Рүстем - Дастан

Авторы: Тұрмағамбет Ізтілеуұлы

«МЄДEНИ МҰРА» МEМЛEКEТТІК БАЃДАРЛАМАСЫНЫЊ КІТАП СEРИЯЛАРЫ ЌАЗАЌСТАН РEСПУБЛИКАСЫНЫЊ ТҰЊЃЫШ ПРEЗИДEНТІ НҰРСҰЛТАН НАЗАРБАEВТЫЊ БАСТАМАСЫ БOЙЫНША ШЫЃАРЫЛДЫ АСТАНА

Майлыбаев Бағлан, кeњeс тµраѓасы. Асќарoв Єлібeк, жауапты хатшы. Абдрахманoв Сауытбeк Атабаeв Ќамбарбeк Аяѓан Б‰ркітбай Єбжанoв Хангeлді Єбусeйітoва Мeруeрт Єжіѓали Сeрік Єлімбай Н±рсан Байпаќoв Карл Байтанаeв Бауыржан Балыќбаeв Тахир Д‰йсeмбаeв Eркін Eсім Ѓарифoлла Жаќып Бауыржан Ж±маѓалиeв Асќар Ж±маѓ±лoв Баќытжан Ќасќабасoв Сeйіт Ќoзыбаeв Ілияс Ќ±л-М±хаммeд М±хтар Ќ±рманбай±лы Шeрубай М±хамади±лы Арыстанбeк Мыњбай Дархан Нысанбаeв Єбдімєлік Салѓара±лы Ќoйшыѓара Самашeв Зeйнoлла С±лтанoв Ќуаныш Т±яќбаeв Ќанат Шаймeрдeнoв Eрбoл Шeњгeлбаeв Баќытжан «МЄДEНИ М¦РА» ¦ЛТТЫЌ СТРАТEГИЯЛЫЌ ЖОБАСЫН Ж‡ЗEГE АСЫРУ Ж¤НІНДEГІ ЌOЃАМДЫЌ КEЊEС

Тұрмағамбет ІЗТІЛЕУҰЛЫ РҮСТЕМ-ДАСТАН БІРІНШІ, ЕКІНШІ КІТАП Фердауси «Шаһнамасының» желісімен жазылған қаһармандық жыр

«Мєдeни м±ра» мeмлeкeттік баѓдарламасы кµркeм єдeбиeт сeкциясыныњ м‰шeлeрі: Кeкілбаeв Єбіш (сeрияны ќ±растырушы), Абдрахманoв Сауытбeк (тµраѓа), Єбдікoв Тµлeн, Асќарoв Єлібeк, Бeльгeр Гeрoльд, Eлeукeнoв Шeрияздан, Н±рѓали Рымѓали, Н±рпeйісoв Єбдіжєміл, Михайлoв Валeрий, М±ртаза Шeрхан, Мырза Єли Ќадыр, Oразалин Н±рлан, С‰лeймeнoв Oлжас, Тарази Єкім, Шапай Т±рсынжан, Юсупoв Кeњeс. Арнаулы рeдактoры Ш.Бейсенова Тұрмағамбет Ізтілеуұлы. Рүстем-Дастан. Фердауси «Шаһнамасының» желісімен жазылған қаһармандық жыр. 1-2 кітап. /Ізтілеуұлы Тұрмағамбет. Астана: Аударма, 2012 – 872 бeт. І43 УДК821.512.122 ББК84Қаз7-5 ISBN 9965-18-391-0 ISBN 9965-18-391-0 © Жазушы баспасы, 2004 © «Аударма» баспасы, 2012 ЌАЗАЌСТАН РEСПУБЛИКАСЫНЫҢ МӘДЕНИЕТ ЖЄНE АЌПАРАТ МИНИСТРЛІГІ АЌПАРАТ ЖЄНE М¦РАЃАТ КOМИТEТІ «ЄДEБИEТТІЊ ЄЛEУМEТТІК МАЊЫЗДЫ ТҮРЛEРІН БАСЫП ШЫЃАРУ» БАЃДАРЛАМАСЫ БOЙЫНША ШЫЃАРЫЛДЫ УДК821.512.122 ББК84 Қаз7-5 І43

Р ҮС Т Е МД А СТ А Н Фердауси «Шаһнамасының» желісімен жазылған қаһармандық жыр Єбілќасым ФEРДАУСИ (934-1020) Д‰ниe бітпeй µлмeйтін Мeн – жаћанныњ б±лб±лы. Мeнeн ќалѓан «Шаћнама» – Хoш иісті сµз г‰лі... Б±л қазына – єлeмдік, Махм±д ‰шін ашпадым. Ќалды асыл артымда, Адам ‰шін тастадым. Т±рмаѓамбeт ІЗТІЛEУ¦ЛЫ (1882-1939) Тoќтатты Т±рмаѓамбeт кeлгeн oйды, Сoњына «Шаћнаманыњ» ќoлын ќoйды. Балаша баѓып-ќаѓып, бабын тауып, ¤сірдім с‰йріктeй ќып с±лу бoйлы... Д‰ниeдeн µмір бітіп, µтсeм дe µзім, Аралап жeрдіњ ж‰зін ж‰рeр сµзім. «Кµрe алмай кeйінгіні кeттім-ау!» – дeп, Арманда бoлмай-аќ ќoй, eкі кµзім. Б ІР ІНШІ К ІТАП

АЛЃЫ С¤З Батыр Р‰стeмніњ аты – ќазаќ халќыныњ oртасына кµп заманнан жайылѓан ауызша ањыз єњгімeлeр, eртeгілeрдeн мєлім бoлѓан аса дањқты ат. Oныњ жайын жалѓыз ќазаќ халќы eмeс, ќазаќпeн туыстас, тілдeрі жаќын µзбeк, т‰ркмeн, ќырѓыз, татар, ќараќалпаќ eлдeрініњ бєрі дe кµбіншe ќарасµзбeн айтылатын eртeгі, ањыз, єњгімe рeтіндe баяндайтын. Сoл бар тілдeгі Р‰стeм жайындаѓы єњгімeлeрдіњ т‰п нeгізініњ бірі атаќты Шыѓыс классигі Єбілќасым Фeрдауси жазып шыѓарѓан «Шаћнама» бoлады. Біраќ Р‰стeмніњ жайы жалѓыз Фeрдаусидeн басталмайды. Oл турасындаѓы кµнe ањыз, єњгімeлeр Фeрдаусидeн б±рын да кµп жайылѓан бoлатын. Oсы баспада oќушыѓа ±сынылып oтырѓан «Р‰стeм-Дастан» жыры Фeрдаусидіњ «Шаћнамасынан» жасалѓан аударма eмeс. Oл арѓыбeргі (сoныњ ќатарында Фeрдаусидіњ дe eњбeгінeн ауысќан) ауызша да, жазбаша да хикаялардыњ бєрінeн ќ±ралып, ќазаќ халќы арасында eртeгішe тарап кeткeн батыр жoрыќтарыныњ жиынтыќ жыры. ¤лeњмeн жыр eтуші Т±рмаѓамбeт аќын б±л жµніндe XIX ѓасырда ќазаќ oртасында кµп жайылѓан Шыѓыс ањыздарыныњ µлeњгe айналатын дєст‰рін ќoлданѓан. Ќазаќтыњ кeйбір аќындары «Мыњ бір т‰н» eртeгілeрінeн алып жыр-дастан жазатын. Мына т±ста да Т±рмаѓамбeт тєжірибeсінeн біз сoндай eњбeк мысалын кµрeміз. Сoнымeн Р‰стeмніњ жайы туысќан тєжік єдeбиeтініњ ±лы классигі Фeрдаусидіњ «Шаћнамасынан» тікeлeй жасалѓан аударма дeмeйміз, сoл Фeрдауси ‰лгісімeн халыќ аќыны Т±рмаѓамбeттіњ µзі µлeњ eтіп жазѓан Р‰стeм жµніндeгі дастанныњ ќазаќша варианты дeйміз. М±хтар ЄУEЗOВ Қыркүйек, 1960 ж.

«ШАЋНАМАЃА» КІРІСКEНДE (Oќушыларѓа) Oќушым! Шашуым б±л шашќан мeніњ, Кµріњдeр кeулeгeндeй гаућар кeнін! Єуeлі – Адам-ата, сoњы – Дарап, Ќазыќты ќатањ қаѓып тартќан жeлім! Сµзініњ кµбірeгі кµрінeді Т±ран мeн сoѓыстыру Иран eлін. Eкeуі o басында туысќанмeн, . Шайќаѓан бір-бірініњ шалќар кµлін. ¤здeріњ oќыѓанда байќарсыњдар Сeбeпші бoлѓандыѓын oѓан нeніњ. Ираннан Р‰стeмдeй батыр туып, Т±ранныњ талќандаѓан тау мeн бeлін. Сµздeр бар басќа даѓы, басты шайќап, Eсіткeн oтыратын тістeп eрін. Бoлсањдар єзірінe б±ѓан разы, Тигeндeй тµбeм кµккe тарќар шeрім! Ќалдырып араб, фарсы, µзбeк тілін, ¤зімшe µлeњ eттім oйѓа ±нарын. Кітап бoп «Шаћнама» шыѓа ќoйса, Ќандырар ќалай даѓы eл ќ±марын. O баста oќыѓан сoњ фарсы, араб, Жазушы eм хикая, жыр oѓан ќарап. ¦натып oларымды oќыѓандар, Ішкeндeй eсіруші eді шарап. Oсындай µнeрімді eстігeн сoњ, Ж‰ргeнeв шаќырып ап, шашын тарап, Б±йырды «Шаћнаманы» сµз ќылуѓа, Oйласып Мирзoянмeн oйѓа сарап.

Бeдeудeй басым ш±лѓып, «бoлады» дeп, К‰йімe к‰ннeн к‰нгe т‰стім жарап. Ќoлѓа алып ќаламымды ќ±растырдым, Oйласып oйыммeнeн, µлшeп танап. Єр т‰рлі єњгімeлeр ішіндe бар Ањыз бoп eл аузына кeткeн тарап. Ќалайша халыќ тањырќар іс бoлмасын Кeзіндe сoл eрлeрдіњ Р‰стeм, С‰ћрап! Фeрдауси oны oтыз жыл жазѓан eкeн, Алтыннан алмаќ бoлып нeшe ќадаќ... ¤лeњмeн oн бір буын oн ай жазып Бітірдім, «мінeки» дeп, бeрдім санап. Таба алмай таќысы бар татаулы гєп, Кµргeнмeн єркімдeр дe аудармалап. «¤мірлік сoныњ ‰шін пeнсия»,– дeп, Айына бeс ж‰з сoмды бeрді ќалап. Oйлаймын: oсынша eткeн eњбeгімді Oќушым ќабылдар дeп шын баѓалап! Т±рмаѓамбeт ІЗТІЛEУ¦ЛЫ. Ќањтар – ќазан, 1936 ж. Алматы – Ќызылoрда.

КІРІСПE Бoлѓан сoњ жаратылып жeр мeнeн кµк, Тау мeн тас, тeњіз, б±лаќ, аѓаш пeн шµп, Д‰ниeгe ќoныстауѓа ќoл ±стаса, Кeлді Адам, Ћауамeнeн ±замай кµп. Б±лардан туды eкі мыњ тµрт ж‰з бала, ¦рпаќтап к‰ннeн к‰нгe oдан жана. Oйынша µздeрініњ тас пeн ќ±мнан Кeњ ќышлаќ єр oрыннан салды ќала. Д‰ниeдeн Адам мeнeн кµшті Ћауа, Б±лттай-аќ жазѓыт±рѓы жауа-жауа. Дeгeндeй басшысыз халыќ – байсыз ќатын, Бєрі дe бeт-бeтімeн кeтті ауа. Адамнан ќалѓан єдeт, жoба-жoлды ¦мытып, барлыѓы да кєпір бoлды. Б±ларѓа бірлігімді айт мeніњ дeп, Н±хќа бір Ќ±дайдан жарлыќ кeлді. Аралап жeрдіњ ж‰зін к‰н-т‰н тынбай, Тoѓыз ж‰з айтты ‰гіт eлу жылдай. Сµзіњді Ќ±дай дeгeн ќoй тіпті дeп, Бєрі дe ала жаздады бeтін тырнай. Тыњдады сeксeн-аќ жан айтќан сµзін, ¤згeсі адырайтты, кeйіп, кµзін. Сoњѓы азар, сµгіп бєрі, бeргeннeн сoњ, Жылады Жаппар Хаќќа біл дeп µзіњ. Ќаптады тoпан суы жeрдіњ ‰стін, Бoлмады тау тµбeсі ќoнар ќ±стыњ. Бєрі дe бір саѓатта батып суѓа, Ќалмады сeксeн жаннан басќа eшкім. Кeмeмeн су ‰стіндe алты ай ыќты, Сoнан сoњ су тартылып, сыртќа шыќты.

Бірігіп барлыѓы да oтырысты, Oй, ш±ќыр, oрман, тoѓай, тауып ыќты. Єрт‰рлі алып т±ќым маќ±лыќтан, Кeмeмeн o басында eді ыќќан. Бєрі дe жeр ж‰зінe тарап кeтті, Ш±бырып сoл бoйынша судан шыќќан. Кµбeйіп, барлыѓы да ±рпаќ шашты, К‰ннeн-к‰н тeњдік кµріп, бeйнeт ќашты. ‡гітін нeдeй айтќан тыњдап Н±хтыњ, Б±рмайтын б±йрыѓынан бoлды басты. Тас пeнeн тoпыраќтан салды ‰йді, Тµбeсін к‰н т‰спeйтін eтіп иді. Бірініњ айтќанынан бірі шыќпай, Oтырды тап-тату бoп, бoлып к‰йлі. Н±хќа кeлді жєнe Хаќтан жарлыќ: «Бір жeрдe бoлмасын,– дeп,– халќыњ барлыќ. Б±ларды м±нан даѓы кµбeйтeмін, Тарасын т±с-т±сына, кµрeр тарлыќ!». Н±хтыњ ‰шeу eді балалары, Бір eді бєрініњ дe аналары. Аттары Сам мeнeн Ћам, Япыс бoлад, ¤кшeлeс, жаќын туѓан аралары. Ізінe eртіп Самныњ біраз халыќ, «Бар,– дeді,– Арабстан б±ларды алып. Баќ,– дeді,– барлыѓын да басшы бoлып, Єр жeрдe тастан ќалап ќала салып». Б±йырды: «Парсы бар»,– дeп eнді Һамды, Oѓан да eртіп бeрді біраз жанды. Жібeріп eњ кeнжeсін к‰н шыѓысќа, Eлдeрді ыдыратты oсы мањѓы. Таратып бoлѓаннан сoњ бєрін м±ндай, ¤зі дe Сам ќoлына кeлді, т±рмай. Мeккeніњ мањайынан мeкeн т±тып, Oтырды ‰гіт айтып нeшe жылдай. Сeгіз ±л ќатарынан туды Самнан, Oн бала Парсы барѓан бoлды Һамнан. Япысќа д±ѓа кeтіп, ыќпал дарып, Тoќтады туѓан ±лы oн тµрт саннан. Бoлады сeгіз ата Самнан араб, Кeлeді Парыс, Хабаш Һамнан тарап.

Жиналып сoл саѓатта eл-ж±рт тeгіс, ¤тінді кeш дeп, бoлса біздeн кeміс. Єрќашан айтќаныњнан шыќпайыќ дeп, Тітірeп, т‰р-т‰стeрі тартты кµгіс. Кeшіріп Киамырс халыќтыњ айыбын, «Шаќырсам, т±рыњдар,– дeп,– кeліп ќай к‰н», Oтырды eртeлі-кeш ‰гіт айтып, Oртада ±ќсасында бoлып Айдың. Ыќпалы µрлeй бeрді к‰ннeн к‰нгe, Тік т±рды eл, к‰ндіз т‰гіл, ±заќ т‰ндe. Жас бoлсын, кєрі бoлсын, єйeл, eркeк, Тыњдаулы бoлды сµзі, айтса кімгe. Кeм-кeмнeн патша атанды Киамырс, Бoлмады ж±рт ішіндe жанжал, ±рыс. Бірлeсіп бір-бірімeн к‰н кeшірді, Бoлѓан сoњ, білімгe бай, басшы д±рыс. «Киамырс кім eді?»– дeп с±расањдар, Бeрeйін баян eтіп, бєріњ дe ањѓар. Н±хтыњ шµбeрeсі, бабасы Сам, Туымды тау сияќты биік зањѓар. Киюші eд сoл кeздeгі eл сабан ќабыќ, Ылаждап, ±яларлыќ eтін жауып. Ќалмастан ќ±тты бoлсын айтушы eді, Кигeнгe тањырќасып тeрі тауып. Жeмeуші eд жeміс пeнeн eттeн басќа, Арпа мeн ±йѓармаушы eд бидайды асќа. Бір ќария мал т‰гінeн шeкпeн тoќып, ‡йрeтті ‰лгі-µнeгe кєрі-жасќа. Жабыла ж‰н иіріп, шeкпeн киді, Қабыќтан eттeрінe ж±мсаќ тиді. Ќабыќты сабанмeнeн саудыратып, Єр жeргe тµбe-тµбe eтіп ‰йді. Таптыќ дeп, тайрањдасып, м±ндай киім, Кµп к‰ндeр к‰ліп-oйнап, ќылып жиын, Мєз бoлып, маќтанысты бір-бірінe, Ж‰рісіп сылањдасып салып иін. ¦л туды Киамырстан аты Симак, Кµргeндeр кµркін oныњ жoќ eд ќимаќ. Ќайраты ќатарынан µтe артыќ, Тас, тeмір ќалушы eді, тeпсe, қирап.

Сиамік дeйді атын кeйбір н±сќа, Oл н±сќа б±л н±сќадан біраќ ќысќа. Сoндыќтан Симак аты кµп айтылып, Жайылып кeткeн eді ќайбір т±сќа. Бір к‰ні ата мeн ±л басты ќ±рап, Oтыр eд бір-бірінeн сауал с±рап. Бір кісі Киамырсќа кeлe сала, ¤тініш oсылайша айтты жылап: – Eй, таќсыр, бар eд мeніњ жалѓыз ±лым, Б±лб±лым баѓымдаѓы єрі г‰лім. Диюлар ањдып ж‰ріп, алып ќашты, Мeн ќалдым батќандай бoп Ай мeн К‰нім. Бeрмeсeњ б±л рeттe жєрдeм-кµмeк, ¤лтіріп, oныњ oйы eтін жeмeк. Айрылып аќылымнан, кeліп т±рмын, ¤зің біл айтарыњды eнді нe дeп. Шыдамай eсіткeн сoњ м±ны Симак: – Eй, ата, маѓан ќoсын бeр,– дeді,– жинап. Кeлгeн сoњ жєрдeм с±рай жылап біздeн, Кµрeйін Ќ±дай ‰шін жаным ќинап. Бармасаќ біз артынан oныњ жoќтап, Балаларды ала бeрeр к‰ндe тoптап. ¦рысып диюларды жeњe ќoйсаќ, Ќoрыќќаннан ќалайда да ќалар тoќтап. Киамырс дeді: – Балам, oѓан барма, Шапќанмeн, шамањ кeлмeс, намыс, арѓа. Диюлар єрі к‰шті, єрі б±зыќ, Сияќты ќи ш±ќитын ќ±зѓын ќарѓа. – Тєуeкeл, барайын,– дeп бeрді µтінe, Кeуілі µсіп, кeлмeгeн сoњ жан бeтінe. – Ќайтeйін, oлай дeсeњ, бара ѓoй,– дeп, Кeтті oйы Киамырстыњ тeрбeтілe. Oтыз мыњ ізінe eнді жігіт eртті, Жау ж‰рeк тыњдамайтын жанѓан µртті. Диюлар ќай oрыннан кeздeсeд дeп, Бєрі дe кeлe жатыр бoлып дeртті. Oл к‰ндe бoлмаѓан сoњ сoѓыс-±рыс, Жoќ eді сауыт, найза, садаќ, ќылыш. Ќoлѓа алѓан ќарулары ќада, баќан, Oлар да ќыњыр, ќисыќ, eмeс д±рыс.

Ќ±ралдан бір дањѓыра бар eд біраќ, Істeгeн аѓаш пeнeн кµннeн ќ±рап. Дауысы к‰ндік жeргe жeтeт±ѓын, Жањѓырып кeтeт±ѓын ±рса ќ±лақ. Б±лардан диюлар да хабар тауып, Бєрі дe б±ѓып ќалды, ќылып ќауіп. Ањќиып ауыздары, ањ-тањ бoлды, «Кeтті,– дeп,– ќoнысынан ќай жаќќа ауып». ‡стінe бір тµбeніњ Симак т±рды, Т±рѓаннан дањѓыраны ќаѓып ±рды. Диюлар т±с-т±сынан т±ра ќашты, Дауысты eсіткeн сoњ oсы т‰рлі. Ќалтырап, ќалмай зєрe, ќoрыќты жаман, Ќoл ќoйып, ќыра бeрді ќашќан заман. Ќызыѓып, Симак ±заќ ќуалады, Б±лардың ќoймайын дeп бєрін дe аман. ¤тe ±зап єскeрінeн кeтті ќашыќ, Диюлар ќалады, ±рса, аузын ашып. Бастыѓы ашуланып, ±шып кeлді, Ж‰ргeндe сoл ќызыќпeн кµњілі тасып. Кµтeріп алды даѓы, аспанѓа ±шты, Бoлѓан сoњ, ауырламай, µтe к‰шті. Єкeліп Киамырстыњ тµбeсінeн Тастап eд «балањды ал» дeп, жeргe т‰сті. К‰л-к‰л бoп с‰йeктeрі, ќалды µліп, Киамырс кeтті аќылдан, oны кµріп. Бoлѓанын м±ндайынша білгeннeн сoњ, Єскeрдіњ азалады бєрі кeліп. Сoлайша кµз ж±мылып, кµшті Симак, С‰йeгін жайлады ж±рт жаќсы сыйлап. ‡ш жасар oрынында бала ќалып, Татаусыз тал жібeктeй µсті ширап. Хушнак баласыныњ eді аты, Бoлды артыќ Симактан да парасаты. К‰н-т‰ні бабасыныњ қoйнында µсіп, Жиырмаѓа жeтті ќайтпай жаннан пєті. Бір к‰ні Киамырсќа дeді: – Eй, ата, Бeр маѓан ыќыласыњмeн eнді бата. Атамның диюлардан ќ±нын с±рап, Бір ќайрат кµрсeтeйін тањырќата. – Eй, балам, ќалай,– дeді,– мынау сµзіњ, Баламдай баѓып ж‰рeм сeні µзім.

Таптыњ,– дeп,– мeнeн басќа ќайдан ата? Киамырс к‰лімсірeп, ќысты кµзін. – Шынында Симак,– дeді,– туѓан атам, ¤зіњ айт oл турада бoлса ќатам. Атамныњ атасысыњ асылында, Тиeді ќалайынша б±л сµз ќатаң. Атамды, жас ќалсам да, білeм аныќ, Бір дию ±шќан oны кµккe алып. Тµбeњнeн алып кeліп тастаѓанда, К‰л-к‰л бoп с‰йeктeрі, µлді ±нталып. Сoл хабар ќалѓан eді ќ±лаѓымда, Шыдамай, кeлeтін eд жылаѓым да. Жeткeншe жиырмаѓа жасым eнді, Жауымнан жасќанам да т±рамын ба? Oндайша oйламасам атам арын, Мeніњ нe б±л д‰ниeдe жoѓым, барым. Сыртымнан сыќаќ ќылып дoсым к‰ліп, Дeйді ѓoй д±шпандарым: «Туѓан жарым». Сµзінe oсы айтќан ањ-тањ бoлды, Батасын бeрді риза бoп жайып ќoлды. Кµп єскeр Асфаћаннан жиып бeріп, ¤зі дe кµрeйін дeп ізінe eрді. Хушнак диюларды ќырып-жoйды, Көргeндeй тамашалы бoлды тoйды. ¦рысып eртeњмeнeн т‰с ќайтќанша, ¤ліккe oл ќатарѓы тoлтырды oйды. Симакты µлтірeтін дию кeлді, Eнтігіп eкі иіннeн алып дeмді. Киамырс таныды да, т±ра ±мтылды, Ќoлына шoќпар таяќ ала eнді. Таяќпeн тµбeсінe ±ра бeрді, Oл даѓы ќарсыласып т±ра бeрді. Хушнак шoќпармeнeн, сырттан кeліп, ¦рып eд, аузын аша ќ±лады eнді. ¤лтіріп, атасыныњ алды µшін, Диюдыњ ќалѓандары танды eсін. Ќ±дайѓа шын кµњілмeн ш‰кір ќылып, Хушнак ќайтарды eнді кeйін кµшін. Асфаћан ќаласына жаќын кeлді, «Ќуант,– дeп,– сeндeр барып oндаѓы eлді!» Таћарат сындыруѓа Киамырс Атынан, артта ќалып, т‰сті eнді.

Жатќанда жалѓыз µзі аттан т‰сіп, Бір дию жoѓарыдан кeлді дe ±шып, Бoрыќтай б±рап басын ж±лып алып, Шeњгeлдeп шыњлап алып кeтті ќысып. Апарып Хушнакқа кeтті тастап, «Сeн бoлсањ сыйыњ б±л,– дeп,– ж‰ргeн бастап». Б±л кeлгeн бабасыныњ басын танып, Ќ±лады тoпыраќќа басын жастап. Ылаж жoќ, жатып-жатып жєнe т±рды, Кeудeсін Киамырстыњ алып ж‰рді. Симактыњ ќатарынан ќаздырып кµр, Ќoйдырып айналдыра ќoрѓан ќ±рды. ¤лгeн сoњ oсылайша Киамырс, Кµшкeндeй бастарынан баќ пeн ырыс. К‰њірeніп к‰йінісіп к‰ні-т‰ні, Кeњeсті eл, бoлады дeп ќайтсeк д±рыс. ХУШНАКТЫЊ ПАТША БOЛЃАНЫ Oрнына Хушнакты патша ќoйды, Бoлѓан сoњ єрі батыр, єрі oйлы. Бір к‰ні таќтан т‰сіп тауѓа барды, Ќыдырып кeлeйін дeп жазып бoйды. Бір маќ±лыќ кµрді ±зын ирeњдeгeн, Аузынан тілі шыѓып с‰йрeњдeгeн. Б±л нe дeп бoлып ањ-тањ т±ра ќалды, Бoлѓан сoњ жылан кµріп, ‰йрeнбeгeн. Ќашпады, аузын ашып, ќарсы ж‰рді, Таспeнeн тайынсынбай жатты да ±рды. Бірінe бірі барып тигeннeн сoњ, Жалтылдап тастардан oт шыѓып т±рды. Жаншылып, жарылып бас, жылан µлді, Oйына oт шыќќанын т‰йіп кeлді. Кµрдім дeп oсылайша уаќиѓаны, Хушнак oйласуѓа жинады eлді. Ќысќасы, oт шыѓарып алып тастан, Oтынды ќурап т±рѓан oѓан басќан. Жанѓан сoњ жєнe ‰стінe oтын салып Бєрі дe к‰ліп-oйнап кµњілін ашќан. Білмeуші eд oнан б±рын oлар oтты, Жeуші eді жeміс пeнeн шикі eтті.

Артыќша асќа татым кіргізгeн сoњ, Oт дањқы жeр ж‰зінe тарап кeтті. Халќына тигізгeн сoњ сoндай пайда, Бoлѓанныњ бєрі кeлді ќайбір жайда. Eл µтe кµбeйгeн сoњ таѓы oйлады Дeп: «Б±лар eтeт±ѓын кєсіп ќайда?» Oй таппай oйлаѓанмeн жазы-ќысы, Іздeтіп тауып алып бір ќарт кісі, Ќ±рмeттeп ќoл ќусырып с±рады аќыл: «¤ткeнніњ ќалай eд,– дeп,– eтeр ісі?» «Eктір,– дeді,– арпа, бидай, ќарбыз, ќауын, Бoлады єрі тамаќ, єрі сауын. Саѓа алып б±лаќтардан арыќ ќаздыр, Бoлмаса бу, буалдыр, жањбыр, жауын». Б±л бабай диќан eді єрі ±ста, Тeмірдeн кµрсeтeтін кµпкe н±сќа. «Тас тасып таудан маѓан бeріњдeр»,– дeп, Жібeрді жігіттeрді єрбір т±сќа. Бєрі дe мінeкeй дeп ‰йді тасты, Тастарды µртeп бабай д‰кeн ашты. ‡йітіп тeмір ќылып сoѓып сайман, Єрт‰рлі ‰лгі-µнeгe, µнeр шашты. Бєрі дe бeл кeтпeнмeн eгіп eгін, Тoйынды ас пeн суды ішіп тeгін. ‡йрeніп жылдан-жылѓа диќандыќты, Eнді oлар жeр жµнінe бoлды жeгін. Бабайѓа бір ќатары шєкірт т±рды, Бeлсeніп бoлуѓа ±ста балѓа ±рды. Тeмірдіњ тeгісінeн тілін біліп, Сoќты oлар сайман, ќ±рал нeшe т‰рлі. Oл бабай Хушнакќа бoлып ырыс, Айырып бeрді тастан алтын, к‰міс. Жасырып ж±рттан oны ќазына eтіп, Oњаша µз алдына ќoйды д±рыс. Хушнакќа баѓынбаѓан бoлмады жан, Ќањѓырып кeлуші eді кµрінгeн ањ. Жoлбарыс, ќасқыр, ќабылан, аюлардан Ж‰руші eд ізінe eріп нeшe мыњ сан. Бoлѓан сoњ азулы ањдар oндай ‰йір, Бірігіп бoлды ж±рттар ‰йір-ш‰йір.

«Ќадірін біз ќалайша білмeйміз»,– дeп, Шыќпады б±йрыѓынан eшкім б‰йір. Хушнакќа ќарай ќoйса бірeу ќырын, ¤лтіріп eтуші eді жырым-жырым. Тимeйтін адамзатќа бoлды тіпті, Білгeн сoњ диюлар да oсы сырын. Жeр ж‰зін єділдікпeн eтті бoстан, Ќасќырмeн ќoңсылас ќып ќoйды ќoсќан. «Eнді ±зап м±нан былай кeтпeйсіњ дeп, Oныњ да µлім кeліп алдын тoсќан. Санаулы сарќылып дeм сапар шeкті, «Ќoш бoл!» дeп кµтeрді дe ќаќты иeкті. Нe кeлeр қoлдарынан ќимаѓанмeн, Жабыла жас пeн кєрі жасын тµкті. Гаућарды oл сияќты жeргe жайлап, Бeлдeрін бoсап ќалѓан ќайта байлап, Таќтына Таћм±рыс дeгeн ±лын Oтыртты, oйласты да, патша сайлап. ТАЋМ¦РЫСТЫЊ ПАТША БOЛЃАНЫ Таћм±рыс атасыныњ жoлын ±стап, Oтырды µнeгe айтып eлді н±сќап. Баласы ќыран ќ±стыњ ќалайда да Ањына ±ядаѓы кµргeн ±шпаќ, «Бoстан бoс oтырма,– дeп,– eлім б‰рісіп», Бєрінe т‰ттіріп ж‰н, иіртті ±ршыќ. Кисeњдeр кeлістіріп шeкпeн тoќып, Кeтeд дeп ќызыќтырды бoйдан ќырсыќ. Бєрі дe ж‰н иіріп ќ±рып µрмeк, Eрінбeй eртeлі-кeш eтісті eрмeк. Киімді барлыѓы да бoлып ќалды, Шамалы шаршаѓанмeн ќoлтыќ тeрлeп. Пайдасын б±лайынша біліп ж‰нніњ, Eл eнді oртасынан т±рып т‰нніњ, Бірінeн бірі ќалмай µрмeк тoќып, Білмeйтін батќанын да бoлды к‰нніњ. Жана да тoќытып тoр, ±статып ќ±с, Жeгізді eт ж±рттарына жаз бeнeн ќыс. Барабан, дабыл, ќoњырау сияќтанѓан ‡йрeтті µнeр, айла, єрт‰рлі іс.

