Бақтыгереева А.
Шығармалары / А. Бақтыгереева.

Т. 3: Аманат. Өлеңдер, аудармалар, мақалалар,
хаттар, ой түйіндер. – 376 б.

Бұл жинаққа ақынның мақалалары, қойын дәп­
тердегі жазбалары, хаттары, ой түйіндерімен қатар
жаңа өлеңдері мен аудармалары топтастырылды.
Шуағы да, қуаты да бар, өмір-тіршіліктен түйгені көп,

тілі түсінікті әрі құнарлы туындылар – ақынның бола­
шаққа аманаты, ұрпаққа ұлағаты.
Ақын аманаты қанатты қазақ әдебиетінің қазына­
сын толықтыра түсері сөзсіз.

© Бақтыгереева А., 2014
© «Фолиант» баспасы, 2014

ББК 84 (5 Каз)-5
Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді

Ақ ерке Жайықтан қанат қағып ұшып шы­
ғып, бүгінде бүтін қазақ поэзиясы айдыны­-
ның ақ шағаласы атанған ақын Ақұштап Бақ-
ты­герееваның есімі өлеңсүйер қауымға жақсы

таныс. Шығармаларын оқырмандары іздеп
жүріп оқитын қаламгер қашанда бақытты.
Ол – осындай бақытқа ие аз суреткердің бірі.
Әдетте «Қыздың жолы жіңішке» деседі.

Ақұштап – шынтуайтына келгенде, кешегі Қа­
рашаш ана, қыз Құртқа, Гүлбаршын, Домалақ
ене, ақын Саралардың заңды жалғасы. Ханым
басымен ханның ақылына ие боп, Алаштың

мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, қара басы­
ның емес, қазақтың мүддесі жайында толға­
нар қай­раткерлік жолды қалауы тіптен қи­

ямет. Мұндай ауыр да абыройлы жолға түсуге
нәзік жанды әйел түгілі, нар тұлға азаматтар­
дың да жігер-күші әр кез жете бермеген.
Осынау асу-асқары көп ұлы сапарға қай­

мықпай шығып, бойындағы Алла дарытқан
Адам деген, Ана деген, Ақын деген ардақты
атқа кіршік түсірмей, сенім артқандардың
сүйіспеншілігіне бөленіп келе жатуымен де

қадірлі.
Заман қанша құбылғанымен, адам адам қал­
пында, соның ішінде ақын ақын деген атқа
лайық болып қалуы – басты шарт. Мәңгілік

сонысымен де мәңгілік деген атауға ие. Егер
де пенделер кие тұтқан биік замана желінің
ауанымен құбыла берсе, оған деген махаббат­
тың да тұрақсыз болуы – заңдылық. Ал тұрақ­

сыз махаббаттың еш уақытта ғұмыры ұзақ
болмаған. Осы орайда бір мысал. Ақұштап
ақынның бұрынырақта дүниеге келіп, оқыр­
мандарының жүрегінен тап басқан «Болашақ

бойжеткендермен сырласу» деп аталған өлең­
дер топтамасындағы:
«Бірақ, бірақ...
Өзгертпес гүл өскенін,

Тоқтатпайды тіршілік күрестерін.
Адамзаттың ұрпағын тәрбиелеу –
Бар ғасырдан алатын үлестерің.
Мейлің, түрлі түспенен шашты боя,

Алуан тілде айтылар жастық ода.
Білетінім: Отанын, Халқын сүю
Болу қажет қашанда басты мода!» –
деген өлең жолдары соншалықты нанымды,

соншалықты шындық.
Ақынның бұдан өзге де жыр шумақтары­
ның әлі күнге кеше жазылып, бүгін оқылған­
дай әсер-ықпалдан айнымай келе жатуы да,

лықты меншіктеп, шындықты ту еткен махаб­
баттан жаралуының нәтижесі деп білген жөн.
Ақын оқырмандарын мұндай қасиет оның
барлық өлеңдеріне тән екендігі қуантады.

Есенғали РАУШАНОВ,
Ақын,
Мемлекеттік сыйлықтың иегері

Жүрегіңді алғыздың ба сезімге,
Неге келдің теңізі жоқ далаға?!
Қайғы жасы мөлдірейді-ау көзіңде,
Әлде сен де ғашықпысың, шағала?!

Жаутаңдайсың, жоқ іздеген жандайсың,
Көкірегің шерге толып бара ма?!
Қанатыңды ауыр қағып самғайсың,
Әлде сен де ғашықпысың, шағала?!

Жаныңа кім жара салды, шерлі құс,
Сол бір таңба бойда мәңгі қала ма?!
Жапан кезер кім осынша берді күш,
Әлде сен де ғашықпысың, шағала?!

Көк айдынның ақ еркесі емес пе ең,
Ол еркіндік бойда мәңгі қала ма?!
Не іздеп келдің дауыл көшкен белестен,
Әлде сен де ғашықпысың, шағала?!

Әні Т. Шәмеловтікі
Ақ Жайықпен көмкерілген далада
Бесік жырын арнап едің балаңа,
Жан ана.

Ақ қанатын тарана,
Асығады жағаңа
Шағала.
Ақ Жайығым, ақ бесігім, айбарым,

Әлдилеген толқыныңнан айналдым.
Желкілдеген жағаң балғын тал, егін,
Сағыныштың саған айтам сәлемін,
Әдемім.

Жалғыз қалған жағада
Жаутаңдайды шағала,
Жан ана.

Ақ Жайығым, ақ бесігім, ағындым,
Әлдилеген толқыныңды сағындым.
Бала жүрек жайып құшақ далаға,
Мейіріміңді келеді іздеп, жан ана,

Жан ана.
Ақ қанаты тала ма,
Жете алар ма жағаңа
Шағала?!

Ақ Жайығым, ақ бесігім, ағындым,
Әлдилеген толқыныңды сағындым.

Бірінші өлең
Айттырып боз ат мінген жігіт келді,
Сұлуды көндірем деп үміттенді.
Тимеді.

Ақ боз атын ойнақтатып
Қызық қуып кетер деп күдіктенді.
Сөз айтты шофер жігіт ұнады деп,
Машина үй маңына «сынады» кеп.

Сұлу қыз мұрнын басты, көзге ілмеді,
Үстінен майдың иісі шығады деп.
Мінезін қыз қалқаның халық көрді.
Сұлу ғой!

Сұлуға адам жағып па еді?
Бір күндер ата-анама таныс бол деп,
Ән салатын жігітті алып келді.

...Өтті айлар, зуылдаған байтақ ағын,
Жүректің кетті ағызып айтар әнін.
Білмеді сорлы сұлу өкінерін,
Тым ерте қызғаныштан қартаярын.

Қайтып кеп әке үйіне отырды енді,
Бұл уақыт ескермейді өкінгенді.
Сұлуды аяған жұрт не демекші,
Махаббат деген осы соқыр деді.

Екінші өлең
Ата-ана осыған да тәуба десіп,
Ырымға сұрап алған жалға бесік.
Тұрмаған балалары бір ұяның,

Кезі еді Сарқыт сұлу қалған өсіп.
Басталды сол қыз үшін ерте көктем,
Басына шарқат тақты бөртелеткен.
Мінезі еркекшора бойжеткенді

Бар ауыл аянышпен еркелеткен.
Көзіне мезгіл-мезгіл ыза тұнған,
Бәрібір айықпады қыз атынан.

Қалдырып туған үйін, ата-анасын,
Ол дағы қош айтысып ұзатылған.
Қазақтың пейілі тар,
даласы кең!

(Мен кейде керісінше таласып ем).
Сойқандау көрші ауылдың бір жігіті
Сарқытты алып қашты баласымен.
Ұяттан ата-енесі жылап қалды,

Өсектен аймақ түгел құлақтанды.
Қылығын шолжаңдаған келіншектің
Сол сойқан жан-тәнімен ұнатқан-ды.
Іздейтін жоқ деп қыздың бауырлары

Жүрегі руластар ауырған-ды.
Таңданып бұл сезімге естігендер,
Тағдырға мойынсұнған ауыл қалды.
Үшінші өлең

Қазақтың ұмыттырып қатын атын,
«Жоғары шық» деп бәрі шақыратын.

Төрінде дастарханның тайраң қағып,
Ұзақ жыл бір келіншек отыратын.
Жас еді келіншектің өңі бізден,
Сонда да орын бердік төрімізден.

Өйткені тиген жары беделі мол,
Жасы да үлкен еді бәрімізден.
Ол бұрын бәрімізден сөз алатын
Бөз мата жамылғандай базар атын.

Менменшіл бұлғақтаған өктем жігіт
Қайны боп қалғанына бозаратын.
Күн күліп тұрғанымен аспаныңда,
Көрдік қой, оны да бұлт баспады ма.

Келіншек қас қағымда жесір қалды,
Дүние шыр айналды қас қағымда.
Тауқымет қыспаққа алды бұраң белді,
Күлмеді. Ол күлкіге құмар еді.

Жұрт болса:
«Көріп еді талай қызық,
Есесін құдай алған шығар» деді.

Төртінші өлең
Сұлу еді ол,
Сылаңдаған ерке еді.
Ата-ананың

Көз қуаныш көркемі.
Ерте бітті,
Аяқталды қыз дәурен
Секілді бір

Кеште көрген ертегі.
Үркек еді,
Еліктейін сезікті.
Қыз дәуреннің

Қадірін де тез ұқты.
Жарқын мінез,
Жайдары еді жаны да,
Би залында

Бір дөрекі кезікті.
Жүректегі
Алау отты сөндірді.
Нәзік жанға

Қара аспанды төндірді.
2-251

Жуан білек,
Суық жүрек әдепсіз
Бағындырды,
Айтқанына көндірді.

Ауыл оны
Үлбіреген гүл деген.
Солдырады-ау
Бағып күте білмеген.

Ұққан жанға
Паш етеді бар сырын
Жанарында
Тұнып қалған мұңменен.

Бесінші өлең
Жігітке сеніп қалған
Гүл сыйлап киіндірген.
Сезімге көніп қалған,

Ішіне құйын кірген.
Жүкті де болып қалған,
Онысын кейін білген.
Алар деп селкілдеді,

Баланы дертім деді,
Бел буды айығуға.
Сәбиді суға тастап,
Былғады Жайығын да.

Кеш ұқты еркелетіп,
Еш адам сүймейтінін.
Етегін дөңгелетіп
Той көйлек кимейтінін.

Бір сәби төсін иіскеп,
Анам деп білмейтінін.
Бақытсыз маңдай мына
Деп өзі жар салмайды.

Думанға бармайды да,
Бұл күнде ән салмайды.
Еш адам қош демейді,
Еш адам қарсы алмайды.

Жас дәурен жалындаған
Жоқ бүгін келбетінде.
Уақыт-ай табылмаған
Тал бесік тербетуге.

Еш адам сағынбаған
Өмір бар жер бетінде.

Күн нұрын жұтқан
Айнала бейне от сарай,
Қызулы албырт шақтар-ай.
Жүректе ыстық сезімді

Салқындата алмас Қапшағай,
Жастық-ай біздің,
Бүгінгі қайран жастар-ай!
Қыздарын кеште шығарып үйге,

Жанарларына қараған,
Шәмші боп бәрі салады ән.
Шын сүйсе құлап,
Жек көрсе ашық айтатын

Қайран да біздің жігіттер,
Маңдайын ашып,
Шалқадан шашын тараған.

Зулаған уақыт,
Зырлаған уақыт,
Жаңалық келді далама.
Қосетек көйлек сахналарда қалады, ә?

Ыңғайсыз болды, кеше мен
«Қызым-ай», – деппін
Бұрымын өрген балаға...
Күзетші шам тұр,

Аулада бұрын ит үрген.
Алмасып кетіп жүрмес пе екен
Күн түнмен.
Басқа бір тірлік, басқа бір құрлық

Келе жатқандай сезінем,
Жастық шақ, сенің кейпіңнен...

* * *
Жыр оқып шықтым залдардан,
Құшағым толып гүлдерге.
Құрметке көңіл алданған

Масайрап күліп жүргенде.
Қызғалдақ ғұмыр, қыз дәурен
Зу ете қалды-ау бір демде.
Құсындай еркін аспанның

Аэропорт ұшақ қондырған.
Құрметін көрдім достардың
Гүл алып шыққан алдымнан.
Шүкірлік тілеп келемін

Гүл сыйлап тұрған тағдырдан.
Аралас кейде қайғымен
Мереке қанша өмірде.
Мерекесіз-ақ жай кілең

Есіме салып жастықты,
Болсын деп демеу көңілге.
Тамырсыз гүлдің, таңданам,
Ғұмыры ма еді бар қайғым?!

Уақытша соған алданам,
Аңқау ма, әлде, қандаймын?
Алдағандай-ақ өмір аз,
Өзімді өзім алдаймын.

Алдадым солай өзімді
Жұлынған гүлмен үлбірек.
Шындыққа жұмып көзімді,
Жаттадым жалған жырды кеп.

Талайға көнді даланың
Жусанын сүйген бұл жүрек...

Құрманғазы күй пернеден
Көбік шашып жатыр-ау.
Сенде ешқашан болған емес
Ән мен күйден тоқырау.

Мұнайшылар мекені бұл
Бар әлемге бұл күнде
Жар салатын:
Құлсары деп,

Қашаған деп,
Атырау!
Ән мен жыры
Еркін елдің

Шырқатылып жатыр-ау.
Исатайың батыр туған,
Махамбетің ақын-ау.
Өткен күнің аңыз-дастан,

Ғажап дейді келешек,
Ұрпағыңа сыйың қандай,
Айналайын,
Атырау?!

Сан түрі өскен гүлдердің,
Тойланып өткен күндердің
Ақсақал айтқан жыр етіп,
Дастаны қанша бұл жердің?!

Құт берген жері Құдайдың,
Кенінде осы мұнайдың,
Жігітті аттан құлатқан
Сұлуы болған Жылойдың.

Өн бойы жырдан жаралар,
Жыраулар тапқан Аналар.
Талдырып талай жүректі
Шай құйған Гүлжан, Саралар.

Жаңарған әуен Жылойда,
Жастарға албырт ұнайды, ә?
Бабалар айтқан сазды әуен
Шомылып жатыр мұнайға.

Мен чемпион боламын
Жарыстарға кетем де,
Мен чемпион боламын.
Көтеремін шет елде

Қазақстан жалауын.
Ақ әже
Ақ бесікте жырлаған,
Мен ғой ерке тентегі.

Ақ әжеден тыңдаған
Қызық екен ертегі.
Қазақстан
Қалықтай қыран қанаты,

Күн сүйген туын көгілдір.
Мен үшін жердің жәннаты,
Қазақстан – елім бұл!

адал антымды,
Бұзу жоқ еді ойымда.
Ұзатты ол қызын

бай жерге күзде,
Күйеуге заң ғой

қыз кету.
Мода боп тұрған сол жылдар бізде
Ақын мен әнші іздету.
Дөкейді күттік той бастау үшін,

Батасын емес атаның.
Қара көз жігіт ақша алу үшін
Басқа ұлттың айтты мақамын.

Көрдім мен тойдан екі жүздерді,
Сөздері түгел жаттанды.
Кейбір қонақтар кетіп үлгерді,
Көріндік қой деп аттанды.

Ақын еместер кенелтті жырға,
Шетінен ода жазыпты.
Жағымпаз туған заманға мына
Жас қыз емес-ті жазықты.

Бұзылған уақыт жұтамын демін,
Жүректе зілдей қорғасын.
Тілеймін қызға құтты орын дедім,
Шарам жоқ ана болғасын.

Кім білсін
Тозды ма екен көне шыбық.
Кім білсін
Кетті, бәлкім, жел есіріп.

Ұясы құрқылтайдың
Құлап түсті
Құлаған баспанадай

төбе шіріп.
Бір қатер
Сол ұяға төніп кепті.
Шиқ етті,

Балапандар өліп кетті.
Сәлден соң
Қыбырлаған құрт-құмырсқа
Ұяның жан-жағына

Кім ұқсын
Құрқылтайдың ән-арманын.
Қайғысы
Тек өзіне болар мәлім.

Тағдырың
Жем етсе құрт-құмырсқаға,
Не керек
Қанатты боп жаралғаның?!

(Тахминаға)
Менің далам әлі күй өңделмеген,
Белесі көп әлі оның сен көрмеген.
Жиналмаған тастары текшеленіп,

Тауларына өзге тау тең келмеген.
Тарихы мен тағдырдан сан жылаған
Дала менің секілді жалғыз Анам.
Теңдесі жоқ байлық боп бабалардан

Осы дала еншіге қалды маған.
Теңізі мен шулаған шағалалар,
Кеңдігімен өзгеден дараланар.
Құлыншағым, менен де байлық емес,

Өзге елдің жұмағы аулақта бар,
Көздің жауын алатын бау-бақ болар.
Шет ел қызық.
Абайла!

Туған жерде
Қолтығыңнан демейтін аруақ қалар.
Ата-тегің осында жаралғандар,
Туған жерде пәк тілек, ақ арман бар.

Азып-тозып осында қолы жетпей
Жүрген жоқ па мыңдаған оралмандар?
Тегің осы Ана мен Ата көрген,
Жолығады бір бақыт баталы ерге.

Отан деген от-жалын сезіміңді
Алданышқа аз күндік сата көрме.
Жылтылдаған сан жүзік қолыңдағы –
Жақұты мен шет елдің лағылдары.

Кеуде керіп бір жұтқан өз Далаңның
Ауасынан садаға соның бәрі.

От шашатын, әр шумағы дуалы,
Әңгімеге түрік жүрер құлағы,
Хамит ақын

Ақын да ана болу керек алайда.
Жыр-жүректі түсінбейді кез келген,
Қателеспе, абайла!
Өткір жанар тұрған өтіп өңімнен,

Сол ақынға жолбарыстай көрінген,
Сескендім бе,
Жай дауыспен:

Сым сырларын оқыған,
Сіздің құмда өскен жігіт, – дедім мен.
3-251

Күй шертетін,
Бірге айтатын әнімді,
Ақынға мен таныстырдым жарымды.
Мамандығы қазір онша мода емес,

Энергетик-инженерді кәдімгі.
Сонда Хамаң:

Еркелікті қойып, ерге бол серік.
Ақын жүрек ток сымы ғой жалаңаш,
Екі қолмен екі от ұстап,
О, патшағар, кетпегейсің өртеніп,

* * *
Қария отыр көзі соқыр
Қайыр сұрап әркімнен.
Қалған ғұмыр құралады

Қайыршылық әр күннен.
Жүзі таныс,
Көршім бе екен?!
Жүрегі тас, қатыгез,

Мейірімсіз болғандықтан
Ұмыттым ба, бәлкім, мен.
Бір кезде онда достар болған
Зулап аққан таксимен.

Жігіт болған өзгелердей
Ғашық болып
Жар сүйген.
Бірақ бәрі ұмытылған,

Бәрі мұны ұмытқан.
Қазір олар әнін айтып,
Өріп жатыр басқа үйден.

Арақ ішті,
Мына өмірдің
Сияқты онда бәрі той.
Өкінеді,

Уақыт кетті.
Басып отыр ауыр ой.
Құм сияқты
Уысыңнан сусып кеткен қапыда,

Шашып алсаң,
Қиналғанмен
Жиналмайды-ау абырой.

* * *
Ауылға бардық,
Өткеннен мұнда із қалмақ.
Домбыра көне,

Күй тартты жігіт бізге арнап.
Беткейде сонау
Азайып кеткен тұқымы
Билейді желге қызғалдақ.

Аңсайды ауыл
Әлі де қонақ сыйлауды.
Асығып кеттік,
Біз тыңдамаған күй қалды.

Наурыз көжені ұсынбақ сұлу келіншек,
Көне тостағаннан
Қызарып жүзі, қиналды.
Ауылға бардық,

Маңырап қозы,
Пішен мен тезек үйілген,

Қарапайымдау адамдары да
Жадағай, жалпы киінген.
Қаладан шаршап,
Тырысып барған мына біз

Тынығып қайттық
Аңқылдақ, аппақ пейілден.
Ауылға бардық,
Ауа да таза,

Адам да таза, қараңыз.
Өнер тербетіп
Жатқандай біздің Даламыз.
Өскеннен кейін

Қалаға барып бір ғажап
Ән айтам дейді бала қыз.

