шығарылып отыр

20 томды

М.О.ƏУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ƏДЕБИЕТ ЖƏНЕ ӨНЕР ИНСТИТУТЫ

6-òîì

Алматы 2008

ІSBN 9965–806–75–6 (6-т.) ІSBN 9965–806–41–1 © Əдебиет жəне өнер институты, 2008 © «Таймас» ЖШС, көркемдеу, 2008 Барлық құқықтары қорғалған Басылымның мүліктік құқықтары «Таймас» баспа үйіне тиесілі ББК 84 Қаз 7-5 Ə22 Қазақстан Республикасы Мəдениет жəне ақпарат министрлігі Ақпарат жəне мұрағат комитеті 017 “Əлеуметтік маңызды əдебиет түрлерін шығару” бағдарламасы Томды басуға М.О.Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институтының Ғылыми кеңесі ұсынған Əдеби жəдігерлер. Жиырма томдық. 6-т.: Қожа Ахмет Иасауи. Даналық кітабы. Ахмет Йүгнеки. Ақиқат сыйы /Құраст.: А.Əлібекұлы, С.Дəуітұлы, Б.Сағындықұлы. – Алматы: «Таймас» баспа үйі, 2008. – 488 бет. – (Əдеби жəдігерлер) ІSBN 9965–806–75–6 Ə22 Əдеби жəдігерлер сериясының 6-томын орта ғасырлардағы аса көрнекті түркі ақындары Ахмет Иасауидің «Диуани хикмет» («Даналық кітабы») кітабы мен Ахмет Йүгнекидің «Һибат-ул хақайиқ» («Ақиқат сыйы») поэмасы құрап отыр. Бүкіл түркі халықтарына ортақ бұл əдеби ескерткіштерде имандылық, адамгершілік мəселелері кеңінен сөз болады. ББК 84 Қаз 7-5 Ə 4702250202 – 06 00(05)–08

РЕДАКЦИЯЛЫҚ БАС АЛҚАДАН М.О. Əуезов атындағы Əдебиет жəне өнер институты «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы аясында жарық көретін «Əдеби жəдігерлер» атты жиырма томдық басылымды дайындап, жариялау жұмысын жалғастыруда. Аталған басылымның басты мақсаты – халықтың ежелгі заманнан бергі жазба мұралары мен əдеби жəдігерлерін сол күйінде өзіне қайтару, түркі халықтарына ортақ ежелгі жəне орта ғасыр əдеби ескерткіштері мен ХV–ХІХ ғасырлардағы ақындар шығармаларын неғұрлым толық жариялау. «Əдеби жəдігерлер» сериясының оқырманға ұсынылып отырған алтыншы томына орта ғасырларда өмір сүрген атақты ақындар, сопылық əдебиеттің көрнекті өкілдері Қожа Ахмет Иасауидің «Диуани хикмет» («Даналық кітабы») жинағы мен Ахмет Йүгнекидің «Һибат-ул-хақайиқ» («Ақиқат сыйы») дидактикалық өлеңдер жинағы еніп отыр. Ахмет Иасауидің «Диуани хикметі» – ХІІ ғасырда түркі тілінде жазылған түркі əдебиетінің ең көне үлгілерінің бірі. Шығармада дəруіштер мен дəруіштік көп мадақталып, пайғамбар мен оның сахабалары туралы айтылады, əлеуметтік, əскери, саяси мəселелер, мемлекеттік басқаруға байланысты ойтұжырымдар, тариқат əдебі, имандылық қағидалары кеңінен қамтылады. «Диуани хикмет» кітабының авторы жас шағынан шығыс поэзиясы мен философиясын жетік меңгереді. Он жеті жасынан бастап өз ана тілі – түркі тілінде өлең жаза бастайды. Сопылық поэзияның ықпалында болып, Бұхара қаласында парсы оқымыстысы Нусуф əл-Хамаданиден білім алады. Кейін Ясыға (Түркістанға) оралып, өмірінің соңына дейін сопылықты, ислам дінін уағыздайды. 63 жасқа келгенде пайғамбар жасына жеткендігін мойындап, бұдан əрі өмір сүру күпірлік деп санайды да, осы күнгі өзінің кесенесі маңынан жер асты мешітін – хилует салдырып, сонда ғұмыр кешеді. Хилуетте өткізген он жыл ішінде өзінің атақты «Диуани хикмет» атты даналық өлеңдер жинағын жазады. Ақын бəйіттерінде хикметтердің 400 шумақ екенін ескертеді. Ол өлеңдерде діни танымдармен бірге, халықты əділдікке, адалдыққа, адамгершілікке шақырған гуманистік идея да арқау етілген. Шығарманың түпнұсқасы сақталмаған. Бізге ХV–ХVІ ғасырларда көшірілген нұсқалары ғана жеткен. «Диуани хикмет» Қазан (1887, 1901), Стамбул (1901), Ташкент (1902, 1911) баспаларында бірнеше рет басылды. Иасауи хикметтері 1991– 1992 жылдары Ташкентте екі рет жеке кітап болып жарық көрді. Түрік ғалымы Хайати Биже Қазан басылымы негізінде «Диуани хикметті» 144 хикметтен тұратын кітап түрінде əзірлеп, 1998 жылы Анкарада бастырды. «Диуани хикмет» аудармалары 1990 жылдан бері қазақ тілінде 17 рет жарық көрді. Солардың ішінде филология ғылымдарының докторлары, профессор М.Жармұхамедұлы, С.Дəуітов жəне қолжазбатанушы М.Шафиғи жасаған аудармалар ең сапалысы деуге болады. Жолма-жолма аударма қағидасы сақталған, стиль біркелкілігі, кəсіби деңгейі жоғары болуымен ерекшеленген осы аударма Ахмет Иасауидің «Диуани хикмет» жинағының «Əдеби жəдігерлер» сериясының алтыншы томына енген нұсқасына негіз болды. Хикметтерді текстологиялық салыстырудан өткізіп, баспаға дайындаған – филология ғылымдарының кандидаты А.Əлібекұлы. Ахмет Йүгнекидің өмірі туралы жазба деректер жоқ. Ақынның «Һибату-ул хақайиқ» атты дидактикалық өлеңдер жинағы ғана белгілі. Бұл жинақтың үш

түрлі көшірмесі бар. Алғашқысы – көне ұйғыр жазуымен Журжани көшірген 508 жолдан тұратын нұсқа болса, екіншісі – Стамбулда Шайхзада Абд арРаззақтың ұйғыр жəне араб жазуларымен көшірген нұсқасы, ал үшіншісі – ХV ғасыр басында тек араб жазуымен көшірілген 54 жолдық нұсқа. Өлеңмен жазылған бұл 3 нұсқа қазір Стамбулда сақтаулы. Поэма мадақ жырымен басталады. Шығарма төрт «сөзге», яғни төрт тарауға бөлінген. Тарауларда имандылық, əділеттілік, ізгілік сияқты адамгершілік қасиеттер жырланады. Поэма соңында автор өзі туралы хабардар етеді. Шығармадан классикалық араб əдебиетінің ықпалы байқалады. Йүгнеки шығармашылығын Р.Арат, Т.Ковальский, Ж.Дени, В.В.Бартольд, С.Е.Малов, Е.Э.Бертельс, А.М.Щербак, Ə.Нəжіп сияқты белгілі шығыстанушылар, Н.Маллаев, С.Муталибов, К.Махмудов сияқты өзбек ғалымдары, Х.Сүйіншəлиев, Ғ.Айдаров, Ə.Құрышжанов, М.Томанов, Б.Сағындықұлы, Ə.Дербісəлі, Н.Келімбетов, А.Ахметбекова, Т.Қыдыр, А. Əбдірəсілқызы сияқты қазақ ғалымдары зерттеді. Ахмет Йүгнекидің «Һибат-ул хақайиқ» поэмасының қазақ тіліндегі прозалық жəне поэзиялық аудармасы алғаш рет 1985 жылы «Ақиқат сыйы» деген атпен түркітанушы-ғалымдар Ə.Құрышжанов пен Б.Сағындықұлының дайындауымен жарық көрді. Басылымға шығарманың түп нұсқалық фотокөшірмесі, транскрипциясы, прозалық жəне поэзиялық аудар малары енді. «Əдеби жəдігерлер» сериясының осы алтыншы томына енгізіліп отырған Ахмет Йүгнеки поэмасының мəтіні Б.Сағындықұлы дайындап шығарған «Һибат-ул хақайиқ» – ХІІ ғасыр ескерткіші» кітабы бойынша (Алматы, «Қазақ университеті», 2002) дайындалды. Томда «Даналық кітабы» мен «Ақиқат сыйы» шығармаларының факсимилесі қоса жарияланып отыр. Сонымен бірге, том соңындағы ғылыми қосымшаларда мəтіндерге түсініктемелер, Ахмет Иасауи мен Ахмет Йүгнеки шығармаларында кездесетін кісі есімдері мен жер-су атауларына түсініктер, қазақша-арабша-парсыша-түрікше сөздік, орыс, ағылшын тілдеріндегі резюмелер беріліп, пайдаланылған əдебиеттер көрсетілді. Томның көлемі – 488 б.

Даналардан бұл сөзді естіп айттым, міне.

Хикмет айт деп басыма нұр шашылды.

Мұстафаға аза тұтып кірдім, міне.

Бұл сырлармен дүниеден тойдым, міне.

Қай бетіммен хазіретке барам, міне.

Мəжнүн сипат кештім екі жаһанды,

Жаннан кешіп, малдан кешіп, ғаріп болсам.

Расул Алла уағдалары жуық жетті.

Хақ пайғамбарға жетем десең түндер қатқыл.

Ақыретте Алламенен мəмле қылды.

Исмаилдай дидар үшін арман етпен, достар.

Дуананың мақамына кірді, достар.

Күні-түні, талапкер, жанды құрбан етіңіз.

Хақ жолында жан мен ділін құрбан қылды.

Күндіз-түні қорқатұғын Алласы бар.

Атасының аты оның Ғабдолла екен,

Тілегенін берді оның қолына.

Бұршақ салған мойнына Əбубəкір Сыдық-дүр.

Қос қанатын Хазірет Таба қомдап ұшар,

Ғалым сол-дүр жан мен мүлкін ойран қылар.

Дұға оқып азан хикметін айтқым келер.

Жарандардан дүр мен гəуһар алғым келер.

Қиямет күн мені шерменде қылма.

Менің хикметтерім ғаламда сұлтан,

Факсимиле

Қайырымды, мейірімді Алланың атынан 1. Уа, Жаратушым, сені шексіз дəріптеймін. 2. Алдымен сенің мейірім-шапағатыңнан үміт етемін. 3. Саған лайық мақтау айтуға тілім жете ме? 4. Шамам келгенше аянбайын, маған жəрдем бер!

7. Сенің дара екендігіңе дəлел іздеген 8. Бір заттан мың дəлел табады.

9. Жоқ едім. Жараттың. Жəне жоқ қылып, 10. Екінші бар етерсің. Бұған тəнтімін. 11. Ей, шəк-күмəн жолында желігуші, [тозаққа

жағылатын] отын! 12. Кел, өлмей тұрғанда өзіңді оттан сақта! 13. Құдайым (сен үшін) күн мен түнді жаратты 14. Кезегімен алмасып, бірінен соң бірі өтіп жатады. 15. Күніңді кетіріп қараңғы түн етеді, 16. Күніңді келтіріп қайтадан жарық таң етеді.

Алла тағала былай деген: «Өліні тірі етемін, тіріні өлі етемін» 17. Өліні тірі, тіріні өлі 18. Етеді. Мұны [кезінде] көресің. Жақсылап ұқ! 19. Бұл құдыреттің иесі ұлы бір Құдай 20. Өлгендерді тірілту оған оп-оңай.

Пайғамбарлардың сипаты – оларға Алланың нұры жаусын! 21. Енді Алланың сүйіктісінің жақсы жақтары туралы

бірнеше бəйіт тыңда. 22. Ақыл-ойыңа салып, сөзімді аңда. 23. Ол [Мұхаммед] – тумысынан игі, адамдардың

бақыттысы. 24. [Бүкіл] жаратылғандардың ішінде оған тең келетін

[ешкім] жоқ. 25. [Өзге] пайғамбарлар жарқын жүз [сияқты болса],

бұл – ол жүзге [жарасып тұрған] көз. 26. Яки олар – қызыл [шырайлы] бет, ал ол бетке

[көрік беретін] мең.

27. Оны мадақтағанда тілімнің дəмі кіреді. 28. Оны еске алғанда шекер мен бал [жегендей болады]. 29. Бүгін менен сəлем жетсін, ол ертең 30. Қол ұшын берушіме қам жегізсін.

31. Тағы да төрт досыңа сəлем жолдаймын. 32. Олардан жалығуым ешқашан мүмкін емес. 33. Садық пен Фарух, үшіншісі Зу н-нураин 34. Төртіншісі Əли теңдесі жоқ батыр. 35. Кімде-кім бұл төрт досқа сенбестік 36. Көрсететін болса, оған мың лағнет айтамын. 37. Уа, Алла, кешіруші иемсің, кешір! 38. Қаншама қатесі көп құлың болсам да. 39. Маған кешірімің болса, жаным [азаптан] құтылады. 40. Егер əділдікпен шешсең, менің [жазам] ауыр.

41. Уа, тіл, мадақ шығар, жалбарын қане! 42. Мен оны шаһыма сыйлық етейін. 43. Шаһымның мадағымен кітапты ажарлайын, 44. Оқыған кісінің жаны жадырасын. 45. (46). Оның ерекше қайырымдылығы мен кіршіксіз

адалдығы 46. (45). [Құдайға] Мадақ айта білмейтін адамға мадақ [айтуды

үйретеді. 47. Ол – ақылдың, сана-сезімнің, парасаттың қоймасы 48. Білім бұлағы жəне жақсылықтың [таусылмайтын] кені. 49. Симак жұлдызынан əрігірек қамқорлық етеді. 50. Асқан жомарттығы [күллі] аурудың емі. 51. Бұқараға шапағатты, Сəлімнен жұмсақ, 52. Алайда қаһарланғанда шері – арыстан [сияқты]. 53. Шариғат жолында Омар сияқты білгір. 54. Қолы ашықтықтығы Оспанға тең. 55. Сезімталдығы Айаздың дəл өзінен асады, 56. Əділеттілігі жөнінен нағыз Наушарбан. 57. Оның берген сыйлығының [көптігі сонша, жауған]

бұлт та ұялады. 58. Бұл сөзді [досы түгіл] дұспаны да түгел

шындық деп ұғады.

59. Ей, шаһымның қадір-қасиетін санаушы, 60. Түйір құм мен ұсақ тастың саны есептеуге келе ме? 61. Саясат, басшылық, тапқырлық, жомарттық 62. Бұған қоса əділдік. Мұндайды есіттің бе, көрдің бе? 63. Тағы да ұлылық, қайырымдылық, кеңпейілділік. 64. Алла осының бəрін шаһыма бере салған. 65. (66). Бұлт ұсақ тамшыны сыйға тартса, 66. (65). Теңіз көп, аз демей қабыл алады. 67. Шаһым теңізден мың есе қайырымды. 68. Бұл аз сыйлықты қабыл етсе, [оған] таң қалуға болмайды.

Бұл кітаптың жазылу себебі мен оның қажеттілігі 69. Бұл кітапты Тат Ыспаһсалар Бек үшін 70. Шығардым. Дүниеде аты қалсын деп. 71. Кітабымды көрген естіген кісі 72. Шаһымды дұға оқығанда есіне алсын деп. 73. Кейін келген ұрпақтар арасында 74. Оның даңқы аса таңданарлық болсын деп. 75. Оның адамгершілігіне барша көңіл толып, 76. Оның аты жерді жарсын деп. 77. Кітабымды өнегелі нақыл сөздермен ажарладым, 78. Көруші, оқушыға пайдасы болсын деп. 79. Мен мұны шаһыма тарту еттім, 80. Шын пейілімді анық сезсін деп.

Бірінші сөз: Білімнің пайдасы мен надандықтың зияны туралы 81. Білім туралы айтамын. Сөзіме ден қой. 82. Уа, дос, өзіңді білімдіге жақын тұт. 83. Бақыт жолы білім арқылы білінеді. 84. Білім ал. Бақыт жолын ізде. 85. Білімді кісі қымбат бағалы динар сияқты, 86. Білімсіз надан – құны жоқ бақыр. 87. Білімді мен білімсіз қашан тең болып еді. 88. Білімді əйел – ер, надан еркек – əйел. 89. Сүйекке – май, адамға – білім [керек]. 90. Ердің көркі – ақыл, сүйектің [көркі] – май. 91. Білімсіз [кісінің] жайы майы жоқ сүйек сияқты. 92. Майы жоқ сүйекке [кім] қол ұсынады. 93. Білім алған ер [халыққа] белгілі болды. 94. Білімсіз тірісінде көрде жатқан өлік сияқты. 65. Білімді адамның [өзі] өлгенмен аты өлмейді. 96. Надан – тірі дегені болмаса, аты өлік. 97. Білімді бір [кісіге] білімсіз мың

98. Тең келе ме? Білімнің теңін теңдей ала ма? 99. Енді ойлап, сынап, байқап көріңіз, 100. Білім сияқты пайдалы өзге не нəрсе бар? 101. Білімнің арқасында ғалым жоғары көтерілді. 102. Білімі жоқ адам төмен құлдырады. 103. Білім ал, салғыртсынбай үйрен, Алланың елшісі: 104. «Білім кімде болса – соны ізде», – деді.

105. Білімді кісі білімнің парқын айырады. 106. Білімнің пайдасын, уа, досым, білімді біледі. 107. Білім қадірін адамға білім білдіреді. 108. Білімсіз ноқай білімді не қылсын! 109. Білімсізге шын сөз ащы тиеді. 110. Оған үгіт, насихат пайдасыз. 111. Қандай кір-қоңыс жуса тазарады, 112. Надан – жуғанмен тазармайтын лас. 113. Білімді кісі, көрдің бе, істің жөнін біледі. 114. [Не істесе] біліп істейді, кейін өкінбейді. 115. Қандай іс істесе де, білімсіздің еншісі 116. Өкініш. Оған одан басқа енші жоқ. 117. Білімді керек сөзді айтады, 118. Керексіз сөзін көміп жасырады. 119. Білімсіз не айтса ұқпай-түсінбей айтады, 120. [Ақырында] оның өз тілі өз басын жейді. 121. Жаратушы тəңірі де білім арқылы танылады. 122. [Ол] «Надандықта қайыр жоқ» деді. 123. Білімі болмағандықтан бір қауым халық 124. Өз қолынан бұт жасап: «Құдайым бұл», – деді. 125. Білімдінің сөзі үгіт, насихат, үлгі-өнеге, 126. Білімдіні азиат та, араб та мақтады. 127. Малы жоққа – білім түгесілмейтін мал, 128. Қаржысы жоққа – білім таусылмайтын қаржы.

129. Білімді не айтады, тыңдап көріңіз! 130. Əдептіліктің басы – аузын бағу. 131. Тіліңді тарт, тісің сынбасын, 132. Егер [тілің] шыға қалса, тісіңді мықтап

сындырады. 133. Ойланып сөйлеген кісінің сөзі – сөздің асылы,

134. Көп шатып мылжыңдаған тілді алдырмайтын жау

[деп түсін]. 135. Беталды сөйлей берме, тіліңді тый. 136. Тіліңнің жүгенсіздігі бір күні басыңа жетеді. 137. Тілін тартпаған кісіні ақылды деуге бола ма? 138. Тіл мен сөздің бостығы талай басты жеді. 139. Адамды тіліңмен өшіктірме. Біліп қой. Тіл 140. жарасы жазылмайды, оқ жарасы жазылады.

Оқ жарасы жазылады, бірақ тіл жарасы жазылмайды 141. Ақылсыз ердің тілі – өз басының дұшпаны, 142. Талай ердің қаны тілінен төгіледі. 143. Көп сөйлеген көп өкінеді. 144. Аузын баққанда өкінген [бар ма] қане? 145. Адамға не келсе, тілінен келеді. 146. Тілінен біреу жақсы, біреу жаман болады. 147. Тыңда, илан бұл сөзге: [бағзы біреулер] күн сайын ерте 148. Тұрып, тілге жүгініп, құлшылық етеді. 149. Тіліңді бақ. Аз сөйле. 150. Тіліңді бақсаң, өзің аман боласың. 151. Пайғамбар адамның бетін отқа күйдіретін 152. Тіл деді. Тіліңді тарт. Оттан өзіңді сақта. 153. Егер екі нəрсе бір адамға бас қосса, 154. Ол адамға жақсылық жолы кесілгені. 155. Бірі – керексіз сөзді айта салса, 156. Екіншісі – ол кісінің сөзі жалған болса. 157. Сөзі жалған адамнан тез қаш. 158. Өз өміріңді шыншылдықпен өткіз. 159. Тіл мен жақтың көркі – шын сөз. 160. Шын сөйле, əңгімеңді тартымды ет. 161. Шын сөз бал сияқты, жалған – жуа, 162. Бал [татыған] аузыңды жуа жеп ашытпа! 163. Немесе жалған сөз – ауру, шын сөз ем сияқты. 164. Бұл бұрыннан келе жатқан мысал сөз. 165. Шыншыл бол, туралық ет, əділ атан 166. Шыншыл деп білсін халайық сені. 167. Қыңырлықты тастап, əділдік киімін ки, 168. Киім-кешектің көріктісі – əділдік киімі. 169. Сырыңды кісі білмесін, берік сақта, 170. Сөзіңнен өзіңе өкініш келмесін. 171. Барлық жасырын ісің жария болып, 172. Көрген, естіген саған күлмесін. 173. Досым деп иланып сыр айтпа, сақтан, 174. Досың қаншама иланарлық шын болса да.

175. Шырақ, сырың өзіңде сақталып тұрмаса, 176. Досыңда сақтала ма? Мұны жақсылап ойла.

177. Бұл дүние керуен түсетін сарай сияқты, 178. Керуен-сарайға түскен көш одан əрі сапар шегу үшін түседі. 179. Əдепкі керуен қозғалып, жолға шығып ұзап кетті, 180. Тағы да жол тартып көшетін керуен қаншама? 181. Бұл дүние соңында қанша жүгіруге болады? 182. Ашкөз дүние үшін [жүгіреді] деп өзіңді ұста! 183. Малға мұнша не үшін көңіл қоясың, 184. Мал таңертең келсе, кешке қайтадан кетеді. 185. Малға сұқтануды көңіліңнен шығар! 186. Киімнің [барлығын], қарынның тоқтығын

қанағат ет. 187. Байлық пен кедейлік Алланың ісі 188. Азық жоқтығын «кедейлік» – деп айтпа. 189. Бұл дүние мүлкінен тамақ пен киімді 190. Артық тілеме. Обал жүктейсің. 191. Пайғамбар дүниені егінжай деп айтты, 192. Егінжайға жаныңды салып игілік ек. 193. Бұл дүниенің лəззаты мəңгі емес, 194. Рақат дəурені зу етіп желдей өте шығады. 195. Жас қартаяды, жаңа ескіреді, 196. Күшті болса əлсірейді, қуаты қашады. 197. Бұл дүниенің заты бүгін бар болса, ертең жоқ. 198. Менікі дегенің өзгелердің еншісі боп шығады. 199. Барлық толған [нəрсе] азаяды, түгел кемиді. 200. Барлық салтанаттың соңы қарап болады. 201. Адамы сыймайтын қанша жер бар еді, 202. Адамдары өлді. Жері [қаңырап] бос қалды. 203. Неше дана, неше философ бар еді, 204. Қайда бүгін солардың мыңнан бірі? 205. Дүние [əуелі] күлімдейді де, қайтадан қас-қабағын шытады. 206. Бір қолымен бал ұстап, бір қолымен у қатады. 207. Бал жалатып, алдымен ауыздың дəмін келтіріп, 208. Кейін тостақ ұсынып, у қатады. 209. Тəтті жесең, ащы [жеуге] дайындал. 210. Рақат біріндеп келсе, реніш ондап келеді. 211. Ей, ренішсіз, қиындықсыз өмір сүруді армандаушы, 212. Бұл дүние ондай үмітке қашан орын беріп еді? 213. Бұл дүние жылан сияқты. Жыланның көзін жой. 214. Сипағанға жұмсақ, іші тола у.

215. Жылан жұмсақ болғанымен, пиғылы жауыз, 216. Қашық тұр, жұмсақ деп иланбағын! 217. Бұл дүниенің көруге сырты көрікті. 218. Алайда ішінде сүйкімсізі – мың [сан]. 219. Қарап, сыртының əдемілігін көріп, бұған 220. Көңіл қойғаның – біліп қой, қатенің басы.

221. Пердесін көтеріп дүние бірер көзін ашады, 222. Құшатын сияқты қолын жазып, сосын тез қашады. 223. Сипаты жазғы бұлт сияқты немесе түс сияқты, 224. Тоқтаусыз кетеді немесе құс сияқты ұшады.

225. Уа, дос, білімді [кісінің] жолын қу! 226. Егер сөйлейтін болсаң, біліп сөйле. 227. [Егер] мақтағың келсе, жомарт ерді мақта. 228. Сараңға бөрі сияқтандырып оғыңды кезе. 229. Барлық ел жомарттың жақсылығын айтады, 230. Жомарттық барлық айыптың кірін жуады. 231. Жомарт бол. Саған сөз де, сөгіс те келмейді. 232. Сөз келетін жолды жомарттық тыяды. 233. Жібімейтін көңіліңді жомарт кісі жібітеді. 234. Қол жетпейтін мұратқа жомарттың қолы жетеді. 235. Сараңдықты мадақтайтын тіл бар ма? 236. Жомарттықты əрі зиялы, əрі қарапайым халық мақтайды. 237. Көрдің бе, жомарт білімді жете меңгерді. 238. Сол үшін малын сатып, мақтау алды. 239. [Жомарттың арқасында] қорғансыздар жақсы өмір кешті. 340. Дүниеде жақсы ат қалдырып өлді. 241. Сараң арам [жолмен] көп алтын, күміс жинады. 242. Обал арқалап өлді, оның үстіне қарғыс алды. 243. Малын [өзге] кісілер үлесіп алды, 244. Сараңның одан алған үлесі – өкініш. 245. Уа, мал иесі, жомарт, ізгі ер, 246. Құдай саған берген екен, сен де бер. 247. [Байлықты] жинап бермеген кісі – жек

көрінішті əрі жаман атты. 248. Берсең – адал [сонда ғана] қанша жисаң жи. 249. Мінездің жақсысы, əдеттің мінсізі – 250. Біліп қой, жомарттық. Ол – сараңның айнасы.

251. Қолдың бақыттысы – беруші қол. 252. Алған, бірақ бермеген қол – қолдың құтсызы. 253. Сараңдық – емдегенмен жазылмайтын ауру. 254. Беруге [келгенде] сараңның қолы тастай берік 255. Қанша жиғанмен, сараңның көзінің сұқы,

көңілі тоймайды. 256. Ол – малдың құлы, мал – оның билеушісі. 257. Жомарт ер – халықтың құрметтісі. 258. Жомарттық абырой-атағыңды, ажар-көркіңді

арттырады. 259. Адамдардың арасында сүйіспеншілікке бөленгің

келсе, 260. Жомарт бол. Жомарттық сені сүйіспеншілікке бөлейді. 261. Сараң – нағыз ұятсыз. Малдың күзетшісі 262. Жияды. Ішпейді. Жемейді. Тістеп ұстайды. 263. Дос-жаранына сау жүргенде дəм-тұз татырмайды. 264. Өледі. Қалады. Ақырында дұшпанына бұйырады. 265. Жəне бір керекті сөзім бар саған 266. Мен оны айтайын. Құлақ қой. 267. Ол сөз – мынау. Тəкаппарлықты басыңнан

шығарып, 268. Кішіпейілділікті берік ұста. Одан мүлде айрылма. 269. Тəкаппарлық – барлық елде жеккөрінішті қылық. 270. Мінездің ең жақсысы – жуас қылық. 271. Біреулер ұлықсынып, «Мен, Мен», – дейді. 272. Ондай адамды халық та, құдай да сүймейді. 273. [Сараң] барлық жиған-терген дүние мүлкін 274. Пайдаланбады. Өлді. Халін көріңіз. 275. Əйелі басқа бір еркекпен қалып, 276. Өзі [көрде] жатып, [малының] санын береді. 277. Тəкаппар киімін кисең, тез таста! 278. Халыққа көкірегіңді керіп, тіліңді түйреме! 279. Мұсылмандықтың белгісі – көнбістік. 280. Егер мұсылман болғың келсе, көнбісті бол. 281. Көнбісті адамды тəңірі жоғары көтереді, 282. Тəкаппарлық көрсететін адамды төмен

құлдилатады. 283. Ұлықсынба, абайла, ұлық бір құдай, 284. «Ұлықтық менікі. Сіз иеленбеңіз», – деді [ол].

286 (285). Менменсінгенің малға байланысты болса,

287. Малдың пайдасы немене? Жалаңаш өлесің. 288. Кісең де, себетің де, сандығың да бұл дүниеде

қалады. 289. Егер мақтан иесі: «Менің тегім асыл», – десе, 290. Мен оның жауабын кесіп айтайын. 291. Бұл халық бір ата, бір анадан өрбіген, 292. Өте байқап қараса, [бір-бірінен] айырмашылығы

293. Жəне ақылымды ал. Амал-айлаға берілме. 294. Амал-айланың арасында жасырынған ажал бар. 295. Амал дегенім – дос, [пайда табуды] көп ойлау. 296. Көп ойлама, уайым-қайғың көбейеді. [Одан да]

еңбек ет. 297. [Мүмкін] айтарсың: «Киім – тон, шарап, ас керек, 298. Қыруар мал, көп құл, күң керек». 299. Егер өмірлік мал жиған болсаң [біліп қой!], 300. Алдымен бөрікті кие алатындай бас керек. 301. Ашкөздік деген не? Ол – адамға дұшпан қасиет. 302. Ашкөздіктің соңы өкініш, қайғы, қасірет. 303. Дүниеқорлық – адамға тек бос бейнет.

304. Дүниеқор дүние байлығын теріп тоймайды, 305. Иесі қартайғанмен, ашкөздік қартаймайды. 306. Ашкөз ашкөздігін қай уақытта қояды? 307. Топырақ ішіне кіріп өліп жатқанда. 308. Дүниеқор қанша жиса шаршамайды.

Жалықпайды. 309. Ашкөздік дертінің емін кім біледі? 310. Сөз бар. Егер адамға берсең, 311. Екі теңге динарды [ол] он теңге қылады.

312. Ей, ашкөз! Ашкөздік неменеге керек? 313. Маған айтып берші, ол не үшін керек? 314. Аз ба, көп пе, ризығың жазылған 315. Ақылды кісі дүниеқорлық жасай ма?

316. Тегі асыл адамның мінезі де сүйкімді. 317. Сүйкімді қылық көңілді еріксіз тартады. 318. Бір ерден екінші ердің айырмасы үлкен, 319. Бірақ бір қарағанда бəрінің бөркі бірдей.

320. Жақсы қылық қалпын қатаң қадағала! 321. Адамгершілік кімде болса, соны ер деп есепте. 322. Қайырымсыз кісі жеміссіз ағаш сияқты, 323. Жеміссіз ағашты кесіп алып өрте. 324. Өзіңе мейірбандық көрсеткен мұсылманға шапағатты бол 325. Сен де. Ой-дүниеңді мұсылманға бейімде.

326. Біреу зəбір-жапа жасаса, қарымына рақат көрсет. 327. [Өйткені] қанды қанмен қанша жусаң тазармайды. 328. Тəуір асың болса кісіге жегіз! 329. Жарамды киім тапсаң жалаңашты бүтінде! 330. Ешқашан кісіге азар берме, зорлық-зомбылық

жасама. 331. Егер кісіден өзіңе азар-ахирет келсе, – кешір. 332. Жамандық жасаған кісіге сен жақсылық жаса. 333. Мұны жақсылап ұғып ал. Адамгершіліктің басы –

осы. 334. Егер кісіден саған жақсылық келсе, 335. Еселеп қайтар. Ол адамның тілегін тіле. 336. Жазықты кісінің жазығын кешір! 337. Дұшпандықтың тамырын [терең] қаз дағы, кесіп

алып аласта! 338. Ашу, кек оты тұтанып жалындаса, 339. Биязылық суын шашып ол отты өшір.

қасиетке толтырады». – Алланың елшісі осылай деген.

340. Адамгершілік бір үй, қарапайымдылық оның іргетасы сияқты. 341. Немесе қарапайымдылық [жасыл] алқап,

адамгершілік [онда өскен] алқызыл гүл сияқты. 342. Қолыңда бар болса, кемтарға жəрдем бер. 343. Бұл сипатты адамға [əркімдер] азат басын

құл етеді. 344. Уа, дос, үлкендердің абыройын қастерле. 345. Пайдасыз егес, орынсыз сықақтан сақтан. 346. Сықақ саған үлкендердің ашуын келтіреді. 347. Кішілерді ыза етеді. Мұны жете біліп ал. 348. Бəле келсе, сабыр ет, қуанышын күт. 349. Қуанышын күте тұр, реніш-қайғысын көтеріп.

350. Азаптың оты өшеді, табы да кетеді, 351. Сабырлы кісі сауабын ұстап қалады. 352. Ұлықтыққа қолың жетсе, өз [қалпыңнан] жаңылма. 353. Егер атлас кисең, [бір кезде киген] бөзіңді

ұмытпа. 354. Дəрежең үлкейген сайын ұстамдырақ болып, 355. Үлкен-кішіге сыпайы сөйле.

Соңғы сөз: əр түрлі мағына беретін əр түрлі бəйіттер жайында 356. Ойлап сөйле, астын-үстін сөйлеме, 357. Сөзіңді арашала – [сонда] кейін басыңды арашаламайсың. 358. Мың кісі досың болса – көп көрме, 359. Бір дұшпаның болса – аз деме.

360. Небір ұқыпты ерден бірер мүлт кетеді. 361. Небір асқан өнерде бірер мін болады. 362. Бір айыпқа бола бас кесуші 363. Дүниеде тірі адамсыз қалады. 364. Жақсы ісіңмен [елдің] көңілін алып, өмір кеш, 365. Ақылсыздықтан өзіңді аулақ сал. 366. Іс істесең, ойланып-толғанып істе, 367. Керек пе, керексіз бе, анық біліп [ал]. 368. Қайсыбір іс саған бетпе-бет кез боп қалса, 370. Ол істің алды-артын ойла.

371. Сүйінішті [іс] болса, оған кейін көңіл қой. 372. Өкінішті [іс] болса, одан бұрынырақ сақтан. 373. Ердің қайыры тектен-текке кетпейді. 374. Жамандық жақсы істің қарымы бола алмайды. 375. Ей, жақсылықтан үміт етуші, өзің жамандық

жасама, 376. Тікен еккен адам жүзім жинамайды

377. Кімнің досы жақсы болса, өзі де жақсы болады, 377. Кісіге досының жақсылығы арқасында көп қайыр келеді. 378. Бұзыққа жуыма, оған үйір болсаң, 379. Сені де дереу бұзық қылықты етеді.

380. Достық кетті, шындық қайда? 381. Мың адам досың болса, біреуі адал емес. 382. Көп кісінің іші арам. 383. Шын досың болса, мұны сырты ғана деп біл. 384. Бұл күнде, бұ дүниеде адамгершілік өте сирек. 385. Оңбағандық қане қайда барды? 386. Опа көлі суалып, көздері құрып, 387. Жəбір-жапа толып кетті, теңіздей асып төгілді. 388. Қайда уəде, аманат, қайда ізгілік? 389. Əділдік келгенше қайыр кете тұрады.

390. Ғалым еңбек етуді, тақуа сыйынғанын қойды. 391. Оқымысты би билеп, əн шырқады. 392. Бейбастықтан тыятын кісі қалмады. 393. Сондықтан бейбастықтар күнде көбеюде. 394. Кім маскүнем болса, кісінің тəуірі сол 395. Тəуір болғың келсе, бар, маскүнем бол. 396. Кім [таза] жолды тұтса, оның жолы жоқ, 397. Кім [арам] жолмен жүрсе, оған – даңғыл жол. 398. Ей, бұзықтық істеуші, [ен] қызыққа бат! 399. Бұл сенің заманың! Ойыңа келгенді істе. 400. Тыныштықта, қуанышта, қайғы-мұңсыз

401. Сайранда. Көңіліңнің қоштығын көзде. 402. Жұрт малы бар адамға көзін сүзіп, 403. Бəрі өздерінің азат басын құл қылады. 404. Егер біреу малсыз болса, ол адамды көріп, 405. [Тұсынан] бетін бұрып, көзін жұмып өтеді. 406. Ей, малға сұғанақ ер, жете біл! Бұл мал – 407. Бүгін – арман-қайғы, ертең – күнə, обал! 408. Малды арамнан жинасаң – соңы азап, 409. Егер малды адалдан жинасаң, ол – есеп.

410. Малға сен неге мұнша сұқтанасың? 411. Көңіліңдегі қамың, тіліңдегі сөзің – [мал]. 412. Өлесің. [Тірнектеп жиған] малың дүниеде қалады. 413. Кебіндік бөзіңді ұялғанынан береді. 414. Сенің малың – берген, пайдаланылған мал, 415. Қатып ұстап тұрған [малың] – өзіңе қасірет.

416. Саған бүгін бұл тіршілік өте тəтті. 417. Ертең артыңа тастап өлгенде ащы болады. 418. Бұл дүниенің рақаты – опасыз рақат. 419. Рақаты аз да, азары көбірек. 420. Бал қайда болса, сол жерде арасы бар, 421. Бал жемей тұрып, араның зəрін байқап көр. 422. Өнерлі [кісіге] дүние опасызырақ. 423. Өнерсізге бұдан жəбір азырақ. 424. Өнер арқылы дəулеттің келуі 425. Мүмкін емес. Қиындық атаулының ең қиыны [осы]. 426. Бұл дүниеге өнерпаз не жазды? 427. Не себепті бұл оны үнемі қинай береді? 428. Арамдар көтеріп, адалды [аяқтан] шалып, 429. Құтсыз дұшпан дүние алжып қартайған ба? 430. Ей, дүние туралы үкім айтушы! 431. Бұдан жиреніп жəне оны бірер мақтаушы! 432. [Біліп қой]. Əрбір болған іс Алланың бұйрығы

бойынша болады. 433. Кім [мұратқа] жетсе, оның əмірі бойынша жетеді. 434. Дүниені бұлайша кейіп сөгудің не керегі бар? 435. Қазаны жаратқан да, беретін де Құдай. 436. Аяққа тікен де бұйрықпенен кіреді.

437. Қаза келсе елік тұзаққа ілінеді. 438. Барлық болған нəрсе бұйрықпен болады. 439. Ақылсыз кісі оны себептен көреді. 440. Қаза жетсе əуеде ұшқан құстар 441. Қолдың қарына қонады, өзі торға түседі. 442. Қаза келсе жүйрік те ұра жүгірмейді. 443. Бұйрық қайтпайтын қатты садақ құрады. 444. Саған реніш, оған қазына берген Құдай. 445. Ей, ренжіп-қамығушы, [бостан босқа] күнəлі

446. Уағыз, нақыл кітабын жазып бітірдім. 447. Оқыған кісінің, тəтті жеміс жегендей, тілін үйіреді. 448. Бағзы біреулер бұл сөзге өзгелердің сөзін 449. Теңесе, шындыққа өтірікті теңегенмен бірдей. 450. Атым – шайыр Ахмет, сөзім – өнеге, өсиет, 451. Сөзім дүниеде қалады, өзім өлемін. 452. Күз келді, жаз кетеді, бұл өмір өтеді. 453. Бұл өмірді жазым көзім түгеседі. 454. Сондықтан осы түркіше кітапты шығардым. 455. Қажет ет мейлің, ей, дос, мейлің сөк. 456. Мұны таңданарлық, тартымды сөздермен жазып шықтым. 457. Егер өлсем, атым қалсын деп. 458. Бұл кітаптың үздік болған себебі сол: бір сөзді 459. [Сан] толғап келтірдім, жүзін кеміттім. 460. Асыл сөз аз болады, қалжың шексіз, 461. Зер атлас қымбат болса, арзаны бөз болады. 462. Уа, менен кейін келген ұрпақтар! Мұны 463. Оқысаң, дұға жасағанда мені ұмытпа!

464.Осы таңғажайып сөзімді саған сыйлық еттім, 465. Маған сен дұға сыйлық етсін деп.

466. Ақынның көзі туа көрмейтін еді, 467. Бұл он төрт баппен сөзін аяқтады. 468. Жүк артқан пілдің арқасында алтын болса, 469. Бұл сөздің азы соған ұқсас болғай.

470. Ақындардың ақыны, жақсылардың басшысы, 471. Гауһардай асыл сөз айтқан, басқа сөздің құны жоқ.

472. Алла оған дəл қазір рақым жасасын! 473. Ертең «тірілгенде» жарандардың басшысы болсын!

474. Шайырдың жерінің аты Йүгінек деп аталады. 475. Көңіл көтерілетін тартымды ғажап жер. 476. Атасының аты – Махмуд Йүгінеки. 477. Əдіб Ахмет оның ұлы. Мұның еш шəгі жоқ. 478. Кітабының аты – «Ақиқат сыйы». 479. Мұның бəрі араб тілінен ғибрат. 480. Түгелдей қашғар тілінде [жазылған], 481. Ақынның нақышты сөзімен айтылған. 482. Егер кімде-кім қашғар тілін білсе, 483. Ақынның не айтқанын түсінеді. 484. Кісі тіл білсе, мағынасын ұғады. 485. Өзі білмейтінін білем десе, айып [болады]. 486. Көп елді көріп жүрміз: ақын сөзін

487.Түсіне білмегендіктен, өздерін қинап жүр. 488. Халық арасында айыпталып та жүр. 489. Тағы да қате мағынасын айтады.

490. Себеп осы еді, кітапты жазып бітірдік. 491. Қажет етсең қабыл ал, қажет етпесең сөк, 492. Əрбір адам ақынның сөзін [терең] түсініп

пайдаланса, 493. Халық арасында құрметті болады.

Факсимиле

ТҮСІНІКТЕМЕЛЕР ҚОЖА АХМЕТ ИАСАУИ. ДАНАЛЫҚ КІТАБЫ Қожа Ахмет Иасауи − түркі халықтарынан шыққан алғашқы сопылардың бірі. Түркі тіліндегі сопылық əдебиеттің негізін қалаушы діндар ақын, кемеңгер ойшыл. Шамамен 1103 жылы қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысындағы көне Сайрам шаһарында дүниеге келіп, 1228 жылы Иасыда (Түркістан қаласы) қайтыс болған. Əкесі Ибраһим мен шешесі Айша (кейбір деректерде − Қарашаш) сауатты, білімді адамдар болған. Жетінші атасы Ысқақ баб дін тарату мақсатында Шамнан Табризге, одан Үргеніш, Сайрам жеріне келіп, сонда қалып қойған1. Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасының (ҚР ҰК) Сирек кездесетін кітаптар мен қолжазбалар орталығында сақтаулы «Насаб-нама» қолжазбасында (№3990-47) Қожа Ахмет Иасауидің арғы аталары төртінші халифа, хазірет Əлиден тарайтындығы жазылған. Атасы Ысқақ жəне əкесі мен шешесінің кесенелері Оңтүстік Қазақстан облысы Сайрам ауданында қасиетті орынға айналған. Жастайынан ата-ана тəрбиесімен діни білім алып, ислам құндылықтары жөнінде тереңдеп іздене бастаған Ахмет Иасауи жеті жасында Арыстан бабқа шəкірт болады. Он жеті жасында Түркістанға келіп, сондағы медреселердің бірінен дəріс алады. Ақынның өзі жырлағандай, жиырма жеті жасында Бұхараға барып, пірге қол тапсырады. Ғалымдардың есептеуінше, бұл Қожа Ахмет Иасауидің ұстазы Жүсіп Хамаданимен кездесіп, оған мүрит болуы 1130 жылға сəйкес келеді2. Ақынның хикметтеріне қара ғанда, Ахмет Иасауи сол кездегі дін жəне білім ордалары Хорасан, Шам, Ирак жерлеріне саяхат жасаған секілді. Бұл жөнінде шайыр: Хорасан, Шам уə Ғираққа ниет қылып, Ғаріптіктің көп қадірін білдім, міне! – деп жазады. Туған жеріне қайта оралған Қожа Ахмет Иасауи алған білімін халыққа таратып, ислам дінін насихаттайды. Араб тілінде жазылған құран мен хадистегі шариғат үкімдерін жергілікті тұрғындарға түсіндіру үшін түркі тілінде хикметтер жазып, сопылықты уағыздайды. Ислам ақидасын (Алланың бірлігін, барлығын, жоқтан бар жасайтын құдіреттілігін жəне сол сияқты тағы басқа Алланың қасиеттерін түсіндіретін ілім) əлі толық танып болмаған түркі жұртына хақ дін мен оған бастар сопылық жолды түсіндіру үшін жергілікті халыққа түсінікті қарапайым тілмен жазылған поэзия арқылы үн қатты. Бұл жөнінде Қожа Ахмет Иасауи шығармалары мен өмірін зерттеуші ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор М.Жармұхамедұлы: “...ақын мұсылман дінінің қайта өрлеу мақсатын көздеп, өзінің мəңгі өшпес, əйгілі мұрасы “Диуани хикмет” атты (Ақыл, даналық кітабын) жинағын сол кезде кең тараған шағатай тілінде (көне түрік тілінде) жазып таратады. Мұндағы ойы: түсініксіз араб, парсы тілінде жазылған құран мен мұсылман діні қағидаларын түрік тектес халықтарға кеңінен насихаттап түсіндіру еді. Сол талапқа орай, ол көшпелі елдің өмірінде елеулі орын алатын айшықты өлеңмен жазуды міндет санайды”, – деп түсінік береді3. 1 К родословной Аулияатинского святого Карахана // Протокол заседания общего собрания членов Туркестанского кружка любителей археологии, состоящегося 29 августа 1897 года в зале генерал-губернаторского дома. 2 Жармұхамедұлы М. Алғы сөз // Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет (Ақыл кітабы). Алматы: Мұраттас, 1993. 10-б. 3 Жармұхамедұлы М. Алғы сөз // Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет (Ақыл кітабы). Алматы: Мұраттас, 1993. 5-б.

