін бұлжытпай айтты. Хоңтажы Суанның қалпағын қолына ұстады. Ары-бері көрді. Көрді де айтты: —Бұл өзі адам ба, осы қалпақ сұмдық қой. Мынау қалпақ па, жоқ әлде түңлік пе?—деді таңданып. Содан кейін қасиетті қалпақты иіскеді. Көзі шарасынан шықты. Езуінен су ақты. Екі қолы ербеңдей бастады. Өзінің нөкерлерінің атын атады. Үй іші қорқып, Хоңтажыға су шашты. Есі кірді. Хоңтажы есін жиды: —Мына Суан жігітінің малын тегіс қайтарыңдар. Көзі барының көзін, көзі жоғының төлеуін үш еселеп беріңдер!— деді. Сарбаз барлық малды айдап таудың ішінде жатқан Суан батырға келеді. Батыр ұйықтап жатыр екен. Оятып, бар мәнжайды айтыпты. Бұлар аулына келсе, бәйбішесінің үйі жоқ. Досбағыс, Жанбағыс деген екі ұлымен ғана әйелі Тәшкен­ нің түбіне қарай көшіп кетіпті. Себебі: «Суан өлді, енді бізді өлтіреді»,—депті. Кіші әйелі: «Суаннан жаным артық емес,

шежірелік аңыздар Бәйтүгейден, Тоғарыстаннан жаным артық емес»,—деп қа­ лыпты. Суан кеткен екі баласы мен әйелін іздемепті... 86. Суанның Бөлегі Бөлектің шешесі Айбике атты кісі екен. Бөлек өзінің ата қонысы «Долаңқара тауы» аталып кеткен жайлауда дүниеге келген. Оның атын Бөлек қойған анасы көрінеді. Ол жөнінде мынандай аңыз бар. Бөргелтайдың Киікбай атты тұңғыш ұлы болған. Айбике екінші баласына жүкті болып жүргенде күйеуі қайтыс болып, жесір қалады. Жас қалған Айбикені қазақ салты бойынша күйеуінің жақын туыстарының біріне қосу жөнінде әңгіме болғанда, Айбике анамыз: —Менің ішімде Бөргелтайдан қалған бала бар. Сол жарық дүниеге келмей мен ешкімге күйеуге шықпаймын,—деп кесім­ ді сөз айтады. Ол ақылына көркі сай, әр істі кеңінен ойлап шешетін адам екен. Кейін сәби дүниеге келіп, оның атын қоярда осы көрегендігін жасапты. —Бұл Бөргелтайдан қалған соңғы ұрпақ. Сондықтан бұл баланың жөні бөлек, аты—Бөлек болсын!—деп, өзі қойыпты. Анасы: «Киікбайдан туған Үмбетей жалғыз болмасын, екеуі бірге туғандай жұбын жазбасын»,—деп екеуін еншілес еткен екен. Содан Үмбетей, Бөлек екеуінің аттары әлі күнге дейін қатар аталады. ХІ. ДУЛАТ РУЫ 87. [Қанкөшектің ру ұранына айналуы туралы] Құттықадамұлы Қанкөшекке 600-дей жылқы бітіпті. Сауын биелерін үйірімен бөлек баққызады екен. Бірде осы сауын билерді бағып жүрген жылқышыларды байлап тастап, ұры­­ лар түгелдей айдап кетіпті. Қол-аяғы байлаулы жылқы­шы­­ ларды ертеңіне өрістен тауып алыпты. Қанекең төңірекке сұрау салып, көрген-білгендер болса, сүйіншісі дайын деп елге құлақтандырады. «Ел құлағы—елу» деген емес пе, біреуден біреу естіп, жылқылары Іле жаққа ай­дап

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР бара жатқан беталысын айтып бір адам келіп сүйіншісін ала­ды. Уақытты өткізбей ертеңіне ағайындарын жинап, батырлық аты төңірекке жаңадан шығып келе жатқан Масақ атаның бала­сы Барлыбайды басшы ғып сегіз жігітті жылқының соңынан аттандырады. Қуғыншылар Іле бойына жақындаған соң күндіз жатып, түнге қарай торып жылқы жатады ау деген жерлерді аралайды. Сөйтіп жүріп, таң алдында көп жылқының қарасын көре­ді. Бәрі сайланып, сегіз жігіт екі топқа бөлініп: «Ия, аруақ, ару­ ақ! Қолдай көр, Қанкөшекті. Қанкөшек!»—деп, жылқыларды айдап жүріп береді. Жылқышылар ұйықтап қалған екен, жылқылардың дүрсілінен оянып, жылқылардың артынан 3-4 жігіт тұра қуады. Бұл кезде Барлыбай бастаған төрт жігіт қуғыншының алдын тосып, төрт жігіт жылқыларды сырғытып айдап кете береді. Қуғыншылар жетіп шарт та шұрт ұрыс болып, ұры жағының бір-екі адамы аттан түсіп қалады. Батыл қимылдап, сойылын еркін сермеп, талма жерден ұрып түсіріп жүрген Барлыбайды дәл көздеп «кеуде тұсы осы ғой» деп садақпен тартып қалады. Барлыбайға оқ тигеннен кейін қаша жүріп ұрыс салып, өз жылқыларын өңі-түсімен түгендеп, ұры жағының жылқыларын қайырып тастап кетеді. Біраз жер жүргеннен кейін Барлыбайдың атқа жүруге шамасы келмей, төрт жігіттен арттан қалады. Төрт жігіт жылқыларды тоқтау­ сыз айдап кете береді. «Менің халім болмай бара жатыр, тоқтаңдар!»—дейді Барлыбай,—«Бай бір жұттық, батыр бір оқтық» деген осы, елге менің атымнан сәлем айтыңдар, «Қанкөшек!» деп айқайлап, жылқыларды айдап бара жатырсыңдар. Осыдан былай Күнту елінің ұраны «Қанкөшек» болсын! Бұл—менің бірінші тілегім. Елімнен екінші тілегім—артымда үйелмелі-сүйелмелі үш бірдей балам жетім қалып жатыр, ағайын көз қырларын сала жүрсін!»—деп сөзге келіпті де көп ұзамай көз жұмыпты. Сөйтіп, есіл ер 37 жасында Іленің ну орманының ішіне жерленіп қала беріпті. Барлыбайдың тілегін орындап, елінің үлкен-кішісі жиналып, «Күнту елінің ұраны «Қанкөшек» болсын!» деп бәтуаласады. Содан бері неше ғасыр өткен шығар, ұлан-асыр бәйгеге ат қосса, бәйге атына мінген бала, сол сияқты екі жақ болып ерегісіп тартып жатқан көкпарды «Қанкөшек!» деп ұран тастап шабады.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР 90. Көрпе Жаугершілік заманның бір шатқалаңында төрт бала елден айырылып, айдалада адасып қалады. Құлан 13-14-терде. Жа­най мен Теке 7-8-дерде, ең кішісі Төлеміс аяғын енді апыл-тапыл басқан шамада болса керек. Балалар аш-жалаңаш, бір-бірімен қол ұстасып, Төлемісті біресе жетектеп, біресе арқалап күн жүреді, түн жүреді, елін таба алмай әбден шаршап, ашығады. Олардың қанша жүргендерін кім білсін, әйтеуір аштықтан жандары қиналып, бастарына түскен ауыртпашылықты көте­ре алмаған бауырларының үлкені Құлан: —Елсіз далада аш-жалаңаш, өзіміз шаршап-шалдығып өлгенше, жүк қылмай, мына жүре алмайтын Төлемісті тастап кетейік,—дейді. Құланның мұнысына Жанай мен Теке үзілді-кесілді қарсы болады. Інілерін көндіре алмаған соң Құлан оларды айдалаға тастап, ел ауған жақты бетке алып, жалғыз өзі жүре береді. Оның қанша уақыт жүргені белгісіз, бірақ ел-жұртқа жетіп, ата-анасын табады. Олар құшақтасып, жылап көріседі. Әкесінің: —Інілерің қайда?—деген сұрағына Құлан төмен қарап кү­ мілжіп: —Олардан адасып, жоғалтып алдым,—дейді. Осындай аласапыран заманда көп бала тұрмақ, бір баланың өзін қуат тұтып, аман-есен көргеніне құдайға мың бір шү­кір­ шілік еткен ата-анасы, басқа балаларының асын беріп: —Алла өзі берді, Алла өзі қайтып алды,—дескен көрінеді. Елсіз далада ішерге суы, татарға дәмі болмаған үш бала қаңғырып қала береді. Аштықтан көздері қарауытып, әбден әлдері кетіп, өлді-талдық дегенде таудан сарқырап аққан өзен­ нің жағасына ілінеді. Беті-қолдарын жуып, су ішіп отырғанда үлкен қара тастың көлеңкесінен бір күлше нан тауып алады. Ақсақалдардың айтуына қарағанда, бұл Қызыр ғалейһисалам бабаның балаларға берген ризығы екен деген сөз бар. Табылған күлшені Теке теңдей ғып екіге бөліп, жартысын Төлеміске береді де, қалған жартысын Жанай екеуі бөліп талшық етеді. Әйтеуір, күндердің бір күнінде үш бала сүйретіліп, азыптозып ел шетіне жетеді. Оларды өлдіге санаған ата-ана, туғантуысқандары жүрегі жарыла қуанып, құшақтасып көріседі.

шежірелік аңыздар Біраз күн өткен соң шындықтың беті ашылады. Өз бауырларын өлімге қиып тастап кеткен Құлан ата қарғысына ұрына­ды. Сондықтан оның ұрпағы өспей қалыпты деген әңгіме бар. 91. Алакүшік туралы бірер дерек Бір аңызда Борас бабамыз он төрт перзент көрген, бірақ олар жастайынан шетіней берген. Осындай ауыр қайғыға душар болып, бір Аллаға жалбарына әулие-әмбиелердің басына түнейді. Бұл жолы да түсінде Баба Түкті Шашты Әзіз келіп аян береді: «Тоғатайдың 9 ұлындай ұл берейін бе, әлде түйенің 4 ем­ шегіндей төрт ұл берейін бе?»—дейді. Содан ұйқыдан шошып оянған Борас баба Ташкентке өз еліне қуана қайтып оралады. Ел-жұртын жиып, құдайы жасап, қуанышын бөліседі. Осылайша әулие бабаның аяны ақиқатқа айналып, арада бір жыл өткенде бәйбішесі жүкті болады. Осы кезде Борас ата бір топ серіктерімен бірге аң аулауға кетеді. Көп ұзамай бәйбішесінің толғағы қысады. Қиналған ананың айналасына абысын-ажындары жиналады. Өйткені осыған дейін он перзентті дүниеге әкелген ананың бірде-бір перзенті аман қалмай, шетіней беретін. Осыны білетін абысындары ешкімге білдірмей, тек қана өздері құпия түрде ақылдаса келе «ырым» жасайды. Сондағы ойлап тапқан амалдары мынау: жаңа босанып, ес-түстен айырылып талықсып жатқан ананың омырауына жуырда ғана күшіктеген ала қаншықтың күшігін білдірмей әкеліп салады. Жас босанған ананың уызын емген күшік аман қалғанын бақылап тұрған абысындары енді оның орнына ертесіне жаңа туған нәрестені әкеліп емізеді. Сөйтіп, екі-үш күн бойы баланы да, күшікті де бақылаған абысындар екеуінің де аман-сау қалғандарына анық көз жет­ кізеді. Тек осыдан кейін ғана аң аулап жүрген Борас атаға кісі аттандырып, сүйінші сұратады. Бұған дейін перзенттерінің шетіней бергенінен әбден запы болған Борас ата бұл қуанышты хабарға сенерін де, сенбесін де білмей: «Бала аман ба?» деп қайталап сұрай береді. Сүйінші сұрай келген адам: —Аман! Міне, бір апта болды, Құдайға шүкір, аман-есен өсіп келеді,—деп жауап береді.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Ол енді: —Баланың атын кім қоямыз?—деп сұрайды. Сонда Борас ата: —Жаман болса да, аман болсын, о неме! Оның аты не болса, о болсын, әйтеуір аман болсын!»—десе керек қуаныш, шаттықта аузына оңды есім түспей. Хабаршы осыдан кейін елге құйғыта шауып келген бойы Борас атаның «Ұлдың аты не болса, о болсын, әйтеуір аман болсын!» деген сөзін жеткізеді. Міне, содан кейін баланың аты «Небосын» деп аталыпты. Осы аңыз соңында Небосынның есіміне қатысты құпия ашылады. Яғни, Небосын өзінің жалғыз ұлы әрі мұрагері Ба­ қалайдың үшінші ұлына Алакүшік деген ат қояды. Сөйтіп, бұл есім ел аузында айтыла-айтыла келе, «Алакүшік» деген атқа айналып кетеді. 92. Бозан қалай Көкірек аталды? Бозан—Шымырдың кенжесі. Ол еркелеу өскен, өткір ойын батыл да бүкпесіз айтатын бірбеткей кісі болыпты. Бір елдің бетке ұстар зиялылары мен ақсақалдары жиналып даулы мәселелер туралы әңгіме қозғап жатады. Әрқайсысы өз ойларын ортаға салып, пікір таластарын көпке жібереді. Бұлардың ішінде қатысып отырған Бозан шыдамай, белсенділік танытып: —О, оу, ағайын, жамағаттар, айтқан қоймылжың болып бас­талып еді, арты бара-бара сұйылып бара жатқан жоқ па осы, кесіп-кесіп айтпайсыңдар ма, кібіртіктей бермей,—дейді. Аз үнсіздіктен соң әңгіме-дүкен қайта қозып кетеді. Әсіресе, жесір дауы мәселесі ұзаққа тағы созылады. Үлбіреген жас келіншек өксіп жылап отыр. Жиынға қатысқанның ішінен, әсіресе екеуі өрекпіп сөйлейді. —Жесір менікі,—дейді біреуі. —Жоқ, менікі,—дейді екіншісі шақ-шақ сөйлеп. Төртпақ келген әлгі біріншісі орнынан қопаң-қопаң тұрып: —Жоқ, сен ала алмайсың, алып көр осыдан,—деп көзін алартып кіжіне түседі. Екі жақ төбелесе кетуге дайын отырған­ дай қабақтары қатулы. Қамшыларын үйіріп-үйіріп қояды.

шежірелік аңыздар Қарамұртты жігіттік санатқа қосылып қалған Бозан орнынан қарғып тұрып, билік құрып отырған ел ақсақалы алдына қамшысын тастай: —Дат, ақсақал,—дейді. —Датың болса, айт!—дейді манадан бері екі жақтың сөзін үнсіз тыңдап отырған ақсақал. Менің ойымша қызыл кеңірдек болып отырған мынау екеуі­не де жесір жоқ. Мен бұлардың сырын аздап білемін. Келін­шек­тің қайтыс болған күйеуі кезінде кедей адамның осы қызын зор­лық жасап, алып қашып келген. Артынан қуып барып, қалың мал даулаған мүсәпір әкесіне ұялмай-қызармай: «Мә, саған осы да жетеді»,—деп көтерем бір сиыр берген. Дауласуға дәрмен жоқ, «Қой аузынан шөп алмайтын» қыз әкесі жүрегі қан жылап, берген сиырын алып қайтуға мәжбүр болады. Көп ұзамай ол сиыр өліп қалады. Ал дөрекі мінезді әумесер жігіт бұл келіншекті екі жыл әйел етеді. Демек, «жесір менікі» деп өзеуреп отырған мына екеуінің ешқандай қақысы жоқ. Бұл келіншіктің қыз кезінде жақсы көретін жігіті шетте отыр. Алдымен келіншекке бостандық беру керек. Өзінің сүйген жігітіне бара ма, әлде мына екеуінің біріне бара ма, оны келіншектің өз талғамы білсін!—деп Бозан қызулау сөйледі. Сол-ақ екен: О, бәрекелді,—деп қалды отырғандардың бірі. —Ау, мынау өзі көкірек қой, қалай-қалай сөз тастайды,— деп екінші қария сақалын сипады. Дау шешіміне билік құрып отырған ақсақал Бозан айтқан шешімді мақұлдайды. Сонымен жесір дауы лажсыз бәтуаға келеді. Келіншекке бостандық беріледі. Ол сүйгеніне қосылады. Кейіннен Бозан келе жатқанда «Е, Көкірек келе жатыр» дейтін болыпты. Бұлай атау, әсіресе жеңгелеріне ұнап кетсе керек, өйткені қазақтардың салты бойынша, қайындарының атын атамай «пәленше мырза аға», «түгенше мырза аға» деп айтатын. Ал Бозанды «Сазан мырза аға» деп келсе, енді «Көкірек мырза аға», «Көкірек мырза», «Көкірек қайным» аталып кетті»,—дейді кейбір айтушылар.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР ХІІ. ШАНЫШҚЫЛЫ (ҚАТАҒАН) РУЫ 93. Шанышқылыны үйлендіру Алатау батырдың даңқы көпке жайылып, елін-жерін қор­ ғап жүрген шағы. Бірде қазақ, бірде қалмақ жеңіске жетіп, кейде текетірес түсіп жатады. Бірде Хазар теңізі жақтағы Кіші жүз елінен «жау тиді» деген хабар келді. Алатау Қо­ ңыраттың батырларын жинап, жорыққа әзірленеді. Өздері қа­ рамағында отыр­­ған Ташкендегі Тұрсын ханға жағдайла­рын, «Елімізге, жері­міз­ге, малымызға бас-көз болыңыз, қараулық жасамаңыз!»—де­ген­ді айтады. Хан уәдесін береді. Кіші жүз еліндегі соғыстан жеңіспен оралса, елі аңырап отыр. Хан Тұрсын антын бұзып, жарамды жігіттердің жоғын пайдаланып, елін шауыпты. Алатау батыр сарбаздарын аттан түсірмей Ташкентке тартады. Хан ордасын «Хан Тұрсынды—ант ұрсын!» деп шабады. Хан Тұрсын қашып кетіп, оның айдай сұлу қызын олжалайды. Қызды жайдақ нарға мінгізіп алып келеді. Ол сүйекке таңба екен. Асқан сұлу қызға Қоңыраттың батырлары көз тігіп, таласып қалардай халге жетеді. Сол кезде Алатау батыр: —Кешегі Хазар теңізі маңындағы соғыста асқан ерлік көрсеткен найзагер жігіт болды. Жекпе-жекте де, қалың қол соғысында да жан шыдатпады. Осы қызды «Шанышқылы» атанған батырға берелік,—дейді. Қалың Шанышқылы елі осылайша пайда болған деседі. ХІІІ. СІРГЕЛІ РУЫ 94. Ұлы жүз Сіргелі руы жайлы (І нұсқа) Ойсылдың отыз ұлы болған. Отыз ұлы ешкімге бағынбай, еркін жүреді екен. Тіпті сол кездегі Жәнібек ханға да бағынбай, оны басынып, ханның қызын Бораш деген батырдың баласы алып қашып кетіпті. Жәнібек хан ашу-ызасын білдірмей, өтірік құда-жекжат болып, тойына Ойсылдың отыз ұлымен қоса туыстарын да ша­ қырыпты. Тоғайда қырық қара үйді қатар тіктіріп, есігін біреуінен кіретін етіп, ең соңғы қырқыншы үйдің есігінен шығып кете­

шежірелік аңыздар тін етіп жасапты. Тойға келген Ойсылдың балалары мен туыс­ тарын есіктен кіргенін кіргендей өлтіре беріпті. Соңында Бораш бастаған төрт батыр келсе, тым-тырыс. Сезіктенген олар аттан түсіп, қайта атқа мінгенше екеуін өлтіреді. Екеуі ат үстінде Жәнібек ханның бас кесерлерімен ұрысып, әрең қа­шып құтылыпты. Жәнібек ханның қызы төркініне екі қабат болып кеткен екен де, сонда босанады. Баласының атын Құсабай қояды. Құсабай ер жетіп, азамат болғанда Кіші жүз—Алшын, Тама нағашыларынан туыстарына кету үшін рұқсат сұрайды. На­ ғашылары алғаш рұқсат етпеген соң жас жігіт жылқы ішінде жүрген кішкене ғана тайды тұмсығындағы сіргесімен мініп кетеді. Нағашылары да соңынан қуып келсе, туыстарына келіп қосылған екен. Туыстары қарсы алып, ақ түйе сойдырып, той жасайды. Туыстары Құсабай деген баланы «тұмсығында сіргесі бар тайға мініп келген бала», «сіргесі бар тайға мініп келген бала», «сіргелі бала» атап кетеді. Құсабайдан бері қарай «Сіргелі» руы тарқайды. Туыстары Құсабайға ұрпағы көбейсін деген мақсатта екі қатын алып береді. Бәйбішеден бес бала: Батыр, Жайдақ, Елібай, Жаңабай, Айт-Бозым. Тоқалдан үш бала: Қарабатыр, Шалдар, Байжігіт. Құсабай баланың малы көбейіп, бай болып кеткен соң «Байұлы» атаныпты. Қарабатыр «Байұлының» жинақты аты деп те аталады. Сонда жоғарғы сегізі бір адамның баласы. 95. Ұлы жүздегі «Үш тамғалы» Сіргелі руларының шығу тарихы (ІІ нұсқа) «Ұлы жүзде бері келе Бақтияр деген атадан екі бала болады»—деп еді. Үлкені—Ойсыл, кішісі—Үйсін. Ойсылдан «Үш тамғалы» мен «Сіргелі» тарайды. Ойсылдың отыз ұлының бірі—Бораш батыр екен. Бораш кезінде ру көтеріп, жау басқыншыларға қарсы бір­ неше жорық-шабуылдарға шығыпты дейді. Тағдырдың жазуы­ мен Кіші жүздің ханы Жәнібектің (қай Жәнібек екені әзір­ге белгісіз) әскерін басқарып қалады. Жәнібек жалғыз қыз­дан

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР басқа перзент көрмеген дейді. Қызы бойжеткен күндердің бірінде Бораш пен қыз бірін-бірі сүйіп, тіл табысып, екеуі үй­ ленбек болады. Табиғат заңы бойынша, жастықтың әсері­мен екеуінің тәндері де жақындасып, қосылған екен. Мұны қыз әкесі білмейді. Қызының қатардағы адаммен сондай уәделестігін естігенде хан ашу шақырып, ызадан жарылып (өртеніп) кете жаздайды. Себебі «ақ сүйек—хан тұқымы» қыздарын «қараларға» әйелдікке бермейді екен. Не істерін білмеген хан бас уәзірімен оңаша отырып ақылдасқан екен. —О, хан ием, бұл істі көпке жария етпей, Ойсылдан тара­ған әулетті бір түнде құртып шығуға болады,—депті бас уәзір.— Егер ашық іске кіріскенде Ұлы жүз ауқымды, іргелі ел ғой, оған күшіміз келе ма, жоқ па? Мұны «шариғат жасына» туралайық. Біз қызымызды Борашқа береміз, Ойсылдан тараған еркек кіндіктілер құдалыққа келсін. Қызымызды отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап ұзатамыз,—деп хабарлайық дейді. Қырғиқабақтың (бас уәзірдің ел қойған аты) бұл ақылын хан мақұлдап үлкен, кең алқапқа қырық үйді жалғастыра тігеді. Бәрінің шығар есігі біреу-ақ. Тосын хабарды қуана қарап алған Ойсыл әулетінің еркек кіндіктісі түгелдей атқа қонып, сол түні хан ордасына жетеді. Мейман күту, құда түсу рәсім, салтдәстүрлері басталады. Әрине, құда күтушілердің сырттары күліп тұрғанмен, іштері түнеріп тұр еді. Ел дастархан басына отырып болған кезде далаға байлан­ ған Ойсыл әулетінің аттарының тартпа-бау, айылдарын, үзеңгі бауларын кесіп, тізгіндерінде шолақ етеді. Алдын ала даярланып қойылған бірнеше топ баскесер—жасауылдар үйден шыққандардың бастарын кесе береді. Солайша Ойсыл әулетін бір түнде қырып болған хан Жәнібек оған қосымша бұйрық жариялайды: «Ойсыл әйелдерінің жүктілеріне тыңшы қойыл­ сын, егер ол әйел ұл туса, сол кезде-ақ өлтірілсін, қыз тапса, тимеңдер!». Ханның бұл қаралы бұйрығынан соң жесір қалған Ойсыл әулетінің әйелдері төркіндеріне кете бастайды. Ордада тек «алтын қайшылы Ізбике» атанған Бораштың бәйбішесі ғана қалады. Пұшпағы қанап көрмеген Ізбике қолы ісмер, аса өнерлі пішуші, тігуші атанғандықтан, Орда адамдарының киімде­рін әсемдеп тігіп, хан иесіне жағымды болып қалған көрінеді. Оны «қайшылы Ізбике» деп те, «қайшылы кемпір» деп те атайды

шежірелік аңыздар екен. Ізбикенің күндесі Бораштың екінші әйелінен (жалайыр руының қызы) Тола, Нан деген екі ұл туады. Жасырын өсірген екі ұлдың бірі Толаға өзі ие болып, Нанды Ізбикеге әкеліп: «Мынаны ал да, өзіңе бала етіп, бауырыңа сал!»—деп тастап кетеді. Хан күмәндәніп жүрер деп сескенген Ізбике Нанды: «Мына баланы жаугершілік болған жерден тауып алып едім, өлсе, обал болар, асырап бер, ақыңды төлеймін!»—деп бір әйелге береді. Бұл шақта хан дүниеден өтіп бұйрығы күшін жойды ма, кім білсін, әлгі әйел Нанды асырап, адам етіп, ер жеткізіп Ізбике­ ге қайтарыпты. «Қайшылы кемпірдің» тәлім-тәрбиесінде өс­кен Наннан тараған ұрпақ өсе келе ұлғайып, «Қайшылы» деген ел атанады. Наннан—Сауқым сопы. Бұл кісі—Қайшылы руының арғы атасы. Күндердің-күнінде айы-күніне жетіп толғатқан хан қы­зы ұл табады. Бойына Бораштан пайда болған нәрестенің кіндігін өзі кесіп, ешбір жанға айтып, көрсетпей, оңашада құндақ­тап, асылы жерде жатсын деп, қойдың қиының арасындағы көңнің ішіне апарып қояды. Оны өлтіруге көзі қимаған хан қызы Із­ бике апасына келеді: —Тағы бір сорлы перзент дүниеге келді, өлтірсең де, адам етсең де, өзің біл деп»,—хан қызы ұлды Ізбикеге қалдырып кетеді. Ізбике ана ол баланы да: «Жаугершіліктен қалған болу керек, баласыз едім, осыны маған бала етіп асырап берші, ақыңды жемеймін!»,—деп тағы бір әйелге жасырын түрде өткізіпті дейді. Ол әйел баланың жайын білген соң оның атын «көңнен шыққан Көңірдек» қояды. Көңірдектен рулы ел таралған. Уақыт алға зымырап Нан мен Көңірдек Ізбике ананың қолында ер жетіп, есейген шақта мынандай хабар жетеді: «Ордадағы бәйбіше едің ғой, мына Ойсылдың бір ұлынан туған Тұрымбет есейіп қалды. Өзі ақылды, зерек ынталы болғанмен, ойнап жүріп балаларға тиісе беретін ұрыншақ, тентектігі де бар. Ашынып ыза болған біреу мұның Ойсыл әулетінен екенін ханға жеткізсе, басып кесіп, көзін жоғалтады ғой, осыны амалдап, қарауыңа алсаңшы!» Бұл Тұрымбеттің нағашыларынан келген хабар еді. —Жарайды,—депті Ізбике.—Ол баланы жасырып атпен қайыршы етіп жіберіңдер. Тек өз атын атасын. «Әкем де, анам да жоқ, кешегі өткен жаугершілікте қаза тауыпты. Әркімнің