* * *
Жалаң аяқ жүгірген ала құмда,
Бірге бағып қозысын, лағын да.
Көрші жігіт

Сүйдім деп таққан сырға
Жарқылдайды елік қыз құлағында.
Таниды олар әкесін, шешесін де,
Қосу таңба қосты ойнап қос есімге.

Жапан кезіп біреулер жолықпайтын
Пәк сезім жүр ауылдың көшесінде.

(Илья Жақановқа)
Сазыңда бұлақ ағысы тұнды,
Барша қазақтың намысы тұрды.
Қасың да қалың қабаққа біткен

Жайықтың тал мен қамысы сынды.
Бағынбас нудың тағысы бар-ау,
Қарабурадай арысың анау!
Батырдың тегі – жүрегі нәзік,

Нәзіктің жиі сағы сынады-ау.
Иілгеніңмен сынбадың, аға,
Біздің ән-жырды тыңдады дала.
Әбубәкір деген айтқыштың тегі

Аралап елдің ой, шыңын, бәрін,
Медеттің мұңын, аңшының зарын.
Мұхиттың сонау Зәурешін іздеп,
Тыңдаттың қайта Шәмшінің әнін.

Ақан деп іздеп Арқаның арын,
Шырмауық тағдыр тартады зарын.
Тербетіп бәрін әніңе қостың,
Сарысу бойын, Балқанның тауын.

Үш жүз жыл артқа жүгірдің кейін,
Талайға жұмбақ бүгінгі күйің.
Қытайға асып кетпедің неге,
Арқалап алып Сүгірдің күйін?!

Азамат, ару саналы бәрі,
Аңсатып туған даланың әні.
Үш ғасыр бойы армандап өткен,
Тартты ма елге бабаның қаны?!

Ежелден өжет ұл-қызды мекен,
Жайыққа көшті бұрғызды ма екен?
Жәмила, Әсел қыздарың ән қып,
Таңдандырдың-ау қырғызды, көкем.

Аруы қырғыз көңілден ғайып,
Кетпеді-ау түс пен өңіңнен қайық.
Көрінбей көзге сағыныш сезім,
Тартты да тұрды-ау Еділ мен Жайық.

Сағыныш саздан айықпап едің,
Салмағын әннің байыптап едің.
Қонысың құтты болғанын тілеп,
Арманың болған Жайыққа келдің.

Батыры жуған қайғыңды кілең,
Жауынгер жігіт, айбынды бұл Ел.
Көгілдір туды көтеріп көкке,
Жағадан қолды тайдырды білем.

Бабадан мұра жалынды жыр қап,
Туатын ертең дарынды ұрпақ.
Атамекеннен бастайды бір көш,
Еділ мен Жайық әніңді шырқап.

Қалайсыз, аға, көзіңнен сезем барын мұң,
Шыдамды халден мінезін көрем
Нарынның.
Алматыдайын төрінде тұрып қазақтың,

Өзіңнің, бәлкім, туған жеріңді сағындың.
Сағынып келсең Жайықтың жұпар гүлін ал,
Ән толы күмбір кеудеңді солар ұғынар.
Жеті жасыңда жүгірген құмға жібермей,

Аяққа жетпіс тұсаудай түскен түрі бар.
Жылдарды қуып жүрегің бәлкім алқынған,
Сол жалын шақтан қалды ма енді
салқын қан.

Суретін көріп арманың болған сұлу қыз,
Айныған жоқ па баяғы іңкәр қалпынан?!

Сүйеп жүр, бәлкім, сол сұлу Сізді аңсатқан,
Ауру емес, қу тірлік шығар шаршатқан.
Айналып жатыр Ақ Жайық ұлдан талантты,
Кантаталар мен опера жазған саусақтан.

Қатыгез тірлік аямас қалса құр сүлдең,
Оясыз жанды адамдар әр кез мұңсыз дер.
Шаршатқан Сізді ән сүйген жүрек сезімтал,
Одан соң мына өмірде жүрген күншілдер.

Күндемей қайтсін, кеудеңіз толған ғажап үн,
Еститін даусың бұлбұлдың және азаның.
Сіз бен біз түгіл, Махамбет сынды асылдың
Басын да кескен өзіңнің осы қазағың.

Мұңдылау тұрмын алдыңда бүгін, кеш, Аға,
Өз жүрегім мен жырымнан ғана өш ала.
Таланттар менен өжеттер туған бұл қазақ
Жағымпаздар мен сатқындар туса не шара?!

Алатау жақтан келсеңіз аңсап ауыл деп,
Қарсы алып тұрмыз ағайын ел боп,
қауым боп.

Таситын Жайық жоғалтты қазір мінезін,
Көз жасы кейде тамады көктен жауын боп.
Сағынып келсең Ордаға, бәлкім, барасың,
Көресің, Аға, оның да тозған даласын.

Қырық жыл бойы полигон жасап таптаған,
Көшіріп көмдік Дәулеткерейдің моласын.
Еркін ел болдық, жаңа аттар қойдық
көшеге,

Талантты жандар рухы, сірә, өше ме?!
Бұл күнде әні модадан қалған Мұхиттың
Басына қойдық ақ шаңқан биік кесене.
Тіріде күндеп, жиналып жылап көмгесін,

Талантты, сірә, аяққа таптау елге сын.
Сырымдай батыр үш ғасыр жатыр белгісіз,
Білгенім қазақ жоқтайды әбден өлгесін.
Сондықтан, Аға, елде жоқ әлі еш белгің,

Демессіз бізге еңбегім барын кеш көрдің.
Сазды әуен толы жүрегіңізді тербеткен,
Бесігің қалған Туған жеріңе қош келдің!

(Қанипа Бұғыбаеваға)
Ішіне кірмей көкпардың,
Бәріне көндің жоқ-бардың.
Іргеңде тұрып Алматы

Ауылдық ақын боп қалдың.
Бақ тауып сүйген ұл-қыздан,
Сыр тартып гүл мен жұлдыздан.
Басыңа байлап жыр-жаулық

Кимедің бөрік құндыздан.
Кеудеңді өртеп бір жалын,
Қағазда қалды мұңдарың.
Жылы сөз күтіп қазақтан

Мазасыз жаның жай табар,
Жолыңды сан қыз қайталар.
Әкеңдей Әбу ақынға
Бізден де сәлем айта бар.

Тұр дерсің орны үйінің,
Ақынға айт бізде қиынын.
Өзімен кетті дегейсің
Жердегі соңғы мейірім.

Бақи бол енді, ақын қыз,
Ұстауға қалам батылмыз.
Даланы сүйген жүрекпен
Далада қалып жатырмыз

(Асқар Хареске)
Домбыраң жүрек жылытқан
Бастайды әуен басқа әнмен.
Қайықта қыздар қыдыртқан

Алыстап кетті-ау жас дәурен.
Ұқсаған түнгі толқынға
Бұйра шаш жаппай маңдайды.
Сергіп ап кешкі салқынға,

Жібітіп шаймен таңдайды.
Алдамшы жүйрік көңіл-ай,
Көктемге балап күз күнін.
Тартқызбай жүрген өмір-ай

Көтеріп жүкті мойымай,
Тірлік пен күрес қатар деп.
Әзірге басы мойыннан
Бөлінбей жүрген Махамбет.

Ән көмей нәзік жарыңмен
Таңдайды бөлген жарты құрт.
Тұз көзір күтсең барыңмен,
Алдайды келіп алтылық.

Төс ашып желдің өтіне,
Дос аңсап жүрген сапардан.
Даладай дархан көкірек
Қалдырмас ерді қатардан.

Қалмаған кімнен тас жолдар,
Кең дала кешкі сағымдай.
Ой-қырлар, шыққан асқарлар
Қамшының қысқа сабындай.

Құлаққа алыс ән келді,
Поезда кеткен қалқадай.
Қимас бір қызық дәуренді
Түсірді еске Сартоғай.

(Өнербек Жанбалаға)
Асаудан бәлкім құлауы,
Жабысып қайта жалына.
Даланың ұлы туады

Ауыл мен ару бағына.
Қалдырып құмда мекенін,
Қалдырып баба моласын.
Өзі іздеп содан кетеді

Өмірдің көкпар додасын.
Жолдарды қуса не түрлі,
Тізгіндер тірлік құйынын.
Өмір де жеңіл секілді,

Ысырса бұлтын күдіктің,
Әрнеге жүрмей қайғырып.
Келтірер сәнін жігіттің
Домбыра және сәйгүлік.

Жаралған тегі асылдан,
Маңдайын сүйген таң нұры.
Сарқыт боп жеткен ғасырдан
Марқасқа ердің қалдығы.

Көмейден әнмен дір еткен
Төгіліп тұрған шын сыры.
Досым деп соққан жүректен
Естіліп тұрған дүрсілі.

Жүзеді көкте Ай-кеме,
Сездіріп нұрдың мазмұнын.
Келеді жүйткіп бәйгеде
Құмдағы туған боз құлын.

Сен барда шалқымаған болды ма күн,
Кетпей жүр құлағымнан сол бір әнің.
Есімде сонау думан...
Қолыңдағы

Бір шегі үзілгені домбыраның.
Күйшанақ көзімізше жараланды,
Ал біреу бастап кетті жаңа әнді.
Кеш бойы сайрап тұрған

сал домбыра
Бір сәтте керексіз боп қала барды.
Шанақта айтылмаған арман қалды,
Айрылды ол құдіретінен ән бардағы.

Қиын емес екен-ау
шырқап тұрып,
Үміт жібі үзілсе, бақ жанбауы.

* * *
Өмірдің бар тәтті бал әні,
Айтылып бітпейтін бастаса...
Арулар сүйеді даланы

Өзінше, басқаша.
Тербеліп гүлдер де қырдағы,
Тұрғанда маңдайда ай жанып.
Кетеді даланың ұлдары

Шетінен ақынға айналып.
Жырлатып наз күлкі жанарын,
Шырқалып армандай ән болып,
Сүйеді ол батырын даланың

Айнымас жар болып.
Бұдан соң бәріне пана боп,
Өтеді еміреніп, сағынып.
Даланың ұлына Ана боп,

Әжімге толғанша қолдары
Кезі жоқ еңбектен именген.
Тал бесік тербетсе, ол-дағы –
Даланы сүйгені.

* * *
Тасисың, төгілесің, бір тынасың,
Көнесің, жұлқынасың, бұлқынасың.
Үзбейсің үмітіңді, шаршап барып,

Қайтадан келер таңға ұмтыласың.
Білмейсің қай белеске жетеріңді,
Білмейсің қанша өткелден өтеріңді.
Тәкаппар өмір сенің ескере ме

Сүйетін әнді де өзі
Шебер-ау жырлағанда.
Әжемнің әңгімесі
Көп еді тыңдағанда.

Онда шат кешкен күні,
Онда әжем жас болады.
Сондықтан естелігі
Осылай басталады.

Бейне бір тас түйіндей
Есімнен қалмай қойды.
Менің сол жас күнімде
Мына бір жағдай болды.

Көңілі шат күлгеннің
Арманы ат болатын.
Онда да ат мінгеннің
Басына бақ қонатын.

Ер аты шығарында
Жүйрікпен мақталатын.
Сондықтан бұл ауылда
Әрбір үй ат бағатын.

Болғанмен қиялында
Топта озу бәріне арман,
Әр тайдың тұяғына
Жүйріктік дарымаған.

Баптаумен құйғыт күнде,
Болғанмен тілеу дара,
Ішінен жүйріктің де
Озады біреу ғана.

Озбайды алыс шапқан,
Тізгінді тартпағаны.
Озады намыс батқан
Өлімнен қайтпағаны.

Озбайды атасы азбан,
Озады шабысқұмар.
Алдына қара салған
Жүйрікке намыс шығар.

Айтқан жан тамсануда,
Шығатын батыл алдан.
Бір шалдың көрші ауылда
Торы төбел аты болған.

Бәйгеге шапқанда әлгі
Бәрінен ерте келген.
Ол маңда ат болмады
Озатын торы төбелден.

Күндеу ме, сүйіну ме,
Бар елде қызық әдет.
Шығарды ел бүйірінде
Қанаттың ізі бар деп.

Шығарды ел қиялынан,
Жыр етті топтасып жұрт.
Шапқанда тұяғынан
Кетед деп от шашылып.

Жел сөзге сенбегендер
Көзімен қарап кетті.
Ат жайлы көрмегенге
Көп аңыз тарап кетті.

Тасқан жұрт көңілдері
Мақтайтын озған атын.
Шалдың бар өмірдегі
Қызығы сол болатын.

Жүгенді күмістелген
Көзінен таса етпейтін.
Торы төбел су ішпеген
Кезде оған ас өтпейтін.

Жанына ат маңайлатпай,
Торы төбел жалқы жарап,
Осылай бар аймаққа
Тұрғанда даңқы тарап,

Шал оқыс дүние салды,
Сұм ажал қарасын ба,
Атадан жүйрік қалды
Мұра боп баласына.

Жас жігіт дер шағында
Ат қамын ойламады.
Бір күндер көрші ауылға
Жүйрікпен тойға барды.

Әнқұмар боздақтарды
Жанына жиды кілең.
Жас жігіт тойға аттанды
Атақты жүйрігімен.

Той-думан тарағанша,
Байлады атқораға.
Бақпаса, қарамаса,
Жүйрікте бап қала ма?!

Мұңайтты иесіз қора,
Айнала қараса әлгі.
Жоқтады иесін сонда –
Мазасыз қара шалды.

Асау мен тағылар бар
Жиналған барлық қырдан.
Жанында жабылар бар
Таң алды қалғып тұрған.

Тұр әне ерке неме,
Жайлауды дара кезген.
Қара айғыр торы төбелге
Қарайды ала көзбен.

Өн бойын қайрат керіп,
Шаншылып қос құлағы.
Ол неге айбат шегіп
Торыға осқырады?!

Жетем деп бұлқына ма,
Көбейіп көзінде ала,
Япыр-ау, жылқыда да
Қызғаныш сезім бар, ә?

Ат мінез қызық-ау бұл,
Жоқ жерде батылданды.
Жүгенін үзіп айғыр,
Төбелге жақын барды.

Түрткілеп шүйілумен
Тістелеп осқырады.
Тиді айғыр бүйірінен
Жүйріктің қос тұяғы.

Қараң боп бүгінгі күн,
Торы төбел шұрқырады.
Артқы аяқ сіңірлігін
Қара айғыр қыршып алды.

Ат иесі шат күйінде,
Ал жүйрік күйреп, жасып,
Сол тойдан қайтты үйіне
Аяғын сүйреп басып.

Білмеді ол қара айғырдың
Сіңірден тістейтінін.
Тойы боп мынау қырдың
Бәйгеге түспейтінін.

Білмеді ол көрмейтінін
Енді өзін жиында жұрт.
Білмейді келмейтінін
Мәреге құйындатып.

Қонбады емі мүлде,
Баққанмен таппай тыным.
Білді енді ол өмірінде
Көсіліп шаппайтынын.

Жанардың нұры сынған,
Ол жайлы ел ойланбады.
Жүйрік те ұмытылған
Адамдай тайған бағы.

Шыға алмай атқорадан
Тұруға азап шыдау.
Жүйрікті жоқтамаған,
О, жұртым, ғажапсың-ау!..

Есілдің бойын бөлеген нұрға
Еңсесі биік жас қала.
Бөленіп жатыр әсем ән-жырға
Елбасы салған Астана.

Шомылтып бүгін ұрпағын азат
Еркіндік таңның нұрына.
Тағдырын сеніп тапсырды қазақ
Нұрсұлтан атты ұлына.

Егемен алған даланың көркін
Танытып тегіс басқаға,
Әлемге құшақ жаяды еркін
Елбасы салған Астана.

Аудармалар
5-251

Ылғалды қанша көтермек,
Ауырлап бұлттар төмендер.
Найзағай жақын екен деп
Селт етпес бар-ау емендер.

Алғашқы қатты жауыннан
Қалтырап аздап жапырақ.
Өзгертпей өңін далиған
Жатады дархан атырап.

Құлардай жерге көк аспан,
Шатырлап барып тынады.
Одан соң нөсер толастап,
Ақ жауын сеуіп тұрады.

Жауынның соңғы өнері –
Қаулайды шалғын төменде.
Найзағай соққы береді
Биіктігі үшін еменге.

Бұтағы жерге сынады,
Жапырақ ұшып жаңбырға.
Сонда да емен тұрады
Өршілдікпенен алдыңда.

Селдеткен мына өңірді
Нөсерге, емен, ал шыда!
Қалдыру үшін көңілді
Жетеді-ау кейде тамшы да.

Найзағай тиді дәл, міне,
Құлады емен кешінде.
Сол емен жайлы әңгіме
Әлі жүр елдің есінде.

* * *
Балапаным, кішкене балақайым,
Ауырып қалдың, болды-ау бір жазатайым.
Күлімдеші, мұз конфет әкелейін,

Көк шымшықты әйнектен қаратайын.
Алақанға маңдайың құлар демен,
Жанарыңда толып тұр сұрау неден?
Айта алмаған сөздерден үрей үдеп,

Жүрек мұңды, дірілдеп тұр-ау денем.
Берейін бе шәй жасап бүлдіргеннен?
Емдейін бе балгердей, білгірлердей?
Жастығыңды қалайша қоярымды

Асып-сасып әлі де жүрмін білмей.
Сәл дамылда, қолымды тигіз менің,
Неткен бақыт бетіңнен сүйгізгенің?!
Сәл сауықсаң, мен сені сергітуге

Кереуетің күзетіп келем бастан,
Тып-тыныш боп тұрса да төбемде аспан.
Сен ауырсаң, сорлымын, мүсәпірмін,
Бақытты жоқ сен сауда менен асқан.

* * *
Білгіш көкек,
Айтшы маған,
Рас дейді таңдағы үн.

Бақытыма жолығуға
Қанша жылдың қалғанын.
Қанша қалды арманыма
Жолығатын күндерге?

Айтшы бәрін, жақын қалды
Деп қуанып жүргенде.
Ақ сағымдай үміт деген,
Тек жеткізбей,

Алдайды.
Мен бақытқа күдіктенем,
Қолға өзі кеп қонбайды.
Сонда маған дана көкек

«Шын бақытты күту – бақыт,
Күткен өмір маңызды.
Сүйіп өмір сүргендердің,
Сенгендердің жаны ізгі».

Бақыт деген – менің үшін
Жастық шақтың жылдары.
Көңілдетіп орман ішін
Көкек шырқап тұрғаны...

Ұша бер.
Мен сендікпін.
Күтудемін.
Жүректің сендік әнін бітірмедім.

Бір сендік екеніне жетер көзің
Бойдағы жалынның да бүтін менің.
Өзіңмен бірге тілек, намысым да,
Мен бармын өткен күндер ағысында.

Жоғалтарсың,
Қайтадан жолығарсың
Сені іздеген жүректің дауысына.
Бекер емес өткеннің саған бәрі,

Көңілдің борандары,
Жүректің жана алмауы.
Мүмкін емес бәрі де бір күндері
Есіңе оралмауы.

Таныс үйдің қақпасы жолыңдағы,
Кірпіктердің ұйқыдан жаңылғаны,
Түсіңе енген сол әйел
Сені күткен,

Ұмыт болу мүмкін бе соның бәрі?
Жарысып найзағайдың күркірімен,
Ұша бер,
Сірә, неден іркіліп ең?

Қатты жел қанатыңа соққан кезде
Есіңе ораламын бір күні мен.
Кетерсің,
Үнсіз мені сүйіп көріп,

Кетерсің,
Кеудеңе мұң, күйік толып.
Бір кезде шырқап жүрген аспаныңнан
Көрінер менің еңсем биік болып.

Түнгі станциялар
Пойыздың қарсы алады барлығын да,
Оның кім үңіліпті тағдырына?
Шамдары жылтылдайды,

Ал оның пойыз күтіп,
Жүрегі бір тынбайды.
Түнгі станциялар
Айқай салып қалатындай,

Бейне бір өткен күнді
Қайтаруға болатындай.
Түнгі станциялар
«Тоқта!» – деп пойыздардың

Соңынан айқайлайды.
Бірақ, бірақ
Өткенді ешбір күшің қайтармайды.
Тек шырақтар

Мен үшін төлемге қырық қой
Айдап кеп тұр біреу қақпаға.
Ал менің кеудемде күдікті ой,
Қанжарға қол созып жатқанда...