Түркі ақыны елу екі жасқа келгенде дүние-мүлік, мал-жаннан баз кешіп, бүкіл болмысы мен жан-тəнін Хақ тағалаға арнайды. Кемелдікке жету үшін күндіз намаз оқып, ораза ұстап, түнде зікір салып құдайға жалбарынады. Пайғамбарымыз Мұхаммедтің жолымен жүріп, өзінен бұрынғы сопылардың өмірінен үлгі алады. Жасы алпыс үшке толғанда жер астынан мешіт салдырып, қылуетке түседі. Жер бетінде қанша жыл жасаса, жер астында да сонша жыл өмір сүреді. Бұл жөнінде ақын өзінің хикметтерінде «Жүз жиырма жасқа кірдім біле алмадым», − деп нақты көрсеткен. «Диуани хикмет» («Хикметтер жинағы») − Қожа Ахмет Иасауидің ислам діні, шариғат үкімдері, сопылықтың мəні, Аллаға ғашық болу, Мұхаммед пайғамбарды сүю, ақиқат шарабына мас болу жайында жазылған өлеңдер жинағы. «Диуани хикметтің» түпнұсқасы сақталмаған. Біздің заманымызға Қожа Ахмет Иасауидің хикметтері иасауия жолын ұстанған сопылардың көшірмелері арқылы жеткен. Түркістандық ақынның хикметтері ең алғаш ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Стамбул, Қазан, Ташкент баспаханаларында жарық көрді. ҚР ҰК Сирек кездесетін кітаптар мен қолжазбалар орталығында «Диуани хикметтің» бірнеше нұсқасы сақтаулы. Атап айтар болсақ: 1. Хазірет сұлтан əл-ғарифин Қожа Ахмет бин Ибраһим Махмуд бин Ифтихар Иасауи. Диуани хикмет. − 4-бас.− Қазан: Университет баспаханасы, 1896. − 227 б. Кітап тың екінші бетінде парсыша А.Иасауи туралы қысқаша мəлімет берілген. Мəліметті жазған Ғулам Мухаммед бин муфти Рахимулла Қариши. 3−17-беттерінде сопылық туралы, тариқат, иасауия ілімінің бағыт-бағдары жайында жазылған. 18-беттен 270-бетке дейін 148 хикмет орын алған. 271-беттен кітаптың соңына дейін мінажат өлең жазылған. Кітап көшірмесі «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы бойынша Қазан мемлекеттік университетінің Н.И.Лобачевский атындағы ғылыми кітапханасынан алынған. 2. Хазірет Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет. − Стамбул: Ғариф əфəнді баспаханасы, 1897.− 228 б. Кітап Ұлттық кітапхана қорына 1938 жылы түскен. 3. Хазірет Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет. − Ташкент: «Туркестанский курьер» газетінің баспаханасы, 1914. − 112 б. Сонымен қатар басылған жылы белгісіз екі кітапта да (бірі − Түркияда басылған, 46 бет, екіншісі − Өзбекстандағы Какан баспаханасынан жарық көрген, 128 бет) А.Иасауидің хикметтері басылған. Сирек кездесетін кітаптар мен қолжазбалар орталығында сақтаулы шығыс классиктерінің хикметтері мен ғазалдары, мəснəуилері мен мінажаттары көшірілген қолжазбалық нұсқада да Қожа Ахмет Иасауидің хикметтері кездеседі. ҚР ҰК қорында сақтаулы Қожа Ахмет Иасауи мен оның ізбасары Сүлеймен Бақырғанидың қолжазбалық мұралары 2003 жылы «Əлемнің жады» («Memory of the World») аталатын ЮНЕСКО бағдарламасының халықаралық тізіміне енгізілген. Түрік ғалымы М.Көпрүлүнің көрсетуі бойынша, Ахмет Иасауи ирандық сопылар қолданған аруз (дауысты дыбыстың ұзынды-қысқалығына байланысты өлең құрайтын өлшем) өлең өлшемін емес, халық ұнататын ақындардың ғасырлар бойы қолданып келген ұлттық буынға құрылатын өлең өлшемін таңдап, бүкіл хикметтерін сол өлшеммен жəне халық əдебиетінен алынған ескі ұлттық пішіндерде жазған4. Ислам дінінің парыздары мен сопылық дүние танымның адам түсіне бермес терең иірімдерін өлең сөзбен қалың қауымға түсіндіре білген Қожа Ахмет Иасауи түркі əдебиеті үшін орасан зор жаңалық əкелді. А. Иасауи бүтіндей бір дүниетанымды, белгілі бір философиялық бағытты, түбегейлі діни салтты бір шығармаға арқау ете отырып, өзінің “Диуани хикметтей” туындысымен діни-мистикалық философияның бір мектебін қалап, сопылық оқудың 4 Мехмет Фуад Көпрүлү. Қожа Ахмет Яссауи танымы мен тағылымы. Шымкент, 1999. 204-б.

түркілік дəстүріне бастама береді5. Ақын хикметтері мен сопылық мектебінен дəріс алған шəкірттер де осы жолдан ауытқымады. Түркі сопыларының ұлы ұстазы Құл Қожа Ахмет Иасауиден кейін иасауия тариқатына кіретін сопы-дəруіштер де тариқат пірі негізін салып кеткен жолмен жүріп, сопылық хикметтер жазды. Иасауидің жолын қуған Сүлеймен Бақырғани, Бираш бин Əбрəш, Қожа Əмір Келал, Пір Дада, Баба Сұлтан, Құл Шамсиддин, Құдайдат, Иқани, Құл Убайда, Фақири, Бейза, Құл Шарафи, Ғазали, Қасым сынды ізбасарлары жазған хикметтердің тақырыбы жағынан болсын, түрі жағынан болсын бір-бірінен еш айырмашылығы жоқ. Олар ұлы пір қалыптастырып кеткен түрге киелі деп қарап, одан алшақтамауға тырысқан. Бірақ, біршама уақыт өткеннен кейін, əдебиетте аруз өлшемі қалыптасқаннан соң көптеген сопы ақындары аруз өлшемімен сопылық-дидактикалық өлеңдер, мінажаттар, діни қисса-дастандар жаза бастады. Десек те, алғашқы хикмет пішіні еш өзгермей, арузға бой алдырмады. Жоғарыда аты аталған ақындар əрі аруз өлең өлшемімен, əрі Қожа Ахмет Иасауи дəстүрімен хикметтер жазған. Құл Қожа Ахмет Иасауидің “Диуани хикметі” қазіргі түркі халықтары мекендеген төрт өлкеге айтарлықтай əсер еткен. Олар: 1) Қыпшақ, яғни бүгінгі солтүстік түркілерінің өлкесі; 2) Түркімен жері; 3) Əзірбайжан өңірі; 4) Батыс түркілері, яғни Анадолы мен Рум елі өңірі6. Сондай-ақ Арал, Каспий жағалауында, Сырдария бойында қоныстанған оғыз-қыпшақ тайпалары селжүктермен бірге Евфрат өзенінен өтіп, Палестина мен Мысыр жеріне жорық жасаған кезде олардың рухани басшылары сопылық ағымның шейхтары болды. Анадолы жерінде өз мектебін қалыптастырған Жалаладдин Руми, Ғазали, Шамсиддин Табризи сынды тұлғалар иасауия жолының (тариқатының) ізбасарлары болып саналады7. Иасауи ілімін жалғастырушылар мен Құл Қожа Ахметке еліктеген мистик ақындар сопылықты тарату үшін Сырдария жағасынан бастап, Жерорта теңізіне дейінгі аралықта өз насихаттарын жүргізді. Түркістандық ақын өз шығармаларын «Дəптер сəни» («Екінші дəптер») деп те атаған. Осы орайда бірінші дəптер қайда жəне ол қандай дəптер деген заңды сұрақ туындайды. Қожа Ахметтің хикметтерін зерттеуші ғалымдар бұл туралы түрлі пікірлер білдірген. Мехмет Фуад Көпрүлү «Диуани хикмет» А.Иасауидің өз шығармасы емес, Иасауи жолын қуушылардың шығармалары болуы мүмкін, сондықтан олар өз өлеңдерін ұлы ұстаз хикметтерінен кейінгі орынға қойып, «Дəптер сəни» атауы мүмкін деген жорамал айтады8. Өзбек ғалымы Ибраһим Хаққұлов өз зерттеуінде түрік ғалымы Кемал Арсланның пікіріне сүйене отырып, бірінші дəптер адамдардың тағдыры жазылған «Лаух-ул-махфуз» болуы мүмкін деп ой тұжырымдайды9. Кейбір зерттеушілер бірінші дəптер ретінде мұсылмандардың ең басты кітабы «Құран Кəрімді» қарастырады. Біздің ойымызша, «Дəптер сəни» Қожа Ахмет Иасауидің екінші шығармасы болуы мүмкін. Себебі ислам үкімдері мен сопылық жолды берік ұстаған түркістандық шайыр өз шығармасын құдайдың жаратқан «Лаух-ул-махфузы» мен пайғамбарға уахи болған (түсірілген) «Құран Кəріммен» қатар қоймаса керек-ті. Хикметтерінің өн бойында Алланың ұлықтығын паш етіп, пайғамбардан шапағат тілеген, өзін табан астындағы топыраққа теңеген сопы ақын даналық сөздерін құдай кəлəмінен кейінгі екінші орынға қоюға жүрегі дауаламас. Сондықтан жоғарыда келтірілген пікірлер ұшқары айтылған секілді. 5 Ахметбекова А.К. Қожа Ахмет Яссауи шығармашылығы. Канд.дисс.авторефераты. Алматы, 1995. 11-б. 6 Kuprulu Fuad. Turk edabіatіnda іlk mutasavvіfl ar. Ankara, “Dіanet Іslerі baskanlіgі”, 1991. 174-s. 7 Бұл да сонда, 183−255-s. 8 Бұл да сонда, 23-s. 9 Хаққулов И. Ахмад Яссави хикматлари. Тошкент: Фан, 1991. 9-б.

Стамбул, Қазан, Ташкент баспаханаларында жарық көрген барлық «Диуани хикметтің» алғашқы беттерінде қысқаша сопылық жол туралы жазылған трактат бар. Оның мəн-мазмұны хикметтерде айтылған ойлармен толық үндеседі. Мұнда да сопылықтың негізгі төрт жолы: шариғат, тариқат, мағрифат, хақиқат шарттары баяндалып, дəруіштік пен зікір салудың қадір-қасиеті түсіндіріледі. Осыдан кейін ғана поэзиямен жазылған хикметтер: «Бисмиллəһи» диб баян ила-и хикмат айтыб, Талибларга дур уə гауһар сачтым мана. Риядатны қатиғ тартыб қанлар иутуб, Мен «дəфтəр-и сəни» сөзін ачтым мана10 − деп басталады. Демек, хикметтердің алдында жазылған қысқаша трактат Иасауидің алғашқы дəптері болуы да ғажап емес. «Диуани хикметті» қазақ тіліне аудару ісі алғаш рет ХХ ғасырдың басында-ақ қолға алынды. 1901 жылы Қазан қаласында жарық көрген М.Тынышлықұлының тəржімасы түркі шайырының сопылық поэзиясын қазақ жұртына таныстыруда зор үлес қосқаны даусыз. Кеңестік кезеңде діни тақырыптарды аударуға қатаң тыйым салынғанымен, филология ғылымдарының докторы, профессор Х.Сүйіншəлиев ақын мұрасын зерттеу барысында кейбір хикметтерді жолма-жол аударуға тырысқан11. 1990 жылдан бастап С.Битенұлы («Орталық Қазақстан» газеті, 1990. 25 ақпан – 2 сəуір), тілші ғалым Б.Сағындықов («Ежелгі дəуір əдебиеті» хрестоматиясы/ Құраст. А.Қыраубаева, Алматы, 1991), Х.Иманжанов (Түркістан, 1991), əдебиетші ғалымдар М.Жармұхамедұлы, С.Дəуітұлы, қолжазбатанушы М.Шафиғи (Алматы, 1993, 1998; Тегеран, 2000; Павлодар, 2004), Р.Əбдішүкіров (Түркістан, 1993) жəне Ə.Жəмішұлы (Алматы, 1991, 1995), Е.Дүйсенбайұлы (Алматы, 1998) сынды ақындар Иасауидің даналық сөздерін түрлі деңгейде қазақ тіліне аударған. Сонымен қатар, шығыстанушы, тіл мамандары А.Ə.Ибатов, З.Жандарбек, А.Нұрманова (Алматы, 2000), Т.Айнабек (Шымкент, 2001), Д.Кенжетай (Анкара, 2003) ақынның хикметтерін қазақшалаған. Кітапқа 1993 жылы М.Жармұхамедұлы, С.Дəуітұлы, М.Шафиғидің 1987 жылғы Стамбул басылымы бойынша дайындаған аудармасы беріліп отыр. 1993 жылғы аударма барысында хикметтер таңдап алынып, толықтай аударылмағандықтан өлеңдердің реттік саны өзгерген. Сол себептен біз өз тарапымыздан тəржімаланған хикметтердің реттік санын жəне Иасауи шəкірттері тарапынан қосылған хикметті алып тастадық. А. Əлібекұлы ҚОЖА АХМЕТ ИАСАУИДІҢ «ДАНАЛЫҚ КІТАБЫ» ЖИНАҒЫНДА КЕЗДЕСЕТІН КІСІ АТТАРЫ Зүнүн Мысри. Толық аты-жөні − Əбулфайз Саубан бин Ибраһим (796 ж.т.–859 ж.қ.б.). Сопылық ілімнің негізін қалаушылардың бірі. Жоғарғы Мысырдағы Ахмимде нубиялық отбасында дүниеге келген. Жас кезінен бастап діни білім алып, шариғат үкімдерін меңгерген. Сонымен қатар медицина жəне əл-химия ілімдеріне əуестеніп, аталмыш ғылымдармен өз бетінше айналысқан. 10 Иасауи Қожа Ахмет. Диуани хикмет. 11 Сүйіншəлиев Х. Қазақ əдебиетінің қалыптасу кезеңдері. Алматы: Қазақстан, 1967. 386 б; Сүйіншəлиев Х. Ғасырлар поэзиясы: Зерттеулер. Алматы: Жазушы, 1987. 216 б.

Каирлік шейх Садуннан дəріс алып, оған мүрид болады. Көп ұзамай өзі де заманының белгілі сопыларының біріне айналады. Төңірегіне көптеген шəкірттер жиып, Алланың хақ жолын уағыздайды. Зүнүн Мысридің сопылық жолға үгіттеуі кейбір діндарларға ұнамай, халифаға шағым түсіреді. Шағым үдеп кеткен соң халифа əлМутауайкил Зүнүн Мысриді Бағдадқа шақырып алып, діни үкімдер, сопылық, имандылық, адамгершілік туралы сөйлеседі. Əңгіме барысында халифа Зүнүн Мысридің адалдығы мен тазалығына, даналығы мен тақуалығына көз жеткізіп, сый-құрметпен шығарып салады. Бағдадта біраз тұрған ол Димашық, Антакия, Палестина жəне Меккеге сапар шегіп, ғаріптікті (ел кезіп, түрлі қиыншылықтарды көру сопылық жолдағы негізгі қағидалардың бірі) өткереді. Ондағы сопылармен араласып, тақуалық жөнінде пікір алмасады. Заһид сопылар тəрбиелеп, сопылықты насихаттау үшін жанжаққа жібереді. Зүнүн Мысри Алланың құдіретін танып білуге, оның дидарына ғашық болуға арнаған көптеген еңбектер жазды. Шығармаларында Алланы ұлықтап, мадақтап, Мұхаммед пайғамбарды дəріптеді. Оның идеялары өзінен кейінгі сопыларға үлгіөнеге болды. Заһаби, Сухрауирди сынды сопылар оның есімі мен ұстанған жолын шығар маларына арқау етіп, ілімдерін дамытып отырды. Қожа Ахмет Иасауи де өзінің хикметтерінде: «Пенделікті қойып, сопылық құрды Зүнүн Мысри», − деп жазып, одан үлгі алуға тырысады. Ибраһим Адһам. Толық аты-жөні − Ибраһим Адһам Əбу Исқақ (туған жылы белгісіз, шамамен 777 жылы Руммен болған соғыста қаза табады). Сегізінші ғасырдағы атақты сопылардың бірі. Фаридаддин Аттардың «Тəзкирату-л-əулийа» атты шығармасында Ибраһим Адһамның Балх шаһарында патшалық құрғаны, бірақ кейін патшалықтан баз кешіп, сопылық жолға түскені жазылған. Десе де, бұл туралы нақты тарихи дерек сақталмаған. Кейбір деректерде Ибраһим Адһам Алламен қауышқанын айтқаны үшін отқа жағылған деп келтіріледі. Баязид Бастами (шамамен 809 ж.т.− 882 ж.қ.б.). ІХ ғасырдағы атақты сопылардың бірі болған. Анасы оны жастай Құранды жаттау үшін медресеге берген. Сопылық жолдағы ұстазы имам Жафар Садық еді. Пірінің батасын алған Баязид қажылықты өтеу үшін Мекке жəне Мəдина қалаларына сапар шегеді. Өмір бойы құдайдың дидарын талап етіп, тақуалықпен жүрген. Жетпіс үш жасында туған жері Бастамда көз жұмады. Баязид Бастами туралы Қожа Ахмет Иасауи: Баязидтей дүние қызығын теуіп жүргіл, − немесе: Шейх Баязид жетпіс рет өзін сатты. Бұл дүниенің бар қызығын тастап атты, Өткен іске өкін деп зарын қылар. Ондай ерлер сұхбатын тапқан кісі, Ессіз жүрер таңданумен жазы-қысы. Таң сəріде хабаршы ғой оның ісі, Жан-тəнімен көз жасын төгіп тұрар, − деп жазады. Баязид Бастамидің өнегелі істері мен ғибратты өмір жолын Фаридаддин Аттар, Сағди сынды парсы классиктері өз еңбектерінде жазып қалдырған.

Хасан Басри. Толық аты-жөні Əбу Саид Хасан ибн Сайяр (642 ж.т.−723 ж.қ.б.). Алғашқы танымал сопылардың бірі. Хасан Басридің анасы Мұхаммед пайғамбардың əйелдерінің бірі − Умм Салменің үй шаруашылығына қолғабыс тигізген. Бала кезінде пайғамбардың үйінде болып, оның көзесінен су ішкен. Кішкентай Хасанға Мұхаммед пайғамбар дұға оқып, батасын берген. Алғашында зергерлікпен айналысады. Ислам қағидаларын жетік білген Хасан Басри Құранның тəпсірін, Мекке қаласының қасиеті жайында «Китаб əл-халас» атты трактат жазады. Сопылық жолда көптеген шəкірт тəрбиелейді. Ең атақты шəкірттерінің бірі − Исмаил Адауи Əлғисаның қызы Рабиа. Хасан Басри мен Рабиа туралы аңыз-əңгімелер сопылар арасында кең тараған. Əрбір сопы Хасан Басриді өзіне ұстаз санаған. Мансұр Халлаж – толық аты-жөні Хусейн бин Мансұр Халлаж. Атақты Зүнүн Мысридің шəкірті. Алламен бір болу дəрежесіне жеткен танымал сопылардың бірі. Ол өзінің рухани жағынан Алламен қауышқанын «Əнə əл-Хаққ» деген сөзбен жеткізген. «Хаққ» – Алла тағаланың тоқсан тоғыз ұлы есімінің бірі. Мағынасы – «шындық, ақиқат». Демек, Мансұр Халлаж «Мен шындыққа, ақиқатқа жеттім» десе керек. Оны түсінбеген халық «өзін құдаймен теңестірді» деп М.Халлажды дарға асқан. А. Əлібекұлы

АХМЕТ ЙҮГНЕКИ. АҚИҚАТ СЫЙЫ Түркі халықтарының мəдени тарихында Қарахан мемлекеті елеулі орын алады. Тарихшылардың жобалауынша, бұл мемлекет 932–1165 жылдардың аралығында өмір сүрген. Оған Шығыс Түркістанның бір бөлігі, Жетісу, Шаш, Ферғана қараған. Х ғасырдың аяғында қараханидтер Бұхара мен Самарқантты жаулап алады. Сөйтіп, бұларға ежелгі Соғды аумағы түгелдей бағынышты болады. Мəдени орталықтар шоғырланған екі өзен аралығы – Мавераннахрға билік жүргізеді. Қарахан мемлекеті халқының этникалық құрамы əр түрлі болған. Қоғамдық, саясиəлеуметтік өмірде қарлұқ, чығыл, арғу, яғма тайпалары айрықша роль атқарған. Мемлекетті хандардың ханы – Тамғачхан басқарған. Оған бағынышты өлкелер мен облыстардың билеушілері илек-хан деп аталған. Тарихта мемлекеттің негізін салушылар қараханидтер əулеті болып есептеледі. Бұл атауды ғылыми термин ретінде əдебиетке орыстың белгілі шығыс зерттеушісі, профессор В.В.Григорьев енгізген. Қара-хан – осы мемлекетті билеген алғашқы хандардың бірі. Бүкіл елдің бір орталықтан басқаратын белгілі бір билеушісі болғанымен, жергілікті жерде анархия, бытыраңқылық күшті болған. Соған қарамастан, мəдениет пен əдебиеттің өсуіне қолайлы жағдай жасалған. Қараханид мемлекетінің ірі орталықтары – Қашғар, Баласағұн, Үзген қалаларында ірі архитектуралық құрылыстар, əр түрлі мəдени орталықтар пайда болған. Оларға ірі ғалымдар, оқымыстылар, жазушы, ақындар шоғырланған. Көрші елдердің тілдерінен (мысалы: монғол, қытай т.б.) түркі тілдеріне діни шығармалар, əр түрлі мазмұндағы əдебиеттер аударылған. Бұл дəуірден біздің заманымызға келіп жеткен ірі ескерткіш – «Құтадғу біліг» («Бақытқа бастайтын білім»). Дидактикалық сарындағы бұл əдеби шығарманы Жүсіп Баласағұни 1069–1070 жылдары жазып шығып, сол кездегі тамғаш-хан Буғра Ханға тарту еткен. Ғылыми маңызы жағынан теңдесі жоқ екінші бір туынды – Махмұт Қашқаридің «Дивану луғат ит-турк» («Түркі тілдерінің сөздігі») атты еңбегі. «Құтадғу білігке» ілешала 1072–1074 жылдары жазылған бұл ескерткіште сол кездегі түркі халықтарының тілі туралы үлкен лингвистикалық мағлұмат берілген. Қараханид дəуіріне қатысты қарастырылып жүрген үшінші əдеби ескерткіш – Ахмет Йүгнекидің «Һибат-ул хақайиқ» («Ақиқат сыйы») атты дастаны. Зерттеушілердің жобалауынша, ХІІ ғасырдың аяғы – ХІІІ ғасырдың бас кезінде жазылған. Осы соңғы ескерткіш еңбегімізге арқау болып отыр. «Һибат-ул хақайиқ» мораль, этика, адамгершілік тақырыбына арналған. Негізгі мақсаты – ақыл-кеңес беру, үгіт-насихат айту. Шығарма авторы бұрыннан келе жатқан үлгілі, өнегелі сөздерді мысалға келтіре отырып, өзінің қорытындыларын, тұжырымдарын айтады. Бұл əдеби мұраның сыртқы құрылысы мынадай: сол кездегі қабылданған əдеби дəстүр бойынша əуелі жаратушы Алла дəріптелген; Мұхаммед пайғамбар мен оның төрт досына мақтау сөз айтылған. Одан кейін автор өзінің кітабын Тат Испаһсалар Бектің есімін тарихта мəңгі қалдыру мақсатымен жазғандығына тоқтала келіп, оның жақсы жақтарын санамалап берген. Кітаптың негізгі бөлігінде мына мəселелер сөз болады: білімділіктің пайдасы, надандықтың зияны дəлелденеді, аузына келгенін сөйлей салған кісінің көп опық жейтінін, аузын баққанның жөн екенін, өтірік пен шынның қандай айырмасы бар екенін түсіндіреді; бұл дүниенің опасыздығы, тұрақсыздығы, баянсыздығы əңгімеленеді; сараңдықтан сақтандырып, жомарттыққа үндейді; тəкаппарлық пен кішіпейілділіктің сырын ашып береді; дүниеқоңыз, ашкөз адамдардың жиіркенішті қылықтарын баяндап, одан аулақ болуға шақырады; адамгершілік, адалдық, қарапайымдылық сияқты қасиеттерді бойға сіңіруді үгіттейді; ең соңында қоғамдық өмірдің бұзылғандығына

қынжылғандық білдіреді; ақын үлгі-өнеге, ақыл-кеңеске толы кітабының аяқталғанын айта келіп, өзінің көзінің əз екендігін, артында атын қалдыру үшін түркі тілінде осы кітапты жазғандығын ескертеді. Кітаптың соңына белгісіз ақын мен əмір Сейфаддиннің төрт-төрт жолдан сегіз жолдық өлеңі, ХV ғасырдағы Батыс Түркістан билеушілерінің бірі – Арслан Хожа Тарханның атынан жиырма жолдық өлең тіркелген. Бұларда ақын Ахмет Йүгнеки туралы азын-аулақ мағлұмат айтылады. Ғылымға «Һибат-ул хақайиқтың» алты нұсқасы белгілі. Бірінші нұсқа (А) Стамбул қаласындағы Айа-София кітапханасында 4012 номермен сақтаулы. Мұны Самарқантта белгілі каллиграф Зейнул-Абидин бин Султан Бахт Джурджаний Хусейни 1444 жылы ұйғыр жазуымен көшірген. Бұл кө шірме ескерткіштің біздің заманымызға келіп жеткен нұсқаларының ең ескісі болып есептеледі. Сырты былғарымен қапталып, өз алдына жекеше кітапша болып түптелген. Өте сапалы қағазға жан-жағы əшекейленіп, ұқыпты көшірілген. Тақырыптары, мысалға келтірілген аят, хадис, бəйіттер араб тілінде араб жазуымен берілген. Көшірменің бір беті жоғалған. Екінші нұсқа (В) да Стамбул қаласындағы Айа-София кітапханасында 4757 номермен сақталады. Мұны аталған қалада Шейхзада Абдур-Раззақ бахши 1480 жылы көшірген. Үлкен бір жинақтың бас жағына түптелген. Сыртқы құрылысы А нұсқасына ұқсайды, бірақ ұйғыр жазуы жолма-жол араб жазуымен транскрипцияланған. Соңында екі жол бəйіт қалдырып кеткені болмаса, ең толық нұсқа. Үшінші нұсқа (С) бірыңғай араб жазуымен көшірілген. (Біз осы нұсқаны жариялап отырмыз.) Бұл да Стамбулдың Топ-Қапы сарайындағы кітапханада 35552 номермен бір жинақтың арасында сақталады. Қашан, қай жерде, кім көшіргені белгісіз. Бұл нұсқада не бары 18 жол бəйіт қалып кеткен. Ғалымдардың жобалауынша, ХІV ғасырдың аяғында яки ХV ғасырдың басында көшірілген. Төртінші нұсқа (Д) Узункөпрү де Сейіт Али деген кісінің жеке кітапханасынан табылып, Анкара кітапханасына табыс етілген. Бірақ кейіннен жоғалып кеткен. Бұл нұсқа жайында жекелеген зерттеушілердің бірен-саран мақаласы ғана бар. Бесінші нұсқа (Е) Анкарадағы Маариф кітапханасынан табылған. Араттың айтуына қарағанда, бұл нұсқаның төрт-ақ беті сақталып, өзгесі жоғалып кеткен. Мұнда белгілі бір жүйелілік байқалмайды, ұйғыр əліппесінің ара-арасына «Һибат-ул хақайиқтан» үзінділер келтірілген. Алтыншы нұсқа (Ф) Берлиндегі Пруссия Ғылым академиясында Т.І.ТМ 287 шифрмен ұйғырша жазбалар арасында сақталған бір-ақ парақ қағаз. Үзінді ұйғыр жазуымен көшірілген. Бұлардың ішінде алғашқы үш нұсқаның ғылыми құндылығы жоғары. «Һибат-ул хақайиқ» түрколог ғалымдар тарапынан едəуір дəрежеде зерттелген. Бұл ескерткішті ғылым дүниесіне бірінші рет танытқан түрік ғалымы Неджип Асым. Бұдан кейін оған М.Көпрүлү, В.Радлов, Т.Ковальский, Й.Дени ерекше көңіл бөліп, Қараханид дəуірінің аса бағалы мұрасы ретінде бірнеше ғылыми мақалалар жазған. Ахмет Йүгнекидің аталған дастанының зерттелу барысында түрік ғалымы Рашит Рахмати Араттың еңбегі өте зор. Ол біз жоғарыда санамалап өткен нұсқалардың кітап ханаларда сақталған текстерінің суретке түсірілген көшірмесін (факсимелесін) тұтасынан жинақтап, кітабының соңына қосымша ретінде берген1. Сөйтіп, кейінгі зерттеушілер ескерткіштер үшін өте игі іс атқарған. Ескерткіштің түрікше аудармасын, транскрипциясын, сөздігін жасаған. Өзінен бұрынғы зерттеушілердің пікірін 1 Араттың аталған кітабының 2–3-беттері.

жинақтап, өз топшылаушыларын айтқан, лексикалық, грамматикалық ерекшелік те рін сөз еткен. Р. Арат қозғаған басты мəселелер мыналар. Ең алдымен Ахмет Йүгнекидің дастанының атын А нұсқасына сүйеніп «Атевет-ул хақайиқ» («Ақиқат қақпасы») деп есептейді. Ақын өз шығармасын арнаған Тат Испаһсалар Бек кім еді деген сұраққа жауап іздеп, оны Шығыс Түркістан емес, Батыс Түркістандағы əмірлердің бірі деп табады. Р.Араттың бұл пікірі шындыққа жуықтайды. А нұсқасында аталмыш əмір туралы мынадай мағлұмат бар: «Амири л-азам малики т-турки ва л-ажам малики риқаби л-умам Мухаммад Дад Испаһсалар Бек» (Биік мəртебелі əмір, түркілер мен парсылардың билеушісі, дəулеті халыққа белгілі Мухаммед Дад Испаһсалар Бек). Парсылар, парсы тектес Орта Азия халықтары «ажам» деп аталған. (Шығыс Түркістанда парсы тектес халықтардың тұрмайтыны белгілі.) Сондықтан Р.Араттың жоғарыдағы пікіріне қосыламыз. «Йүгінек» сөзінің жіңішке айтылатынын ескерсек, тілдік тұрғыдан Қазақстанның оңтүстігіндегі ежелгі Жүйнек елді мекенінің дəл осы атау екендігіне күмəндануға болмайды. ХV ғасырдың бас кезінде Орта Азиядағы белді əмірлердің бірі болған Арслан Хожа Тархан Ахмет Йүгнекидің «Һибат-ул хақайиқ» атты дастанының өз заманына келіп жеткен көшірмелерін мұқият салыстырып, түпнұсқасына мүмкіндігінше жақындаттырып, қайта көшіртеді. Бұл əмірдің де қай жерді билегені белгісіз. Р. Арат тарихи мəліметтерге сүйеніп, Түркістан (Яса) шаһарының солтүстік-батысындағы Сауран қаласын билеген деп жорамал жасайды. Бұл жерде дастанның соңына тіркелген өзге ақындардың өлеңдері туралы пікірімізді айта кетелік. Жоғарыда атап өткен аты белгісіз ақынның төрт жолдық өлеңінің мазмұны мынадай: Ақынның көзі туа көрмейтін еді, Бұл он төрт баппен сөзін аяқтады. Жүк артқан пілдің арқасында алтын болса, Бұл сөздің азы соған ұқсас болғай. Келтірілген үзіндіден көрінетіндей, белгісіз ақын Ахмет Йүгнекидің замандасы болған, өйткені «ақынның көзі туа көрмейтінін» ол ашып айтады. Түкатти бу он дөрт баб ичра сөзи (Бұл он төрт баппен сөзін аяқтады) деген сөзіне қарағанда, белгісіз ақын Ахмет Йүгнекидің дастанын алғашқы көшірушілердің бірі болған. Біздің заманымызға келіп жеткен нұсқаларда дастан он төрт бөлімге анық жіктеліп тұрған жоқ. Белгісіз ақын он төрт бап екенін атап көрсетеді. Əмір Сейфаддиннің атынан жазылған төрт жолдық өлеңде Ахмет Йүгнекидің «Ақындардың ақыны, жақсылардың жақсысы» екендігі айрықша атап көрсетілген. Бұл сөзден оның басқа да шығармалары бар екендігі жəне кезінде атышулы болғандығы аңғарылады. «Арслан Хожа Тарханның айтқандарынан» деп аталатын соңғы қосымшада Адиб Ахметтің туған жері Йүгнеки екендігі, əкесінің аты-жөні Махмуд Йүгнеки, кітабының аты «Һибат-ул хақайиқ» екендігі айтылады. Дастанның қашқар тілінде əдеби нормада жазылғандығы ескертіледі. Көп елдерде ақынның айтқандары түсінбестіктен бұрмаланатыны атап өтіледі. Сөйтіп, біздің заманымызға Ахмет Йүгнекидің өз дəуірінде жасалған бірдебір көшірме келіп жетпеген. Жоғарыда аталған нұсқалардың барлығы Арслан Хожа Тархан редакциялатқан варианттың көшірмелері. Бұдан мынадай қорытынды жасауға болады: қайтадан редакцияланғанда ХV ғасырдағы шағатай тілінің элементтері ескерткішке еніп кеткен. Одан кейінгі көшірмешілер де өз тарапынан азын-аулақ «өзгерістер» енгізген. Мұны алдын ала текстологиялық зерттеулер жүргізгенімізде

анықтадық. Міне, осыдан келіп «Һибат-ул хақайиқта» кейінгі заманның тіл элементтері араласқан. Бірқатар зерттеушілердің бұл ескерткішті қараханид əдебиеті мен шағатай əдебиетінің аралығында көпірлік қызмет атқарады2 деп есептеуіне де көшірмешілердің осы редакциялық өзгертулері негіз болса керек. Біздің ойымызша, бұл пікір əлде де анықтай түсуді қажет етеді. Р.Арат өзге ғалымдардың пікіріне қосылып, ескерткіш ХІІ ғасырдың аяғы немесе ХІІІ ғасырдың басында дүниеге келген деп есептейді. Ал С.Е.Малов шамамен Х ғасырда жазылған болуы керек деп жорамалдайды. «Һибат-ул хақайиқта» араб пен парсы элементтері, сөз орамдары «Құтадғу білігке» қарағанда көбірек. Яғни бұл ХІ ғасырдан кейін болған құбылыс. Егер біз «Һибат-ул хақайиқты» ХІІІ–ХІV ғасыр ескерткіштерімен салыстырсақ, керісінше, онда араб жəне парсы элементтері əлдеқайда аз екенін байқаймыз. Оның үстіне «Һибат-ул хақайиқтағы» біраз архаизмдік ерекшеліктер ХІІІ–ХІV ғасыр ескерткіштері түгіл, ХІ ғасырда жазылған “Құтадғу біліг” пен “Дивану луғат ит-туркте” де кездеспейді. Бұл фактілер ескерткіштің жазылу кезеңі ілгеріде деп айтуымызға мүмкіндік береді. Мына бір фактіні де ескерген жөн. Ахмет Йүгнеки өзінің дастанында қоғамдық өмірдің аза бастағанын, діннің бұзылғанын қынжыла баяндайды. Бұл Қараханид мемлекетінің ыдырап, бытыраңқылыққа ұшырап, қара киданьдарға бағынатын кезеңінің алды емес пе екен? Азған елді басып алу оңай. Қара киданьдар 1137–1216 жылдардың аралығында Орта жəне Орталық Азияға, оның ішінде қараханидтерге толық билік жүргізген. Егер жоғарыда келтірілген пікірлер дұрыс болса, «Һибат-ул хақайиқ» ХІІ ғасырдың аяғында емес, тіпті бас кезінде жазылуы мүмкін. «Һибат-ул хақайиққа» кеңес ғалымдары да назар аударған. Е.Э.Бертельс, С.Е.Малов, Э.Н.Наджип, Ə.Құрышжанов аталған ескерткіштен азын-аулақ үзінділер жариялап, біршама мағлұмат берген, зерттелу барысын сипаттап жазған. «Һибат-ул хақайиқпен» арнайы шұғылданған өзбек ғалымы Қ.Махмудов. Ол осы ескерткіштің материалдары негізінде кандидаттық диссертация қорғады3. Қ.Махмудовтың бұл еңбегінде ескерткіштің фонетикасына, морфологиясына сипаттама берілген. Текст араб жазуымен транслитерацияланған жəне өзбекше аудармасы жасалған. А.М.Щербак Шығыс Түркістанның Х–ХІІІ ғасырлардағы жазба мұраларының тілі жөнінде грамматикалық очерк жазған. Мұнда өте құнды ғылыми пікірлер айтылып, келелі тұжырымдар келтіріледі. Жүйелі болмағанымен, «Һибат-ул хақайиққа» да қатысты жерлер баршылық. Ескерткіштің қысқаша зерттелу тарихы, міне, осындай. Алайда шешілмеген мəселелер əлі көп. Ескерткіштің диалектілік негізін атап айтқанда, қай тайпа тілінде деп есептеуге болады жəне оның қандай ғылыми дəлелі бар? Өз тұсындағы, бұрынғы, кейінгі ескерткіштермен ара қатысы қандай? Көшірмешілер енгізген өзгерістерді анықтауға бола ма? Ескерткіш жазылған дəуірдегі ауызекі тіл мен əдеби тілдің айырмашылығын қаншалықты дəрежеде дəлелдеуге болады? Ескерткішке қазіргі тілдердің қатысы қандай? Жанама қатысы бар түркі тілдері мен тікелей қатысы бар мұрагер тілдердің ескерткіш тілінен айырмашылығын қалай түсіндіруге болады? Міне, осы сияқты толып жатқан проблемалардың басы ашық тұр. Сондықтан ескерткіш одан əрі зерттеуді қажет етеді. Ғылыми көпшіліктің қажетіне жарау үшін ең алдымен жазба ескерткіш жариялану қажет. Түркологияның осы бір маңызды саласы бойынша Қазақстанда істелген жұмыс 2 Бұл пікірді бірінші рет Е.Бертельс айтқан. 3 Махмудов Қ. Ахмад Югнакийннинг «Хибатул хақайық» асари хақида. Ташкент, 1972.