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР есігінде жүрдім. Әке-шешемнің кім екенін де білмеймін. Өз атым—Тұрымбет десін»,—деп келісіп қояды. Ізбике ана жерошақ басында сүт пісіріп отыр еді, қасына бір «қайыршы» бала келді. Кездес жоғарыда келісілгендей болып шықты. Баланы тамақтандырып, аржағына ел қондырған соң оған үй іргесіне апарып түйенің қомын төсеп беріп, дем алғыз­ ған Ізбике ана Тұрымбетке мал баққызып қояды. Күндердің күнінде Ізбике ана хан Жәнібекке бір ұсыныс жасады: —О, алдияр тақсыр! Сізге айтатын бір шаруам бар. —Айт, айт бәйбіше,—деп хан оны жылы жүзбен қарсы алады. —Мына Тұрымбет жетім бала еді,—деп бастаған Ізбике оның «өмір тарихын» баяндай бастайды.—Кім білсін бейшара қарадан туды ма, төреден туды ма, онысы беймәлім. Бірақ та өзі өте зерек, ақылды. Елде сөз бар ғой: «Туғаннан бере ме, тұтынғаннан бере ме жақсылықты» деген. Маған сенсеңіз, жаман адам шықпайды бұдан. Осы баланы жілік ұстатып бала тұтынсаңыз қайтеді. Біраз күн ойланып барып хан Тұрымбетті бала тұтынады. Әскер басыларын жиып алған ол: —Мына Тұрымбет менің балам, бұған соғыс ілімін үйре­ тіңдер,—депті. Бірнеше айдың ішінде-ақ соғыс өнерінің бәрін де үйреніп, өз ұстаздарынан да асып түскен дейді. Тұрымбет жүре келе ханның ойына тағы бір арамдық туды: «Қайшылы кемпір осыны тым айналып, үйіріліп кетті-ау! Тұрымбет Ойсылдың біреуінің баласы емес пе екен? Бір күні мені құртып, хан тағынан дәмелі боп жүрмесіне кім кепіл? Мен оны ту ұстайтын тубегі етіп жариялайын. Жау қолы әуел бастан-ақ ту ұстағанда нысанаға алады ғой. Мерт болса, сондаақ мерт болсын!»—дейді. Ханның арам пиғылы жүзеге аспай Тұрымбет дін-аман ер жетіп, үйленіп одан «Ту тамғалы» руы тарапты.... Хан Жәнібек дүние салған кезде қанды қырғыннан қандай­ да бір себеппен тірі қалған Ойсылдың отыз ұлының бірі Кіші жүздегі он екі ата Байұлы руларының бірінің қызына үйленген еді. Кейбіреулер оны Бораш алған әйелдердің бірі еді дейді. Сол әйелден туған ұл да нағашыларында жүріп ер жетіпті. Байұлы ынтымақты ел екен.

шежірелік аңыздар Ел жақсылары ойласып: —Қой, енді жиенімізді үйлендіріп отау тіккізейік, қасиет­ті тұқымнан тарағандардың бірі еді ғой. Өз елі Ұлы жүзге апарып қосайық,—деп келісімге келеді. Бұл пікірлерін Орда төңірегінде отырып қалған Ізбике ана­ға да хабарлайды. Ол: —Жарайды, айналайындар! Ойсылдың аруағы қолдасын, келе берсін!—дейді. Байұлы елі жиендеріне отау тігіп, құлкүңдерін беріп, қаншама мал айдатты: жылқы, сиыр, түйе. Мал төлдері жолда енелерін еміп қоймасын деп, құлын, бұзаулар­ дың тұмсығына сірге тағып, байлады. Бұлар содан «Сіргелі» руы атанды. 96. Сіргелі тайпасының шығу тегі жайлы (ІІІ нұсқа) Жәнібектің бір ерке қызы бар екен. Сол қызға Ойсылдың ең кенже ұлы Бораштың көңілі ауады. Кенже ұлдың сотқарлау келетін әдеті бар емес пе?! Байлығы тасыған әкенің, кілең «сен тұр, мен атайын» деген сайдың тасындай батыр ағаларының арқасында Бораш тіршілікке мойын бұрмай, ел қыдырып, үнемі серілік құрып жүреді екен. Сөзге көсем, тілге шешен Бораш әу дегенде-ақ ханның сұлу қызын өзіне қаратыпты. Сөйтіп, бірбіріне ынтық болған жастардың тілегі ақ неке дәстүрін аттау­ мен аяқталыпты. Ол заманда ата-ананың рұқсатынсыз жаса­ лын­ған мұндай іс кімге болса да қылмыспен бірдей саналған. Сөй­тіп, ел ішінде қалыптасқан қатал заңды аяққа таптап, іңкәр сезімнің жетегіне еріп қалған екі жастың тағдыры осылайша тығырыққа тіреліпті. Өйткені хан қараға қыз бермейтін кер заманның жұртты «ақсүйек», «қараша» деп бөлінетін таптық салты екеуінің қосылуына кедергі жасапты. Хан қызының аты—Жанбике еді. Сол Жанбике бөтен көз­ ден таса, келесі бір құпия кездесуде Борашқа бойына бала біт­ ке­нін сездіріпті. Албырт Бораш мұны естіген соң әкесі Ойсылдың алдына келіп құлады: —Әке, сіздің алдыңызды орадым. Өйткені сіз алдымен бі­ реумен төс қағыстырып, құйрық жесісіп, құда болуыңыз ке­рек еді. Осыдан кейін ғана қалыңдық менікі болуға тиіс-тін. Бі­рақ

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР болар іс болды. Ақ шымылдықсыз, қызмет көрсетер жеңгесіз мен екінші біреуге ие болдым. Ер жігітке екі әйел көптік қылған емес қой. Бірақ сізге келін—маған екінші әйел болатын адам өзіміз секілді қарашаның қызы емес, ханның қызы. Қыздың аяғы ауыр. Халы мүшкіл! Ханға кісі жіберіп, құда түсіңіз. Төре болса, төбеден түскен жоқ қой. Өзіміз секілді ол да екі аяқты пенде. Жағдайды түсінер,—деді. Қарт Ойсыл ойлады: «Отыз ұлым атқа қонса, жер қайысқан қол емеспіз бе? Артымнан шұбырған немерелерім анау, бәрі де отау иесі болып қалды. Сай-тасқа сыймай, шашырап жатқан малдарым мынау, жеті жұт қатарынан келсе де қырып тауыса алмас. Шүкір, өз атақ-даңқым да өрге домалап тұр. Інім Үйсіннен тарағандар да бір табын ел. Ендеше менің ханнан қай жерім кем. Жәнібек те жан-жағын терең ойлайтын кісі емес пе? Біріміз хан, біріміз қара болғанымызбен, даңқ-дәрежеміздің бірдейлігін еске алар. Осыны ойласа, құдалығымызға қарсы болмас...» Сонымен Ойсыл хан Жәнібекке бар жағдайды айтып, кісі салды. Қызының төре тұқымына қызмет ететін қарамен көңіл қос­ қан уәделестігін есіткен Жәнібек ашуға бой ұрып, бас уәзірі Қырғиқабаққа Ойсыл әулетін құртуды тапсырады. Оған Қырғиқабақ: —О, хан ием, бұл істі көпке жария етпей, Ойсылдан тараған әулетті бір түнде құртуға болады. Ұлы жүз ауқымды, іргелі ел ғой, оған күшіміз жете ме? Оның үстіне, Әбілқайыр ханның қысымына шыдамай Алтын Орда қарамағынан ауа көшіп, қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған тыныш өңір деп осы Шу бойына, Ұлы жүз ішіне келгенімізге де көп уақыт болған жоқ. Біз­ дің сүйенеріміз Моғолстанның билеушісі Есенбұға десек, арқа сүйер тірегіміз етекті ел Ұлы жүз болып тұр. Сондықтан бұл істі шариат жолымен туралайық,—депті.—Болар іс болып кетті, ашуды ақылға жеңдірейік те, қызымызды Борашқа береміз деп құда түсейік, бізді шақырсын, құда кәдесін жасасын. Сөйтіп, Ойсыл әулетінің сенімінен шыққан боламыз. Әрі құда болғаны­ мыз жайлы ел құлақтанады. Ойымыздың астарын ешбір жан байқамайды. Құда түсу кезегі бізге де келеді. Сонда іске асырар кегімізді алу үшін құдалар түскен кезде жау шауып кетті, қырғынға ұшыратты деп, олардың көзін құртамыз!»—дейді. 10-85

шежірелік аңыздар Дәстүр бойынша, Ойсыл әулеті төрелерді құдалыққа ша­ қырып, жақсы ниеттердің барлығы айтылып жатты. «Қа­ ра халық хан әулетімен құда болды, төренің қызын Бораш алыпты»,—деген әңгіме үйден үйге, елден елге тарап кете берді. Ойсыл әулетінің жақсылары өздеріне құрылар тордың боларын, елдің егесіз қаларын, аналардың жар мен баладан айырыларын қайда білсін. Құдалыққа шақырған соң хан ауылына төрт көзі түгел болып барған. Орда маңында құдаларды күту үшін жасалған дайындықтар күні бұрын жүріп жатты. Киіз үйлер шеңбер бойымен бір-біріне тақастыра тігіліп, қырығының да есік жағы шеңбер ішіне қарай ашылатын болып орналастырылады. Сол үйлерге жайғасатын адамдар кіретін де, шығатын да сыртқы есік біреу ғана болды. Меймандарды күтіп алып, қызмет істеп жүрген адамдар ісінде де мін жоқ. Әр үйге енген адамдар уытты шараптарға бой алдырған сәтте Жәнібек жағы көп жылқыны тігілген үйлерге қарай қуа айдап, жау шапты­ лып айқай-сүреңге салды. Ойсыл балалары далаға шыға ұмтыл­ ған кезде, алдын ала даярланған жендеттер олардың бастарын шаба береді. Құтылып шығатындары бола қалған жағдайда қашып кетпесін деп аттарының мінер жағының таралғысын қиып, тартпасын босатып, тізгінін үзіп қояды. Осындай айла­мен жасалған келісімнен кейін меймандарды қырғынға ұшырат­қан Қырғиқабақ жазалаушы топты бастап ешнәрседен хабары жоқ, тыныш ұйқыда жатқан Ойсыл ауылына қарай бағыт ала­ды. Көпшілік жүрген жерде Жәнібектің жасап жатқан әрекеті хабарсыз қала ма, сатылап сол түннің ішінде жайсыз хабар Ойсыл ауылына жеткені сол екен, есітіп қалғандары жан-жаққа бас сауғалап көзге түспей кетуге әрекетін жасайды. Уәзіріне қосымша бұйрық берген Жәнібек: «Ойсыл ұр­па­ ғының еркек кіндіктілері қалдырылмасын, екіқабат әйелдер арасына тыңшы қойылып, ұл туса—сол кезде-ақ өлтірілсін, қыз туса—тимеңдер»,—деп айтқан қатал үкімі орындалады. Бұл жағдайды баяндай келе, Ойсыл ауылында еркек кіндік қалмады деп күңіренеді шежіре. Осы оқиғадан кейін Жәнібек Қаңлы мен Үйсін Ойсыл үшін кек алып жүрер деген оймен бар елін жиып, Арқаға қарай ауа көшеді. Ұзақ жол үстінде баяғы Бораштан екіқабат болып қалған Жанбикенің ай-күні жетіп, толғақ қысады. Жәнібек­ тің мұны білсе, өзін де, баласын да өлтіретінін сезген Жанбике

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР қасына Қайшылы бике дейтін сенімді күтуші әйелін ертіп, таң алакеуімде көштен жырақтап барып, бір сайдың ішінде босанады. Нәресте ұл бала болып шығады. Жанбике оны алғашқы аналық уызбен емізіп алады да, Қайшылы бикеге егіліп отырып былай дейді: —Ойсыл сорлының шаңырағы күйреді, Құдайға шүкір, ме­ нің туғаным ұл боп шықты. Мен бұл баланың қасында қала алмаймын. Қалсам, әкем іздеп келіп, екеумізді де өлтіреді. Бірге тағы алып жүре алмаймын. Себебін өзің білесің. Осы бала өмір­ лі болсын десек, менің кетуім керек. Мұнымен сен қал, лаж­дап адам ғып өсір. Ойсылдан ұрпақ, Бораштан тұяқ қалсын!..» Арада біраз уақыт өткенде жорықтан оралған Тұрымбет өз жұртының орнын сипап қалды. Бар оқиғаны естіген ол Жәні­ бек ханды шауып аламын деп, қолын ертіп, көштің соңына түсті. Екі-үш күн жүрген соң айдаладағы жалғыз құдықтың басында жас баламен отырған Қайшылыға жолығады. Мән-жай­ға қаныққан Қайшылы Тұрымбетке тоқтау айтты: «Азғантай ға­ на қолыңмен хан елін қалай шаппақсың? Сен оны емес, ол сені өлтіреді. Райыңнан қайт! Мына баланы алып, елге баралық. Екеуміз бірігіп, түтін түтетейік. Әкеңнің сөнген шоғын маздатып, елдің іргесін көтерейік...» Тұрымбет Қайшылының айтқанына көнді. Баланы алып, Қайшылыны атына мінгестіріп, Жиенқұм жеріне келді. Шағын болса да мәзірін жасап, Қайшылы екеуі үйленді. Әлгі балаға көң арасына түсіп еді, сондықтан өсіп-өнсін деген ниетпен ырым ғып «Көңірдек» деп ат қойды. Жылдар өте Көңірдек өсіп, ержетті. Сарысу бойындағы хан Жәнібек ауылында Ойсыл ұр­пақ­ тарына жасалған ойраннан бұрын Бораш мырзаның әйелі төрт жасар Құбасай деген баласымен Кіші жүздің Алшын руының атақты байы Қыдырбай әкесінің үйінде меймандықта жатқан еді. Қыдырбай Ойсыл әулетіне ханның жасаған қатыгездігін қызына айтып, еліне баруға болмайтынын, бара қалса Құба­ сайға төнетін қауіпті ескертіп, жібермей қойған. Уақыт өтіп жатады, осылайша жиен нағашысының ауылында өсіп, әке­ сі мен туған-туыстарын ұмытуға айналады. Ержетіп келе жатқан Құбасай ауыл балаларымен қосылып жарамазан айтып, тапқандарын бөліске салмақ болғанда Құбасайға табыс­ тан аз беру үшін балалардың бірі: «Олжамызды алдымен әкесі барларға береміз»,—дейді. Құбасай: —Менің де әкем бар, маған неге олжаны тең бөлмейсің­ дер?—деп өзеурейді.

шежірелік аңыздар Сонда балалардың бірі: —Қыдырбай сенің әкең емес, ол шешеңнің әкесі»,—деп айтады. Осы сөзді есіткен Құбасай үйіне келіп, шешесінен: —Менің әкем қайда? Мен кіммін? Руым кім?»—деп сұ­ райды. Шешесі жауап бермеген соң: —Үйде нан да жоқ екен, бидай қуырып бер»,—дейді. «Бұл бір нәрсе есітіп келген бе?»—деп ойлаған анасы сөзге келмей айтқанын орындайды. —Қарның ашса, жей ғой,—деп ыстық бидайды уыстап берген кезде оны Құбасай уысының сыртынан қос-қолдап қысып: —Әкемнің кім екенін айтпасаң, жібермеймін!—деп біраз тұрып қалады. Ыстық бидайға қолы күйіп бара жатқан анасы: —Айтайын, қолымды босат!»—деп жалынады. Әлден соң: —Әкең Ұлы жүздегі Майқы бидің ұрпағы—Ойсылдан туған Бораш,—деп, өз білгендерінің бәрін айтып береді. —Мен еліме неге бармаймын, туыстарымды неге таппаймын, әкемнің ағайындары кімдер, қонысымыз қай жер, өз жұртымызға кетеміз»,—деген баласының қиғылығын есіткен ана оған елге оралуға болмайтынын ескертсе, Құбасай өкпе­ леп тамақ ішпей, үйден шықпай жатып алады. Мұны есіткен нағашысы Қыдырбай: —Балалығы шығар, бірге ойнаған құрдастарынан бір нәрсе есітті ме екен, басылар»,—дейді. Жиенінің өкпесі тарамай ұзақ жатып қалғанын өз көзімен көрген нағашысы: —Түбінде бұл жерде қала қоймас, «жиен ел болмас, желке ет болмас» деген осы да,—деп еншісін беріп, ата-бабасының қонысына апарып, Үйсін әулетіне табыс етейін деген оймен бірнеше түйеге жүк артқызып, жанына қызметші қосып, ақсарыбас түйеге көш бастатады. Көштің белгісі болу үшін алты ақ түйені салт қосады, үйірлеп жылқы айдатып, қоралап қой береді. «Ақ түйең алтау ма еді?» деген мақал осы көшке байла­нысты шыққан деседі. Бұзау мен құлын ембесін деп тұмсықтарына сірге байлатқан. Сірге анасының шабы мен бүйіріне қадалған соң енесі шоршып түсіп төлін емізбейді.

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Сірге—төлді енесінен күдер үздіру (емшектен шығару) үшін қажет болса, ал оның анасының оңалуына пайдалы әдіс. Құбасай көшіндегі бұзау мен құлынға салынған сірге—көш ұзақ жол жүретін болғандықтан ондағы адамдардың айран­сыз, қымызсыз қалмауы үшін жасалған тәсілі. Көш Ұлы жүзге қарай бет алған соң нағашысы Қыдырбай көшті бастаушыға «Ханның адамдары Құбасайды Ойсыл әулеті екенін біліп қойып қастандық жасап жүрер» деген сақтықпен: —Жолда сұрағандарға Кіші жүздегі Байұлымыз деңдер»,— деп үйретеді. «Ойсыл мен Үйсін бабаларыңның негізгі қонысы Қазығұрт тауының маңы еді. Көш басын сонда тіреңдер, туысыңды сол жерден табасың!»—дейді ол тағы. Қыдырбайдың «Байұлы» деп отырғаны Алшын, Әлім—үшеуі де Кіші жүздегі үлкен ру аттары. Көш қазіргі Бөген ауданы Қ.Спатаев атындағы совхоз жеріндегі бір төбешік бауырына ат басын тірейді. Бұл жерде біраз күн демалып аялдапты. Бұзауы мен жабағысына сірге салған кім деген сөзден, Құбасай «Сіргелі бала» атанып, ол біраз күн қоныс еткен төбешік «Сіргелі төбе» атанады. «Байұлы», «Сіргелі» деген сөздер—Құбасайға осылайша берілген қосымша лақап аттар. 97. Отыз ұлды Ойсыл немесе Сіргелі ұрпақтары (ІV нұсқа) Ойсыл отыз ұлды болыпты. Хан Жәнібектің уақытында әрі дәулетті бай, әрі өте зорлықшыл болған екен. Олардың ішінде Бораш мырзаның домбырашылық өнері басым болыпты. Бораш әрі балуан, батыр болыпты. Ол хан Жәнібектің қызына ғашық болып, сөз байласып, кездесіп жүреді. Бір күні қыздың екіқабат екені де білінеді. Бұл ұнамсыз жағдай Жәнібек хан­ ның құлағына шалынып, ол ашуланып, қыздың шешесін алдына шақыртып алады да: —Сенің басыңды кесемін, қызыңа неге ие болмайсың?— дейді. Оған ханның бәйбішесі: —Хан ием, сіздің қолыңыздағы қаншама уәзір мен жасауылдар батыр да палуан денелі Бораштың бетін қайтара алмаған­ да, менің қолымнан не келеді?—деген сұрақпен жауап беріпті.

шежірелік аңыздар Бас уәзірді шақырыңдар!—деп айқайлайды хан. Жәнібектің бас уәзірі Жағалбайлы руынан шыққан кісі екен. Бас уәзірі Қырғиқабақ та ханның қызына іштей ғашық болып жүреді екен. Хан осы уәзіріне: —Елдің аузына қақпақ бола алмайсың. Бұдан Борашқа қызымды беріп құтылайын ба, қайтеміз?—дегенде, ол: Үш күнге мәулет бер, мен ойланып, жауабын берейін,— дейді. Үш күннің ішінде өз ойынша бас уәзір бір іс жоспарын жасайды да, хан алдына кіріп: —Тақсыр, хан ием, Борашқа қыз беруге болмайды. Біріншіден, сіз хан тұқымысыз, ол—қара. Екіншіден, зор­ лықшыл отыз ұлды Ойсылмен құдаласып, қандай жетістікке ке­нелемін дейсіз. Одан гөрі оларды үрім-бұтақтарымен қоса көз­дерін құрту керек. Ол үшін «қызымды беремін» деп дәме­ лен­діріп, өтірік той жасаңыз. Отауларды қатар-қатар, бір-біріне тіркеп, қырық отау тіккізіп, олардың ішінен ор қазды­рып, босағаларына екі жендеттен қойыңыз. Күтуші жігіттер құда балаларды отауларға біртіндеп кіргізсін. Сол кезде екі жендет олардың басын кесіп тастай берсін!—дейді. Жәнібек хан сөзді мақұл көреді де, Ойсылдың бір баласы ту ұстаушы Тұрымбетті өлімге қимай, көп уақыт жүретін ұзақ­тау сапарға жұмсайды. Сөйтіп, «Борашқа қызымды беремін» деп, Ойсылды бар ба­ лаларымен қоса тойға шақырады. Оның алдында ғана Бораш Алшын руынан Қыдырбай деген дәулетті кісінің қызына үй­ лен­ген көрінеді. Сол жас қатыны, өзінің үстіне тоқал түсіртетін бұл құдалық жолына ырзалық бермей, өкпелеп жүреді. Бораш ханның қызына қалайда некелесіп қосылуды көздейді де, наразы қатынын төркініне апарып тастайды. Ойсылдың бауыры Үйсілдің жеті ұлы бар екен. Олар: —Хан сендермен құда болуға қалай келісім беріп отыр? Сонда, амалсыздан қызының сырын ашық жария еткені ме? Бұл ақылға қонбайды. Тойға бармаңдар, хан қиянат жасайды,— дейді. —Сендердің бос үгіттеріңе сеніп, басымызға кеп тұрған бақытты тебеміз бе?—деп, Ойсыл балаларының біреуі де олар­ ды тыңдамай, тегіс тойға барады. Болашақ құда балаларды са­ қа­дай сай қаруланған жігіттер күтіп алып, қолтықтап, тігіл­ген

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР ақ отауларға біртіндеп кіргізеді. Екінші бір күшті жігіттер аттарды байлап, үзеңгілерді сылдыр еткен дауысын шығармай, кесіп тастай береді. Соңында жеті-сегізі суық тірлікті байқап, қашып аттарына мініп үлгереді. Сол уақытта алдын ала дайындап қойған найзаларды найзагерлер алады да соңынан қуады. Үзеңгісі жоқ тұлпарларға мініп, Ойсыл балалары ойдағыдай шайқаса алмай, көпшілігі опат болады. Олардың ауылына хан жасағы келіп, жас балалар мен екіқабат қатындарына дейін жаусатып салады. Сол кездегі отыз ұлды Ойсыл ұрпақтарының қырылған жері «Өлікті» деп аталады. Әйел затынан хан мен оның жасауылдарының киімін тігетін, он саусағынан өнері тамған «алтын қайшылы» шебер әйел Әзбике деген қатын ғана аман қалады. Ойсылдан ұрпақ қалдырмауға бекінген ханның оған мән бермеуінің себебі— Әзбикенің бедеу атанып, бала көтермегенінен екен. Хан қызының толғағы келіп, ұл туады. Жібек жөргекке орап, далада малдың жатқан жерінен көң ашып, баланы соған жасырып, Әзбикеге хабар етеді. Әзбике анамыз баланы бауырына басып, емізіп еміренгенде, бедеу атанған анамыздың емшегінен өз-өзінен сүт шығады. Оң жақта отырған қызының екіқабат боп қалған жағымсыз ісінен кейін Жәнібек хан намыстанып көшіп, Ертіс басы Қарадеңгейге барып, сол жақта хандық құрады. Тұрымбет батыр алыс сапардан оралып келсе, бауырларына хан Жәнібек қырғын келтіріпті. Тек Жәнібек батырдың қызынан туған Бораштың баласы ғана Әзбикенің қолында қалыпты. Ол баланы ел-жұрттан жасырып, көңге көміп, ылғи іңірде емізіп баға береді екен. Содан «көң, көң, көң, іңір, іңір, көңір» деп жүріп, бала «Көңірдек» атанып кетеді. Бұрын бедеу атанып, енді ғана қос анарынан сүт шыққан «алтын қайшылы» Әзбике Тұрымбетке қосылып, Нан және Нау деген екі ұл перзент көреді. Кейбір шежірелерде Науды «Манат» деп атаған жері де бар. Әрі-бері өткен жолаушы Тұрымбеттің үйінде ойнап жүрген үш баланы көріп: «Мынау бейшаралардан да үш таңба қалып­ ты ғой»,—деп айтады екен. Сонда Көңірдек, Нан, Нау—үшеуі «Үштаңбалы» аталады. Тұрымбет Жәнібек ханның туын ұстаушы болғандықтан, ел-жұрт Тұрымбеттен туған Наудың үрім-бұтағын «Тутаңбалы» деп атап кетіпті. Шешесі Әзбике «алтын қайшылы» шебер атанғандықтан оның Нан деген ба­ ласының ұрпағынан Қайшылы руы тарапты. Кей деректерде қайшылы Әзбикені «Қайшылыбике» деп атайды.