Жалындым өзіңе «Аллам» деп,
Естідің. Құтқардың. Арман жоқ.
Кім еді бұл өзі, қай мезгіл?
Сәл тоқта!

Жоқ,
Үйренер түрім жоқ қазақ тілін,
Сені ұқпауым,
Жан құрбым, азап бүгін.

Айналайын,
Сен маған өкпелеме,
Мен бірақ жасырын сыр ұққандаймын,
Тыңдап тұрып бұлақтың ғажап үнін.

Бұл тіл бір әсем үннен тұратындай,
Көмейден
Сыңғыр әуен шығатындай.
Батылдық,

Бір қуат бар дауысында,
Семсердің тіліп түсер қуатындай.
Қайсар келбет,
Көздері күлімдеген,

Ұяңдықтан
Кейде ерін дірілдеген.
Көңілінде қазақтың бөтендік жоқ,
Өзің дағы жатырқар рет таппай,

Таулы өлкеде жүргенің білінбеген.
Таң самалдай,
Тыңдасаң сазым керім,
Айтыс сөзге,

Қалжыңға әзір керім.
Домбыраның даусына тербетіліп,
Мен отырам түсініп наз үндерін.
Жылы тиер жүрекке өлеңі де,

Ыстық келер
Тал-терек желегі де.
«Айналайын, армысың!» деген сөзді
Өзге тілге аударып керегі не?!

Ұқсастық көп табиғат баласында,
Ұғым ортақ
Сезім мен санасында.
Москва маңындағы

Тәтті ауа бар
Алматы арығының жағасында.

Болған соң аспан біреу төбеңдегі,
Өнердің ұқсай бермек көп өрнегі.
Тыңдасам құлақ қойып,
Қазақ әнге

Үндесіп тұрады орыс өлеңдері.
Шыңдарынан,
Орман, тау, өзенінен,
Әзілінен,

Достардың өлеңінен,
Күлкісінен сәбидің,
Наз үнінен
Ана тілім сияқты қазақ тілін

Шаршадың,
Тыныштық жоқ ертеден бір,
Түзейсің ашқан сәби көрпелерін.
Ауғанда түн ортасы

Ас үй жақта
Туады өзегіңді өртеген жыр.
Шамы ұзақ сол бөлменің жанатындай,
Ақ қалам ақ көгершін қанатындай.

Ақ қағаз көңіліңе сәуле шашып,
Тазарып жаның бір сәт қалатындай.
Ас үйді отырасың бөлме көріп,
Ұйқыға асау өлең бермей ерік,

Жыр бесік тербеткенде, көз алдыңа
Келеді туған далаң дөңгеленіп.
Шарлайсың іздеп содан өткен күнді,
Көңілің күтіп жүрген көктеміңді.

Өзің де қиял құсы қанатымен
Сезбейсің қайда самғап кеткеніңді.

Кезесің жастық өткен жолдың бәрін,
Тыңдайсың махаббаттың мөлдір әнін.
Ол сенің жүрегіңді жұлмалайды,
Алыс бір әуені боп домбыраның.

Көлбейді көз алдыңда далаң сонда,
Кең әлем тар көрінер саған сонда.
Себебі төрт қабырға қоршап тұрған,
Арқаңда әйел жүгі, балаң қолда.

Сонда да солдырмайсың үміт гүлін,
Сен үшін, мүмкін, бекер күдіктімін.
Сән сарай, кең дала ма – шын бақыттың
Тұрағы қайда екенін біліпті кім?

Бақыттың ұғымы жоқ толық әлі,
Белгісіз оның келер жолы дағы.
Ол бізге
Сезім,

Тағдыр,
Сағыныш боп,
Шабыттың жалынында жолығады.

Қара шаш қазақ әйелі
Ән салды менің үйімде.
Өзі мұңды, ал енді
Жанары отты күйінде.

Сайрайды үндес домбыра,
Шанағы толы сыршылдық.
Әйелдің нәзік қолында
Бір шалқып, бірде күрсініп.

Көзінен әйел көресің
Тұрғанын арман таусылмай.
Домбыра мүсін денесін
Билеп бір діріл даусындай.

Әншінің жүзін көргенде
Түнгі оттар тұрды тамсанып.

Кірпіштен салған бөлмеде
Жатқандай дала ән салып.
Жүзінде жаңа Ай туғандай
Кереді кербез қабағын.

Москва тыңдап тұрғандай
Тынысын дархан Даланың.
Көңілдің тасып арнасы,
Жүректер сырға толды да.

Ауғанша түннің ортасы
Күмбірлеп тұрды домбыра.
Әнмен ол таңды атырды,
Тыңдадық біз де әдейі.

Бұлбұлша сайрап отырды
Бақытты қазақ әйелі.
Ұмытып әннен басқаны,
Әуенге елтіп нұр құштық.

Әлемнің мөлдір аспанын
Күзетіп тұрды тыныштық.

Айдай анық, өзі жылы,
Аты таныс әлемге.
Сыры жұмбақ
Ұқсатамын

Ұйқыдағы әйелге.
Жүзіңде бар ақылдылық,
Бойыңда бар күшің де.
Қанша сыр бар,

Қанша дастан
Киіз үйдің ішінде.
Бұзды ұйқыңды
Қанша дауыс тосыннан,

Түндер өтті-ау
Моңғолдардың
Ат тұяғы дүбірінен шошынған.

Қызыққандай кең далаңа
Көп болды анық жауларың.
Сол кездегі
Боздақтардың

Моласы ма тауларың?
Қанша сенің ұйқысы жоқ түндерің?!
О, Азия!
Тыныштықты білмедің.

Қанша сенің қан сімірген
Өрт шарпыған гүлдерің?!
Бірақ бүгін ұқсатамын
Сені сынбас асылға.

Бәрін жеңдің,
Жалғастың кеп
Жаңа,
Жарқын ғасырға.

Бүгін сенің шырқалады
Ән мен жырың таусылмай.
Атты әскердің
Қырқадағы

Жасыл шалғын жайқалады,
Белесіңнің гүлі де.
Күміс жүген сылдырындай
Естіледі бұлақтардың үні де.

О, Азия, саған жырым
Ғасыр қанша тастаған.
Ұйқыдағы арудайсың
Әлі ешкімге

Сырын толық ашпаған.
Сырт көзге сен мейірбансың,
Тыныш жатқан жайлау, ән.
Жауың үшін

Қас батырсың
Суық қанжар байлаған....

Сильва Капутикяннен,
армян ақыны

Кеттің де
көңіліңе өзге тілек толып,
Ал мені қайта іздейсің
жүдеп, солып.

Сен мені ұмытуың мүмкін емес,
Кеудеңде тұрған кезде жүрек соғып.
Мен – сенің өмірдегі ән мен гүлің,
Аңсаған қалмай бойда сәл дегбірің.

Мен – сенің атар таңың, татар дәмің,
Мен сенің жолыңдағы әр белгімін.
Сен мені мүмкін емес сағынбауың,
Заңды ғой сағыныштан арылмауың.

Мөлдіреп мен тұрамын әр кез саған
Жолыққан жанарынан арулардың.

Кеттің сен, ұмыттым деп жүрсің мүлде,
Сүйеніп талға кеше күрсіндің бе?
Көзіңді қызықтырған сонда сенің
Мен бармын жас бұтақтың бүршігінде.

Қарасаң, шынар да мен асқардағы,
Сен келер үйдің менмін баспалдағы.
Төбеңнен ұзақ түнге төніп тұрам
Жұлдыздар көзіменен аспандағы.

Кетсе егер терезеңді самал ашып,
Ол менмін, мейлің, безіп далаға шық.
Қолдағы шылымыңның түтінімен
Деміңе кетем тіпті араласып.

Дауылдың екпінімен ақпандағы
Тіреуді бұзып кірем қақпаңдағы.
Құйын боп берекеңді кетіремін,
Шашамын қағазыңды тартпаңдағы.

Әуреге түспе ұмытып мені мүлде,
Өзгеге сүйкімді боп көрінуге.
Онда бар тіршілігің ойрандалып,
Быт-шыт боп кетер мүмкін өмірің де.

Се Ман Ирден,
корей ақыны

Талай күн, талай түн
Жолыңа қараймын.
Сағындым, сүйіктім,
Күтемін келер деп мен сені.

Сен десе еш қайғы
Баса алмас иықты, еңсені.
Егер сен оралсаң,
Тым ыстық даусыңды

Естірмін жер үйде болсам да.
Мың дауыс ішінен
Танып ап,
Жолыңа шығармын мен сонда.

Әлде сен
Соғыста жаралы болдың ба?
Шашымнан сипауға
Қуаты жетпей ме қолдың да?!

Сонда да оралшы,
Мен саған сыйлайын таң нұрын.
Сендегі азаптың
Өзіме алайын барлығын.

Мен сенем –
Келесің үйге сен оралып,
Көңілді күлкімен, өлеңмен,
Жеңіспен келесің, ол анық!

Қозғалмай тұруға
Жетер ме шыдамың?!
Мен сенің алдыңнан
Жүгіріп шығармын!

Кездесу сәтінде
Тұрғанда мойныңа асылып,
Шошынба көзімнен
Тамшы жас көргенде

үзілген.
Қалғанмын жасырып
Қоштасқан кезімде өзіңмен.

Николай Босиковтан,
якут ақыны
* * *
Жыршы етіп мені ұшырған,

Сергелях, қане, армысың!
Келемін аңсап құшуға,
Бірге өскен достар, бармысың?!
От болып жанған төсіңде

Қарттығын көрмей бәрінің,
Қалдың ба сақтап есіңде
Жастықтың сонау жалынын?!
Көзге ыстық сол бір бөлмеде

Көп күнім менің тойланды.
Толастап шуыл көрмеген
Төртінші корпус қайда әлгі?!
Сергелях, сені сағындым,

Сен – лебі жастық жалынның,
Махаббат жайлы дастаным.
Өзіңе жер тең келер ме,
Лайық не сый арнасам?!

Жаңадан жазған өлең де
Сен жайлы болмақ әрқашан.

* * *
Айналаға аппақ нұр
Құйылып тұр.
Орман алтын көйлегін

Киініп тұр.
Таңғы ауадан ақ сәуле
Тарайтындай.
Аңшы жолы болғанын

Қалайтындай.
Орман деген сұлулық
Осы-дағы.
Ақ бөкеннің іздері

Жосылады.
Аңшы жолы бөктерде
Қиындаған.
Тазы кетіп барады

Айналаға аппақ нұр
Құйылып тұр.
Орман алтын көйлегін
Киініп тұр.

Аспанның асты мекенім,
Жаяды құшақ қайда да.
Бәрін де сүйіп өтемін,
Ерекше бірақ Туймаада.

Сүйікті жардың көзімен
Қарайды ол маған елжіреп.
Құстардың әнін сезінем,
Анамдай сүйер жел жібек.

Оралсам шаршап сапардан,
Қанады сонда ұйқың да.
Жетелеп қайта ақ арман,
Қосылып кетем қиқуға.

Бағым да сонда жанғандай,
Ұлым да сонда сай маған.
Махаббат, жастық армандай
Ыстықсың маған, Туймаадам.

* * *
Салып жүр ұя қос торғай,
Ешкімнен үркіп жасқанбай.
Мамық пен шөпшек тасиды,

Әндетер ауыз бос болмай.
Бітіріп болды ұяны,
Биіктен шолып қияны.
Шырқатты дейсің аспанда,

Жарасып қосақ күй-әні.
Екеуі қатар ұшады,
Кең дейді аспан құшағы.
Осы бір үнде қуанған

Бақыттың барлық нышаны.
Ұшуға биік сай қанат,
Еңбегін жүрді тойлап-ақ.
Әндетіп салған ұяны

Қос торғай ұя салады,
Мамық та, шөп те табады.
Ойнамай көкте найзағай,
Соқпағай тундра бораны.

Мөлдіреген мүйізіндей бұғының,
Көкшіл аспан тұрды құйып жылуын.
Тундраны сәулесімен сипалап,
Көкжиектен көтерілді ұлы күн.

Мен оқимын
Гейне ақынның жырларын,
Досым менің қызықтайды қыр бағын.
Қызықтайды Тундраның үстінен

Қалың орман қанат жайып тұрғанын.
Кеше ғана жатыр еді мүк басып,
Қарақаттар құшақтаса жұптасып,
Қариялар әңгіме айтқан күркеде,

Темекімен көңілдегі бұлтты ашып.
Айтқан олар аңыздардың небірін,
Көшіп жүрген ормандардың өмірін.
Үнсіз ғана тыңдағанбыз екеуміз,

Дауыл болып
ұшады екен бұл орман,
Тыншиды екен қайта оралып шығаннан.
Тіршілік бар осы орманның ішінде,

Бірге налып,
бәрі бірге қуанған.
Осы орман
қорғайтын жел, суықтан,

Сан өмірді құшағына ап жылытқан,
Аласұрып,
жағаны ұрып толқыны,
Алып мұхит күңіренеді иықтан...

Мөлдіреген мүйізіндей бұғының,
Көкшіл аспан тұрды құйып жылуын.
Тундрада ақ сәуле боп жүйткіген
Бұғыларды қарсы алады Ұлы Күн.

Леонид Поповтан,
якут ақыны

жан-жақ түнерді,
Шулады орман сол күні.
Шулады шөбі, гүлдері,
Өзен де қатты толқыды.

Бейне бір жерге тасталған
От шашқан отты найзадай.
Түнеріп тұрған аспаннан
Жарқ етіп түсті найзағай.

Құйды кеп нөсер жер-көкте,
Дүние түгел малшынған.
Дірілдеп тұрды әйнектер
Тасырлап соққан тамшыдан.

Шықтым да қарсы дауылға,
Қаһарын күттім аспанның.
Жерім жоқ мүлде ауырған,
Келмейді тіптен жасқанғым.

Найзағай ойнап үстімнен,
Дауылды нөсер өтті енді.
Сескенте алмай күшімен,
Жасыта алған жоқ мені.

Тұрмын бір батыл сеніммен,
Қуана соғып жүрегім.
Еш дауыл туған жерімнен
Бөлмесін анық білемін.

Бір қырдан өтіп, біріне
Зулайсың қанат таққандай.
Ең алыс жердің түбі де
Жақындап келе жатқандай.

Тілгілеп қарды келем мен,
Үлпілдеп ол да тапталмай.
Бабалар сүйген өнерден
Жаныма желеу тапқандай.

Самғаған құстан қалыспай,
Еркіммен шығам қияға.
Адасқан жоқпын алыста,
Құлаған жоқпын сірә да.

Құйғытып келем есіліп,
Соңымда қалды бел бұраң.
Бітпейтін әндей көсіліп
Шақырып жатыр Тундрам.

Авторы есімде жоқ, бастауыш мектепте
«Ана тілінен» «Жаман жолдас» деген шағын
әң­гіме оқығанбыз. Екі дос келе жатса, орман­
нан аю шығады. Біреуі жүгіріп барып ағаш­тың

басына шығып кетеді де, біреуі жүгіре алмай
жерге жата қалады. Аю өлген адамды жемей­
тінін естіген ол демін алмай шыдайды. Бал­
паңдаған аю жатқан жігітті иіскеп өз жө­ніне

кеткесін, жолдасы ағаштан түсіп келіп: «Ол
сенің құлағына не сыбырлады?» – деп сұрай­
ды. «Жолдасың жаман екен, ендігәрі қиын кез­
де тастап қашатын ондайлармен дос болып,

жолға шықпа деді», – дейді. Әңгіме мазмұны
осы ғана, бірақ бала көңілге қатты әсер етеді
де, есте ұзақ сақталып қалады екен. Бүгін
менің санамда жарты ғасыр бұрын оқыған

«Жаман жолдас» оқиғасы қайта қылаң берді...
Бүкіл Қазақстанның баласынан қариясы­
на дейін салтанатты сәтте сүйіп шырқайтын

«Менің Қазақстаным» ақыры егемен елдің
Әнұранына айналды. Шәмшінің ел сүйген
әніне сөз жазған ақын Жұмекен Нәжімеде­
нов өткен күзде 70 жасқа толар еді-ау деп

талайлар өкінген мерейтой өтті. Жүрегінде
жылуы қалған ақын-жазушылардың бір тобы
қатынасты, сөз сөйледі, өлең арнады. Басшы
қызметтегілерден – елден келген екі адам. Ал­

матыда осы шараны жасөспірімдер театрын­
да өткізуге мұрындық болған әкім Иманғали
Тасмағамбетовтен басқа қызметкер көрінбеді,
олар өлген ақын түгілі, бұл күнде тірілеріне

сәлемдеспейтін болып барады. Негізгі рухты
ұлт тәрбиелеуде әдебиеттің, ақын-жазушы­
ның ықпалы қанша екенін тарих талай дәлел­
деген қағида еді. Адамның сауаты мен параса­

ты, мәдениеті мен адамгершілігі оның оқуы
мен көргеніне тікелей қатысты нәрсе. Күпі
киген Абай ақын бізді сауаты мен санасына
табындыратыны сондықтан.

Жұмекен Нәжімеденов жайлы қанша мақ­
тау айтылды. Ерекше ақын, талантты ақын,
сауатты ақын, қайсар ақын ешкімге ұқса­
майтын, елі мен жерін өзінше сүйген өр ақын.

Ендеше, оны неге тірісінде айтпағанбыз, неге
оның құрдас-достары өздері оза шапқанда
Жұмекен де бар деп айтпаған. Олар да «Жаман
жолдас» әңгімесіне ұқсамай ма осы? Мұқаға­

ли Мақатаев та солай, өлген соң қастерледік,
тірісінде қайда болдық?
Жаңа әні бүкіл Қазақстанға естілген бетте
жатталып қалатын Шәмші Қалдаяқовпен қа­

тар өмір сүрдік. Шәмші вальсіне бүкіл ел би­
леп кететін еді. Аузында тісі жоқ кемпірдің кө­
зі жылтырап, жас дәуренін еске алатын Шәмші
әнінде қарапайым жүрекке жақын ноталар

қанша? Бірақ тірі Шәмшіні құрметтеген адам
басшылар арасында аз болғаны шындық. Ба­
сына киген бөркі арзан талантқа олар да ар­
зан көңілмен қарайды. Қожанасырдың: «Же,

шапаным, же», – деп табаққа жеңін малаты­
ны осы тұсқа жарасар еді-ау. Шәмші өз ғұмы­
рында бір сахнаға шыққан жоқ, құрметтелген
жоқ. Мұқағали екеуі жалған әрі жасанды сый­

ластықты жек көрді. Қолында билігі барлар­
дың талантты онша танығысы келмейтінінің
дәлелі осы еді. Шәмші кезінде консерватория
бітірмеген сияқты. Ал консерваторияның саз­

герлік факультетін бітіргендер ішінен тағы
бір Шәмші неге шықпай жатыр? Ендеше, та­
биғи таланттардың санаулы екеніне құлақ
асқан дұрыс қой. «Жаман жолдас» әңгімесін­

дегі ағашқа шыққандар қазір Шәмшіні мақ­
тап сөз сөйлейді. Кезінде қайда болған?
Өзім бастық болып көргенім жоқ та, бірақ
басшы жұмыстан түсіп қалғаннан кейін еш­

кім елемей кететіндерді көп көрдім. Кедейлеу
кезде жолдас болып, билікке жетіп бақ пен
байлық қонғанда ескі жолдасы түгілі, туысын
да танымай кететін кекжиген кәйкібастарды

да көрдік. Таңданатын ештеңе жоқ, бұрын да
адамзат басынан кешкен жайт қой бәрі де.
Батыс Қазақстанда үлкен газ мекемесінің
үлкен басшысы болғаны, оның шырқап тұр­

ған кезі де еске түседі. Айналасы мәшине,
алды толған құжынаған адам болатын. Олар
бастыққа сәлемдесіп қалуды өздеріне жар­
ты бақыт санайтын. Дүркіреп тұрғанда әкесі

өлді (бақытты шал екен), үйінің айналасын­
да адам мен мәшинеден аяқ алып жүру қиын
болды. Қазір ол кісі зейнеткер, туған күнін

тойласа баяғы жалпылдақтардың бірі де кел­
мейді. «Жаман жолдас» әңгімесі тағы да еске
оралады.
Қызметі өскен жігітке таныс-дос табыла

кетеді-ақ. Ондайда қазақ «Бөркің қисаймаса,
бәрі дос» деп отыратын. Адам пенде кезінде
айт­қан сөзге құлақ аса бермейді ғой. Өзіне
жал­пылдағанды, мақтағанды ұнатады. Жы­

ланша жыл­жып, түлкіше құбылғандарға әрі
жүр деп айта да алмай қалады. Жағымпаз бен
жылпостың тұтқынына түседі. «Дос жыла­
тып айтады, дұшпан күлдіріп айтады» деген­

ге құлақ аспай кетеді. Айналасындағы бөтен
бетперде киген сатқын-қуларға сенетін бола­
ды. Жеке басқа жалпылдайтындардан нашар
үлгі тарайды. Олар өз басының қарақан қамы

үшін досын, жұмыстасын сатып кетеді. Әсіре­
се бизнесте адалдық деген сөз қолданылмай­
ды-ау. Олардың ұраны – тек қана пайда! Бұл
індет Отан сүю мәселесіне тірелсе қайтеміз?