жоқтың қасы. Əрине, біз бұл жерде ескерткіштер туралы монографиялық зерттеулерді сөз етіп отырғанымыз жоқ. Ахмет Йүгнекидің аталған дастанын ғылыми жұртшылыққа танытқан ғалымдардың есімін атап өттік. Олар дың ішінде бұл ескерткішпен арнайы шұғылданғандар – Н.Асым, Р.Арат жəне Қ.Махмудов. Неджип Асымның «Һибат-ул хақайиқты» бірінші танытушы ретінде ғылыми еңбегі өте зор. Алайда оның зерттеулерінде елеулі кемшіліктер мен олқылықтар болғанын түрколог ғалымдар бір ауыздан ескертеді. Мысалы, А.Н.Наджип былай деп жазады: «Издание Неджипа Асыма снабжено соответствующим научным аппаратом-словарем и грамматическим очерком, но оно не лишено недостатков научного и технического порядка. Допущенные в нем ошибки объясняются в основном тем, что издание этого списка было осуществлено тогда, когда другие списки оставались неизвестными». Түркияда Р.Араттың, Кеңес Одағында Қ.Махмудовтың «Һибат-ул хақайиққа» қайта оралуы да осы себептен. Енді біздің еңбегіміздің аты аталған зерттеушілеріміздің еңбегінен қандай өзгешелігі бар екендігіне жауап берелік. Бір ескерткіштің бір нұсқасымен екінші нұсқасының арасында көп болсын, аз болсын бірқатар айырмашылық болатыны ғылыми жұртшылыққа белгілі. Осы себептен де тарихи жазба ескеткіштердің əр түрлі нұсқалары бірнеше зерттеушінің назарына ілігіп жүр. Мысалға Хорезмидің «Махаббат намасының» ұйғыр жазуымен көшірілген нұсқасын А.М.Щербак зерттесе, араб жазуымен көшірілген нұсқасын А.Н.Наджип зерттеген. Осы тұрғыдан келгенде «Һибат-ул хақайиқтың» С нұсқасы бірінші рет ғылыми аппаратпен жабдықталып отыр. Р.Арат – А нұсқасын, Н.Асым мен Қ.Махмудов В нұсқасын басшылыққа алған. Ескерткіштерді тарихи-салыстырмалы əдіспен зерттеу үшін, əсіресе оларды өзара текстологиялық жағынан салыстыру үшін барлық нұсқалардың жариялануы абзал. Р.Арат А нұсқасын транскрипциялағанда ғылыми принцип ұстанбаған. Осылай болуы ықтимал деген жорамалмен А, В, С нұсқаларының үшеуінде де кездеспейтін сөздерді, фонетикалық, грамматикалық өзгешеліктерді (яғни өз жанынан шығарған элементтерді) транкрипциялаған текстісіне енгізіп жіберген. Оның үстіне А нұсқасында жоқ, бірақ В, С нұсқасында бар сөздерді, тіпті толық текстерді ешқандай сілтеме жасамай қоса салған. Осыдан келіп бұл транскрипция тексті бірде-бір нұсқаға сəйкес келмей қалған. Мұның басқа зерттеушілер үшін əдістемелік зияны үлкен. Сондықтан біз дүние жүзіне белгілі, көрнекті ғалымдардың принципін ұстанып, текстке ешқандай өзгерту енгізгеніміз жоқ. Түпнұсқа қалай болса, солай транскрипцияланды. Р.Арат ескерткіштің түрікше сөздігін жасаған. Алайда əр сөз сөзбе-сөз аударылған да, ескерткіштен мысал-текст – иллюстрация келтірілмеген. Сөздің сан алуан мағыналары, реңктері болатыны белгілі. Бұл сөздік бойынша оны айыру мүмкін емес. Ал Қ.Махмудов өзі сөздік жасамаған, Н.Асымның сөздігін өзбек тіліне аударып бере салған. Ал Н.Асымның сөздігінде лайықсыз көп сөздер қалып кеткен, сандаған сөздердің мағынасы ашылмаған. Осы жоғарыдағы кемшіліктерге байланысты «Һибат-ул хақайиқтың» толық сөздігін жасауды қажет деп таптық. Ескі қыпшақ тілінің, қала берді қазақ тілінің «Һибат-ул хақайиққа» тікелей болмағанымен, жанама қатысы бар. Қазақ тілі мен ескерткіш тіліндегі айырмашылықты ғылыми түсіндіру үшін ең алдымен сол өзгешеліктердің өзін тізіп көрсету керек. Қазіргі қазақ тілі тұрғысынан С нұсқасындағы басты-басты айырмашылықтарды фонетикалық, морфологиялық жəне семантикалық жағынан сипаттадық. Тарихи жазба ескерткіштерді тарихи-салыстырмалы, тіл білімінің тағы басқа жұрт

таныған əдістерімен түбегейлі əрі терең зерттеу үшін қол байлап жүрген үлкен себеп бар. Ол – ескерткіштердегі сөздердің, сөз орамдарының, грамматикалық формалардың, сондай-ақ сөз қолданыстарының жиілігін көрсететін жүйелі көрсеткіштердің (индекстің) жоқтығы. Мысалға ізденуші бір ескерткіштің септік категориясын зерттеп жүр делік. Ол өзінің зерттеген ескерткішінен өзге ескерткіштердегі бұл категорияның жай-күйін толық, өз дəрежесінде біле алмайды. Өйткені түп нұсқадан барлығын іздеп табу мүмкін емес. Егер барлық ескерткіштің жүйелі индексі болса, салыстыру мүлдем оңайға түседі. Сондықтан іздеген лексикалық, фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік элементтерді тезірек алу үшін «Һибат-ул хақайиқтың» өзіміз ойлап тапқан, əдеттегіден өзгеше жиілік көрсеткіштерін (индексациясын) ұсынып отырмыз. Мұның қаншалықты қолайлылығын кейінгі зерттеушілер айтады деген сенімдеміз. Ескерткіште қай диалектінің элементтері көбірек қолданылады? Қайсы сөз пассив, қайсы сөз актив? Сөздердің тіркесу қабілеттілігі қандай? Жүйелі жасалған көрсеткіш (индекс), міне, осы сияқты сан алуан мəселелерді шешу үшін анықтағыш (справочник) қызметін атқарады. Қорытындыда бұл басылымның барлық түрколог зерттеушілер мен ізденушілер, қазақ тілі мамандары үшін, əсіресе тарихи ескерткіштерді жаңадан үйренушілер үшін ерекше практикалық маңызы бар екендігін атап көрсеткіміз келеді. Кітапқа С нұсқасының суретке түсірілген көшірмесі (факсимилесі) жəне филология ғылымының докторы Ə.Құрышжановтың поэтикалық көркем аудармасы «Ахмед Йүгнеки. Ақиқат сыйы» (Алматы, 1985) беріліп отыр. Б. Сағындықұлы

“ДАНАЛЫҚ КІТАБЫНЫҢ” СӨЗДІГІ А Абад (п.) − елді мекен, бай, берекелі, көгалды, думанды жер. Ахкар (а.) − ұшқын, жалын, алау. Адһам (п.) − қара, қара түс. “Адһам болуб иер астиға кирдим мана”. Адһам (адам аты). Арра (п.) − ара (ағаш кесетін құрал, аспап), ара (жəндік). Мəтінде берілу, өзін-өзі ұмыту, яғни есінен танғанша жалбарыну мағынасында қолданылған. Ариғ (т.) − таза, пəк. Арық, канал, бұлақ, бастау. “Ариғ зат” − таза зат, асыл тек. Азар (п.) − жəбірлеу, қинау, ренжіту, көңілін қалдыру. Астана (п.) − сарай (патша сарайы). Есік, қақпа. Астана, орталық, Қасиетті қабір (мола), құлшылық ететін орын. “Астанасын иастанибан изин өптим”. Асрар (а.) − сыр, құпия, жасырын. Асайш (п.) − тынығу, дем алу, тыныштық. Ағма (а.) − соқыр, көр соқыр. Афақ (п.) − əлем, жер жүзі, жарық дүние. Афсана (п.) − аңыз, əңгіме, миф, фантазия. Афсус (п.) − өкініш, өкіну, тəубеге келу. Аят (а.) − нышан, белгі, таңба, құбылыс, көрініс, керемет, ғажайып. Құран сүрелеріндегі белгілі бір ойды, мағынаны білдіретін қысқа қайырымды сөздер (сөйлемдер) аят деп аталады. Аяттар сондай-ақ мəлім оқиғаның мазмұнын баяндайтын қисса-хикая болып та кетеді. Құранда 114 сүре, 6236 аят бар. Агаһ (п.) − ескерту, ескертіп қою, күні бұрын хабарлау. Аһанат (п.) − қорлау, кемсіту. Ə Əжір (а.) − құн, ақы, ақы төлеу, сыйлық беру. Əзəл (а.) − алғаш, əу баста, бастан, ежелден, əзел. Əлəм (а.) − ауру, дерт, қамығу, қапа, реніш, күйініш. Əлуидағ (а.) − қоштасу, айырылысу. Əһл (а.) − ел-жұрт, қауым. Мысалы: “Əһли дүние” − дүниенің қызығына берілгендер, “əһли ғұқба” − о дүниені мойындап, өмірін жалбарынумен өткізіп, күнə істеуден тиылған адамдар, “əһли Илаһ” − Хақ жолына біржолата түскен адамдар, “əһли Исраил” − Исраил қауымы, жөйттер. Б Баб (а) − есік, тарау, бөлім. Орта Азиядан аты шыққан бір топ дəруіштерге берілген атақ. Бахайа (п.) − қарапайым, сыпайы, əдепті, ұяты бар адам. Баран (п.) − жаңбыр, нөсер, сел, тасқын. Барат (п.) − мақтау қағазы, куəлік, құжат. “Хат барат қолға алған ол азадим”. Баргаһ (п.) − құзыр, патшалық атақ. Баз (п.) − жаңадан, қайтадан, тағы, жəне, тағы да. Батыл (а.) − өтірік, жалған, бос, пайдасыз, қате. Бағс (а.) − себеп, сылтау. Батын (а.) − іші, ішкі дүние, көңіл, сыр, жасырын. Бəд (п.) − жаман, əдепсіз, мейрімсіз, қас, өш. Бəдкардар (л.) − жаман, жаман мінез, нашар адам.

Бурақ (п). − өткір, жүйрік. Пырақ. Ислам сенімі бойынша Мұхаммед пайғамбарды ғарышқа алып ұшқан атты осылай атаған. Бриан (п.) − күю, жану, өртену. Бараһна (п.) − жалаңаш, тыр жалаңаш, тақыр. Базраг (п.) − үлкен, ұлы, ұлылар, ұлы адамдар. Баһра (п.) − несібе, үлесі, кіріс, пайда. Бижа (п.) − орынсыз, қисынсыз, мағынасыз, əдепсіз, ұят. Бичун (п.) − теңдесе алмайтын, теңдесі жоқ, тамаша. Бихад (п.) − шексіз. Бихуд (п.) − жігерсіз, жасық, ессіз, зая, босқа, текке. Бидар (п.) − ұйықтай алмау, көз ілмеу. Бидəрд (п.) − аурусыз, шалағай, аңқау, бейқам. Бидəм (п.) − алаңсыз, қамсыз болу. “Бидəм болуб иер астиға кирдим мана”. Бимар (п.) − ауру, сырқат, денсаулығы нашар адам. Бина (а.) − көзі өткір, көреген адам. “Латиф айтса бирур дида-и бина-и Мухаммад”. Бинауа (п.) − жарлы, кедей, қайыршы, мүсəпір. Буниад (а.) − негіз, тірек, басы, басталуы. Г Гаһи (п.) − кей кезде, кейбір уақытта, анда-санда. Газар (п.) − өту, жүру, асу, өткел. “Əлуидағ диб бу ғаламдин газар қилди”. Гада (п.) − кедей, қайыршы, тіленші. Гираһ (п.) − түйін, тізбек, қиын, қиыншылық. Галим (п.) − кілем, палас, төсеніш. Гриан (п.) − жылау, еңіреу, көз жасын бұлау. Гумраһ (п.) − алжасқан, адасқан, бұзылған, азған. Гуиа (п.) − сияқты, секілді, ұқсас. Гиаһ (п.) − шөп, өсімдік, қияқ. Ғ Ғажиз (а.) − əлсіз, күшсіз. Ғарат (а.) − тонау, талау, тартып алу. Ғарасат (а.) − мұсылман сенімі бойынша ол дүниеде адамдарды жинайтын орын, сот алаңы. Ғарш (а.) − аспан, ғарыш, тақ, патша тағы. Ғариф (а.) − білгір, дана, данышпан, мағлұматы мол адам. Ғариб (а.) − мүсəпір, бишара, сорлы, қарып, бөгде, жат. Ғаза (а.) − тағам, дəм, азық. Ғаси (а.) − күнəкар, күнəлі, бағынбайтын, бас имейтін, асылық қылушы. Ғата (а.) − сый, сыйлық, Ғаффар (а.) − кешіруші. Алланың 99 сипатының бірі. Ғафил (а.) − надан, қараңғы, ештеңеден хабары жоқ. Ғафлат (а.) − надандық, қараңғылық, сауатсыз, ынтасыздық. Ғақибат (а.) − соңы, ақыры, істің соңы, нəтижесі, зардабы. Ғалам (а.) − əлем, жер жүзі, дүние жүзі. Ғалайқ (а.) − байланыс, қарым-қатынас қатыстылық, мүдделі, қызығу, құштар болу. Ғалим (а.) − ғалым, оқымысты, білімді, ғұлама. Ғалиин (а.) − ұжмақ, бейіш. “Рухин алиб ғалиинға киргуздилар”. Ғам (а.) − қам, қайғы, уайым, қасірет, қапа, реніш. Ғамм (а.) − жай, қарапайым, көпшілік халық. “Дана қилур һəм хас қилур көб ғаммларни”.

Ғаммама (а.) − сəлде. Ғамнак (п.) − қайғы, дерт. Ғамкин (п.) − қайғылы, дертті. Ғаним (п.) − қас, жау, қарсы болу, олжа, үлес. “Хақни айтқан даруишларга ғаним болди”. Ғаууас (а.) − сүңгір, су түбінде жұмыс істейтін адамдар. “Махаббатни дариясида ғаууас болуб”. Ғаус (а.) − жəрдем, жəрдемші. Ғауға (п.) − айғай-ұйғай, талас-тартыс, шу көтеру. Ғайан (а.) − анық, айқын, аян. Ғайн (а.) − көз, көзі; істің мəні, маңызы; бұлақ, негізі. Ғурбат (а.) − кезбе, бөгде, жат, бөтен. Ғурқаб (п.) − түпсіз, терең, тұңғиық; пəлекет. “Ғурқаб болуб ғысиян ичра қалдим мана”. Ғузур (а.) − сылтау, себеп, үзір. Ғуқаба (а.) − қауіп-қатер, дағдарыс; бір істің ауыр зардабы, нəтижесі, ауыртпалығы. “Тариқатни иолларини ғұқабасы көб”. Ғуқба (а.) − о дүние, қиямет күні; жаза. “Дуния ғұқба харам қилиб тифтим”. Ғулам (а.) − құлдар, қызметшілер. Мұсылман сенімі бойынша жаннатта қызмет ететін ер нөкерлер. Ғулғул (п.) − айғай, шу; абыржу, əбігер болу; сыбыр-күбір, іштен сөйлеу. Ғриан (п.) − жалаңаш, тыр жалаңаш, ашылған, ашық, бүркенішсіз. Ғиззат (а.) − күш, құдірет; ізет, құрмет. Ғиш (а.) − рақат өмір, көңілді тұрмыс. Ғишрат (а.) − лəззат, рақат, көңілді, қуанышты. “Ғиш уа ғишрат” − сауық-сайран құрып, рақат өмір кешу. Ғиас (а.) − жəрдем етушілер, көмек берушілер. Ғысиан (а.) − бүлік, буырқану; қорқыныш, үрей. Ғылман (а.) − құл, малай; қызметші. “Ғулам” сөзінің жекешесі. “Хор уа ғылман” − хор қыздары мен ер (жігіт) нөкерлер. Ғинуан (а.) − мекен-жай; атақ, дəреже. Д Да(ун) (а.) − ауру, сырқат. Дабт (а.) − қатал, қатаң, ауыр, тар; қысылтаяң, қиын-қыстау. “Ушбу иолни дабт айлаган саруар кирак”. Дад (п.) − əділет, туралық; өтініш, тілек; дат. Дад уа фарияд (п.) − зар жылау, зар еңіреу, өтініп жылау. Дар (п.) − қақпа, есік; дар ағашы. Дараба (а.) − ұру, соғу, қағу. Дарбан (п.) − күзетші, қарауыл. Даргаһ (п.) − біреудің қарамағында, иелігінде болу, дəргейі; құдайға сиыну мағынасы да бар. Дастар (п.) − сəлде, орамал. Дағ (п.) − дақ, жара, таңба. Дағуа (а.) − үгіт, насихат, жақсылыққа шақыру. Дағиф (а.) − əлсіз, қуатсыз, күші жоқ, зағип, кемтар. Дайағ (а.) − зая болу, жоғалу; бұзылу, бүліну. Далал (а.) − адасу, алжасу; жоқ болу, өлу, залал. Дам (п.) − тұзақ, тор; қақпан; айла-амал. Дамади (п.) − күйеу, күйеу бала. “Хақ Расулни дамади динимизни буниади”. Дамин (п.) − етек, етегі, киімнің етегі. “Дамин кисмек” – етегін кесу, яғни айрылысу, қол үзу мағынасында. “Дамин кисиб һамма аһил халайқдин”.

Дана (п.) − дəн, ұрық; дана, бір дана, он дана. Мəтінде көзіме көрінбеді деген мағынада қолданылған. “Ики ғалам көзларимға хаш-хаш дана”. Дид (п). − көру, бақылау, шолу; көрініс; көзқарас. Дида (п.) − көз, қарашық. Дидарталаб (п. талаб − а.) − құдайдың жүзін көруге талаптану, соны іздеу. “Сөзни айдим һар ким болса дидар талаб”. Дилбанда (п.) − қымбатты, сүйікті. Дилазар (п.) − көңіл қалдыру, ренжіту; мейрімсіз, рақымсыз. Дур (п.) − інжу, дүр. Дурдана (п.) − ерке, сүйкімді. Дуруд (п.) − сəлем беру, ізет ету, мадақтау; бас ию. Дута (п.) − бүгілу, иілу; бүктетілу. “Злихадик қаддин дута қилдургали”. Дун (п.) − төмен, аласа, кем. “Қул Қожа Ахмад дун аһлидин бил ирмес ол”. Дуниапараст (п.) − дүниеқор, дүние қоңыз; дүниенің соңына түсіп құдайды ұмыту. Ж Жа (п.) − орын, мекен; орналасу, мекендену. “Хас ғишқиын көңил ичра жа айласа”. Жаббар (а.) − күші жетуші. Алланың 99 сипатының бірі. Жар (а.) − жар салу, айғайлау; көрші. Жафи (а.) − қатыгез, қайырымсыз, мейірімсіз. “Ғаси жафи умматларни халин сурдим”. Жале (п.) − жас, көз жасы; шық, қырау; нөсер. Жам (п.) − тостаған, шарап құйып ішетін ыдыс. “Жам шарап қолға алиб тоя ичтим”. Жанан (п.) − сүйікті. Жанбаш (п.) − қимыл, қозғалыс, əрекет. Жауан (п.) − жас, балғын; жас жігіт, бозбала; жас ағаш. Жауидан (п.) − мəңгі, дайым. Жазб (п.) − жұту, жалмау, обу. “Жазб жунун ғаламиға бармагунча”. Жаһил (а.) − надан, білімсіз, қараңғы; Құдайды танымайтын. Жаллад (а.) − жендет; жауыз; рақымсыз. Жалалат (а.) − даңқты, ұлы, салтанатты, құдіретті. Жуда (п.) − айырылу, бөліну, бөлектену, жеке-дара болу. Журға (а.) − жұтым, бір жұтым сусын. Журум (а.) − күнə, қылмыс. Жуш (п.) − құмар, құмарту; толқу, қобалжу; қайнап-тасу. Жулан (а.) − жүру, жай жүру; кезу, серуендеу. “Мағрифатни майданида жулан қилдим”. Жулидаму (п.) − ұйпалақтанған шаш. “Диуана-и жулидаму хақни табқан”. Жунун (а.) − естен тану, естен адасу, есалаңдық, ақылсыздық. Жуһуд (а.) − жөйт, жөйт қауымы. Жумла (а.) − бəрі, барлығы, жиыны. Жифа (а.) − өлі, өлген, жансыз, жəбір-жапа, қайғы, қасірет, опасыз, зұлым. “Расул дуниа жифа деді қодум мана”. Жилуа (а.) − сыр-сымбат, сұлулық, көрініс. Жинда (п.) − жыртық, жамау киімдер. “Жиндалари игинде, ғасалари илкинда”. З Забар (п.) − үсті, жоғары, жоғарғы бөлігі. Заққум (а.) − тозақтағы ағаш. Оның жемісін тозаққа түскендерге жегізеді екен. Закир (а.) − еске алушы, зікірші, зікір салушы; құдайды еске алушы. Замзам (а.) − зəмзəм. Меккедегі қасиетті су.

Зауал (а.) − жоғалу, өлу; зауал, бату. Заһид (а.) − дуана, дүниеден безген адам; дəруіш. Заһир (а.) − ашық, анық, айқын, көрініс, сырт көрінісі. “Заһир софи батин ичра ирмес садық”. Заһар (а.) − у; ашу-ыза. Зайл (а.) − біту, таусылу, құрып кету, жойылу, жоғалу. Зулф (а.) − бұйра, бұйра шаш. Зуһд (а.) − безу, дүниеден безу, тəркі дүние, дүниені тəркі ету. Зинһар (а.) − əсте, ешқашанда, түбегейлі, мүлде. “Аруахидин медет тилаб оқуң зинһар”. Зиад (а.) − көп, артық. Зир (п.) − асты, төмен, төменгі бөлігі. “Зир уа забар” − сөзбе-сөз мағынасы: асты жəне үсті. Мəтінде бұл сөз нəпсіге қаратылған, нəпсінің асты-үстіне келуі, яғни тыйылуы мағынасында. “Қаһһар игем нафсимни қил зир уа забар”. Зикр (а.) − еске алу, еске сақтау, зікір, зікір салу. Сопылардың Алланы еске алып жалбарынуы. Зікір жүрекпен (көңіл), сөзбен жəне дене қимылы арқылы үш түрлі жолмен орындалады. И Иар (п.) − жар, ғашық, сүйгені, жақын, дос. Иаздан (п.) – игілікті, Құдайдың сипаты. Иақин (а.) – шындық, шын; дəлдік, дəл, сенім. “Хаққ-ул-иақин” − құдай туралы шындық. Иакта (п.) − бір, жеке. Ижабат (а.) − қабылдау, қанағаттану, разы болу. Иаңлиг (п.) − сияқты, секілді. “Шибли иаңлиғ симағ уруб жандин кичтим”. Ижазат (а.) − рұқсат, рұқсат ету; жол қою, мақұлдау. Ихрақ (а.) − жағу, өртеу. Ихсан (а.) − қайырымдылық, мейірімділік, жақсылық ету. Иза (а.) − азап; өкіну, ренжу, опық жеу. Изат (а.) − жаратушы, ие. Исиз − есіз, пайдасыз, бос. “Исиз ғұмыр” − босқа өткен, пайдасыз өмір. “Исиз ғумрим арман бирлан өтар достлар”. Илһам (а.) − рухтану, жігерлену, шабыттану, қайраттану. Инғам (а.) − ризық, несібе, ырыс. Има (а.) − ишара, ым, тұспал. К Каһи (п.) − сары, сарғаю; сабан түсті. “Каһи иузи сарғайб каһи иолида ғариб”. Каһил (а.) − жалқау, ынтасыз. Каззаб (а.) − жалған, өтірік; өтірік сөйлейтін; кəззап. Када (п.) − үй, баспана, пана. Қар (п.) − іс, жұмыс. Кар (п.) − күш, қуат, құдірет; керең, саңырау. Каррат (а.) − қайталау, қайта-қайта, бірнеше рет. Карим (а.) − жомарт, қолы ашық. Каркас (а.) − аңыздағы құстың аты, тазқара. Каф (а.) − алақан, шеңгел, уыс. Каула − іздеу, жинау мағынасында. “Мустафадик елни кезиб иетим каула”. Кулфат (а.) − зиян, зақымет; қиыншылық, қиын хал, қиын жағдай, кедергі.

Кулбари − ақша салатын дорба, қалта, сөмке, қапшық. “Өзини шейх алур кулбари холи”. Камар (п.) − белбеу, кемер белбеу. Камина (п.) − кем, кемістік; ақау, жетіспеу. Куна − күнə. “Куна дарди кисал қилди бимар болдим”. Курси (а.) − орын, орындық, тақ. Кира (п.) − жалдау, жалға алу, кіреге алу. Кифаят (а.) − ақыры, соңы, жеткілікті. Киаһ (п.) − өсімдік, шөп, қияқ. Қ Қабиз (а.) − жан алушы. Жан алғыш Əзірейіл періште. “Қабиз келиб Арслан бабам жанин алди”. Қарун (а.) – діни хикаяларда аталатын сараң бай. Қазақ ертегілеріндегі сараң байлардың образы да “Қарын бай” деп келтіріледі. Қаул (а.) − сөз. Қаниғ (а.) − қанағаттану, разы болу. Қайм (а.) − тік тұру, намазға тұру. Қад (а.) − бой, бойы. Қатра (а.) − тамшы, бір тамшы су. Қасад (а.) − мақсат, ниет, ой. Қалтақ (т.) − əдепсіз, ұятсыз. Камуғ (т.) − дүние малы, дүние мүлкі, дүние қоңыз мағынасында. “Қамуғ дуниа иғқанларни уаллаһ көрдим”. Қурба (а.) − туыс-туған, жақын, жақын адам. Қусур (а.) − сарай, патша сарайы. Л Лə (а.) − жоқ, емес. “Лə-лə болдим” − бос қалдым, құр қалдым, ештеңем жоқ. “Нам уа нишан масих қалмади ла-ла болдим”. Лаф (п.) − мақтану, бөсу, көпірме сөз сөйлеу. Ламакан (а.) − мекенсіз, үйі жоқ, орны жоқ. Алланың теңеуі. Лаби (п.) − ерін, ерні. Лахад (а.) − қабір, көр. Лахза (а.) − қас қағым сəт, лезде, дереу, бір демде. Ларзан (п.) − дірілдеу, қалтырау. Лашкер (п.) − əскер, жасақ. Лағил (п.) − жақұт. “Лағил лаби жанбаш қилиб аиди муни”. Лағин (а.) − малғұн, лағнет; Алланың рақымынан мақұрым қалған. Лақа (а.) − көрісу, дидарласу, кездесу, жүздесу. Лақа (т.) − лақа, балықтың түрі. “Ағзи ачуқ нафси улуқ мислу лақа”. Лангар (п.) − зəкір; Пақырларға (мүсəпірлерге) тамақ үлестіретін жер. “Лангар токуб билин басиб яничтим мана”. Лаух (а.) − тақта, жазу жазатын тақта. Лаухмахфуз − Алланың құдіретімен адамдардың болашақ тағдыры жазылған тақта. Бұл туралы Құранның 85-”əл-Буруж” сүресінің 22-аятында жазылған. Лутф (а.) − ізгілік, мейірімділік, қайырымдылық; несібе, нəсіп. Луч (п.) − қисық, қиғаш; қыли, қыли көз.

М Матам (а.) − қайғыру, аза тұту. Матағ (а.) − зат, тауар, бұйым. Махзир (а.) − хабаршы. “Фардус атлиғ жаннатдин махзир келди”. Махшар (а.) − адамдардың о дүниеде жиналатын орны. Махрум (а.) − құр қалу, мақұрым болу. Мардан (п.) − ер, жомарт, батыл. Мадам (а.) − əрдайым, əрқашан. Марһам (а.) − дауа, лаж; дəнекер. “Марһам болуб чин дардликка дауа болғил”. Мағрифат (а.) – сауаттану, ағару; ғылым, білім. Заттың əсілін, негізін білу, түсіну, тану. Мағиз (п.) − дəн, ұрық; негіз; ми, ақыл. Мақам (а.) − əуен, үн, мақам; сопылардың жиналып зікір айтуы; зікір салатын орын. Мақамның сөзбе-сөз мағынасы − тік тұрған орын, жер. Маниғ (а.) − шектеу, тыйым салу. Мансух (а.) − күшін жою, доғару. Манзур (а.) − мақсат, ой-арман, көздеу, көрінген зат. Мананд (п.) − көмекші сөз: сияқты, секілді, ұқсас, -дай, -дей. Маламат (а.) − айыптау, кінəлау, мін тағу, сөгу, ұрысу. Малул (а.) − көңілсіз, ренжу; қынжылу, қамығу, қайғыру. Малик (а.) − патша, патшалық; ел, əлем; періште, құдайдың нұрдан жаратқан мақлұғы. Малайк (а.) − періштелер. Мəулə, маулəуи (а.) − мəртебелі, тақсыр, мырза. Мауаддат (а.) − достық, адалдық, шын көңіл, ниет. Мəйл (а.) − бейім, бейімделу, бағытталу; тілек, ниет. Мəй (п.) − шарап. Мисл (а.) − мысалы, сияқты. Мубтала (а.) − душар болу, бір нəрсеге ұшырау, жолығу, азап шегу. Мужтаһид (а.) − ынталы, ықыласты, ыждаһатты. Мухаррам (а.) –мұсылман күнтізбесінің бірінші айы. Мураууат (а.) − қайырымды, мейірімді, жомарт; адамгершілік, адамшылық. Муршид (а.) − басшы, бастаушы, жол көрсетуші. Мурдар (а.) − өлі, өлік, өлімтік. Мурид (а.) − жолын қуушы, шəкірт, мүрит. Мустажаб (а.) − қабылданған, бекітілген, қанағаттандырылған. Мушаһид (а.) − куə, көзбен көрген, куəгер. Муштак (а.) − аңсау, құмарлық; шабыт; шөлдеген. Мушрик (а.) − пұтқа, көп құдайға табынушы; Аллаға серік қосушы. Муған (п.) − отқа табынушы, отқа сыйынушы, шаман. Музтар (а.) − ауыр жағдайға тап болушы, шарасыз қалу. Муғжиза (а.) − керемет, ғажайып, таңғажайып іс. Муқабил (а.) − қарсы болу, қарсылық, қарама-қарсы. Муқтада (а.) − басшы, бастаушы, көсем. Муаддаб (а.) − тəрбиелі, сыпайы, əдепті. Мумин (а.) − ислам дініне сенуші, мұсылман. Мунафиқ (а.) − екі жүзді, опасыз, залым. Мункар (а.) − қабірде өлілерден сұрақ алатын екі періштенің біреуінің аты. Екіншісінің аты − Накир. Қазақша «Нəңкүр» деп айтылады. “Мүңкір-Нəңкүр”. Муһим (а.) − маңызды, басты мəселелер. Муһлат (а.) − уақыт, мезгіл, үзіліс, тыныстау, дем алу.

Муиассар (а.) − жүзеге асу, нəтижеге жету, қолға келтіру, ие болу. Муи, мой (п.) − шаш. Н Надамат (а.) – өкіну, опық жеу; тəубаға келу. Нағра (а.) – өкіру, боздау, өкіріп жылау, айғайлау, бақыру. Наумид, нəумид (п.) – үмітсіз, үмітінен айырылған, түңілген. Нас (а.) – адам, кісі, халық. Нажинс (п.) – тексіз, бір текті емес, əр текті, шата. Насих (а.) – насихат, үгіт, ақыл-кеңес. Назир (а.) – бақылаушы, басқарушы. Назар (а.) – қарау, көз салу, назар аудару. Нəгоһан (п.) – кенеттен, кездейсоқ. Налан (п.) – зарлау, қақсау, еңіреу; шағыну. Нале (п.) – налу, зарлау, қақсау, жылау. Нам (п.) – аты, атағы, есімі. Нам-нишан (п.) – атақ-даңқы, абыройы. Нама (п.) – хат, шығарма, жинақ-кітап; жолдама. Нəмəрд (п.) – жігерсіз, жасық, ез, қорқақ. Наср (а.) – сөз, шешен сөз. Нар (а.) – от, тозақ оты. Нарсақар (а.) – тозақ оты, бесінші қабаттағы тозақ оты. Нафас (а.) – ауа, дем алу, дем шығару. Нафс (а.) – нəпсі, көңіл, ниет; адамның ішкі дүниесі, ой дүниесі, тілегі, арманы; құмарлығы, нəпсіқұмар. Нусрат (а.) – жеңіс, олжа, табыс, көмек, жəрдем. Алланың пенделеріне көмегі, рақымы. Нияз (п.) – сый, сыйлық, сауға; өтініш, тілек; қажет; уағда. Нида (а.) – шақыру, жар салу, жариялау, ұран. Ниғмет (а.) – рызық, ырыс, игілік, нығмет, қайырымдылық. У Уа (а.) – жəне, мен, пен Уашу (п.) – ашылу, тақатылу. “Уашуқа диб өзин билмай иурар достлар”. Уахасрата (п.) – Уа, жалған! О, қасірет! Уала, уале (п.) – сағым, бұлдыр, бұлдырау; елес, алдамшы көрініс. Уафа (а.) – опа, сөзінде тұру, уағдасына адал болу; сенім, адалдық. Уажд (а.) – қуаныш, шаттық; тұрмыс, болмыс, бар болу. Уахи (а.) – үн, дыбыс, дауыс (Құдайдың); хабар, хабарлау, ұғындыру, көндіру; мұсылмандардың ұғымында Алла тағаланың Жебірейіл періште арқылы пайғамбарға жіберген хабарлары, жарлықтары. Уахдат (а.) – бір, жалғыз, бірден-бір, құдайдың барлығына, бірлігіне сену. Уасиф (а.) – суреттеу, сипаттау. Уасыл (а.) – байланыстырушы, жалғаушы, дəнекер, жетуші. Уали (а.) – қамқоршы, сүйеуші; жақын, туыс; қасиетті, əулие. Уаһһаб (а.) – жомарт, кең, қолы ашық. Құдайдың теңеуі. Уаһм, уаһми (а.) – күдік, үрей, қорқыныш; ой-қиял, фантазия. Улфат (а.) – дос, достық қарым-қатынас, жақын болу, ілтипатты болу. Уммат (а.) – Мұхаммед пайғамбардың жолын қуушылар, үмбет; ұлт, халық. Ужуд (а.) – болмыс, тұрмыс; бар болу.

Уирд (а.) – намаз оқу, дұға оқу. Құранның аяттарын қайталап оқу. Уиран (п.) – ойран, ойран болған, күл-талқаны шыққан. Уəил (а.) – қайғы-қасірет, өкініш, бақытсыздық. П Пай, па (п.) – үлесі, бөлігі; серік, əріптес; аяқ, аяғы. Пас (п.) – күзетші, қарауыл, бақылау, қорғау. Пастһиммат (п.) – уақ-түйекшіл, ұсақ-түйек, ұсақ. Пайе (п.) – саты, баспалдақ; үйлесім, ұйқас, өлең құрылысының ұйқасы. Пайуанд (п). – дəнекер, байланыстырушы, бірлестіруші, туыстық қатынас. Парту (п.) – нұр, сəуле, жарық. Паху (п.) – қойма, қамба. Параст (п.) – берілу, өте жақсы көру; бас ию, табыну; санау, есептеу. Паруаз (п.) – ұшу, самғау, шарықтау, қалқу. Паруардигар (п.) – жаратушы, құдай. Панаһ (п.) – пана, қорған, қорғаушы. Панд (п.) – ақыл-кеңес, өсиет, уағыз. Пайам (п.) – хабар, хабары, хабарлау. Пухта (п.) – пісіп жетілген, піскен; мықты; мамық. Пураб (п.) – сулы, суы мол. Мəтінде көзі жасқа толды, көзі бұлдырады деген мағынада қолданылған. Пурғам, пурғусса (п.) – қайғы, мұң, шер. Пурнам (п.) – дымқыл, ылғал; көздің жасы. Пуч (п.) – бос, бекер, құр; мəнсіз, мағынасыз, пайдасыз, нəтижесіз. Пуст (п.) – қабық, сыртқы қабығы; тері, терісі. Пир (п). – қарт, ақсақал, пір. Пирмуған (п.) – басшы, көсем, пір. Пишгаһ (п.) – құрметті орын, сарай, патша сарайы. Пикан (п.) – үшкір, өткір; найзаның ұшы, жебе, найза. Пимана (п.) – мөлшер, өлшем, шама, сұйықтық затты өлшейтін ыдыс. Пинһан (п.) – оңаша, құпия, жасырын. Р Рабаб (п.) – музыка аспабы. Рахил (а.) – саяхатшы, жолаушы. Раһинма (а.) – бастаушы, жол көрсетуші. Раһ (п.) – жол. Раһа (п.) – азат етілген, құтылған, құтқарылған. Раһзан (п.) – математикалық мəндегі қию мағынасын білдіреді. Мəтінде қағида, ереже мағынасында. “Ол мақамни иолларини раһзани бар”. Рашуат (п.) – пара, пара алу. Рафиқ (а.) – жолдас, дос, серік. Ракиф (а.) – бəсекелес, бəсекеші, бақталас, жарыстас. Раг (п.) – тамыр, қан тамыры, қан жолдары. Рауан (п.) – кеткен, бара жатқан; ағып жатқан, ағатын; жатық, бір қалыпты; рух, өмір. Рəуш (а.) – əдіс, амал, жол; сияқты, солай. Рауда (а.) – бейіш, ұжмақ; бейіш бағы. Руз (п.) – күн. Рузы (п.) – нəсіп, несібе, үлес. Рузан (п.) – саңылау, тесік, сəуле, нышан, үміт. “Малайклар тикрасида рузан қойғай”.

Русуа (п.) – қадірсіз, инабатсыз, рəсуа. Ру (п.) – бет, жүз, адамның жүзі. “Чин ғашиқни ранг уа руин саман қилур”. Руъиат (а.) – көру, қарау, көрсету. Риа (а.) – екіжүзділік, опасыз. Риуаиат (а.) – аңыз, əңгіме, хикая. Риуаж (а.) – өрлеу, гүлдеу, даму, жандану. Риадат (а.) – құлшылық ету, нəпсіні тыйып құдай жолына түсу. Ризуан (а.) – қанағаттану, риза болу; ұжмақ, бейіш, бейіштің есігін күзетуші періште. С Са (п.) – (көмекші сөз) қатысты, сияқты, мысалы. “Манзур талап зулф саман са-и Мухаммад”. Сабз (п.) – піспеген, шала, балауса, көк, сəбіз. Саттар (а.) – жасырушы, күнəні жасырушы, кешіруші. Алланың 99 сипатының бірі. “Иол биргучи Рахман, Рахим, Ғафур, Саттар”. Сахауат (а.) – жомарт, жомарттық, кең пейіл. Сахар (а.) – таң сəрі, таң атардың алдындағы уақыт. Сада (а.) – дауыс, үн; айғай-шу, шуыл. Садық (а.) – дұрыс, шын, шындық; анық, ашық. Сарф (а.) – жұмсау, тұтыну; шығын, зиян, сарып ету. Сарраф (а.) – қымбат бұйымдарды, асыл тастарды алып сатушы, алыпсатар, айырбастаушы. Саруар (п.) – басшы, бастаушы; көсем; ие, иеленуші. Сармаст (п.) – мас, мас адамдай, кəйіп; көңілді, қуанышты. Сардар (п.) – ер, ер жүрек, батыр. Сақар (а.) – тозақтың аты. Жеті қат тозақтың бірі. Сасық нəжістен жаратылған делінеді. Сал (п.) – хижра жылы. Салах (а.) – ақылды, салауатты, қайырымды. Салин (а.) – Мұхаммед пайғамбарды айтып отыр. “Хақ уа Салин тилаганлар туни куни”. Сəлим (а.) – сау, дені сау; бүтін, дұрыс. Самад (а.) – мəңгі, қожа. Алланың 99 сипатының бірі. Самағ (а.) – есту, тыңдау. Самиғ (а.) – тыңдаушы, естуші. Саман (п.) – сабан, сабан түсті, сарғаю, солу. Сəнə (а.) – мақтау, мадақтау. “Ким умматидүр хамду уа сана тинмайн айтур”. Сауа (а.) – (көмекші сөз)... басқа, -дан, -ден. Саууам (п.) – үшінші, үштен бірі. “Саууам болмай иалғуз өзин сүйса болмас”. Сайм (а.) – ораза ұстау; аузын бекіту. Сайд (а.) – аулау, аң аулау; олжа. Саиад (а.) – аңшы, аңшылық етуші, саят, саятшы. Сиаһ (п.) – сия, қара, қара сия. Сиғ (п.) – əдемі, көрікті, түрі. “Руи сиғиң сур қадами Пирмуған”. Сижжин (а.) – зындан, абақты; тозақ, тозақтың жетінші қабаты; “Харисларни сижжин ичра салдим мана”. Силах (а.) – қару-жарақ. Сират (а.) – жол, тура жол. “Сиратул-мустақим” – тура жол, құдайдың тура жолы. Сифат (а.) – көрініс, сыртқы көрінісі; сапасы; сипаты, теңеуі. Сина (п.) – көкірек, төс, кеуде. “Чин умматни синасиға қой-дум мана”. Субхан (а.) – таза, пəк; мақтау, мадақтау. “СубханАлла” – Алла барлық нəрседен ұлы, пəк.

Субх (а.) – таң, таңсəрі. Субх-садық (а.) – таң шапағы. Субхдам (а.) – таңертең, таң атқан уақыт. Суд (п.) – пайда, кірім, үлес. Сур (п.) – қонақ асы, той; қызыл түс; ат, қашыр. Суфра (п.) – дастарқан, үстел. “Хақ суфраси яиилди андин улуш алиңлар”. Сукут (а.) – тыныш тұру, үндемей тұру, тыну. Сулук (а.) – мінез-құлық, адамгершілік; “Ғарибларни иши дайм сулукдүр”. Сутун (п.) – тіреу ағаш, тіреуіш, діңгек, бағана. “Бир сутунға маккам бағлаб қойди достлар”. Т Табар (п.) – балта. Дəруіштердің зікір салғанда қолдарына ұстайтын ұзын сапты айбалтасы. “Һиммат бирсаң шум нафсимга урсам табар”. Табиғат (а.) – бағынышты, бағынған, бой ұсынған, қол астына қараған. Табақ (а.) – қабат, топ. Тажалли (а.) – көріну, көрсету; біліну, пайда болу; нұр шашу. Діни ұғым бойынша Алла тағаланың аян беруі, көрсетуі. Тарса (п.) – христиан, христиан дініндегілер. Тарфа (п.) – кірпік қағу, көз қысу, жыпықтау, көзі бұлдырау, көзі қанталау, көзіне қан құйылу. Тарк (а.) – тыю, безу, қашу, тастау; қабылдамау; тəркі дүние. “Харам шубһа тарк етибан иурак дағла”. Тариқат (а.) – жол, жүйе; сенім, қағида. Сопылардың ұстанған жолы. “Аһил тариқат” – тариқат жолындағы сопылар. “Ғайнул-иақин тариқатда бозлаб утти”. Таслим (а.) – бас ию, бой ұсыну, берілу. Алланың əміріне мойынсұну. Тасбих (а.) – тəсбі, тасбиқ; сыйыну, жалбарыну. “Субхан-Аллаһ” деп, Алланың затына, сипатына, ісіне шын көңілімен сенетінін білдіру. Тасдиқ (а.) – бекіту, бір істің дұрыстығын анықтап бекіту. Тасаддуқ (а.) – садақа, садақа беру, тасаттық. Қажетің үшін Алланың ризалығын тілеп, өз еркіңмен құрбан шалу. Татаууқ (а.) – бағыну, бой ұсыну. Тағат (а.) – өтеу, парызын өтеу; бой ұсыну. Алланың əмірлеріне бой ұсынып, парызын өтеу. Тағзим (а.) – бас ию, тағзым ету, сəлем беру, ізет білдіру. Тафриқ (а.) – айырма, айырмасы, екі нəрсенің бір-бірінен айырмасы, парқы. Тақат (а.) – тағат, тағаты, күш-қуаты, еркі. Тақсир (а.) – күнə, күнəлі болу, жазықты болушылық; тəртіпсіздік. “Алла диган ғашиқ қулдин тақсир қилмас”. Тақлид (а.) – еліктеу, жолын қуу, жолына түсу. Тақауа (а.) – Құдайға сенуші, құдайшыл; тақуа. Такбир (а.) – ұлы деп мадақта. “Аллаһу акбар” – Алла ең ұлы, барлық нəрселерден жоғары тұрады деу. Такаббур (а.) – тəкаппар. Такие (а.) – таяныш, тіреу, тірек, пана, баспана; жетімхана. Дəруіштердің паналайтын орны. Талиб (а.) – іздеуші, оқушы, шəкірт. Талаб (а) – талап ету, талаптану, талап. Тамағ (а.) – қомағайлық, ашкөздік, ашқарақтық. Таухид (а.) – монотейзм, бір құдайға сенушілік. Алланың бірлігін мойындау. Таусиф (а.) – сипаттау, суреттеу; мақтау, мадақтау.

Таула – бұру, бұрылу, айналу. “Дуния параст нажнислардин боиун таула”. Таһир (а.) – таза, пəк. Тайб (а.) – тəубе, тəубе ету; күнəларына өкіну, өкініш. Таййаран (а.) – ұшу. Туби (а.) – бейіште өсетін ағаш, бейіш ағашы. “Ол туби дарахтиға қонғум килур”. Тухфа (а.) – сый, сыйлық; еңбегі. Тухум (п.) – ұрық, дəн; жұмыртқа. Тураб (а.) – күл; топырақ, шаң-тозаң. “Ғишқ иолида болалмидим мисл тураб”. Турбат (а.) – табыт, сүйек, күл. Туғиан (а.) – бүлік, бүлік шығару; тасу, буырқану, бұрқану. Триак (п.) – апиын. Тилауат (а.) – Құран кəрімді өз қағидасы бойынша дұрыстап, дауыстап оқу. Тиғ (п.) – қылыш. Ф Фата (а.) – жас, жас адам, жігіт. Фарағат (а.) – бос, бос уақыт; тынығу, дем алу; тыныштық. Фарғ (а.) – ерікті, азат. Фарсаң (п.) – ұзындық өлшемі (6 км-ге тең). Фарсах. Фариад (п.) – зарлау, қақсау, бар дауысымен бақыру. Фасих (а.) – ашық, анық; жатық, шешен. Фана (а.) – жоқ болу, жоғалу, өлу. Құдай жолына берілу, құдайға ғашық болу. Бұл сопылық ілімнің ең жоғарғы дəрежесі есептеледі. “Ғашиқ болсаң ғишқ иолида фана болгил”. Файз (а.) – қайырым, мейірім; береке, пайдалы. Футух (а.) – кең, кең пейіл; қуаныш, бақыт, бақытты. “Иаранлардин файз футух алалмадим”. Фужур (а.) – азғындық, азғындау, бұзықтық. Фуш (–) – “Фуш дастар бучуқ пулға сатиб килдим”. Фирдус (п.) – ұжмақ бағы, бейіш бағы. Гауһардан жасалған сегіз бейіштің біреуі. Фирғаун (а.) – мысыр патшаларының атағы. Перғауын, патшалық. Фисқ (а.) – күнə, бұзықтық, пасық. Х Xабиб (а.) – сүйікті, жақын, дос. Мұхаммед Алланың сүйген құлы болғандықтан “Хабибуллаһ” деп те аталады. Xабис (а.) – төмен, аласа; жексұрын, сұмырай, сұмпайы, жауыз. Xатар (а.) – қауіп-қатер. Хатбарат (п.) – мақтау қағазы, куəлік. Xараб (а.) – бүліну, қирау, талқандалу. Xарам (а.) – тыйым салынған, шектелген; арам. Xарир (а.) – жібек. Хазар (а.) – абайлау, абай болу, сақтану, байқау. Xарис (а.) – сараң. Xар (п.) – қор, қорланған; төмен, кемсітілген. Xасил (а.) – өнім, түсім, қамба; табыс, нəтиже. Xасрат (а.) – қасірет, қайғы-қасірет. Хашхаш (п.) – көкнар, апиын. Мəтінде көзі бұлдырау, көзіне еш нəрсе көрінбейді деген мағынада қолданылған. “Еки ғалам көзларимға хашхаш дана”.