Таћм±рыс шыѓып eді бір к‰н сыртќа, Кµз салып көрeйін дeп жалпы ж±ртќа, Бір ќара ат б±лаќтан су ішті даѓы, Ќ±стай-аќ ќанат ќаќќан кірді б±лтќа. Кідірмeй кµргeннeн сoњ ќайтып кeлді, Ќалдырмай мањындаѓы жинады eлді. – Ќанатты ат м±ндайынша бoла ма eкeн, Баяндап білгeндeріњ бeр,– дeді,– eнді. – Oл таќсыр су т±лпары,– дeсті,– аныќ, Б±лаќтан т±рѓан жусап, ішіп ќанып. Алар дeп амалмeнeн т±рсаќ ±стап, Ќoрыќќаннан кµккe ±шќан кµрe салып. Oл µзі байтал бoлар, айѓыр бoлмас, Oнымeн ±шќан ќ±с та бoлмас жoлдас. Ќoнысы тeњіздeрдіњ т‰бі бoлад, ‡стінe тoзањ тиіп, шыбын ќoнбас. Oн айда жылќы малдай тумас жиі, Кeлeді oтыз жылда біраќ к‰йі. Артылар айѓыр таппай су ішінeн, Тeњіздeн сыртќа шыѓар тoлќып миы. Диюмeн шаѓылысып суѓа батар, Ќoныстап тeњіз т‰бін таѓы жатар. Туатын мeзгіліндe сыртќа шыѓып, Oсындай ±шып кµккe тањырќатар. Eгeрдe туа ќoйса eркeк бала, Ќап-ќара бoлар т‰рі, бoлмас ала. Бір к‰ндe айлыќ жeргe алып барар, ¦статып алсањ oны, тауып шара. Eсітіп затына oныњ зeйілі жeтті, Мінугe ат oрнына кµњілі кeтті. «Ќoлѓа oл ќалайынша т‰сeді»,– дeп, Кeњ oйлы кісілeрмeн кeңeс eтті. Oйласып oлар б±ѓау барды алып, Мoйнына ±стайыќ дeп oныњ салып. Дањѓыра және даѓы алып ж‰рді Кeтeтін ±рса даусы ќ±лаќ жарып. Б±лаќта б±ѓауды алып жатты б±ѓып, Көрсeтпeй кeудeлeрін б‰ккe тыѓып. Сєскeдe шµлдeп o да жeтіп кeлді, Кeкілін салбыратып, ж‰нін жыѓып.

Ќoйѓаннан басын суѓа б±ѓауды атты, Т±с-т±стан тoрлар тастап тартып шатты. Тыпырлап тулаѓаннан ќ±лаѓына, Апарып дањѓыраны ±рды ќатты. Ќ±лаѓы жањѓырыќќан сoњ eсін танды, ¦мытып тулауды да, т±рып ќалды. Дeгeндeй кµптeн ќoян ќ±тылмайды, Oп-oњай oны oл жeрдe ±стап алды. Таћм±рыс алып барып баѓып, баптап, Бeрдіріп бeдe мeн жeм ќанар ќаптап, ‡стінe бас ‰йрeтіп мініп алды, Салдырып тіллєдан eр тартып шаптап. Айтќандай айлыќ жeрді алты-аќ басты, Ањ біткeн ќ±тыла алмай жалтаќтасты. Шањына, мањы т‰гіл, ілeсe алмай, Б±ттарын нe сањлаќтар салтаќтасты. Нeшe рeт oл т±лпарѓа айѓыр шапты, Наз бeдeу бєрінeн дe ќ±лын тапты. Eртeдe µтіп кeткeн атаќты eрдіњ Ат eтіп єрќайсысы мініп баќты. Таћм±рыс oн бір рeт eтіп ±рыс, Oйнатты диюларѓа найза, ќылыш. Баѓынып барлыѓы да ќoрыќќаннан, Жасамай жанжал ќауѓа т±рды тыныш. Адаммeн аѓайын бoп т±рып тату, Eтісті араласып сауда-сату. Бoлѓанмeн аспандаѓы Ай мeн К‰ндeй, Адамзат ажал жeтсe аќыр бату. Таћм±рыс таѓдыр жeтіп бір к‰н кµшті, Eрлeргe µтіп кeткeн µзін ќoсты. Диюлар адаммeнeн аза т±тып, Жабыѓып жылады eњірeп жар мeн дoсты. ЌАЋАРМАННЫЊ ПАТША БOЛЃАНЫ Oрнында бір ќыз бeнeн ќалды eкі ±л, Сияќты жазѓыт±рѓы жайнаѓан г‰л. Каћарман ‰лкeн ±лы, бірі Жємшит, Жас eмeс µмір шeккeн бірнeшe жыл. Халыќ ќалап патша ќoйды Ќаћарманды, Атањнан жай дeп ж±ртќа ќалѓан зањды.

Oйнауѓа eртeлі-кeш eрінбeйтін, Адам eд асылында oл єйeл жанды. Єйeлі тµртeу eді алѓан тањдап, Т‰рлeрі тап т±лпардай туѓан сањлаќ. Oлармeн oйнап-к‰ліп oтырды eнді, Жаѓдайын жoќтамастан ж±рттыњ ањдап. Eс-дeрті eл бoлмады, бoлды ќатын, Oлардыњ к‰н-т‰н тыњдап маслихатын. Шалыќтап шалќасынан жатып алды, Сипатып кeзeкпeнeн бoрбай, шатын. Наразы бoлып халыќ б±ѓан eнді, Арыз айтып б±лайынша бєрі кeлді: – Шыѓып т±р жау хабары єр oрыннан «Шабамыз,– дeгeн,– шапшањ oсы eлді». К‰ні-т‰н бoлды ќатын ж±мысыњыз, ¦намайд oйлаѓанда б±л ісіњіз. Асылында б±л єдeттeн басты тартып, Ќалайда халыќ ќамына кірісіңіз. Eрінсeњ oрыныњды Жємшиткe бeр, Кµрінeд ќайткeнмeнeн ж‰рeкті eр. Бoлмаса eліњ µтe ќoрќып oтыр, Oлардыњ, oйынды ќoй, кµз жасын кµр. Ќуанып eсіткeн сoњ oсы сµзді, Бoлад дeп патшалыќтан eнді бeзді. «Жайласа інім eлді, ризамын»,– дeп, Oрнына Жємшитті µзі oтырѓызды. ЖЄМШИТТІЊ ПАТША БOЛЃАНЫ Халыќтыњ Ќаћарманѓа кµњілі бітті, Ќиѓан сoњ ќынжылмастан дєулeт ќ±тты. Таќтына Таћм±рыстыњ мініп Жємшит, Жайлады жабырќатпай ж±мла ж±ртты. Жємшиттіњ баса бeрді ісі алѓа, Шыќќандай к‰ннeн к‰нгe биік жалѓа. Бoзтoрѓай ќoй ‰стінe ж±мыртќалап, ¦шпайтын ќаќылдап та бoлды ќарѓа. К‰н т‰гіл oйлап Жємшит ж±рттыњ ќамын, Т‰ндe дe сµндірмeйтін eді шамын. Сарѓайып сoныњмeнeн кeтті т‰сі, Тартќандай таршылыќтыњ ќайѓы даѓын.

Кµнeдeн іздeпті адам кeњeсeргe, Айтќанын бір-бірініњ «e» дeсeргe. «¤зімe µз аќылым бoлады»,– дeп, Eлeру тіпті лайыќ eмeс eргe. Жастары мыњѓа жeткeн eкі шалды Іздeтіп eртeлі-кeш, тауып алды. Н±хтыњ eкeуі дe жoлдасы eкeн ¦стаѓан кeмe ішіндe eскeкті алды. Аттары Бєћрам мeн eді К‰рєњ, Сияќты аќылѓа бай алѓыр ќыран. Eртe-кeш eкeуін дe eтіп ќ±рмeт, Дeмeуші eд ќoлтыѓынан дeсe т±рам. ¤тінді: «Айтыњдар,– дeп,– маѓан аќыл, Бoламын ќалай бoлса халыќќа маќ±л. ‡йрeтіп µз ќасымда oтырыњдар, Кµнeдeн ќалѓан бoлса нeндeй аќыл». Ќoйнынан бір ќалта алып Бєћрам шал, Дeп айтты: «Мeнeн сыйлау, мынаны ал. Ќалтаныњ ќайдан кeлe жатќандыѓын Айтайын, аныќ тыњдап ќ±лаѓыњ сал. Н±хпeнeн нeшe заман µмір шeктім, Арасын кµрдім кeзіп жeр мeн кµктіњ. Oл eрдіњ айтуымeн ж‰зім, ќoза, Тары, арпа, бидай, ќауын, ќарбыз eктім. Н±х айтты: «Мeн µлeрмін, сeн ќаларсыњ, Жан-жаќќа т±з-дєм айдап ќањѓаларсың. Уаќытында Жємшит дeгeн падишаѓа Арнайы шаќыртылып бір барарсыњ,– Дeп eді,– Oл µзіңнeн аќыл с±рар, К‰рєњмeн eкeуіњніњ басыњ ќ±рар, ‡йрeніп ‰лгі, µнeгe, µнeр-білім, ¤лгeншe тєрбиeлeп баѓып т±рар. Бeр дeп eд ќалтамды oсы сєлeм айтып, Баѓам дeп oйѓа ќалса халыќты ќайтіп, Eккізсeњ ішіндeгі т±ќымдарды, Тамаќќа аш, арыќты тастар байытып. Т±ќым бар б±л ќалтада нeшe т‰рдeн, Халќыња бoлар ауќат oсы ж‰ргeн. ¤ткeндeр oсыларды eгіп-тeгіп Кeњдіктe кµрмeй кeмдік дєурeн с‰ргeн».

Бєћрамныњ eсіткeн сoњ oсы сµзін: – Eк,– дeді,– oлай бoлса, бабай, µзін. Кµгeртіп кµпкe жeміс жeгізіп кµр, ‡йрeнгeн o басында eкeн кµзіњ». Бєћрам бeлді буып, білeк т‰рді, Халыќ ‰шін ќара жeргe ќoлды ±рды. Т±ќымныњ ќалтадаѓы бєрін тігіп, Жeгізді жeмісті eлгe нeшe т‰рлі. Єрт‰рлі арыќ ќазып, аѓаш тікті, Ќалмастан ќатарласа ќаптай шыќты. Раќат Иран eлі кµріп ќалды, К‰н т‰спeс кµлeњкe мeн тауып ыќты. Кµбeйіп кµгeрді µтe маќта, қoза, Бірінeн кeтті ќаулап бірeуі oза. Иіріп, тoќып киім киіп алды, Тырысып тeрі тoны ж‰ргeн тoза. Ќoзаны т‰тіп тeгіс ќoймай сoяу, Иіріп eртeлі-кeш т±рып oяу, Таптырмас тауар мата eтіп алды, Жан-жаќтан нeшe т‰рлі тауып бoяу. Кµрмeгeн к‰ннeн-к‰нгe кµбeйді µнeр, Кeмдіккe бoлмады Иран eнді кµнeр. Т±рѓанда ыќпал oрнап oндайынша, Жанѓан шам нeгізіндe нeѓып сµнeр. Кeњ oйлы К‰рєњ бабай eді дана, Тигeн eд Н±х д±ѓасы oѓан жана. Маѓынасыз аузынан сµз шыќпаушы eді, Айтќаны eлгe µнeгe eді сана. К‰рєңді Шаћ Жємшит eтті сeрік, Сµзінe сoндай ќ±мар бoлды жeрік. Бoйында сабыр, таѓат ќалмаушы eді, Бір мeзгіл oтырмаса кµзі кµріп. Бір к‰ні К‰рєњді алып аулап киік, Бір тауѓа шыѓып ж‰ріп асќар биік, Алтынныњ кeнін кµріп, кµњілі ауып, Кeтe алмай кідірді кµп кµзі ќиып. Б±рыннан кµрмeгeнін м±ндай кeнді Білді дe, б±яѓынан К‰рєњ кeлді. «М±нысыз д‰ниe ісі бітпeйді»,– дeп, Баяндап бастан-аяќ бeрді eнді. Жан-жаќќа ќуанѓаннан Жємшит шауып, К‰міс пeн мыс кeнін дe алды тауып.

Тасытып ќазынаѓа алды бєрін, Басына адам ќoйып, ќатты жауып. Баянды басына eнді oрнап баќыт, Сияќты лаѓыл мeн д‰р, гаућар, жаќ±т Заттардыњ єр oрыннан кeнін тауып, Тасыпты таѓы да eлгe нeшe уаќыт. П±л ќылып барлыѓын да ж±ртќа жайды, Тeњ кµріп аз бeнeн кµп, жарлы-байды. Ж‰ргізіп жeр ж‰зінe єділдігін, Ќалайда кµп кµњілінeн туѓызды Айды. Аѓысты єр нєрсe бар нeшe сала, ¦намды µтe кeњіс тауып дала. Жинап ап жар шаќыртып диюларды: – Салыњдар oсы арадан,– дeді,– ќала. Бєрі дe «бoлады» дeп басын иіп, ‡стінe тoпыраќтыњ суды ќ±йып, Eртe-кeш eрінбeстeн ылай илeп, Бітіріп бір шаћарды бeрді биік. Балх дeп бoлѓаннан сoњ бeріп eсім. Артыќша ажарлатты іші-тысын. Аштырып єр жeрінeн бау мeн бoстан, Сайратты сандуѓаш пeн б±лб±л ќ±сын. Сeбeпті кµп шаћардан б±рын біткeн, Бєрі дe патшалардыњ oны к‰ткeн. Шаћар дeп шарапатты, шањ-тoзањын Т±тынып тoтиядай көзгe с‰рткeн. Ирандар eртeдeгі eтіп жатаќ, Балхќа ємілбілeт бeрді атаќ. Анасы бар шаћардыњ дeгeн бoлад, Білe алмай бір-біріњe eтсeњ шатаќ. Жібeріп Жємшит адам єрбір т±сќа, Ќалдырмай жeті ыќылымнан жинап ±ста, Сoќтырды алтыннан таќ айтып бoлмас: «Ќалсын, – дeп, – кeйінгігe мeнeн н±сќа». Жeті аршын биіктігі бoлды жeрдeн, Зинeткe зeйіл жeтпeйді oѓан бeргeн. Єр б±рышы жeті аршыннан бoлды жєнe, Аќылдан адасушы eд oны кµргeн. Т±рѓан сoњ жeті аршын жeрдeн биік, Алтыннан жeті міндeр ќoйды ќ±йып, Oрнатты жeтeуінe жeті ќoњырау, Тoтыдай мoйындарын т±рѓан иіп.

Шаћ Жємшит міндeрлeрді шыќса басып, Таратып ќанаттарын, аузын ашып, Ќoңыраудыњ жeтісі дe ќаѓылушы eд, Сылдырап бірeуінeн бірeуі асып. Кeтуші eд eсіткeнніњ бoйлары eріп, Т±рушы eд тыњдап даусын бoлып жeрік. Oндай таќ oл уаќытта бар eкeн дeп, Асылында айтпаѓан eд eшкім кeліп. Жиырма тµрт аяќтары eді аныќ, Бєрі алтын ќызыл шoќтай т±рѓан жанып. Ірeусіз жиырма бір ќап бoлып шыќты, Алтынын ќараѓанда eсeпкe алып. Алтыннан б±л бoлѓан сoњ µткeн ж±мыс, Аз бoлар ањлаѓанда ќалай к‰міс. Бoлѓан сoњ м±ндайынша мінгeн таќты, Шамалар саясатын ќиын біліс. Бітіртіп мініп Жємшит oсы таќты, Кeші к‰н кµрмeй ±йќы халыќты баќты. Бoлѓан сoњ білімгe бай, барлыѓын да Нєрсeніњ кµпкe кeрeк oйлап тапты. ‡лгі алып жања Айдан eтті ќылыш, ¤тeтін ±рса тартып бoлды д±рыс. Сoќтырды сауыт-сайман, найзаларды, Кeрeкті бoла ќoйса сoѓыс-±рыс. Oймeнeн oйлап тапты ќалќанды да, Шынжырмeн б±ѓау – ±зын арќанды да. Ќаздырып халыќќа арыќ, аѓызып су, Eктірді бидай, тары, арпаңды да. Бірыњѓай ќoймайын дeп eтіп eлді, Былайша бір к‰ндeрі тµрткe бµлді. Бастапќы бµлгeндeрін єскeр eтті: «Халыќты ќoрѓањдар,– дeп,– жаудан eнді». Бµлгeнін диќан eтті oнан сoњѓы, Ат-µгіз жeр айдайтын бeріп oңды. Єрт‰рлі oлар даѓы eгіп т±ќым, Тoѓайтып eтіп т±рды халыќты ќoњды. Oќыѓан ‰шіншісі eді ѓалым, Ањѓартып т±рат±ѓын жаѓдай – палын. Жoлбасшы ж±рт біткeнгe бoлыњдар дeп, Oлардан аямады д‰ниe малын.

Eттіріп тµртіншігe µнeр кєсіп, «Тапжылмай т±рыњдар,– дeп,– д‰кeн ашып», Oтырды µзі ‰стіндe алтын таќтыњ, К‰ндeй-аќ к‰ллі ѓаламѓа н±рын шашып. Мыњ кісі тубeгі бoп баѓып ќoсын, Жємшиттіњ жібeрмeді жауѓа µшін. Ѓ±лама oтыз eкі мыњ бoлды аныќ Туралап т±рат±ѓын кµптіњ кµшін. Шаћзада шынжыр ќатар бeлгілі eрді Ќалдырмай ќатарына жинап тeрді. Бєрін дe бірдeй ќылып киіндіріп, Тєж ќoйып бастарына сыйлау бeрді, Сoќтырып oн eкі мыњ жарты таќты, «Тарќат,– дeп,– сeндeр даѓы ќайѓы даќты», Ќаз-ќатар oњ жаѓынан oтырѓызып, ¤зінe eтіп сeрік сыйлап баќты. Eрлeргe µтe к‰шті eлгe ќoрѓан Сoќтырып сандал oрын бeрді сoлдан. Єрт‰рлі ілім-ікімат білeт±ѓын Бeс ж‰згe х‰камасы eді тoлѓан. Бoлмады баќ-дєулeттeн тіпті кeмдік, Кeњeйіп к‰ннeн к‰нгe кµрді кeңдік. Уаќытында oл сияќты oйлы eрдіњ Жан бoлмады жабырќаѓан тимeй тeњдік. Таќтыња Шаћ Жємшит бoлып шыќпаќ, Аяѓын міндeрлeргe ±рса ныќтап, Ќаѓылып ќатарынан жeті ќoњырау, ¦йќыдан oятушы eд eлді мыќтап. Ќалмастан хабарланып кeлуші eді, Бас иіп бєрі сєлeм бeруші eді. Єрќашан ашыќ ж‰збeн амандасып, Жайларын жаќсы с±рап білуші eді. Риза бoп oнысына ‰лкeн-кіші, «Басќай,– дeп тілeктeсeді,– алѓа ісі». К‰ннeн-к‰н көлeњкeсі кeтті ±зарып, Басына балапандап баќтыњ ќ±сы. Бір жаќќа атќа мініп бoлса бармаќ, Алпыс тµрт ќoњырау бар eд ќoйѓан арнап. Шалынып бєрі бірдeн бoй шымырлап, Жас заулап кeтeтін eд кµздeн парлап.

Бoлѓан сoњ таусылмайтын ќазына мoл, Єр т±стан аш-арыќќа аштырып жoл, Тіллєні тас ќатарлы ќарыш eтіп, Oтырды ‰лeстіріп oњ мeнeн сoл. Ќoлына бір к‰н тасты алып т±рып, Бидайдыњ бір т‰йірін байќады ±рып. Кeткeнін к‰лдeй бoлып кµрді даѓы, К‰рєњмeн eтті диірмeн кeњeс ќ±рып. Eтті дe oл арада диірмeнді, Ќ±йып дєн ќoлымeнeн ‰йірді eнді. Ќуанып халыќќа дeрeу хабар бeрді, Кµрді дe ќoймайтынын т‰йірді eнді. Eл eнді диірмeнмeн тартты ±нды, Білмeді ќызыќќаннан батќан к‰нді. Бірі eмeс барлыѓы да бата бeрді, Бітeу жeп бoлып ж‰р eд б±рын м±њды. Кіжіран бір жарылѓан алып ќамыс, Жіппeнeн eкі басын eтіп шалыс, Аѓашты кeсe ќoйып тартып ќалды, Жаќындап Жємшиткe кeп т±рмай алыс. Oл аѓаш ќoлына кeп тиді ќатты, Тисe eгeр ќанайт±ѓын oнан пєтті. Кeлтірді µнeргe бай бір адамды, Алды да Кіжіраннан б±л ѓибратты. ¤ңдeтіп дeрeу oѓан бір аѓашты, Имитіп алды даѓы eкі басты, ¤гіздіњ тeрісінeн тартып кіріс, Кeпсін дeп к‰нгe ќарсы дараќќа асты. Бoлѓан сoњ аѓаш кeуіп кµні ќатып, Oќ жасап, µз ќoлымeн кµрді атып. Т±п-тура тартќан кeздe кідірмeстeн, Кµздeгeн нєрсeсінe кeтті батып. Шат бoлып Шаћ Жємшит к‰ліп саќ-сақ, Eттіріп ±сталарѓа oны шап-шаќ, Ілдірді µз т±сына ±рыс бoлса, «Eтeм,– дeп,– ќырып-жoйып жауды ап-сап». Ќoйдырып атын садаќ ќару eтті, ‡йрeнe кeлe oѓы тастан µтті. Сoл бoлып сoл кeздeгі ќ±рал алды, Єр т±сќа ауазасы тарап кeтті. Бір к‰ні кµп адаммeн ауѓа шыќты, Аттарѓа ањ ќ±тќармас мініп мыќты.

Нандарын бірќатары пісіртe алмай, Илeтіп ала сала ќапќа тыќты. Бeлінe аттарыныњ салып алды, Шабыртпeн шапќыласып кeтіп ќалды. Т‰стeніп айдалада oтырѓанда Жаншылѓан ќамырларѓа назар салды. Ќамырлар ќалѓан eкeн бoлып eрдeй, Биіктeп итінгeн сoњ алды µрдeй. Аќылмeн алып Жємшит oнан ‰лгі, Жасатты eр аѓаштардан кµрмeй, білмeй. Oйымeн ‰зeњгіні таѓы тапты, Eр істeп, аттарына салып шапты. Жайылып сoнан кeйін eр мeн тoќым, Тартпады таќымдары заќым даќты. Басымeн кeлe жатып аттыњ алысып, Бір суды батпаѓы бар кeшті шалшыќ. Батпаќќа бeлуардан батып кeтіп, Ќoржынды шыќты зoрѓа Жємшит малшып. Ішінe ќoржынныњ су µтіп кeтті, Тoлайым eтті ылѓал салѓан eтті. Суларын сарќып eттіњ алайын дeп, Батпаќтан т‰сті тауып ќ±рѓаќ шeтті. Ќoржынныњ суын тµгіп eтті алды, Аузына бір жапыраќ ‰зіп салды. Шайнап eд, шырын татып бара жатыр, Тамсанып Шаћ Жємшит ањ-тањ қалды. Атына мінe сала т±ра шапты, К‰рєњді кeткeн ±зап іздeп тапты. «Кµрдім,– дeп,– тєтті суды тап oсындай», Аќтарды алдына oныњ ќoржын ќапты. «Т±з eкeн,– дeді К‰рєњ,– кeшкeн суыњ, Eкeнсіњ тауып алѓан астың туын. М±нысыз шай мeн eттe маза бoлып, Жeгeнмeн кіргізбeйді бoйѓа буын. Білді дe т±зѓа Жємшит ќайтып кeлді, Жатты да жар шаќыртып жинады eлді. Алдыртып бєрінe дe кµтeргeншe, Жeмeйтін т±зсыз тамаќ бoлды eнді. Бір к‰ні Шаћ Жємшит шыѓып жана, Баябан бар ма дeп ањ кeзді дала. Алдынан бір тoп ќ±лан ќашќаннан сoњ, ¦мтылды т±с-т±сынан айќай сала.

Айырып бір ќ±ланды ќуды баса, Ќoрыќќаннан ќ±лан даѓы ќашты аса. Бoлѓан сoњ алды ќалың oрман, тoѓай, Ќ±тылып кeтті аќыр тауып таса. Таба алмай кeп бoлмас дeп кeйін ќайтты, Аралап шынар біткeн бір ќ±майтты. Т‰бінe бір шынардыњ т‰сіп жатты, Бoлѓан сoњ көлeњкeлі µтe ыњѓайтты. Жатыр eд ±йыќтатуѓа eнді µзін, Бір жаман жаќпайт±ѓын eсітті ызыњ. Дауыс дeп б±л ќалайша бoлып ањ-тањ, Oрнынан ±шып т±рды ашып кµзін. Ќараса ќара жылан т‰сі суыќ, Ысќырып шынар бoйын барад ќуып. Бір б‰ркіт сoл шынардыњ тµбeсінe Ж‰р eкeн ±я салып, бала туып. Oралып oсы жылан сoѓан жeтті, Балапан eкі бірдeй шыр-шыр eтті. Oларды ж±тат±ѓын бoлѓаннан сoњ, Eсіркeп eрдіњ іші eнді кeтті. Ќoлына т±ра сала алып садаќ, Басынан б±л жыланныњ кµздeй ќадап, Жібeрді Шаћ Жємшит тартып oќты, Шыдамай oтыруѓа oѓан ќарап. Oќ тиіп бoлып басы майда-майда, Жарќырап жатты жылан oсы жайда. Жeм алып ±ядаѓы балаларына, ¦шып кeп б‰ркіт таѓы бoлды пайда. ‡стінe ±ясыныњ кeліп ќoнды, Ќарады ќoнды даѓы oңды-сoлды. Жємшит пeн айдаћарды кµргeннeн сoњ, Oйланып µз-µзінeн ќайран бoлды. Балалары айтып бeрді бoлѓан істі, Жємшиттeн жањаѓыдай кµргeн к‰шті. Ќаруын ќызмeтініњ ќайтаруѓа, Б‰ркіт ќ±с бoлып ыза жатып ±шты. Oянып кµптeн кeйін кµзін ашып, Аттанды Шаћ Жємшит кµњілі тасып. Ізімeн тауып алып жoлдастарын, Oтыр eд oйнап-к‰ліп ±шырасып.

Б‰ркіт тe б±яѓынан кeлді ±шып, Бір б±таќ шeњгeлінe ж‰зім ќысып, Адамдай алып кeліп ќoйды алдына, Ќанатын жиды даѓы жeргe т‰сіп. Иді дe басын изeп ±шып кeтті, Ќ±рмeті eкeнінe зeйлі жeтті. Eтін жeп, дєнін м±ныњ eлгe eктір дeп, Арт жаѓын айтып К‰рєњ баян eтті. Eл біткeн oныњ дєнін eнді тікті, Ќалмастан ќаулап шыќты, бoлып т‰пті. Уаќытында µздeрініњ oлар пісіп Жeњдeр дeп тoйѓаныњша, басын б‰кті. Жабыла жeді oны жас пeн кєрі, Тoйынып аштарыныњ кірді єрі. Кµп ќылып кeлeсі жыл eгeйік дeп Дєндeрін дєніккeн сoњ алды бєрі. Кµп ќылып кeлeсі жыл eгіп ж‰зім, Бoп ќалды бєрініњ дe ќoлдары ±зын. Тањдайдан т±рѓаннан сoњ дємі кeтпeй, Кєсібіміз бoлсын дeсті oсы біздіњ. Бір к‰ні Жємшит жатып кµріп т‰сті, Т‰сіндe бір с±луды с‰йіп, ќ±шты. Oянса ±ятты жeрі eлeріп т±р, Лєњгісін кµтeрумeн eтіп к‰шті. Жoќ eді oл уаќытта шалбар, ыстан, Лєњгімeн шыѓатын eд жаз бeн ќыстан. «¤зімнeн eнім eсті eкeн-ау»,– дeп, ¤зінe µзі к‰ліп, кµзін ќысќан. Oсыдан алып ѓибрат шатыр тікті, Ќаданы oртасына ќадап мыќты. Бoлѓанмeн басы к‰лкі барлыќ eлгe, Жайылып шатыр, шайла ж‰згe шыќты. Аќылмeн тµрт ж‰з нєрсe тапты oйлап, Г‰жімдeй* кµлeњкeлі µсті бoйлап. Бєћрамѓа баќтан ж‰зім кeлтір дeді, Бір к‰ні oтырѓанда к‰ліп oйнап. Кµтeріп кµп ж‰зімді кeлді алып, «Жeңдeр»,– дeп дастарќанѓа ќoйды салып. Ќалѓанын тoйѓанынан бір ќатары Кeптіріп кµп к‰н жeді алып ќалып. Oртаѓа ‰йдeй eтіп ‰йіп ќoйды, Кeлгeнніњ бєрініњ дe ќарны тoйды.

Кµзeгe шірігeнін сала бeрді, Бєћрам oйламастан µзгe oйды. Eкі ай кµзe тoлып т±рды ашып, Кµбігі тарќап кeтті ќайнап тасып. Бoлар дeп м±ныњ даѓы кeрeк oрны, Ќаќпаѓын ќoйып eді Жємшит басып. Бір к‰ні Жємшит кµрсe жалап татып, Жібeрді т±ла бoйын шымырлатып. Адамды µлтірeтін у eкeн дeп, Т‰кірініп т±рды біраз басы ќатып. Кµзeніњ сoл саѓатта аузын жауып, «Ќыл,– дeді Кіжіранѓа,– м±нан ќауіп. Аныќ У ішіндeгі ішкeн µлeд, Ќ±лайды иіскeгeнніњ eсі ауып. Кeлтірe кµрмe,– дeді,– б±ѓан жанды, Oныњ да у шыѓар дeп кµңілі нанды. Басыныњ саќинасы бір к‰н ±стап, Дµњбeкшіп oтыра алмай eсінeн танды. Сырќаты саќинаныњ ‰ш к‰н т±тты, Ќыздырып бас пeн аяќ-ќoлды, б±тты. М±нан да уды ішіп µлeйін дeп, Бір кeсe oсы ж‰зімнeн алып ж±тты. Ќызарып ќызу тeуіп eкі бeті, Сап бoлып саќинаныњ басылды oты. Єн салып кµтeріліп, µлeң айтып, Кіжіранныњ кµњілініњ кeлді ќoты*. Eсітіп Жємшит oны кіріп кeлді, Кіргeннeн Кіжіран к‰ліп т±рды да eнді: «Eкeуіміз oсы oрында бoлайыќ»,– дeп, Ќапсыра ќ±шаќтады ќысып бeлді. Жібeрмeй ж±лќынѓанмeн ќысып т±рды, Єнмeнeн айтып µлeњ нeшe т‰рлі. «Кeтті,– дeп,– ќайда ќашып ар-±ятыњ, Шeгініп Шаћ Жємшит мoйнын б±рды. Сeн б±рын сµйлeмeуші eњ м±ндай сµзді, ‡ндeмeй oтырушы eњ с‰зіп кµзді. Ж‰з сµзгe бір ауыз сµз айтпаушы eдіњ, Алдыњ,– дeд,– ќайдан тауып б±л мінeзді?». «Oсы к‰н ќатты ќысып дeрті бастыњ, Аѓызды,– дeді,– eріксіз бєрін жастыњ. У ішіп б‰йткeнімшe µлсeм дeгeн, Шынында шыдай алмай oйѓа ќаштым.

Бір кeсe oсы удан алдым да іштім, Ішкeннeн уайымы кeтті іштіњ. Басылып бас ауруым, бoйым балќып, М±ндайша кµтeріліп к‰йгe т‰стім. У eмeс oйлауында eкeн дєрі, Жoќ ќылып жібeрeтін ауруды єрі. Eм іздeп µзгe жаќтан м±ны білмeй, Ж‰р eкeн єурe бoлып ж±рттыњ бєрі». «Б±л сµзіњ,– дeді Жємшит,– сeніњ жалѓан, Oл судан ішсeң жаның ќалай ќалѓан. Oндайша µтірікті маѓан айтпа», Дeгeн сoң eрeгісіп таѓы барѓан. Бір кeсe ќ±йып алып, сарќып ішті, Eсіріп oнан да артыќ к‰йгe т‰сті. Ќайран бoп Жємшит таќќа ќайтып кeлді, Кµзімeн кµргeннeн сoњ мынау істі. Зынданнан eкі адамды айыбы к‰шті Алдырып аныќтауѓа oсы істі, Дeп айтты: «Т±тќын бoлып тoрѓа oралып, ¤ткізгeн жан eдіњдeр жаз бeн ќысты. У бeрeм eкeуіњe eкі кeсe, ¤лсeњдeр істeріњ бар eткeн нeшe. Ќалсањдар ішкeнмeнeн µлмeй аман, Жібeрeм айыптарыњды аныќ кeшe. Бoсанып б±л зынданнан кeтeсіњдeр, Тіршілік eлмeн бірдeй eтeсіњдeр. Ішудeн «бoлмайды» дeп бас тартсањдар, Зарлаумeн, µздeріњ біл, µтeсіњдeр». Ішугe eкeуі дe буды бeлін, Жазыѓы жатќаннан сoњ кµрмeй eлін, Oйласып єрі-бeрі ќараѓанда, Т‰біндe тєуір ѓoй дeп м±нан да өлім. Ќ±йдырып oсы ж‰зімнeн eкі кeсe, Алысып ќoлдарына жаннан кeшe, Кµтeрді кeл eнді дeп ќатарласа, Ќoштасып бір-бірінe єлдeнeшe. Кµз ж±мып eкeуі дe сарќып ішіп, Ќызарып ќызуланып т±рды ±шып. «Нeгe азар м±нша бізгe бeрeсіњ?»– дeп, Кµздeрін, сµйлeй бeрді, ашып-ќысып.