Бұл ауру ұрпаққа жұқса, не істейміз? Кеше
ғана сүйсінген «Көшпенділер» киносындағы
қырғындардан сақтаған кең байтақ Даланы,
еркіндік алған Отанды кімдер қорғайды, кім­

дер сүйеді? Жағымпаз жалтақтардан бұрын­-
ғы Абылай, кешегі Бауыржан сынды ұлдар
өсіре аламыз ба? «Жаман жолдас» әңгімесін­
дегі өзі алғашқы шыққандар қиын-қыстау

кезеңде досын да, даласын да, намысын да
сатып кетпес пе екен? Жеке бастың пайдасы
үшін құбылып түсетіндер өсіп тұрса ше? «Тура
биде туған жоқ» дегенді айтқандар бізден гөрі

даналау болған шығар деп қаласың, себебі
осы сөздің ақиқат екеніне көзің барған са-
­йын жете түседі.
Қазақша оқығанның «кесірі» ме, сәл нәрсе­

ден есіме әжем айтқан мақалдар орала кетеді.
Керітартпа ақын деп, молда деп бізге оқыт­
паған Әбубәкір жырынан үзіндіні де мақал­
ша айтушы еді. «Жасық туған жаманың атқа

мініп зор болмас, асыл туған бекзатты қой­
ға салса қор болмас, тегі таза жібекті шұлғау
етсе бөз болмас» деп түйдектетіп бір әңгіме­
лер айту­шы еді. Әжем сөзі кітап сөзінен кем

әсер ет­пейтін. Осы ақынның «Кірпіш тастан
үй шықты, бозбаладан би шықты» дегені де
ой салады екен. Оның кірпіштен үй шықты­

сы нақты айтылса, бозбаладан би шықты­
сы ойланту үшін айтылған ұйқас екені анық.
Тәжірибесі аз босаңдау басшы ненің қадірі­
не жете қойсын. Адал дос қадірін ұғатын дәу­

рен кешпесе, өткеннен қорытынды шығарар
жасқа жетпесе, ол елді бағалай ала ма? «Тау
мен тасты кешпеген, жол қадірін не білсін» де­
ген сөз де тектен тек айтыла салмаған шығар.

Сол бозбала басшыға жалпылдаған жылпос
ересекті көргенде, түрлі ойға түсесің. Ерсі
қылықтан өзі ұялмаған адам өзгелер көріп
тұр-ау деп те ойлай алмайды. Олар ар-ұждан

дегенді ойламайды. Неміс жазушысы Генрих
Гейне «Ұждандылық – жүрек саналылығы»
десе, біздің халық мақалы «Малым – жаным­
ның садағасы, жаным – арымның садағасы»

деп кесіп айтқан. Бірақ жағынып сөйлейтін­
дер қай кезде де болғанға ұқсайды.
Ақындар да о заманнан бері ода жазған, бұл
поэзияда бар жанр. Талас жоқ, жазуға болады.

Бірақ оны осы күндері қандай жағдайда жаза­
тын болды деген орынды сұрақ туады. Кімнен
қандай пайда көремін деп жазатындар жоқ
8-251

емес-ау осы. Ертең арнау нысанасы өзгерсе,
оған да сөйтпес пе екен? Яғни, мазмұны қалған
оданың тақырыбы өзгереді. Осы жерде тағы
бір ұлы жазушының жүрген жерінің шөбіне,

шыққан бұтағының түсіне қарай түрін өзгер­
тетін кесірткесі – атақты А.Чеховтың «Хаме­
леоны» еске түседі. Басқа салада өзгергіштер
өткінші өмірдің уақытша рақатын көріп қа­

лар, ал қаламгердің құбылысына таңым бар.
Табиғат берген талантты өз орнына пайда­
ланбау ел қорғайтын қылышпен бұзауға шөп
шапқанмен бірдей шығар.

Менің өзім де талайға өлең арнаған екен­
мін. Кешегі сұрапыл соғыстың 1946 жылы
Кеңес Одағының Батыры атағын алған, әлі
тірі, аман-сау жүрген батысқазақстандық Са­

дық Жақсығұловты көргенде:
«Ұмытпайды екен басынан өткен
жайтты адам,
Соғыс­та жеңді, еліне одан қайтты аман,

Батырды көрдім алпыс жыл бойы ешкімге
Мен батырмын деп айтпаған»,

немесе:
«Далада туған біздің аты алыптар,
Кең дала, сен олардан ат алып қал,
Бар ма екен әлі күнге Сыр бойында

Кетпенмен атын жазар Жақаевтар?!»
сияқты, бүгінгі тірлігіме түк пайдасы жоқ ән­
ші Мұхит Мералыұлына арнап: «Әкесі айтқа­
нымен бар ақылын, алатын көрінбейді бала

тілін, тон тозып, уақыт озып, қайдан білсін
Мұхиттың әні мәңгі қалатынын» деп дәріп­
теймін мен қияли. Ақындарды қияли десе
өкпелейміз, өйткені қазір бәрін экономикаға

тірейтіндер бәрін өз қалтасы мөлшерімен
өлшейтін қаламгерлерді қияли деп түсінеді.
Ақша барда өлең жазу, алтынмен аптап кітап
шығару да сөз емес заман туды, біреулер он­

дайлардың жырын жазып күн көріп жүргені
де рас. «Үкімет қызметінен қол тимеді, зейнет­
керлікке шыққалы өлең жазып жүрмін, Абай
да біздей-ақ ақын екен ғой» деген топасқа ай­

рып беріп жүргендерді таланттың, асыл сөздің
киесі қақсыннан басқа айтар болмаса керек.
Ұзақ жыл сыйласқан бір таныс інім бағы
жанып басшы орынға келді. Соңғы кезде ол

құдай жаратқан өз дауысын өзгертіп, тамағын
кенеп сөйлеп, кеңкілдеп күлетін «науқас» тап­
ты. Өзімсініп бір ескерту айтқаным бар еді,
енді мені барса келмес аралына көшіріп тас­

тауға әзір. Көшіріп тастау демекші, біздің көз
ондайды да көрген. Операны шулатып алпы­
сыншы жылдардың аяғында келген Жұлдыз
Баймолдина деген әнші көшіріліп тасталған.

Ол кезде ғашық болуға партия қызметіндегі
адамның еркі жоқ, бұл әнші «рұқсатсыз» сү­
йіспеншілікке кезікті, лауазымды адамға ұнап
қалғаны үшін көшіріліп тасталған еді. Сон­

дықтан билігі күштімен ой таластыру да ке­
регі жоқ шаруа шығар, тоқпағы күшті киіз қа­
зықты жерге қағатынын әжем ескерткенімен,
көз көргенді айтпауға ақын жүрек шыдамай­

ды екен.
«Жаман жолдас», бәлкім, бүгінгі оқулықтан
түсіп те қалған шығар, ал «Аяз би» ертегісін

бастауыш сыныпта өтіп кету қиянат. (Сынып
деген аударманың да келісіп тұрғаны шама­
лы). Сол сағатта ауырып қалған оқушы оны
мүлде ұқпай кетеді. Қазақша оқымаса, тіптен

өкінішті. «Аяз би» – есейген кезде, әсіресе бас­
шы қызметке баратын кезде ересектерге оқы­
татын ертегі. Ұлттық мектепте оқымағандар,
бәлкім, әлем әдебиетінен пайдалы нәрсені

көбірек алар, ол өзінің төл тәрбиесінен ақ­
сайды-ақ. Аяз бидің көне тонын іліп қоюдың
өзі сабақ, оясыз оны да ұқпасы анық. «Ашта
жеген құйқаңды тоқта ұмытпа» дегенді сөз­

бе-сөз аударып берсең, орыс тілді басшы оны
түсінбейтіні анық. Баяғыда мүжіген басты
неге мен есімде сонша сақтауым керек деп таң
қалуы әбден орынды болар еді. Қазақ халқы

тарихында аштық пен қуғын көргенін, оның
ұлттық қасіреті мен қайғысын түсінбеген
адам тіліндегі мазмұнды сөзін де ұқпасы тү­
сінікті. Кедейдің баласы аштан өліпті деген­

ді естіген бай баласы ол неге қуырдақ же­
меді екен деп таңданыпты деседі. Сол сияқты
орыс мектебінде оқығандарға «Баталы құл

арымасты» түсіндіре алмағандықтан, қазіргі
ұрпақтың қатыгездігіне куә болып отырған
жоқпыз ба? Ендеше бата мен қарғысты айы­
рып түсінбеген ұрпақ обал, сауап, қиянат

сөзін де аудармадан біледі. Ендеше, ана тілінің
тағдыры деп шырқырайтындар арлы азама­
ты, аяулы қызы бар Ел болуды аңсайтын ұлы
сезімді жоқтаушылар деп түсіну керек қой.

Көше толы қате жазуға намыстанбайтындар
да тіл білмейтіндер емес пе? Әлі күнге орыс
мектебіне бала сүйреп жүрген де солар. Неге
деп сұрасаңыз, орыс мектебінде білім бар

дейді. Сонау сақ заманынан келе жатқан өз
ұлтыңның тәрбиесі мен тілінде «сауат» жоқ
дегенді кім дәлелдейді. Питерден оқу бітіріп
келген кеме жасау ісінің шебері болған қазақ

жігіті арақтан өлсе, оның сауатынан не пайда?
Мәскеуде ұлттар тілі университетін бітірген
қазақ қызы орыстан туған баласын жетелеп,
ата-анасынан бөлек тамақтанып жүрсе, оның

сауатынан не пайда?
Осыдан жиырма жыл бұрын Мағжан, Ах­
мет, Міржақып есімін естімеген біз 1986 жыл­

ғы желтоқсанда ұлт намысын жоқтап шық-
­қан жастарды жақтап сөйлеген «Мен – қа­
зақпын» дастанының авторы, ақын Жұбан
Молдағалиевтың сөзін тындағанбыз. Сол кез­

де орысша оқыған «сауаттырақтар» қайда
болды? Қазақша акцентпен арқамыздан құ­-
мырсқа жүгірткендей намысты сөздер ай­
тылған шақта қол соғудан қорқып, жер теуіп

едік-ау. Оның қолындағы бір бет қағаз дірілін
көрген қаламгерлер әлі де үнсіз. «Жаман жол­
дас» тағы еске түседі. Айтпайды олар, өзімнен
асып кетпесін дейді. Сол күні Колбинге қасқая

қарап тұрып: «Кеңестік Отанды жаудан бір­ге
қорғаған едік, сіз бен мен замандаспыз, рас,
бірақ сіздің тұқым менің немере қыздарым­
ның шашын жұлғанды, ұлдарымның басын

жарғанды көргенше бір күн бұрын өлгенім
артық еді. Бұл жолы ақын сізбен пікірлес бола
алмайды, ғафу етіңіз», – деген сөздерді ол кез­
де бірінші басшыға айту үшін қанша ерлік ке­

рек еді! «Өлі арыстаннан тірі мысық артық»
деген даналықты да айтқан біздің қазақ қой.
«Мысықтабандар» озды, намысты ақын өлді,
уақыт зулап жатыр...

Тәуелсіздік таңының жемісі де бар, шүкір.
Өткен жылы Атырауда өзін балағаттаған
итальяндық азаматтан сот арқылы кешірім
сұратқан қазақ қызы – бүгінгі еркін ұрпақ

өкі­лі. Ендеше, елдік пен тәуелсіздік жекеле­
ген адамдар намысына да байланысты. Өз елі,
өз даласы, байлығы бар ел екенбіз, неге ана
тілімізді қастерлете алмай отырмыз? Бір жыл­

да меңгеретін шет тілден өз тіліміз қиын ба?
«Жаман жолдас» әңгімесі бұл күнде аңқау­
лар үшін айтылатын көне тақырып та болуы
ғажап емес. Бірақ осыдан жиырма жыл бұрын

алаңға шыққан жастар соны оқығандар бол­
са керек. Олар бір-бірін қолдай білді, топтаса
білді, ұлт намысы жолында бірлесіп таяқ жеді.
Оларға қарсы күш жұмсағандар өз қара басы­

нан аса алмайтын, өз билігі, өз көзқарасы жоқ
жанды қуыршақтар еді. Олар түрін құбыл­
татын хамелеон – кесірткелер тәрізді қазір
басқа бояумен өмір сүруде.

Тарих дөңгелегін тоқтатар күш жоқ, әрине,
уақыт өз дегенін жасап бағады. «Заманың түл­
кі болса, тазы боп шал» деген қазақ қалыспау­

ды үндейтін секілді. Құбылғанды қууға да да­-
йын бол деген-ау, сірә. Тазы болу – қырағы болу
сияқты ұғым ғой. Ендеше, ат мініп, тазы ерт­
кен дала ұрпағына қырағы болғанға не жетсін.

Ана тілдің тағдырына қатты алаңдайтын
алдымен қаламгер қауым. Басшылар, байлар,
бизнестегілер мен сауда, кеден қызметкер­
лері әзірше бұл мәселеге кірісе қойғаны ша­

малы. «Қазақ қазақпен қазақша сөйлессін», –
деді Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаев.
«Әдебиет пен өнер ұлы болмаған жағдай­
да ұлт ұлы болмайтынын ұмытпайықшы», –

депті Ғабит Мүсірепов. Жазушы шығармасын
тәрбие құралында ең басты көрнекі дәрежеге
жеткізу бүгінгі қоғамның экономикадан бір
саты да кем түспейтін негізгі саясаты болға­

ны дұрыс. «Жаман жолдас», «Хамелеон» тү­
гілі, күнделікті баспасөзді көз жүгіртіп қара­
майтындар көбейіп барады. Не жөнінде жа­
зылғанын да ескермейтіндер саны аз емес.

Мақалада көтерілген мәселеге көңіл бөлініп,
тиісті орындар жауап та қайтармайды. Мейлі,
жаза берсін деп, қол сілтеп жүре береді. Неге
десеңіз, оны қазір қолданылып жүрген заңда

талап етпейді. Айтылған сөз жерде қалмасын
деген ниетпен жасалған заң жобасының өзі
жерде қалып қойды. Енді қажет мәселені кө­
теретін қаламгер де азайған сияқты. Жазған­

нан нәтиже шыққанын көрмеген оқырман да
қазір басылымдарға немқұрайды қарайтын
болды. Баспасөзге де жазылу қиындайтыны­
ның бір себебі осы. Ал ұлы жазушы Л. Толстой

«Безразличие – подлость души» депті. Енде­
ше, кітап шығарып, газет басқаннан не тауып
отырмыз? Ойлансақ қайтеді?..

Ауыл!
Әр қазақтың ата-тегінің ақ бесігі, әр қа­
зақтың табанын тірер, арқасын сүйер асқа­
ры, әр қазақтың баба дәстүрі, көне салты,

әр қазақтың есі кетіп еске алар балалық бал
дәурені. Атамекенге деген ұлы махаббат сол
ауылға деген жүрек түкпірінде сыздаған сағы­
ныштан басталса керек. Бәлкім, басқа ғасырда

қалада туған қазақтар Қазақстанның мақта­
нышы бола жатар, дәл қазіргі біз өмір кешкен
дәуірімізде ұлылықтың негізі сол ауылдан бас­
тау алды. Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнан­

баев далада туып өсті. Ұлы жазушы Мұхтар
Әуезов ауылдан шықты, батыр Бауыржан Мо­
мышұлы – ауыл баласы. Бүгінгі Алматы мен
Астананы даңққа бөлеп жүрген өнерлілердің

мыстылар мен талант иелері – ауылдан өнген
ұрпақтар не сол ұрпақ тәрбиесін көргендер.
Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан
Назарбаев та ауыл перзенті. Ауылын, халқын

ойлағандықтан да Елбасымыз осындай ше­
шім қабылдап отыр.
Ауыл жылдары!
Осы бір шешім қабылданғанда менің көз

алдымнан ерке құстары еркін жүзетін көгілдір
көлдердің көктемгі көрінісі өтті. Қозы-лағы
жамырап, у-шу болған кешкі ауылдың тай-
құлынға мініп көк шалғында құйғыта шапқан

бақытты балаларының дауысы келді құлағы­
ма. Сабада қымыз сапырған келіншектің
жылы жымиған жанары көз алдыма келіп, тәй
басқан жас сәбидің тұсау кесер тойындағы

дүрмек дауысын да естігендей болдым. Оюлы
текемет үстінде шәйі жібек көрпеде отырған
бәйбішенің жанында тербетілген бесік елес­
теді... Шындығында бұл сурет елес боп қалмақ

па? Өйткені, шын мәнінде қозы-лағы азайған,
қымызы да, қызығы да ортайған, бәйбішесі
базар жағалап кеткен, келіні жүкті болуды си­
ретіп, бесікті жинап тастаған, көшіп кеткен

жұртта есік-терезесіз үйлер мен иесіз қалған
иттер тұр көз алдымда. Қорғаны жоқ, қалқа­
ны жоқ, қожасы жоқ, егіндігін қаңбақ басып
кеткен жайылымы бос қалған алыс ауылдар­

да қазіргі күні панасыздар қалды. Олар осы
ауылға көңіл бөлінер сәтті он жыл бойы асқан
шыдамдылықпен күтті...
Иә, ауыл шынымен тозды. Бірақ оның біра­

зын жөндеуге болар. Алдағы үш жылда сәл де
болса еңсе көтерілер. Үркіп кеткен, қалада
қара бастың қамы деп қаңғығандар ауылына
оралар, қалған жастар қайраттанар. Әттең,

дәл қазіргі несиені іске асырып, бел сыба­
нып кетер салауаттылар аз ауылда. Егемендік
алғанда он жастағы бала қазір 20 жасар жігіт
болды, қолында не малы, не көлігі, не білімі

жоқ.
Тоздырып болып, енді еске алған ауыл
алдымен ұлттық тәрбиеміздің ошағы еді-
ау! Сол ошақты да бұзып алған сияқты­

мыз. Ол қашан қалпына келер екен? Осыдан
отыз жыл бұрын ауыл атасы, ауыл ағасы,
ауыл қарттары, ауыл азаматы деген ат­
қа асқан ілтипатпен қараушы едік. Ауыл­

дың сырт келбетінен ауыл ағасын, аза­
маттарын танушы едік.
Ауыл баласы! Ол өзі алданса да, өзгені
алдамайтын ақкөңіл болатын. Ауыл бой­

жеткені инабат пен сызылған табиғи
байсалды мінездің иесі еді. Қалада тұра­
тын сәбилер жазғы демалыста ауылда­
ғы ата-әжеге асығатын, даладан мейірім

мен төрт түлік малды көріп, таза ауа
мен адамдардың таза пейіліне сусындап,
жанын, жүрегін тазартып қайтушы еді.
Енді ше? Енді олар ауыл қазағын менсінбей­

тін тасбауыр болды. Ауыл жігітін «мәмбеттер»
атайтын қала қыздары қазір күйеусіз. Дала
қызы қалалық жігітке қызығып, тастанды ба­
ланың санын көбейтуде. Ауыл жігітін ерте­