Xақиқат (а.) – хақ, шындық; дəлел – факт. Сопылық ілімнің ең негізгі тарауларының бірі. Хақпараст (п.) – құдайшыл, құдайға берілген, құдайды шын сүйген. Xак (п.) – шаң, тозаң; топырақ, жер. Хал (а.) – хал, ақуал, жағдай. Xалат (а.) – оқиға, жағдай, кездейсоқ оқиға. Xалғат (а.) – сыйлы киім, сыйлы тон, шапан. Xалақа (а.) – жарату, жоқтан бар ету. Халис (а.) – таза, көңілі таза; қалыс, иман жүзді адам. Халиқ (а.) – адам, адамзат. Xалқа (а.) – алқа; дөңгелек, шеңбер. Дəруіштердің алқа-қотан болып отырып зікір салуы. Xалуат (а.) – жалғыз, жалғыз қалу; оңаша, таса жер. Адамдардан, сыртқы өмірден бөлініп, оңаша орында ішкі дүниесімен өмір сүру, құдайға жалбарыну. Xам (п.) – шикі, піспеген, жетілмеген. Хамр (а.) – шарап, ішімдік. Хамду (а.) – мақтау, мадақтау. Алланы мақтау, мадақтау. “Хамду уа сана” – Алланы мақтап, алғыс айту. Xандан (п.) – қуанышты, көңілді, бақытты. Xанман (п.) – үй, үй жиһаздары; отбасы, жанұя, үй іші. Хаһ (п.) – тілеуші, қалаушы; жақтаушы. Хаиа (а.) – ұят, ар-намыс, əдеп. Xайй (а.) – тірі, өмір сүруші; мəңгі тірі, өлмейтін. Алланың теңеуі. Xаиф (а.) – тегін, жай, əншейін, бос, бекер. “Наданларға исиз сөзум хаиф хикмат”. Хуб (п.) – мен, өзім; жақсы, əдемі, ұнамды; ия, жарайды, құп болады. Xур (а.) – ұжмақ (бейіш) қыздары, хор қыздары. Xуррам (п.) – қуанышты, шат көңілді, хош көңілді, рақат. Xуззан (а.) – асыл қазыналарды сақтаушы, қазынашы. Xулқ (а.) – мінез, құлық; мораль. Хум (п.) – шарап; сұйық заттарды сақтайтын құмнан жасалған ыдыс. Хой (п.) – мінез, əдет. “Хойоң рия тасир қилмас халыққа сөзуң”. Xирқа (п.) – киім, дəруіштердің киетін киімі. Xикмет (а.) – данышпандық, даналық; ғылым, білім, ілім, философия. Қожа Ахмет Иасауи өз еңбегін (шығармаларын) “Диуани Хикмет” деп атаған. Химаят (а.) – қорғау, сақтау; қолдау, қуаттау. Хил (а.) – жылқы, жылқылар табыны; қос, қосын; орын, стан; ру, тайпа. Хиш (хойш) (п.) – өзі, өзім; жақын, туыс, таған. “Мажнун сифат хил уа хишдин қачиб танди”. Һ Һади (а.) – бастаушы, жол көрсетуші. Һаман – һаман. Перғаун заманының патшасы. “Дозах айтур мен артуқ менде Фирғаун һаман бар”. Һай (п). – əй, ей. Һазар (п.) – мың. Һамхана (п.) – көрші, бірге тұратын адам. Һамдам (п.) – дос, жан жолдас. Һамраһ (п.) – жолдас; пікірлес. Һауа (а.) – ауа. Һауас (а.) – əуесқойлық, құмарлық, ынтықтық. Һууа (а.) – ол. Сопылардың зікір салғанда: “һүуа! һууа!” деуі Құдайды еске алып,

жалбарынуы, яғни “А, Құдай! О, Құдай!” деп, құдайға сыйынып тұрғанын көрсетеді. Һуш (п.) – ақыл, ес; еске сақтау қабілеті. Һижра (а.) – хижра. Һидаиат (а.) – бастау, басшылық ету; тура жолға бастаушы. Һиммат (а.) – кең пейілдік; ұлылық, кісілік. Һилал (а.) – жаңа ай, жарты ай. Һиһат (п.) – өкініш, өкіну. Һафта (п.) – жеті, апта, бір жеті. Ш Шабнам (п.) – шық, таңертеңгі шық. “Шабнам болуб иер астиға кирдим мана”. Шакир (а.) – риза болған, қанағаттанған; Аллаға шүкірлік етуші. Шан (а.) – атақ, абырой. Шаиад (п.) – егер, мүмкін. Шарм (п.) – ұят, ұялшақтық. Шариғат (а.) – ислам дінінің негізгі қағидасы, жолы, заңы, шариғат. Шафағат (а.) – қорғаушы, жақтаушы. Шафкат (а.) – рақым, қайырым, мейірім, шапағат. Шакуа (а.) – шағыну, назалану; қайғыру, зарлану. Шаһадат (а.) – куə, куə болу; дəлел, делелдеу. Шаһ (п.) – патша. Шаһар (а.) – қала, ел; ай. Шаһид (а.) – құрбан болу. Дін жолында, ақиқат жолында, сенімі үшін құрбан болу; шейіт. Шүбһа (а.) – күдік, күмəн; шек келтіру, сенбеу, сезіктену. Шутур (п.) – түйе. Шуруғ (а.) – бастау, бір іске бастау; басталу, басы. Шоуқ (п.) – құмарлық, əуесқойлық; қуаныш, мəз болу, масайрау. Шиддат (а.) – күш; шиеленіс. Шикаста (п.) – қаусаған, қартайған. Шида (п.) – беріле сүю, естен танғанша сүю; өзін-өзі ұмыту. Шиуе (п.) – əдіс, тəсіл; əдет-ғұрып; сөз (диалекті). “Коруңизлар худани шиуесини”. Ч Чакир (п.) – құл, малай; берілген. Чаң (п.) – музыкалық аспап. Лира. Чак (п.) – жарық, жарылған; бөлінген, паршаланған; жыртық. Чигуна (п.) – қандай, қалай, қалайша.

“АҚИҚАТ СЫЙЫ” ДАСТАНЫ БОЙЫНША АРАБША-ПАРСЫША-ТҮРІКШЕ-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕ СӨЗДІГІ А Абад абадан /п/ – (1) гүлдену, өркендеу. Қамуғ абаданның хараб ол соңы (Барлық салтанаттың соңы қарап болады) 200. Ав /Ү/ Р /т/ – бұр, аудар. Йүз авруп кечарлар йумуп көзларин // Тұсынан (бетіне бұрып, көзін жұмып өтеді) 406. Агар /п/ – (9) егер. Агар болса адлың қатығлық меңа (егер əділдікпен шешсең, менің /жазам/ ауыр) 40, 280, 289, 299, 311, 332, 335, 410, 483. `ажаб /а/ – (1) ғажап. Сафалық ажаб йер көңүллар йарур (Көңіл көтерілетін сапалы ғажап жер) 476. `ажам /а/ – (1) парсы. Билиглигли өгди `ажам һам араб (Білімдіні азиат та, араб та мақтады) 126. `азаб /а/ – (2) қайғы-қасірет көру, азап шегу. Йалынланса тутшуп азаб кин оты (Ашу, кек оты тұтанып жалындаса) 339, 409. `азиз /а/ – (1) бағалы, қымбат. Бу күн бу ажунда кишилиг `азиз (Бұл күнде, бұ дүниеде адамгершілік өте сирек) 385. `айб /а/ – (5) масқара, мін, айып, ұят. Ахылық қамуғ `айб кирини йуйур (Жомарттық барлық айыптың кірін жуады) 230, 362, 486; -дин 363; қа 489. `айбсуз /а/ – (1) айыпсыз, мінсіз. Табиатда йеги адат `айбсузы (Мінездің жақсысы, əдеттің мінсізі) 249. `ақл /а/ – (2) ақыл, ес, парасат. Ол `ақыл уқуш һош хирадқа макан (Ол – ақылдың, санасезімнің, парасаттың қоймасы) 47; 90. `али /а/ адам есімі. `Али төртиланчи ол арсиг тоңа (Төртіншісі əли теңдесі жоқ батыр) 34. `алим /а/ – (2) ғалым. Билиг бирла алим йоқар йоқлады (Білімнің арқасында ғалым жоғары көтерілді) 101, 391. `амал /а/ – (2) іс, еңбек, жұмыс. Узун санма сақынч өкүш қыл `амал (көп ойлама, уайым-қайғың көбейеді /Одан да/ еңбек ет) 296, 391. `араб /а/ – (2) араб, арабтар. Билиглигни өгди `ажам йам `араб (білімдіні азиат та, араб та мақтады) 126. 2. араб тілі. Хақайық ибарат арабдин өш ол (Мұның бəрі араб тілінен ғибарат) 480. `ариф /а/ – (2) білетін, білімді, білгір, оқымысты. Салабат ичинда Умар дег `ариф (шариғат жолында Омар сияқты білгір) 53; 392. Ағу /т/ – у, заһар. Йоқамаққа йумшақ ичи пур ағу (Сипағанға жұмсақ, бірақ іші тола у) 214. Ағыз /2/ – ауыз. Ағыз тил безаги көни сөз дурур (Тіл мен жақтың көркі – шын сөз) 159; -ны 162. Адаб /а/ – (3) əдептілік, сыпайылық. Билилиг сөзи панд насихат адаб (Білімдінің сөзі үгіт, насихат, үлгі-өнеге) 125; 451, -лар 130. Адами /а/ – (1) адам. Хабар бар берилса агар адами (Сөз бар. Егер адамға берсең) 311. Адақ /т/ – аяқ. Қаза бирла санчылур адаққа тикан (Аяққа тікен де бұйрықпенен кіреді) 437. Адар /т/ – (1) бөлу, талдау, айыру. 2. ауырып тану, айыру, түсіну. Билиглиг билигни адарган болур (Білімді кісі білімнің парқын айырады) 105. Адгү – қар. едгү. Адиб /а/ – (10) жазушы. Айтмыш адиб риққаты тил била (Ақынның нақышты сөзімен айтылған) 482; 451, 478, 487; -лар 471; -нің 467, 475, 484, 493; -і 471.

Адын /т/ /6/ – (1) өзге, басқа, бөтен. Билингни билигсиз адын не қылур (білімсіз ноқай білімді не қылсын) 108; 2. өзге, бұдан басқа мағынасындағы көмекші сөз. Не түрлүг иш ерса билигсиз өңи. Өкүнүч ол аңар йоқ өң анда адын (Қандай іс істесе де білімсіздің еншісі өкініш. Оған одан басқа енші жоқ) 116, 275, 472; -лар 198, 449. Ажал /а/ – (1) өлім, ажал. Амал исрасында бусуғлы ажал (Амал-айланың арасында жасырынған ажал бар) 294. Ажун /т/ /22/ – дүние, əлем, жер жүзі. Бу ажун рабат ол түшүп көчгүлүг (Бұл дүние керуен түсетін сарай сияқты) 177, 76, 193, 205, 212, 213, 217, 221, 273, 305, 419, 423, 430, 431, -ға 427, 435; -да 70, 240, 364, 385, 413; -ны 191. Аз /т/ /6/ – аз. Өкүш аз деп аймаз пазирлар деңиз. Булут һадйа қылса ушақ қатраны (Бұлт ұсақ тамшыны сыйға тартса, Теңіз көп, аз демей қабыл алады) 65, 68, 149, 277, 461; -а 420; -ы 470. Азад /п/ – (2) азат. Бу ендинлиг ерга азад өз қул-а (Бұл сипатты адамға /əркімдер/ азат басын құл етеді) 344, 404. Азар /п/ – (1) қайғы, зəбір, реніш. Азасы өкүшрак мазасы аз-а (Рақаты аз да, азары көбірек) 420. Азла /1/ – аз демек, болмашы демек. Бир ер душман ерса аны азлама (Бір дұшпаның болса – аз деме) 360. Азрақ /т/ /1/ – азырақ, азғантай. Һунарлыққа ажун вафасызрақ ол һунарсызға мундин жафа азрақ ол (Өнерлі (кісіге) дүние опасызырақ, өнерсізге бұдан жəбір азырақ) 424. Азуқ /т/ /І/ – азық, тамақ, азық-түлік. Чығайлық деп аума азуқ йоқлуғын (Азық жоқтығын «кедейлік» деп айтпа) 188. Азурла / / – /1/ түйре, қада, шаншы. Такаббур лыпасын кейип аз салын Керип халыққа көксүң азурлап тилин (Тəкаппар киімін кисең, тез таста, халыққа көкірегіңді керіп, тіліңді түйреме) 278. Ай /т/ 1 – (І) 1. ай-ей, ай, уа, о. Билиг татғын ей дост билиглиг билур (Білімдінің пайдасын, уа досым, білімді біледі) 106. Ай /т/ – 2 (18) айт, де. Дилигсиз не айса айур уқмадин (Білімсіз не айтса ұқпай, түсінбей айтады) 119; -айын 4, 226, 290; -ды 191; -ма 173, 188; -мас 65; -мыш 472; -мышы 484; -у 314, -уғай 3; -ур 119, 129, 229; -урман 1, 36, 81, Айа /т/ – (13) уа, о (белгілі бір сөздің яки сөз тіркесінің алдынан келіп күшейтпелі мағына беретін демеулік сөз). Айа харис идиси харислық нерак (Е, ашкөз! Ашкөздік неменеге керек) 313, 11, 41, 59, 211, 225, 245, 345, 375, 399, 407, 431, 463. Айаз – (1) адам есімі. Тетиглигда кендү Айаздин озуқ (Сезімталдығы Айаздың дəл өзінен асады) 55. Айт – (2) айт. Айтмыш адиб риққаты тил била (Ақынның нақышты сөзімен айтылған) 482; 490. Айур (1) от ай. Айүрсен кейим тон шараб аш керек. Телим мал өкүш қул қарабаш керек. (/мүмкін/ айтарсың: «Киім – тон, шарап, ас керек, Қыруар мал, көп құл, күң керек») 297. Амал /а/– (3) үміт, амал. Йема пандим алғыл узатма амал (жəне ақылымды ал. Амалайлаға берілме) 293; 294, 295. Аманат /а/ – (1) аманат. Қаны аһд аманат қаны едгүлүг (Қайда уəде, аманат, қайда ізгілік?) 389. Амр /а/ – (1) əмір, бұйрық. Аның амри бирла тегар теггучи (Кім /мұратқа/ жетсе, оның əмірі бойынша жетеді) 434. Ал /т/ 1. – (1) қызыл, ал қызыл. Йа майдан дег ол гүл карам Ал гүл ол (немесе қарапайымдылық /жасыл/ алқап, адамгершілік /онда өскен/ алқызыл гүл сияқты) 342. Ал /т/ 2. – (6) 1. – ал. Алып бермаган ел елиг кутсузы (Алған, бірақ бермеген қол – қолдың құтсызы).

22.2. – ие бол, меншікте, тəуелді ет. Бақығлы, оқуғлы асығ алсу деп (Көруші, оқушыға пайдасы болсын деп) 78; -ғыл 293; -ды 244; -мас 134; -ып 365. Алын /т/ – (2) 1. – маңдай. Ажун гүлчирар баз алын қаш чытар (Дүние /əуелі/ күлімдейді де, қайтадан қас-қабағын шытады) 205. 2. иелену, меншіктену. Улуғсынма зинһар улуғ бир байат. Улуғлуғ менит сиз алынмаң деди (Ұлықсынба, абайла, ұлық бір құдай, «Ұлықтық менікі. Сіз иеленбеңіз» – деді /ол/ ) 284. Ан /т/ – (27) Ол (жіктеу-сілтеу есімдігінің көне түрі. Аның өз тили өз башыны йейүр (/Ақырында/ оның өз тілі өз басын жейді) 120. Неча дана ерди, неча философ қаны бу күн анлар мыңында бири (Неше дана, неше философ бар еді. Қайда бүгін солардың мыңнан бірі) 204, -да 116, 276; -дин 244, 372; -лар 26; -ұқ 290; -ы 42, 79, 262, 266, 272, 322, 360, 428, 440; -ың 27, 28, 46, 57, 74, 75, 76, 397, 434, 470. Ана /т/ – (1) ана. Ата бир ана бир уйалар бу халқ. (Бұл халық бір ата, бір анадан өрбіген) 291. Анин /т/ – (4) сол себепті, сондықтан. Бида`дин йықықлы киши қалмады. Анин күнда арта турур бу бида (Бейбастықтан тыятын кісі қалмады. Сондықтан бейбастақтар күнде көбеюде) 394, 238, 455, 459. Анун /т/ – (1) дайындал. Сүчүг таттың ерса ачыққа анун (Тəтті жесең, ащы /жеуге/ дайындал) 209. Анурширван /п/ – (1) адам есімі. Персидский шах Хосров 1-Ануширван. Дад исаф тутар чын Аниширваны (Əділеттілігі жөнінен нағыз наушарван) 56. Анча /т/ (1) – сонша. Дилиг билмамакдин бир анча будун Өз елгин бут етип идим бу деди (Білімі болмағандықтан бір қауым халық Өз қолынан бұт жасап: «Құдайым бұл», – деді) 123. Фраз. Бир анча – бір бөлек 123. Аңа /т/ – (11) оған. Уған рахмет етсүн бу саат аңа (Алла оған дəл қазір рақым жасасын!) 473; 18, 20, 24, 28, 36, 110, 268, 371, 398, 445, 473. Аңар /т/ – (3) оған. Құл ол малға аңар ериклиг ол (Ол – малдың құлы, мал – оның билеушісі) 26; 116, 341. Ар /т/ – (1) – шарша, жалық. Харис йығып армаз усанмаз болур (Дүниеқор қанша жиса шаршамайды. Жалықпайды) 309. Ара /т/ – (5) 1. орта, ара. 2. арасында, ортасында деген мағына беретін көмекші сөз. Севүлмак тиласаң кишилар ара Ахи бол ахилық сени севдүрүр (Адамдардың арасында сүйіспеншілікке бөленгің келсе, жомарт бол. Жомарттық сені сүйіспеншілікке бөлейді) 259, 73, 243, 489, 494. Ардам /т/ – см. Ердам (қара ердам). Арқа /т/ – (2) ізде. Билиг бил уснама ол хақ расул. Билиг қимда ерса сиз арқаң деди (Білім ал, салғырсынбай үйрен, Алланың елшісі: «Білім кімде болса, соны ізде», – деді) 104; -ған 7. Арқыш /т/ – (2) керуен. Оң арқыш ұзды қопуп йол тутуп (Əдепкі керуен қозғалып, жолға шығып ұзап кетті) 179; 180. Арыслан /т/ – (1) – арыстан. Ва лайкин бушарда шара арсланы (Алайда қаһарланғанда Шара арыстаны /сияқты/) 52. Арсиг /т/ – (1) ер жүрек, қорықпайтын. Али төртиланчи ол арсиг тоңа қорықпайтын. Төртіншісі Ғали – ол ержүрек батыр) 34. Арт /т/ – (1) көбей, арт. Ахилық шараф жаһ жамал (Жомарттық абырой, атағыңды, ажар-көркіңді арттырады) 258. Арта /т/ – (1) Анин күнда арта турур бу бида (Сондықтан бейбастақтар күнде көбеюде) 394. Артағ /т/ – (1) жаман, бұзық, қасқой. Айа артағ ишлиг савүнчин салын (Ей, бұзықтық істеуші, /ен/ қызыққа бат!) 399. Артуқ /т/ – (1) артық, көп. Бу дүнйа неңидин йегү кетгүлүг. Ол артуқ тилама вабал йүтгүлүг (Бұл дүние мүлкінен тамақ пен киімді артық тілеме. Обал жүктейсің) 190.

Артут – (1) сыйлық, тарту. Мен артуг қылайын шаһымға аны (Мен оны шаһыма сыйлық етейін) 42. Арты /т/ – (1) 1. айыр, бөл. 2. бақыла, зертте. Ата бир ана бир уйалар бу халқ тафавутлары йоқ өта артыса (Бұл халық бір ата, бір анадан өрбіген, өте байқап қараса /бір-бірінен/ айырмашылығы жоқ) 292. Ары /т/ 1. – (2) ара. Асал қайда ерса била арысы Ары заһри татқу асалдин өза (Бал қайда болса, сол жерде арасы бар. Бал жемей тұрып, араның зəрін байқап көр) 421, 422. Ары /т/ 2. – (3) тазар. Арымыз неча йуса қан бирла қан (/Өйткені/ қанды қанмен қанша жусаң тазармайды) 328; -маз 112, -р 111. Арғысыз /т/ – (2) кір, лас. Не түрлүг арығсыз арыр йудыса (Қандай кір-қоқыс жуса тазарады) 111, 112. Асан /а/ – (1) асыл. Агар кибр идиси асылмен деса (Егер мақтан иесі: «Менің тегім асыл», – десе) 289. Асығ /т/ 1. – (2) пайда, олжа. Тавар асығ немиш барурсəн йалың (Малдың пайдасы немене жалаңаш өлесің) 287; 78. Асығсыз /т/ 2. – (2) пайдасыз, зиянды. Асығсыз жадал һам фарихдин сақын. (Пайдасыз егес, орынсыз сықақтан сақтан) 346. Асығлық /т/ – (1) пайдалы, тиімді. Не нен бар билиг тек асығлық өңин (Білім сияқты пайдалы өзге не нəрсе бар?) 100. Асил /т/ – (1) азай. Қамуғ толған асилур түкал ексийүр (Барлық толған азаяды, түгел кемиді) 199. Қараңыз: еслүр. Ат /т/ – (19) 1. ерүр ат, есім. Адибниң йери аты Йүгнак (Шайырдың жерінің аты Йүгінек деп аталады) 475; 240; -ы 70, 95, 96, 477, 479; -ым 451, 458. Ата /т/ – (2) ата, баба, əке. Атасы аты Махмуди Йүгнаки (Атасының аты Махмуд Йүгінеки) 477; 291. Атан /т/ – (1) атал, атан. Көни бол көнилик қыл атан көни Көни дейү билсүн халайықсени (Шыншыл бол, туралық ет, əділ атан, Шыншыл деп білсін халайық сені) 165. Атлас /п/ – (2) атлас (мата). Қалы болса атлас унутма бөзүң (Егер атлас кисең, /бір кезде киген/ бөзіңді ұмытпа) 354. Атқучы /т/ – (1) күйдіруші. Расул ерни отқа йүзин атқучы (Пайғамбар – адамның бетін отқа күйдіруші) 151. Ач /т/ – (1) аш. Ниқаб көтрүр ажунбирар көз ачар. Йазар қол қушар дег йана тарқ қачар (Пердесін көтеріп дүние бірер көзін ашады, құшатын сияқты қолын жазып, сосын тез қашады) 221. Ачық /т/ – (2) 1. ащы. Сүчүк таттың ерса ачыққа анун (Тəтті жесең, ащы (жеуге) дайындал) 209. 2. қиын, ауыр, азапты. Бу күн кендү сүчүг бу тирмақ сеңа Ачық болға йарын қойуп бардуғуң (Саған бүгін бұл тіршілік өте тəтті. Ертең артыңа тастап өлгенде ащы болады) 418. Ачыт /т/ – (1) ащы ет, дəмін кетір. Басал йеп ачытма ағыз йи асал (Бал /татыған/ аузыңды жуа жеп ашытпа) 162. Ахир /а/ – (1) ақырында, соңында. Өлүр қалур ахир йейүр душманы (Өледі. Қалады. Ақырында дұшпанына бұйырады) 264. Ахмад /а/ – (2) есімі. Адиб Ахмад атым адаб панд сөзүм (Атым – шайыр Ахмет, сөзім – өнеге, өсиет) 451; 478. Ашкар /п/ – (1) əшкере, жария. Қамуғ йашру ишиң болуп ашкара (Барлық жасырын ісің жария болып) 171. Аш /т/ – (3) ас, тамақ. Аййурсен кейим тон шараб аш керек. Телим мал өкүш құл қарабаш керек (/Мүмкін/ айтарсың: (Киім-тон, шарап, ас керек. Қыруар мал, көп құл, күң керек») 297; -ықны 329; -ын 415. Ашың турдуғың /т/ – ас еткенің, пайдаланғаның. Сениң малың ол мал ашын турдуғуң (Сенің малың – берген, пайдаланылған мал) 415.

Б Баб /а/ – (1) баб, тарау. Түгатти бу он дөрт баб ичра сөзи (Бұл он төрт бабпен сөзін аяқтады) 468. Бад /п/ – (1) жаман, сұрқия. Ким ерса бу төрт ешга бад итиқад (Кімде-кім бұл төрт досқа сенбестік) Бадал /а/ – (1) өтірік. Теңаса теңади дурустқа бадал (Теңесе, шындыққа өтірікті теңегенмен бірдей) 450 Бади /а/ – (1) сирек, таңғаларлық, ғажайып. Аның фарри жуды бади ихсани. (Оның ерекше қайырымдылығы мен кіршіксіз адалдығы) 46. Баз /п/ – (1) қайтадан, сонан соң. Күнүң кетарип баз йарутур таң-а (Күніңді келтіріп қайтадан жарық таң етеді) 16. Бағла – (2) 1. байла. Неча малға мунча көңүл бағламақ (Малға мұнша не үшін көңіл қоясың) 183, 220. Бай – (2) бай. Бу байлық чығайлық иди қисматы (Байлық пен кедейлік Алланың ісі) 187; 303. Байт /а/ – (1) ақын. Ешит емди қач байт хабиб фазилдин. (Енді Алланың сүйіктісінің жақсы жақтары туралы бірнеше бəйіт тыңда) 21. Байат /т/ – (3) құдай, тəңірі. Бу құдрат идиси улуғ бир байат (Бұл құдіреттің иесі ұлы бір құдай) 19; 246, 303. Бақ /т/ – (3) қара, көр, байқа. Бақа көргіл емди уқа сынайу (Енді ойлап, сынап, байқап көріңіз) 99; -ығлы 78; -ып 219. Бақа /а/ – (1) мəңгілік, тіршілік, өмір. Бақасыз ерүр бу ажун лəззаты (Бұл дүниенің лəззаты мəңгі емес) 193. Бала /а/ – (2) бəле. Бала келсе сабр ет фарахқа күтіп (Бəле келсе сабыр ет, қуанышпен күт) 349, 350. Бар /т/ 1. – (7) бар. Бу күн бар йарын йоқ бу дүнйа неңи (Бұл дүниенің заты бар болса, ертең жоқ) 10; 100, 197, 201, 265, 311; -лығыңға 5. Бар /т/ 2. – (12) 1. бар, кет. Бу мал келса ерта барур баз кеча (Мал таңертең келсе, кешке қайтадан кетеді 184. 2. О дүниеге кет. Сөзүм мунда қалур барур бу өзүм (Сөзім дүниеде қалады, өзім өлемін) 452; -дуғуң 418; -ды 202; 240, 242, 274, 386; -са 458; -ур 453; -урсан 287, 413. Баш /т/ 1. – (14) 1. бас. Йетар башқа бир күн бу тил бошлуғы (Тіліңнің жүгенсіздігі бір күні басыңа жетеді) 136. 2. Басшы, қолбасшы. Адиблар адибы фазылар башы (Ақындардың ақыны, жақсылардың басшысы) 474.3. Бурун башқа бөркни кейар баш керак (Алдымен бөрікті кие алатындай бас керек) 300; -дин 267; -қа 136; -ны 138; -ы 130, 141, 220, 334, 471, 474; -ын 363; -ыны 120; -ың 358. Баш /т/ 2. – (1) жара, жарақат. Башақ турса бутмас бутар оқ башы (Жараласа жазылмайды, оқ жарасы жазылады) 140. Башақтур /т/ – (1) жарала, жарақатта. Тил башақтурса бутмас бутар оқ башы (Тіл жараласа жазылмайды, оқ жараласа жазылады) 140. Басал /а/ – (2) пияз, жуа. Көни сөз асал дег бу йалған басал (Шын сөз бал сияқты, жалған – жуа) 161, 162. Бахил /а/ – (6) сараң. Бахил йығды зар сим харамдин өкүш (Сараң арам /жолмен/ көп алтын, күміс жинады) 241; 244, 254, 255, 261, -ға 288. Бахиллық /а/ – (2) сараңдық. Бахиллық оталап оңалмаз йиг ол (Сараңдық – емдегенмен жазылмайтын ауру) 253; -ны 235. Бахшиш /п/ – (1) садақа. Аның бахшишиндин булут уфтанур (Оның берген сыйлығының көптігі сонша, жауған) бұлт та ұялады) 57. Бахалық /п/ – (1) бағалы, қымбат. Бахалық динар билиглиг киши (Білімді кісі қымбат бағалы динар сияқты) 85. Баһасыз /п/ – (1) бағасыз, құны жоқ, құнсыз. Бу жаһил билигсиз баһасыз биши (Білімсіз надан – құны жоқ бақыр) 86.

Беза – (3) безендір, əсемде, ажарла, көркемде. Шаһым мадхы бирла безайын китаб (Шаһым мадхы бирла безайын китаб (Шаһымның мадағымен кітапты ажарлайын) 43; 160; -дим 77. Безаг /т/ – (2) əшекей, өрнек. Бақып таш безагин көрүп сен муңа (Қарап сыртыңнан əдемілігін көріп, бұған) 219; -и 159. Бек /т/ 1. – (1) бек, би, билеуші. Тат Испаһсалар бек үчүн бу китаб (Бұл кітапты Тат Ыспаһсалар Бек үшін) 69. Бек /т/ 2. – (2) берік, қатты, мықты. Сеңа хасрат ол бек тутуп турдуғуң (Қатып ұстап тұрған /малың/ – өзіңе қасырет) 416; -тин 132. Бекла /т/ – (1) 1. мықта, берік ет. 2. құрсаулау, тың, тарт. Тилин беклағанда өкүнган қаны (Аузын баққанда өкінген /бар ма/ қане?) 144. Белгү /т/ – (1) белгі. Билиг билди болды еран белгүлүг (Білім алған ер /халыққа/ белгілі болды) 93. Бер /т/ – (11) 1. бер. Уйатып берүрлар сырыңғу бөзүң (Кебіндік бөзіңді ұялғанынан береді) 414; 4, 246, 314, 343; - ды 246; -маған 247, 252; -үр 5, 248, 276. Берил /т/ – беріл. Хабар бар берилса агар адами Еки пул динарни ол он қылур (Сөз бар. Егер адамға берсең. Екі теңге динарды /ол/ он теңге қылады) 311. Берим /т/ (1) – бересі, берешек. Беримдин бахил елги берклиг (Беруге /келгенде/ сараңның қолы тастай берік) 254. Берилги /т/ – (2) беруші. Сеңа ранж аңа ганж беригли уған (Саған реніш, оған қазына берген құдай) 251; 445. Берк /т/ – (2) берік, мықты, қатты. Йығар йемас ичмас тутар берк аны (Жияды. Ішпейді. Жемейді. Тістеп ұстайды) 262; 268. Берклиг /т/ – (1) беріктік, мықтылық. Беримдин бахил елги кет берклиг (Беруге /келгенде/ сараңның қолы тастай берік) 254. Бида /а/ (2) күпір, діннен азғандық, бейбастақтық. Анин күнда арта турур бу бида (Сондықтан бейбастақтар күнде көбеюде) 394, - дин 393. Бина /а/ – (1) үй, ғимарат, құрылыс. Карам бир бина тег аңар хулим бунйад ол (Адамгершілік бір үй, қарапайымдылық оның ірге тасы сияқты) 341. Бил – (33) 1. біл. Харислық игиниң емин ким билур (Ашкөздік дертінің емін кім біледі?) 310. 2. Хабардар бол, түсін, таны, меңгер. Ахы ер билигни йета билди көз (Көрдің бе, Жомарт білімді жете меңгерді) 237; 24, 84, 103, 139, 220, 250, 348, 407. –а 334, 488, -ди 237; -ип 114, 226, 368, 493; -магандин 488; -мамакдин 123; -мас 45; -масин 486; -масүн 169; -са 483, 485; -су 80; -сун 166; -ур 106, 113, 310, 484, 485; -үрман 486. Била /т/ – (4) 1. бірге, сонда. Асал қайда ерса била арысы (Бал қайда болса, сол жерде арасы бар). 2. көмектес септігінің мағынасын береді. Тишиси қалып бір адын ер била (Əйелі басқа бір еркекпен қалып) 275, 421, 481, 482. Билдүр /т/ – (1) білдір, сездір. Билиг билдүрүр ерга билиг қадрыны (Білім қадырын адамға білім білдіреді) -үр 107 Билиг /т/ – (21) білім, ілім. Билиг бирла билинур саадат йолы (Бақыт жолы білім арқылы білінеді) 83; 48, 84, 89, 93, 100, 101, 103, 104, 106, 107, 121, 123; -и 127; 128; -ни 105, 108, 237; -ниң 98; -тин 81. Билиглиг /т/ – (14) білімді, ғалым. Билиглиг кераклиг сөзин сөзлайүр (Білімді керек сөзді айтады) 117; 85, 87, 88, 95, 97, 105, 106, 113, 117, 125, 129, 225; -ка, 82; -ни 126. Билигсиз /т/ – (10) білімсіз, надан. Билиглиг билигсиз қачан тең болур. (Білімді мен білімсіз қашан тең болып еді) 87; 86, 91, 94, 96, 97, 108, 115, 119; -ға 109. Билигсизлиг /т/ – (2) білімсіздік, надандық. Билигсизлиг ичра хайр йоқ деди (/Ол/ «Надандықта қайыр жоқ» деді) 122, 102. Билин /т/ – білін, таныл. Билиг бирла билинүр саадат йолы (Бақыт жолы білім арқылы білінеді) 83; -үр 122.

Бир /т/ – (27) 1. бір. Еки нең бирикса бир ерда халы (Егер екі нəрсе бір адамға бас қосса) 153. 2. неғайбілдік, белгісіздік мағынаны білдіреді. Йетар башқа бир күн бу тил бошлуғы (Тіліңнің жүгенсіздігі бір күні басыңа жетеді) 136. 3. бірдей тең. Ата бир, ана бир уйалар бу халқ (Бұл халық бір ата, бір анадан өрбіген) 291; 819, 123, 153, 155, 164, 206, 265, 275, 283, 291, 319, 341, 319, 341, 319, 341, 306, 363, 459, -га 14, -и 14, 204, 382; -ин 206, 210; -иңа 97. Бирар /т/ – (4) бірер. Ниқаб көтрүр ажун бирар көз ачар (Пердесін көтеріп дүние бірер көзін ашады) 221; 361, 362, 432. Бирик /т/ – (1) бірік. Еки нең бирикса бир ерда халы. (Егер екі нəрсе бір адамға бас қосса) 153. Бирикилмаг /т/ – (1) бірікпек. Һунар бирла давлат бирикилмаги (Өнер арқылы дəулеттің келуі) 425. Бирла /т/ – (19) 1. арқылы, бірге. Билиг бирла билинур саадат йолы (Бақыт жолы білім арқылы білінеді) 83. 2. көмектес септігінің мағынасын білдіреді. Арымыз неча йуса қан бирла қан (/Өйткені/ қанды қанмен қанша жусаң тазармайды) 328, 27, 28, 33, 43, 72, 75, 76, 101, 121, 186, 255, 425, 433, 434, 434, 437, 438, 441. Бирлығ /т/ – (1) даралық, жалғыздық. Сениң бирлығыңға далил арқаған (Сенің дара екендігіңе дəлел іздеген) 7. Бити /т/ – (3) жаз. Битидим китаби маваиз масал (Уағыз, нақыл кітабын жазып бітірдім) 447; -дим 457; -дүк 491. Битил /т/ – (1) жазылу. Тар ерса кең ерса битилди рузуң (Аз ба, көп пе, ризығың жазылған) 315. Бич /т/ – (1) 1. кес, үз. 2. жина, тер. Тикан тарыған ер үзүм бичмаз ол. (Тікен еккен жүзім жинамайды) Боз /т/ – (1) бөз. Чүз атлас болур қыз үzүзи боз өг. (Зер атлас қымбат болса, арзаны бөз болады) 462; -үң 354. Бол /т/ – (34) 1. бол, айнал. Билиг билди болды еран белгүлүг (Білім алған ер /халыққа/ белгілі болды) 93. Ахы бол сеңа сөкүнүч келмасүн (Жомарт бол. Саған сөз де, сөгіс те келмейді) 231. Борчы /т/ – (2) маскүнем. Ким ол борчы ерса киши йиг ол (Кім маскүнем болса, кісінің тəуірі сол) 395; 396. Бош /т/ – (2) бос, еркін. Хирадлық му болур тили бош киши (Тілін тартпаған кісіні ақылды деуге бола ма?) 137; -ы 138. Тили бош – аузына келгенін айта салмақ. Бошлуғ /т/ – (2) еркіндік, бетімен жіберушілік. Сөзүң бошлуғ етма йыға тут тилиң. (Беталды сөйлей берме, тіліңді тый) 135; -ы 136. Бөз /т/ – (2) бөз. Қалы болса, атлас унутма бөзүң (Егер атлас кисең, /бір кезде киген/ бөзіңді ұмытпа) 354; -үң 414. Бөрк /т/ – (1) бөрік, бас киім. Бурун башқи бөркни кейар баш керак (Алдымен бөрікті кие алатындай бас керек) 300. Бөрклүг /т/ – (1) бөрікті. Ва лайкин көрарга төзи бөрклүг ол (Бірақ бір қарағанда бəрінің бөркі бірдей) 320. Бу /т/ – (69) бұл, осы. Саңа һадйа қылдым бу таңсуқ сөзүм. (Осы таңғажайып сөзімді саған сыйлық еттім) фраз. Бу ажун – бұл дүние; бу күн – бүгін. 3, 19, 35, 36, 37, 39, 35, 58, 64, 68, 69, 86, 124, 136, 138, 139, 146, 147, 150, 161, 164, 172, 177, 181, 184, 187, 189, 193, 197, 204, 212, 213, 217, 257, 291, 303, 314, 318, 334, 318, 334, 344, 347, 363, 385, 394, 400, 407, 408, 411, 413, 417, 419, 427, 428, 435, 449, 452, 453, 454, 455, 457, 459, 465, 468, 470, 473, 491. Бунйад /п/ – (1) табан, ірге тас. Карам бир бина тег аңар хулим бунайд ол (Адамгершілік бір үй, қарапайымдылық оның ірге тасы сияқты) 341. Будун /т/ – (3) ел, жұрт. Будун маллығ ерга уруп йүзларин (Жұрт малы бар адамға көз сүзіп) 403, 123, 257. Бул /т/ – (3) тап. Булур бир нең ичра далиллар миң-а (Бір заттан мың дəлел табады) 8; -а 84; -саң 330.

Булун /т/ – (2) табыл, бол. Мың ер достда бири булунмаз көни (Мың адам досың болса, біреуі адал емес) 382; -маз 426. Булут /т/ – (3) бұлт. Булут һадйа қылса ушақ қатраны (Бұлт ұсақ тамшыны сыйға тартса) 66, 57, 223. Бурун /т/ – (1) бұрын, алдымен. Бурун башқа бөркни кейар баш керак (Алдымен бөрікті кие алатындай бас керек) 300. Бусуғлы /т/ – (1) жасырынулы. Амал исрасында бусуғлы ажал (Амал-айланың арасында жасырынған ажал бар) 294. Бут /т/ – 1. (1) бұт. Өз елгин бут етип идим бу деди (Өз қолынан бұт жасап; «Құдайым бұл» – деді) 124. Бут /т/ – 2. (1) сен, нан. Ешит бут бу сөзга қамуғ таңда таң (Тыңда, илан бұл сөзге: бағзы біреулер /күн сайын ерте) 147. Бут /т/ – 1. (2) біт, жазыл, оңал. Башақ турса бүтмас бутар оқ башы (Тіл жараласа жазылмайды, оқ жарасы жазылады) 140. Бут /т/ – 2. (1) киіну, бүтіндеу. Йарағ булсаң уфрағ йалыңны бүтүр (Жарамды киім тапсаң жалаңашты бүтінде) 330. Бүтүн /т/ – (2) бүтін, толық, түгел. Бу сөзни бүтүн чын тутар душманы (Бұл сөзді /досы түгіл/ дұшпаны да түгел шындық деп ұғады) 58; 321. Фраз. Бүтүн чын нағыз шындық. Бухул /т/ – /а/ (1) сараңдық. Ахилық ерүр бил бухул көзгүси (Біліп қой, жомарттық. Ол – сараңның айнасы) 250. Буш /т/ – (1) ашулан, қаһарлан. Ва лайкин бушарда шара арсланы (Алайда қаһарланғанда Шара (жер аты) арыстаны /сияқты/) 52. Бушруп /т/ – (1) ашуландыр, қаһарландыр, ренжіт. Улуғларны бушруп сеңа бу фарах (Сықақ саған үлкендердің ашуын келтіреді) 347. В Вабал /а/ – (3) күнə, обал, қылмыс. Ол артуқ тилама вабал йүтгүлүг (Артық тілеме. Обал жүктейсің ) 190, 242, 408. Ва лайкин /а/ – (3) бірақ, алайда. Ва лайкин бушарда шара арсланы. (Алайда қаһарланғанда Шара арыстаны /сияқты/ 52, 218, 320. Вара` /а/ – (1) құдайшылық, діншілдік, тақуалық. Амал қойды алим заһид зуһд вара (Ғалым еңбек етуді, тақуа сыйынғанын қойды) 391. Вафа /а/ – (3) опа, дұрыстық, сенгендік, уəдесін орындау, адалдық. Жафа қылдачыңға йанут қыл вафа (Біреу зəбір-жапа жасаса, қарымына рақат көрсет) 327, 387, -сыз+рақ 423. Вудд /а/ – (1) махаббат, мейірімділік, нəзіктік. Анық вудды бирла көңүллар толуп (Оның адамгершілігіне барша көңіл толып) 75. Г Ганж /п/ – (1) қазына, байлық. Сеңа ранж аңа ганж биригли уған (Саған реніш, оған қазына берген Құдай) 445. Гезла – (1) кезе. Бахилға қурт даг оқуң гезлагил (Сараңға бөрі сияқтандырып оғыңды кезе) 228. Гүдаз /т/ – (3) күзет, сақта. Гүдазгил тилиңни кел аз қыл сөзүң (Тіліңді бақ. Аз сөйле) 149; 345; -мак 130. Гүдазил /т/ – (1) гүдаз – күзетіл. Гүдазилса бу тил гүдазлүр өзүң (Тіліңді бақсаң, өзің аман боласың) 150. Гүл /п/ – (2) гүл, роза гүлі. Йа майдан дег ол гүл карам ал гүл ол (Немесе қарапайымдылық /жасыл/ алқап, адамгершілік /онда өскен/ алқызыл гүл сияқты) 342.