шежірелік аңыздар Бораш батырдың төркініне кеткен қатынынан ұл бала туып, оның атын Құбасай қояды. Ол кей әңгімелерде Құтабай деп те аталады. Құбасай дегені алпамсадай палуан боп өседі. Он екі жасқа толып, балиғатқа жетіп, додаға түскенде, одан серкені алатын жан шықпайды. Ақыры Алшын—Жағалбайлылар намыстанады да, Қыдырбайға: —Сен елмен бол, иә болмаса жиеніңмен бол!»—депті. Содан Құбасайдың алдына құлынды қырық биені салып, еліне қайтарады. Сонда бала: —Мұнша көп малды алдыма салмаңыз. Жол торыған ұры мен қарақшы кездессе, малымды аламын десе, қайтемін?—деп сұрайды. —Байұлымын десең ешкім тиіспейді,—депті атасы. Сонда Құбасайдың лақап аты «Байұлы» боп тарап кетеді. Ол уақытта биенің қымызын жолда азық етеді екен. Сондықтан да нағашы жұрты құлындар биені еміп қоймасын деп, құ­лын­ дарының мұрынына сірге өткізіп, мұрындық салып береді. Құ­ басай еліне келіп, Тұрымбеттің үш баласына аман-есен қо­сы­ лады. Бұрынғы үштаңбалы енді «Төрттаңбалы» боп атанады. Көңірдектен Уылдырық, Буылдырық деген екі бала болады. Дәулет бітіп, ақ отау тігіп отырған Уылдырық ұрпағы «Ақкөңірдек» атанса, кедейлеу болған Буылдырық ұрпағы «Қаракөңірдек» атанып кетеді. Құбасайға нағашылары тарту еткен құлындарының біреуі жүйрік болып шығады. Оның «жүйрік сіргелі тай» деген атағы тарап, «сіргелі, сіргелі» деп жүріп, Ойсылдың өсіп келе жатқан жалпы әулеті «Сіргелі» аталып қалады. 98. Сіргелі (V нұсқа) Қазақтың қария сөзі бойынша, Үйсін мен Ойсыл (Ойсын деп те атайды) ағайынды болса керек. Ойсылда отыз ұл болыпты. Сол отыз ұлдың ішінде Бораш есімді баласы жарамды болып ержетіп, әз-Жәнібек ханның қызметінде жүреді екен. «Ел мақтаған жігітті қыз жақтаған» деген емес пе, ханның Алтынай есімді қызы мен Бораш екеуі бірін-бірі ұнатып, көңіл жарастырып жүреді. Күндердің бір күнінде бұл оқиға ханның құлағына жетіп, әз-Жәнібек: «Хан етегін қара басты, алтынға

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР жез араласты»,—деп қатты қорланады. Сөйтіп, Бораштың көзін жоймаққа бел буады. Бораш болса ел-жұртқа танымал, жағымды жігіт. Оның үстіне отыз ағайынды. Хан осының бә­ рін ойластыра келе, ел жазылып жайлауға қонғанда, оңашалау бір қалтарысқа қырық үй тіктіріп, Борашты бас етіп, үзеңгілес серіктерімен бірге қонаққа шақырады. Ойында ештеңе жоқ Бораш өзінің нөкер жігіттерімен бірге ханның шақырған жеріне келеді. Аттарынан түсіп, қару-жарақтарын тастап, белдерін шешіп, қонақ үйлерге жайғасады. Осы кезде ханнан арнайы тапсырма алған әскер сау етіп келе қалып, Бораш бастаған жігіттерді қырып салады. Бұл қырғынды ел-жұртқа жаудың ісі деп қауесет таратады. Осы оқиғадан кейін хан дегеніне жетіп көңіл демдегенімен, ханның қызы Алтынай жүкті еді дейді. Болар іс болған соң Алтынай қайғысын ішке жұтып, сыртқа сырын шашпай, көзден таса жүріп, ай-күні жеткенде оңаша босанады. Содан, бала қырқынан шыққанша хан сарайының сыртындағы көң қорада сақтайды. Сол кезде Ойсылдан шыққан Тұрымбет деген бір ісмер адам хан сарайында қызметте жүреді екен. Алтынай жасырын тап­ қан баласын қырқынан шыққан соң құндақтап, Тұрымбетке: —Сендердің қандас бауырларың еді»,—деп әкеліп береді. Тұрымбет ісмердің өзінде де екі бала болса керек. Үшінші баласы етіп Бораш пен Алтынайдың арасынан туған баланы да асырап алады. Бұл үш баладан өсіп-өнген ұрпақ кейін «Үштаңбалы» атанған. Енді Сіргелі тайпасының қалай жаралғанына келейік. Ойсылдың Борашы хан қызы Алтынаймен көңіл жарастырып жүргенде өзінің некелі әйелі болады екен. Ол әйелі Алшын Қыдырбай дегеннің қызы болса керек. Ол Бораш қайтқан соң жыл уақытына дейін аза тұтып, сонсоң төркіндеп қайту үшін Құбасай деген жалғыз баласын ертіп еліне келеді. Сол келгеннен елінде қалып қояды. Түбі Ойсыл Құбасай Алшын ішінде ержетеді, әкесінің өзін­ дей болмаса да көзіндей жігіт болады. Жақсы болып өсіп келе жатқан жиеніне деген Қыдырбайдың да ықыласы ерекше болса керек. Күндердің күнінде Қыдырбай жиені Құбасайға батасын бе­ ріп, еліне қосылуына рұқсат етеді. Көшінің басы болсын деп

шежірелік аңыздар алты ақ бас атан шығарып, жиеннің жолы деп сіргеленген тайларымен қырық қысырақты алдына салады. Содан, Құбасай көшкен елдей болып Қазығұрт өңіріне же­ теді. Ел-жұртымен табысып өркен жаяды. Нағашысынан алып келген сіргелі тайлары бар қырық қысырақ қырық үйір жылқы болады. Сол сіргелі тайларды меңзеген былайғы жұрт Құбасайдың өсіп-өнген ұрпағын «Сіргелі» деп атайтын болады. 99. [Құлшығаштың өз атымен аталмай «Сіргелі» деп аталуы] (VІ нұсқа) Пошан көкемнің айтуы бойынша Құбасай (Бораш емес) ханның қызын екі қабат қылып, екі жақ құда түсіп, келін түсіріп, құдалықта отырғанда ханның сарбаздары Ойсылдың отыз ұлын қырып салады. Сосын шабармандар ханның қызын алдына алып келеді. —Ойсылдың балаларының бәрінің де басын кестік, екіқа­ бат әйелдерінің ішін жардық, бесіктегі балаларын тулақша турадық, бірақ қызыңызға қолымыз батпады,—дейді. Хан ойланып-ойланып «кісі қанын осы судай шашқаным да жетер» деп, қызын оң босағаға қояды. Ол ұл тауып, атын Құлшығаш қояды. Есін жиған соң жиенінің денесі қатайсын деп, хан оған жылқы бақтырып қояды. Батыр болатын тұрқына қарап, хан сыртынан сүйсініп жүреді. Бір күні жасы онға жеткенде бірге ойнап жүрген балалар ерегесіп қалып «еліңді тап» дейді. Бала шешесіне келіп: —Шеше, мен хан баласы емес екенмін ғой,—дейді қату­ ланып. Шешесі шынын айтады. Бала еліне қайтамын деп, нағашы атасына барады. Атасы алдына мал беріп: «Жеке басыңа сый­ лыққа қалағаныңды айт!»—дейді. Халқының ішінде өскен бала болашақ тұлпар болатын қулықтан туған (бірінші туманы қулық дейді) Құлагер тайды (толық қара емес, толық сары емес жылқыны құла дейді) көрсетіп, «Осы тайды бер!»—дейді. Хан оның құлағына алтын сырға салып, аттандырады. Содан Құлшығаш өз ағайыны Үйсіл елін тауып, олар Ойсылдан қал­ ған тұяқты көріп қуанып, оған жаз жайлау, қыс қыстауын бе­

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР ре­ді. Бала жайғасқан соң көңнің астында тірі қалған, ошақта­ ғы күлдің арасына кіріп аман қалған ағайындарын тауып соған басшы бола біледі. Бораш құдалыққа бармай, момындау болған соң мал-жанға қарап қалған екен. Осылайша, қан-қасаптан тірі қалып, балаларды асырып отыр екен. (Қисынға келетіні: он жерден той болса да мал-жанға еге болатын біреу керек қой). Құлшығашты елі өз атымен атамай Сырғалы дей келе, Сір­ гелі деп кетіпті. Сіргелі батыр болып өседі. Бірге туған бауыр­ ларының кегі тыныштық бермейді. Бір күні: «Мен Жәнібек ханды шабамын, сөйтіп ата тегін қайтарамын!»—деп қол жинайды. Сөйтіп, ханды шабады. Сонда өзінің қолын қы­рып келе жатқан батырды көріп: —Мынау кім?—деп сұрайды хан. —Баяғы Құлшығаш,—дейді уәзірлері. Сонда хан: —Құлдан туған Құлшығаш, Ер боларын білгенде, Бесікте басын кеспес пе ем. Қулықтан туған Құлагер, Ат боларын білгенде, Желіде басын кеспес пе ем,— деп бармағын шайнап, түкіріп тастаған екен дейді. 100. [Тоғанастың аты күллі Сіргеліге ұран болуы] Бірде Тоғанас ауылы Қаратау үстіндегі «Көсегенің көк жонын» көктей өтіп, жайлауға көшіп бара жатқанда бір жырада, тығылып тұрған барымташылар көшкен елге тосыннан шабуыл жасапты. Ештеңені қауіп қылмай бейқам келе жатқан көштегі адамдар барымташыларға тиісінше қарсылық қыла алмапты. Қарсылық қыла алмағаны былай тұрсын, кейбірі жас балалары мен әйелдерін, малдарын тастай қашыпты. Кейбірі барымташылардың найзасына ілініп, жер құшыпты. Елдің еркек кіндіктісі бас көтере алмаған соң шабуылдаушылар малдармен бірге жас қыздар мен әйелдерді де аттарына өңгеріп, олжа ретінде талауға түсіре бастапты. Сол кезде көшбасшы қария: —Азғантай ғана барымташыларға қарсы тұра алмай, қас­ қыр көрген қояндай зыта жөнелген біздің еркектер—ер емес,

шежірелік аңыздар шетіне ез болып кеткен екен. Бұл Бәйжігітте елге тұтқа болатын бір жігіттің қалмағаны ма?—деп еңіреп жіберген екен. Соны естіген Тоғанас: —Налымаңыз, ата! Қоян жүрек еркектер қашса, қаша бер­ сін. Ал мен қашпаймын. Малдарымызды біреуге олжа, әйел­дері­ міз­ді оларға күң еткенше, өлгеніміз жақсы. Жаным—елімнің садағасы. Батаңызды беріңіз. Мен түсейін ұрысқа»,—депті. Сонда қария: —Қашқан ересек, еркектің бетіне өмір бойы «қорқақ» деген таңба басылар, жас та болсаң, ұрысқа түсіп, үстем болсаң, бағың ашылар. Әумин!—дейді. Содан Тоғанас найзасын қолына алып, барымташыларға тап береді. Шеттегі тұрған екі-үшеуін бірден жайпап түседі де: «Іштеріндегі батырымын дегендердің ата-баба жосығын ұстап, менімен жекпе-жекке шығыңдар!»—деп айқайлап, атын ойқастата, ары-бері шапқылай бастайды. Оңай олжаға кенеліп, мәз-мейрам болып тұрған барымташылар осы сөзді есіткенде айқай-сүрендерін сап тиып, қораланып тұра қалады. Араларында еңсегей бойлы, апайтөс, кең жауырынды бір батыры бар екен. Найзасын ойнатып, ары-бері ойқастаған Тоғанасқа ол: —Әй, боқмұрын, әлі піспеген шикі өкпеңнің демі осы жерде бітсін демесең, анау қатын ағаларыңның артынан зыт. Әйт­ песе, тамағыңды орып, басыңды домалатып тастаймын!»—деп ақырады. Тоғанас болса: —Жекпе-жекке шығарда қатын ғана айбат қылады. Ал еркек сөзге келмей, айқасқа түсер болар,—дейді. Осы сөзден кейін әлгі батыр ортаға шауып шығады. Тоғанас та атына «шу» деп қамшы басып, анаған қарай шаба жөне­леді. Мұны көрген әлгі қария: « Ойпырым-ай, бұл баламыз әлі жас­тау еді, батамды бекер бердім бе?! Жазым боп жүрмесе игі еді»,—деп алақанымен санын шарт ұрады. Тоғанас болса, сол шапқаннан арындап барып, атын ойқастатып тұрған барымташылардың батырын найзасымен бір түйреп өтеді. Найза дәлденген жеріне тимей, ат ерінің қасына қадалады. Тоғанас ерден найзасын алмаған күйі ары шауып өткенде, найзамен бірге анау батыр­дың аты да айналып кетеді де, үстіндегі кісі бір жағына жантайып, құлай жаздайды. Осы кезде бәйжігіттер: «Ұр, ұр! Шоқпармен ұрсайшы!»—деп шу етіседі. Бірақ Тоғанас оны ұрмай, оның ер

ҰЛЫ ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР үстіне қайта түзеліп отырғанын күтіп, сәл тұрады. «Ай, мына бала, жауын жантайғанда ұрып құлатпай, қателік жасады-ау. Енді опық жеп қалмаса де»,—дейді манағы қария күрсініп. Барымташылар батыры ерге түзеліп отырған соң Тоғанасқа ақыра ұмтылады. Оның найзасын Тоғанас қағып жіберген­ де, екеуі де найзаларын жерге түсіріп алады. Көк сүңгіден айырылған олар, енді сойылдасуға кіріседі. Қатты ағаштан істелген сойылдар бір-біріне тигенде, ауыр соққының әсерінен сынып түседі. Сынған сойылдарды лақтырып тастаған батырлар қылыштарына жармасады. Қос мықты бес-алты рет қы­ лыштасқанда, болат қылыштардың жүздері майысып кетеді. Та­ғы біраз ұрысқанда, қылыштары морт-морт сынып түседі. Бар қаруларынан айрылған екі ер ат үстінде ұстаса кетіп, аударыс­ пақ тәсіліне көшіп, бір-бірін аударып тастауға құлшынады. Алайда Тоғанастың өзіне қалыспайтын мықты екеніне көзі жеткен барымташылар батыры ат үстінде ұстасып тұрғанда, беліндегі қанжарын ала сап, мұның қарын тұсына сілтеп кеп жібереді. Абырой болғанда, Тоғанас атының басын кейін тартып, шалқайып үлгереді. Қанжар сол жақ санына қадалады. Санының ауырғанына қарамаған Тоғанас сәл кейін шегініп барып, ерінің қасында ілулі тұрған тұзақ-қақпанды лақтырып жіберіп, өзіне тағы ұмтыла берген қалмақтың мойнына дәл түсіреді. Анау арқанды мойнынан сыпырып үлгергенше, бұл атын тебініп шаба жөнеледі. Істер хайласы болмай қалған жау, керілген арқанмен бірге ат үстінен сыпырылып түседі. Тоғанас оны сүйреткен бойда біраз жер шапқылап, артына қараса, бәйжігіттер де, барымташылар да бұған аңтарыла қарап тұр екен, арқан ұшындағы жау қимылсыз жатыр. Батырларының мерт болғанына көздері жеткен барымташылар не істерлерін білмей тұрғанда, Тоғанастың жеңісіне масаттанып кеткен аз ғана бәйжігіттер оларға атойлап қарсы шабады. Бассыз дене сияқты, батырсыз қалған барымташылар қаша жөнеледі... Ұрыс біткесін, әлгі қария оған: «Желпініп тұрған жас­ты­ ғыңның желігімен жекпе-жекте жауыңмен біраз уақыт шай­ қасуға құмарландың-ау деймін. Әйтпесе, оны о баста-ақ жайратып тастауға шамаң бар еді. Бұл жолы сені әруақ қолдады. Бірақ есіңде болсын, бұдан былайғы жекпе-жектерде әлгіндей мүмкіншіліктерді қалт жіберме. Ұзақ шайқасқың келіп бара

шежірелік аңыздар жатса, одан кейін де ұрыс көп қой. Күшіңді соған сақтарсың»,— дейді. Осы оқиғадан кейін батыр атанған Тоғанас құба қалмаққа қарсы соғыс кезінде де көптеген жекпе-жектерге шыққан. Ондай кездері әлгі қарияның сөзі түрткі болды ма, жекпежекте жаңағыдай мүмкіндікті тез және оңтайлы пайдаланып отырған. Жоғарыдағы жекпе-жектен кейін алған әдісі— қарсыласына қарай шауып барып, найзасын оның ерінің қа­сына қадап, сол шапқан күйде ананың атын айналдырып жі­ беріп, үстіндегі батырды бір-ақ сойыл соққысымен жайратып тастап отырған. Ол он тоғыз жекпе-жекте осы әдісті пайдаланып, жеңіске жеткен. Қалмақ кезіндегі бір соғыста қазақтар саны басым жаудан қатары сиреп, жеңіліске ұшырай бастапты. Қолды сол кезде Абылайдың өзі бастап тұр екен. Қазақтардың қатарын селдіреткен қалмақтар Абылайдың өзіне тап беріп, қолға тү­ сірмекке әрекеттеніпті. Аты да, өзі де болдырыңқырап қалған Абылай жасар амалы болмай, соңғы күшін жиып соғысқа кірісіпті. Мұны байқаған Тоғанас бір тың атты жетелеп келіп, Абылайдың алдына тосыпты. «Хан ием, сіз өлсеңіз, ел иесіз қалар. Ал мен өлсем, қазақтың бір әйелі тағы бір батыр ұл туар да. Мынау атқа мініп, қалмақтардан сытылып шығыңыз!»— дейді. Тың атқа мінген Абылай шауып барып, бір қосын әскер­ді әкеп, қалмақтардың тоз-тозын шығарыпты. Жеңістен кейін ол Тоғанасты шақырып алып: «Қарағым, сен қай бала едің?—деп сұрайды. Тоғанас жөнін, шыққан тегін айтады. Абылай тұрып: «Сенің есімің—елде жоқ есім екен, елде жоқ есімді иеленген адам бір тайпаға көсем болуға лайық. Лайықтығыңды ісіңнен көрдім. Атың бір елге ұран болатын­ дай-ақ ер екенсің. Көп жаса, шырағым!»,—депті. Аузы дуалы Абылайдың сөзі бар, кейін Тоғанастың аты күллі Сіргеліге ұран болып қалыпты.

І. ОРТА ЖҮЗДІҢ ШЫҒУ ТАРИХЫ ТУРАЛЫ 101. [Орта жүз Бекарыстан алты арыс ел тарауы] Шежіре бойынша, Бекарыстың әкесі Қазақ, Қазақтың атасы Алаш екен. Бекарыс бабамыз керемет бай, кемеңгер, данышпан, көпшіл әділ және қарапайым болған екен. Үйіне келген қонақ қара ма, хан ба талғамай, мейілінше дұрыс қабылдап, дастарқан жайып разы қып аттандырып отырған. Бірақ ұлы, перзенті болмаған деседі. Бірде осындай көптің бірі болып Әу­ лие Қыдыр-ата үйіне келіп дәм татып, сый-сияпатына дән риза болған. Ақыры Бекарысқа риза болып ақ батасын беріп, тілегін айтқан. Арада тоғыз ай он күн өткен соң бәйбішесі ұл туыпты. Оның атын Қарақожа деп қойыпты. Сөйтіп, бірінен соң біріне босанып, Қарақожа, Ақтамберді, Дайырқожа, Мойынқожа, Ысмайыл, Қасым атты алты ұл көтеріпті. Қарақожа үлкен ұл болған соң бөлек отау етіп шығарыпты. Қарақожадан Арғын туа­ды. Арғынның «аға баласы» атануы—осыдан. Ақтамберді­ ден Қыпшақ, Дайырқожадан Қоңырат, Момыннан Найман, Ысмайылдан Керей, Қасымнан Уақ туады. Сонымен орта жүз Бекарыстан алты арыс ел тарайды. 102. [Орта жүздің алты тайпасының шығуы туралы] (І нұсқа) Жанарыстың екі қатыны болыпты. Оның бір де біреуінің пұшпағы қанамай, «қайран жас иісті баланы-ай!» деп зарығып, қамығып жүрген кезінде ойламаған жерден алты қожа келіп, қона қалады. Орта жүз ру-тайпалары туралы аңыздар

шежірелік аңыздар сексеуіл алдыр да, бір араға үйіп от қойып өрте! Сонан соң маған бір шойын құман тауып бер. Аузына құятұғын қалайы қорғасын, мүсәтір даярлап бер де, екі баланың—екеуін алдыма алып келіп жүгіндір! Мен төре айтамын, өз балаң қайсысы екенін айырып беремін»,—деген соң, бай баланың айтқанының бәрін даяр қылды. Жұрт қоршап алып, «не қылар екен?» деп тамашалады. Екі баланы алып келіп, жалаңаш баланың алдына жүгіндірді. Сонда айтқан төресі: —Менің қолымдағы құманның аузынан кіріп, шүмегінен шығып, шүмегінен кіріп, аузынан шығып, үш кіріп, үш шығып түбіне барып жата қалуға жарағаның—байдың баласы бола­сың, екі қатын да соныкі, мал да, жан да, қырық нөкер де соны­кі. Оны қыла алмағаныңды мына жанып тұрған отқа тастата­мын. Менің берген төрем—осы,—дейді. «Қырық жігітпен бірге барып, бірге келіп тұрмын» деген құманның аузын бір сүзді, шүмегін бір сүзді. Ол заман мен бұл заман адам баласы құманға сыйған ба, мұңайып, салбырап қалды да, отырды. Бір жыл үйде жатып ұл-қыз таптырып жүрген мырза жып етіп, ұшып түрегеліп, құманның аузынан кіріп, шүмегінен шығып, шүмегінен кіріп, аузынан шығып, үш кіріп, үш шығып, түбіне барып жата қалғанда, жалаңаш бала құманның аузы мен шүмегін тарс бекітіп, отқа тастайды да жібереді. —Ал, бай, міне, құманға сыя алмай қалған—балаң да, анау­� —шайтан ғаләйки лағнет!—деген соң, жұрт шулай қоя берді. —Мынау өзі жалаңаш бала болмады, жалаңаш баба болды ғой,—деп, «Жалаңаш баба» атанған екен дейді. Қыздың аты Иланбике қойылыпты. Құрттай бала күнімде естіген сөзім еді.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР бісі құрт қайнатып, бір ошаққа құрты қойылған соң қазаннан түсіріп, өзі шаршап, сілесі қатып, шалқасынан жата қалыпты. Ұйықтап, қата қалыпты. Күлік диуана шап беріп, үстіне мініп алып, бетінен бір сүйгенде, қатын бар күшімен шалқасынан итеріп, теуіп жі­ бергенде, диуана жер ошаққа жығылып, үсті күйіп, көлге қа­рай жүгіріп, ит қуып, азан-қазан суға барып түсіп, жаны қалыпты. Артынан Қарақожа естіп, қатынына ұрсыпты: —Жұрт мені әулие дейді. Мен әулие емес, бұл әулие еді. Бекер қылған екенсің. Ол неше сүйсе, сонша бала болатұғын еді. Енді жалғыз-ақ сүйген болса, бір бала табасың да, тұрып қаласың,—депті. Айтқанындай, бір бала тауыпты да тұрып қалыпты. Ол ба­ ла һәм диуана мызажы болыпты. Қожалық қылып келгенде, заманындағы жұрт көріпті. Қолына түскен малды сояды да, жұртқа үлестіреді. Сол малдың етін жеген есіне ие болмайды. Нәзірді гулетіп бере бастайды. «Бір қойды сойса, жүз қой жиылып қалатұғын болды»,—дейді. ІІ. АРҒЫН РУЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР 106. [Мейрам сопы ұрпақтары немесе «Момынның жеті арысы»] Осы күнгі Керей, Уақ деген елдер бар. Олар Арғынның тоқалы Момынның қоңсысы болыпты. Момын оларға қатын әперіп, енші бөліп беріпті. Олар Момын балаларына Момыннан енші алған кірмесі болады. Уақ, Керей—екеуі екі арыс болады. Бұл екеуі «жолдан келген жеті руға» қосылады. Жетіру дегеніміз—Асанқайғының елінен, Бәйбәше деген жерінен келген жеті жігіт екен. Осы жеті жігітті үш жүз бөліп алыпты. Қаңлы менен Шанышқылыны Ұлы жүз—Үйсін алыпты. Керей менен Уақты Орта жүз—Болатқожа алыпты. Табын деген жігітін, Тілеу екеуін Кіші жүз—Алшын алыпты. Тама деген жігіт жалғыз қалыпты. Қайсысы аларын біл­­мей, ортада қалған соң үшеуі ынтымақтасып, ат шаптырып, қай аты озғаны алатын болыпты. Сонан соң үшеуі ат шаптырып, ақыр­да Кіші жүздің құла қасқа аты келіп, Таманы Кіші жүз алып­ты. «Құла қасқа Тама» деген сонан қалыпты. Және Тарақты де­ген ел бар. Тарақты—Орта жүздің қызынан туған жиені.