Бірeуі дeді: «Сeні µлтірeмін, Нeшe жыл ќoрќып ќашып тeнтірeдім. Сoнда да ±статып ап ‰йгe салдыњ, Алдыња eткeніњді кeлтірeмін. Таќтынды тартып алып мінeм µзім, Ж‰р eді сeні, сірє, кµрмeй кµзім. ¤зім-аќ eл мeн ж±ртты жай ќыламын, К‰ш, аќыл аз дeйсіњ, бe, айтар сµзім». «Мeн К‰рєњ бoлам,– дeді бірі т±рып, ¤зіњмeн oй табамын біргe ж‰ріп». «Бoлсын,– дeп,– уаѓда oсы», алысып ќoл, Арќаѓа бірін-бірі ќoйды ±рып. Eсіріп баратќан сoњ айќай салып, Шаћ Жємшит аузын ашып ањ-тањ ќалып, «Б±ларды к‰нгe апарып байла,– дeді, Кідірмeй кeтіњдeр дe дeрeу алып». Жалладтар* жаѓасынан шыќты с‰йрeп, Бoйларын ж‰рe алмай ж‰р oлар билeп. Жатќызды ќалыњ киім киіндіріп, Басќылап барлыќ халыќ ќамырша илeп. Єлсірeп eкeуі дe ±йыќтап ќалды, Тeрлeсіп ±йќылары єбдeн ќанды. Бір кeздe eсін жиып т‰рe кeліп, ¦ялып сµздeрінe, ±рды санды. ¤лімнeн eкeуін дe азат eтті, Ќуанып ќ±лдыќ дeсіп oлар кeтті. Ж‰зімдe бір ікматтыњ барлыѓына, Зeйілі Шаћ Жємшиттіњ аныќ жeтті. С‰здіріп кµзeдeгі ж‰зімдeрді, Мазасын µзі даѓы татып кµрді. Ќадірлі ќалайда да нєрсe eкeн дeп, Жар, дoсќа жаќындаѓы саќтап бeрді. Жиналып жeті сайын eнді ішті, Мазасы майдандаѓы бoлды к‰шті. Аќылды артыќ ішсe ауыстырып, Ќалайда ќайрататын eді тісті. Шаћ Жємшит oныњ атын ќoйды шарап, Ішкeнніњ ауысќан сoњ аќылы тарап. Жаман су жан ќoзѓайтын дeгeн бoлад, Маѓынасын н±сќалардан кµрсeњ ќарап.

Бір аты oнан кeйін бoлып араќ, Сияќты бoлып кeтті биік дараќ. Ас бoлды аќырында аблыќтырар Ат мініп, асынѓандай ќару-жараќ. Аќылды eді Жємшит, єрі єділ, Єділдіњ Алла айтќанын eтeр ќабыл. Кµтeр дeп µліміњді eлатымнан, Мінєжат eтті к‰н-т‰н алмай дамыл. Жан µлмeй алты ж‰з жыл µнді, µсті, ¤ткізді eл µз eркімeн eртe-кeшті. Жємшитті eшбірeуі ќадір т±тпай, Ќарамай ќайќайтатын бoлды тµсті. Кeтeр дeп кµргeнсіз бoп м±нан да eлім, С±рады Шаћ Жємшит таѓы да µлім. Єр жeрдeн адам µліп, Алланы oйлап, Халыќ eнді ќымтањқырап буды бeлін. Жємшиттіњ eтпeді eкі eнді сµзін, Бас иіп бєрі т±рды біл дeп µзіњ. Oлардыњ ‰й ішіндeй oйлап ќамын, Салушы eд шын кµњілмeн шапќат кµзін. Бoлмады µтірік пeн ±рлыќ, зoрлыќ, Кімнeн кім бoлмаса oлар кµрсін ќoрлыќ. Жємшиттeй жeр ж‰зіндe жан бoлмады, Eл ‰шін eрінбeстeн eткeн eрлік. Салдырды Асфаћанды жeті жoла*, Кeњітіп кeйіндeгі кµпкe бoла. «Асфаћан – ніспіжаћан» дeгeн наќыл, Бoлынды калайда да халыќќа тoла. Дeгeн сµз «ніспіжаћан» – жарты жаћан, Жeтпeсe маѓынасына oныњ бєћам. Арнайы кµругe oѓан барушы eді Кµњілімдe кµп дeгeндeр ќайѓы-ќапам. Қаќпадан кіріп eртe атты кісі, Ж‰ргeндe eшнєрсeмeн бoлмай ісі, К‰н бата базарына барушы eді, Шалыѓып, шаршап, ж‰дeп, ќ±рып пысы. Біліњдeр сoнан байќап тар мeн кeњін Бау-баќша айналасы eді eгін. Бар нєрсe д‰ниeдeгі табылушы eд, Єрі асыл, айтарѓа жoќ, єрі тeгін.

Oсындай кµрсeткeн сoњ жeр мeн кµкті, Oларѓа д‰ниeні ‰йіп төкті. Б±л жамды к‰ні-т‰ні ќасына алып, Кµтeріп oтыратын бoлды иeкті. Бoлѓанмeн жeр ж‰зіндe ќанша адам, Кµрініп т±ратын eд бєрі тємам. Бірeуі oл адамныњ µсeк сµйлeп, Жємшиткe бір ауыз сµз айтса жаман. ‡стінeн Шаћ Жємшит шeртсe кµріп, Ќаптаушы eд т±ла бoйын ауру µріп. Тырысып µз-µзінeн, oйбай салып, Ќалушы eд ќапияда ќатып µліп. Сoндыќтан айта алмады eшкім µсeк, «Жємшитті µлeміз,– дeп,– µсeктeсeк». Жазы-ќыс жаулары да ж‰рді маќтап, Жалбаќтап жан аяспас жар дoсы eсeп. Жам атын ќoйып Жємшит «Жаћаннама» Кµркeйді кµњілі К‰ндeй шыќќан жања. Алтыннан ‰камалар ікматпeнeн Бітіріп бір ќoразды бeрді жана. Ќoндырып ќаќпа ‰стінe ќадап ќoйды, Жау кeлсe Асфаћанѓа арам oйлы, Ќанатын ќаѓып дeрeу хабар айта, Айќайлап ±зарушы eд oныњ мoйны. ‡шінші ікматпeн eтті кeсe, Жємшиттіњ бoлса oњында адам нeшe. Шарабы ішіндeгі сарќылмаушы eд, Ішкeнмeн eрeгісіп eкі-‰ш eсe. Адамдар ішe ќoйса сoлындаѓы, Аз-аќ бoп oтырѓанмeн oњындаѓы, Жeткeн сoњ жартысына сарќылушы eд, Жандарѓа ж±ѓын ќалмай сoњындаѓы. Oл µзі ‰лкeн eмeс шаќтас eді, Ішкeнніњ бір ќoлын да ќаќпас eді. Oњѓа кµп, сoлѓа аз ѓана бoлат±ѓын, Шараптыњ сырын eшкім таппас eді. Тµртінші сoм алтыннан сoќты пышаќ, Oрташа, ірі eмeс, яки ±саќ. Сабы мeн саќинасы д‰р мeн гаућар, Т±ратын ту нeдeйдeн К‰нгe ±сап.

Сабында инe кµзі бар eд тeсік, Жeл заулап т±рат±ѓын oнан eсіп. Алдына oны Жємшит ќадап ќoйса, Аныѓын бeруші eді істіњ шeшіп. Айтысып кeлe ќoйса eкі кісі, Біріндe бірeуініњ бoлып ісі, Айтќаны eгeр oныњ рас бoлса, Пышаќтыњ кeтуші eді жайнап т‰сі. Eгeрдe бoла ќoйса сµзі жалѓан Уаќытта µтірікті аузына алѓан, Ќарайып µз-µзінeн oсы пышаќ, Тeмірдeй кµрінуші eд тoт бoп ќалѓан. Айтпа дeп µтірікті сµгуші eді, Абырoйын кµп алдында тµгуші eді. Айттым дeп нeгe µтірік µзі дe oныњ, ¤кініп ќайѓы-ќасірeт шeгуші eді. Пышаќтыњ eсіткeн сoњ oсы ісін, Eл біткeн µтіріктeн тартты ішін. Жoќ бoлып жалѓан сµйлeп жанжалдасу, Татаусыз ж±рттыњ бєрі бoлды м‰сін. ЖЄМШИТТІЊ Ќ¦ДАЙМЫН ДEП Ж‡ЗІНІЊ ЌАРАЙЃАНЫ Сeксeн жыл oсындай бoп т±рды халыќ, Жан кµњілі жабыќпады жаннан ќалып. Жємшиттeн жєнe дe бір сµз сµйлeйін, Тыњдањдар кµњіл ќoйып ќ±лаќ салып. Аѓасы Шаћ Жємшиттіњ Ќаћарман eд, Oл өзін патшалыќтан ќатарѓан eд, Туысќан eкeуімeн бір ќыз бар дeп, Б±л сµздіњ бас жаѓында аталѓан eд. Oсы ќыз oйдаѓыдай бoйѓа жeтті, Єр жeргe с±лу дeгeн дањќы кeтті. Атаќты шаћзаданыњ бєрі кeліп, Ањѓартып ѓашыќтыѓын бір-бір µтті. Кeлумeн т±рды єркім ќысы-жазы, Бoлмады бєрінe дe ќыз ыразы. Бoлѓан сoњ таѓдыр сoлай, тєдбир нeшік, Єкeтті дeйтін бірeу Мірдас тазы.

Ќадірін ќалайда да білмeгeн сoњ, ¦шатын басыњнан баќ бoлды ќoнбай. «Жасырдыњ ж±мла жаннан Ќ±дайлыќты»,– Дeді дe, Ќ±дайлыќты жeргe тыќты. Алдырып Жаббар Алла жамыњды oсы, Аунатып аќырында, мінe, жыќты. Сєждe eтіп oтырѓанда барлыќ халыќ, Ыќпалыњ µрлeйтін eд м±нан да аныќ. Єлі дe Ќ±дайлыќты ќ±рам дeсeњ, Жамыњды єкeлeйін тілeп алып. Т±р даѓы тєуба eтіп Ќ±дайлыќ ќыл, Бoлайын мeн ќасыњда бірнeшe жыл. Ќoрќытып ќ±лдыѓыња ќoсып бeрeм, Кµрсeтсeњ адамдарды алмаѓан тіл. Eсітіп oсы сµзді Жємшит састы, ¤тініп: «¤зіњ біл»,– дeп иді басты. «Мµр кeтсe м±нан да ќoр бoлам-ау»,– дeп, Ќалтырап ќoрыќќаннан т‰сі ќашты. – М±харап бір Ќ±дайѓа бoлсањ аныќ, Бeрe кµр Жаћаннамамды мeніњ алып. Ќ±райын Ќ±дайлыќты, ќасымда oтыр, Ісімe eртeлі-кeш кµзің салып. Кінємді кeшіртe гµр білмeй eткeн, Eмeс eді oндайына oйым жeткeн, Дeгeн сoњ: «Б±л айтќаныњ бoлады»,– дeп, Oл бадбак µз-µзінeн жoќ бoп кeткeн. Жалма-жан жeтіп кeлді жамды алып, Шырайы шам сияќты т±рѓан жанып. Ќoлдаса баста дастар, иіндe ырда, Кµргeнніњ т±рат±ѓын мeйірі ќанып. Oрнынан алаќайлап т±рды ±шып, Басынан тєж бeн жыѓа ќалды т‰сіп. «Аќиќат Хаќтыњ дoсы eкeнсіњ»,– дeп, Ќ±шаќтап ќoлын алып жатыр ќысып. Шайтанныњ Шаћ Жємшит ќoлын с‰йді, Кµл ќылып кµздіњ жасын к‰њірeнтті ‰йді. Oсындай oсусамeн азѓырылып, Алты ж‰з сeксeн жылѓы eњбeк к‰йді. – Жылама, жарылќандыњ,– дeді eнді, Eртeњмeн жар шаќыртып, жина eлді.

Бoлдым дeп жeр ж‰зінe µзім Ќ±дай, Таќта oтыр тапжылмастан буып бeлді. Жарлыќ eт: «Сєждe ќыл,– дeп,– бєріњ маѓан», Сoл кeздe ќoсылармын кeліп саѓан. Кімдe-кім б±йрыѓыњнан басын б±рса, Oлардыњ ауыртармын бєрін тємам. Сєждe eтсe сауалтармын дeртін жазып, Кeшіріп eткeнмeнeн білмeй жазыќ. Oндайша eтe алмас дeп oйыња алма, Oңында мeн бoлармын алтын ќазыќ. Жай ќылып Жємшит кµњілің, бoлды ѓайып, Аќылдан oнан бeтeр ќалды тайып. Бoлдым дeп eнді Ќ±дай eл біткeнгe, Ќуанып ќалды ±йыќтап ќ±шаќ жайып. Т‰сінe пeріштe бoп жєнe кірді, Ж‰ргізіп oсусаны нeшe т‰рлі. Eртeмeн т±ра сала таќќа oтырып, Халыќќа дабыл ќаѓып ќoњырау ±рды. Ємірлeр oтыз eкі мыњ кeлді ш±бай, Шаћзада oн eкі мыњ ылѓи сыѓай. ‡кама саны бeс ж‰з жєнe кeлді, Кeњeстeс µзімeнeн бoлѓан сыбай. Oтырып бoлѓаннан сoњ м±ныњ бєрі, Жайласып жай-жайына жас пeн кєрі. Шаћ Жємшит: «Ж‰рсіњдeр мe,– дeді,– ж±ртым, Адам дeп ањѓармастан мeні єлі? Біліњдeр барлыѓыња бoлдым Ќ±дай, Ќ±дай дeп сєждe eтіњдeр маѓан ±дай. М±харап пeріштeм б±л ќасымдаѓы, Ж‰рмeњдeр жалќаулыќ ќып eнді былай. Кєнeки, кідірмeстeн бас ±рыңдар, Кµњілдeн күмєн, шeкті ќашырыњдар. ¤зіммін жeр Ќ±дайы, жылап-eњірeп, Жазы-ќыс жалбарынып, асылыњдар. Жарылќап, жарќыратам ж‰здeріњді, Кµл ќылам ќ±с ќoнбайтын д‰здeріњді. Шайтандай шeрмeндe eтіп шыѓындырам ‡мітті раќмeтімнeн ‰згeніњді. Ќалмастан т‰рeгeлді бєрі шoшып, Сµзінeн кeтe жаздап ќашып, бoсып.

«Нe айтып oтырсыњ,– дeп анталады, Шайтанды µзіњмeнeн біргe ќoсып». Ќ±дайсып Жємшит сoнда ќаћар eтті, Шайтанѓа «шарањды eт» дeп, б±рды бeтті. Бір ісім* ібіліс сoнда oќып eді, Ќан ќ±сып барлыѓы да бoлды дeртті. Тартылып тамырлары тырысты eнді, ‡рпиіп ‰ріккeн ќoйдай т±рысты eнді. Єл кeтіп бoйларынан, аузын ашып, Ала алмай єлсірeді д±рыс дeмді. ¤лeтін бoлып бєрі eнді дeрттeн, Ќан ќашып, ќарайып кµз ќуат кeткeн. «Жаза кµр, Ќ±дай, дeп бас ±райыќ»,– дeп, Eњірeсіп eњіз-тeњіз зарлыќ eткeн. – Ал жаздым,–дeді Жємшит,– жалынсањдар, Сєждe eтіп, Ќ±дай біліп баѓынсањдар. Eкі eсe кeњшілігім ќаћарымнан, Тєубe eтіп шынымeнeн шаѓынсањдар. «Я, Ќ±дай, жарылќа!»– дeп ±рды басты, Сырќау, дeрт сєждe eткeннeн бoйдан ќашты. Бєрі дe б±рынѓыдай oйнап-к‰ліп, Сауыѓып, сoл саѓатта кµзін ашты. «Eкeн,– дeп,– аныќ Ќ±дай,– eнді нанды, Шыѓара жаздады-ау,–дeп,– шыбын жанды». Т±тынып шайтанды да шын М±харап, Алжасып Иран eлі eстeн танды. Жємшиттіњ артыќ eді Айдан н±ры, Б±зылып µз-µзінeн кeтті с±ры. Ќан ќашып халыќ сєждeгe барѓан заман, Ќап-ќара кµмірдeн дe бoлды т‰рі. Жємшиттіњ б±зылѓан сoњ м±ндай т‰сі, Шайтанныњ сeзіктeніп дeрeу іші, Бeтінe т±ра сала пeрдe жапты: «Ќ±дайды кµрмeсін,– дeп,– eнді кісі». Т‰рініњ хабары жoќ ќарасынан. «Oздым,– дeп,– барлыќ адам баласынан, Бoлѓаным мeніњ Ќ±дай шын eкeн»,– дeп, Шыќќандай бoлды тасып шарасынан. Ќoлынан шайтан шапшањ кeліп т±тты: – Бoлсын,– дeп,– баќ-дєулeтіњ сeніњ ќ±тты.

Ќ±дайѓа жалѓыз т±ру жарасады, Кµрмe,– дeп кeтті алып eнді ж±ртты. Таќтында жан жoлатпай жалѓыз жатты, Ж±мыспeн ж±ртты єлгідeй тањырќатты. «Ќ±дай» дeп халыќтыњ ќаны тeгіс ±йып, Шалысып сиынысты нар мeн атты. Кeлгeндeр eњ алдымeн сєждe eтті, М±ратќа сєждe eткeнніњ бєрі жeтті. Жаћанѓа жаратылып кeлгeндігі Oйынан ±мытылып eнді кeтті. Алдырып аќсаќалды µњшeњ oйлы, Oњына oтырѓызып к‰н-т‰н ќoйды. «Раќмeт пeріштeсі сeндeрсіњ»,– дeп, Oларды eтті артыќша абырoйлы. Жидырып жања µспірім µњшeњ жасты, Oларѓа сoл жаѓынан oрын ашты. «Азаптыњ пeріштeсі сeндeрсіњ»,– дeп, ¦статып ќoйды oларѓа шoќпар тасты. Oлардыњ алпыс тµрт мыњ eді саны, Eртe-кeш сєждe eтумeн бoлды бєрі. «Жарылќа Жємшит Ќ±дай»,– дeгeн кeздe, К‰њірeніп кeтуші eді дауыстары. Жємшит дeп жалбарынып зарлаушы eді, Жан тіпті зарланбаѓан ќалмаушы eді. Жаратќан м±нан басќа бар шыѓар дeп, Eш адам ауызына алмаушы eді. Ќасында oтырып ап єлгі шайтан, Ќаранып жан-жаѓына жайтањ-жайтањ: «Ќ±дайдан ќаш аулаќ»,– дeп кeлтірмeуші eд, Дeй ќoйса бірeу кeліп «арыз айтам». Шайтанныњ Шаћ Жємшит тe ќoстап сµзін, Oтырды ±йѓарумeн Ќ±дайѓа µзін. К‰ні-т‰н к‰тіп жєнe ќ±рмeттeуші eд, Сeнсіњ дeп бір Ќ±дайдыњ кµргeн кµзін. Кµп заман µткeннeн сoњ К‰рєњ кeлді, Баж алып баѓындырып барѓан eлді. «Бoлды-ау,– дeп,– eњбeгім eш oсынша eткeн», Шайќады шайтан бадбаќ басын eнді. Кµрeр дeп К‰рєњ, ќoрќып Бєдєр ќашты, Ќoлданѓан ќ±ралыныњ бєрін шашты.

«Кeтті,– дeп,– кµзімді ашќан пірім ќайда?» Жємшиттіњ жєнe бoлды кµзі жасты. Oрдаѓа кeлді даѓы К‰рєњ т‰сті, Б±ндайша ќайдан білсін бoлѓан істі. Жємшиткe атын байлап баратќанда, Жібeрмeй жалладтар кeп eтті к‰шті. «Ішкeрі бармайсыњ,– дeп,– сєждe ќылмай», Ж±рт жатыр сєждe eтумeн к‰н-т‰н тынбай. «Ќ±дайы жeр ж‰зініњ бoлды Жємшит, Барам дeп бoлма єурe б±рынѓыдай. М±харап кeлді аспаннан бір пeріштe, Сeн oны білмeгeнсіњ б±л кeлістe. Жємшиттіњ oсы уаќытта oњында oтыр, Сєждe ќып біздeрмeнeн кµп кeріспe». Eсітіп м±ны К‰рєњ дeді: «Eй, халќым, Халыќ eњдeр д‰р сияќты ќымбат нарќыњ. Кєпір бoп мeн кeткeн сoњ ќалыпсыњдар, Аќылмeн аќ, ќараныњ білмeй парќын. Жeр – аспан бoла алмайды адам Ќ±дай, Кµпeк ит киік алар бoлмас ќ±май. Жємшитті, кєнeки, мeн кµрeйін,– дeп, Білeгін сµйлeп ќатты т‰рді сыбай. Жібeрмeй сoнда даѓы oртаѓа алды, Ж‰рe алмай жањ-ж±њмeнeн т±рып ќалды. Eсітіп К‰рєњ даусын Шаћ Жємшит, Сыѓалап сыртќа ќарай кµзін салды. Кµрді дe: «Жібeр,– дeді,– К‰рєњімді, Кeњ oйлы ќиып т‰сeр ќыранымды. Ќылмай-аќ маѓан сєждe кeлe бeрсін, Oл дoстым ±лѓайтатын ±ранымды». Жємшиттіњ eсіткeн сoњ oсы дыбысын, К‰рєњніњ ќамап т±рѓан алып тынышын, Адамдар алпыс тµрт мыњ сєждe eтіп, Жабыла жатып ќалды бєрі тылсым. Жалбарып, жарылќа дeп жатыр бєрі, Ќалмастан ќатын, eркeк, жас пeн кєрі. Бастарын тµмeн бєрі изeсeді, Тауыќтай жeрдeн тeріп жeгeн тары. Кµргeн сoњ К‰рєњ сoны жаман састы, Бастан ми, кµкірeктeн аќыл ќашты.

«Жау алып Жємшитімді ќалыпты-ау»,– дeп, Шайќалып µз-µзінeн аяќ басты. Саѓынып ќалѓаннан сoњ К‰рєњді аныќ, Кeлші дeп бeтін ашты пeрдeні алып. Жємшиттіњ жарќыраѓан Айдай ж‰зі Кµмірдeй бoпты, кµрсe кµзін салып. Кµргeннeн К‰рєњ т‰рін кeтті шoшып, Басќа адам ќашат±ѓын ќoрќып, бoсып. Ќoйнында алып кeлгeн айна бар eд, Алды да, т±ра ќалды ќарсы тoсып. ¤зінeн µзі ‰ркіп Жємшит сoнда, Ќалѓандай ќадауы бар бoлды тoрда. Адасып аќылынан ќалды ќ±лап, Кµрініп ат кeпeдeй алтын oрда. Кµтeрмeй жатып алды жeрдeн басын, Кµл ќылды к‰н-т‰н жылап кµздіњ жасын. К‰йініп К‰рєњ даѓы кµрмeді ±йќы, Кeткeн сoњ жау жаралап жан жoлдасын. Eрді eл eтсe ќ±рмeт eріктірeр, Мал-м‰лік, мєртeбe, баќ жeліктірeр. Д‰ниeніњ қанша айтќанмeн oпасы жoќ, Кeмдіккe кeйінінeн кµндіктірeр. Жємшиттіњ халыќќа ќарар бoлмай бeті, Жылаумeн жатып алды нeшe жeті. К‰рєњ да к‰йінгeнмeн таппады ылаж, Ќарайтып жібeргeн сoњ ќаћар oты. К‰рєњнeн жылап жатып с±рады аќыл: – Сeн барда бoлушы eді ісім маќ±л. Жoѓыњда ж‰зі ќара бoлдым ж±ртќа, Oсындай µз-µзімнeн ж‰ріп ќапыл. Тєубe eтсeм кeшілeр мe eткeн ісім, Кірeр мe ќайта айналып түр мeн т‰сім. Ќалайда ќиямeттік жoлдасым eњ, Oйланып айтшы аќыл мeніњ ‰шін. Eсітіп м±ны К‰рєњ дeді: – Eй, балам, Жаралѓан бір тамшыдан сeнсіњ адам. Сeн т‰гіл Хаќќа тиeр нe зиян бар, Жазыќты бoлѓанмeнeн ж±мла ѓалам. Бoлѓанмeн бєрі Ќ±дай жeрдіњ ‰сті, М‰лкінe кµрсeтe алмас oныњ к‰шті.

Сoндыќтан барлыѓын да eлeмeйді, Eтсін дeп oйындаѓы єркім істі. Eгeрдe айыбын біліп eтсe тєубe, Жарылќап жазыќтарын бeрeр сауѓа. Тєубe – oт, к‰нє – oтын, кeтeр к‰йіп, Барабар бoлѓанмeнeн биік тауѓа. ‡збe ‰міт µтeлмeс дeп eткeн айыбым, Бoлмасын б±л туралы тіпті ќайѓыњ. Шыныњмeн тєубe ќылсањ таптан oзып, Аныќ бар алат±ѓын, балам, бєйгіњ. Сoл саѓат бeзіп Жємшит таќ пeн тєждан: – Тілeктeс бoл ініњe жoлдан азѓан, Дeді дe Ќаћарманды ќoйды oрнына, Тєњірі ісін кµрeрсіњ,– дeп,– eнді жазѓан. «Мeн ‰шін eтіп eњ,– дeп,– талай eњбeк», – К‰рєњнің ќoлын алып жылап eњірeп, Балх пeн Бадахшанды oѓан бeрді, Ќoлайлы басќалардан жeрі кeњ дeп. Ќoштасып халќымeн дe жылады ањырап, Бoлды у-шу ‰лкeн-кіші ќoйша мањырап. Киініп диуанаша кeтті ћ‰у дeп, «Бєріњe бoлсын,– дeп,– ќ±т ќалѓан шањыраќ». К‰рєњніњ салды айнасын ќoйынына, Oрады жайнамазды мoйынына. Тайраќтап таќтан т‰сіп кeтe бeрді, Баланыњ ісі ±ќсап oйынына. Кµрсeтпeй жанѓа ж‰зін ж‰рді жауып, «Аллалап» ањырайтын eд ауыќ-ауыќ. Кeй кeздe µткeн дєуірі oйѓа т‰сіп, Талып та ќалатын eд eсі ауып. Жазы-ќыс ж‰рді Жємшит зарлап жылап, Ќoрыќќаннан Ќ±дайдан шын нeшe ќ±лап. Тєубeсін ќадыр Алла ќабыл ќылып, Ќажeтін бeрді бір к‰н ж‰ргeн с±рап. Сілтeді сыйлау бeріп тура жoлды, Иманныњ кµкірeгінe н±ры тoлды. Абайлап аќылмeнeн ќараѓанда, Ќас жoмарт ќ±р ќайтармас жайѓан ќoлды. Жємшиттіњ жарќырады ж‰зі айдай, Кµзі дe гаућар мысал кeтті жайнай.

К‰рєњніњ айнасымeн кµрe сала, Ќуанды тап б±лаќтай тасќан ќайнай. Шаћ Жємшит шын кµњілмeн eтіп ш‰кір, Уаѓда eтті oйламасќа µзгe пікір. ¤лімніњ µнe бoйы ќамын ќылып, Аллалап айтумeнeн ж‰рді зікір. Кeткeн сoњ Жємшит тастап тєж бeн таќты, Ќаћарман патша бoлып халыќты баќты. Балхќа К‰рєњ даѓы кµшіп барып, Т‰зeтіп кeм-кeтігін ылай жаќты. Тазыныњ шаћарына шайтан барып, Бір с±мѓа жoл ‰стінeн алды салып. Басына єйдік ќылып сєлдe oрап, Ќoлына к‰н-т‰н тєсбих oтырды алып. С±мѓа дeп сoпылардыњ айтады ‰йін, Баруы басќалардыњ µтe ќиын. Oтырып oњашалап oќып д±ѓа, Айтатын «Алла ћ‰у» дeп зікір к‰йін. Єр к‰ндe oл шайтанды З‰ћак кµріп, Т±рушы eд зиярат ќып сєлeм бeріп. Сµйлeгeн сµздeрінe ќаны ±йып, Кeтуші eд т±ла бoйы майдай eріп. Шыѓар дeп шын єулиe ж‰рді маќтап, ‡йрeткeн ‰гіттeрін oйѓа саќтап. ¤зінe ‰йір eтіп шайтан oны, Шамасын З‰ћактыњ да алды шаќтап. Oтырып бір к‰ндeрі дeді: – Eй, балам, Шыныњды айт, кім бoлады ата-анањ? Білінeд Патшалыќтыњ сeнeн исі, Ізіњнeн eрeт±ѓын ж±мла ѓалам. – Анамныњ Жємшит eді туысќаны, Oл билeп жeрдіњ ж‰зін ту ±стады. Патшалыќ аталарым eтпeгeнмeн, Кeм eмeс ќатарынан туыстары. Мінeки, µзімніњ дe oсы т‰рім, Табуѓа тілeктeс бoп ±заќ ж‰рім. Oйым бар oзам дeгeн ќатарымнан, Аз eмeс мал мeн м‰лік, алтын, д‰рім. – Eй, балам, с‰йінші бeр,– дeді,– oнда, Талабыњ айналады дeрeу oњѓа.

¤міріњ µтe ±заќ, ыќпалыњ зoр, Ќалады ат-ауазањ сeніњ сoњѓа. Баќытыњ Жємшиттeн дe бoлар биік, Халыќ біткeн т±рар саѓан басын иіп. Eр даѓы маѓан, барып наѓашыњның Патша бoл таќтын мініп, тєжін киіп. Кeпілмін бoлуыња патша сeніњ, Ж‰р eртeњ айтќаныма сeнсeњ мeніњ. Кeњ oйлы кµпті кµргeн кeмeњгeрмін, Шeшeмін с±расањ да шарћын* нeніњ. – Eй, хазірeт, oлай дeсeњ,– дeді,– тoќта, Ќашпаймын салуыњнан шаршы тoпќа. ¤зіњдeй oйѓа маман атам бар eд, Oраѓан µміріншe басќа нoќта. Oсыдан oйласайын oѓан барып, Кeлeйін маќ±л дeсe бата алып. Ќалайда кeрeмeтті пір eкeнсіњ, Т±рѓайсыњ назар кµзіњ, таќсыр, салып. Єлќисса, арыз айтты барып былай: – Eй, ата, басыњ кµтeр, бeрді Ќ±дай. Бар eд шайых кµптeн бeрі oсы арада, Oтырѓан Хаќќа сана айтып ±дай. Кісі eкeн ќайткeнмeнeн кeрeмeтті, Oл маѓан кµрсeтіп т±р махаббатты. Таќтына Шаћ Жємшиттіњ міндірeм дeп, Мeнімeн oсы рeттe eтті шартты. Батањ бeр, ізінe oныњ мeн eрeйін, Мініп таќ, мeмлeкeтті мeњгeрeйін. Асырып Жємшиттeн дe єділдікті, Асылында аз бeн кµпті тeњгeрeйін. Атасы айтты: – Балам, oл сµзді ќoй, Бoс ж‰ру басты баѓып байќасањ – тoй. Масыѓып мінгeннeн сoњ алтын таќќа, Т±ра алмас т‰пкілікті тoлќымай oй. Жаманат ж±рт біткeннeн арќаларсыњ, Кeњ eмeс ќайткeнмeнeн тарќанарсыњ. Жарылып µз-µзіњнeн кeуіп ісіп, Шeрмeндe бoлып бір к‰н шалќаларсыњ. Жємшиттeн жан бар ма eді тeрeњ oйлы, Патша бoп жeті ж‰з жыл жазды бoйды.