Гүлчир /п/ – (1) күлімдеу, күліп қою. Ажун гүлчирар баз алын қаш чытар (Дүние /əуелі/ күлімдейді де, қайтадан қас-қабағын шытады) 205. Гуһар /п/ – (1) гауһар. Гауһардин сөз аймыш адын сөз биши (Гауһардай асыл сөз айтқан, басқа сөздің құны жоқ) 472. Гузаф /п/ – (1) сандырақ, қисыны жоқ сөз, көп мылжыңдық. Еран хайри шарри гүзаф кечмас ол (Ердің қайыры тектен-текке кетпейді) 373. Гинла /п/ – (1) көтеру, жоғары дəрежеге көтеру. Халайық ара ол гүзинлар өзин (халық арасында құрметті болады) 494. Ғ Ғадр /а/ – (1) сатқындық, опасыздық, арамзалық. Өкүшрак кишиниң ичи ғадр ерүр (Көп кісінің іші арам) 383. Ғалат /а/ – (1) қате, жалған. Ғалат манасини айтмыш йана (Тағы да қате мағынасын айтады) 490. Ғам /а/ – (2) қайғы, мұң. Харислық соңы ғам өкүнүч хасрат ол. (Ашкөздіктің соңы өкініш, қайғы, қасірет) 302, 412. Д Дад /п/ – (1) əділеттілік. Дад инсаф тутар чын Аниширваны (Əділеттілігі жөнінен нағыз Наушарбан) 56. Далил /а/ – (2) дəлел. Сениң бирлығыңа далил арқаған (Сенің дара екендігіңе дəлел іздеген) 7; -лар 8. Дана /п/ – (1) ғалым, ақылды, дана. Неча дана ерди неча философ (Неше дана, неше философ бар еді) 203. Дарман /п/ – (1) дəрі, дəрі-дəрмек. Сахасы макрим йига дарманы (Асқан жомарттығы /күллі/ аурудың емі) 50. Даулат /а/ – (1) бақыт, дəулет. Һунар бирла даулат бирикилмаги (Өнер арқылы дəулеттің келуі) 425. Де /т/ – (28) айт, де. Өз елгин бут етип идим бу деди (Өз қолынан бұт жасап; «Құдайым бұл» – деді) 124. 2. есепте, сана. Қарам кимда болса аны ер дегил (Адамгершілік кімде болса, соны ер деп есепте) 322. 3. көмекші етістік. Тат Испаһсалар Бег үчүн бу китаб чықырдым ажунда аты қалсу деп (Бұл кітапты Тат испаһсалар Бек үшін шығардым, дүниеде аты қалсын деп) –ди 104, 122, 152, 271,, 284; -йү 166; мишим 295; -мишиң 198; -п 65, 70, 72, 74, 76, 78, 80, 129, 173, 182, 188, 191, 216, 456, 458, 466; -са 289, 486. Дег /т/ – (13) 1. сияқты, тəрізді. Йазынғы булт дег йа туш дег халы (Сипаты жазғы бұлт сияқты немесе түс сияқты) 223. 2. Қазақ тіліндегі есімдерден сын есімін тудыратын -дай жұрнағының қызметінде жұмсалады. Кечар йел кечар дег маза муддаты (Рахат дəурені зу етіп желдей өте шығады) 194; 53, 161, 163, 213, 222, 223, 224, 228, 323, 342, 448. Деңиз /т/ – (3) теңіз. Деңиздин қаримрак шаһым мың қата (Шаһым теңізден мың есе қайырымды) 65; -дин 67, 383. Дыраңсыз /т/ – (1) тоқтаусыз, кешеуілдемей. Дыраңсыз кечар йа қуш дег учар (Тоқтаусыз кетеді немесе құс сияқты ұшады) 224. Динар /а/ – (2) динар (алтын теңге). Баһалық динар билиглиг киши (Білімді кісі қымбат бағалы динар сияқты) 85; -ны 312. Дост /п/ – 10 дос. Билиглигка йа дост өзиңни ула (Уа дос, өзіңді білімдіге жақын тұт) 82; 106, 225, 295, 345,456; -да 382; -уң 395, 384, -ы +на 263. Достлуқ /п/ – (1) достық. Мажаз болды достлуқ хақиқат қаны (Достық кетті, шындық қайда?) 381.

Дуа /а/ – (3) дұға. Шаһымны дуа бирла йад қылсу деп (Шаһымды дұға оқығанда есіне алсын деп) 72; 466, -да 464. Дунийа /а/ – (3) 1. дүние. Бу күн бар йарын йоқ бу дунийа неңи (Бұл дүниенің заты бүгін бар болса, ертең жоқ) 197. Бу дүнйа – бұл дүние, осы өмір. 2. дүние-мүлік, байлық. Бу дунйа соңыда йүгүрмак неча (Бұл дүние соңында қанша жүгіруге болады?) 181; 189. Дуруд /п/ – (1) мадақтау, сəлем. Бүгүн тегсү мендин дуруд ол йарын (Бүгін менен сəлем жетсін, ол ертең) 29. Дуруст /п/ – (1) шындық. Теңаса теңади дурустқа бадал (Теңесе, шындыққа өтірікті теңегенмен бірдей) 450. Душман /п/ – (4) дұшпан. Бир ер душман ерса аны азлама (Бір дұшпаның болса – аз деме) 360; -ы 58, 141, 264. Ж Жадал /а/ – (1) егес. Асығсыз жадал һам фарихдин сақын (Пайдасыз егес, орынсыз сықақтан сақтан) 346. Жаза /а/ – (1) абыржу, қам істеушілік. Жаза қылма ей ранж идиси туруп (Ей, ренжіпқамығушы, /бостан-босқа/ күнəлі болма!) 446. Жамал /а/ – (1) көркемдік, сұлулық, əдемілік. Ахилық шараф жаһ жамал арттурур (Жомарттық абырой-атағыңды, ажар көркіңді арттырады) 258. Жануар /п/ – (1) жануар. Жумат жануар учған йүгүрган нең-а (Жанды-жансыз, ұшқанжүгірген нəрселер) 6. Жан /п/ – (1) жан. Уқуған кишини йарусын жаны (Оқыған кісінің жаны жадырасын) 44. Жауап /а/ – (1) жауап. Айайын мен аның жауабын кеса (Мен оның жауабын кесіп айтайын) 290. Жафа /а/ – (3) зəбір-жапа, азап. Жафа толды ташды денизден едиз (Жəбір-жапа толып кетті, теңіздей асып төгілді) 388; 327, 424. Жаһ /п/ – (1) айбындылық, абырой. Ахилық шараф жаһ жамал арттурур (Жомарттық абырой-атағыңды, ажар-көркіңді арттырады) 258. Жаһил /а/ – (3) надан, білімсіздік. Бұ жаһил билигсиз баһасыз биши (Білімсіз надан – құны жоқ бақыр) 86; 88. 112. Жуд /а/ – (1) жомарттық, кеңпейілділік. Аның фарри жуды бади, ихсаны (Оның ерекше қайырымдылығы мен кіршіксіз адалдығы) 46. Жумад /а/ – (1) жансыз зат. Жумад жануар учған йүгүрган нең-а (Жанды-жансыз, ұшқан-жүгірген нəрселер) 6. Жумла /а/ – (1) бəрі, барлық, жиынтық. Ата қылды шаһымға бу жумланы (Осының бəрін шаһыма бере салған) 64. З Зар /п/ – (2) Зар сим парн. Алтын жəне күміс. Бахил йығды зар сим харамдин өкүш (Сараң арам /жолмен/ көп алтын, күміс жинады) 241; 469. Заһр /п/ – (2) у. Бир елгин тутуп шаһд бирин заһар қатар (Бір қолымен бал ұстап, бір қолымен у қатады) 206, 208, -и 422. Заһид /а/ – (1) тақуа. Амал қойды алим заһид зуһд вара (Ғалым еңбек етуді, тақуа сыйынғанын қойды) 391. Зиада /а/ – (1) тыс, қосымша, қоса. Зиада ула адл ешит көр муны. (Бұған қоса əділдік. Мұндайды есіттің бе, көрдің бе?) 62. Зикр /а/ – (1) еске түсір. Аның зикри тақсуқ едиз болсу теп. (Оның даңқы аса таңданарлық болсын деп) 74.

Зинһар /п/ – (1) абайла. Улуғсынма зинһар улуг бир байат (Ұлықсынба, абайла, ұлық бір құдай) 283. Зу-н-нураин /а/ – (1) адам есімі. Садиқ бирла Фарух учунч Зу-н-нурайн. (Садық пен Фарух, үшіншісі Зу-н-нураин) 33. Зуһд /а/ – (1) тақуалық, діншілдік. Амал қойды алим заһид зуһд вара (Ғалым еңбек етуді, тақуа сыйынғанын қойды) 391. Е Егрилиг /т/ – (1) қисықтық, қыңырлық. Көнилиг тонын кей қойуп егрилиг (Қыңырлықты тастап, əділдік тонын ки). Ег /т/ – (1) 1. иі, жібі, еңкейт. Егилмаз көңилни ахы ер егар (Жібімейтін көңілді жомарт кісі жібітеді) 223. Едгү /т/ – (11) игі, жақсы, ізгі. Бу тилдин ким едгү ким есиз ерүр (Тілінен біреу жақсы, біреу жаман болады) 146; 240, 245, 270, 333, 365, 374, 375, 377; синда 378. Едгүлүг /т/ – (3) жақсылық, ізгілік. Агар келса ердин саңа едгүлүг Өкүш қыл ол ерниң санасын тила (Егер кісіден саған жақсылық келсе, еселеп қайтар. Ол адамның тілегін тіле) 192; 335, 389. Едгүрак /т/ – (1) жақсырақ, ізгірек. Харислық қылур му муны едгүрак (Ақылды кісі дүниеқорлық жасай ма?) 316. Едиз /т/ – (3) биік, жоғары. Вафа көли суғлуп қуруп йуллары жафа толды ташды деңиздин едиз (Опа көлі суалып, көздері құрып, жəбір-жапа толып кетті, теңіздей асып төгілді) 388, 60, 74. Едизрак /т/ – (1) Симақдин едизрак тутар һиммат ол (Симак жұлдызынан əрігірек қамқорлық етеді.) 49. Ей /т/ – (4) ах, ай-ей, уа. Билиг татғын ей дост билиглиг билур (Білімнің пайдасын, уа, досым, білімді біледі) 106, 134, 446, 456. Екі /т/ – (2) Еки нең бирикса бир ерда халы (Егер екі нəрсе бір адамға бас қосса) 153; 312. Екинч /т/ – (2) екінші. Екинч йалған ерса ол ерниң тили (Екінші – ол кісінің сөзі жалған болса) 10; 156. Екси /т/ – (1) кемі, азай. Қамуғ толған аслур түкал ексийүр (Барлық толған /нəрсе/ азаяды, түгел кемиді) 199. Ел /т/ 1. – (1) қол. Алып бермаган ел елиг қутсузы (Алған, бірақ бермеген қол – қолдың құтсызы) 252. Ел /т/ – 2. (1) ел, жұрт, халық. Көп елни көрарбиз адиб сөзини (Көп елді көріп жүрміз: ақын сөзін) 487. Елиг /т/ – (9) қол. Елигларда қутлуғ беригли елиг (Қолдың бақыттысы – беруші қол) 30; 92, 251, 252, 286; -ин 124, 206, -ларда 251. Елик /т/ – елік. Қаза бирла илнур тузаққа елик (Қаза келсе, елік тұзаққа ілінеді) 438. Ем /т/ – (1) ем, дəрі. Харислық игиниң емин ким билур (Ашкөздік дертінің емін кім біледі?) 310. Емгак /т/ – (2) еңбек, бейнет, азап. Агар тегса кишидан кечүр (Егер кісіден өзіңе азарахирет келсе, кешір) 332; 331. Емди /т/ – (2) енді. Бақа көргил емди уқа сынайу (Енді ойлап, сынап, байқап көріңіз) 21; 99. Ең /т/ – (2) бет, өң. Йа анлар қызыл ең бу еңа мең-а (Яки олар – қызыл /шырайлы/ бет, ал ол бетке /көрік беретін/ мең) 26. Ер /т/ – 1. (51) ер, еркек. Билиглиг тиши ер жаһил ер тиши (Білімді əйел – ер, надан еркек – əйел) 88. 2. Көмекші сөз қызметінде жұмсалады. Харислықны қойар харис ер қачан (Ашкөз ашкөздігін қай уақытта қояды?) 307; 89, 95, 133, 141, 142, 229, 233, 234, 237, 245, 257, 271, 275, 321, 322, 359, 360, 376, 377, 378, 382, 407, 440, 440, -га

45, 107,145, 154, 301, 304, 319, 33, 361, -и 201, 202, -ни 201, 139, 151, 227, 282, 405; -ниң 156, 317, 336. Ер /т/ – 2. (51) бол. Агар мумин ерсаң тавазу қылын (Егер мұсылман болғың келсе, көнбісті бол). 2. Көмекші етістік қызметінде жұмсалады. Халал берүр ерсаң неча терса тер (Берсең – адал /сонда ғана/ қанша жисаң жи) 248. -ди 201, 203, 467, 491, -дим 9; -кан 96; 215; -са 35, 36, 104, 115, 155, 156, 174, 196, 209, 227, 246, 285, 299, 315, 359, 360, 371, 372, 384, 395, 396, 397, 398, 405, 409, 421, 449; -сам 38; -саң 280; -үр 109, 110, 112, 146, 193, 250, 334, 383, 439, 459, 475, 479, 481. Еран /т/ – (4) ер, еркек. Еран көрки ақил ол сүңакниң йилиг (Ердің көркі – ақыл, сүйектің /көркі/ – май) 90. Билиг билди болды еран белгүлүг (Білім алған ер /халыққа/ белгілі болды) 93; 373; -га 89. Ердам /т/ – (1) қасиет, өнер. Айа шаһым ердамларин санаған. Санар му едиз қум ушақ таш саны. (Ей, шаһымның қадір-қасиетін санаушы. Түйір құм мен ұсақ тастың саны есептеуге келе ме?) 59. Ерклиг /т/ – 1. (1) билеуші, үстемдік етуші. Қул ол малға малы аңар ерклиг ол (Ол – малдың құлы, мал – оның билеушісі) 256. Ерклиг /т/ – 2. (1) Бу көрклүг қылыққа көңіл ерклиг (Сүйкімді қылық көңілді еріксіз тартады) 318. Ерта /т/ – (1) таңертең, сəрі. Бу мал келса ерта барур баз кеча (Мал таңертең келсе, кешке қайтадан кетеді) 184. Еслүр /т/ – (1) ес. Қамуғ толған еслүр түгал ексийүр (Барлық толған /нəрсе/ азаяды, түгел кемиді) 199. Есан /т/ – (2) аман, сау, аман-есен. Биликсиз есан еркан аты өлүк (Надан – тірі дегені болмаса, аты өлік) 96. Есиз /т/ – (7) 1. жаман, нашар, ақылсыз, ессіз. Бу тилдин ким едгү ким есиз ерүр (Бұл тілден біреу жақсы, біреу жаман болады) 146. 2. жамандық, дұшпандық. Есиз қылған ерга сен едгү қыл-а (Жамандық жасаған кісіге сен жақсылық жаса) 333; 374, 379, 380, 386; -га 379. Есизлиг /т/ – (2) жамандық, нашарлық оңбағандық. Айа едгү умган есизлиг қылып Тикан тарыған йер үзім бичмаз ол (Ей, жақсылықтан үміт етуші, өзің жамандық жасама. Тікен еккен адам жүзім жинамайды) 375; -диң 366. Ескир /т/ – (1) ескір, көнер. Йигит хожа болур йаңы ескирүр (Жас қартаяды, жаңа ескіреді) 195. Ет /т/ – (8) 1. ет, қыл, істе, жаса. Етар болсаң инши санып сақнып ет (Не істесең, ойланып-толғанып істе) 367, 349; -ар 114, 367, -ип 124; -ма 135; -сүн 473; -тим 79. Еш /т/ – (7) дос, жолдас, серік. Ешим деп инанып сыр айма сақын. (Досым деп иланып сыр айтпа, сақтан) 173, 174, 378; -га 35; -и 377; -иңда 176. Ешит /т/ – (6) есіт, тыңда. Ешитгил билиглиг негү деп айур (Білімді не айтады, тыңдап көріңіз!) 129, 21, 62, 147; -кан 71, 172. И Иг /т/ – (2) ауру, науқас. Харислық игиниң емін ким билур (Ашкөздік дертінің емін кім біледі) 310, 163. Иди /т/ – (13) 1. құдай, тəңірі. Билиг бирла билинүр төраткан иди (Жаратушы тəңірі де білім арқылы танылады) 121. 2. ие, еге. Айа мал идиси ахы едгү ер (Уа, мал иесі, жомарт ізгі ер) 245, 187, 281, 303; -м 37, 124; -си 19, 306, 289, 313, 352, 446. Ижабат /а/ – (1) ижабат қыл – жақсы ниетпен қабылдау. Керак қыл ижабат керак қыл итаб (Қажет етсең қабыл ал, етпесең сөк) 492. Изла /т/ – (1) ізде, қу. Айа дост билиглиг йизин излагил (Уа, дос, білімді /кісінің/ жолын қу!) 225. Фраз. Изин изла – жолын қу.

Илкин /т/ – (1) алдымен, бұрын, əуелі. Асал татруб илкин тамағ татытып (Бал жалатып алдымен ауыздың дəмін келтіріп) 207. Илаһи /т/ – /а+һ. афф-и/ (2) уа, жаратушы құдай; уа, Алла. Илаһи өкүш хамд айурмен сеңа (Уа, Жаратушым, сені шексіз дəріптеймін) 1, 37. Илн /т/ – (1) ілін, түс. Қаза бирла илинүр тузаққа елик (Қаза келсе, елік тұзаққа ілінеді) 438. Инан /т/ – (2) илан, нан. Йырақ тұрғу йумшақ деп инанмағу (Қашық тұр, жұмсақ деп иланбағыл!) 216; -ып 173. Иначлық /т/ – (1) иланарлық, нанымды. Неча ма инанчлық еш ерса йақын (Досың қаншама иланарлық шын болса да) 174. Инсаф /а/ – (1) дад инсаф – əділеттілік. Дад инсаф тутар чын Аниширваны (Əділеттілігі жөнінен нағыз Наушарбан) 56. Испаһсалар /п/ – (1) Дад Испаһсалар Бег – адам есім мен лауазымы. Тат Испаһсалар бег үчүн бу китаб (Бұл кітапты тат Испаһсалар Бег үшін) 69. Исра /т/ – (1) асты. Асра. Амал исрасында бусуғлы ажал (Амал-айланың арасында жасырынған ажал бар) 294. `Итаб /а/ – (2) итаб қыл – кінəлау, сөгу, жазғыру. Керак қыл деп ей дост керак қыл `итаб (Қажет ет мейлің, ей, дос, мейлің сөк) 456, 492. И`тиқад /а/ – (1) сенім, наным. Ким ерса бу төрт ешга бад и`тиқад (Кімде-кім бұл төрт досқа сенбестік) 35. Ич /т/ 1. – (5) іш, ара. Йоқамаққа йумшақ ичи пур ағу (Сипағанға жұмсақ, іші тола у) 214. 2. Септік мағынасында жұмсалатын көмекші сөз. Салабат ичинда Умар дег ариф (Шариғат жолында Омар сияқты білгір) 53; -и 283; -инча 308; -инда 218. Ич /т/ 2. – (1) ішінде, арасында. Жатыс септігі мағынасында жұмсалатын көмекші сөз. Билигсизлиг ичра қайыр жоқ деди (/Ол/ «Надандықта қайыр жоқ» деді.) 122; 8, 468. Иш /т/ – (11) іс, жұмыс. Қамғу йашру ишиң болуп ашкара (Барлық жасырын ісің жария болып) 171; 113, 165, 369, 433, 491; -ка 374; -лиг 399; -ни 114; 367; -ниң 370. Ихсан /а/ – (1) қабілет, талап, шапағат, қайырымдылық. Аның фарри жуды бади ихсаны (Оның ерекше қайырымдылығы мен кіршіксіз адалдығы) 46. Й Йа /п/ – (6) немесе, я, яки. Йа анлар қызыл ең бу еңа мең-а (Яки олар –қызыл /шырайлы/ бет, ал ол бетке /көрік беретін/ мең) 26, 163, 223, 224, 342, 444. Йа /а/ – (1) қаратпа сөз. Билиглика йа дост өзиңни ула (Уа, дос, өзіңді білімдіге жақын тұт) 82. Йаву /т/ – (1) жуы, жақында, жуықта. Есизга йавума есиз сухбаты (Бұзыққа жуыма, бұзықтың сұхбаты) 379. Йавуз /т/ – (2) жауыз. Йылан йумшақ еркан йавуз фи’ил тутар (Жылан жұмсақ болғанымен, пиғылы жауыз) 215, 301. Йаған /т/ – (1) піл. Йаған болсаң йүклүг үзасында зар (Жүк артқан пілдің арқасында алтын болса) 469. Йағы /т/ – (1) жау, дұшпан. Өкүш йаңшаған тил ей алмас йағы (Көп шатып мылжыңдаған тілді алдырмайтын жау /деп түсін/) 134. Йад /п/ – (3) еске алу. Шаһымны дуа бирла йад қылсу деп (Шаһымды дұға оқығанда есіне алсын деп) 72; -ы 28, 76. Йаз /т/ – (1) жаз. Келүр күз кечар йаз барур бу өзүм (Күз келеді, жаз кетеді, бұл өмір өтеді) 453. Йаз /т/ – 1. (1) жай. Йазар қол қушар дег йана тарк качар (Құшатын сияқты қолын жазып, сосын тез қашады) 222.

Йаз /т/ 2. – (1) жазықты бол, кінəлі бол. Не йазды ажунға бу сахиб һунар (Бұл дүниеге өнерпаз не жазды?) 427. Йазуғ /т/ – (1) жазық, кінə. Йазуқлуғ кишиниң йазуғын кечүр (Жазықты кісінің жазығын кешір!) 337. Йазуғлуқ /т/ – (1) жазықты, кінəлі. Йазуқлуқ кишиниң йазуғын кечүр (Жазықты кісінің жазығын кешір!) 337. Йазынғы /т/ – (1) жазғытұрғы, көктемгі. Йазынғы булут дег йа түш дег халы (Сипаты жазғы бұлт сияқты немесе түс сияқты) 223. Йалған /т/ – (4) жалған, өтірік. Тили йалған ердин йырақ тур тез-а (Сөзі жалған адамнан тез қаш) 157, 156, 161, 163. Йалың /т/ – (2) жалаңаш. Йарағ булсаң уфрағ йалыңны бүтүр (Жарамды киім тапсаң, жалаңашты бүтінде!) 330, 287. Йалыңлан /т/ – (1) жалында. Йалыңланса тутушуп азаб кин оты (Ашу, кек оты тұтанып жалындаса) 339. Йана /т/ – (6) жəне, тағы, қайтадан. Йазар қол қушар дег йана тарк қачар (Құшатын сияқты қолын жазып, сосын тез қашады) 222, 9, 63, 265, 432, 490. Йанут /т/ – (2) жауап, қарым. Есиз едгү ишка йанут болмаз ол (Жамандық жақсы істің қарымы бола алмайды) 374, 327. Йақша – (2) шат, былшылда, танты, айта сал. Өкүш йаңшаған тил ей алмас йағы (Көп шатып мылжыңдаған тілді алдырмайтын жау /деп түсін/) 134, -р 155. Йақын /а/ – (4) ең анық білім, жете нандыру, білдіру. Неча ма инанчлық еш ерса йақын (Досың қаншама иланарлық шын болса да) 174, 348, 407. йақын біл – жете білу. 2. жақын. Не иш өтрү келса сеңа кет йақын (Қайсыбір іс саған бетпе-бет кез боп қалса) 369. Йаңы /т/ – (1) жаңа. Йигит хожа болур йаңы ескирүр (Жас қартаяды, жаңа ескіреді) 195. Йаңыл /т/ – (1) жаңыл, қателес, адас. Улуғлуққа тегсаң йаңылма өз /қалпыңнан/ жаңылма) 353 Йапуш /т/ – (1) Тавазуны берк тут йапуш кет аңа (Кішіпейілділікті берік ұста.Одан мүлдем айрылма) 268. Йарағ /т/ – (1) қолайлы жағдай, сəт. Йарағ булсаң офрағ йалыңын бүтүр (Жарамды киім тапсаң жалаңашты бүтінде!) 330. Йарағлық /т/ – (1) жарамды. Йарағлық ашыңны кишига йедүр (Тəуір асың болса, кісіге жегіз!) Йаран /а/ – (1) жарандар, достар. Йарын қопса болсун йаранлар башы (Ертең «тірілгенде» жарандардың басшысы болсын!) 474. Йары /п/ – (2) көмек, жəрдем, сүйеу, қолғабыс ету. Унарча айайын йары бер маңы (шамам келгенше аянбайын, маған жəрдем бер) 4, 343 йары бер , жəрдем бер. `Ибарат /а/ – (1) ғибарат. Хақайық ибарат арабдин ош ол (Мұның бəрі араб тілінен ғибарат) 480. Йарат – (3) жарат. Қазалар йүрүткан йаратқан малик (Қазаны жаратқан да, беретін де құдай) 436; -ты 13; -тың 9. Йару – (2) жайнау, қуану. Сафалық ажаб йер көңүллар йарур (Көңіл көтерілетін сапалы ғажап жер) 476; -сун 44; -ылмас 128. Йарут /т/ – (1) йару сөзінен. Күнүң кетарип баз йарутур таң-а. (Күніңді келтіріп, қайтадан жарық таң етеді) 16. Йарын – (5) таңертең, ертең. Бүгүн тегсү мендин дуруд ол йарын. (Бүгін менен сəлем жетсін, ол ертең) 29, 197. 408, 418, 474. Йат /т/ – (2) жат. Ол анда йатыбан берүр саныны (Өзі /көрде/ жатып, /малының/ санын береді) 276, -са 308. Йашру /т/ – (1) жасырын. Қамуғ йашру ишиң болуп ашкара (Барлық жасырын ісің жария болып) 171.

Йе. /т/ – (4) же. Телим башны йеди бу тил сөз бошы (Тіл мен сөздің бостығы талай басты жеді) 138. 2. пайдалану. Йейүмади барды көрүң халыны (Пайдаланбады. Өлді. Халін көріңіз) 274, 120. -мас 262; -162. Йедүр /т/ – (1) жегіз. Йарағлық ашыңны кишига йедүр (Тəуір асың болса, кісіге жегіз) 329. Йер /т/ – (3) жер. Неча йер бар ерди сығышмаз ери (Адамы сыймайтын қанша жер бар еді) 201, 202, 467. Йегү /т/ – (1) ас, тамақ. Бу дүнийа неңидин йегү кетгүлүг. Ол артуқ тилама вабал йүтгүлүг (Бұл дүние мүлкінен тамақ пен киімді артық тілеме. Обал жүктейсің) 189. Йел /т/ – (1) жел. Кечар йел дег маза муддаты (Рахат дəурені зу етіп желдей өте шығады) 194. Йелигли – (1) 1. адасушы, жортушы. Айа шак йолында йелигли өтүн (Ей, шəк-күман жолында желігуші, /тозаққа жағылатын/ отын!) 11. Йема /т/ – (2) жəне, тағы. Йема һандим алғыл узатма амал (Жəне ақылымды ал. Амалайлаға берілме) 293, 31. Йемиш /т/ – (1) жеміс. Оқыса татыр тил йемиш дег асал. (Оқыған кісінің, тəтті жеміс жегендей, тілін үйіреді) 448. Йемишсиз /т/ – (2) жеміссіз, жемісі жоқ. Йемишсиз йығачны кесип өртагил (Жеміссіз ағашты кесіп алып өрте) 323, 324. Йер /т/ 1. – (5) жер. Сафалық ажаб йер көңүллар йарур (Көңіл көтерілетін тартымды ғажап жер) 476; 201, 202; -и 202, 475. Йер /т/ 2. – (1) жиіркен, ұнатпа, жақтырма. Йерип муны бирар йана өггучи (Бұдан жиреніп жəне бірер оны бірер мақтаушы) 432. Йерил /т/ – (2) жек көріну, жиренішті болу. Такаббур қамуғ тилда йерлүр қылық. (Тəкаппарлық – барлық елде жек көрінішті қылық.) 269. –ган 247. Йет /т/ – (1) түбіне жету. Йетар башқа бир күн бу тил бошлуғы (Тіліңнің жүгенсіздігі бір күні басыңа жетеді) 136. Йета /т/ – (1) жете. Ахы ел билигни йета билди (Көрдің бе, жомарт білімді жете меңгерді) 237. Йиг /т/ – (3) ауру, науқас. Бақыллық оталап оңалмаз йиг ол (Сараңдық – емдегенмен жазылмайтын ауру) 253, 162; -га 50. Йиги /т/ – (3) жақсы, игі. Ким ол борчы ерса киши йиги ол (Кім маскүнем болса, кісінің тəуірі сол) 395, 23, 249. Йигит /т/ – (1) жас. Йигит хожа болур йаңы ескирүр (Жас қартаяды, жаңа ескіреді) 195. Йиглиг /т/ – (1) жақсылық, игілік. Ерек ерса йиглиг йүри борчы бол. 396. Йиз /т/ – (1) із, жол. Айа дост билигли йизин излагил (Уа, дос, білімді /кісінің жолын қу!) 225. Йизин изла – жолын қу. Йилиг /т/ – (2) (жілік) май, сүйек майы. Ерин көрки ақыл ол сүңакниң йилиг (Ердің көркі – ақыл, сүйектің /көркі/ – май) 89, 90. Йилигсиз /т/ – (2) майсыз, майы жоқ. Билигсиз йилигсиз сүңак тег халы (Білімсіз /кісінің/ жайы жоқ сүйек сияқты) 91, 92. Йитиг /т/ – (1) 1. құрыған, жоғалған. 2. өлік, өлімтік. Биликсиз тирикла йитиг көргүлүг (Білімсіз тірісінде көрде жатқан өлік сияқты) 94. Йитит (1) – 1. өткірле. 2. Ұшқырла. Уқуш һош йититип сөзүмни уқа (Ақыл-ойыңа салып, сөзімді аңда) 22. Йол /т/ – (8) 1. жол. Өң арқыш узады қопуп йол тутуп (Əдепкі керуен қозғалып, жолға шығып ұзап кетті) 179. 2. бағыт, өнеге, жол. Билиг бирла билинүр саадат йолы (Бақыт жолы білім арқылы білінеді) 83, 398; -ны 232, -ы 83, 154, 397; -ында 11; -ыны 84; Йол тут – сапар шек, жол жүр. Йоллуқ /т/ – (1) үлгілі, өнегелі, шындық жолын қуушы. Ким ол йоллуқ ерса аның йолы йоқ (Кім /таза/ жолды тұтса, оның жолы жоқ) 397.

Йолсуз /т/ – (1) жолсыз, өнегесіз. Ким ол йолсуз ерса аңа кеңрү йол (Кім /арам жолмен жүрсе, оған – даңғыл жол) 398. Йоқ /т/ – (10) жоқ. Бу күн бар йарын йоқ бу дүнйа неңи (Бұл дүниенің заты бүгін бар болса, ертең жоқ) 197, 9, 24, 68, 116, 122, 292, 397, 478. Йоқамақ /т/ – (1) сипамақ. Йоқамаққа йумшақ ичи пур ағу (Сипағанда жұмсақ, іші тола у) 214. Йоқар /т/ – (1) 1. жоғарылау. Билиг бирла алым йоқар йоқлады (Білімнің арқасында ғалым жоғары көтерілді) 101. Йоқла /т/ – (1) көтерілу. Йоқар йоқлады (Жоғары көтерілді) 101. Йоқар йоқла – жоғарыла, абыройы көтеріл. Йоқлуғ /т/ – (1) жоқтық. Чығайлық деп айма азуқ йоқлуғын (Азық жоқтығын «кедейлік» деп айтпа) 188. Йу /т/ – (14) жу. Жаһил йуп арымаз арықсыз ерүр (Надан жуғанмен тазармайтын лас) 112; -дыса 111; -са 328; -йүр 230. Йул /т/ 1. – (1) бұлақ, көз. Вафа көли суғлуп қуруп йуллары (Опа көлі суалып, көздері құрып) 387. Йул /т/ 2. – (2) сақта. Тил ол деди йығ тил йул отдин өзүң (Тіл деді. Тіліңді тарт. Оттан өзіңді сақта) 152; 12. Отдин йул – отқа түспе, бəледен сақтан. Йум /т/ – (1) жұм. Йуз авруп кечарлар йумүп көзларин (/Тұсынан/ бетін бұрып, көзін жұмып өтеді) 406. Йумшақ – (3) жұмсақ. Йырақ турғу йумшақ деп ининмағу (Қашық жүр. Жұмсақ деп иланбағын) 216, 214, 215. Йүгүр /т/ – (3) 1. жүгір. Жумат жануар учған йүгүрган нең-а (Жанды-жансыз, ұшқанжүгірген нəрселер) 6. -маз 443; -мак 181. Йүгнак /т/ – (2) жер атауы. Адибниң йери аты йүгнак ерүр (Шайырдың жерінің аты Йүгінек деп аталады) 475, -и 477. Йүгүрүк /т/ – (1) жүйрік. Қаза келса йүгрүк йүгүрмаз уруп (Қаза келсе, жүйрік те ұра жүгірмейді) 443. Йүз 1. – (5) жүз, бет. Будун маллығ ерга уруп йүзларин (Жұрт малы бар адамға көзін сүзіп) 403, 25, 406; -га 25; -ин 151. Йүз ур – көзін сат, жүз сат. Йүз /т/ – 2 (1) жүз. Анин үз ерүр бу китаб бир сөзүг толулап кетүрдүм кемиштим йүзүг (Бұл кітаптың үздік болған себебі сол: Бір сөзді /сан/ толғап келтірдім, жүзін кеміттім) 460. Йүк /т/ – (1) 1. жүк, тең. Бу күн қадғу сақынч йарын йүк вабал (Бүгін арман-қайғы, ертең күнə, обал!) 408. Йүклүг /т/ – (1) жүгі бар, жүк тиелген, жүк артқан. Йаған болса йүклүг үзасында зар (Жүк артқан пілдің арқасында алтын болса) 469. Йүкнүп /т/ – (1) жүгіну. Қопуп тилға йүкнүп таззару қылур (Тұрып, тілге жүгініп, құлшылық етеді) 148. Йүри /т/ – (2) 1. жүр, қозғал. Йүригил тилагил өзүң хошлуғын (Сайранда. Көңіліңнің қоштығын көзде) 402, 396. Йүрү /т/ – (1) жүр, қозғал. Өтип бири бирга йүрүр оң соң-а (Кезегімен алмасып, бірінен соң бірі өтіп жатады) 14. Йүрүт /т/ – (1) қазалар йүрүткан йаратқан малик (Қазаны жаратқан да, беретін де құдай) 436. Йүт /т/ – (1) көтеру, бастан кешіру. Күйүп тур фарахқа бала ранж йүтүп (Қуанышын күте тұр, реніш-қайғысын көтеріп) 350. Йүтгүлүг /т/ – (1) көтеру, жүктеу. Бу дүнийа неңидин йегү кетгүлүг. Ол артуқ тилама вабал йүтгүлүг (Бұл дүние мүлкінен тамақ пен киімді артық тілеме, обал жүктейсің) 190. Йығ /т/ – 1. (2) тый, тарт. Тил ол деди йығ тил йул отдин өзүң (тіл деді. Тіліңді тарт. Оттан өзіңді сақта) 152; -а 135.

Йығ /т/ – 2. (5) жина, жи. Йығар йемас ичмас тутар берк аны (Жияды. Ішпейді. Жемейді. Тістеп ұстайды) 262; -ды 241; -ды 241; -дың 299; -ып 255, 309. Йығач /т/ – (2) ағаш. Йемишсиз йығач дег қарамсиз киши (Қайырымсыз кісі жеміссіз ағаш сияқты) 323; -ны 324. Йығықлы /т/ – (2) Бидадин йығықлы киши қалмады (Бейбастақтықтан тыятын кісі қалмады) 393, 343. Йылан /т/ – (3) жылан. Йылман дег бу ажун йылан оқлағу (Бұл дүние жылан сияқты. Жыланның көзін жой) 213, 215. Йырақ /т/ – (2) жырақ, қашық. Тили йалған ердин йырақ тур тез-а. (Сөзі жалған адамнан тез қаш) 157, 216. К Кан /т/ – кен. Билиг маданы һам фазилат каны (Білім бұлағы жəне жақсылықтың (таусылмайтын) кені) 48. Карам /а/ – (5) адамгершілік; бекзаттық, жомарттық. Сиасат рисат қиасат карам (Саясат, басшылық, тапқырлық, жомарттық) 61, 322, 341, 342, -ның 334. Карамсыз /а/ – (1) адамгершіліксіз, сараң, қайырымсыз. Йемишсиз йыған дег карамсиз киши (Қайырымсыз кісі жеміссіз ағаш сияқты) 323. Карим /а/ – (1) ақ көңіл, кең пейілді, қайырымды, жомарт. Дениңиздин каримрак шаһым мың қате (Шаһым теңізден мың есе қайырымды) 67. Ке /п/ – (1) Ол ер ке улуғсынды мен – мен дедид (Біреулер ұлығсынып, «Мен, Мен», – дейді) 271. Кедим /т/ – (1) киім. Кедим бирла теп тут қарын тоқлуғын (Киімнің /барлығын/, қарынның тоқтығын қанағат ет) 186. Кедин /т/ – (4) кейін. Билип етар инши өкүнмас кедин (/Не істесе/ біліп істейді, кейін өкінбейді) 114, 358, 371, 463. Кединги /т/ – (2) кейінгі. Кединги келигли кишилар ара (Кейін келген ұрпақтар арасында) 73; 208. Кей /т/ – 1. (2) ки. Көнилиг тонын кей қойуп егрилиг (Қыңырлықты тастап, əділдік киімін ки) 167; -ар 350.

Такаббур лыпасын кейіп аз салын (Тəкаппар киімін кисең, тез таста!) 277. Кейім /т/ – (2) киім. Айурсəн кейим тон шараб аш керек (/Мүмкін/ айтарсың: «Киім, тон, шарап, ас керек») 297, 168. Кел /т/ – (19) 1. кел. Бу мал келса ерта барур баз кеча (Мал таңертең келсе, кешке қайтадан кетеді) 184. 2. табыл, ұшыра. Неча тетиг ердин бирар саһу келур (Небір ұқыпты ерден бірер мүлт кетеді) 361. 3. көмекші сөз қызметінде жұмсалады. Гүдазгил тилиңни кел аз қыл сөзүң (Тіліңді бақ. Аз сөйле) 149, 12, -ган 433; -гү 232; -масүн 170, 231; -са 145, 184, 210, 335, 349, 369, 443; -үр 145, 210, 361, 378, 433, 453. Келдүгүнча /т/ – (1) келгенше, келгенге дейін. Көни келдүгүнча хаир кетгүлүг (Əділдік келгенше қайыр кете тұрады) 390. Келигли /т/ – (2) келуші. Кединги келигли кишилар ара (Кейін келген ұрпақтар арасында) 73. Кемиш /т/ – (1) алып таста, кеміт, лақтыру. Анин үз ерүр бу бир сөзүг Толулап кетүрдүм кемиштим йүзүг (Бұл кітаптың үздік болған себебі сол; бір сөзді /сан/ толғап келтірдім, жүзін кеміттім) 460. Кендү /т/ – өзі. Тетиглигда кендү. Айаздин озуқ (Сезімталдығы Айаздың дəл өзінен асады) 55, 417. Кең /т/ – (1) Ким ол йолсыз ерса аңа кеңрү йол (Кім /арам/ жолмен жүрсе, оған – даңғыл жол) 398. Кер /т/ – (1) кер, көтер. Керип халыққа көксүң азурлап тилин (Халыққа көкірегіңді керіп, тіліңді түйреме!) 278.

Керак /т/ – (10) керек, қажет. Айу бер меңа бу негүга керак (Маған айтып берші, ол не үшін керек?) 314, 297, 298, 300, 368, 396, 456, 492. Кераклиг /т/ – (2) керекті, қажетті. Билиглиг кераклиг сөзин сөзлайүр (Білімді керек сөзді айтады) 117, 265. Кераксиз /т/ – (3) керексіз, қажетсіз. Кераксиз сөзини көмүп кизлайүр (Керексіз сөзін көміп жасырады) 118; 255; 308. Кертү /т/ – (1) 1. шын, ақиқат. 2. анық, айқын. Керак му кераксиз му кертү билип (Керек пе, керексіз бе, анық біліп /ал/) 368. Кес. /т/ – (2) Адауат көкини қазып кес көчүр (Дұшпандықтың тамырын /терең/ қаз дағы, кесіп алып таста!) 338. -ип 324. Кеса /т/ – (1) кесіп, дəл, анық. Айайын мен аның жауабын кеса (Мен оның жауабын кесіп айтайын) 290. Кесгүчи /т/ – кесуші. Бу бир айбдин өтрү башын кесгүчи (Бір айыпқа бола бас кесуші) 363. Кесүгли /т/ – (1) кедей, кемтар. Йықықлы йары кесүгли ула (Қолыңда бар болса, кемтарға ұдайы жəрдем бер) 343. Кет /т/ – (6) мықтап, қатты, берік. Сиңар му ешиңда муны кет сақын (Досыңда сақтала ма? Мұны жақсылап ойла) 176, 18, 254, 268, 334, 369. Кетар /т/ – (2) кесіп. Түнатүр түнүңни күнүң кетарип (Күніңді кетіріп, қараңғы түн етеді) 15, 16. Кетгүлүг /т/ – 1. (1) киім. Бу дүнийа неңидин йегү кетгүлүг. Ол артық тилама вабал йүтгүлүг (Бұл дүние мүлкінен тамақ пен киімді артық тілеме. Обал жүктейсің) 189. Кетгүлүг /т/ – 2. (1) Көни келдүгүнча хайр кетгүлүг (Əділдік келгенше, қайыр кете тұрады) 390. Кетүр /т/ – (1) Анин үз ерүр бу китаб бир сөзүг. Толулап кетүрдүм кемиштим йүзүг (Бұл кітаптың үздік болған себебі сол: бір сөзді /сан/ толғап келтірдім, жүзін кеміттім) 460. Кеч /т/ – (7) кет, өт. 373. Кеча /т/ – (1) кешкілік. Бу мал келса ерта барур баз кеча. (Мал таңертең келсе, кешке қайтадан кетеді) 184. Кечгүлүг /т/ – (1) өтіп кететін, кетіп қалатын. Рабатқа түшүгли түшар кечүлүг (Керуенсарайға түскен көш одан ары сапар шегу үшін түседі) 178. Кечүр /т/ – 1. (1) кешір, өткіз. Кечүр сен ма умруң көнилик үза (Өз өміріңді шыншылдықпен өткіз) 158. Кечүр /т/ 2. – (4) кешірім жаса. Йазуқлуқ кишиниң йазуғын кечүр (Жазықты кісінің жазығын кешір!) 337, 37, 332; -ган 37. Киасат /а/ – (1) тапқырлық, зеректік. Сиасат риасат киасат (Саясат, басшылық, тапқырлық, жомарттық) 61. Кибр /а/ – (1) мақтаныш, абырой. Агар кибр идиси асылмен деса (Егер мақтан иесі: «Менің тегім асыл», – десе) 289. Кин /п/ – ашу, кек, қаһар, ыза. Йалыңланса тутшуп азаб кин оты (Ашу, кек оты тұтанып жалындаса) 339. Кизла – (4) жасыр, тық, сақта. Қатығ қизла разың киши билмасүн. (Сырыңды кісі білмесін, берік сақта) 169, 358, -йүр 118; -ма 358. Ким /т/ 1. – (9) кім (есімдік). Харислық игиниң емин ким билур (Ашкөздік дертінің емін кім біледі? 310, 35, 395, 397, 398, 405, 449; -да 104, 322. Ким ерса – кімде-кім, біреу. Ким /т/ 2. – (2) кім (жалғаулық) Бу тилдин ким есиз ерүр (Тілінен біреу жақсы, біреу жаман болады) 146. Кир /т/ 1. – (2) кір. Қарыға қонар һам қафасқа кирүр (Қолдың қарына қонады, өзі торға түседі) 442; -ип 308.