шежірелік аңыздар Арғын, Қыпшақ—екі арыс, Найман, Қоңырат—екі арыс, Керей, Уақ—екі арыс, Тарақты—бір арыс, айналасы жеті арыс болады. Осы күнгі «Момынның жеті арысы» деп сөйлейді, сол—осы. 107. Арғынның Алтайы, Мойын, Кенжеқара рулары (І нұсқа) Алтай жігіт күнінде жүгенін беліне байлап алып, жаяу барып қанжығалы Піспек байдың жылқысын баққан. Ішпек, Піспек деген екі ағайынды байлар екен. Сонда Піспек бай іңірде өз қолынан арқандаған атын түні бойы қарап, орнынан таба алмай әуре болады екен. Таң атса, шөптің, оттың, судың тұнығында арқандаулы тұрғанын кө­ реді екен. Себебі Алтай жылқының өрісінен келіп, байдың арқандаулы атын бір түнде үш жылжытып арқандайды екен. Малға аса жаны ашып қарағандығы байдың көңіліне ұнап, Алтайға әбден ден қойыпты. Жаз өтіп, күз мезгілі жетіп, бай жылқысын қостап шығармақшы болып, қос көтеріп жатқанда Алтай Піспек байға: —Атай, осы малыңды аман ап келіп бер деймісің, жоқ, жаман да болса, бағып келе бер деймісің?—депті. —Балам, жаман болғанын не жақсы көрейін, аман ап келіп бергеніңді тәуір көрем,—депті. —Ендеше, маған малымды аман шығарып ап кел дейтұғын болсаң, іңірітші, күзетші, бақыршы иттеріңді өзің алып қал, ма­ ған сенгенің шын болатұғын болса, жалғыз өзіме тапсыр да қоя бер, жаздай жылқы түсінен шошып, ойым да жылаулы бол­ды, қыс биыл мейілінше қатты суық болады. Бұ дүнияда бұрынғысоңғы көрмеген, айта қалғандай жұт болады. Қыс қатты болып, үргін-сүргін жаманшылық болғанда, мал баққаннан да жаман кісіні баққан қиын болады. Мал айтқаныңа көнеді, айдауыңа жүреді. Жаман сойып жейін десең, еті арам, сатайын десең, пұлы арам, өлтіріп тастауға Құдайдан қорқасың, өзі білмей де сиырша сіресіп айтқаныңа көнбейді. «Қасымдағы жолдасымды өлтіріп алармын» деп қорқып, малға сыңар жақ болып, малды көңілдегідей күтіп қарай алмай, қолбайлау болады. Жылқыдан аяулы малың жоқ қой, маған берсең, ұзын аяқты түйе-сиырыңды қоса бер, биыл қыстан мал алып шығамын

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР деме! Қысқа аяқты қойыңды семіз күнінде сойып, адал бауызда да қарға тығып тастай бер, союға мал таба алмай ашаршы­ лық болғанда, көп жұртқа жеуге үлестірсең, қайырымды бай атанып, қияметке шейін жұрт аузында қалады,—деген соң бай Алтайдың тілін алып, жылқы, түйе, сиырын түгел береді де, өзі жатын мал қоймен қалды. Алтай үстіне қос алған жоқ, жабдыққа бір қыл арқан, бір темір қазық, бір қолжаулау алды, қолжаулау бақырашқа бие сауып, бие сүтін іше беру үшін. Темір қазық алғаны—жер қара, күн жылыда жер мұз болып, тоң болып шегедей қатты болғаны үшін темір қазықты қағып жер тоңын байқайды. Бір кірген жерге бір күн, екі кірген жерге екі күн аялдайды. Темір қазық­тың үші батпаған жерге ат ауыздығын алмайды, «құс жаман жер­ге бармайды ғой» деп, құстың жолының астымен айдай беріп­ті. Піспек байдың ұзын аяқты малын алдына салып айдаған бойымен Алтай кетті. Бұл Сарыарқада қыстың суықтығы сондай болды: киіз үй­ де тұрған қара қазан тарс етіп айырылды. Бұзау-тайынша­ның маңдайы тарс етіп айырылып кетті, жұрт жұтап, қыс ішінде шұбырып тозды. Қызылтауда қызыл иттен басқа қалған дәнеме болмады. Далбада жабуы далба-далба бір тайлақ қалыпты. Ағыс қудың қуында шаңқан боз ақ қояндай бір боз ат-ақ қалыпты. Піспек бай Ақкөл-Жайылмада екен. Ішпек бай, Піспек бай деген екі ағайынды байлар екен. Күллі Ақкөл-Жайылмадағы елден қалған мал Ішпек, Піспектің Ішпегінде екі нар қалыпты. Жазғытұрым болғанда Ақкөл-Жайылмада тірі қалған сол екі нармен тасынып, көшіп-қоныпты. Кәрі құлақтардан естуіміз—сонда жалғыз-ақ аман қалған Баянаула тауында Барлыбай ұранды Бәсентин тышқақ лақ өлтірмей аман қалыпты. Ол кезде желкілдеген Жеті Момын бұл жақта екен де, Қуандық-Сүйіндік Ұлытау, Кіші тау, алпыс екі Торғай, отыз екі өлке жақта екен. Ұлытаудың жақсы жерлеріндегісі—аман. Жаман, жалтаң жерін қыстағандар қыс ішінде үйдің киізін еркек қойларға артып, көшіп, шұбап Керей, Қыпшақтың бойында семіз, күйлі балалары тайынша қуалап, асыр салып жатқан елдің үстіне келіпті. Сонда Қыпшақта Қауған би деген жақсы адам бар екен. Қыс ішінде ауып келген елдің ішінен ақын бар екен. Соның бір ауыз өлеңі:

шежірелік аңыздар —Ассалаумағалайкум, Қауған аға, Несібеміз бұл жаққа ауған аға. Құнан өгіз ұстапсыз құйрығынан, Біз келеміз алысып жаумен аға!— деген соң, Қауған би келген елді елінің ішіне қорғалатып, төбесіне көтеріп күтіп алып, аяғынан жүріп жарап келген малы дін-есен шығып, жаз шыққан соң иесіз жатқан жер бар деуменен Баянаула, Қызылтауға қарай көше берген екен. Сол жолдың аты «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» атаныпты. Жұрт жаяу шұбырғанда табандары аппақ болып, жалтырап бір жерге келіп жатқанда: «атасы басқа, жат ру бас салып сойып, жеп қояр» деп, ішіндегі семізін ортасына салып, арықтары айнала қоршап, алқа салып жататұғын болыпты. Сонда бір мерген он бес ауылды тамақтан тарықтырмай асы­ рауға жарапты, бір көк ала бие он бес ауылды асырауға жарайды. Көк ала биенің иесі көз, тілден қорыққаннан көк ала биені елсіз-күнсіз жерге апарып, енесіне құлынын қоспай, құлынды енесіне қоспай сауып, сүтін сүйретпекпен тасып, үйіндегі үлкен сабаға әкеліп құя береді екен де, күні-түні биенің бұтынан қол айырмайды екен. Бір күні жапан түзде елсізде биесін сауып отырса, төрт кісі тұп-тура келе жатыр екен. Тұрайын десе, биенің сүті саулап ағып кетерлік. Тұрмайын десе, төрт кісі оқтай қадалып келе жатыр. Сасқаннан жұдырықтай тасты «Көз болғаның көнекке, тіл болғаның тасқа» деп көнегінің ішіне тастай беріп, биесін сауып отыра берді дейді. Сол биені сауып отырғанның үстіне төрт кісі келіп: —Мана біз көргеннен биенің бұтында отыр едің, сонан бері биеңді сауып отырғаның ба, жоқ, ұйықтап отырмысың?—де­ генде: —Биемнің мінезі жаман еді, биенің бір сауымы бұтында отыр­маса, иімеуші еді, мана өздерің көргеннен жаңа ғана иі­ ді,—дегенде: —Бәсе, солай ғой! Онан басқа біз көргеннен бері қарай иі­ ген­де ендігі мұның сүті көнек түгіл, сабаға сыймай жерге ағып, бұлақ болып жатса керек еді?—деп, жүре берді дейді. Олар бұлай кетісімен көнектегі сүтті сүйретпеге құйған екен, көнектің түбіндегі тас төрт бөлек болып қалыпты. «Адам тілі

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР тас жарар, тас жармаса, бас жарар» деген мақал содан қалған екен. Жұтаған жұрт жұтады, шұбырған ел шұбырды. Алты ай қай­­ та кетіп, қайта жарқырап жаз шықты, күркіреп көк шықты, ел­дің жайлауы, биенің байлауы болды. Былтыр кеткеннен соң Ал­­тай да жоқ, хабар-ошар да жоқ. Піспек бай ауылының қасын­ да­­ғы бір төбенің басына ала киімменен шығады. Ас ішпейді, дым да сызбайды, қасқарая әбден түңіліп, күдер үзіп үйіне келеді. Байдың ұлы жоқ екен. Байбике деген жаңа бойжетіп келе жатқан қызы бар екен. Бір күні әкесі төбенің басынан үйге қарай келе жатса, қызы далаға шығып әкесінің алдынан қарсы ұшырап: —Әке, немене күн жаумай салбырап, осыншама жүдеп, ас ішпей, дым сызбай қара ағаштай қатып қалғаның?—деп, көзі­ нің жасын мөлт-мөлт төгіп, жылап қоя берді дейді. Қызының жасын көріп бай да еңкілдеп, өксігін баса алмай: —Қарағым-ай, көппен көрген ұлы той емес пе, елден-жұрт­ тан артықпын ба? «Байдың малы бық-бырт тауыпты, Алтай өліпті»,—деген хабарды естісем, көңілім жай табар еді де. Ал­ тайдың өлі-тірісін біле алмағандық қой маған батып жат­қан,— дегенде, қыз: —Әке, сүйінші!—депті. —Көз ұшында бір қос атты көрінеді, атқа отырысы Алтай ағам сықылды. Астына мінгені де қара, жетегіндегі ат—мен көшке мінетұғын қара жорға атым, білемін,—депті. Байдың жүрегі аз-ақ жарылмай қапты. —Қап, балам, менің көзім қасымда тұрған үйдің де қа­ ралдысын көрмей тұр, айтқаның шын болып, ол—Алтай болса, сүйіншісіне сені бердім Алтайға,—депті. Бұла да көз айырмай телміріп қарап тұрыпты. Айтқанын­ дай-ақ Алтай екен. Пұшпағынан бастырып, қашаған ұстайтұ­ ғын қара айғырды мініп, Байбикенің қара жорғасын жетектеп, бір қара сүйретпе қымызды артына бөктеріп келіп, түсіп жатқанда: —Малың аман ба?—дегенде: —Барған жерінде боғы қалды, тышқан боғынан басқа шы­ ғын жоқ,—депті. —Үш түлік малдың ортасында жалғыздық көріп, сасқан жерің болды ма?—дегенде:

шежірелік аңыздар —Болды, неге болмасын. Жалғыздық бір Құдайдан басқаға жараспаған қылық қой, барған жерімде жылқының қонысы басқа, түйе, сиырдың қонысы басқа болды. Түйе мен сиырды бір қопаның ішіне тастап, күнде бір көріп қатынап тұрушы едім, бір күн жылқыдан босана алмай, түйе мен сиырға бұрылуға мұрша келмегендіктен мезгілін асытып барсам, бір інген түйе жабуының баурын тартып байлаған жібіне артқы аяғы ілініп қалып, енді болмаса үйелеп, өлуге қалған екен. Үстінен шығып көргендігім себеп болып, өлуден аман қалды. Ұры мен бөрінің өзін түгіл ізін де көргенім жоқ, айғырдан қысыр қалғаны болмаса, басқа жері түгел, бір малдың да мұрны қанаған жоқ,— депті. Піспек байдың қуанышы қойнына сыймай: «Мұның былтырдан бергі жалғыздығы да жетерлік болды, енді мұны бір түн жалғыз жатқызбаймын»,—деп, Байбикені қойнына салыпты. Сол Байбикеден туған Алсай, ол Байбике өлген соң балдызы Аққоянды беріп, онан туған балалар: Әліке, Байдалы, Сайдалы. Ол өлген соң үшінші қызын және беріп, бұл—кіші тоқал атанып, мұнан туған бала—Мойын. «Мойын болмай, ойын болмас» аталған Мойын—осы... Алтайдың жеңгелей алған қатынынан туған—Нұрбай. Алтайдың ақ сауыты Нұрбайда қалған. Жауға түсіп кеткен жерінен, Нұрбай өзі жанынан кешіп, қызыл қанды су орнына ішіп, батырлық қылып барып алып келгендігінен, ол сауыттың аты «шөжекөз» еді, сонан әлі Нұрбайдың ұраны—«Шөжекөз». Бұрынғы айтады екен: Арғын болсаң, Алтай бол, Алшын болсаң, Адай бол! Үйсін болсаң, Сиқым, Жаныс, Ботпай бол! Найман болсаң, Қаракерей, Матай бол! Өзгең қалай болсаң, солай бол!— деген екен. «Тышқанның да сауыры болады» деген сөз бар, сонда Алтай—Арғынның сауыры. ...Арғын бабамыздың 106 жасында алған Айнакөз дейтұ­ ғын тоқалынан—Танбыс сопы, бұл Танбыс сопыдан: Үсенбай, Елемес. Елеместен—Ерман, бұл Ерманнан: Шағыр, Бөрлітік. Шағырдан: Ақай, Жолдыбай, Тағашы, Аманжол, Сомжүрек.

шежірелік аңыздар —Биыл көшпеңдер, мен өлемін! Мені осы Ұлытауға қойып, ендігі жылы көшіңдер?—деген. Балалары: —Жерден құр қаламыз, алдыңғы барған ел алып қояды?— десіпті. —Ендеше, менің биыл өтетұғын жылым. Мені осы Ұлы­ таудың басына әкеліп қоямын десеңдер, көшулеріңе рұқсат беремін,—депті. Сонан балалары уәде қылып, көшіп барып Қызылтаудағы Ашамай тасқа қыстаған жылы өліпті. Алып келіп балалары Ұлытауға жерлепті. Сонан «Бесім дарасы» атаныпты. «Тілеуқабыл дарасының» дара басында. Ақжігіт абыздың ең үлкен қызы—Зараухан, онан соңғы қыздарының аты: Дәме, Дәне. Зарауханы Қозы керейге ұзатқан. Бір қызынан туған жиен: Дөртуіл Қалқа, бір қызынан туған жиен—Керейіт Шұнай абыз деген. Қатынын «құдағи» деп сөйлейді екен. Ең үлкен қызы Зарауханның сегіз жасар күнінде, онан соңғы қыздары үйемелі-сүйемелі, еркек бала көрмей тұрған уақтысында екі туысқанның екі қызын назар қылып, қалыңсыз беріп, Оспанқұл Әздерді мектепбасы молла қылып ұстап, үйінің сыртына ақ қос тігіп, Құдай үшін бала жинатып, дүкен қылған екен. Қазаққа әуелі молла ұстап, бала оқытуды бастаған осы кісі екен. Сонда бір күні өзі намаз оқып тұрса, от басында отырған кішкене қыз балалары төрт ши шаншып от басына: «Бірінің аты—Құлмұхаммед, бірінің аты—Сырмұхаммед, бірінің аты—Досмұхаммед, бірінің аты— Ізмұхаммед»,—деп, намаз оқытып ойнайды. Ақжігіт абыз намазын оқып болып: —Құдағи, құдағи! Құдай береді екен. Балалардың ойынын байқадың ба? Сен төрт ұл табады екенсің, осы төрт атты қояды екенсің, «баланың аузы—періштенің аузы» деп еді,—деп ырым қылыпты. Айтқандай Құдағи кідірмей бала көтеріп, бір ұл тауып, атын Құлмұхаммед қойып, онан соң бір ұл тауып, атын Сермұхам­мед қойып, онан соң бір ұл тауып, атын Досмұхаммед қойып, сол шағында Ақжігіт абыз қырық тоғыз жаста екен. Ел жайлау­да отырғанда, Көкшетау бауырында Қыздың қарасуы, Шөртек қарағай деген жерлерде бір жақтан жолаушы келе жатып, түсте ат шалдырып, ұйықтап жатқанда түс көріп, оянысы­мен астындағы жирен қасқа атын «түс садағасы» деп айтыпты.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР «Түсіме көк кептер кіріп, ұятты жерімнің басына қонды. Ол ұжмақтың құсы, енді мен өлемін. Мені, осы түс көрген жеріме қойыңдар?»—депті. Сол күні үйіне келе аурыпты. Қатыны екіқабат екен. —Мына ішіңдегі еркек бала болып туар. Атын Ізмұхаммед қой, менің ізімді жоғалтпас!»—деді. Кідірмей опат болыпты. Айтқан жерлеріне алып барып қойыпты. Өзі өлген соң «Құдағи» еркек бала тауып, атын Ізмұхаммед қойып, «Ізден абыз» атапты. Ендігі жыл ел жай­ лауға келгенде, ауыл-аймағы басына бата қыла барса, мо­ла­ сының үстіне үйрек ұя жасап, жұмыртқа салған екен. Соны заманындағы қариялар: «Мынаның арты жақсы болады екенау!»—десіп, ырым қылысыпты. Айтқанындай-ақ Ізденнің ұрпақтары Рус заманында бір түрі бай болып, өзінен жақсы кісілер шығып, Алашқа белгілі бопты. 109. Жеті момын туралы (І нұсқа) Арғынның екінші қатынының аты—Момын. Бұл Момыннан туған: Ақсопы, Қарасопы, Сарысопы, Арықсопы, Надырсопы. Ақсопыдан: «Толыбай» ұранды Қанжығалы мен «Маябоз» ұранды Тобықты. Қара сопыдан: «Қарақай» ұранды Қарауыл мен «Барлыбай» ұранды Бәсентиін. Сары сопыдан: «Үшбай» ұранды Атығай, он екі атаның ұлы Дәуіт. Керей, Уақ—Орта жүзге тоқал қатын баласы болып қосылады. Осы Момынның балаларымен ыңғайлас болғандықтан «Желкілдеген жеті Момын» аталған. 110. Үш құрт туралы Ақбура Есен тентек жолаушы болып бір ауылдың сыртына түсіп отырса, бір бала жүгіріп келіп қасына отыра қалыпты. Қоржынының аузын сөгіп балаға үш құрт алып беріпті. Бала құртты алып, ауылға қарай жүгіріпті. Есен тентек өз қоржынын өзі пышақпен жарып, құртты жерге төге салып, баланы қуып барып, жатып жабысыпты. «Ме­ нің қоржынымды жарып, үш құртымды алып қашты»,—деп, даулап үйіне сол баланы алыпты. Атын Үшқұрт қойыпты. Есен

шежірелік аңыздар тентек өз балаларынан артық ұстап, бала жігіт болған соң Есен тентектің бір тоқалын меншіктеп кетіпті. Есен тентек баланың бетін қайырмай тоқалын өз қолынан соған қосыпты. Үшқұрт­ тан туған баланың аты—Айтқожа, онан туған—Байсалбай. Бұл Байсалбайдан: Қалша, Баутан, Байтақ, Күлік би,—дейді айтушылар,—Төкей болса керек дейді. 111. Жылқыбайдың күшігі туралы Қаракесек ішінде Қалдыбай қожа деген ақын қожа болған. Бір аяғы бір аяғынан шолақ, жергілікті ақсақ екен. Кемпір­ дің шабаданындай қораш кісі екен. Жылқыбай мырзаға ке­ ліп қонып, аттандырып тұрғанда Жылқыбай мысқыл қылып күліп: —Қожекеңнің үзеңгі бауы ұзарайын деген екен, тегі аяғы ұзын-ау,—дегенде, Қожа айтты дейді: —Бұ сөзді не деп айттың, жаным-ботам, Аяғым ұзын емес, бір-ақ тұтам. Аяғым күннен күнге қысқарады, Тұрған соң жұртты билеп құл мен құтан. Қожа «құл мен құтан» деп Жылқыбайды айтты. Жылқы­ бай—құл, құтан. ...Қаракесек сауыры, Шаншардың нығызы, толығы Болатқожаға барғанша ата-бабасынан бір кімдік жоқ. Сұрастырып, қағыстырып білсек, Жылқыбайды тапқан анасы күң болып шықты. Елді «құл мен құтан билеп тұр» деген осы екен. Қаз дауысты Қазыбек немересі болған Қанай бай, сүт кенжесі Базілге атақты бір байдың қызын алып бермей, күңді қалай алып беруі осы адам нанарлық сөз бе? Мыйға салып ойлау керек. Сөзді түгел айтамын деушілер атасының көз құны қалғандай жоқтайды, зерттейді, сонан соң табылды. Бұл сөздің мәнісі былай болады. Көтеш ақынның бір ауыз өлеңі, хан ауылын жау тонап жатқанда айтқаны: —О, балам, танымаймын, не ел боларсың? Не дәулет, не перзентке кем боларсың? Көтешті жүзге келген тонаймын деп, Айдабол мен Күлікке жем боларсың— делінген, сол Айдабол Күліктің күлігінен, Жаңа батырдың іні­сі Өміртайдың Қайнарбай деген байы болған. Сол Қайнар­

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР бай—жеті соққанның бірі, мың соққан дейді. Сол мың соққан болғандықтан, балама орынды, аруақты, тақты жерден қыз алып беремін деп, Қаракесек Қаз дауысты Қазыбек немересі Қанай байдың Ұрфая деген қызын Жәдік деген баласына айттырып, құда болған. Сонда қалың мал бергенде, бас жақсысы үшін бір жетім берген екен. Ол жетім дегені—аты Болыс екен де, өзі қыз екен. «Осы Болысым сідігі асыл, жатыры жақсы. Мұнан туған бала таптырмайтын жақсы болып туады және өзі топшыл болады, өсіп-өнейін деп тұр. Өз балаңа қос, басқа бөтенге беріп жібере көрме!»—деп, сынап айтып берген екен. Бұрынғылар бірінің сөзін бірі тақайыр қыла ма, Болыс­ ты Қанай сүт кенжесі Базыл деген баласына қосқан екен. Қанайдың келіні, Базылдың әйелі болған соң әйелдің болысы болыпты. Болыс бәйбішеден Жылқыбай, Саржан туады. Саржаннан—Жаманкөт қажы. Жылқыбайдан Қорабай, Шалабай туады. Жылқыбайды, онан туған Құрбайды, Саржаннан туған Жаманкөт қажыны көрген-білген кісілер Болыс бәйбіше демей: «Дуанбасы» бәйбіше болды десем, нанады. Ия, Қаракесекке барды, құтты да болды, сүтті де болды, бұт­ ты да болды. Күлік кімнен туды? Күң болғандығы қалайша? Сөйлеп өтейік. Күлік Жобалай баласы Жаңабатыр, Өміртай болады. Жаңабатыр «үш жүзге билікті Жаңабатыр би» атанған және жаламен Жаңабатырды үш шабылды деген жұрт аузында сөз болып қалған. Өміртайдың төрт баласы болған: Ақбота, Тайлақ, Қайнар, Көшек. Бұрынғы заманның бай емесі жоқ, бәрі де бай болған. Оның ішінде өте-мөте Қайнар ебдейсіз бай болған. Қайнардың бала­ лары: Жәдік, Бәйтік. Бұл Қайнарбайдың заманында Күлік ортасында қалмақтан Қаракөз деген бір қыз олжаға түседі. Жұрт оны Қайнарбайға байлайды. Байға қыз зәру ме? Күң зәру ме? Өзінің малмен артын ай шелегі бар шығар, жер ошақтың басында, көгеннің қасында жайып жүрген күнінде Жобалай алты ағайынды болған. Біреуінің аты—Ақай. Ақайдан: Бекмыр­ за, Санмырза. Бекмырза балалары: Бұзау, Сары, Байкен. Сонда Сарысы—«Сарымырза» атанған. Сол Сарымырзаның Бұқа деген баласы бұқалық қылып Қаракөз қыз тауып: «Іннің түбі өзімдікі, аузы әлде кімдікі» деп, Қайнарбай қыздың атын Болыс қойған. Туған кезінде оған ат қойыла ма? Тілі шыға баста­

шежірелік аңыздар ған­да қылықты, құлықты болып, көзіне көрінген үй жұмсай бас­тауынан «болысым, болысым!» деп байдың сүйгенінен «Болыс» атанған деседі. Бұл Қайнарбайдың Торғай бойында, Апай-Бөрі деген елде «қарға тамырлы қазақ» құдандалы сүйек-шат Шабай деген он жеті-он сегізге жаңа жеткен бір бала атқосшысы болады. Сол Апайдың Тоқтыбай деген бір мосқал кісісі қасына қылып, жаз жайлауда жоғалтқан малға жоқшы болып Қаракесек, Шан­шар елін аралайды. Жолаушыға тамақты тойғыза беретұғын үй керек болып, Қайнарбайдың сүйек шатыс жерін іздейді. Бір жаңа өспірім, судан шыққан сүйріктей бала атқа мініп шап­қылап жүрген ел шетінде кез болып қалып: —Осы елде Күлік Қайнарбайдың күңі бар деп еді, соның үйін білесің бе, шырағым?—деді. Баланың өңі қашып, түсі бұзылып кетеді де: —Аппақ шағаладай ауылға барсаңыз, сол ауылдағы бас үй—сол сұраған үйіңіз,—дейді. Бұлар барып түсе қалады. Қанайдың кенжесі Базылбай­дың үйі екен. Бағанағы ауылға жөнін айтып берген бала—сол үй­дің өз баласы екен. Қонақ аттанып кеткен соң бала әкесінен сұрайды: —Нағашым кім?—дейді. —Сенің нағашың Күлік Жобалай немересі Қайнарбай,—дейді. —Жоқ, түндегі қонақтар «Қайнарбайдың қызынікі қай­ сы?» деген жоқ, «осы ауылда бір күң бар деп еді. Сол күңдікі қайсы?»—деді. «Күңнен туып мен қалай кісі қатарына кіріп жүре аламын» деп долданып жылап, жарылуға таяп: —Осыны қатын қыламын деп алған сені де, балама қатын алып берем деп, біреудің күңін алып берген әкеңнің де,—деп, екеуінің аузына бірдей жіберді. Ал жыла, ал жыла. Отырғандар баланы аяды, сөзін қоштау­ шы жоқ болса, жарылып өлерлік халге тақалған сықылды. Бір ақсақал Базылға ұрысты: —Не жорға бие сой, жоғарғы елді шақыр, төбел бие сой, төменгі елді шақыр, ала бие сой, аймақ, еліңді шақыр! Бұл Болыс келіннің сүйегі қалай қылса ағарады? Мұның сүйегін ағар­ ту­дың бір есебін табу керек. Көйлек кірі жуса кетеді, көңіл кірі айтса кетеді, сүйек кірі қайтсе кетеді?! Ал енді жатпай-тұрмай

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР осының қамын қыл! «Бір қыдыр бар—құт қыдыр, бір қыдыр бар—тұт, пұт қыдыр» деп, түндегі қонақ саған құт қыдыр болмай, тұт, пұт қыдыр болғаны ғой. Қайдан қаңғып келді? Балаға қайдан естіртті,—деген соң Базыл бай ағайын, аймағын жиып, ол жиынға сойылатын малды жан-тәнімен қиыпты. Бұрынғы айтқан емес пе: «Пайғамбар үмбеті көп жиылмайды, көп жиылса, тек жиылмайды»,—деп айтысты дейді. «Базыл бұл Болыс келінді қырық кісімен жіберіп, төр­кін­ детсін! Төркіндеп барған жолына малдан бөлек бір еркек, бір ұрғашы—екі жетім ертсін. Қара қазанын, қара кебежесін қара бураға артып берсін! Сонда Қайнарбайдың өзінің қызы екенді­ гі айқын болып, екіленеді. Төркіндеп барған жолына екі жетім ап келген жанды «күң» деп ешкім айта алмайды. Сүйек солай қылса, ағарады»,—деген екен. Бұл мәслихат бойынша Базыл қырық кісімен Болысты төркініне жібереді. Қайнарбай да қайнап, тасып-төгіліп тұрған күні екен. «Құдам Қанайға да ризамын, балам Базылға да ризамын. Мен өз көзім тіріде оларды жерге қаратпақшы емеспін,— депті.—Берсе де жасып бермеді, тасып берді. Малдан бөлек бір еркек, бір ұрғашы—екі жетім беріпті. Еркегінің аты— Малайдар, ұрғашысының аты—Дәнеш. Қара бурасына қара кебежесін, қара қазанын ошағымен қабат арттырып мені бөгіп, өз қызым болмаса, осынша сый-сияпат аламын ба? Алшынбай мен Итемген енді былшылдауын қойсын!» депті. Алшынбай— Тіленші бидің баласы. Алшынбай «Бостанның ақ серкесі» атанған. Сірә, сол екеуі Базылмен құрдас болса керек. Малайдар мен Дәнештен Томпақай, Күшік—екі бала туып, Күшіктен: Қонақбай, Қоқанбай, Әйнекбай, Терекбай, Тойлыбай, Қисық, Кенжебай. Томпақайдан да бала-шаға бар, толық бір ауыл болып, бұлар «Жылқыбайдың күшігі» атанған. 112. Жетіру туралы бір аңыз (ІІ нұсқа) Арғынның ортаншы тоқалының аты—Момын. Бұл Момыннан туған Ақсопы, Қарасопы, Сарысопы, Надырсопы. Ақ­ сопыдан: «Толыбай» ұранды Қанжығалы, «Маябоз» ұранды Тобықты. Қарасопыдан: «Қарақай» ұранды Қарауыл, «Барлы­ бай» ұранды Бәсентин. Сарысопыдан—«Аушыбай» ұранды Аты­ғай. Ана екі сопыдан нәсіл, тұқым жоқ.