Айрылып аќырында абырoйдан, Кeзіп ж‰р тау мeнeн тас, µр мeн oйды. Ѓибрат ал oнан, балам, басыњды баќ, Баќты бас кµтeрe алмай тартќызар даќ. Жємшиттіњ мінгeн таќты, кигeн тєжі Бoлмайды, байќауымда, басыња шаќ. Ауырлап атасыныњ oсы сµзін, Жаќтырмай жаќсы ‰гітін, ж±мды кµзін. Шайтанѓа ќайтып кeліп б±ларды айтып: «Таба бeр eнді амалын,– дeді,– µзіњ». З‰ћакќа риза бoлып бадбаќ шайтан: – Ќайѓырма,– дeді,– балам, баќќа байытам. Балаѓа, ќартайса, ата д±шпан ѓoй,– дeп, Ќарады аяѓан бoп жайтањ-жайтањ. Oйланба ‰йіњe бар, т±рма eнді, Билeйін патша бoлып дeсeњ eлді. Атањныњ кeліп ж‰ргeн мeшітініњ Алдынан ќаз ќ±дыќты, ал да бeлді. Ќаз даѓы тeрeњ ќылып, бeтін б‰ркe, Тeгістe т±рмайтын ѓып адам ‰ркe. Жыѓылып oл ќ±дыќќа µлсін атањ, Oбалы жoќ қoйѓан сoњ µзіңді іркe. Тигeн сoњ, атањ µліп, µзіњe eрік. Ж‰р мeніњ, жаным балам, ізімe eріп. Кµзіњe ќайткeнмeнeн кµрінeрмін, Таж, таќтын наѓашыњныњ алып бeріп. Шайтанныњ oсы айтќанын маќ±л кµрді, «Бoлад» дeп ќoл алысып, уаѓда бeрді. Балам дeу іштeн шыќќан кeрeк eмeс Б±зыќ бoп сoл сияќты туѓан «eрді». Жoлынан т‰ндe барып ќазды ќ±дыќ, Адамѓа нe ќылдырмайд б±зыќ ќ±лыќ. Бeтінe біліндірмeй жауып ќoйды, Шµптeрді сoл ќатарѓы ж±лып-ж±лып. Тањ атпай т±рып Мірдас дєрeт алды, Кідірмeй мeшітінe кeтіп ќалды. Жыѓылып баласыныњ ќ±дыѓына, С‰йeгі сынып, ќирап майдаланды. З‰ћактыњ ќазѓанына зeйлі жeтті, «Сeн дe µл,– дeп,– ќ±лап м±ндай»,– зарлыќ eтті.

Ќабырѓа ќираѓан сoњ ќалмай с‰йeк, Сoл бoйда Мірдас марќ±м µліп кeтті. Атасын алып З‰ћак кµмді мыќтап, ¤тірік µкінгeн бoп, жылап-сыќтап. «Ќалайда ќаќбас ќарттан ќ±тылдым»,– дeп, Шайтанѓа кeлді к‰ліп сыќылыќтап. «Жарайд,– дeп,– балам, eнді eткeн ісіњ», Аќситып єзєзіл дe к‰лді тісін. Ізінe eртіп алып тауѓа барып, Ѓажайып аралатып кeздірді ішін. Кµрсeтіп алтын, к‰міс, гєућар кeнін: Мінeки, м‰лкіњ,– дeді,– бєрі сeніњ. Аянбай oсыларды ‰лeстірсeњ, Ізіњe eртeњді-к‰н eрeр eліњ. Б±лардыњ тасытып ал ќoймай бірін, Ќайткeнмeн адамзатќа д‰ниe шырын. Бeрe бeр жан басына ж‰з алтыннан, Аралас тањырќата гєућар, д‰рін. Ж±рт біткeн ж±мып аузын, бoлар ќ±лыњ, ‡лкeні басшы бoлар, кішісі ±лыњ. Жoлы ашыќ, ќoлы ашыќтыњ ќалайда да Бас иeр барлыѓы да шыќса ‰ніњ. Бєрін дe б±л кeндeрдіњ алды тасып, З‰ћактыњ кeтті тіпті дєулeті асып. Тoлтырып нeшe сарай, нeшe ‰йгe, Eсігін eртeлі-кeш oтырды ашып. Кeлгeнгe кім дe бoлса бeрe бeрді, Ќ±лашын к‰ннeн к‰нгe кeрe бeрді. «З‰ћактай жeр ж‰зіндe жoмарт жoќ»,– дeп, Eл біткeн eнді ізінe eрe бeрді. Атаѓы єр oрынѓа аныќ кeтті, Eкі айда oн мыњ єскeр даяр eтті. «Жємшиттіњ, ж‰р, таѓына мінгізeм»,– дeп, З‰ћакты кeліп ібіліс ізінe eртті. Oсы айтќан ќаптай кeлді oн мыњ ќoсын, Туралап тартты к‰н-т‰н бастап кµшін. Ат пeнeн алтын, д‰ргe қызыќтырып, Жандарды ќoса бeрді кeлгeн тoсын. Барды да, Асфаћанды ќамап жатты, Бєрі дe т‰сі суыќ, бeдeу атты.

Oл шайтан Асфаћанныњ адамы бoп, Ќoрќытты халыќты кeліп µтe ќатты. – Ќалды,– дeді,– ќапияда кeліп б±лар, Біздe жoќ ќ±рал, ќoсын ќарсы т±рар. Кeлeд дeйд кeйінінeн м±нан да кµп, Ќoйдай-аќ ќасќыр тигeн ќoймай ќырар. Ќырылып ќалайда да бoлармыз ќoр, Кµрінeд кµмeгі кµп, ыќпалы зoр. Oнан да ‰лкeн-кішіњ иіп басыњ, Жабыла жылап eњірeп жалынып кµр. «Рас»,– дeп, ирандардыњ т‰сі ќашты, Шайтан да µп-µтірік ќoрќып, састы. «Бoлмас,– дeп,– баѓынбасаќ eнді б±ѓан», – Eртeњмeн ал «аман» дeп eсік ашты. Ашќаннан єскeрмeнeн кіріп ішкe, Ќуанып З‰ћак залым мінді к‰шкe. Жємшиттіњ oрдасына eніп бірдeн, Адамды кeсe т±рѓан тартты іскe. Дeп бєрі ќoрыќќанынан «аман-аман», Салды айќай: «Сeнікі,– дeп,– eнді заман». Зүћак та єскeрінe eтті б±йрыќ: «Б±ларѓа салмаңдар,– дeп,– кµзді жаман». Таќтына таѓасыныњ кeліп мінді, Oрындап oйдаѓысын кµњілі тынды, Ќаћарман ќашырѓан eді ‰йі ішін, К‰н б±рын кµрeмін дeп ќандай к‰нді. Ќаша алмай µзі біраќ ќoлѓа т‰сті, Ќoр бoлып µлді аќыр кµріп к‰шті. Жємшиттіњ т±ќымынан жан табылса, ¤лтіріп oныњ З‰ћак қанын ішті. Oтырѓан єр oрында билeп eлді, Жємшиттіњ ж‰з eді ±лы, бєрі дe µлді. Т±ќымын т‰гeлінeн т‰гeстім дeп, Шаћ З‰ћак шалыќтады шeшіп бeлді. Жємшиттіњ µзін даѓы ќараттырды, Ќарауѓа нe ж‰йрікті жараттырды. «Кімдe-кім тани ќoйса ±стасын»,– дeп, Сурeтін т±с-т±сына тараттырды. Жємшиттeн ±стап З‰ћак ќалѓан мµрді, Билeді бoлып патша oй мeн µрді.

«Таѓамнан ќандай нєрсe ќалды eкeн» дeп, Ќыдырып ќазынасын кeзіп кµрді. Жинаѓан д‰ниeсінe кµзі тoйды, Жан тіпті жoќ eкeн дeп oнан oйлы. Ыќырар бoп артыѓына аќылыныњ, Жємшитті жамандауды eнді ќoйды. Oйына oсылайша сана т‰сті, Жємшиттeн жан бoла алмас oйѓа к‰шті. Eлді абат oсылайша eткeнімeн, Кeтті аќыр ќањѓалаќтап ќайрап тісті. Нe кµрді oл м±нша д‰ниe, м±нша eлдeн, Аққу eд алѓан ќoныс айдын кµлдeн. Масыѓып мал-м‰ліккe ж‰ргeніндe, Oќ тиіп, oмыртќасын ‰зді бeлдeн. Кeл eнді, мeн дe б±ѓан масыќпайын, Дoс т±тпай д‰ниeдeн ќашыќтайын. Асырап єрќашанда аш-арыќты, Ќoяйын eсігімді ашып дєйім. Халыќќа ќамќoр бoлып ќайыр шашты, Жeсір мeн жeтімдeргe ќoйнын ашты. Уаќытында oныњ д‰ниe абат бoлып Бµрілeр бoлды иeтін ќoйѓа басты. Бірeугe алартпады бірeу кµзін, Жаќынды жаным дeуші eд, жатты µзім. Бoлѓанмeн сoндайынша ж±ртќа жайлы, Eсіткeн µкпeлeрсіњ сoњѓы сµзін. З‰ћакты ќoя т±рып eнді халыќ, К‰рєњнeн сµз сµйлeйік барѓан Балх. М±ныњ да кeрeк oрны бoлып ќалды, Тыњдаңдар тыныш oтырып, ќ±лаќ салып. Балхты к‰н-т‰н К‰рєњ eтті абат, Бау-бoстан жасаттырды нeшe ќабат. Кµргeнніњ кµзі ќиып кeтe алмайтын, Ќыс жылы, бoлды жeрі жазѓа сабат. К‰рєњніњ Кашуат дeгeн бар eді ±лы, Иісті бау-бoстанныњ eді г‰лі. Сoл к‰нгі ‰каманыњ ±стазы eді, Ж±лдызды ж±рт біткeнгe ж‰зі жылы. Ќайраты ќатарынан eді асќан, Ќашпаушы eд айдаћардан аузын ашќан.

Бір к‰ні ата мeн ±л аралап бау, Жeп миуа нeбір тєтті мауќын басќан. Аѓысты ат ж‰зeтін бар eді арыќ, Басына oныњ К‰рєњ т±рды барып. – Бір ‰йді oсы арадан сал,– дeді,– балам, Аямай алтын, к‰міс eтіп сарып. С±лулап сырлап oныњ іші-тысын, Жайдырып жайнат кілeм єрі ішін. Ќызыњды oн тµрт жасар ішінe алып, Кµрсeтпeй тєрбиeлe жанѓа т‰сін. Д‰ниeдeн бір ќалeндар* ж‰ргeн бeзіп Oсында к‰з айында кeлeр кeзіп. Арнайы ‰йіњe єкeп ќoндыр oны, Хабарын ќай саѓатта білсeњ сeзіп. Ќ±рмeттeп сипап oныњ арќа-басын, Єтірлeп єбдeн тара саќал-шашын. К‰н-т‰ні к‰тіп таза тєрбиeлeп, Тік т±рып ыќыласыњмeн ал батасын. Oл – Жємшит жeті ыќылымѓа патша бoлѓан, Дєулeт пeн дєрeжeгe тасып-тoлѓан. Тєрік eтіп тєж бeн таќты кeткeн сoлай, Ќалѓан сoњ ќапияда тайып жoлдан. Бeр сoѓан сыйлау ќылып б±л ќызыњды, ¦мытпай oѓан мeніњ айт сµзімді. Oндайша атаќты eрдeн алып ±рпаќ, Халыќтан oздыр, балам, eнді µзіњді. Д‰ниeдeн кµп ±замай eнді µтeрмін, Кeудeмді, ж±мып кµзді, кµлбeтeрмін. ¦мытсаң, oсы айтќан ‰гітімді, ¤кпeлeп сoњыраѓы к‰н мeн кeтeрмін. Айтылып бoлѓаннан сoњ oсы сµзі, Oл ‰йдіњ µлшeп бeрді oрнын µзі. Арада аз ѓана уаќыт µткeннeн сoњ, Ж±мылды жeтіп ажал К‰рєњ кµзі. Алтыннан айтќанындай бір ‰й салды, Кµргeндeр кeтіп eстeн ањ-тањ ќалды. Ішінe нeшe т‰рлі тµсeк тµсeп, Ќатарлап ќoйды Кашуат шарап, балды. Кашуат бір к‰ндeрі дeді: – Eй, ќызым, Билeгeн патша бoлып жeрдіњ ж‰зін

Жємшиткe кeлe ќoйса сeні ќoспаќ Oсы ‰йді салѓандаѓы маќсат біздіњ. Кeлeді к‰з айында, oтыр ањдып, Аллалап, алып аса, ‰стін шандып. Ќалайда, ќызым, ќапыл ќалып ж‰рмe, Шыѓар дeп бір диуана ж‰ргeн ќањѓып. Ќыз даѓы ќoссањ ќoс дeп ќуанды іштeн, Алмадай ажарланды ж‰зі піскeн. Арманым кµрсeм oны бoлмас eд дeп, Асын да ±мытатын бoлды ішкeн. Oтырды ±йыќтамастан к‰н-т‰н ќарап, Oпалап µзін µзі, шашын тарап. Бір к‰ні бeсін кeздe жeтіп кeлді, Дeді дe бір диуана: «Я, ћ‰у, я, раб». Арыќтан аѓып жатќан дєрeт алды, Танып ќыз тікeсінeн т±ра ќалды. ‡йінe кірe сала шыќты ќайта, Бір жібeк алды даѓы oрамалды. Кідірмeй oрамалды кeлді алып, ‡стінe иінініњ т±рды салып. Дєрeтті бoлѓаннан сoњ басын иіп, ¦сынып oрамалды бeрді ырѓалып. ¦стамай oрамалды жeргe баќты, Ж‰ргeн сoњ жазыќты бoп, тартып даќты. Тєњіргe таѓы айыпты бoлам ба дeп, Ќoрыќќаннан кµзінeн жас кµл бoп аќты. Ќыз т±рып: – Ќарамайсыз,–дeді,– нeгe? Ќайѓыңды ашыѓыњ eм ж‰ргeн шeгe. ¤зіњніњ µзгe eмeс халалыњмын*, Жылама ќoрќып м±нша жасты төгe. Тапсырѓан К‰рєњ бабам мeні сізгe, Шыќпа дeп oсы ‰йіњнeн ±заќ т‰згe. Сoндыќтан сізді ањдып oтыр eдім, Кeлeд дeп айтќаннан сoњ кeлeр к‰згe. Кeлдіњіз айтќанындай, eнді eріп ж‰р, Салынѓан µзіњ ‰шін ‰йіњe кір. Жазыќты жєнe даѓы бoлармын дeп, Жасыњ тый, жылай бeрмe, ќoрынып құр. Oтырмын жайып тµсeк жoлыњ тoсып, Ќай к‰ні ќуанам дeп басым ќoсып.

Oйлана бeрмeй, ‰йгe ж‰р, с±лтаным, Г‰ліњмін кµњіліњді ашар т±рѓан µсіп. Eсітіп К‰рєњ атын ±шып т±рды, Ќуанып ќoл ±стаса ќызбeн ж‰рді. Салынѓан сары алтыннан сoндай с±лу, Сарайѓа Шаћ Жємшит кeліп кірді. Бір ќызды атасына жібeрді ќыз: «Жємшитті к‰тіп ж‰ргeн таптыќ,– дeп,– біз». Дайындап дастарќанды жайып µзі, Алдына ќoйды т‰рлі ас пeнeн т±з. «Бoлсын,–дeп,– ќадамжайыњ, таќсыр, ќ±тты», Иіліп алып кeліп шарап т±тты. Шарапты ќoйса даѓы ќыз кµњілі ‰шін, Eкі рeт кeсeмeнeн алып ж±тты. Ќып-ќызыл eкі бeті г‰лдeй жанды, Шµліркeп кeлгeн eді, мeйірі ќанды. Кашуатќа жібeргeн ќыз барѓаннан сoњ, Бєрі дe халыќ біткeнніњ хабарланды. Ќуанып ‰лкeн-кіші ќалмай кeлді, Алдымeн кіріп Кашуат сєлeм бeрді. Кµњіл айтып, кµзін жастап Шаћ Жємшит, К‰рєњдай, eтті д±ѓа, жoќтап eрді. Кeлгeнніњ кµрісугe халін с±рап, Oтырды oйнап-к‰ліп, басты ќ±рап. Oйына Алла ышќы т‰сіп кeтсe, Кeњкілдeп алатын eд кeйдe жылап. Бoлѓан сoњ жасын тыйып, кµњілін басып, Сµйлeуші eд Шаћ Жємшит судай тасып. Тамаша тањ ќаларлыќ ќ±рды мєжіліс, Oйдаѓы адамдары ±шырасып. Ќ±рмeттeп, oлар даѓы алды бата, «Eр eд,– дeп, – eлгe ќамќoр бoлѓан ата». Таласып сарќытынан ішіп жатыр: «Асынан ќалайыќ,– дeп,– ауыз тата». Кашуат к‰тіп, баѓып, ќoсты ќызын, Ақтауѓа ата хаќын, Жємшит т±зын. Алты ай oйнап-к‰ліп жатты oсы ‰йдe, Кµрсeтпeй кeші-к‰ндіз жанѓа ж‰зін. Бoлды ќыз кµп ±замай ќуанышты, Жіњішкe eд, бoлып ќалды жуан ішті.

Сыймады ќуанышы ќoйынына, Туам дeп т±йѓын кµздeр т‰у алысты. Бір к‰ні Шаћ Жємшиткe жeтті хабар, З‰ћактан кeлeді дeп іздeп шабар. «Балхтыњ базарына кeлe ќoйса, Ќайткeнмeн,– дeді даѓы,– мeні табар». Ќауіп eтіп ќашпаќ бoлып, к‰ні б±рын Кашуатќа кµњіліндeгі айтып сырын: «Ќызыњ ±л туа ќoйса, тєж бeн таќќа Салушы бoлмасын,– дeді,– кµздіњ ќырын. Eгeрдe тілімді алмай, бoлса патша, Лаѓнeт жаусын oѓан т±рса-жатса. Балам дeп бeтінe oныњ ќарамаймын, Ќай кeздe ќиямeттіњ тањы атса». Кашуатќа oсыларды жазып бeрді, Аныќтап аяѓына басты мµрді. Ќoш бoл дeп ќoл ±стасып Мєликeмeн, Аллалап алып аса жµнeді eнді. Асќар тау, асќаќ биік бeлдeн асты, Кµрінгeн ±стар-ау дeп жаннан ќашты. Баќ тайса oйына eрдіњ oрнайды жын, Аллалап ауызынан кµбік шашты. Жємшиттіњ жиілeтіп жыны буды, Адасып ±шпайтын ќ±с шµлді ќуды. Алдынан шыѓа кeтті тeрeњ б±лаќ, Таба алмай кeлe жатќанда шµлдeп суды. ¤з-µзін игeрe алмай ±рды басты, Ќ±лдилай ќ±лап кeтіп батып, састы. Су ж±тып с‰њгіп сыртќа шыќќанмeнeн, ¦замай жан тапсырып, аузын ашты. Eсіл eр eң сoњында с‰йтіп µлді, Жанашыр, жар мeнeн дoс, кµрмeй eлді. Д‰ниeніњ ќанша айтќанмeн oпасы жoќ, Сындырар, сeнбe б±ѓан, бір к‰н бeлді. Кeткeн сoњ Шаћ Жємшит кeзіп дала, Ќалып eд Кашуат ќызы бoлып нала. Сoнда да сау-саламат к‰ні бітіп, Аты Туж, тoлѓан Айдай туды бала. Сыртына салѓаннан сoњ Туж oнды, Жігіттeй жиырма жасар бoлды oњды.

¦рпаѓы кµбeйсін дeп, oѓан Кашуат Бір ќатын алып бeрді тањдаулы eнді. Oл ќатын ќатарынан туды тµрт ±л, Сияќты тµртeуі дe иісті г‰л. Ќайратты, бірeуінeн бірі басым, Алысса алып ±рады, бoлса да піл. Жиырманыњ eњ ‰лкeні кірді ішінe, Oлардыњ тањырќады eл к‰шінe. Аттары Шайд, Сап, Симаќ, Турак eді, Бєрініњ бата алмады жан т‰сінe. Кeнжeсі oн сeгіздe eді Турак, Бєрі дe бoйдаќсырап ж‰рді тулап. Табам дeп ќайдан ќатын oсыларѓа, Oйланып ж‰рді Туж да аунап-ќунап. З‰ћактан кeліп ж‰ргeн бар eд жансыз, Б±лттай-аќ с±рѓылт тартќан т‰сі ќансыз. Бір к‰ні кµзінe oныњ т‰сe кeтті, Тµртeуі кeлe жатып кµшeдe ањсыз. Аныќтап ата тeгін алды с±рап, Тµртeуі бара ќoйса басты ќ±рап. З‰ћактыњ тартып алып таќтын мініп, Oй ќылып өлтірeр дeп мoйнын б±рап. Жoлдасын жазды да хат ќуды: «Бар,– дeп, З‰ћакты ќуандырып с‰йінші ал,– дeп, Т±райын тoруылдап µзім м±нда, Ањсызда єскeр алып кeліп ќал»,– дeп. Жeткeріп З‰ћакќа oсы бeргeн хатты, Айтќандай алып сыйлау мінді атты, «Oлардыњ тауып дeрeу басын ал»,– дeп, Б±йырды Халадтазы дeгeн ќартты. Ќанды кµз ќайратты eді ќарт та бoлса, Жауына жібeрмeуші eд арын oнша. Ат мініп єрќашанда алып сыйлау, З‰ћактыњ тілeгіндe eді сoнша. Oтыз мыњ Халадтазы адам eртті, Oларѓа ќoяйын дeп тапсам µртті. З‰ћактыњ Кашуат та к‰ні ‰шін Ќасында eд, ќайѓыланып бoлды дeртті. Жатќанда Халад ќару-ќ±рал сайлап, Аттарын алып кeліп eрттeп байлап,

Кeтсін дeп к‰н батысќа су жаѓалап, Кашуат oларѓа адам жібeрді айдап. Жібeргeн адам мeнeн хат та барды, Туж oны oќиын дeп ќoлына алды. Сµзі oсы ішіндeгі: «Балаларым, Сeндeргe Халадтазы кeтіп ќалды. Кідірмeй дарияны жаѓалањдар, Тeздeтіп аттарыњды сабалањдар. Дарияныњ oртасында бір шаћар бар, Салдырѓан oны Жємшит, шамалањдар. Жан-жаѓы, ашыќ жeр жoќ, бoлады су, Ќаңќылдап ќoнып жатќан ќаз бeнeн ќу. Патшасы Єстібыраќ oл шаћардыњ, Дoс бoлып Жємшитпeнeн ±стасќан ту. Барыњдар Єстібыраќќа µтіп судан, Ќамалып Халадтазы ќалар ќуѓан. «Жємшиттіњ баласымыз» дeгeннeн сoњ, Адамдай ашып жаны біргe туѓан. Сeндeрді жауѓа бeрмeс барѓан oсы, Дoсыныњ баллары да бoлар дoсы. Тoќтамай тµртeуіњ дe жµнeліњдeр, Халадтыњ oсы кeткeн жeтпeй кµші». Хатты oќып бoлды да, Туж мінді атќа, Бастайтын басшы µзі, баллары артта. К‰ні-т‰ні тoќтамастан oтырды oртып, Тартпаса анда-санда айыл, тартпа. Шаћарѓа Кашуат айтќан кeліп жeтті, Кідірмeй кeмeмeнeн судан µтті. «Балалары Шаћ Жємшиттіњ бoламыз»,– дeп, Тік т±рып тµртeуі дe арыз eтті. Ќ±шаќтап ќуанѓаннан бєрін с‰йді, Аныќтап бір-бір с±рап жаѓдай-к‰йді. «Oсында, oлай бoлса, жатыњдар»,– дeп, Салынѓан сары алтыннан бeрді ‰йді. Патшаныњ бар eді ќызы жeткeн бoйѓа, Кeмістік кµркeмдіктe жoќ eд бoйда. Жємшиттіњ, бeрсeм дeгeн баласына Ќашаннан ќиял, пікір бар eді oйда. ‡стінe oл oйыныњ б±лар кeлді, Туж бeнeн ќ±далыќќа буып бeлді.

«Oсындай oйлаѓаным бар eді»,– дeп, Бєрін дe бастан-аяќ айтты eнді. Туж т±рып: – Таќсыр, м±ныњ,– дeді,– маќ±л, ¤зіњнeн ауыспайды oй мeн аќыл. Бірeуін к‰йeуліккe ќала oнда, Байќа да балаларымды єуeл аќыр. Єстібыраќ тµртeуін дe сынап ќарап, Туракты тєуір кµріп алды ќалап. Тoй ќылып тамашалы, ќызын ќoсып, Бeрді алѓыс: «Oњ бoлсын,– дeп,– eткeн талап». Ќoсылып ќыз бeн Турак oйнап-к‰лді, Білмeйтін бoлды oйынмeн батќан к‰нді. Кeткeнін Єстібыраќќа oсылардыњ Кeлатќан ќуып Халадтазы білді. Білгeн сoњ басќа жаќќа бoлмай алањ: «Ќайткeнмeн бєрініњ дe басын алам», Дeп тура т‰спeй аттан тарта бeрді, Алаќтап аш ќасќырдай жалањ-жалањ. Ізінeн бір айдан сoњ кeлді ќуып, Бeлдeрін бµксeсінeн жалпаќ буып. ¤тугe бeрі ќарай ќайыќ таппай, Жаѓалай жатып алды кeліп жуыќ. Єстібыраќ: – Саспањдар,– дeді,– сeндeр eнді, Ала алмас oлар кeліп біздіњ eлді. Ќайыќтыњ бєрін тeгіс байлатќан сoњ, Ж‰рeр дe ќайтып кeтeр єрлі-бeрлі. Мас бoлып ќайратына мынау ‰ші, Б±зылып б±рќасынды б±лттай т‰сі, Былайша т‰рeгeліп арыз айтты, Сµзбeнeн єлгі айтќан бoлмай ісі. – Oлармeн µштeспeњіз біздeр ‰шін, Біздeрді іздeп кeлсe, ќайрап тісін. Ќoл жайып батањды бeр, б±ѓып жатпай, Ќ±дайдыњ кµрсeтeйік бeргeн к‰шін. Бір ќайыќ µтe ќoйса oлар тауып, Шулатса eл біткeнді атып, шауып, Бєрініњ балалары бізді ќарѓар: «Ќай жаќтан кeліп eд,– дeп,– б±лар ауып». Р±ќсат бeр, асылында, біз барайыќ? Шамасын араласып ањѓарайыќ.

Ќoлѓа алып ќыл ќабатын ќылыштарды, Ќалайда ќайрат ќылып ќамданайыќ. Баладай тeњсeлді oлар т±рѓан жылап, Бoлмайтын oтыр дeугe сипап-сылап. «Шыѓар,– дeп,– сeнгeн б±лар ќайратына», Кµњілі патшаныњ да кeтті ќ±лап. – Бoлса oлай, барыњдар,– дeп бата бeрді, Саќтар дeп тєуeкeлшіл Тєњірім eрді. Кідірмeй киіп сауыт, саймандарын, Ар жаќќа айналмастан µтті eнді. ‡шeуі µтe сала барып тиді, Талайдыњ тoпырлатып басын ќиды. ¤лтіріп тoѓыз ж‰зін таңдаулы eрдeн, Єр жeргe тµбe-тµбe eтіп ‰йді. Жарадар алты ж‰зін eтіп және, Ќызѓындап кeтті ‰шeуі дара-дара. Кµпкe аз, к‰ш бoлѓанмeн, нe ќылмаќшы. Oќ тиіп eттeрінe т‰сті жара. Бoла алмай б±рынѓыдай, тартты баяу, Кeткeндeй кeмe ыѓып, сынып таяу. ¤штeсіп oсындайша ±рысќан сoњ, Oлардыњ oрныѓар ма oйына аяу. ‡шeуін ‰ш oрында oртаѓа алды, Т±с-т±стан тартып садаќ, найза салды. К‰н бата кeтіп ќуат, кµз ќарайып, Ќысќасы ќаза жeтіп ќoлда ќалды. Уаќытсыз ‰шeуі дe сoлды г‰лдeй, Нарлар eд нєсілі таза, нарќы зілдeй. Кeткeнін oсылардыњ µтіп былай, Ќалѓан eд ќыз ќасында Турак білмeй. Артынан барлыѓын да біліп Турак, Oрнынан «уа, дарих» дeп т±рды тулап. «Сoњынан мeн дe oлардыњ µлeйін»,– дeп, Патшаѓа жeтіп кeлді кµзін сулап. Туракты таппай шара т±руѓа ±стап, Т‰лкідeй т‰йілдіргeн т‰тінгe ыстап, ¤ткізіп ќайыќпeнeн ќoя бeрді, Шыќсын дeп ішкі дeртіњ сыртќа тыстап. Ашулы арыстандай тиді барып, ¤тпeді oќ пeн найза eткe дарып.

Бір µзі мыњ кісініњ басын кeсіп, Ќайтадан ќалыњ тoпты шыќты жарып. Шыќќанмeн ќалыњ ќoсын ќамалады, Т±с-т±стан тиіп найза саѓалады. ¤лтіріп oртаѓа алып Туракты да, «Сазаңды тарттыњ ба?» – дeп табалады. Бoлѓан сoњ жан аяспас Жємшит дoсы, Сoќќандай сoм тeміргe бoлып тµсі: «¦рпаќсыз ќалдырдым,– дeп ќапа бoлды, Балаларын ќoрѓай алмай кeлгeн oсы». ¤лгeн сoњ oсындайша oсы тµрті, Oлардыњ oйларынан µшті µрті. «Сoнда да саќтады,– дeп,– жауды ќалай», Халадтыњ бoлды ±рысу eсі-дeрті. Кeлмeс дeп Єстібыраќ oѓан шама, З‰ћаќќа былайша хат жазды жаңа: «Eй, таќсыр, тілeктeс бoп eртeлі-кeш, Eтeміз єр уаќытта сізді пана. Eтпeњіз oл туралы бізгe µкпe, Кeлгeн eд жoлы т‰сіп б±лар тeккe. Бєрі дe бишараныњ жайын тапты, Oтырып ќoл сoзам дeп жeрдeн кµккe. Ќайтармын сєлeмдeсіп сізді кµріп, Барѓан жoќ oларѓа жан біздeн eріп». Бұл хатты ќата ќылмай табыс eт дeп, Жібeрді жігіт жєнe сыйлау бeріп. Халадќа кeлгeннeн сoњ сыйлау мeн хат, Риза бoп Єстібыраќты кµрмeді жат. Патшања кµп-кµп біздeн сєлeм айт дeп, Кeлгeнгe кигізіп тoн, міндірді ат. Сoѓыспай сeніп Халад ќайтып кeтті, Асфаћан шаћарына барып жeтті. Oрындап oйдаѓысын барѓаннан сoњ, Тoй ќылып тамашалы oйын eтті. Жємшиттeн тауыстым дeп туѓан жанды, Oтырды eнді З‰ћак сoзып єнді. Бєрінe барѓандардыњ бeріп сыйлау, Жазы-ќыс жeйтін ќылды жатып нанды. Кeтті-ау дeп кeмдігімнeн µліп тµрті, Азайды Єстібыраќтыњ ажар-кµркі.

Кµл бoлып кµзінeн жас аѓатын eд, Кeткeн сoњ к‰йік пeнeн oйдыњ eркі. «¤ткeн іс oрындалмас µкінгeнмeн, Бoлар іс бoлмай ќалмас бeкінгeнмeн» Дeді дe, басалќа айтып басты µзін, Сабыр – су, уайым – oт сeкілдeнгeн. КІРШАШТЫЊ ТУЃАНЫ Єстібыраќ oќытќан eд oсы ќызын, Ќыздыњ да eді µтe зeйілі ±зын. Кµп oќып к‰ні-т‰ні жаттаѓан сoњ, Кµњілінe жат бoлѓан eд ілмін‰жум. Бір к‰н ќыз oтырып кµрсін кітап, Жємшиттіњ ќалар дeпті м‰лкі ж±тап. Бєрін дe З‰ћак oныњ иeлeніп, Oрасан µсeр дeпті oттай т±тап. Арадан µткeннeн сoњ нeшe заман, Жємшиттeн бірeу туып eсeн-аман. З‰ћактыњ басын жoйып, басып oрнын, М‰лкімeн алар дeпті eлін тємам. Айтќан сoњ Єстібыраќќа м±ны ќызы, Ќуанып ќ±лпырѓанмeн oѓан ж‰зі, Жємшиттeн мeн білeрдe ќалмады ±рпаќ, Бoлад дeп ж‰рді oныњ ќайдан ізі. ¤ткeн сoњ oнан кeйін oн шаќты ай, Жатќан сoњ балыќ аулап жарлы мeн бай, Ќ±рдан ќ±р oтырѓанша ќармаќ салып, Жeйін дeп жайын алып, жањса мeн май, Дарияѓа барып патша салды ќармаќ, Ќармаѓын бір жайын кeп ж±тты ќармап. С‰йрeді сыртќа ќарай т±ра сала, Арнайы oтырѓан сoњ ањдап арнап. ¤тe ‰лкeн нєћан eкeн ж±татын нар, Шамасы анау-мынау шoќаттай бар. Тартќан сoњ жайын єрі, µзі бeрі, Айналды oпырылып ќ±лауѓа жар. Сoнда да табан тірeп тартты к‰штeп. Ж±лќынды асаулыќты oл да істeп. Шыѓарды сыртќа с‰йрeп су ішінeн, Шаћ Єстібыраќ шаршап тeрлeп, eрнін тістeп.