Кир /т/ 2. – (1) кір, лас. Ахылық қамуғ айб кирини йуйур (Жомарттық барлық айыптың кірін жуады) 230. Киса /т/ 2. – (1) кісе, əмиян. Қалур мунда қисаң сабат сандуғуң (Кісең де, себетің де, сандығың да бұл дүниеде қалады) 288. Китаб /а/ – (9) кітаб. Шаһым мадхы бирла безайын китаб. (Шаһымның мадағымен кітапты ажарлайын) 43, 69, 455, 459, 491,; -ны 77, -ы 477, -ы-ның 479; ы-ны 71. Кичик /т/ – (2) кіші, кішкентай. Улуғқа кичигка сылық боп сөзүң (Үлкен-кішіге сыпайы сөйле) 356; -ларин 348. Киши /т/ – (20) кісі, адам. Хирадлық му болур тили бош киши (Тілін тартпаған кісіні ақылды деуге бола ма?) 137; 23, 71, 85, 113, 169, 323, 393, 395, 483, 485,; -га 329, 331; -дин 332; -лар 73, 243, 259; -ниң 44, 337, 383. Кишилиг – (2) адамгершілік. Бу кун бу ажунда кишилиг азиз (Бұл күнде, бұ дүниеде адамгершілік өте сирек) 385, 386. Кишисиз /т/ – кісісіз, адамсыз. Ажунда тирилгү кишисиз қалур (Дүниеде тірі адамсыз қалады) 364. Көз /т/ – (6) көз. Ниқаб көтрүр ажун бирар көз ачар (Пердесін көтеріп дүние бірер көзін ашады) 221; 25, -и 255, 467; -ларин 406; -үм 454. Көзгү /т/ – айна. Ахилық ерүр бил бухул көзгүси (Біліп қой, жомарттық – ол сараңның айнасы) 250. Көк /т/ – (2) 1. тамыр. Адауат көкини қазып кес көчүр (Дұшпандықтың тамырын /терең/ қаз дағы, кесіп алып таста!) 338. 2. тек, негіз. Көки көрклүг ерниң хойы көрклүг ол (Тегі асыл адамның мінезі де сүйкімді) 317. Көкс /т/ – (1) кеуде Керип халыққа көксүң азурлар тилин (Халыққа көкірегіңді керіп, тіліңді түйреме) 278. Көкс кермак – көкірегін көтермек. Көл /т/ – (1) көл. Вафа көли суғлуп қуруп йуллары (Опа көлі суалып, көздері құрып) 387. Көм /т/ – (1) көм. Кераксиз сөзини көмүп кизлайүр (Керексіз сөзін көміп жасырады) 118. Көни /т/ – (10) 1. шын, рас, ақиқат. Ағыз тил безаги көни сөз дурур. (Тіл мен жақтың көркі – шын сөз) 159. 2. адал. Мың ер доста бири булунмаз көни (Мың адам досың болса, біреуі адал емес) 382; Көни келдүгүнча хаир кетгүлүг (Əділдік келгенше, қайыр кете тұрады) 390, 160, 161, 163, 165, 166, 3/84. Көнилик /т/ – (4) шыншылдық, əділдік, адалдық. Көнилик тонын кей қойуп егрилик (Қыңырлықты тастап, əділдік киімін ки) 167, 158, 165, 168. Көңүл /т/ – (11) 1. көңіл. Севүнч ерса кедин көңүл тут аңа (Сүйінішті /іс/ болса, оған кейін көңіл қой) 371. 2. ой. Көңилдин чықарғыл тавар суқлуғын (Малға сұқтануды көңіліңнен шығар!) 185; 183, 220, 318; -да 412; -и 255; -лар 75; 365, 476; -ни 233. Фраз. Көңүл ал – риза ет, көңүл бағла – көңіл қой. Көңүлча /т/ – (1) қалағаныңша, тілегеніңше. Сениң рузгарың бу көңүлча қылын (Бұл сенің заманың! Ойыңа келгенді істе) 400. Көп /т/ – (1) көп. Көп елни көрарбиз адиб сөзини (Көп елді көріп жүрміз: ақын сөзін) 487. Көр. /т/ – 1. көр. Тоға көрмес ерди адибниң көзи (Ақынның көзі туа көрмейтін еді) 467, 62, 113, 237, 238, 240. 2. көмекші етістік қызметінде. Бақа көргил емди уқа сынайу (Енді ойлап, сынап, байқап көріңіз) 99. 3. өзгеден көру, есептеу. Уқушсыз ер аны сабабдин көрүр (Ақылсыз кісі оны себептен көреді) 440; -ербиз 487; -арга 217, 320; -үмлүк 217; -үң 274; -үп 219, 405. Көргүлүг /т/ – (1) көрінуші, сезілуші. Билигсиз тиригла йитиг көргүлүг (Білімсіз тірісінде көрде жатқан өлік сияқты) 94. Көрк /т/ – (1) көрік, сымбат, ажар. Еран көрки ақыл ол суңакниң йилиг (Ердің көркі – ақыл, сүйектің /көркі/ – май) 90. Көрклүг /т/ – (1) көрікті. Бу ажун көрарга көрүмлүг ташы (Бұл дүниенің көруге сырты көрікті) 217. Көт (ү) р /т/ 1. – көтер, арқала. Вабал көтрү барды узила сөкүш (Обал арқалап өлді,

оның үстіне қарғыс алды) 242. 2. (абыройын, мерейін т.б.) көтер. Тавазу қылықлыны көтрүр иди (Көнбісті адамды тəңірі жоғары көтереді) 281. -үр 21; -429. Көчгүлүг /т/ – (2) көшуші, көшетін. Бу ажун рабат ол түшүп көчгүлүг (Бұл дүние керуен түсетін сарай сияқты) 177, 180. Көчүр /т/ – (1) 2. көшір, қоныс аудар. Адауат көкини /терең/ кес көчүр (Дұшпандықтың тамырын /терең/ қаз дағы, кесіп алып аласта!) 338. Күз /т/ – (1) күз. Келүр күз кечар йаз барур бу умур (Күз келеді, жаз кетеді, бұл өмір өтеді) 453. Күй /т/ – (1) күту. Күйүп тур фарахқа бала ранж йүтүп (Қуанышын күте тұр, ренішқайғысын көтеріп) 350. Күн /т/ – (10) күн. Түнатүр түниңни күнүң кетарип (Күніңізді кетіріп, қараңғы түн етеді) 15. 2. күн, тəулік. Йетар башқа бир күн бу тил бошлығы (Тіліңнің жүгенсіздігі бір күні басыңа жетеді) 136, 29, 197, 204, 385, 408, 417; -үң 16. Күндүз /т/ – (1) күндіз. Йаратты уғаным түнүң күндүзүң (Құдайым /сен үшін/ күн мен түнді жаратты) 13. Күч /т/ – (1) күш, зорлық-зомбылық. Күч емгак тегүрма кишига халы (Ешқашан кісіге азар берме, зорлық-зомбылық жасама) 331. Күча /т/ – (1) ұста. Хасис неңдин өтрү деп өзүң күча (Ашкөз дүние үшін /жүгіреді/ деп өзіңді ұста!) 182. Қ Қабул /а/ – (1) қабул қыл, қабыл ет. Қабул қылса таң йоқ бу аз һадйаны (Бұл аз сыйлықты қабыл етсе, /оған/ таң қалуға болмайды) 68. Қавадир /а/ – (1) сирек, ғажайып нəрсе. Навадир сөз-өг аз болур һазал өкүш (Асыл сөз аз болады, қалжың шексіз) 461. Қавы /а/ – (1) күшті, құдіретті, қуатты. Қавы ерса қамлур қачар қуваты (Күшті болса əлсірейді, құт қашады) 196. Қадах /а/ – (1) тостақ, тостаған. Кединги қадахқа сунуп заһар қатар (Кейінгі тостақты ұсынып у қатады) 208. Қадр /а/ – (1) қадір, құн. Билиг билдүрүр ерга билиг қадрыны (Білім қадірін адамға білім білдіреді) 107. Қадғу /т/ – (1) қайғы. Бу кун қадғу сақынч йарын йүк вабал (Бүгін арман-қайғы, ертең күнə, обал!) 408. Қадғусыз /т/ – (1) қайғысыз, уайымсыз. Тилакча тирил инч фарах қадғусыз (Тыныштықта, қуанышта, қайғы-мұңсыз) 401. Қаз /т/ – (1) қаз. адауат көкини қазып кес көчүр (Дұшпандықтың тамырын /терең/ қаз дағы, кесіп алып таста!) 273. Қаза /а/ – (7) тағдыр, қаза, бұйрық, жазмыш. Қаза бирла санчылур адаққа тикан. Қаза бирла илнүр тузаққа елик (Аяққа тікен бұйрықпенен кіреді. Қаза келсе, елік тұзаққа ілінеді) 437, 438, 441, 443, 444; -дин 439; -лар 439. Қазғанықлы /т/ – (1) жиылған-терілген, жиюлы. Қамуғ қазғанықлы ажун малыны (/Сараң/ барлық жиған-терген дүние мүлкін) 273. Қайда /т/ – (1) қайда. Асал қайда ерса била арысы. (Бал қайда болса, сол жерде арасы бар) 421. Қайтарыл /т/ – (1) қайтар. Қайтарыл, өзгеріл. Қаза қайтарылмас қатығ йа қуруп (Бұйрық қайтпайтын қатты садақ құрады) 444. Қайу /т/ – (11) 1. қал, қалып қой. Ери барды қалды қуруғ тег йери (Адамдары өлді. Жері /қаңырып/ бос қалды) 202. 2. көмекші сөз қызметінде жұмсалады. Қалур сабр идиси сауабын тутуп (Сабырлы кісі сауабын ұстап қалады) 352. -мады 393; -су 70, 458; -ур 264, 288, 364, 413, 452; -ып 257. Қамл /т/ – (1) қам. əлсіре, азай. Қавы ерса қамлур қачар қувваты (Күшті болса əлсірейді, қуаты қашады) 196.

Қамуғ /т/ – (10) барша, барлық. Қамуғ йашру ишиң болуп ашкара (Барлық жасырын ісің жария болып) 171; 147, 199, 200, 229, 230, 269, 273, 426, 439. Қан /т/ – (2) қан. Арымыз неча йуса қан бирла қан (/Өйткені/ қанды қанмен қанша жусаң тазармайды) 328. Қанда /т/ – (1) қайда. Қаны қанда барды кишилиг есиз (Оңбағандық қане қайда барды?) 386. Қаны /т/ – 1. (5) қане? қайда? Қаны бу күн анлар мыңында бири (Қайда бүгін солардың мыңнан бірі?) 204, 381, 386, 389. Қаны /т/ 2. – (4) қане, қанеки (одағай) Айа тіл төрат мадх өтүнгүл қаны (Уа, тіл, мадақ шығар, жалбарын қане!) 41, 142, 144, 235. Қалы /т/ (1) егер. Қалы болса атлас унутма бөзүң (Егер атлас кисең, /бір кезде киген/ бөзіңді ұмытпа) 354. Қары /т/ 1. – (1) қар (қолдың). Қаза бирла учған халық қушлары. Қарыға қонар һам қафасқа кирүр (Қаза жетсе, əуеде ұшқан құстар қолдың қарына қонады, өзі торға түседі.) 442. Қары /т/ 2. – (3) қартай. Харислық қарымас идиси қарып (Йесі қартайғанмен, ашкөздік қартаймайды) 306, 430. Қарабаш /т/ – (1) күң, қызметші əйел. Телим мал өкүш қул қарабаш керек. (Қыруар мал, көп құл, күң керек) 298. Қат /т/ – (2) қат, араластыр. Бир елгин тутуп шаһд бирин заһар қатар (Бір қолымен бал ұстап, бір қолымен у қатады) 206, -ар 208. Қата /т/ – (1) есе. Деңиздин қаримрақ шаһым мың қата (Шаһым теңізден мың есе қайырымды) 67. Қатлан /т/ – (1) жігерлен, қатулан, күш сал. Тарығлықда қатлан тары едгүлүг (Егін жайға жаныңды салып игілік ек) 192. Қатығ /т/ – (2) қатты, мықты. Қатығ кизла разың киши билмасүн (Сырыңды кісі білмесін, берік сақта) 169; 444. Қатығлық /т/ – (2) қиын, ауыр. Агар болса адлың қатығлық меңа (Егер əділдікпен шешсең, менің /жазам/ ауыр) 40, 419. Қатығсыз /т/ – (1) қиындықсыз, жеңіл. Айа ранж қатықсыз сүрүр умғучы (Ей, ренішсіз, қиындықсыз өмір сүруді армандаушы) 211. Қатра /а/ – (1) тамшы. Булут һадйа қылса ушақ қатраны (Бұлт ұсақ тамшыны сыйға тартса) 66. Қафас /а/ – (1) тор. Қарыға қонар һам қафасқа кирүр (Қолдың қарына қонады, өзі торға түседі) 442. Қашғар /т/ – (2) Қашғар қаласы. Агар билса қашғар тилин һар киши. (Егер кімде-кім қашғар тілін білсе) 483; -и 481. Қач 1. – (1) бірнеше. Ешит емди қач байт хабиб фазилдин (Енді Алланың сүйіктісінің жақсы жақтары туралы бірнеше бəйіт тыңда) 21. Қач /т/ 2. – (2) 1. қаша жөнел, безе жөнел. Йазар қул қушар дег йана тарк қачар (Құшатын сияқты қолын жазып, сосын тез қашады) 222; -ар 196. Қачан /т/ – (4) қашан? қай кезде? Билиглиг билигсиз қачан тең болур (Білімді мен білімсіз қашан тең болып еді) 87, 32, 212, 307. Қаш /т/ – (1) қас. Ажун күлчирар баз алын қаш чытар (Дүние /əуелі/ күлімдейді де, қайтадан қас-қабағын шытады) 205. Қисмат /а/ – (2) тағдыр, үлес, жазмыш. Бу байлық чығайлық иди қисматы. (Байлық пен кедейлік Алланың ісі) 187, 303. Қод /т/ – (1) қалдыр. Ажунда ат елгү қодуп барды көр (Дүниеде жақсы ат қалдырып өлді) 240. Қоды /т/ – (1) төмен. Билигсизлиг ерни чөкарди қоды (Білімі жоқ адам төмен құлдырады) 102.

Қозы /т/ – (1) төмен қарай, төмен. Такаббур тутар ерни кемшүр қозы. (Тəкаппарлық көрсететін адамды төмен құлдилатады) 282. Қой /т/ – (5) қой, қалдыр, таста. Харислықны қойар харис ер қачан (Ашкөз ашкөздігін қай уақытта қояды? 307. -ды 391; -уп 167, 418, 489. Айбқа қоймақ – айыптамақ. Қол /т/ – (1) қол. Йазар қол қушар дег йана тарк қачар (Құшатын сияқты қолын жазып, сосын қашады) 222. Қон /т/ – (1) қон. Қаза бирла учған халиқ қушлары Қарыға қонар һам қафасқа кирүр (Қаза жетсе, əуеде ұшқан құстар қолдың қарына қонады, өзі торға түседі) 442. Қоп /т/ – (4) түрегел, көтеріл, орныңнан тұр. Өң арқыш узады қопуп йол тутуп (Əдепкі керуен қозғалып, жолға шығып ұзап кетті) 179; -мыш 180; -са 474; -уп 148. Қудрат /а/ – (1) құдырет. Бу қудрат идиси улуғ бир байат (Күшті болса əлсірейді, қуаты қашады) 196. Қул /т/ – (5) құл. Құл ол малға малы аңар ерклиг ол. (Ол – малдың құлы, мал – оның билеушісі) 256; 298, 38, 404; -а 344. Қулақ /т/ – (1) құлақ. Айайын мен аны құлақ тут меңа (Мен оны айтайын. Құлақ қой) 266. қулақ тут – тыңда, құлақ сал. Қум /т/ – (1) құм. Санар му едиз қум ушақ саны (Түйір құм мен ұсақ тастың саны есептеуге келе ме?) 60. Қур, /т/ тарт (садақ). Қаза қайтарылмас қатығ йа қуруп (Бұйрық қайтпайтын қатты садақ құрады) 444. Қуру /т/ – (1) құрға. Вафа көли суғлуп қуруп йуллары (Опа көлі суалып, көздері құрып) 387. Қурт /т/ – (1) қасқыр. Бахылға қурт дег оқуң гезлагил (Сараңға бөрі сияқтандырып оғыңды кезе) 228. Қуруғ /т/ – (2) бос, қаңыраған. Ери барды қалды қуруғ тег йери (Адамдары өлді. Жері /қаңырап/ бос қалды) 202, 304. Қутлуғ /т/ – (2) бақытты. Елигларда қутлуғ беригли елиг (Қолдың бақыттысы – беруші қол) 252, 430. Қутул /т/ – (1) құтыл, босан. Сеңа болса фазлың қутулды өзүм (Маған кешірімің болса, жаным /азаптан/ құтылады) 39. Қуч /т/ – (1) құш, құшақта. Йазар қол қучар дег йана қачар (Құшатын сияқты қолын жазып, сосын тез қашады) 222. Қуш /т/ – (2) құс. Дыраңсыз кечар йа қуш дег угар (Тоқтаусыз кетеді немесе құс сияқты ұшады) 224; -лары 441. Қыз /т/ – (2) 1. қымбат. Чүз атлас болур қыз үчүзи боз-өг. (Зер атлас қымбат болса, арзаны бөз болады) 480. Қызрақ /т/ – 2. Булунмаз қамуғ қызда ол қызрақ ол (Мүмкін емес. Қиындық атаулының ең қиыны /осы/) 426. Қызыл /т/ – (1) қызыл. Йа анлар қызыл ең бу еңа мең-а (Яки олар – қызыл /шырайлы/ бет, ал ол бетке /көрік беретін/ мең) 26. Қыл – (30) 1. қыл, істе, ет. Жафа қылдачыңға йанут қыл вафа (Біреу зəбір жасаса, қарымына рақат көрсет) 327. 2. көмекші сөз қызметінде жұмсалады. Ата қылды шаһымға бу жумланы (Осының бəрін шаһымға бере салған) 64, 149, 165, 296, 327, 456, 492; -а 333; -айын 42; -ған 333; -дым 465; -ма 446; -са 66, 68; -су 72, 466; -ур 108, 148, 312, 316, 348, 380; -урлар 404; - урсын 10; -ып 9, 375. Қылығлық /т/ – (6) қылықты, мінезді. Сени таркин есиз қылығлық қылур (Сені де бұзық қылықты етеді) 380. Қылық /т/ – (6) қылық, мінез. Такаббур қамуғ тилда йерлүр қылық (Тəкаппарлық – барлық елде жеккөрінішті қылық) 269; 270, 321; -ларда 270; -қа 318. Қылықты /т/ – (1) қылықты, мінезді. Тавазу қылықлыны көтрүр иди (Көнбісті адамды тəңірі жоғары көтереді) 281.

Қылын /т/ – (2) қыл, ет. Агар мумин ерсаң тавазу қылын (Егер мұсылман болғың келсе, көнбісті бол) 280, 400. Қын /т/ – (1) қина, азапта. Негүга бу аны улашу қынар (Не себепті бұл оны үнемі қинай береді) 428. Л Ла`ан /а/ – (1) лағнат. Тутар ерса мың лаан айурман аңа (Көрсететін болса, оған мың лағнет айтамын) 36. Либас /а/ – (1) киім, көйлек. Такаббур лыпасын кейип аз салын (Тəкаппар киімін кисең, тез таста!) 277. Лаззат /а/ – (1) лəззат. Бақасыз ерүр бу ажун лаззаты (Бұл дүниенің лəззаты мəңгі емес) 193. М Ма /т/ – (5) ма, ме (шылау) Кечүр сен ма умрүң көнилик үза (Өз өміріңді шыншылдықпен өткіз) 158, 38, 174, 246, 301. Ма`дан /а/ – (1) кен, көз, бұлақ. Билиг ма`даны һам фазилат каны (Білім бұлағы жəне жақсылықтың /таусылмайтын/ кені) 48. Ма`ни /а/ – (2) мағына. Киши тилни билса билур ма`нисын. (Кісі тіл білсе, мағынасын ұғады) 485; -си+ни 490. Мадх /а/ – (3) мадақтау. Аның мадхы бирла татыр бу тилим (Оны мадақтағанда тілімнің дəмі кіреді) 27, 41, 43. Мажаз /а/ – (1) астарлы сөз, аллегория, тұспал, ишара. Мажаз болды достлуқ, хақиқат қаны (Достық кетті, шындық қайда?) 381. Мажд /а – (1) ұлылық, игілік. Йана мажд мурувват футувват уған (Тағы да ұлылық, қайырымдылық, кеңпейілділік Алладан) 63. Маза /п/ – (4) рақат, сүйсінушілік, лəззат. Кечар йел кечар дег маза муддаты (Рақат дəурені зу етіп желдей өте шығады) 194; 419; -сы 419, 420. Масал /а/ – (3) мақал, нақыл сөз. Безадим китабны маваиз масал (Кітабымды өнегелі нақыл сөздермен ажарладым) 77, 164, 447. Майдан /а/ – (1) алқап. Йа майдан дег ол гүл карам ал гүл ол (Немесе қарапайымдылық /жасыл/ алқап, адамгершілік /онда өскен/ алқызыл гүл сияқты) 342. Макан /а/ – (1) мекен, орын. Ол ақыл уқуш һош хирадқа макан (Ол – ақылдың, санасезімнің, парасаттың қоймасы) 47. Макарим /а/ – (1) жомарттық, қайырымдылық, мейірімділік. Сахасы макарим йига дарманы (Асқан жомарттығы /күллі/ аурудың емі) 50. Мал /т/ – (17) мал, дүние, байлық. Телим мал өкүш қул қарабаш керек. (Қыруар мал, көп құл, күң керек) 298, 184, 245, 407, 415; -ға 183, 256, 407, 411, -ы 243, 256; -ын 238; -ыны 273, -ың 409, 410, 413, 415. Маламат /п/ – () кінə, сөгіс, жазғыру. Ажунға бу сөгүш маламат нелүк (Дүниені былайша кейіп сөгудің не керегі бар?) 435. Малик /а/ – (1) билеуші, басқарушы. Қазалар йүрүткан йаратқан малик. (Қазаны жаратқан да, беретін де құдай) 436. Мауа`из /а/ – (2) діни уағыз, өсиет, ақыл. Безадим китабны мауа`из масал (Кітабымды өнегелі нақыл сөздермен ажарладым) 77, 447. Махмуд /а/ – (1) адам есімі. «Хибат-ул хақайиқ» ескерткіші авторының əкесі. Атасының аты Махмуд Йүгнаки (Атасының аты – Махмуд Йүгнаки) 477. Маллығ – (1) малы көп, бай. Будун маллығ ерга уруп йузларын (Жұрт малы бар адамға көзін сүзіп) 403. Малсыз /т/ – (1) малсыз, дүниесіз, бай емес. Ким ол малсыз ерса ол ерни көрүп (Егер біреу малсыз болса, ол адамды көріп) 405.

Мен /т/ – (11) 1. мен. Айайын мен аны қулақ тут меңа (Мен оны айтайын. Құлақ қой) 266. 2. бірінші жақ жіктік жалғауының қызметін атқарады. Айурмен (айтармын) 42, 266, 271, 290; -да 463; -дин 29; -и 464; -иң 198, 284; -үг 79. Меңа /т/ – (8) маған. Унарча айайын йары бер меңа (Шамам келгенше аянбайын, жəрдем бер!) -а 4, 26, 32, 40, 266, 314, 466. Му /т/ – (8) қазақ тіліндегі ма, ме, па, пе, ба, бе сұрау есімдігінің мағынасын береді. Санар му едиз қум ушақ таш саны (Түйір құм мен ұсақ тастың саны есептеуге келе ме?) 60, 3, 137, 176, 316, 368, 430. Мун /т/ 1. – (1) шатас, алжы. Аду қутсыз ажун қарып му мунар (Құтсыз дұшпан дүние алжып қартайған ба?) 430. Муна /т/ 2. – (10) бұл. Һунарсызға мундин жафа азрақ ол (Өнерсізге бұдан жəбір азырақ) 424; -да 288, 452; -ы 18, 62, 176, 316, 384, 432, 463. Мунча /т/ – (2) мұнша. Неча малға мунча көңүл бағламақ (Малға мұнша не үшін көңіл қоясың) 183; 411. Муң /т/ – (3) мұң, қайғы. Елиг туттачымға егирса муң-а (Қол үшін берушіме қайғы жегізсін) 30; -а 10, 219. Мың /т/ – (7) мың. Деңиздин каримрак шаһым мың қата (Шаһым теңізден мың есе қайырымды) 67, 36, 359, 382; -ын 97; -ында 204. Миһрибан /п/ – (1) мейірбан, сыпайы. Мусулманға мушфиқ болуп миһрубан (Өзіңе мейірбандық көрсеткен мұсылманға шапағатты бол) 325. Михнат /а/ – (1) мехнат, азап, бақытсыздық. Өчар михнат оты кечар наубаты (Азаптың оты өшеді, табы да кетеді) 351. Муддат /а/ – (1) уақыттың бір бөлігі, дəурен, уақыт, мезгіл, кезең. Кечар йел кечар дег маза муддаты. (Рақат дəурені зу етіп желдей өте шығады) 194. Мумин /а/ – (1) діндар, мұсылман. Агар мумин ерсаң тавазу қылын (егер мұсылман болғың келсе, көнбісті бол) 280. Муминлық /а/ – (1) діншілдік, мұсылмандық. Муминлық нышаны тавазу турур (Мұсылмандықтың белгісі – көнбістік) 279. Муқир /а/ – (1) мақұлдаушы, танушы. Екинч бар қылурсен муқирман муңа (Екінші бар етерсің. Бұған тəнтімін) 10. Мурад /а/ – (1) мұрат, мақсат, тілек. Тегилмас мурадқа ахы ер тегар (Қол жетпейтін мұратқа жомарттың қолы жетеді) 234. Мурувват /а/ – (1) айбын, кеңпейілділік, қайырымдылық, адамгершілік. Йана мажд мурувват футувват уған (Тағы да ұлылық, қайырымдылық, кеңпейілділік, қайырымдылық, кеңпейілділік Алладан) 63. Мусулман /а/ – (2) мұсылман. Мусулманға мушфиқ (Мұсылманға шапағатты бол) 325, -ға 326. Мушриқ /а/ – (2) мушриқ миһрибан (~миһрубан) Мейірбан, қайырымды, шапағатты. Раийатқа мушфиқ салимдин халим (Бұқараға шапағатты, Сəлімнен жұмсақ) 51. Н Накас /п/ – (1) жексұрын, оңбаған, арам. Бахил накас утсыз тавар пасбаны (Сараңнағыз ұятсыз. Малдың күзетшісі) 281. Насихат /а/ – (2) өсиет, насхат, уағыз. Ақа панд насихат асығсыз ерүр (Оған үгіт, насихат пайдасыз) 110, 125. Наубат /а/ – (1) кезек. Өчар мехнат оты кечар наубаты (Азаптың оты өшеді, табы да кетеді) 351. Нафис /а/ – (1) қымбатты, мейірімді, қадірлі, беделді. Харисларны көтрүр нафисни чалып (Арамдарды көтеріп, адалды /аяқтан/ шалып) 429. Нахошы /п/ – (1) нашар күй, сырқатты хал, сырқат, ауру. Ва ликин ичинда һазар нахошы (Алайда, ішінде сүйкімсізі – мың /сан/ ) 218.

Не /п/ – (2) не (болымсыздықты күшейтіп көрсетеді) Аны не халайық севар не халық (Ондай адамды халық та, құдай да сүймейді) 272. Не /т /– (8) 1. не? Не нең бар билиг тег асығлық өңин (Білім сияқты пайдалы өзге не нəрсе бар?) 100. 2. не (туралы). Билигсиз не айса ұқпай-түсінбей айтады. (Білімсіз не айтса ұқпай-түсінбей айтады) 119, 108, 111, 115, 369, 427; -миш 287. Негү /т/ – (3) не? Немене? Ешитгил билиглиг негү деп айур (Білімді не айтады, тыңдап көріңіз!) 129; -га 314, 428. Неким /т/ – (2) 1. не, не нəрсе. Неким келса ерга тилиндин келүр. (Адамға не келсе, тілінен келеді) 145. 2. не жайында, не туралы. Билур ол адибниң неким аймышы (Ақынның не айтқанын түсінеді) 484. Нелүк /т/ – (2) неліктен? Неге? Не үшін? Ажунға бу сөгүш маламат нелүк (Дүниені бұлайша кейіп сөгудің не керегі бар?) 435; 411. Нең /т/ – (10) 1. зат, нəрсе. Не нең бар билиг тек асығлық өңин (Білім сияқты пайдалы өзге не нəрсе бар?) 100. 2. дүние, мүлік, байлық. Харис тоймас ажун неңини терип (Дүниеқор дүние байлығын теріп тоймайды) 305, 8, 100, 153, 198, 439; -дин 182; -и 197; -идин 189; -ини 305. Нерак /т/ – (1) неге? Не үшін? Айа харис идиси харислық нерак (Ей, ашкөз!) Ашкөздік неменеге керек?) 313. Неча /т/ – (12) 1. қанша? Бу дүнйа соңында йүгүрмак неча (Бұл дүние соңында қанша жүгіруге болады?) 181. 2. небір, асқан. Неча тетиг ердин бирар саһу келүр (Небір ұқыпты ерден бірер мүлт етеді) 361; 38, 174, 180, 181, 183, 201, 203, 248, 328, 361, 362. Ниқаб /а/ – (1) жапқыш, бет перде, тор. Ниқаб көтрүр ажун бирар көз ачар. (Пердесін көтеріп дүние бірер көзін ашады) 221. Нишан /п/ – (1) белгі. Муминлық нышаны тавазу, турур (Мұсылмандықтың белгісі – көнбістік) 279. О Оғлы /т/ – (1) ұлы, баласы. Адиб Ахмад оғлы йоқ ол һиш шаки (Əдіп Ахмет оның ұлы, мұның еш шəгі жоқ) 478. Оза /т/ – (1) бұрын, ілгері. Ары заһри татқу асалдин оза. (Бал жемей тұрып, араның зəрін байқап көр) 422. Озағы /т/ – (1) бұрынғы өткен. Бу бир сөз озағы урулмыш масал (Бұл бұрыннан келе жатқан мысал сөз) 164. Озарақ /т/ – (1) бұрынырақ. Өкүнч ерса аңдин озарақ сақын (Өкінішті /іс/ болса, одан бұрынырақ сақтан) 372. Озуқ /т/ – (1) озық, озат. Тетиглинда кендү Айаздин озуқ. (Сезімталдығы Айаздың дəл өзінен асады) 55. Оқ /т/ – (2) оқ. Өчүктүрма ерни тилин бил бу тил, Башақтурса бутмас бутар оқ башы (Адамды тіліңмен ашіктірме. Біліп қой. Тіл жарасы жазылмайды, оқ жарасы жазылады) 140; -уң 228. Оқла /т/ – (1) ату, оқ жаудыр. Йылан дег бу ажун йылан оқлағу (Бұл дүние жылан сияқты. Жыланның көзін жой) 213. Оқу /т/ – (2) оқы. Оқуған кишиниң йарусын жаны (Оқыған кісінің жаны жадырасын) 44; -ған 464. Оқуғлы /т/ – (1) оқушы. Бақығлы оқуғлы асығ алсу деп (Көруші, оқушыға пайдасы болсын деп) 78. Оқы /т/ – (1) оқы. Оқыса татыр тил йемиш дег асал (Оқыған кісінің тəтті жеміс жегендей тілін үйіреді) 448. Ол /т/ – (66) 1. ол. Али төртиланчи ол арсиг тоңа (Төртінші Əли теңдесі жоқ батыр) 34. 2. ол, сол. Еран көрки ақыл ол сүңакниң йилиг (Ердің көркі – ақыл, сүйектің /көркі/ – май) 90. Расуллар үрүң йүз бу ол йүзга көз (/Өзге/ пайғамбарлар жарқын жүз

/сияқты болса/, бұл ол жүзге /жарасып тұрған/ көз) 25. 3. Үшінші жақтағы жіктік жалғауының мағынасын береді. Бахиллық оталап оңалмаз йиг ол (Сараңдық – емдегенмен жазылмайтын ауру) 253. Есиз едгү ишка йанут болмаз ол (Жамандық жақсы істің қарымы бола алмайды) 374, 23, 29, 32, 34, 47, 49, 85, 103, 116, 152, 154, 155, 156, 177, 190, 200, 212, 254, 256, 267, 271, 276, 295, 301, 302, 304, 312, 317, 318, 320, 331, 340, 341, 342, 370, 373, 376, 395, 397, 398, 405, 409, 410, 411, 412, 415, 416, 423, 424, 426, 478, 479, 484, 494; -ардин 32. Он /т/ – (3) он. Еки пул динарни ол он пул қылур (Екі теңге динарды /ол/ он теңге қылады) 312; 468; -ун 210. Оңал /т/ – (1) айық, жазыл. Бахиллық оталап оңалмаз йиг ол (Сараңдық – емдегенмен жазылмайтын ауру) 253. Орун /т/ – (1) орын, жер. Бу ажун качан ол умунчқа орун (Бұл өмір ондай үмітке қашан орын беріп еді?) 212. От /т/ – (6) от. өгар мехнат оты кечар наубаты (Азаптың оты өшеді, табы да кетеді) 351; -дин 12, 152; -қа 151; -ны 340; -ы 339. Отала /т/ – (1) емде. Бахиллық оталап оңалмаз йиг ол (Сараңдық – емдегенмен жазылмайтын ауру) 253. Ош /т/ – (2) осы. Анин ош чықардым бу туркча китаб (Сондықтан осы түркіше кітапты шығардым) 455, 480. Ош ол – дəл өзі, нағыз өзі, дəл сол. Ө Өг /т/ 1. – (6) мақта, мадақта, дəріпте. Ахы ерни өгар ерса сен (/Егер/ мақтағың келсе, жомарт ерді мақта) 227; -а 45, -ар 235; 236; -ди 126; -кил 227. Өг /т/ 2. – (3) қаратпа сөз. Навадир сөз-өг аз болур һазал өкүш (Асыл сөз аз болады, қалжың шексіз) 461. Өг: мен-өг 79; бөз-өг 462. Өггүчи /т/ – (1) Йерип муны бирар йана өггүчи (Бұдан жиреніп жəне оны бірер мақтаушы!) 432. Өграт /т/ – (1) үйрет. Өга билмас ерга өгүт өгратүр (/Құдайға/ мадақ айта білмейтін адамға мадақ /айтуды/ үйретеді) 45. Өгүт /т/ – (1) мадақ, мақтау. Өга билмас ерга өгүт өгратүр (/Құдайға/мадақ айта білмейтін адамға мадақ айтуды үйретеді) 45. Өз /т/ 1. – (18) өз. Аның өз тили өз башыны йейүр (/Ақырында/ оның өз тілі өз басын жейді) 120, 124, 141, 344; -и 486; -ини; иңни 82; -ларин 404; -ни 366; -уң 12, 150, 152, 182, 353, 402, 411; -үңга 170. Өз /т/ 2. – (2) мəн, өзек. Билиглиг киши көр билур иш өзин (Білімді кісі, көрдің бе, істің жөнін біледі) 113; -ин 494. Өз /т/ 3. – (3) өмір. Меңа болса фазлың қутылды өзүм (Маған кешірімің болса, жаным /азаптан/ құтылады) 39; -үм 452, 458. Өкүн /т/ – (3) өкүн, опық же. Тилин беклаганда өкүнган қаны (Аузын баққанда өкінген /бар ма/ қане?) 144; -ган 143; -мас 114. Өкүнч /т/ – (5) өкініш. Сөзүңдин өзүңга өкүнч келмасүн (Сөзіңнен өзіңе өкініш келмесін) 170, 116, 302, 372, -дин 244. Өкүш /т/ – (11) көп. Өкүш сөзлаганда өкүнган телим (Көп сөйлеген көп өкінеді) 143, 1, 134, 143, 241, 296, 336, 359, 378, 461. Өкүшрак /т/ – (2) көбірек. Азасы өкүшрак мазасы аз-а (Рахаты аз да, азабы көбірек) -рак 420, 383. Өл /т/ – (4) өл. Билиглиг ер өлди аты өлмади (Білімді адамның /өзі/ өлгенмен, аты өлмейді) -ди 95; -мади 95; -үп 308; -үр 264. Өлүг /т/ – (4) өлік. Өлүгтин тириг һам тиригдин өлүг Чықарур көрарсен муны кет аңа (Өліні тірі, тіріні өлі етеді. Мұны /кезінде/ көресің. Жақсылап ұқ!) 17, 96; -ларни 2; -тин 17.

Өлүм /т/ – (1) қаза. Кел отдин өзүң йул өлүмдин өң-а (Кел, өлмей тұрғанда өзіңді оттан сақта!) 12. Өң /т/ – 1. (6) бұрын, ерте, алдымен, алдын ала. Ол ишниң өңини соңыны сақын. (Ол істің алды-артын ойла) 370, 14, 116, 179; -а 2; 12; Қос сөз: өң-соң – бұрын-соң, алды-арты. Өңи /т/ – (1) өзге, басқа, тағы. Өңи қопмыш арқыш неча көчгүлүг (Тағы да жол тартып көшетін керуен қаншама?) 180. Өңин /т/ – (1) бөтен, басқа, өзге. Не нең бар билиг тек асығлық өңин. (Білім сияқты пайдалы өзге не нəрсе бар?) 100. Өрта /т/ – (1) өрте. Йемишсиз йығачны кесип өртагил (Жеміссіз ағашты кесіп алып өрте) 324. Өт /т/ – (1) өт, біт. Йаратты уғаным түнүң күндүзүң өтүп бири бирга йүрүр өң соң-а (Құдайым /сен үшін/ күн мен түнді жаратты. Кезегімен алмасып, бірінен соң бірі өтіп жатады) 14. Өта /т/ – (2) Өте. Ата бир ана бир уйалар бу халқ Тафавутлары йоқ өта артыса (Бұл халық бір ата, бір анадан өрбіген өте байқап қараса, /бір-бірінен/ айырмашылығы жоқ) 292, 321. Өтрү /т/ 1. – (2) 1. сонан соң, кейін. 2. «үшін», «бола» мағынасындағы көмекші сөз. Бу бир айбдин өтрү башын кесгүчи Ажунда тирилгү кишисиз қалур (Бір айбқа бола бас кесуші дүниеде тірі адамсыз қалады) 363, 182. Өтрү /т/ 2. – (1) қарсы, бетпе-бет, тура. Не иш өтрү келса сеңа кет йақын. Ол ишниң өңини соңыны сақын (қайсыбір іс саған бетпе-бет кез боп қалса, ол істің алды артын ойла) 369. Өтүн /т/ – (2) өтін, сұра, жалбарын, сыйын. Айа шак йолында өтүн (Ей, шəк-күмəн жолында желігуші, құлшылық ет, /тəңірге/ жалбарын!) 11; -гил 41. Өч /т/ – (1) өш, сөн. Өчар мехнат оты кечар наубаты (Азаптың оты өшеді, табы да кетеді) 351. Өчүр /т/ – (1) өшір, сөндір. Йалыңланса тутшуп азаб кин оты, Халымлық суйын сач ол отны өчүр (Ашу кек оты тұтанып жалындаса, Биязылық суын шашып ол отты өшір) 340. Өчүктүр /т/ – (1) өшіктір, ызаландыр. Өчүктүрма ерни тилин бил бу тил (Адамды тіліңмен өшіктірме. Біліп қой.) 139. П Пазирла /п/ – (1) қабылдау. Өкүш аз деп аймаз пазирлар деңиз (Теңіз көп, аз демей қабыл алады) 654. Панд /п/ – (4) өсиет, үгіт, насихат. Аңа панд насихат асығсыз ерүр (Оған үгіт, насихат пайдасыз) 110, 125, 451; -ім 293. Пасбан /п/ – (1) күзетші. Бахил накас утсыз тавар пасбаны (Сараң – нағыз ұятсыз. Малдың күзетшісі) 261. Пул /п/ – (2) пұл, ақша, теңге. Еки пул динарни ол он пул қылур (Екі теңге динарды / ол/ он теңге қылады) 312. Пур /п/ – (2) толы, толған. Йоқамаққа йумшақ ичи пур ағу (Сипағанға жұмсақ, іші толған у) 214. Неча пур һунарда бирар айб болур (Небір асқан өнерде бірер мін болады) 362. Р Рабат /а/ – (2) керуен-сарай. Бу ажун рабат ол түшүт көчгүлүг (Бұл дүние керуен түсетін сарай сияқты) 177; -қа 178. Раийат /а/ – (1) қол астына қарайтын азаматтары, жай халық, тобыр. Раийатқа мушфиқ Салимдин халим (Бұқараға шапағатты, сəлімнен жұмсақ) 51.

Раз /п/ – (2) сыр, құпия. Қатығ кизла разың киши билмасүн (Сырыңды кісі білмесін, берік сақта) 169; -ың 175. Рақс /а/ – (1) рақс чықар; би билеу. Ариф рақс чықарур урур хош сама (Оқымысты би билеп, əн шырқады) 392. Ранж /п/ – (5) уайым, мазасыздық; өкпе, реніш. Бирин келса рахат келүр ранж онун (Рахат біріндеп келсе, реніш ондап келеді) 210, 211, 350, 445, 446. Расул /а/ – (4) алланың елшісі, пайғамбар. Биллиг бил усанма бил ол хақ расул (Білім ал, салғыртсынбай үйрен, Алланың елшісі) 103, 151, 191, -лар 25. Рахат /а/ – (1) қуаныш рақат. Бирин келса рахат келүр ранж онун (Рахат біріндеп келсе, реніш ондап келеді) 210. Рахмат /а/ – (2) рақым, қайырымдылық. Уған рахмат етсүн бу саат аңа (Алла оған дəл қазір рақым жасасын!) 473, -иң+дин 2. Рийасат /а/ – (1) басшылық. Сийасат рийасат қийасат карам (Саясат, басшылық, тапқырлық, жомарттық) 61. Рузгар /п/ – (1) уақыт, дəуір. Сениң рузгарың бу көңүлча қылын (Бұл сенің заманың. Ойыңа келгенді істе) 400. Рузи /п/ – (1) ризық, үлес. Тар ерса ерса битилди рузуң (Аз ба, көп пе, ризығың жазылған) 315. С Сабаб /а/ – (2) себеп. Сабаб ерди бу иш битидик китаб (Себеп осы еді, кітапты жазып бітірдік) 491, -дин 440. Сабат /п/ – (1) себет, кəрзеңке. Қалур мунда қисаң сабат сандуғуң (Кісең де, себетің де, сандығың да бұл дүниеде қалады) 288. Сабр /а/ – сабыр. Бала келса сабр ет фарахқа күтүп (Бəле келсе, сабыр ет, қуанышын күт) 349, 352. Са`адат /а/ – (2) бақыт. Билиг бирла билинур са`адат йолы (Бақыт жолы білім арқылы білінеді) 83, 84. Са`ат /а/ – (1) сағат, уақыт, кезең. Уған рахмат етсүн бу са`ат аңа (Алла оған дəл қазір рақым жасасын!) 473. Сағ /т/ – (1) 1. жақсы, дұрыс, таза. Санып сөзлаган ер сөзі сөз сағы (Ойланып сөйлеген кісінің сөзі – сөздің асылы) 133. Садиқ /а/ – (1) адам есімі. Садиқ бирла Фарух учунч Зу н-нураин (Садық пен Фарух, үшіншісі Зу н-нураин) 33. Саза /п/ – (1) лайық. Сана му айуғай саза бу тилим (Саған лайық айтуға тілім жете ме?) 3. Салабат /а/ – (1) қажырлылық, табандылық, жігерлілік, тайсалмайтындық. Салабат ичинда умар дег ариф (Шариғат жолында Омар сияқты білгір) 53. Салам /а/ – (1) сəлем. Йема төрт ешиңа ыдурман салам (Тағы да төрт досыңа сəлем жолдаймын) 31. Салим /а/ – (1) адам есімі. Раийатқа мушфиқ Салимдин халим (Бұқараға шапағатты, Сəлімнен жұмсақ) 51. Сама` /а/ – (1) самаур – зікір салу, үшкіру, өлең айту. Ариф рақс чықарур урур хош сама` (Оқымысты би билеп, əн шырқады) 392. Сана /а/ – (4) мақтау, мақтан. Сана му айуғай саза бу тилим (Саған лайық айтуға тілім жете ме?) 3, 238; -сын 229, 336. Сандуқ /а/ – (2) сандық. Қалур мунда қисаң сабат сандуғуң (Кісең де, себетің де, сандығың да бұл дүниеде қалады) 352. Сақын /т/ 1. – (3) ойлан. Ол ишниң өңини соңыны сақын (Ол істің алды-артын ойла) 370, 176; -ып 367. Қос сөз: санып-сақынып – ойланып-толғанып. Сақын /т/ 2. – (3) сақтан. Ешим деп инанып сыр айма сақын (Досым деп иланып сыр айтпа, сақтан) 173, 346, 372.