шежірелік аңыздар Желден келген жеті ру дейтін тағы бар. Қанжығалыдан: Ішпек, Піспек. Піспектен—ұл жоқ, екі қыз. Онан өрбіп-өн­ ген Қуандық та Алтай ұрпағы. Өр Алтай, төменгі Алтай Піс­ пекбайдың қыздарынан туған. Ішпектен: Қамбар, Жапар, Қармыс. Қармыстан: Есен, Бозым. Есеннен ұл болмаған, жеті қызы болған. Қыздарын қалың малсыз жеті жерге берген. Әр қызынан бір ұл асырап алып, бала қылған. Сол жеті жиеннен жеті ру өсіп-өнген. 113. [Қуандықтың алты баласының «Қаракесек» атануы] (І нұсқа) Мейрам сопының қайыны Алшын Құдысбай екен. Қалың­ дығының аты Нұрфая екен. Өзін қыс ішінде ұзатыпты. Нұр­ фаяның өз шешесі өліп қалған екен. «Бикешке шешесінің жоқ­тығын білдірмеймін» деп, Нұрфаяның ағасының қатыны— жеңгесі еріпті. Түйенің басын жетектеуге бір жетім ертіпті. Көш ілгері ке­ тіп, күйеу жігіт артта қалып, көштің ізімен келе жатса, көште­­гі үш әйел түзге отырыпты. Ат үстінде келіп: —Жолшыбай түзге отырған кім болды?—деп, қараса, біреуінің сідігі тонды бір қарыс айырып жіберген екен. Түнде қойнында жатқан қалыңдығы Нұрфаядан сұраса: —Ол Қарқабат еді. Ол отыра қалып күрілдеткенде, қа­сын­ дағы өзіміз де шошып қаламыз, ат та тас-талқан болып үр­ кеді,—депті. Елге келіп орныққан соң, екі елдің арасы жау болып, қайын сіңлісін ертіп келген қатын еліне қайта алмай қалыпты. Сонан соң Нұрфая: —Ағамның төсі тиген жеңгем еді, басқаға қимаймын!— деп,—Өзің ал!—деп, Мейрамның өзіне алғызыпты. —Мына күңді де өзің ал, жатыры асыл, өсіп-өнейін деп тұр. Бір жұрттан келген үш ұрғашы—өлсек, тірілсек, бір жерде болайық!—деп, оны да алғызыпты. Нұрфаяның өзінен Қуандық, Сүйіндік туады. Жеңгесінен Бегендік, Шегендік туады. Күңнен Болатқожа туады. Бесеуі де өсіп-өніп: «Бес Мейрам» аталған—осылар. Күңнің аты Қарқа­ бат екен. Өмірінде Мейрам бабамыздың етіне су, табанына сыз тигізген жоқ екен. Отын тергенде, қу көдені көп қылып қоса

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР алып келіп, табанының астына төсейді екен. Құманды түнде қойнына алып жатады екен. Суға түскен сайын: —Ой, көсегең көгерсін!—деп, алғысты көп айтады екен. Бұрынғының: «Алғыс түбі—ақ май, қарғыс түбі—қара қан» дейтіні сондайды көргендіктен айтқан. Қуандық марқа туыпты. Сүйіндік ұмытыңқырап кетіп, екі арасы тым алыс, кенжелеп туыпты. Қуандықтың алты баласы ат арқасына мініп, соңына еріп, жасаққа шығуға жарағанда, Сүйіндіктің отауы сонда түсіпті. Ұлы жүз—Үйсін Өгіз бидің қызы екен дейді. «Сонда бұл қыз—дейді,—жеңгесі ертіп келіп, еліне қайта алмай қалған екен». Мейрамсопы ертерек өліп қалып, Нұрфая бәйбіше көп заман «бес берекенің біріне» қосылған бәйбіше болып, халқына ұйтқы, құт бәйбіше атанған екен. Қара мал еншісі бөлек, басқа екен де жылқы үлеске түспеген екен. Сонда Қуандық жылқыны үлеске салып, енші бөлуге келгенде: —Өзім—бір сыбаға, алты балам—алты сыбаға. Қара шаңы­ рақтағы қалғандарың—бір сыбаға!—депті. Сүйіндік Болатқожаны оңаша шығарып алып: —Мына Қуандық алты баласын арқа тұтып, маған көптік күшін көрсетті. Сен маған жақтасып, жасаққа шықсаң, қалай болады? Сен маған болыссаң, мен өлмей артық мал бергім кел­ мейді,—дейді. Болатқожа Сүйіндіктің қолындағы жеңгесін сұрайды. Сүйіндік айтады: —Өзің қыз аламын демесең, сенен бір таңбалы байталды аяймын ба? Қазір алсаң да, ешкім таласпайды. Жеңгесін беріп, Болатқожаны өзіне ертіп алып, Қуандық­ қа қарсы жасаққа шығады. Қуандық та келеді. Алты баласы қасында. Алты ұлдың кенжесі—Сүйіндікпен тұстас Қуан­ дық, Сүйіндік арасы сирек туған. Сонда Болатқожаның істе­ ген жұмысы: жерден алты томар шымды қопарып жұлып алып, Қуандықтың алты ұлын алты шыммен ұрып жығып, Қуандықтың өзіне жетіп айтқан: —Сөзге көніп, түзулікке келесің бе? Болмаса, балаларың­ ның қасына қосайын ба?—деген соң, Қуандық: —Сен бәрімізден кіші босаң да, сенің ырқыңа көнбеске бол­мады. Бұрынғылар айтқан сөз бар еді: «Қой асығы деме, қолайыңа жақса, сақа қой, Жасы кіші деме, ақылы асса, аға 12-85

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Батыр Олжабай—Үйсін Қаратай батырдың жиені. Шешесін қыс ішінде ұзатып келе жатқанда, босанғаннан: «Осы жолдың олжасы болды ғой!»—деп, атын Олжабай қойғаны сол екен. Қаратай батыр Шанышқылы Қошетер деген елден қызына қызметкер қылып бір күң қосады. Ол қыз да жолда босанып: «Бұған ат болуға қостың аты да жетер» деп, атын «Қосжетер» қойғаннан «Қошетер» атанып кеткен. Айдабол би Тайкелтірге еншілес қылып берген. Сонан Тайкелтір, Қошетер әуелден ыңғайлас, қоныстас, сыбайластығы—сол. 123. Қаржас (ІІ нұсқа) Жасы егде тартқан кезінде Мейрамсопы бір себеппен оң­ түстікке сапармен барып, қыс ерте түсіп кетіп, елге қайта алмайды. Ондағы ел жақсылары Арғын ағаның баласы Мейрамсопы тізесін құшақтап, қалай жатады деп, қойнын жылытуға бір жас қыз әкеліп салады. Көктем келген кезде, Мейрамсопы еліне қайтпақ болады. Қыстай тізесін жылытып жатқан қызға: «Біраз уақыт ашына болдық. Бір кәрі мен бір жастың арасы­нан дүниеге келген нәресте, екеуіміздің белгіміз болсын. Ұл тусаң, есімін Кәріжас қой, ал қыз туса, онда өзің біл!»—дейді. Сопы аттанып кеткеннен кейін әлгі қыз ұл туады, атын Кәріжас қояды. Ол ер жетіп, ат арқасына ер салуға жарағанда, шешесі: —Балам Орта жүзде Мейрамсопы деген бабаң бар. Ол—ел адамы, рубасы, тірі болса, сол атаңа барып сәлем беріп кел! Өлсе, басына зиярат етіп қайтарсың»,—деп, батасын береді. Кәріжас жолға аттанып, үлкен жиынға кез болады. —Мұнда не болып жатыр?»—деп сұрайды. Есік алдында күзетте тұрғандар бала кеудесінен итеріп: —Өндіршектемей әрі жүр! Мейрамсопы ел жақсыларымен келелі мәселе шешіп, мәжіліс құрып отыр,—дейді. Бала бабасының есімін естісімен есіктегі екі жігітті итеріп тастап, есікті айқара ашып, жетіп келеді. Жаздың күні түндігі шалқая ашылған, етегі түрілген ақ киіз үйдің қақ ортасында қапсағай денелі, оқалы шапанды ақсақал сол кезде басын көтеріп, жалт қарап: —Атың кім, қарағым?—депті.

шежірелік аңыздар —Атым Кәріжас, ата, сізді іздеп, шешем айтқан тапсырмасын орындап сәлем берейін деп келдім,—дейді. Сонда Мейрамсопы: —Келші бермен. Енші менің қолтығыма!—деп шапанның оң жақ етегін аша берген екен. Кейін ел оны Кәріжас демей, «Қаржас» деп атап кеткен. 124. Кәріжастың «Қаржас» аталуы және Сүйіндікбен еншілес атануы (ІІІ нұсқа) Мейрамсопының бәйбішесі Ұлпая—Кіші жүз Құдыш бидің қызы. Сол Кіші жүзде Ақшаханның Бибігүл деген қызы бар екен. Қалмақтың бір мықты батыры: «Сен қызыңды маған бер, бермесең, сенің аулыңды шабамын!»—деп маза бермепті Ақшаханға. Содан әкесі қызына жағдайды айтқан соң, қызы әкесіне: —Мен қалмаққа бармаймын, маған пана, өзіңе қамқоршы болатын ер бар ма?—деп сұрапты. Содан әкесі: —Мынау Орта жүзде өзіңнің жездең Мейрамсопы деген бар. Балалары мықты, тұрақты жер, сол болмаса?!—депті. Сонда Бибігүл: —Қалмаққа керегі менмін ғой. Ер арасына бүліншілік болмасын. Мен сол жездемнің еліне кетейін. Мені жетті-ау деген кезде «қыз қашып кетіпті» деп қалмаққа хабарла!—депті. Ақыры осыған келісіп, қыз Мейрам ауылына жетті-ау деген мезгілде «қыз қашып кетті» деп қалмаққа хабарлаған. Қал­ мақ қол жиып келіп, ауыл маңайынан із кессе, аттың кеткен ізі жатыр, ол кездегі тұлпар аттың ізі жерге білініп қалады екен. Сол ізбен қалмақ кісісінің жартысын тастап кетіп, аз адамымен қуады. Бір-екі күн жүрсе керек, қалмақтың бір ақылшысы: «Мынау қыз Орта жүз Мейрам ауылына бара жатыр. Біз осы бетімізбен барсақ, Мейрам балалары ұстап алып, бәрімізді өлтіріп тастайды, одан да осы жерден қайтып, елге барып қол жинап, толығып келейік»,—дегенді айтады. Осыған келісіп кейін қайтқан, бірақ артынан келе алмапты. Сүйіндік жылқы ішінде жүрсе, бір салт атты кісі келе жатыр. Алдынан шығып тосса, бір бойжеткен қыз. Амандасқан­ нан кейін Сүйіндік жөн сұрағанда Бибігүл:

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР —Жездем мен апамды іздеп келем, шаруамды барған соң айтамын,—деген. Сүйіндік Бибігүлді ертіп үйге келген соң әкесіне: —Бүгін олжалы қайттым, әке!»—депті. Сонда Мейрамсопы: —Бүгінгі олжаң өзімдікі,—деген. Бибігүл дем алып, тыныққан соң мән жайды жездесі мен апасына айтады. Сонда Мейрамсопы: —Олай болса, мен сені өзім алам. Иншалла, төркініңе қор­ ған да болармын,—депті. Сонда Бибігүл: —Мен осы келгенде, ол елге қайтып барам деп келгенім жоқ. Жалғыз-ақ қояр шартым бар. Содан өтсеңіз, өзіңізге, өте алмасаңыз, бас еркімді өзіме бересіз»,—деп, келісіпті.— Шартым сол: сіз өзімнің мініп келген атыма ер тоқымсыз ыр­ ғып мінесіз, егер міне алмай қалсаңыз, менің басым бос!». Атты әкеліп тосқанда, бірінші ырғығанда мініп кетіпті. Әдет бойынша Бибігүл Мейрамсопының өзіне тиіпті. Бибігүл анамыз аяғы ауыр болып жүргенде Мейрамсопы бабамыз қатты ауырады. Содан Ұлпая мен Бибігүлді шақырып алып, бәйбішесі Ұлпаяға: —Мынау Бибігүлдің аяғы ауыр, мен болсам күннен күнге кемудемін. Енді саған айтарым—мен ол дүниелік болып, Бибігүл кейін босанып ұл бала тапса, мен кәрі, бұл жас еді, сол себепті «Кәріжас» қой, егер қыз болса, өздерің біл! Екінші айтарым—«Екі әйелдің баласы—екі рулы ел» деген және бұл әлі жас қой, отыра алмас. Егер ерге шығамын десе, еншісін өзің дұрыстап бер де, Кәріжасты алып қал! Қиямет күні сенің қолыңнан аламын. Ал Бибігүл, саған айтарым—сен Ұлпая­ның ақылымен бол және Кәріжасты Ұлпаяға бер! Күндердің кү­нін­де өзіңе де, Кәріжасқа да қиын болар,—деген екен. Осыған үшеуі де уәделесіпті. Сол науқастан бабамыз жазылмай қайтыс болыпты. Шешеміздің күні жетіп босанып, ұл бала тауыпты. Әркімдер атын қоямыз дегенде, Ұлпая шешеміз: «Сіздер жолын ала беріңіздер, мұның аты кеше ғана әкесі қойып кеткен «Кәріжас» деп әйгілепті. Келін-абысындар арасында Бибігүлді «тоқал пәлен-түген» деген әңгімелер шыға бастаған соң, Ұлпая Бибігүлді оңашаға шақырып алып: —Мынау келіндер мен абысындардың сұрқы жаман, бір кү­ ні жын соғып абыройымыз төгілер. Мен сені төркініңе жібе­ ремін, еншіңді дұрыстап беремін! Мынау Кәріжасты алып қалар

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР —Мынау Кәріжасты маған еншілес етіп бер. Ешқандай кем­ шілік көрсетпеймін, інім де, балам да болсын!—деп сұ­рапты. Шешесі: —Сенікі дұрыс, бірақ ағаң жоқ қой. Келсін, оған да осы­ ныңды айт, түсінер. Ал қазір саған беріп жіберсем, ағаңның мінезін өзін білесің ғой, есімізді шығарар,—депті. Қуандық та үйіне келіпті, әйелі болып жатқан жағдайды айтып: —Кәріжасты Сүйіндікке беретін болды,—депті. Қуандық шешесіне барған кезде Сүйіндік пен Кәріжас та барып, сәлем береді. Ұлпая анамыз Қуандыққа: —Өте қуаныштымыз, мына Кәріжас келіп, мәз-мәйрам болып жатырмыз,—дегенде, Қуандық: —Әкенің үлкен мен ғой. Кәріжасты өзіме бер!—депті. Ұлпая анамыз: —Қарағым, сенің балаларың бар ғой, өзіңе серік, ер жетіп қалды. Мынау Сүйіндік болса, кемдік көріп жүр ғой және балалары болса жас. Кәріжасты осыған берейік, іні де, бала да болады,—депті. Сүйіндік те ағасынан қиылып сұрапты. Шешесі: Қуандықжан, екеуі де сенің інің ғой, Сүйіндікке бере ғой!— депті. Сонда Қуандық: —Олай болса, екеумізге де жоқ қылып, қазір басын бір-ақ кесемін!—деп ашуға басыпты. Қуандықтың ашуын көрген соң Ұлпая шешеміз: —Енді екеуің де таласпа! Мынау орамалдың ішінде кешегі әкелерің ұстаған (сақа бар). Осы сақаны мен иіремін. Мынау тәйтөріге, Қуандық, сен үлкенсің, таңдауын сен ал!—дегенде: —Алшылы шігі, тәйкелі бүгі—менікі,—депті. Оған Сүйіндік: —Аға, сіз әмәнда үлкендігіңізді салып, маған зорлық ете­сіз. Асық оңқа тұра ма, маған бір жағын беріңіз,—дегенде: —Алсаң, оңқасын ал, алмасаң қой,—деп отырып алыпты. Сонда Ұлпая шешеміз: —Таласпай-ақ қойшы, ағаң ғой. Құдай нағыз жазған болса, қайда кетер дейсің. Сен жұмсақ көңіл едің, Сүйіндігім! Құдай өзі шешер!—деп, көндіріпті. Сақаны шешеміз иіргенде, оңқа тұрыпты. Қуандық ше­ше­ сіне: «Сен Сүйіндікке бұрылып, әдейі тұрғыздың, қайта иір!»—

шежірелік аңыздар деп дау шығарыпты. Болмаған соң қайта иіріпті. Сақа тағы оң­ қа тұрыпты. Қуандық сөзге келместен кетіп қалыпты. Кәрі­жас осындай даумен Сүйіндіктің еншісіне тиіпті. Міне, асық­тың қаржауынан келген «Қаржас» дейтін әңгіме—осы. 125. Айдабол, Қаржас—емшектес (ІV нұсқа) Көшкіншілік-үркіншілік кезінде Мейрамсопыдан туған Қуан­дық пен Сүйіндік бір бала тауып алады. Балаға екеуі таласып, бір пәтуаға келе алмайды. Сөйтіп, шешесі Нұрпияға жү­ гінеді. Нұрпия ана асық қаржылаңдар (иіріңдер) депті. Қуан­ дық жасының үлкендігіне, мінезінің адуындығына бағып: —Алшы түссе де, тәйке түссе де, бүк түссе де, шік түссе де— менікі,—деп отырып алыпты. Сүйіндік шешесіне шағынып: Апа-ау, осындай да қиянат бола ма екен?—десе, Нұрпия шешесі: Балам, бұйырғаны болар, асықтың «омпа» деген бесінші жа­ ғы да бар емес пе?—депті. Содан, асықты қаржып жіберген­де омпа түсіп, бала Сүйіндікке бұйырып, сол баланың «Қаржас» атануы—осыдан еді дейді. Бұл кезде Сүйіндіктің әйелі жас босанып отырса керек, Айдабол деген баласы бар екен. Жас ана Айдабол мен Қар­жас­ты қатар емізіп өсіріпті. Әлгі «Айдабол, Қаржас—емшектес» де­ген сөз содан қалған дейді. 126. [Айдаладан табылған баланың «Қаржас» аталуы] (V нұсқа) Қалмақ пен қазақтың қырқысып жүрген шағында атаанасынан айырылып, ай далада адасып қалған бір баланы Қарқабаттан туатын бес бала мал қарап жүріп тауып алады. Балаға қызыққан бес жігіт: «Мен аламын, мен аламын!»—деп өзара таласады. Біріне-бірі көнбей шешесіне келіп төрелеседі. Сонда ше­ шесі балаларына: «Сендер өзара керілдесіп таласпаңдар, шы­ рақтарым! Одан да асыққа тұрыңдар!»—дейді де, бір асықты бе­реді. Ағалары асықтың төрт жағын төртеуі бөліп алады да,

шежірелік аңыздар 129. Жалықпас, Қамбар, Шұбыртпай туралы (ІІІ нұсқа) Мейрамсопының бәйбішесі Кіші жүзде зор Тымақ байдың қызы екен. Соны ұзатып әкелгенде үш әйел ертіп келіпті. Біреу қызметші күңі Болатқожаның шешесі—Қарқабат. Анау екеуі—бірі жеңгесі, бірі сіңлісі әкеп-салып қайтатын. Бірақ қазақ пен қалмақтың шабыншылығынан ауып, Кіші жүз бір жаққа, Орта жүз екінші жаққа көшіп, ел арасы алыстап, ұзап кетіп, әйелдер қайта алмай қалып, арада төрт-бес жыл өтіп, жас әйелдерге әркім бір қызыға берген соң екеуін де Мейрамсо­пы некелеп алыпты. Қыздан Жалықпас, жеңгеден Қамбар туып­ ты. Мейрамсопының өзі алған ана жеңгесінің ана жақтағы қал­ ған күйеуінен бір баласы болған екен. Сол бала бір ашаршылық жұтта қаңғып, мұндағы шешесін тауып, Мейрамсопыға бұл да бала болып, сіңіп кетіпті. Бұрынғы аты Ертоғай екен, шұбырып келді деп «Шұбыртпай» атандырып кетіпті. Сонымен, бәйбішенің төрт баласы Болатқожаға зорлық қыла бергісі келеді. Оған Болатқожа да көнбей, «сендер төртеу болсаң, мен де төртеу» деп мына үш бұралқыны да өзіне баурап, ұйымдастырып, еншіге таласып, жылқысын бөліп, айдап қашыпты. Бәйбіше балалары қуып жетіп соғысқанда бұлар таспен, кесекпен атып бәйбіше балаларын жеңіп, аттарын алып, өздерін жаяу айдап жіберіпті. Сонан бәйбіше балалары: «Бізді таспен, кесекпен атып жеңді»,—деп, «Қарагесе» деп «Қаракесек» атандырып жіберіпті. Сондықтан Қаракесек деген ат осы төрт жалғызға ортақ болып кеткен. 130. Болатқожа, Шұбыртпалы, Қамбар туралы аңыз (ІІ нұсқа) Мейрам бабамыздың бәйбішесі Алшын Құдыс деген бай­ дың қызы екен. Ұзатып бергенде бір күң беріпті. Сүйегі бітімі сұлу екен, аты—Қарқабат. Бәйбішесінен рұқсат алып, мұны да алыпты. Мұнан бір ұл туады, атын Болатқожа қойыпты және үлкен бәйбішесін ұзатып алып келгенде, енесі қарттықтан келе алмай, Құдыс байдың бір келіні ертіп келіп, жер алыс, екі араға жаугершілік болып, қайта алмай, оны да алып, онан бір ұл туады, атын Шұбыртпалы қойды және Мейрам бабамыз енші алған соң Алшын Сұртымақ деген бай өкіл атасы екен, соған