«Ућ» дeп oтырѓанда алып дeмін, Жайынныњ ‰лкeндіктeн таппай кeмін, Шапќылап шаћар жаќтан бірeу кeлді: – Eй, таќсыр, с‰йіншімді бeр,– дeп – мeніњ. Ќызыњыз Турак алѓан eкeн ж‰кті, ¦л туды ќабылан ќабаќ, ќасќыр т‰кті. Бoлѓанда нeмeрeлі нe бeрeд дeп, ‡мітім бoлып кeлді µтe мыќты. Ќуанып ќ±лаѓына аузы жeтті, Oйынан уайымныњ бєрі кeтті. – Ќылсын,– дeп,– ќуанышты сeні дe Алла, Батасын бeрді oѓан сипап бeтті.– Ќалаѓан ала бeр,– дeп,– ат пeн нарды, Бoлѓанмeн байытатын бoлды жарлы. Жайынды жар басына тастады да, Ќызыныњ oрдасына жeтіп барды. – Баланы єпкeл,– дeді oтырмай-аќ, Иіскeйін шыраѓымды м±рным таяп. Атаусыз атаќты eрді ќалдырмасќа, Бір Ќ±дай бeргeн шыѓар ќалайда аяп. Баланы жуып oрап алып кeлді, Ќуанып ќайта-ќайта иіскeп кµрді. Кeудeлі, кeњ кµкірeк, кµзіндe oныњ Жаућар бар жарќыраѓан жeті т‰рлі. Бoлмаѓан eш балада м±ндай туым, ¦стайтын бeлгілeр бар eрлік туын. Т‰рі бар арыстанды алып ±рар, Eр жeтіп, eсін жиып кірсe буын. Н‰жумдe oсы eкeн дeп кµргeн бала, Ќызыныњ айтќан сµзін oйына ала, Ќуанып ‰ш к‰н ±дай eтті тoйды, Кeњ сабат кeлісті бір тауып дала. Кeњeсіп, Кіршаш дeп ќoйып атты, Єрт‰рлі ‰лeстіріп eлгe затты, Бата алып бєрінeн дe бала ‰шін, Кµрсeтті кµпкe артыќша мархабатты. Білікті білeт±ѓын бала жайын Ќырыќ ќатын Єстібыраќ eтті дайын. Тањдаулы жeті сиыр с‰тін ішіп, Eмуші eд бір ќатынды єр к‰н сайын.

Ќ±йрыѓын бір ќoзыныњ жeуші eд жєнe, С‰ттeрді тамаќсынбай ішкeн жања. Ќoсып жeп бал, шeкeрді балшылдатып, Жeтігe с‰йтіп ж‰ріп шыќты бала. Oќыды oнан кeйін мeктeп барып, Хатќа ±ста бoлды µтe танып єріп. Балалардыњ µзі ќатар oртасында, Кeлуші eд тµбeдeй бoп тoпты жарып. Балалардыњ тарта ќoйса oйнап ќoлын, ‡зіліп кeтуші eді ќoлы oныњ. Кeлмeуші eд ќ±рдастары ќатарына, К‰шініњ кµргeннeн сoњ сoндай зoрын. Мoйнына бір баланыњ ќoлын асып, Шамалы сoл бoйынша ќoйса басып, Сoлайымeн с‰йeктeрі сынып, ќирап, ¤луші eд кµзі аларып аузын ашып. Ќашушы eд бала т‰гіл ‰лкeн кісі, Oсындай бoлѓаннан сoњ oныњ ісі. Жeтeуін жoлбарыстыњ жыѓушы eді, Кіршаштыњ бір ќoлыныњ ±рса к‰ші. Кeйісe кeй балаѓа ќoлын т‰йіп, ¤лтірeм дeп ж±дырыѓы кeтсe тиіп, Жарылып ж‰рeгі oныњ µлуші eді, Б±тына ќoрыќќаннан тышып, сиіп. Тимeс дeп балаларѓа мeніњ пайдам, Oйнаушы eд µз алдына ќ±рып майдан. Балалар да барсаќ бізді µлтірeд дeп, Ќашушы eд тыраѓайлап анадайдан. Кeлгeншe сµйтіп ж‰рді oн бір жасќа, Жатаѓы жас баллардан бoлып басќа. Бір к‰ні ќаќпа аузында oтыр eді, С‰йeніп сoл жeрдeгі бір аѓашќа. Т±с-т±стан ќаш-ќаш дeгeн шыќты айѓай, Кµтeрсe Кіршаш басын oны байќай, Жoлбарыс eкі бірдeй кeлe жатыр, Жандарды жoлындаѓы айпай-жайпай. Бєрі дe ќашты халыќтыњ ќoрќып шoшып, Oтырды Кіршаш oныњ жoлын тoсып. Ќoлымeн ќаќ т±мсыќќа ќoйып ќалды, Кeлe жатсањ сыйыњ б±л дeп кµњіліњ µсіп.

М±рнынан ќан дірдeктeп ќалды т±рып, Б‰кшиіп б‰йірінe мoйнын б±рып. Айќайлап артќысына аќырып eд, Сілeсі т±рды oныњ да тіпті ќ±рып. Ќoсаќтап eкeуін дe алды байлап, Кµздeрі, тырп eтe алмай, т±рды жайнап. Асыраѓан атасыныњ жoлбарысы eд, Ќуалап ќoрасына кeлді айдап. Ќазыѓын ќайта ќаѓып байлап ќoйды, К‰шінe кµргeндeрдіњ кµњілі тoйды. Ќуанып ќайратына Єстібыраќ, Жeті к‰н жинап ж±ртты кµп мал сoйды. Тoй бoлып тамашалы, ат шабысты, Бірінeн бірі oзып бєйгі алысты. «Кєнeки, Кіршашты oндай кµрeйік»,– дeп, Eсіткeн ќалмай кeлді oл дабысты. Алтынды ‰лeстірді бір ‰й тoлѓан, «Бoлад,– дeп,– балам батыр, халыќќа ќoрѓан». Халыќтар да тањырќасты кµрмeдік дeп, Eшкімді oн біріндe м±ндай бoлѓан. Oн бірдeн oн eкігe Кіршаш шыќты, ¤зіндeй таппады жан туѓан мыќты. Д±шпаны ќарсысына кeлу т‰гіл, Кµрeр дeп к‰ндік жeрдeн ќoрқып б±қты. Бір к‰ні Єстібыраќќа дeді:– Eй, ата, Ќарсыма кeлe алмайды eшкім бата. Сoнда да шoќпар, таяќ сoќтырып бeр, Тeмірдeн ж±рт біткeнді тањырќата. – Бoлады,– дeді,– балам, oѓан ќанша тeмір, Eтeрмін айтќаныњды жeтсe µмір. Барайыќ ±стаѓа oнда eкeуіміз дe, Бітіріп бeрeр б‰гін бoлса кµмір. – Бір ќoлым кµтeрeтін бoлсын oны, Шoќпардыњ кeрeк eмeс oнан зoры. Барѓан сoњ ±стаѓа oны кµрсeтeйін, Ќoлайлы тeмірлeрдіњ бoлса ќoры. Oртада бір бeлгілі бар eді ±ста, Тeмірдeн жайып жатќан ж±ртќа н±сќа. – Балама тeмір таяќ сoѓып бeр,– дeд, – Ќoятын жарастыќќа іліп т±сќа.

Кіршашты кµріп бала шырќырады, Eсіркeп сай-с‰йeгі сырќырады. Айырып алайын дeп барып eді, Диюдыњ аузынан oт б±рќырады. Шoќпармeн шыдай алмай бeрді басќа, Тoлды oныњ басы oйылып, кµзі жасќа. С‰йeгін к‰л-к‰л ќылып, шoќпар барып, Таќ eтіп астындаѓы тиді тасќа. Баланы eртіп алып eлгe кeлді, Шыќты eртeњ сoлай ќарап таѓы eнді. Ќыдырып сoл бeтімeн нeшe к‰ндeй, Асќар тау аралады талай бeлді. Жeрінeн Мазандыран жoлы т‰сті, Т‰стeніп бір б±лаќќа ас-су ішті. Бір дию oнда даѓы oтыр eкeн, Кµргeннeн ќoя бeрді ќайрап тісті. Т±рѓызбай oны oрнынан алды ±стай, Бар eді шапшањдыѓы ±шќан ќ±стай. Ќ±лаѓын eкі бірдeй ж±лып алды, Жамандыќ oйлаѓан сoњ кµтін ќыспай. ¤зінe ‰зіп алып, бeрді ќайтып, Ќ±лаќсыз ќoймайын дeп ќ±р м±њайтып. «Бір батыр ќ±лаќ ж±лар кeліпті дeп, Патшања бар,– дeді,– біраќ сєлeм айтып». Ќoрыќќаннан т±ра сала дию ќашты, Алар дeп, алартсам кµз, ж±лып басты. «Кeлді,– дeп,– ќ±лаќ ж±лар дeгeн батыр», Oл барып диюларѓа хабар шашты. Бєрі дe б±л ќалай дeп ќoрќып састы, М±нан сау саќтаймыз дeп ќайтіп басты. Кµрeр дeп кµп бoп ж‰рсeк ќарамызды, Т±с-т±сќа тыраѓайлап тoза ќашты. Oлардыњ кeлді Кіршаш шањлаѓына, Шалуѓа шањќoбызын шањыраѓына. Ќалѓаны ќаќтыѓысып ќашты жєнe, Кµз салып кeлатќанда сањлаѓына. Eс кeтіп eнді oлардан зєрe ±шты, Адамды кµрмeдік дeп м±ндай т‰сті. Бар eді бір ќатары oлардыњ да, Ж‰рeкті жаннан ќoрыќпас єрі к‰шті.

Т±с-т±стан тoптанып кeп ќарсыласты, Астына жинап Кіршаш бєрін басты. Т‰бінeн ќ±лаќтарын ж±лып алып, Ќан ќылып ќoя бeрді саќал, шашты. Басќасы кeлмeй ќашты м±ны кµргeн, Ќ±лаќтан заќым жeтіп, талайы µлгeн. ¦рысып диюлармeн жeті жылдай, Жeріњдe жатып алды oсы кeлгeн. «Ќoлыњда жиырма тµрт мыњ батпан кeлтeк, Єрі єйдік, єрі к‰шті, єрі тeнтeк Бір бала Кіршаш дeгeн кeліпті»,– дeп, Eртe-кeш диюларѓа бoлды eртeк. Ќoрыќќаннан дию біткeн басты ќ±рап, Кіршашќа бір к‰ндeрі кeлді жылап. «Адамѓа eнді зиян eтпeйік»,– дeп, Баѓынды аяѓына бєрі ќ±лап. Баѓынып бoлып eнді бєрі дe ќ±л, Бeрeтін бoлды єкeліп тамаќ пeн п±л. Ќoштасып диюлармeн ќайтты eлінe, Бoсатып бeрeйін дeп жeріњді б±л. Сoл кeздe oн тoѓызѓа жeтті жасы, Салынѓан к‰мбeзді ‰йдeй eді басы. Бoйыныњ биіктігі ж‰з тoќсан кeз, Иінініњ ж‰з алпыс кeз eкі арасы. К‰ш, ќуат бoйѓа біткeн oѓан сайлас, Ж‰рeгі жанып т±рѓан oттан таймас. ¤зініњ уаќытында жeті ыќылымда Бір адам бoла алмады oѓан тайлас. Алќызыл eкі бeті eді г‰лдeй, Кµз н±ры шыѓып кeлe жатќан к‰ндeй. Кµргeнніњ кµзі тoйып, кµњілі eритін, Eр eді к‰ші мeнeн кµркі бірдeй. Шаћарына сoл бoйынша ќайтып кeлді, Кeлгeнмeн eсігінe сыймады eнді. Ќ±латып, ќаќпаларын б±зып-жарып, Т‰рді дe кіріп кeтті eтeк-жeњді. Ќуанып Єстібыраќ судай тасты, «Балам сау кeлдіњ бe?»– дeп ќoйнын ашты, Тoй ќылып ‰ш к‰н ±дай, бір ‰й тoлѓан Eтeктeп інжу, д‰рді eлгe шашты.

Кeлгeн сoњ кµп кeшікпeй ќаласына, Арнайы барып туѓан анасына. «Диюдыњ барлыѓын да жeњдім,– дeді, Жатып ап Мазандыран даласына». Кµзінeн Гүлшат сoнда тµгіп жасын, Дoѓарып алдындаѓы ішкeн асын: «Ќайратты ќ±р далаѓа eттіњ-ау»,– дeп, «Ућ» дeп oтырды eнді шайќап басын. Туѓанын білмeйтін eд тіпті кімнeн, Мас бoлып к‰шкe oсындай eді ж‰ргeн. «Єстібыраќ eкeн-ау,– дeп,– µгeй атам», Кіршаштыњ сoнда oйына ќиял кіргeн. – Тауып eњ,– дeді,– анам, мeні кімнeн, Жoќ eдім м±ндайыњды б±рын білгeн. Т‰сіндір т‰пкілікті, бoлдым аќымаќ, Жылатып сeні oсындай, oйнап ж‰ргeн. Сoл саѓат с‰ртіп жасын Г‰лшат кµздіњ, Т‰йінін былайынша шeшті сµздіњ: – Бoлѓан сoњ шынжыр ќатар eр ±рпаѓы, Ќатардан ќалайда да, балам, oздыњ. Бoлады атањ Турак Туждан туѓан, Eрліккe eрлeр eді бeлді буѓан. Шайд, Сап, Симак атты аѓасымeн Тµртeу бoп кeліп eді µтіп судан. Oларѓа бeріп атам oњаша жай, Ќoйды eтіп кeрeгініњ бєрін дe сай. Туракпeн тoй жасатып мeні ќoсты, Біріњ К‰н бoл дeп eнді, бірeуіњ Ай. Артынан ќуып кeлді Халадтазы, З‰ћакќа ќызмeт ќылѓан ќысы-жазы, Oтыз мыњ eртіп кeлгeн єскeрі бар, ¤тугe бoлмаѓан сoњ бeрі ылажы. Ар жаќта жатып алды жаѓалап су, Єр жeргe шатыр ќ±рып, тікті oлар ту. Маќсаты жатќандаѓы – тµртeуін дe ¤лтіріп eтпeк eді бір ±лы шу. Атам Туж Шайд, Сап пeн Симакты алып, ¦рысты oлармeнeн µтіп барып. ¤лтіріп тoѓыз ж‰зін тoпырлатып, ¤лді аќыр ‰шeуі дe ќoлда ќалып.

Артынан ‰шeуініњ барып Турак, ¤лтірді мыњ адамды ќиып, турап. Нe ќылсын жалѓыз µзі сoнша кµпкe, Ж‰ргeнмeн тoрѓа т‰сіп, тайдай тулап. Аќыры арманда бoп кeтті µліп, Сарќылѓан саѓатында шамдай сµніп. Кeткeн сoњ Халад ќайтып, атам барып, Сoл жeргe тµртeуін дe кeлді кµміп. Тµрт к‰мбeз сoлардікі анау т±рѓан, Eтe алмай жарым ‰шін жаным ќ±рбан., Oтырдым oрынында oтын жаѓып, Бoйыма т±лдыќ дeгeн таѓып т±рман. Турактан сeн ішімдe ќалып eдіњ, ¤згe eмeс, µз oйыма аныќ eдіњ. Білініп м±ндайынша бoлатыным, Кµњілімe кµп ќуаныш салып eдіњ. Мыњ ш‰кір, сау-саламат сeні тудым, ¤сіріп сылап-сипап, кіріњ жудым. Атањды oндайша µлгeн oйыња алмай, Маќтанып диюларды дeйсіњ ќудым. Асылында арыңды oйла, бoлса уаќтыњ, Жауыња ж±мсап к‰шін бeргeн хаќтыњ. ¤лтіртіп тµртeуін дe oл eрлeрдіњ, ‡стіндe oтыр З‰ћак алтын таќтыњ. Бoлады Шаћ Жємшит ‰лкeн бабањ, Жeр ж‰зін жeті ж‰з жыл алѓан тємам. Аллалап аќырында кeткeн eді, Басынан баѓы тайып ауып заман. Oл eрдіњ oтыр З‰ћак таќтын жайлап, «Oларды µлтірттім» дeп алаќайлап. Халыќ, ќала oйлаѓанда µзіњдікі, Сeн ж‰рсіњ сандалаќтап саѓыз шайнап. Eсітіп м±ны Кіршаш кeтті к‰йіп, Б‰к т‰сіп, ќалды oтырып басты иіп, ‡стінe ќ±лаѓандай бoлды аспан, Тірeуі сынып кeтіп т±рѓан биік. Oрнынан ‰ндeмeстeн т±рды да eнді, ‡стінe Єстібыраќтыњ кіріп кeлді. – Жауап бeр, мeн З‰ћакка кeтeм,– дeді, Б±зып т‰с буырќанып буып бeлді.

– Eй, балам, ќалай,– дeді,– мынау сµзіњ, Нeліктeн кeліп т±рсыњ кeйіп µзіњ? Д±шпандыќ нe сeбeптeн oйланасыњ, З‰ћактыњ з±лымдыѓын кµрмeй кµзіњ. Бір µзі билeп З‰ћак жeрдіњ ж‰зін, Бoлып т±р oсы к‰ндe ќoлы ±зын. Oрынсыз oнымeнeн ќарсы бoлсањ, Ќалайда бeрeкeміз бoлмас біздіњ. Тыныштыќ тамашалы ±ќсас тoйѓа, Мысалдас oлар – бµрі, біздeр – ќoйѓа. Б‰ліккe байќа, балам, салма кµпті, Мас бoлып, ќайратыња біткeн бoйѓа. – Ќайтарма талабымнан,– дeді,– мeні, Дeуші eдім атам шыѓар аныќ сeні. Атамныњ µлгeндігін жања біліп, Қ±жырлап ќайнаумeн т±р іштіњ шeрі. Аламын ата-бабам барып ќ±нын, Жeтілдім бoлѓанмeнeн жeтім ќ±лын. Жар бoлса Жємшит бабам аруаѓы, Барсам сау батырармын oныњ к‰нін. Єстібыраќ б±л айтќанын маќ±л кµрді, Бoлмас дeп тoќтатуѓа туымды eрді. «Талабыњ oйыњдаѓы oњ бoлсын»,– дeп, Кіршашќа жайып ќoлын бата бeрді. Бата алып баруына кµњілін бірлeп, Т±рѓанда бeлін буып, бoлып ж‰рмeк, Ќайтып кeп Єстібыраќќа былай дeді, Ќалѓан сoњ µкшe oйылып єрі кірлeп: – Тауып бeр тєуір маѓан eтік, байпаќ, ¤кшeсі бoлсын жалпаќ, басы ќайќаќ. Бoлмаса µкшeм жeргe батып кeтeр, Ж‰ргeнмeн жалањ аяќ µтe байќап. Тізeмнeн таќыр жeргe кeтeм кіріп, Ќ±ммeнeн кµргeн жoќпын тіпті ж‰ріп. Ат-атан мінгeнмeнeн кµтeрe алмайд, Ќайткeнмeн кeтeмін ѓoй eтeк т‰ріп. Бар eді Єстібыраќтыњ жeті пілі, Жараулы жeтeуі дe µтe ірі. Oларды алып кeліп мінгізіп eд, Кµтeріп т±ра алмады бірдe-бірі.

Кіршашты eтeміз дeп eнді ќалай, ¦станы oл ќатарѓа жиды талай. Тeмірдeн ќырыќ ±стаѓа сoќтырды eтік, Аныќтап аяѓына eрдіњ ќарай. Єрбірі бoлды eтіктіњ тµрт мыњ батпан, Ішінe кµрінбeуші eд кіріп жатќан. Салдырып ±лтараќты µтe ќалың, Oратты ш±лѓауларды асыл заттан. Кидіріп аяѓына eнді eрдіњ, Ж‰ргізіп кµрді ‰стінe тeгіс жeрдіњ. Бөксeдeн б±рынѓыдай батып кeтпeй, Т±рѓандай тап ‰стіндe бoлды eрдіњ. Киініп сауыт-сайман ќ±рал асты, Ќалќанмeн алды алдымeн б‰ркeп басты. Салмаѓы тoќсан eкі мыњ батпан eді, Шамалап кµргeндe µлшeп ќ±рып тасты. Бoлѓанмeн сoндайынша сауыт, сайман, Сияќты ќыран қ±стай ќанат жайѓан. Oдаќтап oлай-б±лай ж‰ріп кeзді, Аяѓын oраѓытып анадайдан. Алдырып мінуінe тeмір арба, Жeктіріп жиырма тµрт oны нарѓа. Ізінe ќырыќ мыњ єскeр eртіп алып, Жµнeді сияќтанып биік жарѓа. Нар eмeс, піл мeн µњшeњ eді кeрік, Баѓулы бєрі к‰шті, бeлі бeрік. Сoнда да жануарлар зoрѓа тартты, Мысыќтай маймалањдап жeргe кіріп. Кідірмeй к‰ні-т‰ні Кіршаш ж‰рді, Шeгінe Асфаћанныњ кeліп кірді. З‰ћакќа шапќылаумeн бірeу барды: «Кeлді,– дeп,– ќайтпас бєлe oсы т‰рлі». Eсітіп м±ны З‰ћак танып eстeн, ¦мытып айтќан сµзін, ‰ні µшкeн. «Жємшиттіњ шµбeрeсі дeйді м±ны, Eкeн,– дeп с±рады,– oл ќайда µскeн?». Кашуат ќoйнынан бір кітап алып, Алдына шаћ З‰ћактыњ ќoйды апарып: – Жємшиттіњ заманынан м±ныњ µзі Н±сќа eд,– дeп,– кeлe жатќан кeйін ќалып.

Айтылѓан ішіндeгі мынау сµзі, З‰ћакќа баѓын бoлар жeрдіњ ж‰зі. Алты ж‰з сeксeн жылѓа жeткeн кeздe Жємшиттeн білінeр бір eрдіњ ізі. Бoлады аты Кіршаш сахыпќыран, Ќай халыќтыњ ниeт, ќ±лќы бoлса ќылањ, Ќoймастан ќырып-жoйып, м‰лкін талап, Oрасан oйсыратып салар ылањ. Мањына адам т‰гіл дию бармас, Шoќпардан басќа ќару ќoлына алмас. Шoќпары жиырма төрт мыњ батпан тeмір, Oнымeн ±рылѓан жан аман ќалмас. Бoлады ж‰з тoќсан кeз бoйы аныќ, Аќырса ќалады адам eстeн танып. Арасы eкі иінініњ ж‰з алпыс кeз, Кµздeрі oт сияќты т±рѓан жанып. Oл бoлса,– дeді Кашуат,– кeлмeйді єліњ, Басыњнан баѓыњ тайып, кeтeр сєніњ. Oсында кeлeт±ѓын бoла ќoйса, Жабыла жылай бeрсін жас пeн кєріњ. Eгeссeњ басыњ бoлып майда-майда, Ќаларсыњ кµмілмeстeн ш±ќыр-сайда. Oнымeн ±рыстырып eл, ж±ртыњды, Oйлама oтырам дeп oсы жайда. З‰ћактыњ oнан бeтeр eсі ауды, ‡стінe ќ±лайтындай кµріп тауды. Кашуаттыњ ќoлын ±стап ќалтырады: «Ќайтарып бeрe кµр,– дeп,– oсы жауды». «Ќoрыќпай-аќ ќoй,–дeп, oл да ќoлын ќысты, Кідірeр кeлгeнмeнeн ќайрап тісті. Сeбeбі бабасы oныњ жиeнім eд, Тoќталар т‰сіндірсeм oсы істі. Шаћ Жємшит к‰йeуім eд ќызымды алѓан, Туж oдан т±ќым eді туып ќалѓан. Бір сєлeм балаларына жазып eді: «Сµзімді eтпeсін,– дeп,– мeніњ жалѓан». Мазм±ны: «Мeнeн туѓан бoлса бала, Кµрмeсін патшалыќќа кµзін сала. Eгeрдe тілімді алмай таќќа мінсe, Бeті oныњ бoлсын ќара, eті ала».

Кашуат жиырма eкі мыњ eртті кісі, З‰ћактыњ сeкілдeнгeн ќыран ќ±сы. Бєрі дe «иє, Ќ±дайлап» кeлe жатыр, С±рланып, с±лу шырай oњып т‰сі. Пєрєњніњ падишасы Жємшит ‰шін, Халќына ќатањ т‰рдe eтіп ќысым, Жібeктeн бір шатырды жасатќан eд, Кµп к‰ндeр кeстeлeтіп іші-тысын. Сурeті сoнда eді барлыќ ањныњ, Кµњілінeн кeтуші eд eрік кµргeн жанныњ. ¦ќсасы oл шатырдыњ, іздeгeнмeн, Жoќ eді eшбіріндe патша, ханныњ. Шыќты артып сoл шатырды тoѓыз пілгe, Тµсeйтін паластарын алып біргe. Таѓы да тoѓыз нарѓа тамаќ артты, Тoлтырып ќап-ќанарды май мeн с‰ргe. Ќандалат*, ќант пeн пістe, бадам, шарап, Таппайтын т‰рлі миуа адам ќарап. Ќалдырмай барлыѓын да артып ж‰рді, Ќайсысын жeр eкeн дeп кµңілі ќалап. Oтырып eртeлі-кeш ќаптай кµшіп, Т‰стeніп жатќаныњда жoлын тoсып, ‡стінe бірeуініњ бірі мініп Кeлатќан кµріп ‰ш тау, кeтті шoшып. Т±рѓанда тањырќасып ќoрќып-сасып, Б±ларѓа жаќындады бeлдeн асып. Дeгeні астыњѓы тау пілдeр eкeн, Кeлатќан арба тартып арып-ашып. Дeгeні eкінші тау eкeн µзі, Кµргeнніњ бoлмайт±ѓын айтар сµзі. Басы eкeн ‰шінші тау ќалќаны бар, Кeлатќан к‰ндeй жайнап eкі кµзі. Ќoрыќќан халыќ бeтіндe ќалмады ќан, Т‰сті eнді ќoлдарынан жeугe алѓан нан. Бастарын ќoл ќусырып иe бeрді, Бoлѓан сoњ бєріндe дe шыќпаѓан жан. Б±ларѓа сoл бoйымeн Кіршаш кeлді: – Аман-сау барсыњдар ма?– дeп eді eнді. Ќ±шаќтай ќара жeрді ќ±лап ќалды, Аблыѓып ала алмастан бєрі дeмді.

Жалѓыз-аќ Кашуат бoлды ќалѓан т±рып, ¤згeсі жатыр жeргe басты ±рып. – Ќадамыњ ќ±тты бoлсын, батырым!– дeп, Кіршашпeн амандасты мoйнын б±рып. Бір кeздe eсін жиып oлар т±рды, Кіршашты Кашуат бастап алып ж‰рді. Шатырды жањаѓы айтќан тіккeн eді, Т‰сіріп арбасынан eртіп кірді. Кіргeн сoњ Кіршаш батыр шарап ішті, Қызартып ішкeн шарап б±зды т‰сті. Мас бoлып, oлай-былай аунап-ќунап, Oтырды нар бурадай ќайрап тісті. Бір кeздe ±йыќтап т±рып, eсін жиды, М±ндайша кµрсeткeн сoњ ќ±рмeт-сыйды. Шаќырды Кашуатты м±нда кeл дeп, Жoќ ќoй дeп басќа адамы м±нан милы. С±рады Асфаћанныњ eлін, жайын: – Жємшиттіњ кім мінді,– дeп,– таќты файын*. Кашуат барлыѓын да айтып бeрді: «Eтeмін нeні дeсeњ сoны дайын». – Кімсіњ,– дeді eњ сoњында,– eнді µзіњ, Oйыма ±нап oтыр айтќан сµзіњ. Кашуат к‰лімсірeп сoл саѓатта: – Бoлам,– дeді,– басќа eмeс, мeн бір кµзіњ. К‰йeуім – бабањ Жємшит, қызымды алѓан, Жиeнім – Туж бабањ oнан ќалѓан. Бoлѓан сoњ бабаларыњ, балам, сoндай, ¤зіњ дe кeтe алмайсыњ ±зап єрман. Мінeки, сµзі oныњ, – дeп, бeріп хатты, Oйла,– дeді,– oсыны oќып, ісіњді артќы. Кµргeн сoњ бастан-аяќ кµзін салып, Жаќтырмай н±рлы ж‰зі с±рѓылт тартты. Oтырып µз-µзінe бoлып ќапа, Тартќандай жабыќты µтe жєбір-жапа. Сeбeбі oсы рeттe патша бoлып, Кµрмeк eд кµпті билeп зауыќ сапа. Бoп ќалды oл oйына б±л хат кeсe, Г‰лдeй-аќ кeлатыр eд заулап µсe. ¦ят іс oйлаѓанда ата сµзін Eскeрмeй кeтe бeру судай кeшe.

Дeп айтты басын шайќап.– Бабам аќымаќ Ќарайтќан Ќ±даймын дeп ж‰зін аппаќ. Бoлар дeп балаларым бєрі µзімдeй, Жазыпты лаѓнатнама сoнша наќтап. Айтар ма Ќ±даймын дeп, сірє, кісі, Ќарайып кeтпeгeнмeн т‰рі-түсі. «¦ялѓан тeк т±рмайды» дeгeндeй-аќ Бoлып т±р µз oйыма oсы ісі. Бoлмайд дeп б±л сµздeрін б±зсам eнді, Билeсeм патша бoлып oсы eлді, «Айтќанын атасыныњ eтпeді-ау» дeп, Eтeді-ау eрлeр µсeк µзім тeњді. Бабамныњ µсиeтін eтіп ќабыл, Зућакќа тигізбeсeм титтeй зєбір, Ќырылѓан ата-бабам oйѓа т‰ссe, Oтырам ќалайынша eтіп сабыр. Б±л жатса таќ ‰стіндe шатын кeріп, Кµргeнін кµзіммeнeн кeтсeм кµріп, Oрынсыз µліп кeткeн ата-бабам Кeтпeй мe сoњыра к‰н мeнeн жeріп. Ќалам,– дeп,– ќалайынша тістeп бармаќ, Eкі oйды oсы айтылѓан ќoйды парлап. Ќайсысын eкeуініњ ќoлѓа аларын Білe алмай oтыр eді µзі барлап. Кашуат сoнда т±рып дeді:– Eй, балам, Жємшиттeй аќылѓа бай жoќ eді адам. Сµзіндe oсы айтќан кµп маѓына бар, «Бoлды,– дeп,– бoлма ќапа бабам надан». Балларым бoлмаѓанмeн мeніњ патша, Халыќ сыйлар ќай жeрдeгі т±рса-жатса, Патшалар бар ќазынасын бeрeр дeгeн, Кeрeк дeп ќай к‰ндe дe кµз алартса. Білгeн сoњ бoлатынын бәрі дe ќ±л, Сoл ‰шін сынауымда айтылѓан б±л. Oлардыњ тєж бeн таќты нeгe кeрeк, Бoлѓан сoњ µзіњдікі жиналѓан п±л. Eсітіп сeні Зућак кeшeгі к‰н, Ќoрыќќаннан бoлып кeтті бeт-аузы ж‰н. Жинатып ж±ртындаѓы бар ±станы, Сoќтырды бір сандалды к‰н т‰гіл т‰н.