ден «Асылдың тұяғы», «Марқасқа», «Азамат»
деп ерекшелеп айтатын, қазір ол сөздер – ар-
хаизм. Ондайды ешкім естіп жүрген жоқ,
түсінбейді де. Қала мен ауылға сауда жасап,

ұн мен көмірді сәл қымбат сатып жүрген көр­
ші жігітті ауылдағы ағайынымыздың мек­
тепке бармайтын баласы «крутой» дегені бар.
Адамға жақсылық жасау деген ұғым қазір

саудамен араласқан түсінік сияқты. Ендеше
қазіргі ауылда өсіп жатқан ұрпақ, мейірім
мен адамшылықты көре алмай отыр. Қожа­
лық иесі де еңбектерін жеп, тиесілі үлестерін

кезінде қайтармайды. Ала жаздай еткен ең­
бегіне екі арба пішен, екі қап ұн берсе жақсы,
бермесе де амалы қанша, қайда барсын. Кей
жерде тіпті, шағым айтар аудан да тарап кет­

кен. Бұрын ауылда көргендінің баласы, ұяты
бар ұл, анасы асыл қыз, мәдениетті жігіт де­
ген сөздерді айтып отырушы еді, оны жастар
еститін. Қазір ел ішін кәкүр-шүкір қаптап кет­

кендей сезінесің. Аға ұрпақ – зейнеткер. Қо­
лында ақшасы жоқтың сөзі де арзандап тұр,
ешкім тыңдап жатқан жоқ сияқты.
Он жылдай пәтуасыз лицензия алған

оқу орындарына ақша төлеп оқығандар
шала сауатты. Өйткені ақша төлегесін,
емтиханда құлатпайды, құламайтынын
білген соң, құнығып оқып бас ауыртпай­

ды. Сауда жасап ақша төлейді, баға қой­
ғызып үйіне қайтады. Ондай маман кімге
абырой әкелмек. Бұрын алыстан оқып келген
студент қарияларды құрметтеп, сәлем беріп

шығатын дәстүр болатын, қазір ел баласы
оны да көрмейді екен. «Баталы құл арымас»
деп отыратын баталы шалдар да зейнетақы­
ның кезегінде жүр, қазір үйлеріне әкелмей­

ді, банкомат немесе байланыс орнын күзетіп
жүргені. Осыны көрген жас ұрпақ үлкен сый­
лап жатқан шарадан бейхабар. Сондықтан
Ауыл жылын алдымен тәрбиеден, мектептен,

мәдениеттен бастаған дұрыс болар еді. Әрине,
мәшине мен трактор да керегі сөзсіз, ол сана­
сыздың қолына тисе, тез сынады және жеке­
леген адамдарға ғана пайда әкеледі. Олардың

бірі қожа, бірі би, тағы бастары бірікпеуі мүм­
кін. «Біріңді, қазақ, бірің дос көрмесең, істің
бәрі бос» деген Абайдың айтқаны келеді. Ал­
дымен ауылдың басын біріктіріп құрап, мақ­

саттарын айқындап беретін шара жүргізілсе.
Ауыл әкімдері қара халықтың сөзін құлаққа
аспай бара жатыр және бұл бір аймақтың
«сырқаты» емес, талай жердегі құбылыс. Тіп­

тен, зейнеткерлер баратын қамсыздандыру
бөліміндегі жастардың өзі дауыстарын кө­
теріп сөйлеседі. Осының бәрінің арғы төр­-
кіні – мәдениетсіздік. Ата салттан тысқа­

ры кеткен тәрбиенің «жемісі». Ауылда өскен
ұл-қыздар аздау оқығанымен, ата дәстүрлі
тәр­биеден талай тағылым алушы еді ғой.
Ауыл жылында ауыл мектебін қалай да­

мытсақ екен деген ой да мазалайды. Талай
жерді компьютерленді деп жария етеміз.
Оның көбі қағаздағы есеп беру. Талай ауыл
мектебінде ол бөлме құлыптаулы тұрса ше?

Құлып астында есепке кіріп тұрған тексеру
комиссиясы кезінде іске қосатын компьютер­
ден, телевизорға түсіруге арналған бөлмеден
кімге не пайда келмек? Көбіне сабақ берер

мұғалім жетпейді. Ауыл жылы алыс ауылға
мектеп салып береміз деп тағы шығынға бата­
мыз ба? Одан да аудан орталығындағы немесе
облыстағы интернаттарды күшейтсе қайтеді?

Ауыл баласы үйінен алыста болса, өз бетінше
күнкөріске бейімделер, бір-біріне мейірімді
болып араласып үйренер, ең бастысы уақыт
талабына сай техника мен жаңа заманның

жетістігін меңгеріп, дамып жетілер. Өз киімін
өзі киіп, ұқыпты, жинақы болуға, қаланың та­
залық мәдениетін меңгеріп, жазғы ауылдың
дәстүрімен салыстырып өсер. Біз ауылды ау­

даннан, ауданды облыстан, облысты өзінше
бөлгеннен оқу-тәрбие жұмысын әлсіретіп
ала­тын сияқтымыз. Иә, Алматыға баруға ақша
жоқ, Астанада оқуға шама жоқ деп жоғарғы

оқу орындарын бөлдік. Университеттердің
саны көбейді, сапасы қалай? Не ұттық, неден
ұтылдық? Араласу азайды, осы кез көңіл сан­
дығы таяздап, ойлау көкжиегі тарылып, жан

дүниеміз кедейленіп бара жатқан жоқ па? Мы­
салы, Павлодарда үш университет, ол универ­
ситеттер ұлттық атынан Әл-Фарабимен, бі­
раз оқымысты жиналған Еуразиямен тең түсе

алар ма екен?
Павлодарлық студент бұрын оңтүстік­
тің қызына үйленіп еліне салт-дәстүр
апарушы еді. Атырау жігіті Баянауыл

бойжеткеніне Дина күйлерін үйретер еді.
Сырдың сұлу қызы сонау Абай елінде па­
лау басар еді. Көкшедегі дастархан салты
Түркістанмен аралас жаңғырып, құдалар

келіп мәре-сәре болар еді. Өзі шағын ре­
спубликада енді әр жер өз қазанында қай­
най бастады. Өз руы, өз әулиесі, өз атасы
жайлы кітап... Әскерге де өз облысында

қалады. Өз өңірінен өзгені көрмеген ұлдың
көзқарасы биіктемесі анық. «Үйдегі батыр
жауға жоқ, үйдегі шешен дауға жоқ» деп халық
неге айтқан. Ұсақталған ынжық ұл елге қалқан

бола алар ма? «Атың барда жер таны желіп
жүріп, асың барда ел таны беріп жүріп» деген
ұлағат нені меңзейді? Иә, қалталылар шет елді
танып жатыр, шүкір, шет тілін меңгерген ұр­

пақ өсіп жетілуде, бірақ ана тілі мен ата салт
ұлт сақтауда, елдікті сақтауда орны бөлек нәр­
се емес пе? Қазір бізде сол дала философия­
сы, ғасырлап жинаған бабалар дәстүрі, ұр­

пақ тәрбиелеудегі құнды пікірлер ұмытылып
тұрғанға ұқсайды. Тәуелсіз Қазақстанның
ертеңіне лайық саналы, намысты, жаны бай,
салтқа берік ұрпақты тәрбиелеу кейінге қал­

дыра тұруды көтермейтін мәселе. Мұның бәрі
жақсара түссек, бола түссек, ешкімнен кем
болмасақ деген игі арман, ақ тілек. Кешегі күні
Ресейдегі Қазақстан жылының салтанатты

ашылуын көріп отырған әр адам ерекше қуа­
ныш сезіміне бөленгені қандай мәртебе. Ке­
мелденіп келе жатқан Еліміздің кең маңдай­
лы Басшысы қандай, байлығы қандай, өнері

қандай! Япыр-ай, бұл қазақтың қыздары нет­
кен талантты еді! Бибігүл, Роза, Жәния, Айман,
Шұғыла, Майра, Ләйла. Әр есім ұлт намысын
көтеріп тұрған жоқ па? Осынша өнерлі қы­

здар өсірген ұлт кімнен кем, оның тілі кімнен
кем? Неге ана тілімізде сөйлемейміз? Шынын­
да ұлт тілінде сөйлемеген ұрпақтың өмірінің
аяғы өкінішпен біткеніне талай мысал кел­

тіруге болады. Олар өзінен туған ұлға да жат
болып кеткен. Талай арыстарымыз өзге ұлтқа
үйленіп, қартайғанда қарттар үйінде қалған!
Осындай намыс тәрбиесінен тыс қалған ұл-

қыз аралас некеге бейім келеді. Ана тілді де
қолдамайтын солар. Ол жерде ата салт жайлы
әңгіме болмаса, ақыры қиын. Кейде жағдай­
ға байланысты ана тілін жете білмесе де, ұлт­

тық намысты жоғары ұстап отыратын отбасы
болады, намысшыл, өжет болады-ақ, әттең,
өзін терең біле алмай қиналады. Бәрібір ана
тілінің терең мәнін ана сүтімен емгенге, әліп­

педен бастап сөйлегенге жетпейді. Кейде ана
тілінде сайрағанның санасы төмен, намысы
жоқ болып қинайды. Сондықтан рухани бай,
саналы, намысқой ұрпақ тәрбиесі әр ата-

ананың есінен шықпауға тиіс борышы дер
едім. Ұлттық намысты сезінбеген қыздардың
алды Америкада, соңы Венгрия мен Түркияда
тұрмыста жүр. Өзге ұлтқа шыққан қыздан на

пайда, олар баласын қазақ деп жаздырта ал­
майды. Ауыл десек есімізге бұрын көп бала­
лы аналар түсетін, бірі кіріп, бірі шығып
жүретін күн сүйген ұзын қарасирақтарды

шетінен емірене иіскейтін, шетінен қол­
қанат қып шаруасына жұмсайтын кең-
­пейіл, кең етек, ақ жаулықты ана оты­-
ратын. Қазір ондай анаға соңғы ән сөзін жаз­

ған далада туған ақын Қайрат Жұмағалиев
алпыстан асып кетті. Ондай аналарды көрме­
гендер ана жайлы жұрт тебіренер жыр да жаз­
байтын сияқты. Қазір санап туған бір-екі

баламен ұлт саны қалай көбейер? Сонда
кең байтақ Қазақстанға ертең кімдер ие
болмақ? Әлі қоныс теппеген оралман ба? Ол
ұрпақ келген жағын аңсайды. Қазір тұрмыс

құрмаған қыз-жігіт саны қанша? Мақаш Тәті­
мов есебінен жаңылған тәрізді.
Иә, біз өсе алмай тұрмыз. Санымыз өсер түрі
жоқ. Қазіргі отбасында бір-екі бас қана, олар­

дың өзінің денсаулығы шамалы. Дүниеге бала
әкелетін ауыл келіншектері шетінен анемия,
аузында тістері жоқ. Тарап кеткен ауылдан,
қосыла кеткен ауданнан көмекке берер он бес

мың теңгені іздеп тауып алғанша шашы аға­
рар. Кеше мен он жыл бойы «Алтын алқасын»
алмаған он баланың анасын көрдім. Енді бір
он бала туған ана қарты екеуі қалада пәтер

жалдап тұрып жатыр, өздері зейнеткер, пәте­
рақыны мұғалім қызы төлейді екен, ал оның
алып отырғаны да он бес мың теңге. Бұл да бір
ауылға емес, бүкіл Қазақстанға ортақ жайт.

Ауыл мәдениетін көтеру үшін мәдениет
сарайларының сау қалғанын жөндеу керек,
кітапханаларға көңіл бөлу керек! Ол сарай­
ларды жекешелендіру кезінде бұрын басшы

болғандардың балалары сатып алып, бұзып
көшіріп, қала маңына үй салып алған. Неге
екенін қайдам, бұрынғы әкім-қаралар жеке­
шелендіру кезінде қара халыққа ештеңе үй­

реткен де, түсіндірген де жоқ, өздері малға
дейін молырақ бөліп алды. Ауылды аздырған
солардың қазір де шаруасы түгел. Бірі – де­
путат, бірі – базар қожасы, бірі – зауыт иесі

(бәлкім, басқа фамилияға аударып қойған).
Әлі сол үлес жалғасуда. Халық соған наразы,
іштей тынып отыр. Халық игілігі болған ғима­
раттарды жеке адамдарға заңдастырып сатып

жүрген өз бауырларымыз қара халық көзқа­
расын құлаққа аспайды. Кей қалада жекемен­
шік иелері өзге ұлт өкілдері, қазаққа сатсақ,
сөз көбейеді, саудаға бөтендер тиімді. Батыс

Қазақстанда талай нәрсеге қожа тіптен ресей­
ліктер. Оқта-текте қарапайым жігіт ие болса,
ондайлардың «крышасы» болады. «Крышасы»
жоқтар бизнес жасаса, салықпен-ақ жеп қоя­

ды. Оны халық көріп отыр-ау деп кейбіреу­-
лер ойламайды. «Ел қамын ойлағандар»
әйеліне алтын дүкенін, ұлына мәшина сало­
нын, қызына кешкі ойынхана сыйлап отырға­

нын да халық жақсы біледі, қазір оған да көн­
діккен. Екі аяқты пенде жүрген жерде Әділет
деген сорлы қашан шырқырамап еді. Талай­
лар осы әрекеттері үшін абыройдан айыры­

ламын-ау деп ойланбайтын тәрізді. Төреші
уақыт ертең бәрін өз атымен атайтыны да
тарихта мәлім. Кезінде «халық жауы» болған

елін сүйген азаматтардың есімін де тарих пен
уақыт айқындап берген.
Қазір ауыл баласы да пайдакүнем, жеңіл
тірлік іздеуде. Ауыл малын ұрлап, өз туысын

алдайтын алаяқ та сол елден көрген «өне­
генің» жемістері ғой. «Көрген көргенін істей­
ді» демей ме халық. Ел сенген азаматтан ауыл
баласы әділетсіз жекешелендіру көрді. Тек­

тілік деген тегеурінді сөзді естімеген ұрпаққа
мектепте текті бол деп шырылдағаннан не
шығады? Тентек болған баланы түзететін
түрме емес, оны тентектікке жібермей

ұстайтын ауылдағы тәрбие мен ата сал­
тымыз. Содан кетіп барамыз.
Қазақтың «мың жылдық» деген құда-құ­
дағайы балаларының үйіне таласып, сот­

тасуда. Бұл – ойлап қарасақ, бүкіл ұлт болып
ұялатын жайт. Қариясын қартайғандар үйіне
апарып тастау да, сәбиден бас тарту да мейі­
рімсіздіктің нәтижесі. Өткен жылы ауру­

ханада өз анасын емі бітсе де, үйге алғы­
сы келмеген жігіттің тағы да бір аптаға
ақша төлейін, тек үйге жібермей тұра
тұрыңыз деп дәрігерге жалынғанын көріп,

бірнеше түн ұйқым қашқан еді. Сол жі­
гіт ағасы болған азаматты ертең өз баласы
сөйт­пес пе екен? Мейірімсіз ұрпақ ертеңгі
Қазақстан еліне не қоспақшы? Шетке сатқан

сәбиден қалғандар өсіп жетілгенде, көргені
мен тегі жоқ, барар жер, басар тауы жоқ, ана­
сы мен үйі жоқтар өскенде қоғамымыз қан­
дай болмақ? Ол жетімдермен қайда барамыз?

Болмаса балаларды 12 жыл мектепте ұстап
есейтеміз бе? Ерте жетілетін оңтүстік өңір
қыздарын тұрмыс құрудан, ана болудан бас
тартатын заң шығарамыз ба? Қазіргі ұрпақ­

тың көз ашқалы көргені порнофильм бол­
са ше? Тіптен концерттік сахнадан жалаңаш
әйелдер көрсетуге бейімделіп тұрмыз, ендігі
жерде Баян сұлу киімін «жаңғыртты», атақты

Қыз Жібекті шешіндірсек, ұлттық ештеңе қал­
мас, сірә. Мұның да арғы тегінде өнерге келген
жастардың ата дәстүрден тайыздығы жатқан
болар. Сөйтіп, мектептерге бесік қоятын бөл­

ме ашуға дайындықты өзіміз жасап жатқан
сияқтымыз. Жас ұрпақтың да көргені – өнер­
де де, өмірде де өзгелерге еліктеу.

Ауыл жылы деп жарияланған үш жыл асыл
тұқымды мал қалған аймақтарда талай тұр­
мысты көтеріп тастары анық. Ауыл қазағы­
ның мал бағар жағдайы болса, тұрмысы жа­

ман болмайды, олардың малын ұрлықтан
сақтауға көмек керек. Мал тұяғы үш жылда
өсер, үш жылда өспесе, бес жылда өсер, ал
адамзаттың есті ұрпағын өсіруге отыз

жыл да аздық етеді, парасатты жет­
кіншек тәрбиелеу оңай шаруа емес. Неге
екенін қайдам, атақты «Аяз би» ертегісін бас­
тауыш сыныпта оқытады. Бастауыштағы ба­

ланың «Алдымен аузыңа көже түсті, тегіңде
хан жоғын содан білдім» деген ұғымға түсінуі
мүмкін емес. Қалада өскен, сөздік қоры аздау,
қазақы ұғымы тайыз бала мүлде ұқпайды. Оны

пайымдау үшін дайындық қажет. Бұл есейген
адамдар айтқан әңгіме, тіптен хан мен уәзір­
лер арасында болған оқиға ғой. Бұл жас ба­
лалардың арасында айтылатын әңгіме емес.

Аяз биді лауазымды адамдар өзіне сын көзбен
қарау үшін шығарған халық. Ал қазақша біл­
мейтін басшы Аяз бидің даналығын қайтеді?
Ертеректе бір ауданның мен білетін басшысы

қазақ ауылында «Аллағиуакбар» деп ас қайта­
руға тыйым салған болатын. Сол аймақта әлі
күнге дастарханға салиқалы бата берер қария
жоқ десем, өтірік емес. Тағы да жас ұрпақ ата

салтын көрмей, дастархан мәдениетін сезін­
бей өсіп жатыр. Әжелеріміз ас ішіп болған
соң, түгел жинап, ақ батасын айтып, бетін си­
пап, сосын тұрып кетуге рұқсат беретін. Ол да

мәдениет, нанды сыйлауға, дәстүр сыйлауға,
орнықты болуға үйретері сөзсіз. Ата салт ұлт­
тық тәрбиенің негізгі ғой. Тағы сол «Аяз би»
ертегісіндегі Қарашаштың даналығын ерек­

ше оқыту да қажет сияқты, тек әдебиетші­
лерге ғана емес.
Қазақ әйелі деген өзгеге ұқсамайтын
дала мінезімен ерекшеленуі керек. Одан

парасат пен ақыл үйренсе артық па екен?
Бүкіл далаға, ұлтқа ана болатын қыз тәр­
биесі оп-оңай қарайтын нәрсе емес. Қазақ
қыздарының ұлттық тәрбиесі туралы

курс ашып, емтихан тапсырылуы да ар­
тық болмас еді. Иә, біздің қазіргі қыздарға
ұлттық тәрбие ерекше қажет кезең. Ол
алдымен ұлттық намыстан бастау ала­

ды. Тәрбиенің ұлттық негізін бойына сіңір­
меген қыздар әр түрлі діни ұғымға ұрынуда,
өзге ұлтты сүйдім деу – ұлттық намыстың
жоқтығы. Намыссызға бәрібір. Көшеде күн­

діз сүйісу, көпшілік орында айқайлап күлу,
театр киім ілгішінде үлкенге жол бермей, тай­
раңдау жалпы қыз балаға жарасты қылық па
екен? Ол – тәрбиесіздік, ол – мәдениетсіздік.