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР абадан байрағымызды көтереміз»,—деп баланың атын ырымдап Керней қояды. Көп ұзамай Сұраулы да өз түтінін ұшырыпты. Қас қылған­ дай бала бола қоймайды. «Ниетіміз түзу еді, біреуін берген Тәңі­ рім, екіншісін де бермей қоймас»,—деп, Сұраулы әкеміз ше­ ше­мізді ертіп, әулие-әмбиелердің басына түнеп жүреді. Бірде Тәңірі Сұраулыға аян беріпті: «Бала берейін, баланың орнына өзіңді алайын ба, әлде қатыныңды алайын ба?»—депті. Қуа­ нып кеткен Сұраулы бабамыз қапылыста: «Қатынымды да ал, өзімді де ал!»—депті. Тәңірі айтыпты: «Жақсылығымды балаңның алдынан бе­ рейін бе, әлде артынан бе?» деп. «Артынан»,—депті Сұраулы. Сонымен не керек, Сұраулы елге қайтып, болған әңгімені әкесіне айтыпты. Сонда Бораншы: «Әттенген-ай, бір ағаттық кеткен екен, бір қуаныштың бір реніші болушы еді, реніші болмағай!»—депті. Ақыры солай болады. Сұраулының әйелі баладан қайтады. Бірақ өмірге келген бала тірі қалады. Мұны ырымдап: «Тәңірім тілегімізді берді» деп есімін Тәңірімберді деп қояды. Оны Кернеймен емшектес етеді. Содан көп ұзамай бір індет шығып, Сұраулы бабамыз да опат болады. Әлде шешеміз тасбауыр болды ма екен, әлде Керней ашқарақ па, Тәңірімберді сүтке жарымай, әлжуаз болып өседі. Мұны біліп қалған Тілеулі көз қойып, Тәңірімбердіні күндіз еміздіртеді екен. Ел ішіндегі шежірешілеріміз Кернейді Кәрсенмен бірге ту­ ғызады. Омар баласы Қайдар ақынның: Жылқы ішінде сұр қулық, Кәрсен—Керней бір тудық— дейтін өлеңі бар. Тәңірімберді ержете келе қасқа тартыпты. Осыдан барып жақын жеңгелері «Таз» деп атап кетеді. 136. Керней Тілеулі өз ұлы Кернейді ерте аяқтандырған екен. Кіші жүз Сәһар Құйған бидің бәйбішесінен туған Айша деген қызын алып беріпті. Той үстінде Қоныштағай ағалары Тілеуліге өкпе ар­тыпты «жол ағанікі еді» деп. «Бізге інілікке жараған Сұрау­ лы са­ған ағалыққа жарамады ма?» деп ауыр сөз айтады.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР 140. Момын Қазақтың қария сөзінде Орта жүз Арғынның Ергүл есімді бәйбішесі ақылына көркі сай, оған қоса адуынды адам болыпты. Келін болып түскен соң Арғыннан Тоты есімді бір қыз, Мейрам (Мейрамсопы) есімді бұл ұл көріп, баладан тоқтап қалса керек. Содан, «Тәңірдің берейін десе, рақымы мол ғой!»—деп, біраз жыл күтеді, бірақ бала болмайды. Ақыры әрі ойланып, бері ойланып Ергүл бәйбіше: «Қой болмас, өмір өтіп барады, отағасымның бауырын суытпайын, жорық кезінде Ұлы жүз Бәйдібек бидің Момын деген қызына көзі түсті дегенді естіп едім, сол қызға өзім барып құда түсейін!» деген ойға бекініп, жөн-жоралғысын сайлап жолға шығады. Бәйдібектің ауылы орнында, Момын қыз үйінде екен. Бәйдібек би «Бастасымның бәйбішесі келді!»—деп, шат кө­ңіл­ мен қарсы алады. Сол күні түнде Момын қыз түс көреді. Түсінде бір ақиық қыран аспаннан сорғалап келіп Момынға жеті рет түседі. Қыран бүркіт әрбір түскен сайын Момынның бауырына бір-бірден жұмыртқа пайда болып, жетіге жетеді. Сол жеті жұмыртқаны қызықтап, бауырына басып жатқанда, одан жеті балапан шы­ ғады. Жетеуі де жұтынып, көктегі қыран әкесіне қарап, қа­ наттарын сабалай бастағанда Момын қыз оянып кетеді. Осы түсін ерке де еркін өскен Момын қыз таңертеңгі дәм үстінде айтып береді. Сонда Бәйдібек би: «Шырағым-ай, тү­сің­ нің түйіні бар екен, «Қырықтың бірі—Қыдыр» деуші еді, жо­ руын бастасымның бәйбішесі Ергүл айтсыншы!»—дейді. Ергүл көктен тілегені жерден табылғандай қуанып кетеді. Сол жерде келген шаруасымен сабақтай отырып, Момын­ның түсін былай жориды: «Ақиық қыран—Арғын би болар, аң­сары ауса, айналып қонар. Өңдеріңде танысып, түстеріңде табы­сып жүрсеңдер, бір-біріңе ықыластарыңның ауғаны болар!—­депдеп келіп, жүзін Бәйдібек биге бұрып, сөзін жалғайды: —Уа, Бәйдібек би, қызыңның бауырына береке дариын деп тұр екен, бастасыңа қи, менің де ниетім қабыл болып, көңілім толып қайтсын!»—дейді. Бәйдібек би үн-түнсіз төмен қарап отырып қалыпты. Сонда, ерке де еркін өскен Момын қыз үнсіздікті бұзып: —Әке, Арғын ағаның қанатының астында болсам, ешкім­ нен қор болмаспын. Батаңызды беріп, ұямнан ұшырыңыз, мен қарсы емеспін!»—депті.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР бар. Онан соңғыларының атын анықтап жан біле алмаған. Қал­ ған бесеудің үшеуі—белбала. Екеуі немере болса керек. Күнту, Айтқожа, Жаңабай—белбаладан өсіп-өнген тұқым. Бесім, Құтиан—немереден өсіп-өнген тұқым. Қалмақ пен қазақ жай жүрген бе? Бесім ат арқасына мініп, ауылы баранды болған күнде қазақ-қалмақтың тағы бір соғысы болып, Бесімнің қатыны Бүктік бәйбіше қалмаққа олжаға түсіп кетіпті. Өзі Қыпшақ Қатықұлақ мергеннің қызы екен. Аузымұрнынан шығып тұрған екі қабат көн екен. Қалмақ қолына барған соң бір ұл тауып, ит терісін биялай қылатұғын кісі екен. Қол ісімен күн кешіріп, баланың бойындай дорба тігіп алып, соны құртқа толтырып күнде бірін аузына салып суын жұту­ мен ауқат кешіріп, өзін әбден жаратып, қатырып алып: «Қал­ мақ қолында тірі болып, құлдығында жүргенше, өлген артық қой»,—деп, баласына ине шаншыпты да өзі жаяу қашыпты. Артынан қалмақ қуып, құтқармасын білген соң бүркенген көк шапаны бар екен, шапанын бүркеніп жата қалыпты. Жатқан жері бұжырмақ қойтас екен. Алыстан қара бойын қалқиғандығын көрген екен. Шапанның көк түсі қойтастың тасына түстес болғандықтан ба, олай-бұлай қарап, былдырлап-былдырлап таба алмай, қайтып кетісіпті. Түкейдің Ақайынан: Бекмырза, Сарымырза. Бекмырза­ның үш баласы бар: Бұзау, Сары, Байкіл. Сары мырза атанған екен. Заманында жақсы-ақ кісі болыпты. Бесімнің үш баласы: Жанжігіт, Ақжігіт, Қармыс. Жанжігіт балалары: Бектемір, Байтемір. Бектемірінен—Ыбрайым. Бай­ темірден—Берәлі. Сол Берәліні бала күнінде әкесі Бектемір Сарымырзаға бір жұмысқа жіберіпті. Сәлем беріп кіріп барған соң: —Қай баласың?—депті. —Бектемір баласымын,—депті. —Неше ағайынды едің?—дегенде: —Үш ағайынды едік,—депті. —Үлкені ме ең, кішісі ме ең?—деп және сұрапты. Сонда Берәлінің берген жауабы: —Ой, Сарыекей, жұрт сізді жақсы кісі, есті кісі дейді, алжыған екенсіз ғой,—депті. —Жаным, жазығым не? Неден жазып қалдым?—депті. —Алжымасаң, кенжесі екенімді мына шалбарымның бауы­ ның ұшындағы көк моншақтан білсеңіз керек еді ғой,—деп, шалбарының бауындағы көк моншағын көрсеткен екен.

шежірелік аңыздар Сонда Сарымырза мырс-мырс күліп: —Күлікте білдей жеті жаман бар-ды, жаман да білінбей, аяқ астында жүре береді екен-ау, мынаумен сегіз болды ғой!—деген екен. Үй ішінде отырған бәйбішесі сұрапты: —Сол Күліктегі жеті жаман дегендеріңіз кім-кім?—деп. —Қой, бәйбіше, өзгені білсең де аз болмас, бұларды сен сұрамай-ақ қой, мен айтпайын,—депті. —Неге? Сіздің қасыңызда отырып білмей қалғандығым жа­ мандығым болады ғой, білейін-дағы,—депті. «Ендеше пәлен жа­ман, түген жаман» деп бесеуін айтып беріпті, екеуін айтпапты. —Енді екеуі кім?—деп сұраған екен. —Қой, бәйбіше, онысын білмей-ақ қой, мен айтпай-ақ қояйын, жабулы қазан жабуымен қалсын, менің суым жасып қалар, сенің көңілің қайтып қалар,—деген екен. Бәйбішесі сұрап, қадалып айтшы-айтшылап қоймайды. —Ал қоймадың, айтайын, өзімнен туды демесең, Барақ, Бапақ—екі балаң да жақсы ма, сол жеті жаманның соңғы екеуі өзіңнің осы екі балаңдай,—дегенде: —Не дейді, көтек, не бетімді айтайын,—деп, бетін жұлыпжұлып алған екен. Құдай рахмет қылсын Сарыға, кісі болса, сондай болсын, естимін сол Барақ, Бапақ ұрпағы—Байтастың Исмайылы деп. Қазақтың шетіне келіп, біреудің қаттысы болса, қайрап, жұмсағы болса, жұмыра отырған үйін өз үйіндей бүтіндей бастап, ұлы жүн түтіп, қаңғып жүріп екі кесек кигіз басып алыпты. Бай Бесім құлақтанып, естіген соң іздеп барып, алып ке­ ліпті. Ол күнде бұ жақтағы Арғын елі Айдабол, Күлік Ұлытау, Кішітауда екен. Ұлытау, Кішітауды қыстап, Сорқара, Сортыны жайлап жүреді екен. Сонда Бесім қатыны қолына келген соң және екі кесек кигіз олжасы бар болғандықтан, үстіне үй кө­тер­ мекші болып, кереге жонамын деп Ұлытаудан ағаш кесті дейді. Кереге қылатұғын ағашының ұзындығын өзінің отырған бойынан қол созым биік қылып, отырып қолын жоғары созып, мөлшерін сондай қылып ағашты турап тастайды. Қатыны Бүктік бәйбіше: —Жазған-ау, мұның іске жарап кереге бола ма?—дегенде: —Әкем керегенің басына кесесін отырып алмаушы ма еді,— деген екен.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР «Әкем» деп жүргені—әкесінің әкесі Тілеуімбет екен. Сонда Бүктік бәйбіше айтыпты: —Әкеңнің отырған бойы сенің тік түрегелген бойыңдай емес пе еді және әкең төсек ағаштың үстінде отырып кесесін ал­ маушы ма еді,—деген соң: —Мұндайы бар ма еді,—деп, қайта тауға ағаш кесуге кетеді екен. Қай реттеп кереге жонып, адам қатарлы үй қылды дей­сің, «Олақтың жыны бар, өз ісін өзі бүлдіредіге» дәл келіп жүр­ ді де. «Өлсін» деп ине шаншып кеткен бала өлмей тірі қалып, осы күнде өсіп-өніпті» деп естимін. Қайда тұрып, қайда жүр­ генін анық білген жан жоқ. Өлмей тірі болғандығы анық де­ седі. Байына қосылған соң үш ұл тауып, үлкені—Жанжігіт, ор­таншысы—Ақжігіт, кенжесі—Қармыс. Осы күнгі Бесім ұрпағы осы үшеуінен өсіп-өнген. 152. Биеші руы туралы «Он сан Орта жүзге ұран болған—Олжабай» деседі. Бұл сөзге дәлел боларлық әңгіме айтады. Бұрынғы қазақтың жорық­шыл, жортуылшы болып жүрген күндерінде бірін-бірі таны­май­тұ­ ғын екі жау кездессе, қайсысы бұрын «Олжабайлап» шап­қа­ ны жойып, жеңістік алып кете береді екен. Бірінен-бірі ес­тіп, құлағы естіген қазақ жауға шапса, «Олжабай, Олжа­бай!» деп шабатұғын болыпты. Қазақ орысқа қарамаған күнде Айдабол ішінде Құлнияз, Бабыр аталған екі рулы елдің жылқыларын жау алыпты. Қа­ зақ отыра ала ма? Тайлы-таяғына шейін қалмай жабыла қуып­­ ты. Сонда жауға шапқанда «Құлболды, Құлболдылап» шауыпты. Сонда жау қуып жеткендерін қызыл көтен қылып түсіріп, қиратып барады дейді. Қуғыншылардың ішінде Құлнияз ұрпағы, Құнды баласы Байдалы бар екен. Аты жүйрік болмағандықтан жігері құм болып, кейінгі қуғыншылардың ішінде келеді екен. Құлболды: «Жолы қызыл жосын қан болады дейтұғын, «Олжабай, Олжабай!» деп шаба көріңдер!»—деген соң: «Олжабай, Олжабай!» десіп шуласыпты. Сүйтсе, Бабыр ішінде түбі, тегі—сарт бір биеші, сауып жүрген бір құлынды биеге жайдақ міне салып шапқан екен. «Олжабай, Олжабайлап» барып жауды жайра14-85

шежірелік аңыздар тып, қалғаны тым-тырақай қашып, жұрт жылқысын аман айырып алып қалыпты. «Жауды түсірген кім?» дегенде, «Бір биеші» делінгеннен, «Биеші» атанып, осы күнде соның ұрпағы «Биеші балаларымыз» деседі. 153. Жалаңаяқ Әздер Жалаңаяқ Әздер жалаң бұт, жалаң аяқ жүреді екен. Бір үй тола отырған қыздарға: —Қайсыңның үстіңе сиейін,—деп, тасағын ұстап шаптырамын дегенде, қыз біткен үркіп қашып шыққан екен де, бір қыз етегін тосып алдына отыра қалған екен. Осы қыздан Кө­шен туып, «Көшен-Қарауыл» атанған. Атығайдан—Дәуіт жалғыз. Дәуіттен он екі ұл туып, он екі атаның ұлы «Дәуіт» атанған. Ең үлкені—Дандай. «Дандайсыма!» деген сөз осыдан басталған. 154. Он сан Орта жүзге ұран болған Олжабай батырдан сөйлейік Бұл Олжабай батырдың туысы—он үш жасында «Айдабол би» атанған Айдабол-Күліктің Айдабол ұрпағынан шыққан. Айдабол бидің бәйбішесінен: Жанғозы, Малғозы, Кенжеғозы, ортаншы қатынынан: Қарақозы, Бозқозы, Аққозы, кенже тоқалынан: Қожакелді, Тайкелтір. Осының бәрі де өсіп-өніп руру ел атанған. Жалғыз-ақ, бәйбішенің кенжесі Кенжеғозы қыршын жас күнінде өліп қалып, атастырып қойған қалыңдығы оң жақта жесір қалған. Қайыны Үйсін Қаратай батыр екен. Айдабол Қаратай батырдың қызын тоқалынан туған Тайкелтірге алып берейін деген соң, Жанғозы: «Күндесім жесірін тоқал баласына алдырмаймын,—деп,—тетелес інім Малғозының баласы Толыбайға алып беремін»,—деп барған. Қаратай батыр: —Құдай дескен, құйрық-бауыр жескен құдамсың. «Құданы Құдай қосады» деген, Арғындығың кетіп, аңғалдық қылып, бұл келісің қай келіс? Жасанған қолыңнан, адасқан жолың­нан қорықпаймын, жол-жобадан адаспаймын, көп жолдасыңды

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР қайырып жібер, қосшы-қолаңмен өзің қал, бір жолата ұзатып алып қайт!—деген соң Қаратай батырдың айтқанына көніп, айдауына жүріп, жаз барған жолаушы қысқа килігіп қалып, қызын көктем шыға ұзатып алып қайтқан Қаратай батыр түйесінің басын жетектеуге Шанышқылы­дан Бүктік деген бір қызды алдырып, қызына жетім қылып қоса берген. Жолда келе жатып осы екі қыздың екеуі де босанып, ер ұл тапқан. Қаратай батырдың қызынан туған ұлдың атын Ол­ жабай қойған. Шанышқылы қызы Бүктіктен туған баланы: «бұ­ ған ат болуға осы отырған қос та жетер» деп, Қосжетер қойған. Аман-есен елге келген соң еңбек қылып барған, жүргентұрған үйінен бізге олжа болуға Олжабайың жарар деп, Бүк­ тікті, онан туған Қосжетерді Айдабол бидің босағасына бай­лап, Жанғозы әкесі Айдабол биден бата алған. Айдабол бидің то­лып жатқан көп баласының өсімі-өнімі—бір төбе, Жанғозы­ның өсімі-өнімі—бір төбе. «Баталы құл—арымас, батасыз құл— жарымас» деген сөз осындайдан айтылған. Айдабол бидің Қожакелді, Тайкелтір—екі баласы құба қалмақ ханы Қалдан Серенге олжаға түсіп кетіп, қалмақ қолында қалған. «Ол екі бала өлді ғой, не тірі жүрсін?!»—деп, Айдабол мұнда қалған балаларына енші үлестіргенде тоқал балаларына үлес, сыбаға қалдырмаған. «Болат пышақ қап түбінде жата ма?», Тайкелтір аман келіп, еншіден құр қалғанын білген соң жылап қоя берген. Сонда Айдабол би сасқан, ұялған. —Мұндағыларға шөп кіндікті малды бердім, саған ет кін­ дікті адам қойдым. Міне, Бүктік, онан туған Қосжетер сенің еншің болсын, қарабауыр қылып ал! Менің кісілігім, бақберекем сенде қалады,—деп, батасын берген. Сондықтан Тайкелтір, Қосжетер бір бауыр, бір ауыр боп, «Тайкелтір-Қосжетер» атанған. 155. Апай—Бөрі (ІІ нұсқа) Жесір қатын Апай атанғаны Қаракесек қатыны еді деседі. Байы өлген жесір қатын үй-ұланымен, қара-қорасымен төр­ кініне келген. Артынан Қаракесек іздеп келіп, «бұрында тапқан бала-шағасы болса керек, буаз екіқабат кетіп еді» десе керек. Ер ұл тапқан екен де, оны бөтен жерге асыратқан екен. «Екіқабат келмеді» деп жан беріп, нандырып алып қалған екен.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР деп атын «Қыпшақ» қойып, өз қамқорлығына алды. Түркі тілінде іші қуыс ағашты қыпшақ дер еді, бұл бала ағаш ішінде туғандықтан, атын Қыпшақ қоюы содан еді. Бұл кезде іші қуыс ағашты «шыпшақ» дейді. Қара халық тілі келмегендіктен «к»- нің орнына «ш»-ны айтып кеткен. Бұл баланы хан өз тәрбие­ сінде ұстады, жігіт болғаннан соң көп ел және нөкер беріп, Оғыз ханға жау болған орыс, олақ, мажар, башқыр елдеріне жібер­ ді. Қыпшақ үш жүз жыл Дон мен Еділ атты екі үлкен өзеннің жағасында патшалық етті. Барша Қыпшақ елі соның нәсілінен шықты. Оғыз ханның заманынан Шыңғыс ханның заманына шейін Дон, Еділ, Жайық аталатын бұл үш судың жағасында қыпшақтан өзге ел жоқ еді, Ол жерде қыпшақтар төрт мың жылдай отырды, сондықтан ол жер «Дешті-Қыпшақ» («Қыпшақ даласы») деп аталды. 165. Бес таңбалы қыпшақ туралы Бұрынғы қариялар Орта жүзды «Жеті арыс» деп сөйлейтұ­ ғын. Арғын, Найман, Қыпшақ, Қоңырат, Керей, Уақ, Тарақты. Қыпшақтан: Шолым Әліп, мұнан: Ақкөбік Әліп, мұнан—Мүйіз­ ді сары Әліп, мұнан—Тоқтар, мұнан—Қобыланды. Қара, Сары, Қытай, Еділ, Жайық атанған аталары бар. «Бесеуі бір туыс­қан» деседі. Кімнен туып, өсіп-өнгенін айырып білуші болмады. Бұрынғылардан айтылып жүрген бір сөз бар еді: «Қыпшақ бұзады, Арғын түзейді». Қыпшақтың қарасы—ашуланшық, омырау келеді. Сарысының көзі өткір, тілі ащы келеді. «Жақсы—кезекке таласады, жаман—отыратұғын орнынан ада­сады», «Жақсы басын қосқанда, әңгіме кезек-кезек айтса, сонда жарасады», «Екі жақсы ерікпес, екі жаман бірікпес»,— бір жүйріктің аузынан шыққан сөз. Оның аржағы кімнен туып, қалай өсіп-өнгендігінде нем бар, «естіген құлақтың жа­зы­ғы жоқ» деген, естігенімді сөйлеймін. «Бес таңбалы Қыпшақтың» аналары айтқан екен деседі: —Ұзын бітті бойыма, ерлік, батырлық толды ойыма,—депті. Қол таңбалы Ұзын Қыпшақ атанады (Атыс, Кедел, Бірдікей, Қырықжігіт). —Бұлтың бітті бойыма, көптік толды ойыма,—депті. Әліп таңбалы Бұлтың Қыпшақ таңбасын жақтан басады. Бұғыс, Орыс. Бұғыстан—Жолаба, Орыстан: Төбет, Құлатай, Мадияр, Құдас.

шежірелік аңыздар —Торы бітті бойыма, кемшілік толды ойыма,—депті. Мо­ йын таңбалы Торы Қыпшақ таңбасын мойыннан басады. Тойешке, Қыйтаба, Көкмұрын, Шашты. —Балық бітті бойыма, байлық толды ойыма,—депті. Қарын таңбалы Қарабалық атанады. Таңбасын қарынынан басады. Көсеу таңбалы Көлден Қыпшақ бар, бұлардың бәрін «Бес таңбалы Қыпшақ» дейді. Ел аузында айтылып жүрген әңгіме—Қара қыпшақ Қобыланды батыр. Сондықтан ойлаймын: «Қара, сарылар Қо­ бы­ландыдан бұрынғы аталары болады-ау!»—деп. Бұл Қып­шақ екеу—Шайқы, Борқы. Дуананың дуасымен бір кісіден тоқсан екі ұл туған. Бәрі де өсіп-өніп ел-жұрт болған, «Қытай көп пе, қыпшақ көп пе?» деген Қыпшақ—осы. Бұл Қыпшақтар МоғұлТатардың Моғұлынан шыққан. 166. Құрман-Қыпшақ Апай Керекуге жиырма бес шақырым жерде «Құрман тұзы» де­ген тұз бар. Сол Құрман Қыпшақ екен де, өзі мейілінше бай бол­ ған екен. Жылқысының есеп санын өзі де білмейді. Жалғыз ба­ла­сы болыпты, «бөрі тонды, бөрте атты» атанған жылқы­шы­ сы болыпты. Малға шын жаны ашып қарағандықтан, жыл­қы билігі сонда болыпты. Байдың жалғыз баласы сері болыпты. Он жігітпен жүреді дейді. Жазғытұры бие құлын төгіп жатқанда бай баласы он жі­ гітімен жылқы аралапты. Жаңа туып жатқан қара құлынды сойып, терісін ала беріпті: «Осы жүрген он бір жігіт бір түсті қы­ лып, қара құлын жарғақ киеміз»,—деп. Бөрі тонды бөрте ат­ты жылқышы мұны көрген соң іші күйіп, жылап байға келіпті: —Бай, маған батаңызды беріңіз, бұл малға менің иелігім болмады. Мына қорлықты көріп жүргеннен, қаңғып өлгенім артық,—деп. Бай жалынып-жалпайып тоқтата алмайды. —Мен ризамын, осы жылқының қақ жарымын ал да, өзің маған риза болып кет!—депті. —Жоқ, бай, бір тай да алмаймын, батаңды бер!—дей беріпті. —Жоқ, балам, дәнеме алмай кетсең, бата да бермеймін, ри­ залығым жоқ,—депті. —Ендеше, бір теңбіл көк айғыр бер, үйірінде бес байталы бар, соны берсеңіз болады,—депті.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР —Уа, шырағым! Көбікті көктің тұқымы еді. Өзімнің аузымды көбікті саумалға тигізген жануарым еді, ала ғой, ала ғой! Мал қадірін білмейтін қу жалғызда болғанша, мал қадірін біле­ тұғын сенде болсын!—деп, батасын берген екен. Сонан соң Ертістің бір жағына өтіп, Апай деген жесір қа­ тын­ның қызын алып, онан бес ұл туады: Келден, Қыстау, Қақа, Сатыбалды, Жаңбыршы. Мал мен басы таласып өсе бас­тай­ды. «Көбікті көк» атанып жүргені—биеге шапқанда, бие­нің үс­ті­ нен айғыр түскенде ақ көбік шұбалып, үзілмей ағып тұрады екен. Соны Бөрі өзі тосып алып, балаларына әкеліп жалатады екен. Бір баласы жаламайды екен. Сол жаламағанның ұрпағы ана төр­теуіндей болмай, жарлы-жақпай, өсімсіз-өнімсіз болды деседі. 167. Дәулетбике Орта жүз Қыпшақ, оның ішінде Торы Қыпшақ, оның ішінде Түйішкеден өрбіген аталардың бірі «Дәулетбике» деп аталады. Дәулетбикенің қыздай тұрмысқа шыққан адамы Түйіш­ ке ішіндегі Мұрат деген кісі екен. Мұрат қайтыс болып, Дәу­ летбикені әмеңгері Мәмбет алады. Әмеңгері Мәмбетке қо­ сыларда Дәулетбике: «Бөлек ауыл болып отырайын»,—деп шарт қояды. Бұл шартын Мәмбет орындаған. Содан, бәйбішесі бір ауыл, тоқалы бір ауыл болып отырған соң Мәмбет ары-бері қатынайтын болады. Сонда, жолшыбай жөн сұраған адамға Мәмбет: «Дәулетбикенің ауылына барамын»,—деп жауап бе­ реді екен. Осылайша Дәулетбикеден өрбіген ұрпақ анасының есімімен аталып кеткен. «Дәулетбике Есім хан тұсында Таш­ кентті билеген Тұрсын ханның қызы еді» деген сөз бар. ІV. НАЙМАН РУЫ 168. Орта жүз—Найман руы туралы Найман елі Қытай тарихында сегізінші-тоғызыншы ғасыр­да белгілі болған екен. Оқыран өзенінің басы Моңғолдан Ертіс­ке дейін қоныстанған, Найман руының алғашқы патшасы Нар­ қыш Таян, Инаш қаған, Бұқа хан, Таубұға, Бұйрық хан және үлкен рулардың басшылары Тоқпан, Елата, Өкіреш, Кетбұға, Төлегетай, Сүгірші болған екен. Он үшінші ғасырға дейін Най-