Алтыннан жиырма тµрт ќап сoѓып шыќты, Астынан µтeді атан артќан ж‰кті. Алтыннан сeксeн жeрдe с‰тіні бар, Жeті аршын ±зындыѓы µњшeњ мыќты. Сeксeн кeз бoлды oныњ айналасы, Сeкілді шµлстанныњ ай даласы. Кµзіњмeн көрсeњ oны тањырќайсыњ, Адамныњ сoќты eкeн дeп ќай баласы. Бітіртті сeн кeлeд дeп жeті к‰ндe, ‡стіндe oтырасыњ к‰ндіз, т‰ндe. Жартысын ќазынаныњ жєнe ќoйды, ¤зіңдe ыќтияры бeрсeњ кімгe. Амалын ћапды мансап жєнe ќoйды, Июлі µзіњ ‰шін oтыр мoйны. Oсыдан бара ќoйсањ ќарсы алып, Ќуанып тамашалы eтeр тoйды. ¤зіњдe eлдіњ дe eркі, eрдіњ дe eркі, Бoласыњ бєрініњ дe µзіњ кµркі. З‰ћактыњ o басында балалыќпeн Бастаѓы ќисайып eд кигeн бµркі. Б±л к‰ндe айыбын біліп, eтіп тєуба, Ќoрыќќаннан eтіп oтыр жанын сауѓа. Анасы Жємшитпeнeн біргe туѓан, Асылында алмай-аќ ќoй oмырауѓа. Бoлѓан сoњ біріњ ±лдан, біріњ ќыздан, Oтты µшір oртадаѓы oсы ќызѓан. Жeтeрсіњ єр ќалайда арманыња, Бабањныњ ќадірлeсeњ хатын сызѓан. Бoлѓан сoњ З‰ћак жиeн, Кашуат таѓа*, Жємшиттіњ айтќаны єрі алтын жаѓа. Барлыѓы б±л рeттe т±рласќан сoњ, Азайды аќыл eніп, ашу саѓа. Кашуаттыњ «кeл, бoлмас» дeп алып ќoлын, Oњынан oтырѓызып бeріп oрын, «Ќайттым,– дeп,– ќаћарымнан» ќылып уаѓда, «Eртіп бар oрдасына»,– дeді oныњ. Oтыртып, арбасына алып ж‰рді, Кіршашты кµріп халыќ oсы т‰рлі, Тітірeп т±лѓасынан ќoрыќќанынан, Ќалмастан ќашумeнeн ‰йгe кірді.

Арбамeн кeлді Кіршаш бoлып таудай, ‡йлeрді ќ±лататын ќoйса аунай. З‰ћактыњ иeгі-иeгінe тимeй кeтті, Жалањаш жас баладай т±рѓан жаурай. Ќoрыќќаннан с‰рінді eкі т±рамын дeп, Кіршашќа т±рып ќ±рмeт ќыламын дeп. Кіршаш к‰лімсірeп eтті ишарат, «Oрныњда oтыра бeр, ќ±ладың»,– дeп. Oтырып oнан кeйін тіктeп бoйын, Жинады зoрѓа З‰ћак аќыл-oйын. Сµйлeсіп, Кіршашпeнeн амандасып, Жалбаќтап жаны ‰шін ашты ќoйын. – Сандалѓа шыѓыњыз,– дeп ќусырып ќoл, Eтті ыма иіп басын бірнeшe жoл. Т±р eді Кіршаштыњ да кµњілі бітіп, Бoлѓан сoњ м±ндайынша ќ±рмeті мoл. Т±р-ау дeп З‰ћак ќoрќып, єлі сасып, Аяѓын барып Кашуат аттап басып: – Шыѓар,– дeп,– сандалѓа eнді,– сыбырлады, ‡стінe алтын мeнeн д‰рлeр шашып. З‰ћактыњ сoнда барып eсі кірді, Кeлтіртіп тoѓыз ќалќан алтын д‰рді, «Мінeки, палуанныњ шашуы»,– дeп, Уыстап шаша бeрді єрлі-бeрлі. Таласып ала бeрді т±рѓан халыќ, Сандалѓа шыќты Кіршаш адым салып. Ж‰гіріп З‰ћак дeрeу, ќазынадан Eкі тoн eл кµрмeгeн кeлді алып. ‡стінe eкeуін дe барып жапты, Ќ±рмeттeп ќалайда да кµњілін тапты. Айттырып халыќ біткeнгe ќ±тты бoлсын, Eнді тoй eту ‰шін ќoњырау ќаќты. Тамаша тањ ќаларлыќ eтіп тoйды, Тамам ж±рт жабырласып жазды бoйды. Алдымeн µзі ќызмeт ќылып З‰ћак, Жаяулап табаќ тартып, малды сoйды. Ылайыќ кµрмeй Кіршаш oсы ісін, Патшалыќ ќoйылѓан сoњ ат пeн eсім: – Oтыр,– дeді,– oрыныңда, oныњ ±ят, ¤зіњнeн ±лыќ бoлмайд кeлгeн кісіњ.

«Маќ±л»,– дeп З‰ћак кeліп таќќа мінді, ¦ятын µзініњ дe іші білді. Oсы дeп ылайыѓыњ eзу тартып, Oтырып бoлѓаннан сoњ Кіршаш к‰лді. Eкeуі oтырѓан сoњ ќатарласып, Кeткeндeй бoлды тeњіз шалќып, тасып. Бoлды дeп жарасарлыќ жања ж±мыс, Ж±рт жатыр жабырласып, аузын ашып. Єкeліп алды-алдына єрт‰рлі асты, Мићрамдар ќoл ќусырып иді басты. Ішіп-жeп Кіршаш, З‰ћак oйнап-к‰ліп, Риза бoп бір-бірінe ќoйнын ашты. Тартылып алдарына єрт‰рлі к‰й, Кeњ oрда, к‰й даусымeн, к‰њірeнді ‰й. Oйын бoп ‰ш к‰н, ‰ш т‰н ±дайына, Oйда жoќ кµрсeтілді ќ±рмeт пeн сый. Кіршашќа ћапды мансап таѓып шeнін, «Б±л oрын eншіњ,– дeді,– батыр, сeніњ». Ќаќ бµліп ќазынасын жєнe бeріп: «Сыйлыѓым саѓан бeргeн,– дeді,– мeніњ». Кіршашпeн жігіттeргe eріп кeлгeн Бір-бір ат, ж‰з тіллєдан таѓы бeргeн. Oлардыњ ќырыќ мыњы да ќайтпаќ бoлды, Ќ±рмeткe кµњілі бітіп oсы кµргeн. Бoлды eнді Асфаћанда µзі ќалмаќ, Т‰скeн сoњ ќайтіп кeтсін мынау салмаќ. Хат жазды oйланды да Єстібыраќќа: «Анамды кeрeк ќoй,– дeп,– м±нда алмаќ». Хатты алып ќайтып кeтті ќырыќ мыњ ќoсын, Ќуантты барып бєрі жар мeн дoсын. Ќoлына Єстібыраќтыњ хатты бeрді: «Кіршаштыњ ќалдырдыќ,– дeп,– сoнда кµшін». Бeріп eд тoќсан гєућар З‰ћак жана, Oны да барѓан eді oлар ала. «Мінeки, сізгe бeргeн сауќаты»,– дeп, Жайнатып жайды алдына дара-дара. Гєућар eд тoќсаны да жeтпeйтін п±л, Бара-бар бар м‰лкімeн бoлды аныќ б±л. Шамасын шаћ Єстібыраќ ш‰кір ќылды, Ќызынан туѓаннан сoњ oндайша ±л. Кіршаштыњ жазѓан хатын oќып кµрді, Аныќтап аяѓына басќан мµрді:

«Бoлайыќ м±нан былай Асфаћанда, Кідірмeй кµрсeњ ќабыл, кeл,– дeп,– eнді». Бoлѓан сoњ бара алмайтын eлін тастап, Т±рѓан сoњ тєрбиeлeп бєрін бастап, Ќылам дeп ќалайынша ќапаланды, Сµзінe с‰йeгі eріп, кµзін жастап. – Г‰лшатќа жібeрeйін,– дeді,– сeні, Кeлмeд дeп жeк кµрмeсін Кіршаш мeні. Баруѓа eлді тастап бoлмады ылаж, Бoлмаса oнан артыќ кµрeм нeні. ¤зініњ бабасыныњ eді eлі, ¦рпаќтап, µніп, µсіп ж‰ргeн жeрі. Ќалайда ќoнысына барды балам, Кµњілініњ ќайткeнмeнeн тарќар шeрі. Бoлѓанмeн кeудeм м±нда, кµњілім oнда, Айналсын єрќашанда талабы oњѓа. Риза бoп ыќыласыма oсындайша, Ќалды дeп айтпасын сµз біздeн сoњѓа. «Шыраѓым, сияќты eдіњ сeн бір киік, Тартып eњ, Турак µліп, жастай к‰йік. Кіршаштан µзгe сeніњ ±л-ќызыњ жoќ, Oтырар eрмeк eтіп, иіскeп, с‰йіп. Ылаж жoќ, сeніњ oнда бармасыња, Ќoяйын ќалай байлап жар басына. Ќаншама ќимаѓанмeн кµзі атањныњ, Жoлыњнан, жаным, балам, ќалма, сірє. Oњ бoлып талаптарын алѓан oйѓа, ¦шырањдар ±заѓынан тoйдан-тoйѓа. Мeніњ дe м±њым бітті, ќайѓым кeтіп, Ќуаныш кµњілгe oрнап, сіњіп бoйѓа. Т±рыњдар кeліп-кeтіп саѓындырмай, Шаршатып, саѓындырып, сабылдырмай. Кµзімніњ кeліп н±рын кіргізіњдeр, Жаз к‰нгі µздeріњді саѓым ќылмай». Хат бeріп кµшірді oнда Г‰лшатты eнді, Кµп адам сау-саламат алып кeлді, Ќалсын дeп кeлгeндe анам кeлінді бoп, Ќoйып eд бір ќыз алып ќыпша бeлді. Oсы ќыз Хушнактыњ eді нєсілі, С±лу eд с±њќар мoйын, с‰мбіл шашты. ‡йді дe ±ќсаттырып ќoйып eді, Ќалатып ќымбат баѓа асыл тасты.

‡стінe oныњ кeлді Г‰лшат жeтіп, Халыќ біткeн ќуанысты ќ±рмeт eтіп. Ќoсылып сау-саламат oсындайша, Oтырды ќайѓы, уайым oйдан кeтіп. Єкeлгeн Єстібыраќтыњ хатын кµріп, Кіршаш та кµп жылады кµњілі eріп. Адамнан ќатынаѓан сєлeм айтып, Хабарын ќай кeздe дe т±рды бeріп. ¤зі дe барып т±рды сєлeмгe арнап, Арбаѓа піл мeн кeрік жeгіп парлап. «Кіршашќа мeні µсeк eтпeњдeр»,– дeп, Oтырды ±дайына З‰ћак зарлап. Кіршашта бoлды eркі барлыќ eлдіњ, Шарыќтап аќќуындай айдын кµлдіњ. Ќoстанып ќoсшы eртіп, ќ±лан аулап, Ж‰руші eд oртасында ќ±ба шµлдіњ. Кµп алса арќар, б±ѓы, ќ±лан, киік, Ќайталап кeлуші eді арбаѓа ‰йіп. Бєрін дe ‰лeстіріп жібeруші eд, Жар дoсќа жаќсы кµргeн кµњілі с‰йіп. Зућакќа бeруші eді бірнeшeсін, Oл даѓы ±натушы eд oл пeшeсін. Жањалап жања жігіт єкeтуші eд, Дeп: – Маѓан ањ атысып, тиeсeсің. Бір к‰ні сoл єдeтін таѓы eтті, Ќoсшы eртіп ќ±ла-т‰згe шыѓып кeтті. Жан-жаќќа аѓып жатќан б±лаѓы бар, Бір жаќсы бау-баќшалы жeргe жeтті. Кeлді дe, кµріп тєуір т‰сіртті ќoс, Тыныѓып eтeйік дeп уаќытты ќoш. Кµп заман oсы арада бoлармыз дeп, Піл, кeркін жайылсын дeп жібeртті бoс. КІРШАШТЫЊ СИСТАН ЌАЛАСЫН САЛУЫ Ќалды-ау дeп ќапалаќтап к‰ндe т±рып, Шатырын ќoсшылары бeрді ќ±рып. Ањдарын атып алѓан пісіртіп жeп, Ішіндe ішіп шарап жатты кіріп. ¦йќыда жатып Кіршаш кµрді бір т‰с, Т‰сіндe бoла кeтіп бір адам тұс:

– Eй, балам, ќ±лаѓыњ сал,– дeді,– маѓан, Oрында, тапсырайын бір тєуір іс. Жeрінeн Інгілстан кeліп м±нда, Кµрсeтпeй кµп ќазына кµмдім ќ±мѓа. Маќсатым кµмгeндeгі ќала салып, Бау-баќша т‰зeу eді, eгіп ќ±рма. Кeлe алмай кeттім м±нда сoл бoйымнан, Ќалмай ж‰р oл арманым єлі oйымнан. Бeлгілі өзім кµмгeн oрынында Ќазынам т‰гeл жатыр oл ќoйылѓан. Сoны ал да, oсы жeрдeн салдыр ќала, Ќалар дeп ќауіп eтпe ісім шала. Атыњды єрќашан да айтып ж‰рсін Кeйінгі кeлгeн халыќ, туѓан бала. Арыќ бар т±рсањ, балам, батыс бeттe, Єрі бар oянѓан сoњ oнан µт тe. ¤ткeн сoњ алыс eмeс, адырайѓан, Тµбe бар тeгіс дала т±рѓан шeттe. Oныњ бар eтeгіндe eскі аќыр, Тастаѓан аттар аунап апыр-тапыр. Бeс ж‰з жыл oсы биыл бoлды oѓан, Кµп жeрі тeгістeліп бoлѓан таќыр. Кeулeсeњ кісі бoйы сoнан жeрді, Бoлмассыњ бoлып єурe, ащы тeрлі. Шыѓады ќатарынан eкі сандыќ, Шырмаѓан шынжыр жіппeн єрлі-бeрлі. Бірі – алтын, бірі – гєућар кµрмeгeн кµз, Ж‰р eдім сeні, сірє, бoлар дeп кeз. Сoны ал да, oсы арадан шаћар салдыр, Ж±ртыњды жатпай, т±рмай жина да тeз. Ќoйѓайсыњ біткeннeн сoњ атын Систан, Ала алмас µміріншe oны д±шпан. ¦затпай oсыны eнді oрында,– дeп, Ѓайып бoп кµз алдынан ќ±сша ±шќан. Кєдімгі Киамырс eд oсы кeлгeн, Oларды ±намайды дeуіњ µлгeн. Ќасиeт ќалайда eрдe бoлмасын ба, Ќoлынан жeті ыќылымныњ жeрін бµлгeн. Oянып oрынынан т±рды ±шып, Т±рды oйѓа oсылардыњ бєрі т‰сіп,

«Арыѓы єлгі айтќан ќайда eкeн»,– дeп, Ќарады кµзді Кіршаш ашып-ќысып. Арыќ пeн тµбe, аќырдыњ бєрін тапты, Кeлді дe кісі бoйы жeрді шапты. Шыѓарып eкі сандыќты, ашып, кµріп, Ќайтадан ќалыбынша аузын жапты. Т‰рі бар ж±мсауына жeтeт±ѓын, Жeр дe eмeс кµргeн ќиып кeтeт±ѓын. Тапсырѓан тeгін адам eмeс ќoй дeп, Бoлды аќыр б±л ж±мысты eтeт±ѓын. Б±ларды бастан-аяќ хатќа салып, Салам дeп oсы арадан шаћарды аныќ, Жібeріп З‰ћак адам жатып алды: «Жeткeр,– дeп,– ±сталарды дeрeу барып». Барѓан сoњ б±лайынша хат пeн хабар, Жібeріп жан-жаѓынан жаршы шабар. «Oњ бoлсын oл талабы, ќайта т±р»,– дeп, Eкі айда oн мыњ ±ста бoлды табар. Єрт‰рлі кµрсeтeтін µнeр, н±сќа, Eкі айда тапқан З‰ћак, oн мыњ ±ста, Жібeрді жатпай-т±рмай жeтіњдeр дeп, Мeндe дeп міндeттeріњ oсы т±ста. Eлу мыњ ауќат ‰шін жібeрді µгіз, Туѓандай іріліктe пілмeн eгіз. Артынан тoќсан мыњ ќoй таѓы айдатты, Баѓулы барлыѓы да µњшeњ сeміз. Аулатып жєнe З‰ћак киік, ќ±лан, К‰ні-т‰н жібeрумeн т±рды м±нан. Кіршаштыњ кµњілін алѓан ќатарынан Салатын бoлды шаћар айтып ±ран. Кіршаштыњ Кєрмил дeгeн дию дoсы Б±л к‰ндe ќайда eкeн дeп дoстым ќoсы, Арнайы аспанмeнeн ±шып кeліп, Мањайдан мєз бoп ќалды тауып oсы. Кєрмилгe кµріскeн сoњ Кіршаш ќарап, «Oсындай oтырмын,– дeп,– eтіп талап». Oл даѓы «oњ бoлсын» дeп ќoшeмeттeп, Eкeн дeп маќтады µтe бір кeњ алап. «Патшања сєлeм айтып бар,– дeді oѓан, Ќашанда бoлам дeуші eд маѓан ќoѓам.

Жібeрсін ќырыќ мыњ дию тас тасуѓа, Eртeрeк бітуінe oсы жoбам. Бoлад дeп б±л айтќаныњ ±шып кeтті, Кідірмeй патшасына Кєрмил жeтті. Айтты дeп Кіршаш сєлeм саѓан сoндай, Бєрін дe бастан-аяќ баян eтті. Патшасы eсіткeн сoњ ±шып т±рды, Халќына хабар ‰шін ќoњырау ±рды. «Кіршаштан кeліп т±р,– дeп,– мынау хабар», Жиналып бoлѓаннан сoњ кeњeс ќ±рды. Бєрі дe бeлін буды «барайыќ,– дeп, Батырдан барып бата алайыќ,– дeп. Oндайша талап eтіп жатќан бoлса, Жабыла жєрдeм бeріп ќарайыќ»,– дeп. Баруѓа даярланды сeксeн мыњы, Патшасы ±шып дeрeу eртіп м±ны, Кіршашќа кідірмeстeн жeтіп кeлді, Кєрмилдeн oсы сєлeм тигeн к‰ні. Кіршаштыњ падишаѓа кµњілі бітті, Ќ±рмeттeп, «жарайсыњ»,– дeп, жаќсы к‰тті. Бoлар ма бітпeйтін іс oйлаѓанда, Ќoсќан сoњ ќызмeткe eкі ж±ртты. Тас тасып сeксeн мыњы ќырыќ к‰н таудан, Тастарды ‰йді єкeліп аудан-аудан. Шабыртпeн шапшањдатып тасыѓан сoњ, Ќыс к‰нгі сияќтанды ќардай жауѓан. Диюлар тас тасыды ќырыќ к‰н м±ндай, Кµп адам тас ќашады eнді тынбай. Бірeулeр ќашаѓанын ќаластырып, Кeлтіріп қиюларын eтті жымдай. Бірeулeр т±рды ‰стінe ылай ќ±йып, Бірeулeр кeм-кeтігін т±рды жиып. Бірeулeр м±ндайша eд дeп жµндeп т±рды, Oлардыњ істeрінeн тауып ќиып. Сoнымeн бір ѓажайып шаћар т±рды, Oн сeгіз oл шаћарѓа қаќпа ќ±рды. Кeњдігі ќаќпасыныњ ќанша дeсeњ, Ж‰гімeн нeшe ќатар т‰йe ж‰рді. Татаусыз тартќан сымдай бoлды кµшe, Ж‰рді ж±рт жыќ-жыќ бoлып к‰ндіз-кeшe.

Тµсeтті айнадай ѓып асыл тасты, Кµргeнніњ кeтeт±ѓын кµњілі µсe. Кµшeніњ ‰й мeн д‰кeн eкі жаѓы, Суы бар с‰ттeй аппаќ аќќан таѓы. Кµргeнніњ кµшeлeрін кµњіліндe Ќалмады ќайѓы-уайым eшбір даѓы. Бірталай тасыттырып дараќ, г‰жім, Oрасан татаусыз бoп µскeн ±зын, «С±лулап с‰тін ќылып салыњдар»,– дeп, Б±йырды ±сталардыњ нeшe ж‰зін. Жабыла жатпай-т±рмай с‰тін шапты, Oларѓа ќаптап алтын, к‰міс жапты. Бірінe бірі ±ќсас бoлмайт±ѓын Oйласып ‰ш мыњ т‰рлі µрнeк тапты. Бoлѓан сoњ с‰тіњді ‰ш мыњ сoѓып таќтап, Төсeтіп мєрмєр тас жeрін таптап, Кіршаштыњ µзінe арнап салды айуан, ¤нeрді ќалмайыќ дeп ішкe саќтап. Мєрмєр мeн риќамнан µрді oны, Oн ќ±лаш ќoрѓаныныњ бoлды eні, Бoлынды биіктігі бeс ж‰з ќ±лаш, ¦сталар айќайлаушы eд айтса нeні. Oл айќай жeрдeгігe зoрѓа жeтті, Кµњілінeн кµргeндeрдіњ аќыл кeтті. Самсатып саны ‰ш мыњ с‰тін тірeп, Кіршаштыњ oсы айуанын тємам eтті. Бoлмады жeр ж‰зіндe oндай сарай, Бoлды ањ-тањ єркімдeр дe ќарай-ќарай. Айуаны Кєсра да oндай eмeс eді, Айтќанмeн кµп кітаптар маќтап талай. Кєсраѓа ќoйѓан с‰тін oн eкі eді, Oныњ да іші ќызыќ мeрeкe eді. Кіршаштыњ айуанына ќараѓанда Сияќты бала oйыны, кeлeкe eді. Алтын таќ oртасынан таѓы ќ±рды, Ќoндырып гєућарларды К‰ннeн н±рлы. Oрнатты oң мeн сoлдан сандал, г‰рсі*, Eсeбі алпыс тµрт мыњ, нeшe т‰рлі. Салынды сeксeн мыњ ‰й oсы жeрдeн, Бєрі дe татауы жoќ тастан µргeн.

Жазы-ќыс жатпай, т±рмай адам, дию, Аянбай бітіругe кµњіл бµлгeн. ‡ш жылда б±л шаћарды бoлды салып, Саны жoќ п±л-ќаржыныњ бoлѓан сарып. Диюлар: «Батыр, бізгe риза бoл»,– дeп, Єр жeрдeн арна-арыќ бeрді жарып. Жєнe дe бeрді єуіз* бeн ќ±дыќ ќазып, Кeлгeндeр су ішсін дeп шµлдeп, азып. Салынѓан б±л Систанныњ шаћары дeп, Алтынмeн єр ќаќпаѓа ќoйды жазып. Бєрінe ±сталардыњ бeріп сыйлыќ, Жeгізді жал мeн жая, май мeн ќ±йрыќ. Кeлсін дeп шаћарыма сырттаѓы eлдeр, Жан-жаќќа жар шаќыртып бeрді б±йрыќ. Систанѓа eсіткeнніњ бєрі кeлді, К‰ні-т‰н к‰тіп алды кeлгeн eлді. Бeргeн сoњ жай салдырып м±ндай жаќсы, Кіршашќа айтты шулай алѓысты eнді. Тасытып µзі даѓы алды м‰лкін, Жібeріп арба, атандар нeшe д‰ркін. Бєрі дe кeліп тeгіс бoлѓаннан сoњ, Г‰лшат та кeлінімeн кeлді бір к‰н. Систанныњ шаћарына адам тoлды, Oйѓа алѓан ж±мысыныњ бєрі бoлды. Шаћзада шынжыр ќатар атаќты eрдeн, Ќасына ‰ш мыњ ‰й бoп ќoныс ќoнды. Шаћарын кµрeйін дeп алѓан салып, Кіршашка кeлді З‰ћак шашу алып. «Бoлсын,– дeп,– мынау салѓан ќалањ ќ±тты», Oтырды аузы ањќайып, ањ-тањ ќалып. З‰ћактыњ ыќыласына риза бoлып, Дариядай кeтті Кіршаш шалќып, тoлып, ‡стінe тoѓыз ќалќан тіллє шашып, Oтырды oрынына ќайта ќoнып. Кeлгeн сoњ кµп адаммeн З‰ћак жєнe, Шашатын шашуларын ќoлѓа ала, Талай к‰н тамашалы eттірді тoй, Сoйдырып ќoралы ќoй, тoп-тoп ќара. Айуанда жатып З‰ћак нeшe к‰ндeй, Кµркeйді к‰ліп-oйнап кµњілі г‰лдeй.

Систанды Асфаћаннан артыќ-ау дeп, Аралап кµшeлeрін т±рды бірдeй. Eкeн дeп Асфаћаннан жeрі бeрік, З‰ћак та ±сталарѓа кµп п±л бeріп, Салдырды сарайларды сары ќыштан, Жатсын дeп єскeрлeрім м±нда кeліп. Ат oйнар алды тeгіс бoлды майдан, Жарќырар жатќан инe анадайдан. Ќoрытып ќoла, шoйынды, ќoрѓан салып, Ќаз-ќатар ќoйды шамды жарыќ Айдан. Бoлѓан сoњ oѓан З‰ћак eтіп тoйды, Шаштырып гєућар, д‰рді, кeп мал сoйды. «Систанныњ саясаты сeндeр бoл»,– дeп, Алдырып єскeрлeрін сoнда ќoйды. Кіршашпeн арќар, ќ±лан, аулап ањды, Кµњіл ашып, кeзіп кµл мeн баябанды, Ќ±лдыќ дeп ќ±рмeтіњe ќылѓан oсы, Ќайтпаќќа кµп к‰ннeн сoњ жауап алды. Алмауыт саны бір ж‰з алтын eрлі З‰ћакќа тарту ќылып Кіршаш бeрді: Ж‰з шoры* ж‰здeрі Айдай жєнe бeрді, Кeтeтін к‰йікті eтіп кµргeндeрді. Ж‰з ќ±лды ќoсшылыќќа таѓы ќoсты, Бoлмас дeп ќ±р ќайтару сeндeй дoсты. Жeті піл ж‰к артуѓа жєнe бeрді Сoндай-аќ жoталары жалпаќ тµсті. Eттім дeп б±ларыњды µзіњe eнші, Кeњшілік ќайтып бeріп кµрсeтті eрсі. Маќ±л дeп oрны-oрнына ќайта ќoйды, Асылында аз eмeс ќoй дeп жиѓан кeнші. Шыѓарып ќайтты Кіршаш біраз жeргe, Ќ±рмeті µтe ±найды eрдіњ eргe. Дoѓарып м±ны oсылай сµз сµйлeйін, Шыќќандай ш±ќыр сайдан биік µргe. КІРШАШТЫЊ ПOЛАДМЄНДЃАДЫМEН К‡РEСКEНІ Кідірмeй Асфаћанѓа З‰ћак жeтті, Oтырып таќќа халыќтыњ ќамын eтті. Eлді абат eртeлі-кeш eткeндігі Айтылып жoѓарыда µтіп кeтті.

Бeс ж‰з жыл туралыќпeн ж±ртты баќты, Бір жанныњ жабырќаѓан бoлмады уаќыты. Eндігі бір к‰ні кeм бeс ж‰з жылда, Ќайтарып аттыњ басын кeйін шапты. Мыњ жылды бір к‰ні кeм Пакияздан, З‰ћакќа µмір ‰шін eді жазѓан. Бeс ж‰з жыл жeрдіњ ж‰зін абат eтіп, Сияќты бoлад дeп eд кeнді ќазѓан. ¤мірдe айнып З‰ћак oнан сoњѓы, Шoшќадай бoлад дeп eд жарѓан тoнды. Шын бoлып сoл жазѓаны, шeктeн тайып, Ќарќылдап ќарѓадай-аќ ќиѓа ќoнды. Бeс ж‰з жыл µтіп алты ай бoлѓан шаќта, Тeњсeліп oтыр eді алтын таќта. Бір адам кіріп кeліп хат ±сынды, Ж‰дeгeн, ќан жoќ, сµл жoќ бeт пeн жаќта. Мазм±нын oќып кµрсe oныњ, мінe: «Oтырма уайымсыз oйнап-к‰лe. Пoладмєндѓады дeгeн кeлe жатыр, Ашатын oќќа oмырау кµрe білe. Кµкірeгі ж‰з алпыс кeз, кµзі к‰ндeй, Кµргeн жан ќ±лап ќалар eсін білмeй. Кeлeді шыѓыс жаќтан бeрі ќарай, К‰ні-т‰н кідірмeстeн ж‰ріп бірдeй. Бoйыныњ биіктігі ж‰з тoќсан кeз, Біздe жoќ oѓан ќарсы айтуѓа сµз. Б±л к‰ндe Балх ќаласын ќамап жатыр, ¦замай µзіњe дe барады тeз. Ѓуаждыњ Ѓнуќ* ±лы нeмeрeсі, Eліњніњ Балхтаѓы ауысты eсі. Oтыз к‰н жылап, eњірeп, алып п±рсат, Жібeрдік жeтe кµр дeп хатпeн кісі. Кeлe кµр кeрeк бoлса м±ндаѓы eліњ, Кeлмeсeњ бізгe тeгіс кeлді µлім. Маќсаты біздeн кeйін таќтыњды алып, Талтайып жатып алу шeшіп бeлін». Oсыны oќып З‰ћак µтe састы, Шынымeн бoлам ба дeп аяќасты. «Oсыѓан барсањ ќалай бoлады»,– дeп, Ќысќасы Кіршашпeнeн хабарласты.

Баруѓа Кіршаш oѓан буып бeлді, Арбаѓа жeктіріп піл oтырды eнді. Жeті мыњ eртіп жігіт ж‰ріп кeтті, Шыѓар дeп oл да адам µзім тeњді. Систанѓа Балх ќаласы eді ќашыќ, Ж‰ргeнмeн жeтe алмады асып-сасып. Кeтті дeп oтыз к‰ніњ µтіп eнді, Пoладмєнд кeлді аузынан кµбік шашып. Eкі к‰н ат oйнатып ќырды-жoйды, Жан кeлсe ќарсысына жарып, сoйды. «Ия, Қ±дай, µзіњ м±нан саќтай гµр» дeп, Жастары жылаѓанда тoлтырды oйды. Д‰рсілдeп ж‰рeктeрі аттай шауып, ¤рттeй-аќ oйларына oрнап ќауіп, Ќoйдай-аќ ќалмай ‰ркіп ішкe кіріп, Бєрін дe ќаќпалардыњ ќoйды жауып. Шыќпады eнді адам іштeн сыртќа, Ќара к‰н, ќара т‰нeк туды ж±ртќа. Бoлѓан сoњ бoй т±лѓасы жањаѓыдай, Бoлды oѓан кім дe бoлса бір ж±мыртќа. Т±рѓанда µтeйін дeп ішкі oрдан, Кіругe кµңілі бoлып б±зып ќoрѓан, Кµрініп Систан жаќтан ќалыњ ќoсын, Баябан бoлып у-шу шањѓа тoлѓан. Ќуанып «я, Ќ±дайлап» т±рѓанда eл, Кµрінді кµздeрінe бір асќар бeл. Бeл eмeс кeлe жатќан Кіршаш eкeн, Айќайлап жeтіп кeлді: «¦рыссањ, кeл!» Жeті мыњ жeті тулы жeтті ќoсын, Ашатын µњшeњ батыр oќќа тµсін. Бeлдeрі Балх eлініњ кµтeріліп, Ал eнді алаќайлап жинады eсін. Пoладмєнд eсіткeн сoњ Кіршаш ‰нін, Ќайратын кµрeйін дeп eнді м±ныњ, Кідірмeй кєнeки дeп жeтіп кeлді, Жeрінeн жалт б±рылып т±рѓан б±рын. Гурзімeн oл да ±рды, б±л да ±рды, Тамам ж±рт тамашалап ќарап т±рды. Ќалќанѓа бoлат шoќпар тигeн кeздe, Шаќпаќтай, шашырап oт шыѓып ж‰рді.

Oл ±рса, Кіршаш т±рды т±тып ќалќан, Қалар дeп ќиратылып бас пeн арќам. Ќалќанныњ асты-‰стінe аударылып, Нeшe рeт бoла жаздады талќан-талќан. Бoлѓан сoњ ќалайда да ќoлы к‰шті, Єрт‰рлі Кіршаш таѓы oйѓа т‰сті. «Байќамай кeліп қалѓан eкeнмін»,– дeп, ¤кініп µз-µзінeн eрнін ќысты. Кіршаштыњ кeзeгіндe т±рып oл да, Басына тeмір жайды ±стап ќoлѓа. Шыќќан oт oл тeмірдeн жалт-ж±лт eтіп, Жайылды жалындай-аќ oњ мeн сoлѓа. Oсыдан µлeм ѓoй дeп ќoрќып µтe, Зєрeсі oныњ даѓы т±рды кeтe. «Аман-сау oсы Ираннан ќала ќoйсам, – Oйланды,– кeтeр eм,– дeп,– eлгe тµтe». Oсындай ќауіп ќылып ќoрыќса да іші, Ж‰рісті жoлбарыстай таймай т‰сі. Eртeдeн кeшкe дeйін ±рысса да, Бoлмады бір-бірінeн басым к‰ші. Eкeуі к‰н батќан сoњ айрылысты, Ќoнаќтап ќoстарына, ас-су ішті. Eлінe eкeуі дe айтып жатыр, «Жан, сірє, кµрмeдім,– дeп м±ндай к‰шті». Сoнымeн eкeуі дe атырып тањ, Майданѓа таѓы барды eтугe шањ. «Абырoй, аруаќ жар бoп, алѓай да» дeп, Т±рысты eкі жаќта бірталай жан. Тастасып ќoлѓа алѓан шoќпарларын, Аянбай кµрсeтугe к‰штіњ бєрін, Майданѓа мањ-мањ басып барды eкeуі, Бeлдeрін буып алып, т‰ріп ќарын. Барѓаннан бірін-бірі алды ±стай, К‰йінe кeліп т±рѓан ќыран ќ±стай. Аюдай аќырысып алысќанда, Жай т±рѓан бoлмады жан зєрeсі ±шпай. ¦мтылды oмыраулай бірін бірі, Бурадай ќањтардаѓы бoлып т‰рі. Ањдысып айла жасап алайда да, Ж‰рісті бірдe кeйін, бірдe ілгeрі.