Тәрбие мен мәдениет қысқа етек пен беттің
бояуы деп түсініп жүрсек ше? Қазақ қызда­
ры жеңілтек мінез бен өзгеге мазақ болса да,
ұлтқа сын. Қазақ қыздары көйлегін көтеріп,

көшеге кетсе, оның да себебін қоғамдағы тәр­
биеден кеткен қатеден іздеуіміз керек. Олар­
ды көшеде тұруға мәжбүр еткен не? Қате жі­
берген кімдер? Бірде кәдімгі Алматыдағы бір

дүкенде ағаш тостағанға қызыққан өз қы­
зына ұрысқан қазақ әйелін көріп, жағамды
ұстадым. Сонда сол қазақ кемпір тостағанды
артта қалған қазақшылық деп түсініп тұрып,

қай ұлттың төрінде аяғы қисайып отыр­
мақ. Сондай шалағайлардың кесірінен, өзгеге
еліктегіш намысы жоқтардың кесірінен біз
ұлт атынан мұражайға қояр қасиетті мүлік­

терден айырылдық. Атасының асатаяғын лақ­
тырған келін қазақта, енесінің кимешегін қа­
зан сүрткіш жасаған келін қазақта. Ендеше
қыздарды ұлттық тәрбиеден шығарып алған­

нан тапқан «пайдамыз» осы. Қазақы бесік
зиян дегенді де бізге басқалар айтқан, ал біз
еліктегішпіз, «Көп айтса көнді, жұрт айтса бол­
ды әдеті надан адамның» деген Абайдың сөзі­

не де құлақ аспай келеміз әлі. Ұлттық намысы
бар бір адам елге қанша жақсылық әкелсе, на­
мыссыз бір адам да сонша кесел әкеледі екен.
Бір қыз қателессе, қазақ қызы деген үлкен

ұғымды кірлететінін үйрете алсақ-ау, шіркін!
Бізге әдебиеттен сабақ берген Мәншүк батыр­
дың анасы Әмина Мәметовадан тұқымының
тектілігі аңқып тұратын. Нұралы хан тұқымы­

на қатысы бар Әмина Мәметованың аяқ ба­
суында ерекшелік, сөйлеген сөзінде парасат­
тылық, шашын түюіндегі, бойын ұстаудағы
маңғаз сәнділік, көзқараста тұрақты сенім

мен тәкаппарлық бар еді. Ауыз әдебиетін те­
рең білетін сол ұстаз докторлық диссерта­-
ция қорғай алмады. Себебі Чернышевский,
Достоевский, Толстойлар тегін ашық айтқан­

да, Абайдың тегімен біз неге мақтана алмай­
мыз деп жазған екен, сол сөзден ұлтшыл атан­
са керек, әрі Ахмет Мәметов «халық жауы» деп
танылды. Алматыда алғаш тері аурулары ин­

ститутын ашқан дәрігер халқына қалай жау
болды? Иә, сол аттан әкесін ақтау үшін қыр­
шын жас қазақ қызы Мәншүк майданға сұран­
ды. Міне, намыс деген осы! Асыраған әкесі­

нің намысы үшін ел қорғаған намыс ерлік-
пен аяқталды. Ал Әмина апай докторлық
қорғау үшін пікірін құбылтпады, жағынған
арыз жазбады, аяққа жығылмады. Өзінен са­

уаты төмен докторларға маңғаз қарады да,
қа­зақ қыздары тәкаппар болу керек деп лек­
циясын оқып өтті. Өмірден оның тәрбиесін
көрген Мәншүк қазақ ұлтының намысына

айналуы да тегін болмас. Сондықтан да отба­
сындағы қыз бала тәрбиесі ұлт болашағымен
тікелей байланысты мәселе.
Ауылдың бүгінгі сақталған тәуір жақтары

әрине, әйелдерге байланысты. Бала оқыта­
тын, тәрбиелейтін солар. Ошағын сақтап,
жоғын бар жасап отыр. Бүкіл ауыл мектебінде
еңбек етіп жүрген қыз-келіншектер. Ауыл ба­

ласының білімі тайыз деп оларды да кінәлай­
мыз. Аз ақшаға жанкешті еңбек ететін, ауыл
тұрмысының ауыр тауқыметін көретін со­
лар. Компьютерлер толтыра алмаған тәр­

биені ата салтпен, тәртіппен, адалдықпен,
өнеге беріп толтыратын да солар. Ауыл бала­
сының білімін көтеру үшін ұстаздарды жиі
білім жетілдіру курстарына жинақтап, көр­

некі құралмен көмектесу керек. Ұстаздар үшін
жазғы демалыс орны да ойланатын шаруа.
Ауыл ұстазының емделу түгілі ауыруға уақыты
жоқ. Республикамызда әдіскер ұстаз, ұлағат­

ты ұстаз, өз ісінің шебері өте көп. Алыс ауыл­
да ондай болуға мүмкіндік аздау дегенім бұл.
Болашақта ауыл мен орталықтың мектебінен
айырмашылық алшақ болмаса екен. Жасалып

жатқан бастамалар жоқ емес. Барды жоққа
шығарудан аулақпын, дегенмен ауыл мекте­
бінің білімі сәл де болса төмен-ау. Қазір қай­
да да программадан тыс әдебиет оқылмайды.

Республикалық газет-журналдар ауылға жет­
пейді.
Газет-журнал сиреген, насихат аз ауыл
теледидар көргенімен, бүгінгі жер мәселе­

сін толық түсініп болған жоқ. Бөлінген же­
рінің кімнің қолында екенінен бейхабар.
Олар түгілі купонымыздың кімнің пайда­
сына шешілгенін қалалық біз де білмейміз.

Біз купон салған өндіріс орнының бәрі жа­
былып кеткен, көбінің атын да ұмыттық, ку­
поннан көмек көруді ойламайтын болдық.
Ауыл адамдарының да біразы қағаздарын ал­

маған, жердің қағазын кім пайдаланып отыр­
ғанынан бейхабар, біреу келді, біреу кетті,
кейбіреулер ештеңе түсінген жоқ. Сонда туған
ауылға жанашыр азамат болмаған ба? Баяғы­

дан оқытып өсірген ұл-қызы қайда ауылдың?
Ән салдырып, ағыл-тегіл қымыз ішкізіп, ай­
мақты асыраған ауылды аздырған кім? Хан­-
талапай ойнап кеткен кімдер? Оның да жа­

уабын қарапайым халық біледі, аттарын да
біледі, олардың кеудесінде бәрі-бәрі сайрап
тұр, әттең, айта алмайды, тыңдаушы жоқ, кө­
бі әлі билік тұтқасында жүргендіктен, олар

әлі ебін тауып шалқып жүр. «Сай сайға құяр,
бай байға құяр» дейді халық баяғыдан. Ауыл
адамдары әлі баяғыдай, момын, көнбіс. Әр­
кімді Құдайына тапсырып отыра береді. Әлі

ниеттері аппақ, бары дастарханда, әлі бірін-
бірі қонақтап сыйлайды, алдап кеткенді де
қарғамайды, алып кеткенге де ештеңе жа­
сай алмайды, қолдары қысқа. Ауылды сақтап

отырған әлі сол дала мінез бен кейбір отбасы
ұстанған дархандық. Осы бір ұлттық ерек­
шелігіміз болған дархандықты сақтау үшін
ауылға көңілді ерекше аударуымыз керек.

Ауыл жылы жарияланды, айлар зулап өтіп
жатыр. Басталған шара қайсы? Ауыл жылы
ауызбен айтылып жүр, нақты ештеңе көзге
көрінбейді, әлде ол тек әкімдерге қатысты ма?

Әзірше мен көрген ел ұйқылы-ояу отыр. Өйт­
кені олар несие жайлы ештеңе түсінген жоқ.
Ауыл адамының несие алу үшін кепілдікке
қояр байлығы қайсы? Үйі тозған, малы біткен.

Оларды басқаруға беретін заң жоқ. Он жыл
насихат жұмысы, тәрбие жұмысы, егемендік
пен нарық заңын үйрету ауылда болмай қал­
ды. Ауыл тұрмысы, ұлт санасы, елдік пен на­

мыс есті адамның немқұрайды қарар шаруа­
сы болмасқа керек, менің де жүрегімді сызда­
тып тұрған мәселе. Қолымнан келері аз болса
да, айту парызым деп білем.

Иә, тарихтан таныс мың өліп, мың тірілген
қазақ әлі ойланар деп сенейік, әлі де таңырқа­
тар деп күтейік. Ендігі тірек сол ауыл тезірек
көркейсе екен. Ауыл көркейсе, жас ұрпақ кей­

бір жетесіз ағалары қиратып кеткен орынға
жаңа ғимараттар тұрғызып, көне мектеп­
те алғаш әліппені қазақ даласын қалтқысыз
сүюден бастап оқитын болады. Олар еркін ел

болған Қазақстанның еркіндік жолындағы
ерлерінің еңбегін оқып, ежелден батырлар
қорғаған атамекенге енді өздері қожа екенін өз
ана тілінде айтып, есейетін болады. Ауыл көр­

кейсе, туған топырақтағы байлық пен билік өз
қолдарына тиген еркін жас ешкімге жалтақта­
май, аяғын өз жерінде нық басады. Өткен ба­
баларының кешкен от пен суын, өзгеге тәуел­

ді болған кездегі қателіктерін кешіріп, тарих
беттеріне қайта үңіледі. Ауыл көркейсе, қала­
ларды шулатып, атақоныс ауылға көш басын
қайта бұрады. Жайлау төсін малға толтырып,

жайқалтып егін өсіреді. Олар да бесік тербеп,
әлди әнін айтады, олар да айнамкөздерге жыр
арнап, қаламқас қызға ән мен сәлем жолдай­
ды. Ауыл көркейсе, Сарыарқа төсін дүбірлет­

кен сәйгүлік мініп жарысқа түседі, тұяқ дауы­
сын домбыра пернесіне қайта жазып күй шер­
теді. Жұмыр жерде тіршілік тоқтамайтыны
заңды болса, өз атамекенінде қазақ ұрпағы да

бақытты өмір сүрмек.
Ауыл адамдары қалаға келіп паналады,
біреулер қалада қазақ көбейіп, тілімізді да­
мытуға себі болар деп қуанып жүр. Келсін, қа­

зақтар қалаларды да мекендесін. Ал о шеті мен
бұ шетіне шапқан атың жетпейтін, ауданы
мен ауылының арасы бес жүз шақырымдай
созылған далада кімдер қалмақ? Бөкей хан

ордасы болған қазіргі Орда ауданын бір кез­
де 160 мың адам мекендеген, қазір он алты
мың бар ма екен? Атақоныс қаңырап қалса,
біздің қаладағы тас көшеде тақылдап өткізген

өмірдің құны қанша? Бабалар еккен қарағай
орман Көкшеде де, Ордада да сыңсиды, сая­
сын мекендейтін ұрпақ күтеді. Шығыстағы
Марқакөл, Батыстағы Шалқар көл аққулары

орала бастаған айдынды жырлайтын ақынды
іздеп жаутаңдайды. Астана-Алматы бағытын­
дағы жүйрік пойыздар тоқтайтын Балқаш,

Сарышаған бекеттерінде саудагерлер қолын­
дағы тұзды балықтар өмір сүргісі келіп, тыпы­
рлайтын тәрізді.
Ауыл жылында ауылын өз анасындай жақ­

сы көретін жанкештілерге берілу керек не­
сие. Егер несие ұстағанның қолында, тісте­
геннің аузында кетсе ауыл тағы жылайды, әрі
азып-тозып кетеді. Сонда біздің рухани, ұлт­

тық тәрбие, дәстүр ошағымыз әлсірейді, та­
мырымыз босай береді. Ауыл шаруашылығы­
ның бар маманы ауылға жанашырлықпен бет
бұрғандары жөн. Экономист, өнер, денсаулық,

әдебиет түгел қол созбаса, нақты ұйымдасты­
рылмаса, ауыл аяғын тік басып кетуіне ұзақ
уақыт керек. Ауылға бұрылайық, ағайын. Әр
қазақтың сырқаттанып қалған туысындай

ауыл бізге жаутаңдап отыр бұл күнде.
Біздің бүгінгі қарбалас кезеңіміз Қазақстан
тарихының бір парағы ғана. Әттең, жас ұр­
пақ есейіп, ойдағыдай өмір сүре бастағанда

қазіргі аталары шақырған көп инвестор қа­
рызын сұрап кеңірдектен алмаса жарар еді.
Инвесторлар әкелген жабдық ол кезде тозығы
жетеді, технология көнереді, сол кезде жаңа

ұрпағымызды жаутаңдатып кетпес пе екенбіз
мына біз? Балығы тайдай тулаған, бақасы қой­
дай шулаған өзен-көлде не қалар екен? Әлде
оларға өзіміз атқан құс пен аңның қаңқасын

қалдырар ма екенбіз? Әлде жас ұрпақ қыран
бағып, жүйрік баптар ма екен? Ауыл есін жи­
наса малға қарар олар, арғымақ мініп, тазы
ертіп, құс салар. Ауыл көркейсе, салт-дәстүр

жаңғырар, әйелдер қымыз пісер, бие сауар,
салтымыздан қол үзіп кім боламыз деп ой­
ланар. Уақыт өзі де ой салар. Ұлыма ие бола-
йын, қызыма пана болайын деп намыс шақы­

рар. Ұрпағымды аздырып адам атанғаным
қалай, сәбиімді тастанды етіп ана атанғаным
қалай деп арланар. Туған елдің туын кірлет­
пестей өмір кешу азаматтық борышымыз

емес пе?! Ата-баба алдындағы, Атамекен ал­
дын­дағы бәріміздің де антымыз солай болса
керек.

«Жас дәурен – жігер оты жанған жа­
лын», – деп поэзия көгіне ерте самғаған
ақын оқырманды сыршылдықтың сұлу
орманына бірден ертіп жүре береді. Кез

келген сезімтал пенде оған қосылып: «Бір
күй бар домбырамда тартылмаған, бір сыр
бар жүрегімде айтылмаған», – деп әнде­тіп
кеткісі келеді. Ол талант құдіреті деп атал­

са керек.
1930 жылы Алматыға оқуға түсем деп кел­
генмен газетке қызмет істеп жан сақтаған
ақын қазіргі «Жас алаш» бұрынғы «Лениншіл

жаста» жұмыста жүріп, Ленинградтағы орман
шаруашылығы институтына құжат тапсырып,
оқуға түскен. Екі тілге жетік Қасым ол жаққа
барғанымен қаржыдан қиындық көрген, әрі

суық жақта денсаулығы сыр беріп, елге ора­
лып, дәм айдап Оралға тоқтайды. Өйткені

Қарқаралыда ақынды күткен ағайыны жоқ
болатын. Кеудесі жалын жыр толы, пейілі
кең жарқылдаған 20 жасар жас жігітті орал­
дықтар құшағына қысады. Ол бірден облы­

стық «Екпінді құрылыс» газетінің редакция­
сына келіп, жұмысқа кіріседі. Осында Абдолла
Жұмаға­лиев, Хамит Ерғалиев, Жәрдем Тіле­-
ков­термен, кейін Жұмат Шанинмен таны­-

сып, Оралдың қазақ театрында әдеби жетек-
ші болып қызметке орналасады. Музыка ас­
пабының бәрінде ойнайтын жас ақын кө­
ңілді ортаның бас кейіпкеріне айналып шы­

ға келеді.
Ақ қайың мен сұлу қарағай аралас орма­
ны бар, жиегін Ақ Жайық пен Шаған көмкер­
ген табиғаты сұлу, өзі де Европа үлгісінде са­

лынған Орал қаласы ақынның жалынды жас
дәурені, алғашқы махаббаты, отты жырлары­
ның куәсі мен сырласына айналып, ол осы
елге бауыр басады. Оралда өткерген 6 жыл ғұ­

мыры Қасым ақынның ең бақытты кезеңі деп
айтуға дәлеліміз мол.
Оралда Қасым алғаш рет Марфуға Кенжеға­
лиева деген аруға жолығады, оған 12 өлең

арнаған. «Гүл жүзді, бұлбұл үнді» сұлу үй-күйі,
тұрағы жоқ, жалғыз басты жігітке серт беру­
ден сескенгенін, кейін оған өкінгенін еске
алған екен дейді. «Айтшы, жаным», «Көптен

бері өзімнен кетті ерік», «Сайра, сайра, сан­
дуғашым», «Әлде», «Жаным, сәулем, еркешім,
қызыл гүлім», «Қыраулы терезе», «Көре алмай
қайттым үйіме» сияқты лирикалық сұлу өлең­

дер сол қызға арналып, Оралда жазылып, га­
зетте жарық көрген. «1936 жылы «Кім кінәлі»
деген өлеңді жазып, қолыма өзі ұстатып кет­
ті», – деп Марфуға замандастарына сырын

айтыпты дейді. Жырлай-жырлай еш жауап
алмаған алғашқы махаббатынан күдер үзген
Қасымның осы Оралда ойда жоқта бір көңіл­
ді кеште отырған үйдің жап-жас шай құйған

келіншегіне көзі түседі. Ол – Сақыпжамал.
Адамзат жаралғалы ешбір ережесі қалыптас­
паған махаббат деп аталатын ұлы сезім Қа­
сым ақынға Оралда осылай жолыққан екен...

Ол оның тағдыры боп қалды.
Жас дәурен, жыр мен сезім, кеудесі отты
күйге толы қызу қанды, өткір көз ақын
енді бұл сезімді тежей алмаса керек. Әуелі

өкінішпен аяқталған өлең «Сол аққу біреу­
дің көліне көңілсіз қонды» деп жырланады.
Бірақ ол Сақыпжамалға құлай ынтығады, өкі­
неді. «Терезе алды жас терек, тұр екен кімдер

сүйеніп», – деген сол Сақыпжамал тұрған үй­
дің Қасым жырлаған терегіне қазір екі адам­
ның құшағы жетпейді. Жанына барсаң, біл­
ген адамға ақынның ізі, демі, терек бұтағын

ұстаған алақанының ізі сезілетіндей күй ке­
шесің. «Сақыпжамал, бір өзіңде екі әйелдің
аты бар, күн боп көзің күлгеніңде, қабағың­
нан ай туар», – деп жырлаған. Сәпенге арна­

ған «Ғашық едім, қайтейін», «Қайдасың, маха­
ббаттың періштесі?» сияқты өлеңдер осында
туған. Сонымен ынтық боп Сақыпжамалға
10 жылдан кейін қосылған ақын Дариға атты

қызын сүйген.
Қасым ақынның сайран салған алау жас­
тығына куә – Шаған өзені.
«Шағанның бойы көк шалғын,

Шалқамнан жатқам шаңқай түс.
Гүл болып менің құшағым,
Кеудеме қонған бұлбұл құс.

Өмірдің алтын кесесін
Тосқаным айдың нұрына.
Кешкенмін Совет көшесін,
Кеудемді ашып құрбыма», –

деген бір деммен төгіліп тұрған жолдардың
тууына да себепкер – Орал жері. Сол жаға сол
күйінде жап-жасыл, сол көше – қазір Достық
даңғылы, ақын ізін сақтап үнсіз жатыр. Жаяу

қыдырсаң еріксіз Қасым ақын жырлары тілге
оралып, толқып кетесің.
1933 жылы 22 жасар ақын әскерге алы­
нып, Оралда атты әскерлер полкында қызмет

атқарады. 1934 жылдары театр артистерімен
араласады.
1941 жылы ол майданға аттанар алдын­
да Қиыр Шығысқа жөнелтіліп, «Қош бол, до­

сым, жақыным, уақыт тығыз, сөз қысқа, кетіп
бара жатырмын сұрапыл бір соғысқа», – деп
жазған. Майданнан отты жырлар жолдаған
ақынның «Абдолла» дастаны да оралдық до­

сы, жас ақын Абдолла Жұмағалиевке арнал­-
ған. 1943 жылдың қысында Шығыстан Ба­
тысқа қан майданға әскер алып бара жатқан

эшелон Оралдың вокзалына тоқтаған. Қасым
ақын эшелон бастығынан бір сағат уақыт
сұрайды, бірақ рұқсат ала алмаған. Қағаз бен
қарындаш тауып отырып өлең жазған. Сол

өлеңін үшбұрыштап бүктеп Оралдағы өзі
қызмет еткен редакцияға жолдап, теміржол­
шы орысқа жалынып беріп кете барады. Ол
атақты «Оралым, шықтың алдымнан, Ора­

лым менің, Оралым. Қол созып қызыл вагон­
нан, Үстіңнен өтіп барамын», – деп баста­
лып, «Қош болшы енді, Оралым, Күле бер
шалқып, сайранда! Айтпақшы, қайда бора­

ның? Кетейін алып майданға», – деп аяқта­
латын отты тебіреніс пен сағынышқа толы
«Оралым, менің Оралым» атты өлең. Ақын­-
ның бұл өлеңін де алғаш облыстық газеттен

оралдықтар оқыған. Осындай өлмес жырла­
ры мен өшпес ізі қалған Оралда Қасымға бір
ескерткіш артық болмас еді-ау!