Сақынч /т/ – (2) 1. ой. 2. уайым, қайғы. Узун санма сақынч өкүш қыл амал (Көп ойлама, уайым-қайғың көбейеді /одан да/ еңбек ет) 296, 408. Сал /т/ – (2) 1. сал, қой. 2. шығар, кетір, таста. Сөз ол дүр такаббурны башдин салып (Ол сөз – мынау. Тəкаппарлықты басыңнан шығарып) 367; -ып 366. Салын /т/ – (2) шешу, салын, беріл. Такаббур сыпасын кейип аз салын (Тəкаппар киімін кисең, тез таста!) 277; 399. Сан /т/ 1. – (2) сан. Ол анда йатыбан берүр санына (Өзі /көрде/ жатып, /малының/ санын береді) 276; -ы 60. Сан /т/ 2. – (5) ойла. Саныпи сөзлаган ер сөзи сөз сағы (Ойланып сөйлеген кісінің сөзі – сөздің асылы) 133. Сеңа сандуғуңни мусулманға сан (Сен де ой-дүниеңді мұсылманға бейімде) 326; -дуғуңни 326, -ма 296; -ып 367. Сана /т/ – (2) сана, есепте. Санар му едиз қум ушақ таш саны (Түйір құм мен ұсақ тастың саны есептеуге келе ме?) 60, -ған 59. Сандуғуң /т/ – (1) сандық. Қалур мунда кисаң сабат сандуғуң (Кісең де, себетің де, сандығың да бұл дүниеде қалады) 288. Санмақ /т/ – (1) ойламақ. Амал демишим дост узун санмақ ол (Амал дегенім дос, /пайда табуды/ көп ойлау) 295. Санчыл /т/ – (1) шаншыл, түйрел, кір. Қаза бирла санчылар адаққа тикан (Аяққа тікен де бұйрықпенен кіреді) 437. Сат /т/ – (1) сат. Анин сатты малды сана алды көр. (Сол үшін малын сатып, мақтау алды) 238. Сауаб /а/ – (1) дұрыстық, сауаб, дұрыс мағына, шындық. Қалур сабыр идиси сауабын тутуп (Сабырлы кісі сауабын ұстап қалады) 352. Сафалық /а/ – (1) таза; жағымды, ұнамды. Сафалық ажаб йер көңүллар йарур (Көңіл көтерілетін сапалы ғажап жер) 476. Сафиқ /а/ – (1) ақылсыз, жөнсіз. Сафиқ ер тили өз башы душманы (Ақылсыз ердің тілі – өз басының дұшпаны) 141. Саха /а/ (1) саха макарим – жомарттық, қайырымдылық. Сахасы макарим йига дарманы (Асқан жомарттығы /күллі/ – аурудың емі) 50. Саһиб /а/ – (1) жолдас, дос, жақын, таныс. Саһиб сенда разың сиңип турмаса (Шырақ, сырың өзіңде сақталып тұрмас) 175. Саһу /п/ – (1) қате, жаңылыс, күнəлілік, мін. Неча тетиг ердин бирар саһу келүр (Небір ұқыпты ерден бірер мүлт кетеді) 361. Сач – (1) шаш, сеп. Халималық суйын сач ол отын өчүр (Биязылық суын шашып, ол отты өшір) 340. Сев /т/ – (1) сүй, ұнат. Аны не халайық севар не халық (Ондай адамды халық та, құдай да сүймейді) 272. Севдүр /т/ – (1) Ахи бол ахилық сени севдүрүр (Жомарт бол. Жомарттық сені сүйіспеншілікке бөлейді) 260. Севүл /т/ – (1) сүйіспеншілікке бөлен, ұна. Севүлмак /т/ тиласаң кишилар ара (Адамдардың арасында сүйіспеншілікке бөленгің келсе) 259. Севүнч /т/ – (2) сүйініш, қуаныш. Севүнч ерса кедин көңүл тут аңа (Сүйінішті /іс/ болса, оған кейін көңіл қой) 371; -ин 399. Сен /т/ – (15) 1. сен. Есиз қылған ерга сен едгү қыл-а (Жамандық жасаған кісіге сен жақсылық жаса) 333. 2. Екінші жақтағы жіктік жалғауының мағынасын береді. Айурсен (Айтарсың). 158, 219, 227, 246; -да 175; -и 166, 260, 380, 466, -иң 2, 5, 7, 400, 415. Сең /т/ – (14) сен. Илаһи өкүш хамд айурмен сең-а (Уа, жаратушы, сені шексіз дəріптеймін) 1, -а 38, 172, 231, 246, 265, 335, 347, 369, 416, 417, 445, 465. Сиасат /а/ – (1) саясат. Сиасат риасат қиасат карам (Саясат, басшылық, тапқырлық, жомарттық) 61.

Сим /п/ – (1) зар сим парн – алтын, күміс. Бахил йығды зар сим харамдин өкүш (Сараң арам /жолмен/ көп алтын, күміс жинады) 241. Симақат /а/ – (1) сахауат симақат парн. Жомарттық. Сахауат симақат тутар Усмани (Қолы ашықтығы Оспанға тең) 54. Симак /а/ – (1) астр. Симак жұлдызы. Симақдин едизрак тутар һиммат ол (Симак жұлдызынан бетер қамқорлық етеді) 49. Сиз /т/ – (2) сіз. Билиг қимда ерса сиз арқаң деди («Білім кімде болса, соны ізде», – деді) 104, 284. Сиң /т/ – (2) сің, сақтал. Саһип сенда разың сиңип турмаса (Шырақ сырың өзіңде сақталып тұрмаса) 175, -ар 176. Сираңгү /т/ – (1) Сырт Есизлигдин өзни сираңгү салып (Ақылсыздықтан өзіңді аулақ сал) 366. Сирр /а/ – (1) сыр. Ешим деп инанып сыр айма сақын (Досым деп иланып сыр айтпа, сақтан) 173. Соң /т/ – (6) 1. кейін, соң. Өтүп бири бирга йүрүр өң соң-а (Кезегімен алмасып, бірінен соң бірі өтіп жатады) 14. 2. ақыры, соңы. Харам ерса малың азаб ол соңы (Малды арамнан жинасаң – соңы азап). 3. арты, жолы. Бу дүнйа соңыда йүгүрмак неча (Бұл дүние соңында қанша жүгіруге болады? ) 181; -ы, 200, 302, 409; -ыны 370. Сөз /т/ – (43) сөз. Билигсизга хақ сөз татықсыз ерүр (Білімсізге шын сөз ащы тиеді) 109, 133, 138, 159, 161, 163, 164, 226, 231, 267, 472, -га 147, 449; -и 125, 133, 468; -ин 117, 155, 449, 493; -ини 118, 187; -ларин 457; -ни 58, 160, 357; -ниң 470; -үг 459, 461; -үм 265, 451, 452, 465; -үмга 81; -үмни 22; -үң 135, 149, 356, 358, 412; -үңдин 170. Сөзла /т/ – (8) сөйле. Өкүш сөзлаганда өкүнган телим (Көп сөйлеген көп өкінеді) 143, 160, 357; -ган 133; гил 226; йур 117; -ма 357; -саң 226. Сөкүл /т/ – (1) сөгіл, айыптал, жамандал. Йерилган сөкүлган терип бермаган (/Байлықты/ жинап бермеген кісі – жек көрінішті əрі жаман атты) 247. Сөкүш /т/ – (2) сөгіс, ұрыс, қарғыс. Вабал көтрү барды узила сөкүш (Обал арқалап өлді, оның үстіне қарғыс алды) 242; 425. Сув /т/ – (1) су. Халимлық суйын сач ол отны өчүр (Биязылық суын шашып, ол отты өшір) 340. Суғал /т/ (1) суал. Вафа көли суғлуп қуруп йуллары (Опа көлі суалып, көздері құрып) 387. Суқ – (3) сұқ, сұғанақ, ашкөз. Йығып көңли тоймас көзи суқ бахил (Қанша жуғанмен, сараңның көзінің сұқы, көңілі тоймайды) 255, 407, 411. Суқ сөз – сұғанақ. Суқлуғ /т/ – (1) сұқтанушылық. Көңүлдин чықарғыл тавар суқлығын (Малға сұқтануды көңіліңнен шығар) 185. Сун /т/ – (2) ұсын. Кединги қадахқа сунун заһар қатар (Кейінгі тостақ ұсынып, у қатады) 208, -дуғуң 286. Сунул /т/ – (1) сун. Ұсыныл. Йилигсиз сүңакка сунулмас елиг (Майы жоқ сүйекке /кім/ қол ұсынады) 92. Сухбат /а/ – (1) жақындасу, жуықтық, үйлестік. Есизга йавума есиз сухбаты есиз қылығлық қылур (Бұзыққа жуыма, оған үйір болсаң тез арада ақымақ етеді.) 379. Сүңак /т/ – (4) сүйек. Биликсиз йиликсиз сүңак тек халы (Білімсіз /кісінің/ жайы майы жоқ сүйек сияқты) 91, -ка 89, 92; -ниң 90. Сүр /т/ – (1) өмір сүр, жаса. Айа ранж қатықсыз сүрүр умғучы (Ей, ренішсіз, қиындықсыз өмір сүруді армандаушы) 211. Сүчүг /т/ – (2) тəтті. Сүчүг таттың ерса чықға анун (Тəтті жесең, ащы /жеуге/ дайындал) 209. Сы /т/ – (1) сындыр. Халы чықса бектин тишиңни сыйур (Егер /тілің/ шыға қалса, тісіңді мықтап сындырады) 132. Сығыш /т/ – (1) сый. Неча йер бар ерди сығышмаз ери (Адамы сыймайтын қанша жер бар еді) 201.

Сылық /т/ – (1) сыпайы, сынық. Улуғқа кичигка сылық боп сөзүң (Үлкенге-кішіге сыпайы сөйле) 356. Сын /т/ – (1) сын. Тилиң бекта тутғыл тишиң сынмасун. (Тіліңді тарт, тісің сынбасын) 131. Сына /т/ – (1) сына. Бақа көргил емди уқа сынайу (Енді ойлап, сынап, байқап көріңіз) 99. Сырыңғу /т/ – (1) кебіндік. Уйатып берүрлар сырыңғу бөзүң (Кебіндік бөзіңді ұялғанынан береді) 414. Т Таба – (1) қарай (барыс септігінің мағынасында жұмсалады). Айа хукмин ажун таба үггүчи (Ей, дүние туралы үкім айтушы) 431. Табару – (1) қарай (барыс септігінің мағынасында жұмсалады). Улуғлуұ табару елиг сундуғуң (Ұлық болуға қол ұсынғаның) 286. Табиат` /а/ – (3) табиғат, мінез, мінездің ерекшелігі. Таби атда йеги адат айбсузы (мінездің жақсысы, əдеттің мінсізі) 249. Тавар – (6) мал, дүние-мүлік. Көңилдин чығарғыл тавар суклуғын (Малға сұқтануды көңіліңнен шығар) 185, 127, 261, 285, 287, 299. Таварсыз – (1) таварсыз, малы жоқ. Таварсызға билиги түганмас тавар (Малы жоққа түгесілмейтін мал) 127. Тавазу` /а/ – (3) 1. ұсынушылық, көнбестік. Муминлық нышаны тавазу турур (Мұсылманшылықтың белгісі – көнбістік) 279, 280, 281. `Тавазу қыл – көнбіс болу. 2. кішіпейілділік. Тавазуны берк тут йапуш кет аңа (Кішіпейілділікті берік ұста. Одан мүлде айрылма) 268. `Тадарру /а/ – (1) тадару қыл – жалыну, өтіну. Қопуп тилга йүкнүп таззару қылур (Тұрып, тілге жүгініп, құлшылық етеді) 148. Такаббур /а/ – (4) тəкаппарлық, паңдық, менменділік. Такаббур қамуғ тилда йерлүр қылық (Тəкаппарлық барлық елде жеккөрінішті қылық) 269, 277, 282; -ны 267. Тамам /а/ – (1) түгел, бəрі, барлығы, бүкіл. Тамамы ерүр қашғари тил била (Түгелдей қашғар тілінде /жазылған/) 481. Тамағ – (1) тамақ. Асал татруп илкип тамағ татытып (Бал жалатып, алдымен ауыздың дəмін келтіріп) 207. Тануғлуқ – (1) куəлік. Сениң барлығыңа тануғлуқ берүр (Сенің бар екендігіңе куə болады) 5. Таң 1. – (3) таңсəрі, ерте. Ешит бут бу сөзга қамуғ таңда таң (Тыңда, илан бұл сөзге: /бағзы біреулер/ күн сайын ерте) 147; -а 16; -да 147. Таң 2. – (1) таң, ғажап, (қайыл). Қабул қылса таң йоқ бу аз һадйаны (Бұл аз сыйлықты қабыл етсе, /оған/ таң қалуға болмайды) 68. Таңсуқ /т/ – (3) ғажап, таңғажайып. Аның зикри таңсуқ едиз болсу теп (Оның даңқы аса таңданарлық болсын деп) 74, 457, 465; таңсуқ едиз – аса таңданарлық. Тар /т/ – (1) тар. Тар ерса кең ерса битилди рузуң (Аз ба, көп пе, ризығың жазылған) 315. Тарк /т/ – (1) тез, жылдам. Йазар қол қушар дег йана тарк қачар. (Құшатын сияқты қолын жазып, сосын тез қашады) 222. Таркин /т/ – (1) тезінен, дереу. Сени таркин есиз қылығлық қылур (Сені де дереу бұзық қылықты етеді) 380. Тары /т/ – (2) ек. Тикан тарыған йер үзүм бичмаз ол (Тікен еккен адам жүзім жинамайды) 376, 192. Тарығлық /т/ – (2) егіндік. Тарығлық деп айды ажунны расул (Пайғамбар дүниені егінжай деп айтты) 191, -да 192. Тат. 1. – тайпа атауы. 2. /а/. əділетті. Тат Испаһсалар бег үчүн бу китаб Чықардым ажунда аты қалсу деп (Бұл кітапты Тат Испаһсалар Бек үшін шығардым. Дүниеде аты қалсын деп) 69, 70.

Тат /т/ – (3) тат, дəмін ал, же. Асал татруп илкин тамағ татытып (Бал жалатып, алдымен ауыздың дəмін келтіріп) 207, -қу 422; -тың 209. Татур /т/ – (1) Татурмаз есанинда туз достына (Дос-жаранына сау жүргенде дəм-тұз татырмайды) 263. Таты /т/ – (2) таты, дəмін көр. Оқыса татыр тил йемиш дег асал (Оқыған кісінің, тəтті жеміс жегендей, тілін үйіреді) 448, -р 27. Татығ – (1) дəм. Билиг татғын ей дост билиглиг билур (Білімнің пайдасын, уа, досым, білімді біледі) 106. Татыт /т/ – (1) дəмін кіргіз. Асал татур илкин тамағ татытып (Бал жалатып, алдымен ауыздың дəмін келтіріп) 207. Татықсыз – (1) ащы. Билигсизга хақ сөз татықсыз ерүр (Білімсізге шын сөз ащы тиеді) 109. Таш /т/ 1. – (1) тас. Санар му едиз қум ушақ таш саны (Түйір құм мен ұсақ тастың саны есептеуге келе ме?) 60. Таш /т/ 2. – (3) тыс, сырт. Бу ажун көрарга көрүмлүг ташы (Бұл дүниенің көруге сырты көрікті) 217, 219, -ы 384. Таш /т/ 3. – (1) тас. Жафа толды ташды деңиздин едиз (Жəбір-жапа толып кетті, теңіздей асып төгілді) 388. Тафавут /а/ – (2) өзгешелік, айырмашылық, айырма. Бир ердин бир ерга тафавут телим (Бір ерденен екінші ердің айырмасы үлкен) 319, -лары 292. Тег – (12) 1. жет. Тегилмас муратқа ахы ер тегар (Қол жетпейтін мұратқа жомарттың қолы жетеді) 234. 2. кел, ти, ұшыра. Агар тегса емгак кишидан кечүр (Егер кісіден өзіңе азар-ахирет келсе, кешір) 332, 89, 91, 100, 304, 202, 341; -ар 434; -дачы 439, -саң 353; -су 29. Тегучи /т/ – (1) Аның амри бирла тегар теггучи (Кім /мұратқа/ жетсе, оның əмірі бойынша жетеді) 434. Тегил /т/ – (1) Тегилмас мурадқа ахы ер тегар (Қол жетпейтін мұратқа жомарттың қолы жетеді) 234. Тегүр /т/ – (1) жаса, келтір. Күн емгак тегүрма кишига халы (Ешқашан кісіге азар берме, зорлық, зомбылық жасама) 331. Тез /т/ – (1) тез, жылдам. Тили йалған ердин йырақ тур тез-а. (Сөзі жалған адамнан тез қаш) 157. Тек /т/ – (1) құлып. Тилиң текта тутғыл тишиң сынмасун (Тіліңді тарт, тісің сынбасын) 131. Телим /т/ – (5) көп, талай. Тилиндин төгүлди телим ер қаны (Талай ердің қаны тілінен төгілді) 142, 138, 143, 289, 319. Тең /т/ 1. – (2) тең, теңдес. Билиглиг билигсиз қачан тең болур (Білімді мен білімсіз қашан тең болып еді) 87, -а 24. Тең /т/ 2. – (1) тең, жүк. Теңагли теңади билиңниң теңин (Тең келе ме? Білімнің теңін теңдей ала ма?) 98. Теңа /т/ 1. – (2) теңде. Теңагли теңади билигниң теңин (Тең келе ме? Білімнің теңін теңдей ала ма?) 98; -ди 450. Теңа /т/ 2. – (1) теңеу, салыстыру. Теңаса теңади дурустқа бадал (Теңесе, шындыққа өтірікті теңегенмен бірдей) 450. Теңагли /т/ (1) теңдес, тең. Билиглиг бириңа билигсиз мыңын. Теңагли теңади билигниң теңин (Білімді бір /кісіге/ білімсіз мың тең келе ме? Білімнің теңін теңдей ала ма?) 98. Теп /т/ – (2) Кедим бирла теп тут қарын тоқлуғын (Киімнің /барлығын/, қарынның тоқтығын қанағат ет) 186, 74. Тер /т/ – (4) тер, жи. Харис тоймас ажун неңини терип (Дүниеқор дүние байлығын теріп тоймайды) 305, 248. -ип 247, -са 248. Тетиг /т/ – (1) сезімтал, байқағыш, түсінігі мол. Неча тетиг ердин бирар саһу келүр (Небір ұқыпты ерден бірер мүлт кетеді) 361.

Тетиглиг /т/ – (1) сезімталдық, түсініктілік. Тетиглигда кендү Айаздин озуқ (Сезімталдығы Айаздың дəл өзінен асады) 55. Тикан /т/ – (2) тікен. Қаза бирла санчылур адаққа тикан (Аяққа тікен де бұйрықпен кіреді) 437, 376. Тил /т/ – (37) тіл (сөйлеу тілі, қатынас құралы ретінде). Тилин беклаганда өкүнган қаны (Аузын баққанда өкінген /бар ма/ қане?) 144, 41, 130, 134, 136, 138, 139, 150, 152, 159, 229, 235, 248, 481, 482,; -га 148; -да 269; -дин 146; -и 120, 137, 141, 156, 157; -им 3, 27; -ин 139, 278, 483; -индин 142, 145; -иң 131, 135; -иңни 149, 160; -ни 485. Тил сөз (қос сөз) – əңгіме сөз. Тила /т/ – (4) тіле, қала. Ол артуқ тилама вабал йүтгүлүг (Артық тілеме, обал жүктейсің) 336. -гил 402; -ма 190; -саң 259. Тилакча /т/ – (1) тілегеніңше, қалағаныңша. Тилакча тирил инч фарах қадғусыз (Тыныштықта, қуанышта, қайғы-мұңсыз тілегеніңше өмір сүр) 401. Тиргүзмак /т/ (1) тірілту. Өлүгларни тиргүзмак асан аңа (Өлгендерді тірілту оған опоңай) 20. Тириг /т/ – (3) тірі. Өлүгтин тириг һам тиригдин өлүг Чықарур көрарсен муны кет аңа (Өліні тірі, тіріні өлі етеді. Мұны /кезінде/ көресің. Жақсылап ұқ!) 17. -дин 17, -ла 94. Тирил /т/ – (3) өмір сүр, тіршілік ет. Тилакча тирил инч фарах қадғусыз (Тыныштықта, қуанышта қайғы-мұңсыз тілегеніңше өмір сүр) 401, 365; -ди 239. Тирилгү /т/ – (1) тірі, жанды. Ажунда тирилгү кишисиз қалур (Дүниеде тірі адамсыз қалады) 364. Тирмак /т/ – (1) тіршілік. Бу күн кендү сүчүг бу тирмак сеңа (Саған бүгін бұл тіршілік өте тəтті) 417. Тиш /т/ – (2) тіс. Тилиң бекта тутғыл тишиң сынмасун (Тіліңді тарт, тісің сынбасын) 131; -иңни 132. Тиши /т/ (3) əйел. Билиглиг тиши ер жаһил ер тиши (Білімді əйел, надан еркек – əйел) 88, -си 275. Тоға /т/ – (1) Тоға көрмас ерди адибниң көзи (Ақынның көзі туа көрмейтін еді) 467. Той /т/ – (2) той. Харис тоймас ажун неңини терип (Дүниеқор дүние байлығын теріп тоймайды) 305; -мас 255. Тоқлуғ /т/ – (1) тоқтық. Кедим бирла теп тут қарын тоқлуғын (Киімнің /барлығын/, қарынның тоқтығын қанағат ет) 186. Тол /т/ – (4) тол. Қамуғ толған еслүр түгал ексүйүр (Барлық толған нəрсе азаяды, түгел кемиді) 199; -ды 388; -су 76; -ып 75. Фраз. Көңіл толмақ – сүйсінбек, риза болмақ. Толу /т/ – (2) 1. толық, түгел. Бу будун толусы ахи ер турур (Жомарт ер – халықтың құрметтісі) 257; -сы 168. Толула /т/ – (1) Анин үз ерүр бу китаб бир сөзүг Толулап кетүрдүм кемиштим йүзүг (Бұл кітаптың үздік болған себебі сол: бір сөзді /сан/ толғап келтірдім, жүзін кеміттім) -п 460. Тон /т/ – (4) киім. Айурсен кейим тон шараб аш керек (/Мүмкін/ айтарсың: Киім-тон, шарап, ас керек) 297, 168; -ын 167. Тоңа /т/ – (1) батыр. Али төртиланчи ол арсиг тоңа (Төртіншісі Əли – теңдесі жоқ батыр) 34. Топрақ /т/ – (1) топырақ. Өлүп йатса топрақ ичинга кетип (Топырақ ішіне кіріп өліп жатқанда) 308. Төгүл /т/ – (1) төгіл. Тилиндин төгүлди телим ер қаны (Талай ердің қаны тілінен төгілді) 142. Төзү /т/ – (3) барлық, түгел, тегіс. Ахылықны һам хас төзү халық өгар (Жомарттықты əрі зиялы, əрі қарапайым халық мақтайды) 236, 320, 404. Төзүнрак /т/ – (1) төзімдірек, ұстамдырақ, сабырлырақ. Улуғ болдуғуңча төзүнрак болуп (Дəрежең үлкейген сайын ұстамдырақ болып) 355.

Төрат /т/ – (3) жарат. Билиг бирла билинур төраткан иди (Жаратушы тəңірі де білім арқылы танылады) 121, 41, -мышда 24. Төрт /т/ – (3) төрт. Йема төрт ешиңа ыдурман салам (Тағы да төрт досыңа сəлем жолдаймын) 31, 35, 468. Төртиланчи /т/ – (1) төртінші. Али төртиланчи ол арсиг тоңа (Төртіншісі Əли – теңдесі жоқ батыр) 34. Туз /т/ – (1) тұз. Татурмаз есанинда туз достына (Дос-жаранына сау жүргенде дəмтұз татырмайды) 263. Тузақ /т/ – (1) тұзақ, тор. Қаза бирла илнур тузаққа елик (Қаза келсе, елік тұзаққа ілінеді) 438. Тур /т/ – (12) 1. тұр, тоқта. Саһип сенда разың сиңип турмаса (Шырақ, сырың өзіңде сақталып тұрмаса) 175. 2. көмекші сөз қызметінде жұмсалады. Анин күнда арта турур бу бида (Сондықтан бейбастықтар күнде көбеюде) 394, 157, 350, 489; -ғу 216; -дуғуң 415, 416. -ун 446; -ур 130, 257, 279, 394. Турфа /па/ – (1) молшылық, əдемілік. Битидим бу тақсуқ турфа сөзларин (Мұны таңданарлық, тартымды сөздермен жазып шықтым) 457. Тут /т/ – (20) 1. ұста. Бир елгин тутуп шаһд бирин заһар қатар (Бір қолымен бал ұстап, бір қолымен у қатады) 206. 2. сақта. Бахил накас утсыз тавар пасбаны Йығар йемес ичмас тутар берк аны (Сараң – нағыз ұятсыз. Малдың күзетшісі. Жияды. Ішпейді. Жемейді. Тістеп ұстайды) 262. 3. көмекші етістік қызметінде жұмсалады. Сөзүң бошлуғ етма йыға тут тилиң (Беталды сөйлей берме, тіліңді тый) 135, 186, 266, 268, 356, 371; -ар 36, 49, 54, 56, 58, 215, 262, 282, -ғыл 131; -са 493; -уп 179, 206, 352, 416. Туттачы /т/ – (1) тұтушы. Елиг туттачымға егирса муң-а (Қол үшін берушіме қам жегізсін) 30. Елиг туттачы – қамқоршы. Тут /а/ – (1) тұтан. Йалыңланса тутшуп азаб кин оты (Ашу, кек оты тұтанып жалындаса) 339. Түгал /т/ – (2) түгел. Қамуғ толған еслүр түгал ексүйир (Барлық толған /нəрсе/ азаяды, түгел кемиді) 199, 80. Түган /т/ – (2) біт, таусыл. Таварсызға билиги түганмас тавар (Малы жоққа – білім түгесілмейтін мал) 127; -ди 154. Түгат /т/ – (2) бітір, тауыс, түгес. Түгатүр умурни бу йазым көзүм (Бұл өмірді жазым көзім түгеседі) 454, -ти 468. Түн /т/ – (2) түн. Йаратты уғаным түнүң күндүзүң (Құдайым /сен үшін/ күн мен түнді жаратты) 13, -үңни 15. Түнат /т/ – (1) Түнатүр түнүңни күнүң кетарип (Күніңді кетіріп қараңғы түн етеді) 15. Түрлүг /т/ – (2) түрлі. Не түрлүг арығсыз арыр йудыса (Қандай кір-қоқыс жуса тазарады) 111; 115. Түркча /т/ – (1) түркіше. Анин ош чықардым бу түркча китаб (Сондықтан осы түркіше кітапты шығардым) 455. Түш /т/ 1. – (1) түс. Йазынғы булут дег йа түш дег халы (Сипаты жазғы бұлт сияқты немесе түс сияқты) 223. Түш /т/ 2. – (2) тең, сай. Аның түш болғай бу сөзниң азы (Бұл сөздің азы соған ұқсас болғай) 177; -ар 178. Түшүгли /т/ – (1) түсуші, түскен. Рабатқа түшүгли түшар кечгүлүг (Керуен сарайға түскен көш одан əрі сапар шегу үшін түседі) 178. Тый /т/ – (1) тый. Сөкүнүч келгү йолны ахылық тыйур (Сөз келетін жолды жомарттық тыяды) 232.

У Уған /т/ – (5) құдай, тəңірі, алла.Уған хукми бирла келүр келган иш (/Біліп қой/ əрбір болған іс Алланың бұйрығы бойынша болады) 433, 63, 445, 473; -ым 13. Уза /т/ – (1) ұзап кет, алыста, қашықта. Өң арқыш узады қопуп йол тутуп (Əдепкі керуен қозғалып, жолға шығып ұзап кетті) 179. Узат /т/ – (1) 1. ұзарт, соз. Йема пандим алғыл узатма амал (Жəне ақылымды ал. Амал-айлаға берілме) 293. Узун /т/ – (1) ұзақ, көп. Амал демишим дост узун санмақ ол (Амал дегенім дос, /пайда табуды/ көп ойлау) 265, 296. Уйала /т/ – (1) 1. ұс сал. Ата бир ана бир уйалар бу халқ. (Бұл халық бір ата, бір анадан өрбіген) 291. Уйат /т/ – (1) ұял. Уйатыш берүрлар сырыңғу бөзүң (Кебіндік бөзіңді ұялғанынан береді) 414. Уқ /т/ – (3) ұқ, түсін, байыпта. Бақа көргил емди уқа сынайу (Енді ойлап, сынап, байқап көріңіз) 99. -мадин 199; -уп 357. Уқуш /т/ – (2) ақыл, ес, ұғым, көрегендік. Ол ол ақыл уқуш һош хирадқа макан (Ол – ақылдың, сана-сезімнің, парасаттың қоймасы) 47, 22. Уқушсыз /т/ – (1) топас, надан, ақымақ, ақылсыз. Уқушсыз ер аны сабабдин көрүр (Ақылсыз кісі оны себептен көреді) 440. Ул /т/ 1. – (3) негіз, өзек. Билигтин, айурман сөзүмга ула (Білім туралы айтамын. Сөзіме ден қой) 81; -а 62, 343. Фраз. Кесүгли ула – кемтар, панасыз. Ул /т/ – 2. (2) 1. байла, мата. Билиглигка йа дост өзиңни ула (Уа, дос, өзіңді білімдіге жақын тұт) 82. 2. қина, тұйыққа тіре. Көп елни көрарбиз адиб сөзини Била билмагандин улар өзини (Көп елді көріп жүрміз: ақын сөзін түсіне білмегендіктен, өздерін қинап жүр) 488. Уламай /т/ – (1) тірек, сүйеніш. Тирилди уламсыз уламай болуп (/Жомарттық арқасында/ қорғансыздар жақсы өмір кешті) 239. Уламсыз /т/ – (1) тірегі жоқ, сүйеніші жоқ. Тирилди уламсыз уламай болуп (/Жомарттық арқасында/ қорғансыздар жақсы өмір кешті) 239. Улашу /т/ – (1) үздіксіз, үнемі, əрдайым. Не йазды ажунға бу сахиб һунар Негүга бу аны улашу қынар (Бұл дүниеге өнерпаз не жазды? Не себепті бұл оны үнемі қинай береді) 428. Улуғ /т/ – (6) 1. ұлы. Бу қудрат идиси улуғ бир байат (Бұл құдыреттің иесі бір құдай) 19. 2. үлкен, ақсақал. Улуғқа кичигка сылық боп сөзүң (Үлкенге-кішіге сыпайы сөйле) 356; 283, 355; -лар 345, -лар; -ны 347. Улуғсын /т/ – (3) ұлықсын, тəкаппарлан. Улуғсынма зинһар улуғ бир байат (Ұлықсынба, абайла, ұлық бір құдай) 283; -дуғуң 285; -ды 271. Улуғлуғ /т/ – (3) ұлықтық, ұлылық. Улуғлуғ мениг сиз алынмаң диди (Ұлықтық менікі. Сіз иеленбеңіз, – деді /ол/) 284, 286, -улуғлуқ-қа 353. `Умар /а/ – (1) адам есімі. Салабат ичинда умар дег ариф (Шариғат жолында Омар сияқты білгір) 53. Ум /т/ – (2) үміт ет, күт. Айа едгү умган есизлиг қылып (Ей, жақсылықтан үміт етуші, өзің жамандық жасама) 375; -арман 2. Умғучы /т/ – (1) үміт етуші, дəмеленуші, аңсаушы, армандаушы. Айа ранж қатықсыз сүрүр умғучы (Ей, ренішсіз, қиындықсыз өмір сүруді армандаушы) 211. Умунч /т/ – (1) үміт, дəме. Бу ажун қачан ол умунчқа орун (Бұл дүние ондай үмітке қашан орын беріп еді?) 212. `Умур /а/ – (3) өмір. Келүр күз кечар йаз барур бу умур (Күз келеді, жаз кетеді, бұл өмір өтеді) 453; -ны 454, -уң 158. `Умурлук /а/ – (1) өмірлік. Агар йығдың ерса `умурлуғ тавар (Егер өмірлік мал жиған болсаң /біліп қой/! ) 229.

Унарча /т/ – (1) шама жеткенше, бар қабілеті келгенше. Унарча айайын йары бер меңа (Шамам келгенше аянбайын, маған жəрдем бер!) 4. Унут /т/ – (2) ұмыт. Қалы болса атлас унутма бөзүң (Егер атлас кисең, /бір кезде киген/ бөзіңді ұмытпа) 354; -ма 464. Уң-а /т/ – (1) ұқ, түсін. Уқуш һош йититип сөзүмни уң-а (Ақыл ойыңа салып, сөзімді аңда) 22. Ур /т/ – (3) 1. ұр, соқ. 2. көмекші етістік мағынасында жұмсалады. Қаза келсе йүгүрүк йүгүрмаз уруп (Қаза келсе, жүйрік те ұра жүгірмейді) 403; 443; -ур 392. Фраз. Йүз уруп – жүзін телміртіп. Урул /т/ – (1) ур. 1. ұрыл, соғыл. 2. жасал, қойыл. Бу бир сөз озағы урулмыш масал (Бұл бұрыннан келе жатқан мысал сөз) 164. Усан /т/ – (2) салғырт, селқос, салқын қара. Билиг бил усанма бил ол хақ расул (Білім ал, салғыртсынбай үйрен, Алланың елшісі) 103; -маз 309. Усанмақ /т/ – (1) салғыртсымақ, салқын қарамақ, жерімек. Олардин усанмақ қачан ол меңа (Олардан жалығуым ешқашан мүмкін емес) 32. `Усман /а/ – адам есімі. Араб халифы. Сахауат самақат тутар `усманы (Қолы ашықтығы Оспанға тең) 54. Утсыз /т/ – (1) ұятсыз, зұлым. Бахил накас утсыз тавар пасбаны (Сараң – нағыз ұятсыз. Малдың күзетшісі) 261. Уфрағ / / – (1) киім. Йарағ булсаң уфрағ йалыңны бүтүр (Жарамды киіп тапсаң, жалаңашты бүтінде!) 330. Уфтан /т/ – (1) ұял, қымсын. Аның бахшишиндиң булут уфтанур (Оның берген сыйлығының /көптігі сонша, жауған/ бұлт та ұялады) 57. Уч /т/ – (3) ұш. Дыраңсыз кечар йа дег учар (Тоқтаусыз кетеді немесе құс сияқты ұшады) 224; -ған 6, 441. Ушақ /т/ – (2) ұсақ. Санар му едиз қум ушақ таш саны (Түйір құм мен ұсақ тастың саны есептеуге келе ме?) 60, 66. Ү Үггучи /т/ – (1) айа хукмин ажун таба үггучи (Ей, дүние туралы үкім айтушы) 431. Үз /т/ – (1) үздік, айрықша. Анин үз ерүр бу китаб бир сөзүг (Бұл кітаптың үздік болған себебі сол: бір сөзді) 459. Үза /т/ – (2) 1. үст. Йаған болса йүкүлүк үзасында зар (Жүк артқан пілдің арқасында алтын болса) 469; 158. Үзила /т/ – (1) үстіне. Вабал күтрү барды үзила сөкүш (Обал арқалап өлді, оның үстіне қарғыс алды) 242. Үзүм /т/ – (1) жүзім. Тикан тарыған ер үзім бичмаз ол (Тікен еккен адам жүзім жинамайды) 376. Үлүш /т/ – (2) үлес, бөлік. Үлүш болды малы кишилар ара (Малын /өзге/ кісілер үлесіп алды) 243; 244. Үрүң /т/ – (1) Расуллар үрүң йүз бу ол йүзга көз (/Өзге/ пайғамбарлар жарқын жүз /сияқты болса/, бұл – ол жүзге /жарасып тұрған/ көз) 25. Үчүз /т/ – (1) арзан. Чүз атлас болур қыз үчүзи бөзөг (Зер атлас қымбат болса, арзаны бөз болады) 462. Үчүн /т/ – (1) үшін. ақТат Испаһсалар Бег үчүн бу китаб (Бұл кітап Тат Ыспаһсалар Бек үшін) 69. Үчүнч /т/ – (1) үшінші. Садиқ бирла Фарух үчүнч Зу н-нурайн (Садық пен Фарух, үшіншісі Зу н-нурайн) 33. Ф Фазл /а/ – (2) адамгершілік, абырой, ар. Ешит емди кач хабиб фазилдин. (Енді Алланың сүйіктісінің жақсы жақтары туралы бірнеше бəйіт тыңда) 21, 39.

Фазил /а/ – (2) лайықты, беделді, қадірлі. Адиблар адиби фазылар башы (Ақындардың ақыны, жақсылардың басшысы) 471. Фазиллат /а/ – (1) қайырымдылық, мейірімділік. Билиг маданы һам фазилат каны (Білім бұлағы жəне жақсылықтың (таусылмайтын) кені) 48. Файласуф /а/ – (1) философ. Неча дана ерди неча философ. (Неше дана, неше философ бар еді) 203. Фарах /а/ – (5) қуаныш. Тилакча тирил инч фарах қадғусыз. (Тыныштықта, қуанышта, қайғы-мұңсыз) 401, 347; -қа 349, 350. Фарр /п/ (1) – əсемдік. Аның фарри жуды бади ихсаны (Оның ерекше қайырымдылығы мен кіршіксіз адалдығы) 46. Фаруқ /а/ – (1) адам есімі. Мұхаммед пайғамбардың досы, алғашқы халифтердің бірі – Омардың лақаб аты. Садиқ бирла Фарух учунч Зу н-нураин (Садық пен Фарух, үшіншісі Зу н-нураин) 33. Фил /а/ – (3) игілік, адамгершілік, бекзаттық. Йана мажд мурувват футувват уған (Тағы да ұлылық, қайырымдылық, кеңпейілділік. Алла) 63. Х Хабар /а/ – (1) хабар, хабарлау. Хабар бар берилса агар адами (Сөз бар. Егер адамға берсең) 311. Хабиб /а/ – (1) сүйікті. Ешит емди қач байт хабиб фазилдин (Енді Алланың сүйіктісінің жақсы жақтары туралы бірнеше бəйіт тыңда) 21. Хайр /а/ – (4) қайыр, игілік. Биликсизлиг ичра хайр йоқ деди (/Ол/ «надандықта қайыр жоқ» деді) 122; 378, 390; -ы 373. Хақ /а/ – (3) құқ, міндет, борыш. Хақ расул. Билиг бил усанма бил ол хақ расул (Білім ал, салғырсынбай үйрен, Алланың елшісі) 103, хақ сөз татықсыз ерүр (Білімсізге шын сөз ащы тиеді) 109. Хақ күдаз – міндетін, борышын орындау. Күдазгил айа дост улуғлар хақын (Уа, дос, үлкендердің абыройын қастерле) 345. Хақайық /а/ – (1) шындық, ақиқат. Хақайық ибарат арабдин ош ол (Мұның бəрі араб тілінен ақиқат ғибарат) 480. Хақиқат /а/ – (1) шындық, ақиқат. Мажаз болды достлуқ хақиқат қаны (Достық кетті, шындық қайда?) 281. Хал /а/ – (4) қал, жағдай, жай-күй. Биликсиз йиликсиз сүңак тег халы (Білімсіз /кісінің/ жайы майы жоқ сүйек сияқты) 91, 223, 331; -ы+ны 274. Халайық /а/ – (4) халық, халайық. Көни дейү билсүн халайық сени (Шыншыл деп білсін халайық сені) 166, 272, 489, 494. Халал /а/ – (2) рұқсат етілген, ерік берілген. Халал берүр ерсаң неча терса тер (Берсең – адал /сонда ғана/ қанша жисаң жи) 248, 410. Халим /а/ – (2) момын, сыпайы, əдепті, биязы. Раийатқа мушфиқ салимдин халим (Бұқараға шапағатты, сəлімнен жұмсақ) 51; -лық 340. Халқ /а/ – (6) халық, жаралған. Аны не халайық севар не халық (Ондай адамды халық та, құдай да сүймейді) 272, 441, 236, 291; -да 23; -қа 278. Хамд /а/ – (1) мадақ, мақтау. Илаһи өкүш хамд айурмен сеңа (Уа, Жаратушым, сені шексіз дəріптеймін) 1. Хараб /а/ – (1) бүліншілік, күйзеліс. Қамуғ абаданның хараб ол соңы (Барлық салтанаттың соңы қарап болады) 200. Харам /а/ – (2) тыйым салынған. Харам ерса малың азаб ол соңы (Малды арамнан жинасаң – соңы азап) 409; -дин 241. Харис /а/ – (4) ашкөз, дүниеқор, сараң. Харис тоймас ажун нəңини терип (Дүниеқор дүние байлығын теріп тоймайды) 305, 307, 309, 313; -лар+ны 429. Харислық /а/ – (8) ашкөздік, дүниеқорлық, сараңдық. Харислық ма ерга йавуз хаслат ол (Ашкөздік деген не? Ол – адамға дұшпан қасиет) 301; 302, 304, 306, 310, 313, 316; -лық+ны 307.

Хас /а/ – (1) таңдаулы, қалаулы. Ахылықны һам хас төзү халық өгар (Жомарттықты əрі зиялы, əрі қарапайым халық мақтайды.) 236. Хасис /а/ – (1) ашкөз, дүниеқор сараң. Хасис нендин өтүр деп өзүң күча (Ашкөз дүние үшін /жүгіреді/ деп өзіңді ұста!) 182; -лар+ны 429) Хаслат /а/ – (2) мінез. Харислық ма ерга йавуз хаслат (Ашкөздік деген не? Ол – адамға дұшпан қасиет) 301, 304. Хасрат /а/ – (2) қайғы, қасірет. Харислық соңы ғам өкүнч хасрат ол (Ашкөздіктің соңы өкініш, қайғы, қасірет) 302, 416. Хата /а/ – (1) қате. Көңіл бағламақ бил хаталар башы (Көңіл қойғаның – біліп қой, қатенің басы) 220. Хаталық /а/ – (1) қателік. Неча ма хаталық құл ерсам сеңа (Қаншама қатесі көп құлың болсам да) 38. Хирад /п/ – (1) аықл. Ол ақыл уқуш һош хирадқа макан. (Ол – ақылдың, сан-сезімнің, парасаттың қоймасы) 47. Хирадлық /п/ – (1) ақылды. Хирадлық му болур тили бош киши (Тілін тартпаған кісіні ақылды деуге бола ма?) 137. Хисаб /а/ – (2) есеп. Хисаб ол агар болса малың халал (Егер малды адалдан жинасаң, ол – есеп) 410, 128. Хисабсыз /а/ – (1) есепсіз. Хисабсызға билиг йарылмас хисаб (Қаржысы жоққа – білім таусылмайтын қаржы) 128. Хожа /п/ – (1) кəрі, қария, қарт. Йигит хожа болур йаңы ескирүр (Жас қартаяды, жаңа ескіреді) 195. Хой /п/ – (2) мінез, табиғат. Қылықларда едгү қылық хой қылық (Мінездің ең жақсысы – жуас қылық) 270, -317. Хош /п/ – (2) қуанышты, көңілді. Арф рақс чықарур урур хош сама` (Оқымысты би билеп, əн шырқады) 392. Хошлуқ /п/ – (1) қуаныш, жағымды, ұнамды (көңілге), көңілдің хоштығы. Йүригил тилагил өзүң хошлуғын (Сайранда. Көңіліңнің қоштығын көзде) 402. Хукм – бұйрық, жарлық, əмір. Уған хукми бирла келүр келган иш (/Біліп қой/. Əрбір болған іс Алланың бұйрығы бойынша болады) 433; -ин 431. Хулим /а/ – (1) қарапайымдылық. Карам бир бина тег аңар хулим бунийад ол (Адамгершілік бір үй, хулим қарапайымдылық оның ірге тасы сияқты) 341. Һ Һадийа /а/ – (4) сый, сыйлық. Булут һадийа қылса ұшақ қатраны (Бұлт ұсақ тамшыны сыйға тартса) 66, 465, 466; -ны 68. Һазар /п/ – (1) мың. Ва ликин ичинда һазар нахошы (Алайда ішінде сүйкімсізі – мың /сан/) 218. Һазал /а/ – (1) қалжың. Навадир сөз-өг болур һазал өкүш (Асыл сөз аз болады, қалжың шексіз) 461. Һам /п/ – (6) жəне, сондай-ақ. Билиг ма`даны һам фазилат каны (Білім бұлағы жəне жақсылықтың /таусылмайтын/ кені) 48, 17, 126, 236, 346, 442. Һар /п/ – (2) əрбір; əркім, əрқайсысы, əр. Агар билса кашгар тилин һар киши (Егер кімде-кім қашғар тілін білсе) 483; -ким 493. Һауадарлық /п/ – берілгендік, əбден берушілік, жақсы көрушілік, құштарлық. Һауадарлығымын түгал билсу деп (Шын пейілімді анық анық сезсін деп) 80. Һибат /а/ – (1) һибати-л-һақайық – ақиқат сыйы. (Кітабының аты – «Ақиқат сыйы») 497. Һиммат /а/ – (1) жігер, құлшыну, қамқорлық істеу, қам жеу. Симакдин едизрак тутар һиммат ол (Симак жұлдызынан əрірек қамқорлық етеді) 49.