шежірелік аңыздар Найманнан—жалғыз бала—Шұбартай. Бұл Шұбартайды да зарығып көрсе керек. Шұбартай қыршын жастай өліп, ке­лін­ шегі жесір қалса керек. Сонда Арғынның көп балалары: —Мен алам, мен алам!—деп таласты дейді. Қатын: —Мен тоқсандағы атам көзі бақырайып қалып, тірі отыр­ ған күнде жалғызының жайрап қалғандығының үстіне оны күңірентіп, ешқайсысыңа тимеймін. Тоқсан асқан атамның бір атары бар шығар,—деп, құрбы-құрдасына жалынды дейді.— Атамның сиген жерін байқаңдар, сідігі көпіре ме екен. Жерге із салуға жарай ма екен?—депті. Сонда байқаған біреу айтыпты: —Із салуға жоқ, бірақ көпірді,—депті. —Бір атары бар екен. Малды аямай беріп, бір кедейдің жалаңбұт қызын қойнына жатқызыңдар?—дегенімен бір қыз алып беріп, қойнына салған екен. Жұмыс үстінде өкіріп өліпті. Найманның «Өкірек шал» атанғаны сол деседі. Шал өлді, қыз тірі қалды. Қыз сол жұмыс­ тан буаз болып, ер-ұл тауып, атын Төлегатай қойыпты. Шұбартайдан жесір қалған келін осы Төлегатайдың өсуін, ержетуін күтіп, отырып қалыпты. «Арғын алты ауыл болғанда, Найман жалғыз-ақ үй екен» деген сөз ертеден айтылып жүретұғын. Төлегатай сол заманда жұрт аузында «әулие» атанған Қылышқожаның қойын бағып, қойшысы болған. Қылышқожада ұл жоқ, жалғыз қызы бар екен. Қыз жасқа толып бойжеткен соң сарт-сауанның байлары құдалық сөйлесіп, балаларына Қылышқожаның қызын айттырмақшы болып, анауы да, мынауы да қалың мал беруге қожаны қызықтыра бастағанда, қой бағып жүрген Төлегатай қойшыларға айтқан екен: —Бұ қазақ қатынсыздан өлейін деп жүрсе, қожа қызын сартқа береді екен-ау!—депті. Қылышқожа қойшылардан бұ сөзді естігеннен соң қарққарқ күліп: —Рас айтады, сөз—Шұбартайдың төлеуіне келген Төле­ гатайымдікі,—деп, Төлегатайға қызын қосыпты. Өр Найман, Қаракерей, Садыр, Матай, Дөртуыл—қожа қызынан туған­дар. Баяғы сарғая сақтап, тосып тұрған жеңгесін алып, онан бір ұл туып, атын Қытай қояды.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Төлегатай Қылышқожаның қызын алған соң бай болды, әр нәрсесі сай болды. Бір асқа ат апарып қосып, аты алдында келіп, бәйгесіне бір күң келіп, ол күңге аяқ салып, онан бір ер ұл тауып, атын Сүгірші қойды. Күңнен туған Сүгіршіні Қытай айбалтаның астына алып, өлімші қылып тастағаннан Қытай— «Балталы» атанды. Шу бойында болады, Атбасар дуанына қарайды. «Балталы—Бағаналы» атанған Найман—солардың ұрпағы. Бұрынғылар айтады екен: Алшын болсаң, Адай бол, Арғын болсаң, Алтай бол! Үйсін болсаң, Сиқым, Жаныс, Ботпай бол! Найман болсаң, Қаракерей, Матай бол, Өзгең қалай болсаң, солай бол!— дейді екен. Қаракерейден сөйлейік. Қаракерей баласы: Ерторы, Байторы. Ерторы баласы: Қызылым, Жиренім. Жиренім баласы— Байсық. Өздері беске бөлінеді: Меңдібай, Төбет, Жаңқолы, Жаңбыршы... Жаңбыршыны «Ақбелбеу» деп те атайды. Қара­ молда үш қатынның баласы, бұларды «Семіз Найман» дейді. Байқозыдан: Тайлақ, Жайнақ, Айрам, Майрам. Айрамнан— Қожамбет, Майрамнан—Байыс. Байсиық мал қолға түссе, Байыс ата малындай көріп, төлеу бермей кете береді екен. Байыстан бесеу: Сыбанқұл, Ақымбет, Мәмбет, Құлсары, Тоқабай. «Тоқабай Сарыны сәнге сабайды» делінген сөз мәтел болып қалған. Тоқабайдың жуаны Кигенбай бай ел болады. «Білсең Кигенбаймын, білмесең, дегенбаймын!»—дейтұғыны тағы бар. Қаракерей Қабанбай батыр—осы Тоқабайдан, онан бергісі Кигенбайдан шыққан деседі. Байыстың бір баласы—Сыбанқұл, бұл Сыбан Найман атанды. Бір баласы—Мәмбетқұл, бұл жасында асқа өкпелеп, қыр­ жиып отыра бергеннен «Қыржы» атанды, және бір қатынынан: Алдаберді, Алмамбет. Алмамбеттен—Шұрантай, Шұрантай­ дан: Мұңайтпас, Тума. Мұңайтпастан: Тоқпақ. Тоқпақ, Тума— екі болыс ел. «Мақта апай» деген бір ұрғашының аты шыққан. «Байыс­пен бір туысқан Майрам қызы»,—деп біреу сөйлейді. Түркістан­ дық Тоқтарқожа алып, екі бала тудырған (Жанжігіт, Бай­жі­ гіт). Байжігіт Мақта апайдың қолында қалып, Жанжігіт қо­ жа­ға еріп кеткен деседі. Байжігіттен өрбіп-өнген сегіз болыс ел Темірсу бойында.

шежірелік аңыздар Байыс ұлы—Ерсары. «Мұрын» атанған ел—осы Ерсарыдан өскен деседі. Мұрын—Ерсарының бәйбішесі, аты—Ақбике екен. Мұрны зор болғандықтан байының аты қалып, бәйбі­ шенің мұрнымен аталып кеткен. Мұрында сегіз болыс ел бар деседі. «Мен көппін!» деп Байжігіт—Қызайдың Байжігіті мақта­на­ды. «Мен көппін!» деп Мұрын—Сыбанның Мұрыны мақтанады. Үй саны мен жан санына қарағанда Мұрын көп. Жоғарғы Матайдың үш баласы: Аталық, Кенже, Қаптағай. Күллі Найманға ұран болған «Қаптағай»—осы. Аталықтың қа­ ты­нының аты—Қызай. Мұның атымен тұқымы «Қызай» атан­ды. «Білсең, Қызайыңмын, білмесең, Құдайыңмын!»—дей­тұ­ғын есер осының ұрпағынан шыққан: Байжігіт, Бура, Көк­жарлы. Аталықтан—Иманғали, мұнан—Бақтүйіс, мұ­нан—Елтынды. Елтындыдан: Байназар, Қожас. Қожастан: Ебі­ке, Жұртшы, Қоқан, Жарылғамыс, мұнан: Лезңке, Жиембет, Сүйін болды. Төртеуі де қара екен, сондықтан бұлар «Қара» атанды.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Тоқпан жиырма алты жасында өліп, әйелі Ақсұлу жиырма екі жасында жесір қалады. Алатын әмеңгері болмаған соң, ажарына қызығып Арғын, Қыпшақ жігіттері алмақшы болып, сөз салады. Ақсұлу бұларға көнбей, «атамның орын жоймаймын» деп, атасының сексен жасқа келсе де әлі де қайраты бар екенін сезіп, он жеті қараны қырқа матап беріп, Дәмелі деген қызды алып береді. Ақсұлу Дәмеліге «Қызене» деп ат қояды. Бір жылдан кейін Қызеней жүкті болып, ай күні толып ұл туады. «Артымда қалатын белгім»,—деп, қуанғаннан өкіріп жылаған Найманның жүрегі жарылып өледі. Ел жиналып, баланың атын Белгібай деп қайыпты. Сондықтан Найманның өкіріп жылап өлуіне байланысты, Белгібайдың қосалқы лақап аты «Өкіреш» болыпты. «Өкіреш» деп лақап аттың шығуы осыдан еді дейді. Белгібай он бес жасында отыз жеті жастағы жеңгесі Ақсұ­ лу­ға некеленеді. Найманның жылын берген соң, әулеттен басқа адам болмаған соң Дәмеліні Найманбайдың баласы Елтайға қо­сады (Елтайдың бірінші әйелінен бала болмайды). Ақсұлу: «Атам­ның орнына маған ата болдың»,—деп, Елтайды «Елата» деп ата­ған. Елтай мен Дәмелі қосылған соң бір ұл туады. Белгібайға серік болды деп, ұлдың атын «Серікбай» деп қояды. Одан кейін тағы бір ұл туады, оның атын «Қоңырат» деп қояды. Сонымен, Ел-атадан Серікбай, Қоңырат деген екі бала болады. Белгібаймен Ақсұлу қосылған соң бір ұл туады атын «Сүйінші» деп қояды. Бұдан кейін Ақсұлу тағы бір ұл туады атын «Сүгірші» деп қояды («Бергеніңе шүкірлік!» деген мағынада еді дейді). Ақсұлу: «Мен жеңге алған әйелің едім, енді қыздай ал!»—деп өз сіңлісі Тоқсұлуды қосады. Бұдан Саржомарт туады. Сүйтіп, Белгібайдың Ақсұлу, Тоқсұлу деген екі әйелінен Сүйінші, Сүгірші, Саржомарт деген үш ұлы болады. 174. Өкіреш туралы аңыз (ІV нұсқа) Орта жүзде Қарақожа тақуалығымен, «Ақсопы» мыр­за­ лығымен «Атымтай», әділеттілігімен «Қазы» деп аталған. Қа­ рақожаның өзінен, яки баласынан Найман туған. Найманның баласы—Өкіреш, бағзылар «Өкіреш» лақабы дейді, оған мынадай мәтел де айтады: 15-85

шежірелік аңыздар «Өкіреш атты Найман-ды, Қартайғанда қыз құшып, Өкіреш атын алған-ды». Найманның Шұбартай атты жалғыз ұлы болып, жасында опат болған. «Есті келін» деп аталатын оның әйелі ерге шық­ пай, қайын атасы Найманның қолында отырған. Бір күні атасы дәретке шыққанда зәрдің орны көпіріп қалған екен. Оны көріп келіні: «Атамның әлі бір балалық қуаты бар көрінеді»,—деп, атасына әйел алдырған. Ол кезде қарттың жасы тоқсаннан асып кеткен. Сонда, әйеліне қосылып болған да, қырылдап жа­ тып, жан берген. Соңында әйелі бір ер бала тауып, атын Өкіреш қойған. Өкіреш өскен соң әлгі жеңгесіне үйленіп, онан Сүгірше туған. Сол кезде Арғынның алты ұлы Шұбартай өлген соң: «жесірімізді аламыз!» деп, кезінде көп таластар, дау-дамай өтіп, тіпті дау күшті болғаннан уәзірлер де екі дай болып, ханның өзі араласып, келісімге келтірген.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР 176. [Әлпештің Өкірекке қосылып мұратқа жетуі] (VІ нұсқа) Найманның соңғы уақытында Ақсары дейтін баласы Әл­пеш дейтін қызға үйленеді, бірақ көп ұзамай Ақсары өледі. Әл­пеш он жеті жасында жесір қалып, атасы қарт Найманды бағып оты­ра береді. Найманның атастыруға басқа баласы болмаған соң, туыстарынан Тоқпан дейтін бір жігіт-баланы еншілес інісі әрі бала етіп асырап алады. Тоқпанға келіні Әлпешті қоспақ­ шы болғанда, Әлпеш: «Асыранды балаңа тимеймін. Өз ұрпағың болса, кім болса да тиер едім»,—дейді. Ел-жұрты мұны естіп, Найман шалға Күлше дейтін он тоғыз жастағы қызды алып береді. Найман сонда сексен жасында. Сол Күлше біраз уақыт өткеннен кейін екіқабат болып, бала көтереді, бірақ Найман шал бала тумастан үш ай бұрын өледі. Өлерінде келіні Әлпешке өсиет етіп тапсырады: «Әйелім Күл­ ше ұл туса, атын Өкірек қойып, өз қолыңа алып өсір, түбінде игілігін де көрерсің!»—деген екен. Найман шал өлгеннен кейін әйелі Күлше бір ұл туады, атын шалы айтқан «Өкірек» қояды. Баланы келіні Әлпешке береді, Күлше өзі үйіңдегі қайнысы Тоқпанға қосылады. Әлпеш Өкіректі он екі жасқа дейін бағып өсіріп, ақырында Өкіректі «өз қайным» деп сол балаға қосы­ лып, мұратына жетіседі. 177. [Өкіреш Найман немесе Әзбураның ұрпақты сақтауы] (VІІ нұсқа) «Өкіреш Найман» дегеніміз—Найманның аты. Сопы мырза тоқсан үш жасқа келгенде жалғыз ұлы өліп, келіні Әзбура зарлап, жесір қалыпты. Ол: «Атам ұрпақсыз кетпесін, қатын алып беріп тілеу тілейін, атамнан ұрпақ қалса, орнын сақтайын»,— деп ойлайды. Сонан Ақтобық деген атқа мініп, Қарақалпақ деген елге барып, бір байдың Тұрымтай деген қызына құда болды. Алым-бе­ рім болып, атасына қызды алып береді. Қыз оның енесі болды. Сонда келіннің қыз енесіне айтқан ақылы: «Шал ары қарап жатса, белін құшақта, бері қарап жатса, белін құшақта!»—деп, атасын күтті. Қара тоқтының сүтінен қатық ұйытып берді. Бір кезде шалға қуат келіп, Тұрымтайға дарығанда шалдан дыбыс шығып кетті. «Өкіреш Найман» дейтін себеп—сол екен.

шежірелік аңыздар Шалдың ұрығынан Тұрымтай жүкті болыпты. Ол жүкті болып жүрген кезде Сопы мырза дүниеден қайтыс болды. Тұрым­ тай жесір отырып босанып, еркек бала тапты. Сопы мырза­ның әлгі Әзбура атты есті келіні: «атамнан қалған белгі ғой» деп балаға «Белгібай» деп ат қойды. Белгібай он үш жасқа келгенде Әзбура келіні өзіне неке оқытып, оған қосылды. Әзбура Белгібайдан бір ұл тапты. «Құдайдың бергеніне шүкір!» деп, атын Сүгірші қойды. 178. [Ақсұлудың Найман ұрпағын жалғастыруы және ел билеуі] (VІІІ нұсқа) Тоқпанға әкесі Найман Үйсін Найманбай бидің қызы Ақ­ сұлуды алып береді. Тоқпан жиырма жасында ауырып өледі. Тоқпан өлгеннен кейін көп кешікпей-ақ артынан шешесі де өледі. Найман жетім, Ақсұлу жесір қалады. Жетім қалған, ұлғайған Найманға Ақсұлу кемпірінің қырқы өткеннен кейін Үйсін Дулат бидің қызы Әлпешті алып береді. Бір жыл өті­сімен Әлпеш ұл бала туады. Ол баланың атын Ақсұлудың өзі «Бел­ гібай» деп қояды. Белгібай деп қоюдың мәнісі: «Тоқпаннан қалған белгі» деген сөзі еді. Белгібай он жеті жасқа шыққанда Ақсұлу отыз жетіге шығады. Осы жасында Ақсұлу Белгібайға тиеді. Екі бала—Келбұға, Кетбұға деген бала туады. Сол кезде Ақсұлу қырыққа шығады. Ол қырыққа шығысымен ел басқару жұмысына ауысады. Белгібайға өзінің сіңлісі Тоқсұлуды және түрікмен Арлауыт бидің қызы Ақбаршынды алып береді. Өзі билік жұмысымен айналысып кетеді. Сонымен бүкіл Найман тайпасы Ақсұлудың ақылымен жүзеге шығып, қабырғалы елдің біріне айналған. 179. Найман шал (ІХ нұсқа) Найман шалдың Шыбартай атты жалғыз ұлы бар екен. Ол Найманның өзінен бұрын өліп қалыпты. Келіні атасының қо­ лында оны бағып-қағып отырыпты. Бір күні осы келін атасының кіші дәрет алған орнындағы көбікті көріп: «Атам­ның әлі де бір перзенттік қуаты бар екен»,—деп, оған келіншек алып беріпті. Жасы тоқсаннан асқан шалдың жас иіс құшып, бой суытар кезінде, даусы оқыс шығып кетіп барып, жан үзіпті дейді. Осы-

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР (белгісі) болады, бірақ оны Арнауыт байқамайды екен. Сүгір­ші жолдастарымен жолаушылап, Арнауыттың аулына келіп түс­ се, Шұбарат кермеде байлаулы тұрады. Сүгірші аттан түсісі­мен Шұбараттың белгісін жақсылап көріп алады. Гүлбаршын ару қыз болса керек, әкесі Арнауытқа: —Қонағың құтты да, тентек те,—деп ескертіпті. Сүгірші: «Құнан күнінде жоғалтқан Шұбарат—«менікі»,— деп даулайды. Арнауыт би: «Бүтін ел біледі, құлын күнінен қолбала болып өскен»,—деп көнбейді. Ақыры екеуі қазыға жүгінеді, қазы атты алдырып қарағанда, Сүгіршінің айтқан белгісі дұрыс болып, ат Сүгіршіге тиеді. Арнауытта ұл бала жоқ екен. Гүлбаршынды Сүгіршіге қоспақшы болады. Сүйтіп, Сүгіршінің Гүлбаршынға үйленуін осыған байланыстырады. Сонымен Сүгірші мен Гүлбаршын қосылған соң Наймантай, Төлек деген екі бала болады. Наймантайдан Бақана, Бақанас деген екі ұлы болады. Наймантай ертерек өліп, екі ба­ла Сар­ жо­марттың тәрбиесінде болады. Саржомарт жолаушылап жүр­ генде екі бала өздерін «жетімбіз» деп санап, саудагер кі­ре­кеш­терге еріп, Түркістан кетеді. Арттарынан қуып барған Сар­жо­март Түркістан әкіміне Бақана үшін бір бура беріп, Ба­қа­нас үшін көк жал атын беріп, еліне алып қайтады. Арада бі­раз жылдар өт­кен соң өздеріне әкесі қойған аттары аталмай, Ба­қа­наны—«Бу­ра» деп, Бақанасты—«Көкжарлы» деп аталып кеткен. 184. [Саржомарттың екі баланы қайтарып, олардың «Бура», «Көкжарлы» атануы] (ІІ нұсқа) Бір жылы Саржомарт саудамен Бұхар, Ташкент, Хиуа жақ­ қа кетеді. Келер күз салқын түсе келеді. Бұл аралықта Бақы мен Бақанас Сарының бұрынғы әйелі мен балаларынан қақ­пай кө­ реді, күйістері кетеді. Ішсе асқа, кисе, киімге жарымай­ды. Таш­ кеннен келген сарт саудагерлер сауда жасап, қазақтар­дан көп мал жиып алады. Малын айдап бару үшін Бақы мен Бақа­нас­ты көндіріп, жалдап алады. Олар сартпен бірге кетіп қалады. Саржомарт жолаушылықтан келген соң балалардың жайкүйін сұрап, басқалардан біледі. Келер жылы Сармырза екі баланы іздеп, табады. Ташкент бегінің алдында жүгініске түсіп,

шежірелік аңыздар екі баланы алып қайту қамына кіріседі. Бекке параға бір көк жал бесті арғымақ пен қара бура түйені сыйға беріп, Бақы мен Бақанасты алып келеді. Екі баланы Сармырза ерекше тәрбиелейді. Екі бала Сармырзаның малын бағып, жаз жауға, қыс жұтқа бермейді. Малдары бұрынғысынан да көбейе түседі. Бақы мен Бақанасты жастары 17-18-ге келген кезде екеуіне де толық жерден қыз айттырып, енші беріп, бөлек шығарып, екі ауыл етіп қоныстандырады. «Көкжал бесті арғымақ беріп алған, көкжалым!»—деп жүріп Бақы, кейіннен Көкжалдының орнына «Көкжарлы» атанады да, «қара бура беріп алған, бурам!»— деп жүріп Бақанас «Бура» атанады. 185. Бура, Көкжалды жайлы аңыз (ІІІ нұсқа) Сарымырза бір жерде жолаушы жүргенде елін жау шауып әкетеді. Сонда Сарғалдақтың екі жетім баласы Ағалық пен Ерше көлде шомылып ойнап жүріп, қалып қояды. Балалар қайда барарын білмей, сандалып жүргенде ел қыдырып, сауда қып жүрген сарт сол жерге қонып, балаларды көріп, өзімен бірге алып кетеді. Сарымырза батыр жолдан келіп, елін түгендегенде інісінің екі жетім баласы Ағалық пен Ерше жоқ болып шығады. Іздестіріп, сұрастыра келгенде: «Пәлен жерде, бір сарттың қолында қазақтың екі жетім баласы тұр»,—дегенді естіп, іздеп барса, өзінің інісінің екі жетім баласы Ағалық пен Ерше болып шығады. Екеуін екі кісі бала қылып, асырап отыр екен. Ағалықты асыраған кісіге өзінің азық артып барған бурасын беріп, Ершені асыраған кісіге қос ат қылып апарған көкжал айғырын беріп, алып қайтыпты. Сондықтан Ағалық атын қалдырып «Бура» деп, Ерше деген атын қалдырып «Көкжалды» атандырған екен. Ақырында Көкжалдыны да қалдырып, «Көкжарлы» дейді. 186. Бура Найман Найман деген малшының бір үйір түйесі болыпты. Түйе­ лерінің ішінде адам алатын бурасы бар екен. Бірде кешкісін

шежірелік аңыздар атын келін «Төлекатай» деп қояды. Төлегатай он үшке келгесін келінге қосады. Ноғанайға жас келінді қосады. Төлегатай жеңгесін алғасын, онан екі бала туады: Ержомарт (Ертінді), Саржомарт. Екі балаға қарамастан зияратқа Түр­ кістанға, онан Қорасан Қылыштыға келеді. Қылыштының он екі адам баққан қойын бір өзі бағады. Қылышты сыртынан байқаса, Төлегатай құмның басында құбылаға қарап зікір салып отырады. Құдықтан су науаға құйылып, қойлар бөлініп-бөлініп су ішіп, жайылып жүргенін көрді. Қылышты үйіне келіп: «Баланың дәрежесі менен артық келді, біз қызды берейік!»—деді. Бибісі оған көнбеді: «Қаңғырған балаға қыз беріп»,—деді. Төлегатай оны біліп, наразы болды. Қыз оң жақ аяғын ала алмай ақсады. Қылышты сезді де, қызын Төлегатайға берді.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР —Рас айтады, Шұбартайдың төлеуіне келген Төлекатайға қызымды бердім,—деп, қызын қосыпты. Өр Найман, Қаракерей, Садыр, Матай—Төртуыл қожа қы­ зынан туғандар екен. Баяғы сарғая күтіп отырған жеңгесін алып, одан бір ұл туып, оның атын Қытай қояды. Төлек атай Қылыш қожаның қызын алған соң бай болады, әр нәрсесі сай болады. Содан ол бір аста атын бәйгеге қосып, сол бәйгеден аты келіп, бір күңді беріпті. Күңге Төлекатайдың өзі аяғын салып, одан Сүгірші деген ұл туады. Олар өсе келе Сүгіршіні Қытай айбалтаның астына алып, өлімші етіп тас­ тап кетеді. Сонда ел: «Бағанағы кәйтті, бағанағы кәйтті?»— деп жүріп, Сүгірші «Бағаналы» аталады. Бағаналы, Балталы аталған—солардың ұрпағы. 190. [Ақсұлу келіннің немересі Төлегетай] (ХІV нұсқа) Найманның келіні Ақсұлуды Арғынның кіші баласы Сүйіндік деген әмеңгерлікке аламын деп мазалаған соң Ақсұ­ лу: «Атамыз тұқымсыз кетіп, түтіні өшіп қала ма деп»,—деп атасының сарықға отырған жеріне барып көріп, «атама бір қыз айттырып әперейін» деп ойлайды да, Арғынның баласы Сүйіндікке: «Мен саған тимеймін!»—деп, оған әмеңгерлік жолын беріп, құтылады. Содан әкесі Дулат биге барып «Атама, бір қыз алып бер­сем бе деген оймен келдім, сізге айтып ақылдасайын деп келдім» де­ген соң әкесі Дулат би: «Балам, тілеуің дұрыс, дұғаң қабыл бол­сын, Аллаһу акбар!» деп батасын беріп қайтарған соң Үйсін­ нен өзі барып, қалың малын беріп қыз айттырып әкеледі. Қыз әкелсе, атасы Найман жатыр екен: —Балам, мынау ертіп жүрген қызың кім?—деп сұрайды. Сонда Ақсұлу атасына айтады: —Бұл қыз енем әрі қызым,—деп, сонда ол қызға «Қызеней» деп ат қояды. Сол уақытта атасына тоқтының құртын езіп беріп, тұмса туған түйенің сүтін қымыран қылып ашытып береді. Атасын солай тәрбиелейді екен. Сонымен молда алдырып, қыздың не­ ке­сін қидырып, атасына қосқан. Сонымен Ақсұлу «Найман­ ның әулие келіні» атанады. Содан Қызеней екіқабат болып,

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР шерде Бәйдібек Домалақ енені жұртқа тастап көшіп кетіпті. Жалғыз ғана кер биені сауып ішіп, жапан далада Домалақ ене қызымен екеуі күн кешіпті. Бір күндері Ақсақалдың жыл­ қысын шабуға келген жаушылар жапан даладағы қосты көріп, қосқа бұрылады. Домалақ енеден Ақсақалдың қайда кет­ кенін сұрайды. Домалақ ене оларға: «Ақсақал қара жұртына мені тастап көшіп кеткен»,—деп жөнін айтады. Жаушылар: «Біз Ақсақалдан кегімізді алғалы келдік. Шауып әкеткен жылқымызға бар жылқысын қосып қайтарып әкелгелі кетіп барамыз»,—депті. Оларға көже жасап берген Домалақ ене: «Қайтқанда қара қосқа түсе кетіңдер, малдың сілекейін алып қалайын»,—деген талабын айтыпты. Сүйтіп, бұл жортуылшылар сол жолы ақсақалдың сан мың жылқысын шауып қай­тып­ ты. Жол-жөнекей қара қосқа тағы келіпті. Малдың сіле­кейі үшін Домалақ ене қалың жылқының ішінен қара жал сары айғырды ұстап алған соң: «Ал, балалар, мал сілекейіне сары айғырды алып қалдым, сендерге разымын, жылқыларыңды айдап кете беріңдер!»—депті. Арадан неше күндер өткенде Ақсақалдың бәйбішеден туған алты ұлы шабындыға кеткен жылқысын қуалап осы араға келіпті. Домалақ ене оларға: «Балаларым, жарақтанған жауларың тым мықты көрінеді. Сендер қумай-ақ қойыңдар, мен жылқының түп қазығын ұстап қалдым, ол кісінесе барлық жылқың қайтып келеді. Жазым боласыңдар, соңынан қуалау­ шы болмаңдар!»—деп насихат айтады. Ашулы алты ұл бұл сөзге көнбей, жылқының соңынан қуып кетеді. Олар жол ортада қуып жетіп, жортуылшлармен сайысқа түседі. Қалың жор­туылшы неден тайынсын, олар алты ұлдың алтауын да садақ­пен атып өлтіріп кетеді. Қуғыншыдан құтылған жортуылшы­лар бір түбекке барып емін-еркін дем алады. Бір күні таңертең Дома­ лақ ене сары айғырды «күйт-күйт!» деп кісінетеді. Сары айғыр кісінегенде түбекте жатқан қалың жылқы оқыранып, қайыру бермей, алды-алдына қаша жөнеледі. Жортуылшылар тағалы тай да ұстай алмайды. Қуғыншыларды өлтіріп, мінді болған жортуылшылар жылқы соңына түспей, еліне қайтыпты. Ақсақал жылқысы шабындыға кеткенде үйінде жоқ екен. Кейін ауылына келсе, жылқысы жоқ, жылқыны қуған ұлдары жоқ болған соң, отыра алмай, жылқы ізімен жолға шығып­ ты. Жүре-жүре жапанда қалған қара қостың маңынан қалың