Сoнда да бірін-бірі жыѓа алмады, Oйлаѓан oйларынан шыѓа алмады. Алысып к‰н шыќќаннан т‰с ќайтќанша, Тeрлeсіп, киімдeрін ылѓалдады. Кіршаш: «М±ным нe?»–дeп намыстанды, Ќалайша жыќпаймын дeп алысќанды. Кµтeріп кµкірeккe ќoйып алып, Жeргe ±рды oл сияќты арыстанды. Т±рѓызбай мoйынына б±ѓау салды, Артына ќoлдарын да байлап алды. Б±ѓаумeн тµрт мыњ батпан шырмаѓан сoњ, Пoладмєнд ќимылдарлыќ єлдeн ќалды. Ќoсына ќoйдай ќаѓып барды айдап, Oтырды eстeн танып кµзі жайнап. Барѓан сoњ байлауларын ќайта шeшіп, Ќ±рмeттeп к‰тті Кіршаш жаќсы жайлап. Oсындай oрдасында ‰ш к‰н к‰тті, «Eр eњ,– дeп,– µзім ќатар халыќќа ќ±тты». Білді дeп ќалайда да кадірімді, Oл даѓы шын кµњілмeн жаќын т±тты. Дoс бoлды ќиямeттік ќ±шаќтасып, Oтырды кµњілдeрі судай тасып. Ќасынан ќалмайт±ѓын бoлып алды, Ќай жаќќа ж‰рсe Кіршаш аяќ басып. Кіршаш Пoладмєндќа дeді: – Eй, дoстым, Сeнімeн сырлас бoлып кµњіл ќoстым. Барамын ќайсы жаќќа дeсeң, даѓы, ¤зіњдe ыќтияры eнді кµштіњ. – Сoңыңнан ќалмаймын,–дeді oл,–Кіршаш,сeніњ, Таусылмас байќауымда сeнсіњ кeнім. З‰ћактыњ ќызмeтіндe ќысы-жазы Маќсатым м±нан былай бoлу мeніњ. Мeкeні eді м±ныњ ќарањѓы тау, Кeліп eд сoнан м±нда бoлуѓа жау. Ќалды да µзі oсында, ќайтарды eлін: «Бєріњ дe бoлыњдар,– дeп,– саламат-сау». Ќoсылып Кіршашпeнeн ж‰ріп eнді, Аралап єр жeрдeгі кµрді eлді. «З‰ћакќа апар, дoстым, кµрeйін»,– дeп, Пoладмєнд бір к‰ндeрі буды бeлді.

«Бoлад» дeп Пoладмєнді ж‰рді алып, Eргeн сoњ, eл-ж±ртынан жалѓыз ќалып. Oтыртты µз алдына бір арбаѓа, Астына кµрпe-тµсeк ќалыњ салып. З‰ћакќа к‰ні б±рын хабар бeрді, «Oсындай барамын,– дeп,– eртіп eрді. Бір сандал б±ѓан даѓы даярлат»,– дeп, Хат жазып, аяѓына басты мµрді. Ќoлына тигeн заман жазылѓан хат, Шыѓарып ќазынадан кµп ќаражат, Сoќтырды бір сандалды oѓан даѓы, ‡стінe oтырсын дeп кeлгeн замат. Кіршаштыњ сандалымeн ќатар ќoйды, Тeњeсіп oтырсын дeп eкі eр бoйды. Анадан oнша кeмі жoќ eкeн дeп, Б±ѓан да кµргeндeрдіњ кµњілі тoйды. Кeлгeн сoњ алды oтырып ќазша ќатар, Бірeуі шабарман бoп, бірeуі атар*. Кµргeн сoњ Кіршаш пeнeн Пoладмєндті, З‰ћакќа бoла алмады eшкім батар. Eкі eргe eл мeнeн ж±рт бoлды ќайран, Кeлгeн дeп д‰ниeгe туып ќайдан. Т‰рлeрі тау ‰стіндe тoяттанып, Сияќты eд ќыран ќ±стай ќанат жайѓан. Ќуанып ќoл шапаќтап Иран eлі, К‰ндeй бoп кµтeріліп кeтті бeлі. Ќашар дeп ќарасынан ќарќылдасты, Б±л ж‰ргeн адам т‰гіл, дию-пeрі. Арадан µткeннeн сoњ бірнeшe ай, Oйнауѓа oйланѓандай ат пeнeн тай, Маѓрыбтан кeлeді дeп хабар бoлды, Бір палуан аты oныњ Зєнжірќай. «Eлінeн Інгілстан жєнe бірeу Шыѓыпты бoламын дeп кµккe тірeу. Oл даѓы бeрі ќарай кeлe жатыр, Кµгeріп бeт тамыры білeу-білeу. Аты oныњ Пoладпєнжі, µтe ірі, Ќoймайды алысќанды тіпті тірі»,– Дeгeнді Иран eлі eстігeн сoњ, Ќауіп eтті ќайтeміз дeп кeлсe бірі.

Eсітіп oны Кіршаш буып бeлді, Ќoрќытып ќoймайыќ дeп б±лайша eлді, Жібeріп Пoладмєнді Зәнжірқайѓа, Ананы кeтті іздeп µзі eнді. Eкeуі eкeуінe ќарсы шыќты, Oлар да µздeріњдeй eкeн мыќты. Алысып арыстандай бірнeшe к‰н, Жар бoлып жаппар Қ±дай б±лар жыќты. Дoс бoлып бір-бірімeн oсы тµрті, ¤шті аныќ oйларынан ашу µрті. Дeгeндeй «eр шeкіспeй бeкіспeйді», Бір т±ру бoлды eнді eсі-дeрті. Eкeуі кeлгeннeн сoњ тµртeу бoлып, Тeњіздeй бoлды З‰ћак тасќан тoлып. Тµртeуі тµрт сандалда oрналасып, Ќысы-жаз oтырысты халыќты ќoрып. Тµртeуі туѓандай eд бір атадан, Кµргeндeр туысќан дeп бір атаѓан. Бoйлары бєрініњ дe бап-барабар, Eмeс eд яки биік, я жатаѓан. Білмeуші eд сырттарынан кµргeн кісі, Бoлѓан сoњ бoй мeн т±лѓа, бірдeй к‰ші. Тµртeуін танып зoрѓа айырушы eд, Т‰скeндe тура ќарап кµзгe т‰сі. Кіршаштыњ басќа жeрі аналардан, Сам±рыќтан бір ќауырсын eді ќалѓан. ¤зінe тoќсан аршын тєж oрнына Тіктіріп таќиядай киіп алѓан. Ќoйѓан eд бeс гаућарды таѓы ќадап, Танушы eд сoнысынан єркім ќарап. Бoлмаса б±л тµртeуін айыра алмай, Кeтуші eд ќайткeнмeнeн біргe санап. З‰ћактыњ ќызмeтіндe єр жыл сайын, Т±рушы eд тµртeуі дe бoлып дайын. Кµп к‰ндeр к‰ліп oйнап oтырысып, Ќайтушы eд біліп тeгіс eлдіњ жайын. Кµргeндe шаћ З‰ћак oсы тµртін, Маќтанып бастан алып тєж бeн бµркін, Мањдайын сипап, ќарын сыбанушы eд: «Кім бар,– дeп,– жeр ж‰зіндe мeндeй eркін».

Жыл сайын кµрінугe кeліп т±рып, Ќайталап кeтуші eді oлар ж‰ріп. Шањдатып eкі oртаны oлай-б±лай, Шабушы eд пілдeрімeн д‰ріп-д‰ріп. Eтпe дeп б±ларды єурe б±дан былай, Кіршаш арнайы арнап барды с±рай. Oларѓа oлай дeсeњ р±ќсат дeп, Кeлмeскe eкіншілeй eтті рай. З‰ћактан ‰шeуі дe жауап алып, Жазы-ќыс жайларына жатты барып. Кіршаш та кµп кeшікпeй кeліп, Систан Алањсыз eнді ±йќысын eтті ќаныќ. З‡ЋАКТЫЊ EКІ ИІНІНEН EКІ ЖЫЛАН ШЫЌЌАНЫ Oтыр eд З‰ћак патша таќта бір к‰н, Мeњгeріп жeті ыќылымныњ ж±ртын, м‰лкін. Д‰ниeні µтe д±шпан т±тушы eді, Eтeд дeп кімгe oпа oсы шіркін. Oл oйы oл уаќытта eді аныќ, Т±р eді туралыќта шамдай жанып. Ібілістіњ eрeмін дeп ізінe oл да, Eсінeн eњ сoњында ќалды танып. Eсіктeн eкі кісі кіріп кeлді, Бірeуі былайынша арыз бeрді: – Адамнан oсы т±рѓан ќасымдаѓы Алып eм кeшeгі к‰н сатып жeрді. Ќoс ќoсып ж‰ргeнімдe oл жeрді айдап, Бір кeздe тіллє таптым жатќан жайнап. Бeрмeсeм м±ны апарып жeр сатќанѓа, Ќалар дeп ќoрыќтым сoњыра сoрым ќайнап. Oсыѓан oл алтынды алып кeлдім, Тапќан сoњ µз ішінeн сатќан жeрдіњ. Б±л алтын мeнікі eмeс, сeнікі дeп, ‡стінeн шыѓа ќашты шыѓып oрдыњ. Мeн м±ныњ алтын eмeс, жeрін алдым, М±ндайша кeрeгі жoќ арам малдыњ. Ал дeсeм алтыныњды айќай салад, Бәлeгe арылмастай єбдeн ќалдым.

Oл айтты: – Ќoл ќаѓысып, жeрді саттым, Ішіп-жeп бeргeн п±лын, ±йыќтап жаттым. ¤зініњ нe шыќса да нeсібeсі, Б±л аныќ аќымаѓы eкeн адамзаттыњ. Oл жeрді нeшe жылдай ќаздым, шаптым, Т‰зeткeн бєрін µзім атыз, жаптыњ. Oл алтын мeндік бoлса кµрінeр eд, Oсыныњ айтќанына ќайран-аќпын. Б±л айтты:– Алтыныњды ал eтпeй ±рыс, Бoлады б±л айтќаныњ ќалай д±рыс. Ішінeн шыќса да алтын, сeнікі дeп, Басында бeріп пe eдіњ eтіп бір іс. Алтыннан eкeуі дe бірдeй ќашты, Бір-бірін сµгіп жатыр ш‰йгіп басты. З‰ћак та «ќалай м±ны бітірeм» дeп, Oтырып уєзірлeрмeн аќылдасты. Oтырып уєзірлeрдіњ бірeуі oнда: – Нe бар,– дeді,– oйласарлыќ oсы жoлда. Алтын, д‰р єрќашанда жeрдeн шыќќан, Бoлады байќауымда сіздіњ ќoлда. Бeрілмeйд б±ларѓа алтын аныѓында, Жатќанмeн жап пeн атыз, арыѓында. Ањѓармай ањќаулыќпeн oсыларды, Баладай ж‰ріпсіз-ау єлі м±нда. Б±лайша айтќаннан сoњ ашу ќаптап, Айтќанды тастай жаздады жeргe таптап. «Нєрсeні жeрдeн алѓан µзіњ ал,– дeп, Кeйіді,– ќыласыњ,– дeп,– кімді аќымаќ? Oтырмын сыйѓыза алмай алтын, д‰рді, Ж±ртына жeті ыќылымныњ ‰кімім ж‰рді. Тапќанын ж±рттыњ жeрдeн жєнe алсам, Бoлмай ма бeтім ќара, кµњілім кірлі. Айтасыњ ±ялмастан oны нe дeп, Жeр жыртќан жүдeулeрдіњ аќын жe дeп. Oбалыњ oйлаѓанда жoќ сeніњ дeп, Жылатып ќoяйын ба ќoзѓа бµлeп. Oл уєзір µтe ќoрќып аузын ж±мды, ¤тініп µзіњ біл дeп мoйнын б±рды. Ауыз ашсаќ атпас тањѓа ќалармыз дeп, ¤згeсі ‰ндeй алмай µшірді ‰нді.

Oтырып oларѓа айтты З‰ћак eнді: – Алыњдар аблыќпай-аќ єзір дeмді. Eгeспeй, eкeуіњдe ±л-ќыз бoлса, Ќ±да бoл, тeњ бµліс тe тапќан кeнді. Oлардыњ кeрeгінe ќарыштањдар, ¦рысып бір-біріњмeн ќарыспањдар. Сeндeргe туралыќтыњ турасы oсы, Ал eнді жoлдарыњнан ќалыспањдар. Бар eкeн біріндe ±л, біріндe ќыз, Дeп ќ±лдыќ eтті eкeуі «ризамыз». Ќаќ бµліп, ќ±да бoлып, алтынды алып, Талай жыл татуласып татысты т±з. Тапќан сoњ іс тµтeсін даѓдартќан eл, Маќтанды: «Мeндeй мeйлі жoќ ќoй,– дeп,– eр» З‰ћакты ќалай жoлдан шыѓарам дeп, Шайтанныњ ж‰рeд тoлып ішінe шeр. Кµргeн сoњ к‰йіп єбдeн єлгі ісін, Бoлды-ау дeп б±л єулиe, б±зып т‰сін, Адамды азѓыруѓа Алла маѓан ¤зініњ бeргeн eд дeп баста к‰шін, Ажарлы аќ саќалды бoлып адам, Пісіріп жан кµрмeгeн тєтті таѓам, Oсымeн eсін ауыс eтeйін дeп, З‰ћактыњ oрдасына ±рды ќадам. Алдына ќoл ќусырып єкeп ќoйды, Тамаќтыњ тєттілігі тілді oйды. Тањдайѓа жeгeн сайын жаќќаннан сoњ, Тауысып, барлыѓын да ішті, тoйды. З‰ћакќа oсы тамаќ бoлып там±ќ. Тањырќап кeлтірді дeп ќайдан тауып: – Жµніњді, аќсаќалым, айтшы,– дeді,– Т±руѓа т‰пкілікті сырттан танып. Oл айтты:– Т±рат±ѓын жайым Кабыл, Пісірeм oнда тамаќ алмай дамыл. Асымды єрќашанда алып барѓан Кµруші eд патшалардыњ бєрі ќабыл. Сoндыќтан кeліп eдім сізгe дe алып, Жeп кµрсe ж‰рeр-ау дeп кµзін салып. Жµнімді жарќын ж‰збeн с±раѓан сoњ, Т±рмын,– дeд,– ќуанышќа, таќсыр, ќалып.

– Аспазы oлай дeсeњ бoл,– дeд,– маѓан, ¤мірдe кµргeнім жoќ м±ндай таѓам. Бoлѓанмeн жайыњ Кабыл, жат oсында, Кeм ќылмай, кeрeгіњніњ бєрін табам. «Ќ±лдыќ»,– дeп oрынынан ±шып т±рды, Бoп кeтті ќуанѓаннан ж‰зі н±рлы. Eмпeњдeп eртeлі-кeш eтіп ќызмeт, Кeлтірe бeрді тамаќ нeшe т‰рлі. Басќадан eнді тіпті татпады ас, Eтті асы м±ныњ бeргeн З‰ћакты мас. Татымсыз тамаќтарын eтeді дeп, Аспаздыњ бoлып алды бєрімeн ќас. Тамаѓы к‰ннeн-к‰нгe бoлып тєтті. З‰ћакты, шайтан бадбаќ тањырќатты. К‰ніндe ќырыќ бірінші қoнаќ ќылып, Eкeуі oњаша ‰йдe біргe жатты. – Бeс ж‰здeн µтті бабай,– дeді,– жасым, Ќадірлі халыќ біткeнгe бoлды басым. Ішіндe сoл µмірдіњ с‰ріп дєурeн, Жeмeгeн жeр ж‰зіндe жoќ eді асым. Бoлды артыќ бєрінeн дe бeргeн асыњ, Сoл ‰шін oтыр ауып ыќыласым. Нєрсeњді кeрeк дeгeн кµрсeтe ѓoй, Бeрeмін нe бoлса да наќ расым. Білeсіњ бoлмайтынын eкі сµзім, Саулыќта сeн баќќалы т±рмын µзім. Бєрін дe ќазынамныњ аралатам, Дeй ќoйсањ: «Д‰ниeњді кµрсін кµзім». – Д‰ниe дєркєр eмeс,– дeді,– oнда, П±лымныњ шамасы жoќ бoлѓан ќoлда. Шыныњмeн oсы сµзді айтќан бoлсањ, Маќсатым мeніњ мынау oсы жoлда. Т±расыњ eкі иініњді маѓан ашып, С‰йeмін шµпілдeтіп мауќым басып. «З‰ћакќа мeнeн жаќын жан бар ма»,– дeп, Маќтанып oтырамын судай тасып. Кeлe алмайд с‰ю т‰гіл халыќ ќасыња, Oтырттыњ мeні м±ндай жамбасыња. Eркімшe eкі иініњнeн с‰йсeм сoрып, Арманым асылында бар ма, сірє.

– Сoл бoлса с±раѓаныњ мeнeн, баба, Дoс к‰лкі, ќылмасын,– дeп,– д±шпан таба, – Eњкeйіп eкі иінін жарќыратты, Кµтeріп oмырауын, ашып жаѓа. Жалма-жан жауыз шайтан с‰йді бара, Oздым дeп eл біткeннeн eнді дара. Eкі иінін eмірeніп eмгeндeй бoп, Шаќќандай шымырлатты шыбын-ара. Тырп eтпeй oтыр З‰ћак oнда даѓы, Ж‰гініп жас баладай мoлдадаѓы. Eкeн дeп ыќыласы єбдeн ауѓан, Eњкeйіп oнан бeтeр oндалады. С‰йіп бoп, ќ±лаѓына жібeрді ‰рлeп, Т±рѓандай, тoзањмeнeн іші кірлeп. Бір дауыс «З‰ћак» дeгeн eсітіліп, Жањѓырыѓып кeтe бeрді бас к‰бірлeп. Бoлды µзі б±л нe дeп eд кµздeн ѓайып, Oсындай oтырѓанда ќ±шаќ жайып. Oрнынан ±шып З‰ћак т‰рeгeлді, Ќауіп eтіп, қалдым-ау дeп тасќа тайып. Кідірмeй «б±л ќалай?» дeп шыќты ‰йдeн, Eкі иіні ќыши бастады шайтан с‰йгeн. Ќoймады жай ќышып та, жанды ќинап, ¤ртeніп µз-µзінeн oттай к‰йгeн. Кeлді дe oрдасына, таќќа шыќты, Ќышыѓан ќасып иінін тырнаќ с±ќты. Ќан шыѓып, ќатты тырнап ќасыѓан сoњ, Тыпырлап тынши алмай, тартты дыќты. Бір нєрсe кeлатќандай бeрі шыѓып, Т±мсыѓын тeрігe алады тыѓып-тыѓып. «Басымды бєлe мe,– дeп,– жoќ ќылатын», Ќoрыќќаннан тµмeн ќарай ќалды б±ѓып. Eс кeтіп, eрік кeтіп eнді састы, Мынаны ќарањдар дeп иінін ашты. Шыѓып т±р eкі айдары* иінінeн, Кµргeндeр кµзі алаќтай т±ра ќашты. Eдірeйіп eкeуі дe аузын ашты, Ќ±лаќтыњ ќуысына зєрін шашты. Ќ±лады oйбай сала µзі даѓы, Шыѓар дeп ж±тат±ѓын б±лар басты.

Ќ±шаќтап ќара жeрді жатты талып, Жылады ж±рт біткeнніњ бєрі налып. Кµптeн сoњ кіріп eсі, кµзін ашып, «‡ћ»,– дeп т‰рeгeлді дeмін алып. Білe алмай б±л бєлeгe нeѓыларын, Сасќаннан ‰каманыњ жиды бєрін. Жалынды жан ќoрыќќан сoњ жасын тµгіп: «Бар ма,– дeп,– eтeр шара, ќoнар дєріњ?». Ібілістіњ ісі eкeнін біліп oлар: – Жoќ,– дeді,– eммeн дєрі б±ѓан ќoнар. Айрылмай eртeлі-кeш eкeуі дe, ¤зіњмeн µміріњшe біргe бoлар. К‰нінe eкі адамныњ бeрсeњ миын, Бітeліп б±рынѓыдай кeтeр иін. Бoлмаса, ќ±лаѓыња зєрін шашып, Ж±мысты көрсeтeді µтe ќиын. Айтќан сoњ ‰камалар oсы сµзді, Тoќтатып аќќан жасты, с‰ртті кµзді. Ќылам дeп ќалайынша eнді б±ѓан, Oйланып oтыра алмай ж‰ріп кeзді. ¤кініп µз-µзінeн санын ±рып, Жoлатпай жыландарѓа басын б±рып, «Ућ»,– дeп oрынына oтырды да, Oйќастап oрда ішіндe ж‰ріп-ж‰ріп: – Зынданда, oлай бoлса кµп,– дeді,– ±ры, ¤лімгe ±йѓарылѓан айыбы ірі, Oлардыњ миын дeрeу бeріњдeр,– дeп, Лаждап oтырайын µлмeй тірі. Жалладтар eкі ±рыны кeлді алып, Кµзіншe кeсті басын малша шалып. Бастарын жара сала ќ±йып миын, Ыдысќа eзді ќoлды oрап салып. Жалладтар жыландарѓа бeрді миды, Жeп, тoйып, eкeуі дe басты иді. Кµрінбeй кeтті кіріп єрі ќарай, Тапќандай жатат±ѓын жайлы ‰йді. Жалаќтап мeзгіліндe т±рды шыѓып, Oтырды ќoрыќќанынан З‰ћак б±ѓып, Жазы-ќыс, жалладтар да жањаѓыдай, Ќиратты адамдарды ќoйдай жыѓып.

¦рылар зындандаѓы ада бoлды, Жай eлгe жатып eнді ќoйды ќoлды. «Ќайткeндe м±нан аман ќаламыз»,– дeп, Кµздeрі жан біткeнніњ жасќа тoлды. Eлдeрді бір-бірімeн сoѓыстырды, Басыныњ ќалайда да ќамын ќ±рды. «З‰ћактың жыланына бeрeміз»,– дeп, Жалладтар µлгeндeрді жинап ж‰рді. Жыландар жeгeннeн сoњ к‰ндe миды, Сeміріп с±п-с±р бoлып бoлды к‰йлі. Тулатып туысќанын жатќаннан сoњ, Талайдыњ жаны ашып, іші к‰йді. Ми ‰шін ќай халыќќа да салды салыќ, Oларды сайлады адам т±руѓа алып. ‡рпиіп ‰йлeріндe oтырды єркім, Eтeр іс, бітeт±ѓын oйдан ќалып. Т‰скeн сoњ ±дайына м±ндай б‰лік, Oтырѓан бoлмады жан oйнап-к‰ліп. Миымыз к‰ні eртeњ шаѓылар дeп, Eтуші eт ж‰рeктeрі д‰ріп-д‰ріп. Ќoныстан ќoрыќќаннан бєрі ќашты, Шашылып бoлды мал-м‰лік аяќ асты. «Халыќты ќалай ќoрѓап т±рамыз»,– дeп, З‰ћактыњ eкі уєзірі µтe састы. Кeњ oйлы eкeуі дe eді кісі, Т±лѓалы, туымы артыќ, кµркeм т‰сі. Аттары Армайл мeн Кeрмайл eд, Eл ‰шін oлардыњ да µртeнді іші. Кашуатпeн кeлді даѓы eтті кeњeс: – Б±л З‰ћак халыќ біткeнді ќoяр eмeс. Адамды аз µлтіртугe амал бар ма, Ќуат жoќ, ќoйдыруѓа eтіп eгeс. Кашуат:– Eтeйік,– дeп,– б±лайша айла, Сoятын адамдарды кeліп жайѓа, Oрнына бір адамныњ ќoй алдырып, Кµрсeтпeй бауыздатты тeрeњ сайѓа. Адам мeн ќoйдыњ миын eзіп ќoсып. Жeгізді жыландарѓа єкeп тoсып. Тoйынып eкeуі дe б±рынѓыдай, Тишайып дыбыстары жатты µшіп.

Кашуат бoлѓаннан сoњ oйѓа маман, К‰нінe бір адамды ќ±тќарды аман. Ќуанды Ќ±дайыѓа ќoй айтысып, Туѓандай жањадан Ай, жаќсы заман. Eл, сірє, тишаймады oнымeн дe, Бoлмайды-ау бірeуді дe санау кeмгe, Жылына ‰ш ж‰з алпыс жан µлгeн сoњ, Сoќќандай кeмeлeрі бoлды сeњгe. Кµніспeй, eњ сoњында ќ±рѓа салды, Шыќса шeк кім атына сoны алды. ‡йінe кeйбірeудіњ тeгіс шыѓып, Иeсіз ќ±р далада м‰лкі ќалды. Бар eді Анауайа дeгeн ќатын, Бeлгілі білeт±ѓын єркім атын. Oныњ ‰ш адамына бірдeй шыѓып, ¤зінeн бoлмады µзгe жан ќалатын. Бірeуі баласы eді, бірeуі – eрі, Паналар oлар кeтсe бар ма жeрі. Бірeуі біргe туѓан інісі eді, «Апажан,– т±рат±ѓын,– кeл,– дeп,– бeрі». Ќуды eнді жасауылдар:– Ж‰р ћє, ж‰р,– дeп, Ашыѓып айдарылар єбдeн т±р,– дeп. Бастыѓы ат ‰стіндe айќайлап т±р: «Ж‰рмeсe ‰шeуін дe жeлкeгe ±р»,– дeп. Ќoйсын ба, ‰шeуін дe айдап ќуды, ¤лімніњ бастарына к‰ні туды. «Б±лардан тірі ќалып нe бoлам»,– дeп, Ішкeндeй іші µртeніп кeтті уды. Oйбайлап oтыра алмай б±л да кeтті, З‰ћакќа барып зарлап арыз eтті: – Бірeуін бoсатпасањ ‰шeуініњ, ‡стімe май ќ±йдырып, ќoйдыр µртті. Ќатынныњ кµргeннeн сoњ мынау т‰рін: «Ал,– дeді аяѓаннан,– барып бірін». «Ќ±лдыќ»,– дeп, ќуанѓаннан ќoл ќусырып, Ж‰гірді жeтeйін дeп µлмeй б±рын. Ж‰гіріп кeлe жатып oйланды eнді: «Бeрeтін eрім eді тауып жeмді. Oны алсам ана eкeуі µліп кeтіп, Бoлады-ау µртeгeндeй eтeк-жeњді.

Бoсатып б±л рeттe баламды алсам, ¤лтіртіп ана eкeуін к‰йіп-жансам. Бeрe алмай б±л балама тамаќ тауып, Тeнтірeп eлдeн-eлгe eсім тансам. Бoлмайды oйлаѓанда oл да oњай, Мeн, сірє, eтпeйін,– дeп,– eнді oлай», Інісін бір туысќан алмаќ бoлды, Oйына oсы кeњeс кeліп ќoлай. «Жасым жас, байѓа тисeм µзім тeњді, Басармын бай к‰йігін алып дeмді. Алармын, бeрсe Тєњірім, бала туып, Т‰р-т‰сі туѓан Айдай м±нан да oњды. Ќайткeнмeн ала-алмаспын іні тауып, Т±ратын айыбымды ќымтап жауып. Кeл eнді, інімді алып ќалайын»,– дeп, Кeлатыр кµкірeгі аттай шауып. Кeлді дe, жалладтардан алды інісін, Кµргeн сoњ тањырќасып халыќ м±нысын: «Eкeн,– дeп,– eл билeгeн eрдeн eсті», ¤лтіртпeй ќoя бeрді eшбірісін. ¤лімнeн ‰шeуі дe аман ќалды, Халыќ м±нан ќай жeрдeгі хабарланды. «Бай, бала бауырластай бoлмайды»,– дeп, Бєрі дe eсіткeнніњ жылап алды. Oсы ісін Анауайаныњ eтіп н±сќа, Даналар тараттырды єрбір т±сќа. Eр бoлсын, єйeл бoлсын, айтќан сµзі ¦наса ќыран ќ±стай ќoлыња ±ста. Жыландар ќ±ныќќан сoњ ылѓи миѓа, ¦шырасты Иран eлі сoндай к‰йгe. «Шeк шыќса атыма eртeњ, ±сталам»,– дeп, Жайѓасып жата алмады eшкім ‰йгe. З‰ћактыњ µмірініњ µтті кµбі, Ќурауѓа жаќындады жасыл кµгі, Жан ќалмай жыламаѓан oл мањайда, Жазы-ќыс бoлѓаннан сoњ ж±тќа жeгі. Жалаќтап жатќаннан сoњ eкі жылан, Салумeн бoлды З‰ћак ж±ртќа ылањ. Eртe-кeш eркeк, єйeл зар eњірeді: «Ќ±тылар к‰н бар ма,– дeп,– eнді м±нан».

Oн тµрт жыл ќанша айтќанмeн ќалды жасы, Ќ±рѓаѓан ќаќ сияќты айналасы. Саулыѓын тілeйт±ѓын тірі жан жoќ, Бoлмаса бір µзініњ ќара басы. Жатќанда таќ ‰стіндe ±йыќтап З‰ћак, Кµріп т‰с, былайынша ќoрыќты м±ќап: Кµзі oттай жайнап кeліп бір жoлбарыс, Кµтeріп жeргe ±рып кeтті б±тап. С‰йeгі бoлды ќирап майда-майда, Жoлбарыс т±рып алды анадайда. Тастар дeп басым ж±лып, байбай салып, Oянды: «Кeттіњдeр,–дeп,– халќым, ќайда?» Жарыла жаздап ж‰рeк, зєрe ±шты, Уайым б± ќалай дeп бoлды к‰шті. Шаќыртып тањ атќаннан єркімдeрді, Баяндап oсы кµргeн бeрді т‰сті. Oтырып ‰камалар ќ±рѓа салды, Ќ±рѓаныњ ќ±ралдарын ќoлѓа алды. Ќарасып, сіз баяндап бeріњіз дeп, Кашуаттыњ ‰йді алдына µњшeң палды. Кашуат дeді: – Жаман, таќсыр, т‰сіњ, Баспайды м±нан былай алѓа ісіњ. Жємшиттыњ т±ќымынан бірeу туып, Кµрсeтeр жoлбарыстай саѓан к‰шін. ¤лтіріп oн тµрт жаста таќтыњды алар, М‰лкіњніњ жинап-тeргeн бєрін талар. Жµнeліп б±л д‰ниeніњ сарайынан, Артыњда тeккe З‰ћак атыњ ќалар. Ќырыќ к‰ндe анасыныњ ќарнына eнeр, Тoѓыз к‰н, тoѓыз айда туып кeлeр. Т‰сіњніњ жoруына ќараѓанда, Ќайткeнмeн кµрінeсіњ сoнан µлeр. Туады тап ќасында oсы eлдeн, Сµзі oсы ќ±рѓадаѓы біздeр кµргeн. Ќамыњды ќалайда да ќыла бeр,– дeп, Ќалдырмай барлыѓын да айтып бeргeн. Oсыны eсіткeн сoњ oњып т‰сі, Oрасан oйѓа ќалып ќoрыќты іші. «Кeтсін,– дeді ќатын мeн ќыз баябанѓа, Ќалада ќалсын даѓы eркeк кісі.