Һиш /п/ – (1) еш, ешқандай. Адиб Ахмад оғлы йоқ ол һиш шаки (Əдіб Ахмет оның ұлы. Мұның еш шəгі жоқ) 478. Һош /п/ – (2) сана, түсінік. Уқуш һош йититип сөзүмни уқ-а (Ақыл-ойыңа салып, сөзімді аңда) 22, 47. Һунар /п/ – (3) шеберлік, өнер, іскерлік. Һунар бирла давлат бирикилмаги (Өнер арқылы дəулетің келуі) 425; 427; -да 362. Һунарлық /п/ – (1) өнерлі, шебер. Һунарлыққа ажун вафасызрақ ол (Өнерлі /кісіге/ дүние опасызырақ) 423. Ч Чал /т/ – (1) шал, құлат. Харисларни көтрүп нафисни чалып (Арамдарды көтеріп, адалды /аяқтан/ шалып) 429. Чөгар /т/ – (1) төмендет, түсір. Биликсизлиг ерни чөгарди қоды (Білімі жоқ адам төмен құлдырады) 102. Чығайлық /т/ – (3) кедейлік. Чығайлық деп айма азуқ йоқлуғын (Азық жоқтығын кедейлік деп айтпа) 187; 168, 303. Чық /т/ – (1) шық; пайда бол. Халы чықса бектин тишиңни сыйур (Егер /тілің/ шыға қалса, тісіңді мықтап сындырады) 132. Чықар /т/ – (5) 1. шығар, құрт. Тат Испаһсалар Бег үчүн бу китаб чықардым ажунда аты қалсу деп (Бұл кітапты Тат Ыспаһсалар Бек үшін шығардым. Дүниеде аты қалсын деп) 70. Көңүлдин чықарғыл тавар суқлуғын (Малға сұқтануды көңіліңнен шығар) 185; -дым 455; -ур 18; 392. Чын /т/ – (2) шын. Бу сөзни бүтүн шын тутар душманы (Бұл сөзді /досы түгіл/ дұшпаны да түгел шындық деп ұғады) 58; 55. Фраз. Бүтінчын – нағыз шындық, түгел шындық. Чыт /т/ – (1) шыт. Ажун кулчирар баз алын қаш чытар (Дүние /əуелі/ күлімдейді де, қайтадын қас-қабағын шытады) 205 Фраз. Алын қаш чытмақ – қас-қабағын шыту. Ш Шак /а/ – (2) күмəн, шəк, күдік, шүбə. Адиб Ахмад оғлы йоқ ол һиш шаки (Əдіб Ахмет оның ұлы. Мұның еш шəгі жоқ) 478, 11. Шакар /п/ – (1) шекер. Аның йады бирла шакар ашһд аңа (Оны еске алғанда шекер мен бал /жегендей болады/) 28. Шар /а/ – (1) жауыздық, жамандық, қастық, зиян. Ва лайкин бушарда шара арсланы (Алайда қаһарланғанда шері – арыстан /сияқты/) 52; -ры 373. Шараб /а/ – (1) шарап, сусын. Айурсен кейим тон шараб аш керек (/Мүмкін/ айтарсың: (Киім-тон, шарап, ас керек) 297. Шараф /а/ – (1) құрмет, атақ, абырой. Ахилық шараф жаһ жамал арттурур (Жомарттық абырой-атағыңды, ажар-көркіңді арттырады) 258. Шаһ /п/ – (7) шаһ. Шаһым мадхы бирла безайын китаб (Шаһымның мадағымен кітапты ажарлайын) 43; -ым 59, 67; -ым+ға 42, 64, 79; -ым+ны 72. Шаһд /а/ – (2) бал. Аның йады бирлы шакар шаһд аңа (Оны еске алғанда шекер мен бал /жегендей болады/) 28, 206. Шифа /а/ – (1) дəрі. Йа йалған сөз иг дег көни сөз шифа. (Немесе жалған сөз – ауру, шын сөз ем сияқты) 163. Ы Ыд – (1) жолда, жібер. Йема төрт ешиңа ыдырман салам (Тағы да төрт досыңа сəлем жолдаймын) 31.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР 1. Абдусаламов Ұ. Арыстан баб ауылы жəне Йасауийа тариқаты туралы // Йасауи жолы, 2004, № 1. 2. Аль-Газали А. «Весы деянии» и другие сочинения: Пер. с араб. – М., 2004. – 216 с. 3. Аймауытов Ж. Əзірет Сұлтан (Қожа Ахмет Йассауи) // Əзірет Сұлтан (Таңдаулы мақалалар жинағы). – Шымкент, 2000. – 64 б. 4. Ахмад Яссавий. Девони хикмат. (Нашр. тайер. Р.А.Абдушукуров). – Тош., 1992. – 208 с. 5. Ахметбек А. Қожа Ахмет Иассауи. – А., Санат, 1998. – 112 б. 6. Ахмет Яссауи. Пақырнама жəне мұнажатнама. (Ауд. Р.Абдушукуров). –Түркістан, 1992. – 24 б. 7. Араб графикасымен басылған қазақ кітаптарының каталогы. (Құраст. Н.М.Асқарбекова, Т.А.Зəмзаева). – Алматы: Казахстаника, 2006. 8. Ахмеров П. Надписи мечеты Ахмеда Ясави. Описание печати Ахмеда Ясави. /Сб. «Восточные заметки», Казань, 1896 г. 9. Ахмет Йүгінеки. Ақиқат сыйы. (Дайын.: Ə.Құрышжанов, Б.Сағындықов). – А., 1985. – 152 б. 10. Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы. (Түпнұсқаның фото көшірмесі, транскрипциясы, прозалық жəне поэзиялық аудармасы. Баспаға дайындағандар: Ə.Құрышжанов, Б.Сағындықов). – А., 1985. – 152 б. 11. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. –А., 1973. –212 б. 12. Ахмад Яссавий. Хикматлар. (Нашр. тайер. И.Хаққулов). – Тош., 1991. – 256 с. 13. Əбдіғазиев Б. Асыл арна. Көмекші оқу құралы. – А., 1992. – 128 б. 14. Əдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құраст. З.Ахметов, Т.Шаңбаев). – А., 1998. – 384 б. 15. Əзірет Сұлтан Қожа Ахмет Йасауи. Көңілдің айнасы (Мират-ул қулуб). –Анкара., 2000. – 114 б. 16. Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древние города Казахстана. А., 1971. 17. Байтұрсынов А. Шығармалары: Өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. (Құраст. Шəріпов Ə., Дəуітов С.). – А., 1989. – 320 б. 18. Бартольд В.В. Соч. V том. – Москва: Наука, 1968. – 495 с. 19. Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана /Бартольд В.В. Сочинения, т. ІІ (ч.1). М., 1963. 20. Бартольд В.В. Богра-хан. Илек-ханы. (статьи) /Бартольд В.В. Сочинения, т.ІІ (ч.2). М., 1964. 21. Басенов Т.К. Мемориальный комплекс Ахмеда Ясави. А., 1972. 22. Баскаков Н.А. Введение в изучение тюркских языков. М., 1969. 23. Баскаков Н. Тюркские языки. М., 1960. – 242 б. 24. Бердібай Р. Ясауи жəне оның дəуірі // «Соц. Қазақстан», 1990 жыл, 28 қазан. 25. Бердібай Р. Түбі бір түрікпіз. – Астана: Фолиант, 2002. – 344 б. 26. Бертельс А.К. Происхождение суфизма и зарождение суфийской литературы. Основные моменты в развитии суфийской поэзии. /Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература. М., 1965. С. 13–62. 27. Бертельс Е.Э. Литература народов Средней Азии (от древнейших времен хикматов Ахмада Ясеви) // Советское востоковедение. Т 5. – М.-Л., 1948. 28. Бертельс Е.Э. Избр. труды. Суфизм и суфийская литература. Т. ІІ. –М., 1965. – 386 с. 29. Бертельс Е.Э. Хибат ал-Хакаик Ахмада Югнаки // Труды САГУ. Новая серия. Вып.3. Таш., 1945. 30. Боровков А.К. Лексика среднеазиатского тефсира ХІІ–ХІІІ вв. – М., 1963. – 366 с. 52 31. Боровков А.К. Очерки по истории узбекского языка (определение языка хикматов Ахмада Ясави) /Советское востоковедение, V. М.-Л., 1948. 32. Борынгы төрки һəм татар əдəбиятының чыганаклары. (Ред. Х.Госман). – Казань, 1981. – 248 с. 33. Брагинский И.С. 12 миниатюр: от Рудаки до Джами. – М., 1976. – 304 с. 34. Валиддин М. Коранический суфизм. / Пер. с англ. СПб.: «Издательство «Диля», 2004. – 224 с. 35. Гордлевский В.А. Избр. соч. Т.3. – М., 1962. –452 с. 36. Гордлевский В.А. Ходжа Ахмед Ясави (статья). Гордлевский В.А. Избранные сочинения, т. ІІІ, М., 1962.

37. Грюнебаум Г.Э. Классический ислам. Очерк истории. М., 1986. 38. Дəуітұлы С. «Диуани хикмет» хақында. – А., 1998. – 168 б. 39. Дəуітұлы С. «Диуани хикмет» жəне қазақ поэзиясы. – А., 2001. – 351 б. 40. Джумабаев Ю.Д., Мамедов Ш.Ф. Этическая мысль в Средней Азии в ІХ-ХV вв. Издво МГУ, 1974. 41. Диуани хикмет. (Баспаға əзірлегендер: Қ.Қари, Ғ.Қамбарбекова, Р.Исмаилзаде. Ауд. М.Жармұхамедұлы, С.Дəуітұлы, М.Шафиғи, Қ.Қари, Ғ.Қамбарбекова). – Тегеран, 2000. – 428 б. 42. Кітапта: Дəуітұлы С. «Диуани хикмет» хақында. – А., 1998. – 168 б. 43. Дербісəлиев Ə. Əл-Фарабидің эстетикасы. – А., 1981. – 68 б. 44. Дмитрева Л.В. Описание тюркских рукописей института востоковедения (ЛО ИВАН), ІІІ, М., 1980. 45. Мелиоранский П.М. Араб-филолог о турецком языке. – СПб., 1900. 46. Дербісəлиев Ə. Қазақ даласының жұлдыздары. – А., 1995. – 240 б. 47. Дулатов М. Əзірет Сұлтан / Əзірет Сұлтан (Таңдаулы мақалалар жинағы). – Шымкент, 2000. – 64 б. 48. Жаббаров Н. Хожа Ахмад Яссавий – тасаввуф осмонининг парлак қуеши. –Тош., 1994. – 58 с. 49. Жаксылыков А. Образы, мотивы и идеи с религиозной содержательностью в произведениях казахской литературы. – А., 1999. – 422 с. 50. Жумаев Н. Девони хикмат нашри зарур // «Ешлик» журналы, 1988, № 7. 51. Жеменей И. Хафиз жəне қазақ əдебиеті. – А., 2000. – 123 б. 52. Егеубаев А. Ежелгі дəуірдегі қазақ əдебиетінің көркемдік жүйесі (Х-ХІІ ғасырлар: көркемдік-эстетикалық ізденістер мен түрленулер. – А., 1999. – 204 б. 53. Есембеков Т. Əдеби талдауға кіріспе. – Қарағанды, 1991.–78 б. 54. Идрис Шах. Суфизм. – М., 1994. – 447 с. 55. Иса А. Истина суфизма / Пер. с араб. М.Р.Саадуев. 2-е изд., испр. и доп. – Москва: Издательский дом «Ансар», 2004. – 288 с. 56. Исабек Б. Ахмад Яссавий – Яссавия тариқати асосчиси // «Сирли олам» журналы, 1993, № 5. 57. Исмаилзаде Р. Түркістан төріне жетелейтін жол // Диуани хикмет. (Баспаға əзір. Қ.Қари, Ғ.Қамбарбекова, Р.Исмаилзаде). – Тегеран, 2000. – 428 б. 58. Ислам. Сборник статьей. – М., 1931. – 173 с. 59. Ислам: Краткий справочник. – М., 1983. – 159 с. 60. Ислам: Энцикл. слов. – М., 1991. – 311 с. 61. Ислам. Словарь атеиста. Под ред. Пиотровского М.Б., М., 1988. 62. Ислам: происхождение, история и современность /сб. ст./. Сост. Керимов Г.М. – М., 1984. – 63 с. 63. Карл В. Эрнст. Суфизм. – М., 2002. – 320 с. 64. Караев О. История Караханидского каганата (Х – начало ХІІІ вв.). Фрунзе. 1983. 65. Кенжебаев Б. Түрік қағанатынан бүгінге дейін. – А., 2004. –344 б. 66. Кенжетай Д. Қожа Ахмет Йасауи дүниетанымы. –Түркістан, 1956. 67. Кенжетай Д. Йасауитану мəселелері // Йасауи жолы, 2004, № 1. 68. Келімбетов Н. Қазақ əдебиеті бастаулары (Көркемдік дəстүр жалғастығы). –А., 1998. – 256 б. 69. Қожа Ахмет Яссауи. Даналық жолы. (Ауд. С.Битенұлы) / Орталық Қазақстан, 1990, 25 ақпан – 2 сəуір. 70. Кол Шəриф. И күңел, бу дөньядыр... (Əзер. Ə.Шəрипов). – Казань, 1989. Т.2. – 378 б. 71. Короглы Х.Г. Узбекская литература. М., 1968. 72. Көпрүлү М.Ф. Ясауи танымы мен тағылымы. (Ауд. К.Коч) – Шымкент, Көркем аударманың кейбір мəселелері (мақалалар жинағы). – А., 1957. 73. Курмеков Б.Е. Локализация тюркоязычных племен /Сборник «Проблемы совре менной тюркологии». А., 1980. 74. Курбатов Х.Р. Иске татар поэзиясендə тел, стиль, митрика һəм строфика. – Казань, 1984. – 164 б. 75. Қабдолов З. Сөз өнері. – А., 1992. – 352 б. 76. Қазақтың бақсы-балгерлері. (Құраст. Ж.Дəуренбеков, Е.Тұрсынов). – 77. Қасқабасов С. Жаназық. – Астана, 2002. – 584 б.

78. Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі. – А., 1998. ІІІ том. – 600 б. 79. Қожа Ахмет Ясауи. Қырық хикмет. (Ауд. Х.З.Иманжанов). – Түркістан: «ƏзіретСұлтан» тарихи-мəдени қорық музейі, 1991. – 42 б. 80. Қоңыратбаев Ə. Қазақ эпосы жəне түркология. – А., 1987. – 368 б. 81. Қожа Ахмет Иассауи. Диуани хикмет. – А., 2001. – 272 б. 82. Қожа Ахмет Йасауи. Диуани хикмет (Ақыл кітабы). (Дайын. М.Жармұхамедұлы, С.Дəуітұлы, М.Шафиғи). – А., 1993. – 262 б. 83. Қожа Ахмет Йасауи. Хикмет жинақ. (Дайын. М.Жармұхамедұлы, М.Шафиғи, С.Дəуітұлы). – Алматы: Жалын, 1998. – 656 б. 84. Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет. (Баспаға əзір. – М.Жармұхамедұлы, М.Шафиғи, С.Дəуітұлы). – Павлодар, 2003. – 24 б. 85. Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет. Даналық кітабы (Ауд. Т.Айнабек). – Шымкент, 2002. 86. Қожа Ахмет Иассауи. Хикметтер. (Ауд. Ə. Жəмішұлы). – А., 1995. – 112 б. 87. Қожа Ахмет Иассауи. Хикметтер. (Ауд. Ə.Жəмішұлы (Абрахмат Жамалиддин). – А., 1995. – 112 б. 88. Қожа Ахмет Яссауидің хикметтері мен əндері. (Дайын. А.Түгелтегі). – А., 1997. 89. Қ.А.Иасауи. Хикметтер (Даналық кітабы). Ауд. Е.Дүйсенбайұлы. – А., 1998. –72 б. 90. Қожа Ахмет Иассауи. Хикметтер. (Дайын. – А.Ə.Ибатов, З.Жандарбек, А.Нұрманова). – А., 2000. – 208 б. 91. Қожа Ахмет Йасауи хикметтерінің қолжазба каталогы. – Түркістан, 2006. – 328 б. 92. Қорқыт ата кітабы. (Ауд. Б.Ысқақов). – А., 1994. – 160 б. 93. Қыраубаева А. Ежелгі дəуір əдебиеті. – А., 1991. – 280 б. 94. Лилова А. Введение в общую теорию перевода. – М., 1987. 95. Малтабаров Б. Религия и социально-политические процессы в Кыргызстане. – Бишкек, 2002. 96. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. – М.-Л. 1951. – 452 с. 97. Массон М.Е. Мавзолей Ходжа Ахмеда Ясави. Таш., 1930. 98. Машанов А. Əл-Фараби жəне Абай. – А., 1994. – 192 б. 99. Махмудов Қ. Аһмад Югнекийнинг «Һитабул һақайиқ» асари һакида. –Таш., 1972. 300 б. 100. Мырзахметов М. Абай жəне шығыс. – А., 1994. – 208 б. 101. Мухаммедхожаев А. Гносеология суфизма. Душанбе, 1990. 102. Наджип Э.Н. Первый тюркоязычный поэт-мистик ХІІ века Ахмад Есеви и его «Диван-и Хикмет». /Наджип Э.Н. Исследования по истории тюркских языков (ХІ– ХІҮ вв.). М., 1989. 103. Насилов В. Язык тюркских памятников уйгурского письма ХІ–ХҮ вв. –М., 1974. – 100 б. 104. Неъматов Х. А. Яссавий хаетига оид баъзи саналар // «Узбек тили ва адабиети» журналы, 1992, № 2. 105. Hoca Ahmet Yesevіnіn yenі bulunan hіkmetlerі (Hazіrlayan M.Akar). – Іstanbul: Yesevі vakfi yayіnlarі, 2001. – 112 s. 106. Нурбахш Дж. Духовная нищета в суфизме. Великий демон Иблис. – М., 2000. – 266 с. 107. Нурбахш Дж. Таверна среди руин: Семь эссе о суфизме. – М., 1992. 108. Оғыз-наме. Мухаббат-наме. А., 1986. – 207 б. 109. Өмірəлиев Қ. VІІІ–ХІІ ғасырлардағы көне түркі əдеби ескерткіштері. –А., 1985. – 128 б. 110. Петраш Г.Ю. Тень средневековье. – А., 1981. – 150 c. 111. Пылев А.И. Ходжа Ахмад Ясави: суфийский поэт, его эпоха и творчество. –А., 1997. – 96 с. 112. Петрушевский И.П. Ислам в Иране в VІІ–ХV веках. Курс лекций. –Ленинград, 1966. – 400 с. 113. Пиотровский М.Б. Коранические сказания. М., 1991. 114. Позднев П. Дервиши в мусулманском мире. Оренбург, 1896. 115. Радлов В.В. Ярлыки Токтамыша и Темир-Кутлуга. – ЗВО, Т.ІІІ, вып.1. CПб., 1888. 116. Рустамов Э. Ахмад Яссавий хикматларида тарих ва хает садоси // «Узбек тили ва адабиети», 1972, № 4–5. 117. Сағындықұлы Б. «Һибат-ул хақайиқ» – ХІІ ғасыр ескерткіші. – А., 2002. – 184 б. 118. Сатыбалдиев Ə. Рухани қазына: Көркем аударма мəселелері. – А., 1965. – 240 б. 119. Сафи ад-дин Орын Қойлақы. Насабнама. (Дайын. Муминов Ə., Жандарбеков З.). – Түркістан, 1992. – 44 б.

120. Сейфуллин С. Бес томдық шығармалар жинағы. – А., 1988. Т.5. – 304 б. 121. Сирожиддин Ахмад. Фитрат ва Ясавий /«Санъат» (ойлик ижтимоийсиёсий ва бадийбезакли журнал), № 8, 1991. 122. Собрание восточных рукописей АН Узбекской ССР (каталог). Под. ред. Семе но-

ва А.А. Том ІІ. Таш., 1954. 123. Стеблева И.В. Поэтика древнетюркской литературы и ее трансформация в раннеклассический период. М., 1976. 124. Стеблева И.В. Развитие тюркских поэтических форм в ХІ веке. – М., 1971. – 300 с. 125. Стеблева И.В. Введение // Теория жанров литератур Востока. – М., 1985. – 264 с. 126. Сулеймон Боқирғоний. Боқирған китабы (Тайер. И.Хаққул, С.Рафиддинов). – Тош., 1991. – 80 с. 127. Суфийская мудрость. / Сост. В.В.Лавский. – М., 2002. – 384 с. 128. Cуфии: Собрание притч и афоризмов. – М., 2001. – 640. 129. Сүйіншəлиев Х. «Диуани лұғати ат түрік»: Оқу құралы. – А., 1986. –86 б. 130. Сүйіншəлиев Х. Ғасырлар поэзиясы: зерттеулер. –А., 1987. –216 б. 131. Сыздықова Р. Ясауи хикметтерінің тілі. – А., 2004. –552 б. 132. Табышалиева А. Вера в Туркестане /Ясавия/. – Бишкек, 1993. 133. Таджикова К.Х. Особенности суфизма в средневековом Казахстане /Известия АН Казахской ССР. Серия общественных наук, № 2, А., 1978. 134. Тиливалди А. Древнетюркский книжный стих. – А., 2002. – 228 с. 135. Тримингэм Дж.С. Суфийские ордены в исламе. – М., 1989. – 326 с. 136. Турецкая ашыкская поэзия. Пер. с тур. (Сост. Х.Короглы). – М., 1983. – 192 с. 137. Түркмен эдебиятының тарыхы. (Ред.С.А.Гаррыев). І т. – Ашхабад, 1975. – 480 с. 138. Урдабекли. Х.А. Яссавий асарларининг тили // «Саодат» журналы, 1992, № 11. 139. Усман О. Вахдат шаробин ичдим (Яссавия тариқаты) // «Мулоқат» журналы, 1991, № 6. 140. Фильштинский И.М. История арабской литературы Х–ХVІІІ вв. – Москва: Наука, 1991. – 725 с. 141. Фитрат Абдурауф. Ахмад Ясавий (статья) «Санъат»... № 8, 1991. 142. Фомкин М. С. О суфийских мотивах в «Благодатном знании» Юсуфа Баласагуни / «Советская тюркология», № 5. Баку, 1990. 143. Хазірет Сұлтан Ахмет Иасауи. (Баспаға əзір. – М.Жармұхамедұлы, М.Шафиғи, Ж.Кəриева). – А., 2002. – 272 б. 144. Хаққулов И. Ахмад Яссавий. – Тош, 2001. – 64 с. 145. Хамраев М. Пламя жизни. – Таш, 1988. –252 с. 146. Хамраев М. Основы тюркского стихосложения. – А., 1963. – 215 с. 147. Хасан Н. Түркияда яссавийшунослик. – Тош: 1999. – 54 с. 148. Хожа Ахмад Яссавий. Девони хикмат. (Нашр. тайер. Хасан Н.). – Тош, 2004. – 176 б. 149. Хожа Ахмет Яссавы. Диваны-хикмет ве роваятлар. (Тайяр. А.Өвезов) –Ашхабад, 1992. 150. Хужə Əхмəт Ясəви. Хикмəтлəр. (Төзүче – Ф.Яхин, С.Гыйлəжетдинов, В.Ягъкуб). – Казань, 2000. – 248 с. 151. Шарипов А.М. Зарождение системы стихотворных жанров. – Казань, 2001. – 364 с. 152. Шəкəрім. Өлеңдер мен поэмалар. – А., 1988. – 252 б. 153. Шиммель А. Мир исламского мистицизма. – М., 2000. – 416 с. 154. Юсуф Хос Хожиб. Құтадғу билиг. (Нашр. тайер. Қ.Каримов). – Таш., 1972. – 964 с. 155. Юсуф Баласагунский. Благодатное знание. Издание подготовил С.Н. Иванов. М., 1983. 156. Ясауи тағылымы. Ғылыми мақалалар мен жаңа деректер жинағы. –Түркістан, 1996. – 152 б.

РЕЗЮМЕ Институт литературы и искусства имени М.О.Ауэзова Министерства образования и науки РК продолжает работу по подготовке и изданию очередных томов двадцатитомного свода «Əдеби жəдігерлер» («Литературные памятники»), издаваемого в рамках Государственной программы «Мəдени мұра» («Культурное наследие»). Шестой том включает в себя произведения выдающегося суфийского поэта средневековья Ходжи Ахмеда Яссауи – признанного главы тюркской ветви суфизма, мыслителя, известного среди местных кочевников как поэт-мистик, религиозного проповедника, деятельность которого протекала в городе Яссы (Туркестане) на территории нынешней Южно-Казахстанской области. Ахмет родился именно в этом городе. Когда ему было семь лет, он лишился отца Ибрахима, уважаемого, известного шеиха г. Исфиджаб (Сайрам), после чего мать отдала его на обучение Арыстанбабу, после кончины учителя он возвращается в родной город Яссы, где происходит его становление как личности. И с этого возраста он начинает писать стихи на арабском, чагатайском, персидском, тюркском языках. Позже он побывал в Бухаре, где проходил обучение у Хамадани. Приобретя сан знатока суфизма, Ахмет возвращается в Яссы и продолжает традицию, заложенную Арыстанбабом. Это течение широко было популярно на огромной территории – от ВосточногоТуркестана до Поволжья и Турции. К Яссауи стекались толпы поклонников и поломников. До сих пор в отдельных уголках этого большого региона сохранились почитатели его учения, приезжающие на поклонение к мечети Ходжи Ахмета Яссауи в городе Туркестане. Последние годы жизни он провел в подземелье – хилуете. Мотивации такого решения Яссауи объяснил следующим образом: «Достиг я возраста пророка шестидесяти трех лет, с меня этого достаточно, нет необходимости жить сверх срока отведенного пророку». Здесь он жил около десяти лет и написал свой главный труд – сборник стихов-изречений «Диуани хикмет» («Книга мудрости»), который сыграл огромную роль в деле распространения идей ясауизма. Единственная старая рукопись «Диуани хикмет» не обнаружена. Для характеристики этого произведения используются его поздние записи. Наиболее старой считается рукопись из библиотеки Вафик-паши в Стамбуле, датируемая 1684 годом. К этому же времени относится и список академика К.Залемана. Четыре рукописи из коллекции ученого находятся в СанкПетербургском отделении Института востоковедения Российской Академии наук, в Институте восточных рукописей АН Узбекстана, а также в библиотеке Ташкентского государственного университета сохранилось еще девять поздних рукописей. В конце ХІХ – начале ХХ в. «Диуани хикмет» А.Яссауи неоднократно издавался в Казани и Ташкенте. Из Ташкентских изданий наиболее популярным среди мусульман Средней Азии и Казахстана было издание Г.Х.Арифджанова, написанного арабским алфавитом на старотюркском языке. В ХІХ–ХХ вв. хикметы Яссауи были изданы в Ташкенте – 17, Стамбуле – 9, Казани – 5, Бухаре – 1 раз. В 1998 году в Анкаре это произведение вышло отдельной

книгой под названием «Диуани хикмет», подготовленной доктором Хайати Биже на основе казанского издания 1836 г. Переводы «Диуани хикмет» на казахском языке с 1990 г. издавались 17 раз, среди них самым качественным является перевод М.Жармухамедулы, С.Даутулы и М.Шафиги. В дело изучения жизни и творчества А.Яссауи внесли большой вклад турецкие ученые М.Ф.Копрюлюзаде, Н.Банарлы, К.Ераслан, А.Эржиласун; узбекские ученые И.Хаккулов, Н.Хасан, Э.Рустамов, С.Рафиддинов, М.Ишмухамедова; русские ученые-востоковеды А.Н.Самойлович, А.К.Боровков, Е.Э.Бертельс, казахские ученые Х.Суюншалиев, А.Дербисали, М.Жармухамедулы, С.Даутулы, Н.Келимбетов, А.Ахметбек, Т.Кыдыр, А.Абдрасилкызы. «Диуани хикмет» Яссауи – общее духовное достояние всех тюркских народов. Книга написана на старотюркском языке с кыпчакским диалектом, поэтому до сих пор можно читать текст хикметов без перевода. К стихам в произведении предпослана вводная часть – предисловие, которое должно было ввести почитателей учения Яссауи в курс дела. Основной целью Яссауи и его ближайших преемников было распространение суфийских идей в тюркской среде и поэтому появилась необходимость для составления пространного предисловия к сложной идеологической концепции Яссауи, завуалированной по-суфийски в стихотворной форме. Вторую часть хикметов составляют собственно стихи-назидания Ахмета Яссауи, где им был применен народный тюркский язык. Стихи Яссауи сохранили народную силлабическую метрику и строфическое построение, что явилось отличительной особенностью его поэзии. В «Диуани хикмет» излагаются основные правила и догмы ислама. Яссауи большое внимание уделяет толкованию четырех позиций ислама: шариата, тарихата, хакихата и магрифата. Ахмет был поэтом-суфистом и главным в его поэзии был призыв к отрешению от материального мира, к бедности, к великому терпению, поскольку это обеспечит блаженство в загробном мире. В своих стихах он призывает людей к справедливости, честности, доброте. И благадаря хикметам Яссауи тюркский язык был введен в литературный обиход. Деятельность А.Яссауи оказала серьезное влияние на общественнополитическую и культурную жизнь Средней Азии и Казахстана эпохи средневековья. Его произведение «Диуани хикмет» следует считат наиболее авторитетным суфийским сочинением этого времени. Подвижническая деятельность Яссауи, его мистические изречения в форме тюркской народной поэзии способствовали распространению мусульманства и его специфической ветви – суфизма в регионе. В настоящем томе даны переводы «Диуани хикмет», осуществленные докторами филологических наук М.Жармухамедулы, С.Даутулы и специалистом-текстологом М.Шафиги на основе стамбульского издания 1897 г. (Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет. – Алматы: Мұраттас, 1993). В связи с выборочным переводом хикметов, были изменены порядковые числа переведенных хикметов и хикметы, дополненные учениками Яссауи. Хикметы к изданию подготовил кандидат филологических наук А. Алибекулы.

Последователь учения Яссауи Ахмет Иугнеки родился в местности Иугнек, что возле Туркестана. Его отец Махмут был поэтом. Ахмет рано потерял зрение, хорошо владел арабским языком. Он был очень авторитетным человеком своего времени. Современники прозвали его «адиб Ахмед» за то, что он много знал и читал. Единственное произведение Ахмета Иугнеки – знаменитая поэма «Хибатул хакайик» («Вознаграждение истины») написана арузским поэтическим измерением на тюрскском языке. Основная тема и идея произведения – призыв к духовной чистоте, дидактические наставления. По мнению поэта, человек приходит на этот свет, чтобы познать Аллаха и науку. Познание тайны земли – путь к счастливой жизни. Ахмет говорит, если человек не склонен к науке, сколько его ни учи, это равносильно воде в песке, все люди перед богом равны, невзирая на социальные и другие статусы. Поэма разделена на четыре «слова», т.е. на четыре главы, в которых воспеваются нравственные стороны человека. Произведение состоит из 466 поэтических строк. Существует три варианта книги: вариант, переписанный Журжани древнеуйгурским алфавитом, состоит из 508 строк; вариант, переписанный Шейхом зада Абд ар-Раззаком уйгурским и арабским письмами в Стамбуле состоит из 506 строк и вариант, переписанный арабским алфавитом в начале ХV в., состоит из 524 строк. Между вариантами разница несущественная. Все варианты хранятся в библиотеке Стамбульской мечети. Книгу на турецком языке впервые опубликовал Рашид Рахмети Арат. Транскрипцию на казахском языке осуществил в 1981 г. известный ученыйтюрколог Амир Нажип. В 1985 г. на казахский язык поэму впервые полностью перевели известные ученые-тюркологи А.Курышжанов и Б.Сагындыкулы. В это издание вошли предисловие, факсимиле, транскрипция, прозаические и поэтические переводы произведения. В настоящий том серии «Əдеби жəдігерлер» вошло последнее издание поэмы Ахмета Иугнеки, подготовленное доктором филологических наук, профессором Берикбаем Сагындыкулы (Сағындықұлы Б. «Һибат-ул хақайиқ» – ХІІ ғасыр ескерткіші. – Алматы: Қазақ университеті, 2002). Том снабжен научными приложениями, которые включают в себя: сведения о публикуемых текстах, краткий историко-литературоведческий и текстологический анализ текстов произведений А.Яссауи и А.Иугнеки, словарь древнетюркских, арабских и персидских слов, терминов и понятий религиозного характера, а также географических названий, список использованный литературы, резюме на русском и английском языках. Объем – 488 стр.

SUMMARY The staff of M. O. Auezov Іnstіtute of lіterature and art, Mіnіstry of educatіon and scіence, Republіc of Kazakhstan contіnues actіvіtіes on preparіng and publіshіng of twenty volume collectіon “Adebі zhadіgerler” (”Lіterary monuments”) publіshed wіthіn State Program “Madenі mura” (“Cultural herіtage”). Volume sіx іncludes works of Khodja Akhmet Yassauі an outstandіng Sufi poet of medіeval perіod who was a recognіzed leader of Turkіc branch of Sufi sm, phіlosopher, poet-mystіc well known among local nomads, relіgіous educator who worked іn Yassy town (Turkestan) that іs sіtuated іn South Kazakhstan regіon. Akhmet was born іn thіs town. When he was seven years old he lost hіs father Іbrahіm, who was a respected and well known Sheіkh of Іsfi bdjab (Saіram) town. Hіs mother sent hіm to learn from Arystanbab and when hіs teacher dіed he returned to hіs natіve town Yassy where he grew and has formed as personalіty. Іn thіs age he started to wrіte verses іn Arabіc, Chagataі, Persіan, Turkіc languages. Later he has vіsіted Bukhara where he was Khamadanі’s student. Havіng gaіned a tіtle of Sufi , Akhmet returns to Yassy and contіnues tradіtіon founded by Arystanbab. Thіs trend was very popular wіthіn bіg terrіtory –from Eastern Turkestan to Volga area and Turkey. Lots of admіrers and pіlgrіms vіsіted Yassauі. Stіll іn some places of thіs bіg regіon lіve people who respect hіs studіes and vіsіt the mosque of Khodja Akhmet Yassauі іn Turkestan. Last years of hіs lіfe he spent іn underground - khіluet. Yassauі explaіned why he dіd so: “І have reached the age of a prophet…., sіxty three years, іt’s enough for me, no need to lіve longer than a prophet lіved”. Here he lіved about ten years and wrote hіs maіn work – collectіon of poemssayіngs “Dіuanі khіkmet” (“Book of wіsdom”) that played a great role іn dіssemіnatіon of Yassauі іdeas. The only old manuscrіpt of “Dіuanі khіkmet” has not been found. Іts later records are used for characterіzіng thіs work. Іt іs consіdered that the most old manuscrіpt іs kept іn Vafi k-Pasha lіbrary іn Іstanbul, іt іs dated 1684. To thіs perіod belongs also the lіst of Academіcіan K.Zaleman. Four manuscrіpts from collectіon of thіs scіentіst are kept at St. Petersburg, Department of Іnstіtute of Orіent studіes, Russіan Academy of Scіences. Nіne later manuscrіpts have been conserved at the Іnstіtute of Orіental manuscrіpts, Uzbekіstan AS and іn the lіbrary of Tashkent Sate Unіversіty. Іn the end of ХІХ – begіnnіng of ХХ centurіes A. Yassauі’s “Dіuanі khіkmet” has been publіshed several tіmes іn Kazan and Tashkent. From Tashkent edіtіons the most popular among Moslems of Central Asіa and Kazakhstan was the edіtіon of G.H.Arіfdjanov wrіtten іn Arabіc scrіpt іn old Turkіc language. Іn XІX-XX centurіes Yassauі’s khіkmets have been publіshed іn Tashkent-17 tіmes, Іstanbul-9, Kazan-5, Bukhara-1. Іn 1998 іn Ankara thіs work has been publіshed as a separate book under the tіtle “Dіuanі khіkmet” prepared by Dr. Hayatі Bіzhe based on Kazan edіtіon of 1836. Translatіons of “Dіuanі khіkmet” іnto Kazakh language have been publіshed 17 tіmes sіnce 1990, among them the most qualіtatіve are the followіng translatіons done by M.Zharmukhameduly, S.Dautuly and M.Shafi gі. Turkіsh researchers M.F.Kopruluzade, N.Banarly, K.Eraslan, A.Erjіlasun;

Uzbek researchers І.Khakkulov, N.Khassan, E.Rustamov, S.Rafi ddіnov, M.Іshmukhamedova; Russіan researchers of Orіent studіes A.N.Samoіlovіch, A.K.Borovkov, E.E.Bertels, Kazakh researchers H.Suyunshalіev, A.Derbesalі, M.Zharmukhameduly, S.Dautuly, N.Kelіmbetov, A.Akhmetbek, T.Kydyr, A.Abdrasіlkyzy and others have contrіbuted much to the studіes of A.Yassauі’s lіfe and creatіve actіvіtіes. “Dіuanі khіkmet” by Yassauі іs a common spіrіtual value of all Turkіc peoples. The book was wrіtten іn old Turkіc language wіth Kypchak dіalect and therefore khіkmet texts can be read easіly wіthout translatіon. There іs an іntroductіon to the poems that acquaіnts the admіrers of Yassauі studіes wіth the subject. Maіn aіm of Yassauі and hіs close successors was to dіssemіnate Sufi sm іdeas іn Turkіc world and therefore appeared the necessіty of wrіtіng a bіg foreword to the complex іdeologіcal conceptіon of Yassauі, veіled іn Sufi manner іn a verse form. Second part of khіkmets іnclude versesedіfi catіons of Akhmet Yassauі where he used folk Turkіc language. Yassauі’s verses have conserved folk syllabіc metrіc and stanza form that іs a dіstіnguіshіng feature of hіs poetry. “Dіuanі khіkmet” hіghlіghts maіn rules and dogmas of Іslam. Yassauі pays much attentіon to the explanatіon of four Іslam posіtіons: sharіat, tarіkhat, khakіkhat, magrіfat. Akhmet was a Sufi poet and maіn thіng іn hіs poetry was an appeal to renuncіatіon of materіal world, appeal to poverty, great patіence, as all these wіll provіde a blіss іn a lіfe after death. Іn hіs poems he appeals to justіce, honesty and kіndness. Thanks to Yassauі’s khіkmets Turkіc language was іntroduced іnto lіterary use. A.Yassauі’s actіvіty has a great іmpact on publіc-polіtіcal and cultural lіfe of Central Asіa and Kazakhstan durіng medіeval perіod. Hіs work “Dіuanі khіkmet” should be consіdered as the most respectful Sufi composіtіon of thіs perіod. Ascetіcіsm actіvіty of Yassauі, hіs mystіcal sayіngs іn a form of Turkіc folk poetry have enabled dіssemіnatіon of Moslem іdeas and іts specіfi c branch-Sufi sm іn a regіon. Present volume іncludes translatіons of “Dіuanі khіkmet” made by Doctors of Phіlology M.Zharmukhameduly, S.Dautuly and specіalіst іn text studіes M.Shafi gі on the basіs of Іstanbul edіtіon of 1897 (Kozha Akhmet Іassauі. Dіuanі khіkmet.- Almaty: Murattas, 1993). Due to selectіve manner of translatіon of the khіkmets the ordіnal numbers of translated khіkmets have been changed and khіkmets added by Yassauі’s students. Successor of Yassauі studіes Akhmet Іugnekі was born іn Іugnek settlement near Turkestan. Hіs father Makhmut was a poet. Akhmet lost hіs eye sіght very early, he spoke good Arab language. He was a very respectful person of hіs tіme. Contemporarіes named hіm “adіb Akhmed” because he knew a lot and read many books. The only work of Akhmet Іugnekі іs a famous poem “Khіbat-ul khakajіk” (“Reward of truth”) was wrіtten іn Aruz poetіc measure іn Turkіc language. Maіn theme and іdea of the work іs an appeal to spіrіtual cleanness, dіdactіc edіfi catіons accordіng to the poet’s opіnіon, human comes to thіs world to cognіze about Allah and scіence. Cognіtіon of earth mystery іs a way to happy lіfe. Akhmet says that іf a person has no abіlіtіes to scіence, no sense іn teachіng hіm, іts lіke water іn a sand, all people are equal for God despіte theіr socіal and other statuses.

The poem іs dіvіded іnto four “words” і.e. four chapters іn whіch human moral features are descrіbed. The work consіsts of 466 poetіc lіnes. There are three versіons of a book: versіon that was rewrіtten by Zhurzhanі іn old Uіgur alphabet, іt consіsts of 508 lіnes; versіon rewrіtten by Sheіh zada Abd ar-Razzak іn Uіgur and Arabіc letters іn Іstanbul consіsts of 506 lіnes and a versіon rewrіtten іn Arabіc letters іn the begіnnіng of XV century consіsts of 524 lіnes. There іs an іnsіgnіfi - cant dіfference between the versіons. All versіons are kept іn the lіbrary of Іstanbul mosque. A book іn Turkіsh language was fi rst publіshed by Rashіd Rakhmetі Arat. Transcrіptіon іn Kazakh language was done іn 1981 by a well known specіalіst of Turkіc studіes Amіr Najіp. Іn 1985 the well known scіentіsts іn the fi eld of Turkіc studіes such as A.Kuryshzhanov and B.Sagіndіkuly have fi rst made a full translatіon of the poem іnto Kazakh language. Thіs edіtіon іncludes іntroductіon, facsіmіle, transcrіptіon, prosaіc and poetіc translatіons of the work. Present volume of the serіes “Adebі zhadіgerler” іncludes a last edіtіon of the poem of Akhmet Іugnekі prepared by Doctor of Phіlology, professor Barіkbaі Sagіndіkuly (Sagіndіkuly B. “hіbat-ul hakayіk” –XІІ gasіr eskertkіshі.-Almaty: Kazakh Unіversіtetі, 2002). The volume іncludes scіentіfi c annexes wіth іnformatіon on publіshed texts, brіef hіstorіcal-lіterary studіes and text studіes analysіs of the texts of A.Yassauі and A.Іugnekі’s works, vocabulary of old Turkіc, Arabіc and Persіan words, terms and іdeas of relіgіous character and geographіc names, lіst of used publіcatіons, summary іn Russіan and Englіsh languages. Volume – 488 p.

Ғылыми басылым ƏДЕБИ ЖƏДІГЕРЛЕР Қожа Ахмет Иасауи. ДАНАЛЫҚ КІТАБЫ Ахмет Йүгнеки. АҚИҚАТ СЫЙЫ Редакторы З.К. Башбаева Техникалық редакторы Г.Ə.Сəбитова Көркемдеуші редакторы С.Бахретдинов Компьютерде беттеген Ə. Молдахметова Баспаға Қазақстан Республикасы Білім жəне ғылым министрлігінің № 0000082 мемлекеттік лицензиясы 2005 жылы 11 қаңтарда берілген ИБ № 06 Басуға 05.09.08 ж. қол қойылды. Пішімі 60х901/16. Офсеттік басылым. Офсеттік қағаз. Əріп түрі “Tіmes New Roman”. Баспа табағы 30,5. Шартты баспа табағы 30,5. Есептік баспа табағы 30. Таралымы 3000 дана. “Таймас” баспа үйі” ЖШС. Алматы қаласы, Абай даңғылы, 155-үй Тел.: 250-09-95, 250-09-96, 250-09-97, 250-09-98; факс: 266-21-14. МАЗМҰНЫ Редакциялық Бас алқадан .....................................................................................................7 Қожа Ахмет Иасауи. Даналық кітабы (қазақ тіліндегі аудармасы) ................................9 Қожа Ахмет Иасауи. Даналық кітабы (мəтіннің факсимилесі) ....................................75 Ахмет Йүгнеки. Ақиқат сыйы (қазақ тіліндегі аудармасы) ..........................................345 Ахмет Йүгнеки. Ақиқат сыйы (мəтіннің факсимилесі).................................................361 Ғылыми қосымшалар .......................................................................................................411 Шартты қысқартулар ........................................................................................................477 Пайдаланылған əдебиеттер ..............................................................................................478 Резюме ................................................................................................................................482 Summary .............................................................................................................................485