«Малым – жанымның садағасы,
Жаным – арымның садағасы».
Халық мақалы

Ауыл. Бұрын ертемен еңбекке ағылатын.
Таңнан егіске аттанатын. Түні бойы далада
трактор үні тынбайтын, оны ел әнге қосып
шырқайтын. Қазір әркім керегінше ұйық­

тайды, өз еркімен оянады, өз жеке шаруа­
сын күйттейді. Қоқаңдаған бригадир жоқ,
бастыққа шақыртқан шабарман жоқ, рақат.
Ала дорбамен «оптушкадан» әкелген оны-мұ­

нысын сатып келіншегі тауып келген тиын­
нан ебін тауып бас жазып жүрген жігітсымақ
та көбейген. Ауыл бұл күнде тәйт дейтін ақ­
сақалға зәру.

Қала. Ызы-қиқы шапқылаған тіршілік. Қайт­
сем қайдан ақша табам деп жүгірген адамдар.

Жүздерінде егемен елдің ертеңіне сенген бай­
салдылықпен қатар ертеңім не болар екен де­
ген секемді сұрақ та сезіледі. Көшеге көз сал­
саң – басқаша. Адамнан гөрі қымбат көліктер

басым, өткел бермейді, кептеліп тұрғандары.
Сол қымбат көліктен қылтиған бастар да сан
алуан. Бірісі – өзіне сенімді, тәкаппар, бірісі –
әйнек көз, ойын ұғып болмайсың, бірісі – нем­

құрай.
Талас жоқ, табиғат сан түрлі жаратылысы­
мен де жұмбақ қой. Қала шеті жекенің жаңа
үйлері, шүкір болсын, өссін. Бұрын ұзын

тізімді күтіп алатын пәтер мен үйді бүгінде
бизнесмен балаң салып береді. Бұл еркін ел­
діктің, жеке еңбектің де көрінісі екені рас.
Білім. Бұрын өліп-тіріліп алыс түкпірден

Алматыға оқуға түсуге ағылатын жастар қазір
өз облысында оқи алады. Оқу орны да жетіп
жатыр, әркім екі диплом құшақтап отыр, ақы
төлесең, құжат табылады. Соңғы кезде Елба­

сының ескерткен білім сапасында, денсаулық
сақтауда кеткен қателік талай адамның ғұ­
мырына қиянат жасап та үлгерді. Таразда сау
бүйректі кесіп тастаған дәрігер жайлы баспа­

сөзде шулады. Ақтөбеде соқыр ішектің орны­
на тоқ ішекті кескен оқиға баспасөзде айтыл­
ды. Алматыда сау тісін жұлған адам өлді. Осы­
ның бәрі сауатсыз маман даярлаған соңғы он

бес жылдың салдары. Ақылы оқудың, ақшаға
қызығудың, арсыздық пен Құдайдан қорқу,
обал-сауап
сөзін

оқытпаған
шалалықтың
кесірі екені рас.
Мектеп. Елбасы Жолдауымен салынған мек­

тепке қараса көз тоймас. Бізге арман бол­ған
мектеп – бұл. Жалақысы аз, сауаты төмен,
білім көтеру курсын көрмеген, көз бояу – тест
өтетін ұстазға толып тұр. Дала мектебінде

кіндігін әзер жабатын «ұстаз» пайда болды.
Сатып алған дипломдар іске кірісті. Бір-екі
ауруды шала емдеп өлтіргеннен бүкіл ұр­
пақты надан өсіру қорқынышты болса керек.

Бұл – ұлт алдында, келешек алдында жасалған
қылмыс. Пара алып надан мұғалімді, түрме­-
ден шыққан адамды мектепке сабақ беруге
қосу – арсыздық әрекеті. Ал біз ұлт намысы

мен ар жайлы әр балаға оқытуға борышты­
лармыз. Мектептің бәрі жаман деген сөз емес
бұл. Алматыдағы №159 гимназия (директоры

Аягүл Миразова) – бүкіл республика тәжірибе
алмасатын мектеп.
Егемен ел болғанымыздың айқын көрі­
нісі – Астана. Ол қазір әлем көз тіккен әсем

қалаға айналып үлгерді. Алматы зәулім үй­
лерге толды. Атыраудың батпағы құрғады. Әр
қаланың өз «Арбат» көшесі бар. Еңселі ескерт­
кіштер қойылып, өз ата-бабаларымыз есімін

көшелерге жаздық. Еркіндіктің арқасы емес
пе бұл? Ендеше, бізге не жетпейді? Ең бастысы,
ұлттық тәрбие, ар-намыс жайлы әңгіме, тәртіп
пен талап, ұлтжандылық сезімі жетіспейді. О

шеті мен бұл шетіне қыран қанаты талып же­
тетін, тұлпар тұяғы мұқалып жететін кең дала­
мыз бар! Оның тағдырын ойлайтын алаштың
азаматы деген аты барлар жетпей-ақ тұрғаны

шындық. Жыртық қалта жұмыссыз жігітке
ештеңенің керегі жоқ. Қымбат мейрамхана­
да бір-бірімен сағаты мен жүзігінің бағасын
бәсекелеп, тойынып жүрген тоғымызға да еш­

теңе керек емес. Кіндігі ашық сепелек қызға
бәрібір. Өкінішке орай, бізде осындай қоғам
бар. Ұлт тағдыры, ұлтшыл ұғым тәрбиеден
шығып қалды. Ұлттар достығының жөні дос­

тыққа құрылуы керек, қандас, қарындас деген
айтылмай қалды. Мектепте қазақы тәрбиенің
сағаты өтпейді. Немерелеріміз Алпамыс, Ер
Тарғын, Қобыланды болып емес, монстр бо­

лып киінуді қалайды. Бұл тегіс қоғам көңіл
бөлетін шаруа, бір-екі әженің қолынан кел­
мейді. Қазір әжелердің өзі ертегі мен мақал­
сыз өскендер. Мексика сериалы тәрбиелеген

кемпірлер емес пе? Бесіктен ана тілде әлди
дауысын естімеген ұрпақ ұлттық рух жайлы
айтқанды ұқпайды. Мектеп оқулығының әр
тақырыбы туған жерді сүю, өз ана тілін сүю­

ден басталғаны жөн-ақ. Қазаққа басқа ел сені
би сайламайды, қай тілді меңгерсең де, сен қа­
зақсың деп үйрету қажет. Бейбарыс Мысырды
билегенмен, жусан иісін аңсап, дала барысы­

ның мүсінін салып өлгенін айту керек сияқты.
Олжас ақынға бәрібір ескерткішті қазақтар
қоятыны шындық.
Шетел шықтық. Еркіндік бізге өте көп мүм­

кіндік бергені рас. Не үйрендік? Тілін меңгер­
дік. Сол елдің елдік намысына ой жүгіртпей-ақ
келеміз. Олар өз тілінде сөйлейді. Көшесіне
қоқыс та тасталмайды ғой.

Біздің жастар шетел асқалы өз туған дала­
сының аталар қаны, аналардың ақ сүті екенін
тез ұмытатыны таңдантады. Төркінін сағына­
тын қазақ қызының жүрегіне не болды? Ол

төркін түгілі, Отанын сағынбайтыны қалай?
Шет тіл білген жігіт те туған даласын сағын-
бай­ды. Жеке бас қамын ғана ойлайды. Отан
жай­лы тәрбие әлсіреген екен, ар-намыс сөзін

естімеген ғой олар не мектептен, не үйден. Әс­
кердегі ұландар бірін бірі неге ұрды? Қандас
емес пе олар? «Біз қандаспыз» дегенде Мауглиге
тимейтін еді ғой аңдар. Қандас деген ұлттық

сөз айтылмайды қазір. Жалпы, ар-намыс тәр­
биесі жүрмейді қазір, айтылмайтын да сияқты.
Әлде ол шетел тауары сияқты сатыла ма екен?
Иә, сатылады екен. Ол қымбат көліктің түрі

болып, түнгі мейрамханалар мен сонда ай­
тылар мадақ сөз болып, жылымық күлкі мен
алтын алқа болып сатылады екен. «Арым­
ды сақтайын, адам қолымен ұстамағанымен

Құдай көрер» деген сезімнен аттап кеткен­
дердің ісі бұл. «Құдайдан қорықпағаннан қор­
қу керек» деген қазақ нақылын білмейтін­
нің, білсе де ұмытқан, не қазақша түйсігі жоқ

адамдардың әрекеті бұл. Ана тілдің тәрбие­
лік қасиеті мен құдіретін білмеген, өнер мен
ән-күйден сезігі жоқ жануарға ұқсас адам
обал-сауапты білмейді, Құдайдан қорықпай­

ды. Ақша берсең, бар бұйрықты орындайтын –
мәңгүрт. Оны да өсіріп отырған өз ортамыз,
аспаннан түскен жоқ. Қоғамдағы тәртіптің
бұзылуына басты себепті де сондайлар.

Облыс орталығындағы ірі құрылыс нысан­
дарының жеке қожасы бар. Сұрастыра қалсаң,
шала сауатты шабарман. Өз жиған-тергені
жоқ жалаңбас-жалпы жүріп, ол осынша зәу-

лім ғимаратты қалай алғаны жұмбақ. Қазір
«жұмбақ» та емес, халық бәрін көріп отыр. Бұл
былық түзелуден кеткен шығар деп қолын
сілтейді. Өйткені жазған шындық жауапсыз

қалғанға мысал өте көп. Көкесі жоғарыда
отыр­ғандарға жергілікті жердің әлі келмей­
ді. «Аш құрсақтан тыныш құлақ» деп бәріне
қол сілтейтіндер көбейді. «Немқұрайдылық

сатқындықтан жаман» деген бір данышпан.
Кешегі қарапайым ұстаз бизнесмен болып
зәулім мейрамхана тұрғызды дегенді естіген
кім бар? Ондайлар халық қазынасына қол

сұққандар мен салық төлеуден жалтарған­
дар ғана, яғни Қазақстан Республикасының
заңын бұзғандар, не соны бұзуға жол тапқан­
дар, не мықты таныс-тамыры барлар. Ипотека

үйлерінің де талайы соларға бөлінгенін енді
анық біліп отырмыз.
Астана әуежайынан орталыққа жеткенше
мейрамханалар көз жауын алады. Түнгі клуб

пен сауналар ше? Соның ішінде бір дәрігер
не жазушы қожайын бар ма? Ақша үшін құл­
дық ұрған жігітті қоя салып, өзі көлеңкеде
ақша күреп отыр оның иелері. Оны да халық

білмейді емес. Ондайлардың жасырын иесі
де, заңды «қызметшісі» де, жалған қожасы да
обал-са­уапты білмейтін арсыздар екені рас.
Қай жылы күнін әрең көріп жүрген менің му­

зыкант қызым декларация тапсырып әуреге
түскен, ал ресторан иелері, мықтылырдың
ұл-қызы, әйелі, тіптен көңілдесі салық ко­
митетінде кезекте тұр дегенді естіген адам

құлағы бар ма? Халықтың заңға сенімін жо­
ғалтуы­ның бір себебі осында жатыр. Біздің заң
қорғансызды ғана айыптайтынға ұқсайды.

Елбасымыз жемқорлықпен күресті қатты
да қатаң айтты. Әттең, оны орындаушылар­
дың өздері жемқорға айналып кетті емес пе?
Ұсталатын кім? Панасы жоқ ұсақ шабақтар.

Ел байлығын шетел асырып үй салып, қым­
бат көліктерді ай сайын ауыстырғандарды
ұстауға әл жетпейді. Кеденнен ақша өткізгенді
көрмейді, оның орнына мектеп директорын

ұстап шырылдатады. Бізде алыс мектепте ор­
талықтан музыка пәнінің мұғалімі бармаған­
дықтан, маман күйеуіне сабақ бергізгені үшін
мектеп директоры сыбайлас жемқор болып

іске тартылды. Ал ауызсуға бөлген ақшаны,
жол салатын мемлекет қаржысын жеп кеткен­
дерге кешірім беріледі. Міне, адамнан ұялу,
Құдайдан қорқуды білмейтін сыбайластар­

ды көрген халық шындық барына күдікте­
неді. Енді олар да заң барына сенбейді, бәріне
селқос қарап кетті. Селқостық та қоғамға зия­
ны тиетін індет. Ол сезім мен парасат, ар мен

рух тәрбиесінің әлсірегенін көрсетеді.
Қазақтың ең үлкен тәрбие құралы – домбы­
ра. Ол ұлттың ғасырлық мұңы, зары, қасіреті,
қуанышы, керек десеңіз, әнмен жазған та­

рихы да. Қос ішек үнін ұқпайтындар да мәң­
гүртке жатады. Домбыра, қобыз сарынын
түсінбейтіннен мәдениет қызметкерін қою
да қателік. Қазір ел Мұхтар Құл-Мұхаммедке

мәдениет жоқшысы деп қатты сенеді. Оның
бастамаларынан, әсіресе, «Мәдени мұра» ша­
раларынан зор үміт күтуде.
Әттең, ақша, қара алтын, байлық ұғымының

салқыны тиген Атыраудан бәйгеге қосар жас
тұлпардың әзірше көрінбеуі де көңілге көлең­
ке түсірер жайт. Ұлт өнеріне көмек болмай-ақ
тұр. Мұхит мектебінің әншілері той жағалап

алақан жайып, тоз-тоз болып азайып бара жа­
тыр. Ақан, Мәди мектептері де солай. Өз дауы­
сымен шырқайтын Ғарифолла Құрманғалиев
шәкірттері де есейіп кетті. Бұл біздің ұлттық

нақыш, ұлттық келбет жоғалтуымыздың басы.
Астана он жылдығын тойларда Иманғали
Тасмағамбетовтың іскерлігі қажет болғанына
бүкіл ел куә. Шіркін, Қазақстанда осындай ма­

засыз, өз ісін тез орындайтын тиянақты аза­
маттар көп болса дейді көпшілік.
Балығы мен байлығы ағыл-тегіл Атырау­
дың айналасындағы тіршілік қалай деңіз? Қа­

лада жолдар салынды-ау, гүлдер де қаптап тұр,
әр түбі бірақ ақша. Өсірсін, көркейсін, дұрыс.
Соның ортасында отырып «Жанбайда» балық
аулаған төрт жігіт оққа ұшты деген хабар оқи­

сың газеттен. Теңізге кеткен бес жігіт оралған
жоқ деген хабар аласың ағайыннан. Теңіз бен
Құлсарыда жас қазақ мұнайшы ұйқыдан оян­
бай қалды дегенді жиі естисіз. Неше отбасы

қайғылы. Неше бала жетім қалды. Егер бізде
бәрі тамаша болса, бұл қалай өзі?
Орал – малды аймақ, мұнайлы Маңғыстау
мен Атырауды етпен қамтамасыз ететін осы

өңір мал өсіреді-ақ. Әттең, алыпсатардың
жемтігі бәрі. Диқанның бітік шыққан егінін
сатып алу жолдары да дұрыс жолға қойыл­
мағанға ұқсайды. Ол жерде бір сиырдың құ­

ны әлгі қонақүй қожайындарының қызының
киетін бір сыңар туфлиі ғана болуы мүмкін.
Оралда «Парк – Отель» мейрамханасы жа­
сыл орман ішінде, қожайыны – Василец. Қа­

зақстан жеріндегі мекенжайға қазақ атын
қоюды ешкім оған айтпайды да. Атырауда, қа­
ланың қақ ортасында «Бейбарыс» түнгі клубы.
Ел сүйген баба атын абайлап қою да ешкімнің

есіне келмейді. Ол жер ерлікке, ұлт рухына
қызмет етіп отырған орталық емес қой. «Қыз
Жібектен» шешініп шыққан қыз, «Бейбарыс­
тан» төбелесіп шыққан (тіптен кісі өлтірген)

ұл біздің елдік келбетімізге нұқсан келтіретін
көріністер. Ендеше, «Әй дейтін әже, қой дей­
тін қожа жоқ» деген мақал осындайдан ай­
тылмай ма екен? Ерлік пен ұлт рухына тәрбие­

лейтін кешен ашып, сол жерге беретін аттар
ғой бұлар. Қыз тәрбиесін де қолдан шығарып
алған қазаққа «Қыз Жібек» атты қыз тәрбие­
лейтін орын жетпей тұр. Ар-намыс жайлы

әңгіме аз, қазір біз кімнің ақшасы көп болса,
соны «зиялы» деуден тайсалмаймыз.
Баспасөзде жанайқай көтеретін көп дін­
ділік бізде етек алып болды, оған тосқауыл

болар идеологиямыз әлсіз. Орал қаласында,
басқа да мекендерде қаба сақал қазақтар кө­
беюде. Ұлттың қыз тәрбиесі сағатына кейде
бет-аузын тұмшалаған, етегін сүйретіп сүрі­

не басқан қыздар келеді, «Осы өзіме ұнайды»
дейді ондайлар. Кіндік пен етек ашқаннан осы
да дұрыс шығар десем, пәранжа жапқандар да
пайда бола бастапты. Кең даланы қорғаған

батыр ердің оғының орнын емдеуге аттанған,
бұрымын түйіп, бурылға мініп барымтада кет­
кен әке малын қуған қазақтың намыс пен ар
ойлаған қыздары емес пе едік біз? Ар-намыс

тәрбиесі жүрмеген жерден шетелдік шалды
«сүйген» қыз өсіріп алдық-ау, сірә. Қос-қостан
шіркеу қоңырауын даңғырлатып отырған
Оралда христиандар орталығын қаланың қақ

ортасынан тұрғызуға жер беру де намыссыз
басшының әрекеті емес пе? Ұлт рухын көте­
руге емес, таптауға қызмет себепші не, әри­
не, жеке қалта қамы, ақша болса керек. Осы­

лардың заңды жолдарын бақылаушылар да
ар-намыс жайлы аз оқығандар мен ұлт рухы­
на, ел ертеңіне жаны ашымайтындар болса
керек.

Біздің телеарналар да әлі күнге өз боры­
шын атқара алмай отыр, немеремен бірге
отырып көретін не бар өзі? Олар Ресей музы­
ка хабарын қызықтайды. Алматы әуежайында

бұлбұлымыз атанған Бибігүл Төлегенова­
ның ортақ залда топ қыздар құжатын сұрап
әурелегеніне куә болдым. Қазақтың кейінгі
20 жылда бойжеткен қызы әнші апайын та­

ныған да, сыйлаған да жоқ, жүрегім ауырды.
Алтын жұлдызды Еңбек Еріне кез келген ақша­
лы ақымақ ұшатын VІP залға бір қағаз беруге
болмай ма екен? Сол жерде Билан деген эстра­

да әншісі жүре ме? Жоқ, жүрсе бәрі танушы
еді. Міне, бізде өзімізді насихаттау, қастер­
леу жұмысы мүлде жоқ екеніне осы да дәлел.
Кей хабардан шала оқыған журналистің сөз

саптауы, жүргізуі сезіліп тұрады, сатулы дип­
ломдар ол жерлерге де кіргенге ұқсайды.
Оларды шала оқыту да ар-намыс аттағандар­
дың ісі. Ақылы бөлімнен диплом алған бір

жас мұғалім ертеңгі балаға ата салт, ана тіл,
қа­сиет, туған топырақ, Отан сүю, ар-намыс,
ерлік пен ездік жайлы терең білім береді деу
қиын. Ақша төлеп, бірде барып сабаққа, бір­

де қалып, сатып алған диплом құнын жас ма­
ман терең ұғынды деп ойлау да қиын. Ұрпақ
тәрбиесін ардың ісі дейтін ұрпақ азайса, ар
орнына жүрген ақша болашағымызға қатер

төн­діргелі тұр.
Елбасымыздың қатты айтқан денсаулық
саласындағы ақылы оқуда кеткен қателік өзге
салада қайталануы өкінішті. Сан салада Елба­

сын жалғыз шырқыратып отырмыз-ау осы біз.
Біздің ата-ана, ұрпақ, қоғам төлеген ақшаны
ақта, білімді терең беріп шығар дейтін сана
тәрбиесіне де жете алмай, өзін өзі алдап жүріп

жатыр. Әр облыстағы ақылы университет­
тің заң факультетін бітірген жігітпен сөйлесе
қалсаң, қарның ашады. Олар «Азамат» деген
сөздің мағынасын түсінбейді, себебі орысша

оқыған бала оны «мужчина» деп қана ұғына­
ды. Халық «Азамат қой ол» деген сөзі кімдер­
ге айтатыны жайлы ол жігіт ешкімнен естіген
жоқ, қарапайым адам сыйлау заңын, дала мә­

дениетін оқымайды. Петропавлға қала про­
куроры болып барған отызға толмаған Жан­
болат Қожабаевтың іс-әрекеті осыған айқын
дәлел. Өкінішке орай, ондайлар біреу емес.