шежірелік аңыздар жылқыны көріп, қосқа бұрылады. Домалақ ене оған болған ахуалды айтып береді: «Ұлдарың тілімді алмай кеткен. Жыл­ қы келіп, олардың келмегеніне қарағанда, жауынан жазым тап­қан болар»,—дейді. Бәйдібек жылқы қайтқан жерге дейін із­деп барса, расында алты ұлы алты жерде сұлап қалыпты. Олар­ды жерлеп, қайта келген соң, Домалақ ененің шарапатты адам екеніне көзі жетіп, өзі атқа көтеріп мінгізіп, жылқысы­ мен бірге көшіріп кеткен екен. Домалақ ене сол жылы екіқа­ бат болыпты. Ол ай-күніне жетіп толғатып жатқанда, ұлдары өлген бәйбіше қатын іштарлықпен: «Сен секілді домалақтың тұқымын тұқым қылмай-ақ қойдым!»—деп, Домалақты ішке тепкен екен. Сөйтсе де Құдай сақтап, Домалақ ене босанып ұл туыпты. Бәйбішенің аяғы тигендіктен нәрестенің бас сүйегі жарқаштанып кеткен екен. Емсектер таңып, ем-дом жасапты. Ұлдың атын Жарық­шақ қойыпты. Міне, осы Жарықшақ Бәй­ дібектің өсіп-өнген ұрпағы болыпты. Домалақ ененің қызын кейін алпысқа келген Шағыр алыпты. Аты Күнбүбі екен. «Қызей, қыз-әй» деп жүріп, Қызай атанған екен. Шағырдың бұрын­ ғы екі әйелінің бірінен 6 ұл туған екен. Олар кейін «Алты Ша­ ғыр» атанған ел болыпты. 193. Семіз найман туралы аңыз (І нұсқа) Қара Керейдің Ерторысының немере-шөберелері: Жаңбыр­ шы, Қарамолда, Жанғолы, Меңдібай, Төбет. Осы бес адам аса семіз болып, «бес семіз атанып», рулары да «Семіз найман» атанып кетіпті. Семіз найман деген бір кісіге қойылған ат емес, осылардың барлығын «семіз найман» деп атап кеткен. 194. Семіз найман (ІІ нұсқа) Байсыйық (Байсымақ) атамыз көкпаршы болып, орта жүз­ дің бір тойында тақымынан лақты тартып ала алмапты. Сонда, Арғынның бір дуалы ауызды адамы: «Мына семіз Найманың кім, бәрің жүріп лақты тақымынан тартып алмадыңдар ғой!»— депті. Содан «Семіз» Найман атанып кетіпті.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР 195. «Тоғыз таңбалы найман» (ХV нұсқа) Найман атамыз Арғын, Қоңырат, Қыпшақ, Керей, Уақпен бірге туысқан алты ағайынды болып, бұларды «Алты арыс» деп атайды екен. Найманның Қытай би деген ұлы жастай дүние салады. Жаңа түскен жас келіншегі желегі желбіреген күйі жесір қалады. Жас келіншекті Арғынның балалары: «әмеңгерлікке аламыз» деп жігінеді. Келіншек Найман атасының ұрпақсыз кетпеуін ойлап, бидің алдына жүгініп, арыз айтады: —Мен Найман атама қатын алып беріп, одан туған балаға (қайныма) өзім тиіп, атамнан ұрпақ қалдырамын!»—дейді. Жас келіншектің бұл тілегін билер қабыл алады. Сонымен келіні Найман атасына қыз әпереді. Одан туған баланың атын Сүгірші қояды. Ержеткен соң оған өзі тиіп, одан талай ұрпақ көреді. Сонда да Найманға қарағанда, Арғынның ұрпағы көп бол­ған екен. Қазақта «Арғын алпыс отау болғанда, Найман әрең ал­ты отау болыпты» деген сөз, міне, осыдан қалыпты. Найманның баласы Сүгіршіден Көкжал, Төлегатай, Терістаңбалы, Сарыжомарт, Ергенекті, Бура, Бағаналы, Қо­ жамбет, Жарболды деген тоғыз ұл туған. Бұларды «Тоғыз таң­ балы найман» деп атайды. 196. «Тоғыз таңбалы Найман» (ХVІ нұсқа) Найман екі қатын алып одан бала болмапты. Бала көрем бе деп көп жасын өткізген соң тағы бір әйел алыпты. Одан бір ұл туған екен, атын Қытай қойыпты. Ол он алтыға келгенде үйлендіріп әйел алып беріпті, әрі сол жылы ақ кигізге отырғызып би етіп көтерген екен. Сонымен «Қытай би» атаныпты. Ол он сегіз жасқа келгенде ауырып өліп кетіп, әйелі жас қапты. Найманмен бір туған Арғын өзі кедей болғанымен 8-9 ұлы бар, басқа бай екен. Оның ұлдары Найманбайдың жесір келінін аламыз деп талас тудырыпты. Жесір келін олар­ ға тимейтіндігін білдірсе де, олар: «Мен алам, мен алам!»— десіп, өзара соғыс тудырыпты. Сонда Найман шал зар жылап: «Басынғаны-ай, мына тобырлардың!»—деп назаланып кеткен екен, мұны көрген Арғын балаларына насихат айтып, жесірге таласын тоқтатқызыпты. Сонда Найманның келіні түс көріп,

шежірелік аңыздар ол түсін «сәуе» көрдім деп былай айтады: «Менің көрген сәуеме қарағанда, үлкен атаның ұлдары: «біз сегіз боламыз» деп көптігін көрсетпекші болады. Мен атама тағы бір әйел алып беріп, содан туған ұл ержеткенше ергеншегіме күзет қойып сақтаймын да, сонан сол ұлға тиіп, атамның ұрпағын тоғызға жеткізем, соғанға дейін ешқайда кетпеймін». Жесір келін шынында да атасына ақыл айтып, оның күтімін жақсылайды, кейін өз төркінінен бір жас қызды алып береді. «Шалекең алмай, мал екең алады» деген сөз осыдан шыққан дейді. Найман шалдың жас әйелі бір жыл өтісімен жүкті бо­лып, ұл туады. Найман шал қуанғанынан: «А, Құдай, ұл бергенге шүкір, шүкіршілік қылайын бұған да!»—деп өкіріп кеткен екен. Елдің Найманды «Өкіреш Найман» деуі де осыдан екен. Бірақ кейбіреулер руларара қағысу-түртісудің салдарынан, Найманды жас әйелімен қосылғанда өкіріп кетіп өлгендік­тен: «Өкіреш найман» деген екен десіп, сылтың қылады. Бұл дұрыс емес. Найман осы баласына шүкіршілік еткендігі үшін атын «Шүкір» деп қояды. Баласы жасқа толып талпынғанда, әр күні алдына алып «әлдилейді» екен. Сонда: «Әлди-әлди, шүкірші, Қаз-қаз басып жүгірші. Әбиір беріп атаңа, Қаңқу сөзден құтылшы... Әлди-әлди, Шүкірім, Бәйгеге қосқан үкілім. Тәңірім саған жар болсын, Өркен жайсын тұқымың...»— деп ыстық ықылас білдіріпті. Міне, осы Шүкір кейін ел жағынан «Шүкірші» атала жүріп барып: «Сүгірші» делінетін болған. Ол ержетіп есейген кезде Қытай биден қалған келіні оған некеленіп, одан бір ұл туады. Ұлдың атын Құрманбай қояды. Бұл әйел осыдан кейін бала таппаған соң, тағы бір әйел алып береді. Сүгіршінің бұл әйелінен 8 ұл туады. Бұларды: Терістаңбалы, Бағаналы, Қожамбет, Саржомарт, Бура, Жарболды, Көкжарлы, Ергенекті деп атайды. Сонымен, Құрманбаймен қосылып «Тоғыз таңбалы Найман» аталады.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР 197. Теріс таңбалы найман руы (І нұсқа) «Теріс таңбалы» атамыздың әкесі Сүйініш барлық інілеріне әділ, ел ортасында беделді адам болған екен. Інілерінің кен­ желері Көкжарлы, Бура Сүйінішке: «Бәріміздің еншімізді әділ бөлдіңіз, сіздің құрметіңізге келіп жататын сыйлық малы мол, сол үшін малыңызға өзгеше таңба салыңыз. Бізде мал таусылса, сізден ала береміз ғой!—деген екен. Содан Сүйініш жылқыларына теріс таңба салады. «Теріс таңбалы Найман» деген атау осыдан шыққан деседі. 198. Терістаңбалы найман туралы аңыз (ІІ нұсқа) Терістаңбалы атанатын найман—осы Ақтана тұқымы. Оның себебі Ақтана мырзаның малы аса көп болып, малының есебі­ не жете алмай, танымағандықтан, малын әркім пайдаланып кете бергенін өзі танымайтын болыпты. Сонда әкесі Ақтанбай мырзаға айтыпты: «Сен, балам, малыңа ерекше артық, теріс жағынан таңба салсаң, малыңды кім болса, сол таниды», депті. Сонымен теріс жағына таңба салып, «Терістаңбалы» атаныпты. Және осы Терістаңбалы Найманның ноқта ағасы атанады. Сүгірші өзін күтіп, тиемін деп отырған жеңге алған әйелінен туады. Үлкен болған соң, «ноқта ағасы» деп кеткен.

шежірелік аңыздар және сайдың ішінен ешқайда қаша алмайды деген жоспаройы іске, аспай өздері көп садақтың оғынан қырылып, алдынан жол ашады. Содан Ақбелбеуліктер аман-есен құтылады. Осы ерлігі үшін ақсақалдар қуанышты той жасап: «Сені оқты жаң­бырша боратқаның үшін және еліңді аман құтқарғаның үшін халқың «Жаңбыршы батыр» деп атайды»,—депті. Содан Ақбелбеу атамыз «Жаңбыршы» болып аталып кеткен. 200. Байжігіт—«Бес байыстың бірі» Сайбек ханның елін қалмақ шауып, содан жерінен ауып көшіп келе жатып, әз-Жәнібек ханның қорығына келіп, білмей қонып қалады. «Рұқсатсыз ханның жеріне қонған қандай адам ажалына «серік» болған. Қазір біз ханға алып барамыз. Хан бастарыңды алады»,—деп әскерлер ажыраңда­ ған соң: «Елімізді қалмақ шауып, жерімізден ауған мүсә­ пір адамдармыз. Қарақтарым, келіңдер, бізге қамқорлық қылыңдар. Үйге түсіп тамақ ішіңдер. Дастарханнан үлкен ешнәрсе жоқ»,—деп жалынып-жалбарынып үйге түсіріп, қат­ты құрмет көрсетіп, жағдайын айтқан соң, әскерлер қа­ һар­ланғанын қойып, қайт­пақ болған соң, шеріктердің қа­сына кісі қосып ханды қо­нақ­қа шақырады. «Келіп қонақ болып, дәм татып қайтуын тө­мен­ші­лікпен өтінеміз» дегенді айтып кісі жібергеннен кейін Жұпар ханым айтады еріне (Сайбек­ ке): «Хан алды тар, қаһарлы келеді ғой, сен үйде тұрмай, да­ лаға аң аулап кетіп қал! Ханды балаларымызбен бірге қарсы алып күтеміз». Сайбек аттанып кетіп қалады. Артынан кешікпей әз-Жә­ нібек хан нөкерлерін ертіп келе жатқанда Сайбектің 30 ұлы біркелкі болып алдынан шығып, тағзым етіп қарсы алып, үйге түсіреді. Хан да жылы жүзбен аман-сәлем қылып, отырған соң бәйбішеден жағдайды егжей-тегжейлі сұрап түсінеді де: —Мына жүрген көп жас өспірім бозбала жігіттер кім?—деп сұрайды. Бәйбіше: —Бәрі де өз балам, 30 ұлым бар,—дейді. Сонда хан: —Ойпырым-ау, 30 ұлдың бәрі де өзіңнен бе?—дейді. Сонда: «15-і өзімнен, 15-і кіші әйелден» дегенді айтады. Сонда Жәнібек хан:

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР —Өзіңіз сонша кемеңгер бәйбіше көрінесіз, қалайша үйіңіз­ ге тоқал алдырғансыз?—дейді. —Қатында бақ болмайды ер қорыған, Ханда ақыл болмайды жер қорыған. Кеңшіліктен кемшілік болмас деген, Тараң болса, таймайды кім жолынан. Алдырмасаң, 15 ұл қайдан келер, Әркім зиян шекпей ме өз сорынан,— деп бәйбіше өстіп өлеңмен жауап берген соң, әз-Жәнібек хан жеңіліп: —Бәйбіше, осы қорық сіздікі болсын. «Жұпар қорығы» атансын»,—деп, рұқсат еткен екен. Сол жерге мекенжай салып, мекендеген шарасынан асыптолып тұрғанда Сайбек те, Жұпар ханым да қайтыс болды. Елін тағы да қалмақ шауып, 30 ұлдың көпшілігі өліп, тұтқында­ лып, тірідей қолға түсіп кетеді де, содан Қойшаға, Толымқожа, Тоқтарқожа деген үшеу қалды. Қойшаға Қызай-Матайға кетіп, Толымқожа Керейдегі Жәнібектің еліне барып тиянақтайды. Сол Жәнтекей ішінде өсіп-өніп, Меркіт деген тап атанып, 12 Абақ керейдің біреуі болып кеткен. Ал енді, үшінші—Тоқтарқожа Байыс бабамыздың қолына келіп, бала болып тұрып, Байыстың жылқысын бағады. Өзі күннің есебін айыратын есепші, сәуегей адам екен. Бір жылы Байыс бабаға: «Биыл алдымыздағы келер қыс қатты болады. Елдің малы ақ сүйек болып жұтайтын болады. Сол үшін сіз осы бастан сиыр, түйе, қойдың қыстайтын жерінен үш түлік малды қамағанда сиып тұратындай етіп шымнан қора салдыры­ ңыз. Қысқа салым жер таусылып, елдің малы жұтай бастаған­ да өзіңіздің үш түлік малыңызды осы шым қораға қамасаңыз, ашыққан мал шым қораны жеп те бітірер, сонда қар да кетер. Сонымен сіздің малыңыз аман қалар. Әйтпесе, мал көп жұтқа шалдығар! Бойдақ қойыңызды соғым уағында қырғызып, етін қаты­рып қойып, бір қойды бір қызыл қозыға деп елге үлестіріп жібе­рі­ ңіз. Ал мен жылқыны жылы жаққа айдап, қыстан шығару­дың қамын ойлаймын дейді. Қызыл қозы деген қойдың ішін­дегі жазғытұрым туатын қозыны айтады. Күз айналып, тоқ­ты болып, енесінен айыратын уақытта жиып алатын болады.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Сонда барып Тоқта тауына барсақ, жаңбыр жаумаған, жері құрғақ, қысы жақсы жер екен. Сол жерге қыстап шықтық. Жабағы шолақ болып шықты. Тағалы тайымыз арықтап өліп, шығын болған жоқ. Жылқы аман. Көшейік деген кезімізде бие қауырт құлындап қалып, одан биені тегіс құлындатып, құлы­ ны қарақұлақ болған соң көштік. Кешеуілдеген жайымыз— сол,—деп жөнін айтып, аттарын байлап, торсықтарын түсір­ ген­ше Байыс бай үйге жіті басып кіріп, бәйбішесіне айтады: «Мына үйдің босағасына сеңсең тасташы!»—деп. Солай деудің себебі—ол уақыттағы салт бойынша күйеу болатын жігітке оты­ратын жеріне сеңсең тастайды екен. Бәйбіше ақсақалдың айтуы бойынша босағаға сеңсең тастағанда, Тоқтарқожа келіп, сол сеңсеңге отыра кетеді. Сөйтіп, Мақта бойжеткен соң басына отау тұрғызып, Тоқтарқожаға береді. Алдына енші мал салып беріп, бөлек ауыл қондырады. Мақта апайдан Байжігіт, Жанжігіт деген екі ұл туады. Бұл екі ұл ержетіп, ат жалын тартып мінуге айналған соң, Тоқтарқожа дастархан үстінде отырып: «Ер туған жеріне, ит тойған жеріне» деген бар, біз енді елге қайтайық, көшейік. Балаларға ел-жұртымды таныстырайын дегенді айтады. Оған Мақта апай көніңкіремей: —Көрмеген, білмеген елге қайдан көшіп барамыз? Бұл жерден не зиян көрдің? Жалғыз басың келіп едің, төрт адам бол­дың, басыңа үй тұрғызып, бауырыңа қазан астың, алдыңа мал са­ лып, бөлек ауыл болдың, Құдайға шүкір, көшпейміз!»—дейді. —Ендеше, екі баламды алып өзі кетемін, бармасаң, өзің қал. Балалардың киім-кешегін түгендеп кигіз! Және жолай жей­тін азық-түлік сал қоржын толтырып,—дейді Тоқтарқожа. Сонымен Тоқтарқожа екі ұлын ертіп келе жатса, май айында таудың басындағы қар бұзылып, еріп екі жағындағы жар көрінбей, қатты тасып жатқан бір үлкен өзенге кез болады. Бұрынғы өткелді тауып, Тоқтарқожа мен Жанжігіт аттарын суға салып жіберіп ар жаққа малти өтіп шыққанда, Байжігіт өтпей тұрып қалады. «Өт, өт, неге тұрып қалдың?» деген екен олар ар жақта тұрып айқайлап. «Мен өтпеймін, нағашыма барамын және шешемді тастап кетпеймін. Қош болыңдар!»—деп айтады да, кері қайтады. Байжігітті Байыс қарсы алып, қайтып келгенін қатты құр­ мет қылып:

шежірелік аңыздар —«Қыздан туғанның қиығы жоқ» деген, сені ана ұлдарым­ нан артық көрмесем, кем көрмеймін ,—деп, ұлдарына: —Байжігітімді қақпай қылмаңдар, сендермен бірдей өсі­ ремін!—дегенді айтып, ықыласын берген екен. Сондықтан Байжігіт елі «Бес Байыстың біріміз» дейтіні осыдан дейді. 201. Ақнайман туралы ел аузындағы ертегі-аңыз Жолымбет жолаушылап әлде базарлап Ташкент қаласына барады, сол жерде бір сотталып кеткен өзбектің жесір әйелі­мен көңіл қосып, әйел ұл туып, атын Қуансейіт қояды. Бала 5 жас­ қа толған соң баланы алып Жолымбет елге келеді. Қуансейіт ұзын бойлы ат жақты, аққұба батыр тұлғалы көрнекті жігіт болып өседі. Бұған сүйсінген елдің ақсақалдары «Ақ найман» деп атаған. Жүре келе Қуансейіт аты аталмай, лақап атымен «Ақ найман» деп аталып кетіп еді делінген. 202. [Қаптағайдың бүкіл Матайға ұран болғаны] Найманнан тарайтын төрт Төлегатайдың бірі Матайдан 3 бала туған. Олар: Келдәулет, Дүзжігіт, Кенже деп аталады. Бұларды «Үш матай» деп те атайды. Матай көп жас жасап, Кенженің қолында тұрған екен. Бір күні Келдәулеттің ауылына барғысы келіп, атқа мінеді. Аталарының келе жатқа­ нын көрген Келдәулеттің балалары дереу ақылдасып: «Біріміз ат байлайық, біріміз атамызды аттан түсіріп сүйемелдейік, біріміз төрге көрпе салып, беліне жастық қояйық» ,—деседі де, айтқандарындай істейді. Бұған разы болған Матай шал: —Ата көрген аңғарлы азамат екенсіңдер, кейін аталықты адам болады екенсіңдер,—деп ыстық ықылас білдіріпті. Осыдан кейін Келдәулет «Аталық» атаныпты. Матай шал Дүзжі­ гіттің ауылына барғанда, оның балалары: —Атамды мен түсіремін,—деп арт-артынан келіп қаптаған екен. Мұны көрген Матай шал: —Атаң келсе, қаптағайсың, жалқауланып жатпағайсың!— депті. Сонымен Дүзжігіт «Қаптағай» атаныпты. Кейін осы Қап­ тағай бүкіл Матайға, тіпті, тұтас Найманға ұран болған екен.

шежірелік аңыздар менің атым озса, бәйгеге не беретін болсаңыз да, менің 15 адамымды босатып беріңіз, соның ішінде төртеуі—жақыным. Егер атым озбаса, 16-құл қылып, ең ауыр қызмет істейтін орынға жұмсауға ризамын. Бұған хан да, халық та риза болып, ант қылып атын қоспақ­ шы болды. Сонымен 307 ат болып жарысқа шықты. Мерзім­ді жерге барып, атты қатар тұрғызып, аттарын шабысқа жө­нелт­ ті. Сол кезде аттың бәрі алға қарай шаба жөнелгенде Мен­кен­ шөп баяу шауып, артта қалды. Бірақ тиісті жерге жете бер­ген­де оның аты оза бастайды. Сонда Менкеншөп айтты: Тұлпардан тер шыққанша, Жабыдан жан шығар,— деп, атын тежеп, орта келе барғанда қатты шабысқа салды. Аттың өкімдігімен алға шықты. Сонымен, Менкеншөп озып, жақындағанда халық: «Қай ат озып келді?» деп шуылдасты. Көпшілік: «Қоңырат келе жатыр» деді. Аты озып келгенсін атам уәдесін орындап, он бес адамын мал-мүлкімен қайтармақшы болды. Менкеншөп өзінің қызылбастығын жасырып, астын­ дағы атын орай қылып шабады. Адамын босатқансын атам Қоңыратқа айтты: «Саған сансыған жұрттан сан тимесін, менің қырық жігітімнің бірі бол!»—деді. Менкеншөп мұны қабыл алып, адамын елге жіберіп, өзі атама нөкер болып қалды. Атам өлгенсін мен патша болдым, бұл маған да өте жақсы қызмет істеді. Сол айтқан жігітім мына қарсы алдыңда отырған, дыбысы өте алал, сенімді болған үшін саған еншілес қылып бердім! Бұрынғы шын аты—Менкеншөп, қазіргі лақап аты—Қоңырат». Сонда Найман: «Алдияр тақсыр, ханым, құлдық басы»,—деп, Қоңыратты ұстап үйіне алып келді. Үш арыстың баласын жинап, боз бие сойып, той жасап: Мы­ на Қоңырат—інім»,—деп, көптің ішінде асық жілік ұстатып, еншілес қылды. 205. Орта жүздің бір атасы Қоңырат туралы мағлұмат Орта жүздің бір баласы—Қоңырат. Қоңыраттар Шыңғыс­ хан­ның жорығына қатты қарсылық білдірді. Содан «Қоңырат» дегенді өлтіре берді. Солай бола тұрса да, қоңыраттың бір қы­ зын алады.

ОРТА ЖҮЗ РУ-ТАЙПАЛАРЫ ТУРАЛЫ АҢЫЗДАР Ол кісі 7 жасар Мейрамды (інісі) сандыққа салып жасырып жүреді. Шыңғысханның бір көңілді кезді пайдаланып: «Сіз үлкен қателестіңіз, өзіңіз қайынсыз, балаңыз нағашысыз, әйеліңіз, мен төркінсіз қалдық»,—деген екен. Сонда «Қоңыраттан ұрпақ болса, Алатаудан асыра көтерер ем!» деген екен. Қоңыраттың «Алатаулап» ұран шақыратыны содан қалған екен. Сонда сандықтағы Мейрамды шығарып көрсеткен екен. Мейрамды өзіне бас уәзір етіп алады. Кейін Мейрамнан—Қызылсопы, одан Ұзынсопы туады. 206. «Алатау» аты қалай шықты? Жиенәлі он үш-он төрт жастардағы бозбала шағында салт бойынша нағашысының ауылына қыдырып барады. Наға­шы­ лары Божбан руының бақуатты, бас көтерер азаматтары бо­ лады. Қалмақтардың қайта-қайта шабуылдап, тыныштық бер­мей жүрген кездері. Ала тайға мініп барған жиен қонған ал­ғаш­қы түні қалмақтар ауылға шауып, божбандардың қалың жыл­қысын айдап кетеді. Жиенәлі таңертең тұрғанында ауылда атқа­мінер азаматтардың қалмағанын көреді. Сұрастыра жүріп, жылқы барымталаған жаудың соңынан қуып кетіпті. Желіде тұрған тайына жайдақ міне шапқан Жиенәлі жаудың соңынан қуа жөнеледі. Нағашылары қалмақтармен шайқасып жатқан жерге де көп ұзамай жетеді. Қалмақтардың саны басымдау екен. Төбенің басында қасындағы нөкерлерімен қолбасысы бақылап тұрады. Жиенәлі ұрандатып ұрысқа енгеннен соң, қалмақ біткен тым-тырақай, алды-артына қарамай қаша жөнеледі. Төбе ба­ сын­дағы қолбасы қашып келген қалмақтардан: «Тайға мінген бала­дан неге сонша үріктіңдер?»—дегенде: «Бала емес, таудан көш­кен селдей болды ол бізге. Таптап кете ме деп қорықтық»,— деп біреулері уәж айтса, екіншілері: «Алатаудан көшкен сел­дей болды. Өзінің екі иығында екі жолбарыс бар»,—дегенді айтты. Қолбасы жасағының бұл сөзіне тоқтап, «Бұл—қазақтың болайын деп тұрған батыры. Алатаудай тұлғасы бар екен. Малды тастап қайтыңдар!» деген екен. «Алатау батыр» аты осылайша пайда болған деседі.