Егер бізде бәрі жақсы болса, осы көріністер
жақсымызға көлеңке түсіретінін ойлағаны­
мыз жөн шығар. Егер бізде бәрі жақсы болса,
маған өлең топтамасын әкелген жас ақынның

жырында «қолына ұстап у толтырған тос­тағын,
босағаға тағы келді бір ақын» деген жолдар
жолықпас еді. Бесіктен белі шықпаған Талғат
атты ақын таланттар босағада қалып, ақша ке­

зеңінің ар-намысты аттап төрге озған әділет­
сіздігін сезінген шығар сезімтал жүрек. Еркін
сөйледік, бәрін де айттық. Кім оған мән берді?
Айтқан сөз аяққа тапталып, жазған жауапсыз

қалса, құр кеуде соққаннан не шығады.
Бұрын университет бітірген адам ерекше
мәдениетімен көзге ұрып тұрушы еді. Оқы­
мысты адамнан шала сауат именетін. Қазір ақ­

шасы бардың бәрі – ғылым кандидаты. Жал­
данып диплом жұмысын жазатындар шықты.
Жалданып кітап жазғыштар шықты. Үлкенге
орын бермейтін, жақсыға жол бермейтіндер

қандай мәдениет үйренген? Қалталының ба­
ласы мұғалімге бағынбай отыр. Бұрын депу­
тат халық қалаулысы еді, енді ақшалы қожа­
йын, ең қымбат киім, жақсы үй, мықты көлік

соларда. Өз сайлаушыларын ұмытып кеткен­
дері қанша. Сценарийі дайын кездесуге келіп,
теледидарға түсіп кеткеннен басқа елде де­
путат шешті деген күрделі мәселе естілмей­

ді. Қалғып-мүлгіп заң қабылдайды, сол заң
қағазда қалып жатыр. Перзентханада берілуі
керек жөргекпұл алуға босанған әйел үш ай
уақытын кетіреді, қамсыздандыру бөлімшесі­

не бірнеше құжат жинап, кезекте тұрған талай
келіндерді өз көзім көрді.
Ел намысы, адамдар обалы, азаматтық мін­
дет дегенді әр адам ойламаса, ертеңге сенім

жоғалуы мүмкін. Оны біреу келіп жасап бер­
мейтіндігін ұғынуымыз қажет.
Ауыл жылы дедік. Ауыл әлі өз күнін көріп
келеді. Бұзылған ғимарат орны жүрек жара­

сындай көзге ұрып тұр. Қолы ұзындар қира­
тып тиеп кетті, орнын жинаған да жоқ. Халық
игілігіне жасалған бұл да санасыздық қияна­
ты. Жекешелендіру кезінде жібергендер де

басшы қызмет иелері, заңды қолдан жасау­
ды совхоз, колхоздарды талан-тараж жасау,
халыққа да, далаға да жасалған қастандыққа
ұқсайды, бұл да ел тағдырын, жер тағдырын,

ұрпақ пен ұлт тағдырын ойламайтындар әре­
кеті екеніне бүгін көз жеткізу қиын емес. Же­
ке құлқынға қанағат керегін ескертер заң әзір
жұмыс істемей тұр. Ұлт ұрпағының ырысын

ебін тапқан еме беруі әділдік пе?
Елбасымыз Астана көркін енді облыстар
орталығына көшіретінін айтты. Облыс орта­

лықтарында емхана, балабақша, мектептер
бой көтеріп, көшелер жөнделуде.
Осы шара тендер арқылы жүргізіледі. Тен­
дердің 10 пайызы жеке қалтаға түседі екен.

Тендер өткізуде жеңіп шығуға көмектескен­
дердің аузын майлап, өз жеке шаруасын күйт­
теп жүргенде негізгі нысан салуға үкімет бөл­
ген қаржының бөлшегі қалады екен. Ипотека

үйлері де солай салынады. Ескі кірпіш, арзан
есік-терезе, шала жапсырған қытай тақтайша­
лары бір жылдан кейін дауыл күні желпілдеп
ұша бастайды. Астанада Абай даңғылында ең

жоғарғы қабатта тұратын өз балаларым тө­
бесінен су таматын үйді жөндеуден шаршады.
Қабылдау комиссиясы да шала салған нысан­
ды қабылдай береді, өйткені жаны ашымайды,

обал сөзін білмейді. Экономикалық әлемдік
дағдарыс бізге соқпайды дегенді абайлап
айтқан жөн, әйтпесе абырой кетер. Құрылыс
нысандары тоқтағалы Астананың өзінен ұр­

лық пен тонау қылаң бере бастады. Әдемі қа­
лада саналы ұрпақ тұруы керек қой.
Үй тонау, тапа-тал түсте дүкенге кіріп са­
тушыны өлтіру естір құлаққа ауыр. Жұмыс­

сыздық ауылды да, қаланы да аздырары анық.
Алматының Сейфуллин көшесі әлі сол қал­
пында, жаудыраған қазақ жігіттеріне толы.
Көбінің өз жолын табар сауаты да жоқ, бірі

жалған дінге, бірі қарақшыға еретін де солар.
Ар-намыс десе қыздар еске түседі. Қызы са­
тылған, әйелі намыссыз ұлт кімге өзін сый­
латпақшы. Базар толы шырылдаған келіндер,

әкесіз баланы оқытып жүрген де солар. Ал
әйелі мүсәпір ұлт ертеңге ұрпақ тәрбиелей ал­
майды.
Сырт көзге жаман емес, зәулім үйлер кө­

беюде, қалаларға сән беретін жеке үйлер,
байлар салған нысандар. Халықтың оған қуан­
байтыны бізде байлар қайырымсыз, басшы­
лар мейірімсіздеу екені рас. Қарапайым ха­

лықтың басшыға қолы жетпей тұр, мұңын
ашып айта алмайды, мәселесін нақты шеше
алмайтын жайттар көбірек орын алып келеді.
Тосын кездесу, мәрттік шешім емес, жос­

парланған, алдын ала келісілген шара ел
сеніміне көлеңке түсіріп болды. Әкімдер ба­
ратын нысандар алдын ала дайындалады.
Олар жүретін көшелер тазаланады, теледи­

дар шақырылады, сылап-сипап көрсетуден
ел сенімі жоғалады. Әдемі ғимараттардан бұ­
рылып кетсең келесі көшеде не жарық, не жол
жоқ, осындай жайттардан соң, шындыққа

көлеңке түседі. Бәрін сол қалпында көретін
біздерге соның бәрі ерсілеу көрінеді, біз көр­
генді бүкіл қарапайым халық көреді. Халық
баюға қарсы емес, тек ар-ұяттан аттағандарға

наразы. Бай қайырымды, адам мейірімді бол­
са, бәрі де орнына келері сөзсіз. «Бай бол,
мұратыңа жет» деп бата беретін ұлтпыз біз.
Мал тапсаң, ар да тап деп үйреттік емес пе? На­

мысты бол, ата даңқына кір келтірме, қарғыс
алма, әсері ұрпағыңа келеді деген ұлағат сө­
зін тыңдап өскендер мына ұрпағына еске­руді
ұлықтап отырған сияқты.

Әр ата-ана баласына «Ақшадан қымбат
Ар бар» дегенді жиі айтуы керек қой. Анау
бір ақсақалға «ұлыңа қанағат деген сөзді
түсіндірсейші» деп айқайлағың келеді. Әлде

өзі сол сөзді ұмытты ма екен? Арсыздық­пен
жиған малда қайыр жоғын тарих талай бе­
тіне жазды емес пе?!

Иә, алтын-күміс, қару-жарақ баса алмаған
қу бас сүйек көз үңгіріне бір уыс топырақ сеп­
кенде сылқ ете түскенін сауатым бар дегеннің
бәрі дерлік оқыса керек. О дүниеге тек кебін

ғана керегін кез келген пенде білсе керек. Ен­
деше, зиялы деген ауыздар алдымен осы қағи­
даны айтудан сескенбегендері жөн. Ауру мен
өлім ақшадан қорықпайды, үлкен ақша абы­

рой сатып әпермеген ешкімге, қолынан билік
кеткенде
сыйланбайтындар,
ауырса

адам
халін сұрамайтындар болған.
Мейірімді жанды еске алатын кедейлер көп
қой өмірде. Еңбегін ұлттың намысы мен ұр­

пақ өміріне арнаған таланттар мен алаш аза­
матының есімі ұмытылмайтыны да баршаға
аян. Иә, кімдер өтпеген бұл жалғаннан.
Ежелден аңсап, қолымыз жеткен еркіндік

баянды болуы үшін бірлік те, тірлік те, ар мен
намыс, сауат та керек-ақ бізге. Арзан күлкіге
алданып, аз күндік байлыққа мастанып, тиын­
дық беделге иіліп, әркім арқадан қаққанға

масайрап, келген-кеткенге жем болмай, ұлт
намысын, ұрпақ болашағын ел болып тегіс
ойлансақ. Оқымыстымыз бар, ойлымыз бар,

қалаулымыз бар, азаматтарымыз өскен елміз
деп отырмыз ғой, ендеше санаулы жастары­
мызды қолдан шығарып алмау жайын тезірек
жасауды қамданған жөн. Қатыгезге қатал қа­

рап, жүрегі нәзік сезімталды әлпештеу керек
бұл қоғам. Ар-намысы ояуларды әділеттен
түңілтпей қолдауы керек әділ заң.
Жаһандық қаржы дағдарысы кезінде біз

Елбасымыздың төңірегіне бұрынғыдан да
тығыз топтаса түсуге тиіспіз. Теріс әсері қа­
лайда білінбей қоймайтын бұл сынақтан тағы
да елді Нұрсұлтан Назарбаевтың асқан ақы­

лы, салқын сабыры алып шығарына біз се­
неміз. Сондықтан да басшылар бар, қосшылар
бар, бәріміз Елбасы тапсырмаларын бұлжыт­
пай орындауға жұмылсақ дейміз. Нұрсұлтан

Әбішұлы қоғамдағы теріс құбылыстарға қа­
таң майдан ашып отыр. Сол майданның са­
пына қосылайық, қадірменді халайық. Ардан
аттамайық, ардақты ағайын. Экономикалық

дағдарысты еңсеретіндігімізге сенімдіміз. Ен­
деше, рухани дағдарысқа ұрынбауды да ой­
лайық. «Малым – жанымның садағасы, жа­
12-251

ным – арымның садағасы» дейтін халықтың
қызы едік қой біз!
Жылағанды жұбатып, жалаңдарды тізгінде­
мейтін болсақ, еркін ел беделіне нұқсан келер.

Еркіндікті бабалар аңсады десек, аруақтар
алдында сол үмітке сай ұрпақ өсіру де әр бас­
шы, әр азамат, әр адамның борышы. Намыс­
сыз, арсыз, мәдениетсіз, шала сауат дөрекі, тек

ақша жиған даңғой болсақ, біз еркін елге лай­
ық емеспіз деген сезім болса әр жастың ке­
удесінде. Ұлы даланың, Қазақстанның, еркін
мемлекеттің шын, нағыз азаматы болсын­

шы деп, өскен қазақтың әр баласы арлы
бо­л­айық! Көк туға көлеңке түспегей!

Қайран дала тіл мен діннен айырыла жаз­
дап, қыздардан бұрым, ұлдардан тұлым кетіп,
ұлт мектептері көптеп жабылып жатқан сонау
бір сорақы жылдарда «Мен – қазақпын» деген

ақын даусы арлы дастан боп естілген еді. Осы­
дан 10 жыл бұрын бүкіл дүниені қазақ даласы­
на жалт қаратқан Желтоқсан оқиғасы кезінде
де оның үні өзгелерден бөлек те айқын шықты.

Ол өз лауазымы, өз ошағының басының халі
үшін ар-ожданы мен ақындық, азаматтық
борышына көлеңке түсірген жоқ. Жағым­
сыз хаттарға қол қоюдан бас тартты да, ұлты

үшін ұлы айтатын сөзді қаймықпай қасқая
қарап айта білді. Сол ақын Жұбан Молдаға­
лиевтің Батыс Қазақстан облысындағы туған
жері Өлеңтіде, қазір ақын атындағы шаруа­

шылықта жерлестері әдемі ескерткіш тұрғыз­
ған еді. Жанарын алысқа тігіп, басын өте биік

ұстап егінді даламен адымдай басып, ақ бидай
тізесіне соғылып Жұбан ақын келе жатқан­-
дай әсер беретін бұл ескерткіш. Өте сәтті
шыққан. Ерін сыйлаған елге мың рахмет!

Қазіргі нарық қиыншылықтары кезінде
алыс ауылдар күнкөріс қарекетімен жұмыс
іздеп көше бастады. Сонау түкпірде қалған
шаруашылықтың үстінен елді мекендерді

байланыстырар үлкен жол шамалы, онда да
тірші­лік саябырлағандай. Арнайы тапсыр­
мамен ел кезген жолаушы да жоқтың қасы,
өзге жақтан бөгде адам қатынаспай қалды.

Ен­деше ол ескерткішті сол ауылдың шетінен
мал айдаған саналы тұрғындар мен шағын
мектеп шәкірттері көреді де қояды. Олар Жұ­
банды онсыз да жақсы білетіндер, кіндік қаны

тамған жерінің түлектері. Ал ақын Ж. Мол­
дағалиев бір ауылдың көлемінен, бір аудан­
ның ауқымынан әлдеқашан шығып кеткен,
бүкіл қазаққа ортақ ұлттық мақтанышқа ай­

налып бара жатқан тұлға. Ендеше ақылға са­
лып, парасатпен ойлансақ, оның осы ескерт­
кіші Орал қаласындағы бір алаңға өте лайық.

Егемендік алған ел өзгелердің қатарына өз
ұлдарын қояр уақыт келді. Және облыс орта­
лығынан сан тарапқа жол кетеді, алуан түрлі
жолаушы өтеді, әр түкпірден келген жастар

оқиды, қала мектептері түрлі шара ұйымдас­
тыра алады. Сөйтіп, ақын күніге талайлар­
мен жүздесіп, одардың намысын оятуға се­
бепкер болып тұрар еді.

Ел болып ойланып, сан-саққа тартпай, па­
расатты азаматтар сол ескерткішті қалаға әке­
ліп орнатуға қызмет еткендері жөн болар еді.
Туған ауыл ақын атында, кейін шағын ескерт­

кішін онда да орнату қиын емес. Олар Өлеңті­
де туған ұлдың алыстарға аты кете беруіне
қарсылық көрсетпес деп ойлаймын. Сан ұлт
көріп, Өлеңтінің ұлына тағзым етіп жүргені

елге де абырой емес пе?! Олар үлкен жүректі
ақынымен мақтанып, өздерін алыстарға та­
ныта түссе екен деп едім.

Отты жылдың жалыны жанарынан ұшқын­
даған жас ақын алғаш үйленер кезде үлбіреп
тұрған үркектеу қызды анасына ертіп келіп:
«Апа, мына қыз сізге ұнай ма?» – деп сұраған

көрінеді. Ол да ештеңе емес-ау, өз босағасына
түсіргенге дейін ақын оған «сүйемін», «күйе­
мін» дегенді де айтпапты. Жыр арнап, көрші
баладан хат та тасытпапты. Тіпті, жылтың­

дап ізін торымаған да көрінеді. Өйткені ана
сүтімен біткен өр мінез сол балаң шағынан-ақ
кесіп айтатын әдет болып қалыптасқан екен.
Ақын Жұбан Молдағалиевтің бұл 27 жасқа

қараған, өзін есті азаматқа балаған естияр
жігіт кезі болатын. Ұяң мінезді, талдырмаш
жас қыз оған «бармаймын» деп бас шайқап
та үлгермейді, «ойланам» деп күмілжіген де

жігіттің соңынан үнсіз ере берген. Ана алды­
на ұлы ертіп әкелген жас қызды жатсынған
жоқ. Бар мейірін төге бауырына басқан. Міне,
он сегіз жасында аттаған сол босағаның абы­

рой-даңқын, ыстық-суығын өзімен бірге кө­
терген ақынның жары София Мәлікқызы еке­
уінің өмірі жайлы сырды ол жыр жолдарына
былайша өрнектеген екен:

Таныстық, таныстық та, үйлендік біз,
Үйі де, күйі де жоқ күйде едік біз.
Жұпыны сен ұяң қыз, мен майдангер,
Тұрмысты кімнен, қашан үйреніппіз?

Бар түгіл жоққа разы, тұра бердік,
Болмады сынық ожау мұра дерлік.
Сенгенбіз «сүйемін» деп ант-су ішпей,
Бұл тіпті болмаса да сірә да ерлік.

Тек кейін қанық болдым мен өзіңе,
Бас ұрдым кісілікке, мінезіңе.
Мың шүкір, миллион шүкір, қабыл алдым
Бақыт деп басқа қонған мұны өзіме.

Дүниеде өзін екен деген мықтым,
Ықпасам махаббаттан, неден ықтым?
Не ғалым, не қайраткер болмасаң да,
Әйелдің даналығын сенен ұқтым.

Қазақтың келіні, ақынның жары болу ай­
туға ғана оңай-ау. Болмыс-бітімі ешкімге ұқ­
самайтын, сезімтал да сергек ақынмен бірге
қуануды, бірге мұңаюды, оның ішкі жан дү­

ниесімен үндесе білуді София жеңгеміз тағ­
дырдың сыйындай таныды. Тек әйелге ғана
тән төзіммен ақынның еркелігін де, тұрмы­
стың қилы-қилы кезеңін де қайыспай көтере

білді. Олай болса ешуақытта да өзінен бөлек
ой ойламаған, бар ғұмырын отбасының, жа­
рының, балаларының тыныс-тіршілігіне ар­
наған Софиядай аяулы жары арқылы ақын

жүрегі жыр жолдарына бүкіл әйел қауымына
деген алғыс сезімін сыйдырған жоқ па.
«Мен қазақ әйеліне қайран қалам», – деп
басталатын ғажайып өлең тудырған, бір-бі­

рінің қас-қабағын бағып, қалтқысыз ұғыс­қан
осы ерлі-зайыптылардың өткен өмір жолы
бір қарағанда өзгелерден еш айырмасы жоқ

сияқты боп та көрінетін шығар. Алайда олар­
дың тыныс-тіршілігі де, өмір сүру дағдысы да
ешкімге ұқсамайтын еді. Албырт көңіл, адуын
ақын жігіттің кей күндері өмірдің көлеңкесін­

де қалғысы келмей, достарымен бірге ащы су
ұрттап әндетіп келген кездері де болды. Кейде
жалдаған пәтер иесіне тәуелді болғысы кел­
мей еркіндік аңсаған ерке көңілден жыр жол­

дары туындап буырқанып та жүрді. Тіпті бәз­
біреуден қалған көңілі еңсесін езіп, тілі бай­
ланғандай булығатын сәттері де аз болмады.
Әкесінен алты айлығында жетім қалған сәби­

ді азамат қатарына қосу үшін басынан қилы
жәйттер мен талай ауыртпалықты өткерген
Зеріптей анаға жаутаңдап, оның қас-қабағын
бағу да Софияға оңай болмаған сияқты. Он­

дай кездерде ақын өз жүрегінен туған жыр­
ларына жұбанды. Ал София болса үйелмелі-
сү­йелмелі төрт сәбиін әлдилеп, енесі мен
жарының қас-қабағын бағып, бәрін де үнсіз