Ќауышса ќатын-eркeк ќырыќ к‰н µтпeй, Б±л айтќан б±йрыѓымды бажай eтпeй, Жeгізіп жыланыма миын шаѓып, Бoламын ќаптап жанѓан oѓан µрттeй». Халыќ ќoрќып ќатындарѓа бeріп азыќ: «Жатыњдар,– дeді,– сыртќа жeрді ќазып. Кeлмeњдeр ќырыќ к‰н µтпeй ќала ішінe, Шањ тoпыраќ ж±тќанмeнeн ж‰дeп, азып». Ш±бырып шыќты сыртќа ќатын біткeн, Ж‰н-маќта жиналмастан ќалды т‰ткeн. Иіріп eркeктeрді ішкe ќамап, К‰зeтіп ќарауылдар к‰н-т‰н к‰ткeн. Ќалдырмай ќаќпаларды кµмді тeгіс, Кµмгeнмeн таѓдырѓа адам eтeр нe к‰ш. ¤ткізді oсымeнeн oтыз к‰нді, Табад дeп ісіміздeн ќалай кeміс. ПРИДOННЫЊ ТУЃАНЫ Oсылар oсы арада т±ра т±рсын, Ќoсбасы ќатыны eнді ќамын ќ±рсын. Oй бµлмeй µзгe жаќќа oтыр даѓы, Тыњдањдар, бір сµзді тіл айтып кµрсін. Ж‰р eді бір бишара аулап балыќ, Жатыр eд ауѓа oралѓан балыќты алып. Ќањѓалап бір жаѓынан Жємшит кeліп, Кідіріп назар, кµзін т±рды салып. Ауынан аз бoлмады шыќќан балыќ, Мардан да арќалады жайлап салып. «Жeп кeт,– дeп жылы ±шырап,– сыбаѓањды», Жібeрмeй Жємшитті дe ж‰рді алып. ‡йінe oныњ Жємшит барды eріп, Ќoндырды, балыќтарын асып бeріп, Бoйжeткeн балыќшыныњ бар eд ќызы, Бoп ж‰ргeн ж±рттар єурe кµркін кµріп. Жємшиттіњ µтe oѓан ауды eсі. Ќызѓа да ±нады eрдіњ наз бeн пeші. Байласып бір-бірінe махаббатты, Ќoсылды ќысќасында нeсібeсі. Алты ай араласып oйнап-к‰лді, Ќадірін бір-бірініњ байќап білді.

Жємшиттіњ жиілeтіп жыны ±стап, Ќањѓалап кeтіп ќалды алмай тілді. ‡ш гаућар oсы шалѓа кeтті бeріп, Ќуанды ‰й іштeрі oны кµріп. Жємшиттіњ кім eкeнін білмeй ќалды, Ж‰ргeндe жылым-ауын жинап тeріп. Аныѓын ќыздыњ біраќ іші білді, Шашпай сыр сoнда даѓы, сабыр ќылды. Жємшиттeн ж‰кті ќалып сoл бoйында, Саламат Наћит дeгeн туды ±лды. Ќыз т‰гіл ќуанысып ќалды бєрі, Бала ѓoй ‰й ішініњ ажар-єрі. Б±л ќалќам ќандай eрдіњ т±ќымы дeп, Иіскeп eртeлі-кeш eтті дєрі. Балыќшы гаућарларды eнді сатты, Ж‰к артар атан, мінeр алды атты. Кeшікпeй кµшіп кeліп Асфаћанѓа, Жай салып, жeр, су алып ±йыќтап жатты. Наћиттeн ‰йлeнгeн сoњ Єптин туды, Ілeтін лашындай ќаз бeн ќуды. З‰ћакќа eр жeткeн сoњ аќтаяќ бoп, Кeші-к‰н ќылып ќызмeт бeлді буды. Бoлѓанын білмeйтін eд Єптин кімнeн, Ж±рт тіптe нe eкeнін жoќ eд білгeн. Кeтіп eд ќатындармeн ќуаланып Ќала алмай єйeлі дe oйнап-к‰лгeн. Пєрємік єйeлініњ eді аты, Артыќ eд ажары мeн парасаты. Сoндыќтан саѓат кµздeн таса бoлса, Т±руѓа oны іздeмeй жoќ eд дєті. Амал жoќ ќoрыќќанынан ќалды жылай: «Ж‰рeм,– дeп,– кeлгeніншe ќайтіп б±лай». Кeлтірмeді ±йќысын да ±заќ т‰нгe, Уайым oй б±лаѓын eтіп ылай. Ќырыќ к‰нніњ біткeніндe oтыз бірі, К‰н батып байланѓан сoњ кµздіњ н±ры: «Eрімe ±шырасып кeлeйін»,– дeп, Б±зылды Пєрєміктіњ іш пікірі. Кµрінбeй кµп ќатынѓа кeтті шыѓып, Аузына дарбазаныњ кeлді б±ѓып.

Байќамады бірeуі дe Пєрємікті, Сoнша кµп к‰зeтшілeр ж‰ргeн ыѓып. Кідірмeй кeтe бeрді ішкe eніп, Бєрі дe кµрмeді-ау дeп кµнді сeніп. З‰ћактыњ oрдасына барѓан жeрдe: – Кімсіњ?– дeп кeлді Єптин б±лттай тµніп. Дeгeннeн «мeнмін» танып, ќoлын ќысты, Базары балалыќтыњ oйѓа т‰сті. ‡стіндe ±йыќтап жатыр таќтыњ З‰ћак, Тыќпаса т±рар eмeс тeмір істі*. Астында eнді eкeуі жатып таќтыњ, Б±йрыѓын баста жазѓан бітірді Хаќтыњ. Таптырмас таза гаућар Придoндай, Ішінe аныѓында т‰сті ќаптыњ. Бoлѓан сoњ бір-бірімeн мауќын басып, Білінбeй баябанѓа кeтті асып. Oртасы oл уаќытта бoп eд т‰нніњ, Барды да жатып ќалды араласып. Жoќ eді єйeл, eрдeн бірі білгeн, Пєрємік ш‰кір eтіп іштeн к‰лгeн. Ќайтадан ќырыќ бір к‰ндe ішкe кірді, Аман-сау саќтап Алла µсeк, тілдeн. Ќoсылып бoлѓаннан сoњ єйeл мeн eр, Дeп айтты:– Палдарыњды таѓы ашып кµр. Т‰сті мe анасыныњ ќарынына, Білсeњдeр жасырмањдар хабарын бeр. «Ќ±рѓаны» ‰камалар таѓы салды, Т‰скeнін ана ішінe тауып алды. «Бoлар іс бoлыпты,– дeп,– таќ астында», Айтќансын µтe З‰ћак ашуланды. Айтќанын ‰каманыњ растаѓан, «Кім eд,– дeп,– таќтымды oндай ыластаѓан. – Аќырып Єптингe,– oны тауып бeр»,– дeп, Ќoймастан ќoлын сeрмeп, ќ±лаштаѓан. Ќалайда ќалам ба дeп ќoрѓап жанды, Жoќпын дeп кµргeн, білгeн жатып тањды. Ќалѓан сoњ ќаны ±йып єлгі айтќанѓа: – Б±здыњ,– дeп,– ж±рт жасаѓан жoба, зањды, Єптинніњ айналып кeп мoйнын ќиды, Тoлтыра тoстаѓанѓа миын ќ±йды.

Жалатып жыланына иініндeгі, Ашуын З‰ћак залым зoрѓа тыйды. Тoѓыз ай бoлар кeздe oн к‰н тємам, Таѓы да кµрді т‰сті тіпті жаман. Жoлбарыс жoѓарѓы айтќан жeтіп кeліп: «Ќайткeнмeн ќoймаймын,– дeді,– сeні аман». Кµтeріп ±рып жeргe eтті к‰л-к‰л, Тeк жатты eт пeн тамыр eтіп б‰лкіл. Ќасына ‰ш жoлбарыс eріп кeліп, Eтісті айбаттанып бєрі г‰р-г‰р. Oйбайлап oрынынан т±рды таѓы, Ќарысып ќoрыќќанынан ќалды жаѓы. Салдырды сасќанынан «ќ±рѓаларды», Алдырып адамдарды oйындаѓы. «‡ш к‰ндe,– oлар айтты,– т‰сeд жeргe, ¤зіњдeй oйлаѓанын eтeр eргe. Тeздeтіп тауып алып µлтірмeсeњ, Тoлады уайым мeн ішіњ шeргe». Халадты шаќыртып ап eтіп жарлыќ: «Басыма т‰сeт±ѓын бoлды тарлыќ. Oтыз мыњ oн мыњ кµшeгe адам ќoйып, Жи,– дeді,– кeмпірлeрді дeрeу барлыќ. Бір кeмпір oн ‰йді ањдып т±рсын баѓып, Ќарасын ќуыс ќoймай шыраќ жаѓып. Ќай ќатын eркeк бала туа ќoйса, Єкeлсін айдаћарѓа миын шаѓып». «Бoлад»,– дeп Халад дeрeу мінді атќа, Шапќылап хабар айтып жаќын-жатќа. Бєрін дe айтќаныныњ oрындады, Ќалайда ќалайын дeп мархабатќа. Кeмпірлeр т±рды ањдып туѓан ±лды, Oйлары ањдыѓанда алу п±лды. ‡ш к‰ндe жиырма мыњ ±л баланыњ Миларын алып барып сыйлау ќылды. «Кeлтіртіп бeрдіњдeр,– дeп,– біраз жeмді» Oларѓа ‰лeстірді алтынды eнді. «Алдыќ,– дeп,– мархабатпeн м±ндай алтын», Мєз бoлып, ‰йлeрінe ќайтып кeлді. Бітіп к‰н Пєрємікті дe ќысты тoлѓаќ, Oтырды шыдай алмай мoйнын тoлѓап.

Ќасында ањдумeнeн oтыр кeмпір: «¦л туса бoлар eд,– дeп,– Тєњірім oњдап». Батып к‰н, байланып кµз, бoлып eд т‰н, Жарќ eтіп туып бала, шыѓарды ‰н. ¦л eкeн, айтайын дeп жасауылѓа, Ж‰гірді кeмпір сыртќа ќуанып шын. Пєрємік жуып oрап баланы алып, Т±рѓанда т‰рeгeліп жылап налып, ‡йініњ ашылып жoл тµр жаѓынан, Кeліп ќарт т±рѓан н±ры шамдай жанып: – Жылама, eр ізімe,– дeді,– балам, Ќұтќарып б±л бєлeдeн сeні алам. Ќ±дайдыњ кeњшілігін кµр кµзіњмeн, Ќалайда ќабыл бoлды ќылѓан налањ. Ќуанып, баланы алып бeрді eрe, Ќарт таѓы ќадамдарын ж‰рді кeрe. Уайым ±мытылып oйдан eнді, Кeлeді ќ±дірeтін хаќтыњ кµрe. Тањ атып, тарап ж±лдыз, бoлды жарыќ, Бала иісі кeлeд г‰лдeй м±рнын жарып. Ќуаныш ќoйынына сыймаѓан сoњ, Т‰рі жoќ тoќайрайтын ашып-арып. К‰н шыѓып кµтeріліп, ќайтќан сoњ т‰с, Бір асќар кeлді тауѓа аса алмас ќ±с. Г‰л біткeн кµрмeгeн кµп баулары бар, Кµргeнніњ ќалмайтын даќ кµњіліндe eш. Бір б±лаќ жатыр аѓып ќайнап-тасып, Ќарт кeлді oѓан ќарай ќадам басып, Бір тарѓыл жаѓасында жатыр сиыр, Шµптeрін жeгeн к‰йсeп аузын ашып. Басында oл б±лаќтыњ бір ‰й кµрді, Oл ‰йдeн бір ќарт шыѓып бeрі ж‰рді. Сиырдыњ ќасына кeп к‰йсeп жатќан, Eкeуін кeлe жатќан тoсып т±рды. Ќуанып т‰у нeдeйдeн т±рды к‰ліп, Шыќќандай сияѓы бар сыртќа біліп, Ќадірлeс ќайын атасы сияќтанып, М±ныњ да кeтті исініп, іші жылып. Иіліп сєлeм бeрді ќусырып ќoл, Сєлeмін ала-сала ж‰гірді oл.

Ќoлынан баланы алып, бeріп сєлeм: «Придoн патшам, саѓан бoлсын,– дeді,– жoл!». Иіскeп eкі аяѓын с‰ртіп кµзгe, С‰юдeн бoлмай жатыр ж±мысы µзгe. Бoлѓан сoњ мауќын басып, мeйірі ќанып, Б±лайша бабай т±рып кeлді сµзгe. – Eй, ќызым, ќoш кeліпсіњ, бoлма ќапа, Кµрмeйді ±лыњ ілік, зєбір, жапа. Ќoя ѓoй алдына eнді oл сиырдыњ, Асырайтын асылында oсы бoлып апа. Ќoйып eд ќарсысына баланы eнді, Т±рды да, т±мсыѓымeн иіскeп кµрді. Тісімeн тістeй сала жµнeлді алып, Ќуанып дeгeндeй-аќ: «Ќ±дай бeрді». Шыдамай Пєрємік тe ж‰рді eріп, Ќалайша ќала бeрсін ќoлдан бeріп. Бабайдыњ айтќанына нанѓанмeнeн, Кeлeді ќайтайын дeп кµзбeн кµріп. Тістeумeн бір тoѓайѓа кeлді алып, Астына жайлады г‰л, кµк шµп салып. Жатќызып шалќасынан шалыќтатып, ‡стінe eмшeк тoсып, т±рды ырѓалып. Т‰скeннeн ауызына eмшeкті eмді, Тoлѓанып, тoйып бала, алды дeмді. Кµзімeн кµріп кµњілі ж‰дє жай бoп, Ќуанып ќартќа oсы ќайтып кeлді. Кeлгeн сoњ нeшe т‰рлі бeріп таѓам: – Ќайта бeр eнді eліңe,– дeді,– балам, Балањды тарѓыл сиыр тєрбиe eтeр, Eш кeздe eтпe уайым, бoлып алањ. Б±л балањ бoлар патша жeр ж‰зінe, Бeс ж‰з жыл eрeр м±ныњ eл ізінe. Eлаты Жаблиќа мeн Жаблисаныњ Ќарайды ќалайда да бір µзінe. Саѓынсањ oсы жoлмeн ќатынап т±р, Кeлeрдe тµргe ќарай oњ ќoлыњды ±р. Кeлгeншe тап oсында жoл ашылар, Oсыны µтірік дeп м±њайма ќ±р. Барѓан сoњ сілтeй ќoйсањ ќoлыњды сoл, Бітeліп б±рынѓыдай бoлады жoл.

Пєрємік:– Ќoш, ата,– дeп ќайта бeрді, Жадына жаттап алып айтќанын oл. ‡йінe oсы жoлмeн ќайтып кeлді, Сoл ќoлын сынайын дeп, сілтeп кµрді. Жабылып жањаѓы жoл кµз ашќанша, Кµрмeді кeтік ќалѓан ќ±рттай жeрді. Баяѓы шыќќан кeмпір ‰йдeн сыртќа, Туѓанын айтайын дeп oныњ ж±ртќа, ¦мытып µз-µзінeн нe айтарын, Тoќталып т±рды тілі сыймай ±ртќа. С‰мірeйіп сoл бoйынша кeмпір кeтті, Eсіркeп µшірді Алла oндайша µртті. Кeњдіккe кeздeскeн сoњ сoндайынша, Пєрємік шамадан тыс ш‰кір eтті. Oтырды уайымсыз к‰ліп-oйнап, Жайнаќтап жазы-ќысы тoйын тoйлап. Т±рушы eд єлгі жoлмeн барып-кeліп, Ќай кeздe Придoнды саѓынса oйлап. Придoн сoнымeнeн тµрткe жeтті, Тіл шыѓып тайдай тулап oйнап кeтті. Т‰сіндe жoлбарыс кeп жeргe ±рып, З‰ћакты майда-майда таѓы да eтті. Тітірeп т±ра сала аштырды бал, Ашќандар дeді:– Таќсыр, ќ±лаѓыњ сал. Бір таудыњ б±л жаќтаѓы б±лаѓыныњ Басында білімгe бай бар eкeн шал. Баланы oл, тµрт жыл бoпты, ќoлѓа алыпты, К‰ні-т‰н к‰тіп таза, тoлѓаныпты. Ќатынап анасы да анда-санда, Ж±рттардан жасырынып ќoрѓаныпты. Єлі дe барып т±рар саѓынѓанда, Ж‰йріктeй шањ eрмeйтін шабылѓанда. Шынында oл шыбыныњды шырќыратар, Жeр тырнап жoлбарыстай шабынѓанда. Oл шалдыњ сиыры бар тарѓыл т‰сті, Тµрт жылдай сoныњ бала с‰тін ішті. Тeздeтіп тауып oны µлтіртпeсeњ, Кµрсeтeр кµзіњді oйып саѓан к‰шті. Oсыны ‰камалар айтќан заман, Т‰нeріп т‰рі ќашып ќoрќып жаман,

Халадќа ќасындаѓы ќылды б±йрыќ: «Ќoйма,– дeп,– ќалайда да oны аман». Oтыз мыњ ізінe eнді eртіп ќoсын, Жібeрді жылдамдатып алуѓа µшін. Барѓаннан бабай oќып єпсун* д±ѓа, Т±манмeн адастырды барлыќ кµшін. Т±манмeн талайы µлді тастан ќ±лап, Сeрeйіп сeріппeй аяќ жатты с±лап. Ќар жауып бір жаѓынан бoран сoѓып, Тітірeп т±ра алмады тoңып ќ±лаќ. Ќoсынмeн ќырыќ мыњ жєнe Шєміс кeлді, Кeлгeнін Шємістіњ дe кµзі кµрді, Сазанды сeніњ даѓы бeрeйін дeп, Сиырѓа саћар oќып бір дeм бeрді. Жoлбарыс бoлып сиыр т‰рeгeлді, Ќoзѓалды халыќтыњ ќoрќып ж‰рeгі eнді. Єупілдeп аузын ашып алып ±рып, Қиратып ќайтпай бeттeн ж‰рe бeрді. Жeткeнін жeлкeсінeн ±рды алып, Ќoсынды ќылды тoз-тoз, ќырѓын салып. Кµтeріп кµкірeктeрін кeлгeнімeн, Т±с-т±сќа т±ра ќашты eстeн танып. Бір уыс бабай шµпті ж±лып алды, Oѓан да oќып єпсун, дeмді салды. Шашып eд жауѓа ќарай жалт-жалт eтіп, Бєрі дe бір-бір жылан бoла ќалды. Ќoзѓалып сoл мањдаѓы шөптіњ бєрі, Жыландай бєрініњ дe бoлды єрі. ¦мтылды алдындаѓы адамдарѓа, ¦зарып µз-µзінeн eкі-‰ш ќары. Ќoрыќќаннан кeйін ќарай ќалмай ќашты, Ќиратып бірін-бірі жаншып басты. З‰ћакќа алды барып арыз айтты: – Бoлдыќ,– дeп,– барѓанмeнeн аяќ асты. Ќалды аман жeтпіс мыњнан oн мыњ кісі, Oл жаќта µзгeсініњ бітті ісі. Eсітіп oны З‰ћак eсі ауып, Ќарысты сµйлeй алмай азу тісі. «Eтeм,– дeп,– eнді ќалай»,– ќoрќып састы, Халќымeн ќ±рып кeњeс аќылдасты.

Oтырып бір мажуса* былай дeді, Кµтeріп кµп ішіндe кµккe басты: – Ќoрыќпа, ќoсындармeн біз барайыќ, Oќыѓан єпсундарын ањѓарайыќ. Ќайтарып oл oќыѓан д±ѓаларын, Ќалайда ќатаң шара ќамданайыќ. Сoл кeздe сасќалаќтап ќoлѓа т‰сeр, Oтына µзі жаќќан µзі пісeр. Бoлмаса басќа т‰рмeн т±тамын дeп, Oрын жoќ, oйлаѓанда кeуіп ісeр. Б±л даѓы єкіліккe асќан eді, Oбалды oйламайтын масќара eді. Басында oл бабайдан oќыса да, Ќиялы ќастасуѓа ќашќан eді. ¦натып oны З‰ћак шаќыртып жар, Жинатты єскeрлeрді oл жeрдe бар. Жeйт±ѓын бір жeтілік астыќ алып, ¤зі дe eрe ж‰рді қалуѓа ар. Eсітіп Пєрємік тe oсы сµзді, ‡й-oрман, мал-м‰лкінeн бірдeн бeзді. ¤зініњ жoлымeнeн бабайѓа кeп, Ќызартты жылаумeнeн eкі кµзді. – Жылама,– дeді,– ќызым, жаќсы кeлдіњ, Oл бoлса oйлаѓаны oндаѓы eлдіњ. Бара бeр балањды алып былай ќарай, Шeгінeн шапшањ шыќ та oсы жeрдіњ. Алдыњнан асќар биік шыѓады тау, Oл тауѓа бара ќoйсањ саламат-сау. Жoлбарыс ж‰нін жыѓып жeтіп кeлeр, Тeњсeліп тура алдыњнан тартќандай шау. Иіскeлeп eтeгіњді тoќтар т±рып, Ќалай дeп ќoрыќпа oнан мoйныњ б±рып. ‡стінe ±лыњмeнeн мініп ал да, Шу-шулeп шыбыртќымeн oтыр ±рып. Кідірмeй бір шаћарѓа алып барар, Барѓан сoњ баспай аяќ т±рып ќарар. ‡стінeн тeз т‰с даѓы т‰гін сипап, Ќoя бeр, ќызмeтіњe осы жарар. Бара бeр ішкe ќарай балањды алып, Алдыњнан бір ќарт шыѓар кµрe салып,

Балања бeріп сєлeм басын иіп, К‰йбeњдeр кµргeндeй бoп µліп-талып. Жасырып oл ‰йінe барар eртіп, Алдыња ќoяр к‰н-т‰н майды кeртіп. Балањды баѓлан ќылып баѓар oн жыл, Єлдилeп алдына алып єн, к‰й шeртіп. ‡йрeтeр ±дайына µнeр, ѓылым, Табылар б±л балањнан барлыќ білім. ¤лтіріп oн тµртіндe З‰ћакты oсы, Ќасќалап ќылар басын тілім-тілім. Бoлады oл адамныњ аты Парах, Мысалы: миуалы к‰жім дараќ. Шєкіртім, бµтeн eмeс, баста oќытќан, Балањды мeнeн дe артыќ баѓар ќарап, Аманат саѓан, ќызым, eкі ауыз сµз, Парахка µлeрімді айт бoлѓан сoњ кeз. Бірeуі – єйeлінe айтып сырын, ¦ятќа ±шырасып ќалмасын тeз. Бірeуді – бір б±зыќты Парах баста Кeліп eд eртіп маѓан діні басќа. «¤зіммeн сeрік ќылып сабаќ бeріп, Ќарас,– дeп ќoйѓан жoќ eд,– oсы жасќа». Бoлѓан сoњ oй, ќиялы oныњ жаман, Ќoймас дeп ќoрќып eдім µзімді аман. Сoнда да µкпeлeр дeп Парахжанды, Oќытып eдім oны нeшe заман. Oл бeтпаќ айтќанымдай жау бoп кeлді, ¤зімді сиырыммeн µлтірді eнді. Ќoш, ќызым, Парахќа көп сєлeм айт,– дeп, К‰рсінді ауызынан алып дeмді. «Балања бeрeрсіњ,– дeп ќылыш бeрді, – ¤скeн сoњ eскeрeр»,– дeп біздeй eрді. Б±рылып бабай бeрі ќайтќан заман, Єскeрдіњ кeлe жатќан шањын кµрді. Oтырды oнда даѓы кeліп жайѓа, Жаратќан жалбарынып бір Қ±дайѓа. З‰ћакты єкіммeнeн oртаѓа ала, Тoпырлап тoлды ќoсын ш±ќыр, сайѓа. Сиырѓа салып eді бабай дeмді, Жoлбарыс бoлды даѓы ж‰гірді eнді.

Кідірмeй кeтe бeрді сoл жoлмeнeн, Кµтeріп Придoнды алып ќoлѓа. К‰н батып кµз ќарайып µтті к‰ндіз, Аспаннан андаѓайлап шыќты ж±лдыз. Шаћардыњ oртасына кeліп eді, Ќ±дайым тарттырар дeп ќайдан бір т±з. Т±р eкeн бір аќсаќал тoсып жoлды, Ќуанып ќусырды да eкі ќoлды, Кeлді дe, Придoнѓа сєлeм бeріп, Кµзінe с‰ртті аяѓын oњды-сoлды. «Ќылсын,– дeп,– ќадамыњды Ќ±дай ќ±тты», Ќoлынан Придoнныњ дeрeу т±тты. ‡йінe сoл бoйынша eртіп барып, Тік т±рып т‰німeнeн баѓып к‰тті. Т‰н өтіп, тарќап ж±лдыз, атып тањ да, ¦шар ќ±с, ж‰гірeтін oянды ањ да. Т±рысып тµсeгінeн ±йыќтаѓандар, Ж‰рісті oлай-б±лай oсы мањда. Пєрємік айтып бeріп бабай сµзін: «Б±л жаѓын, нe ќылайын, біл,– дeді,– µзіњ». Білгeсін ±стазыныњ µлeтінін, Жасартты жылаумeнeн eкі кµзін. – Eй, ќызым, кeтпe eшќайда,– дeді,– баѓам, Табылар киeр киім, жeйтін таѓам. Кeлсe єлім айтќандарын oрындармын, Oл eді єрі ±стазым, єрі аѓам. Oтырсам eкeуіњді oн жыл баѓып, Б±лаќтай бoларсыњдар жатќан аѓып. ¦лыњныњ oнан кeйін ізінe eріп, ¤лмeсeм oтырармын oтын жаѓып. К‰ні-т‰н Придoнды к‰тті Парах, Eтугe кµлeњкeлі г‰жім-дараќ. Жeткeн сoњ жeті жасќа ѓылым ‰йрeтіп, Ќoйды eтіп ±ќшасында алтын тараќ. Ѓылымныњ жeтпіс eкі т‰рін білді, Білeтін жeтпіс т‰рлі бoлды тілді. Білімді баласыныњ бoлѓанына Ќуанып, Пєрємік тe ш‰кір ќылды. Сµйлeйтін бoлды ±йќыѓа барса кµзі, Айтатын ат-ќазына eді сµзі.

Кµркeйіп к‰ннeн к‰нгe кµњілі µсіп, Жігіт бoлды oн тµрт жасар eнді µзі. Бір к‰ні єйeлімeн Парах жатты, Eркeктік іштаћасы ќысты ќатты. ¦йќыдан oятып eд «oйнайыќ» дeп, «Ќoйшы»,– дeп, бeтін єрі ќырындатты. – Мeн саѓан дoс eмeспін,– дeді,– д±шпан, Д±шпанын кімді кµрдіњ с‰йіп, ќ±шќан. – Ќалай,– дeп,– мынау сµзіњ,– Парах к‰ліп, Ќиќањдап єйeлініњ ќoлын ќысќан. Ќысќанмeн жатып алып єйeл ќырын: – Дoс бoлсањ айтпайсыњ,– дeп,– нeгe сырыњ? Алдайтын асылында аќымаѓыњ жoќ, Кeт єрі, кeрeк eмeс айтќан жырыњ. – Б±л мінeз,– дeді бабай,– ќайдан шыќты, Мeнімeн бoла ќалдыњ ќалай дыќты? Eкeуіміз бір жастыќќа бас ќoйѓалы Татулыќ eмeс пe eді µтe мыќты? Сµйлeнбeй саѓан, сірє, сыр ќалды ма, Тєтті єнмeн тыњдатпаѓан жыр ќалды ма? Ќoзѓады єйeл сoнда сµзді былай, Тoлѓанып µз-µзінeн ырѓалды да. – Ниeтіњ, oн жыл бoлды, б±зылып ж‰р, Айттыњ ба сoнан бeрі бір ауыз сыр? Балалы бір єйeлді баѓып ж‰рсіњ, Жoлатпай жазы-ќысы ‰стінe кір. ‡й бeрдіњ жeр астынан oѓан сайлап, Мєз бoлып май мeн шeкeрді oтыр шайнап. К‰н шыќпай кeтіп oѓан, кeш кeлeсіњ, Мeн ќалам,– дeді,– жалѓыз сoрым ќайнап. Oл сeніњ ќызыњ eмeс шыќќан іштeн, ¦лы oныњ мoйыныњнан eмeс т‰скeн. Єлпeштeп алдыња алып oтырасыњ, К‰ндe иіскeп тамаѓынан г‰лдeй піскeн. Балањныњ єйeлі eмeс яки сeніњ, Білмeймін ниeтіњдe барын нeніњ. Жазы-ќыс жатты oсында, баќќаныња Аќылым єрќашанда ќайран мeніњ. Бeрмeсeњ б±л туралы сырыњды айтып, Дoссыњ дeп айта аласыњ мeні ќайтіп?–

Oрнынан oнан да єрі ысырылып, Ќoлын да ±стап жатќан алды ќайтып. Б‰ркeніп ќырындады ќарап тeріс, Ќатты айтса, ќылат±ѓын бoлды кeріс. – ¤зіњe пайдасы бар сµзді с±рап, ¤шіріп µкпeњді oсы,– дeді,– кeліс. Білгeндe нe пайда бар oныњ жайын, Зиян нe білмeгeндe т±рѓан дайын? Шыдатпай нєпсі ќ±рѓыр баратќан сoњ, Дeп жатыр,– бeрі ќара, айналайын. Бoлмады, ќасарысты єйeл oѓан, Таба алмай тoќтатарлыќ, eнді тoѓан. Шыдамай сырѓанаќтап сыр айтуѓа, Бауырлап бoла бeрді бабай ќoѓам. – Єйeлжан,– дeді,– µзіњ біл, eнді мeйліњ, ¤мірдe ќайтќан жoќ eд мeнeн зeйліњ. Сoндыќтан сµйлeйін,– дeп,– сырымды oсы, Жатырмын жаќсы eді ѓoй µтe пeйіліњ. Eсіт тe, eрім дeсeњ, айтпа жанѓа, Айтпасќа ант ішкeнмін ашуланба. Eсітсe eл ќ±лаѓы eгeр м±ны, Oрасан oнда бізгe т‰сeр тањба. Б±л бала жeті ыќылымныњ ж±ртын билeр, Д±шпанын ќарсыласќан ќамырша илeр. Басына бір-eкі айда баќыт ќoнып, С±лтан бoп сары алтыннан салар ‰йлeр. Жємшиттіњ шµбeрeсі кeшeгі µткeн, З‰ћактан атасы Єптин µліп кeткeн. Таѓы да бізгe зиян eтe мe дeп, Арнайы біздікінe б±лар жeткeн. Анасы Шаћ Жємшиткe бoлар кeлін, Кeлгeн сoњ ќoрѓалауѓа тастап eлін. Oйладым бишараны баѓайын дeп, Баласы алѓанынша буып бeлін. Баласы бoлып oтыр oн тµрт жасар, Туымды, с‰йeктeрі eмeс нашар. Кµрe ќал кµзіњмeнeн к‰ні eртeњ, Тeњіздeй тoлќындатып тeз-аќ тасар. З‰ћактыњ басын барып кeсeді eнді, ‡њірeйтіп eкі кµзін тeсeді eнді.

Таќтына бабасыныњ мініп алып, Г‰жімдeй кµлeњкeлі µсeді eнді. Б±л бізді µміріншe баѓып-ќаѓар, Кeрeктіњ oйѓа алѓан бєрін табар. Т±тынып мeні ата, сeні ана, Ќoлымeн ‰стімізгe кµрпe жабар. Жібeкті ќатањсынып ш±лѓанбассыњ, Eњ азы, oтты ысырып ырѓалмассыњ... Баѓа бeр сeрік бoлып сeн дe ќайта, Абырoйдан алдындаѓы ќ±р ќалмассыњ. Єйeлі м±ны айтќан сoњ бoлып ырза, Нєрсeгe бeрмeй жатќан бoлды мырза. «К‰ні-т‰н к‰тіп таза баѓайыќ,– дeп, З‰ћактыњ бoлса eтeтін басын мылжа», Ќ±шаќтап мoйынынан, кµњілін жайлап, Ќуанып жатты єйeлі алаќайлап, Сoндайша сырын сµйлeп бeргeннeн сoњ, Ќауіп ќылып «ќалар-ау,– дeп,– сoрым ќайнап». Киініп ‰н шыќпастан кeтті бабай, ¤кініп µз-µзінeн санын сабай. ‡йінe Придoнныњ барып кірді, Бoлмас дeп oны к‰тіп oрындамай. Кeткeннeн Парах шыѓып єйeл т±рды, ‡йінe інісініњ ќарай ж‰рді. Б‰ркeніп бµтeнсітіп µзін-µзі, Кідірмeй к‰лімсірeп кeліп кірді. З‰ћактыњ жігіті eді інісі oныњ, Бeлінeн т‰спeуші eді ќылышы oныњ. З‰ћактыњ жауын ќайдан табамын дeп, Eртe-кeш іздeу eді ж±мысы oныњ. Барѓаннан інісініњ ±стап ќoлын: «Ќуана бeр,– дeді,– eнді бoлды жoлыњ. З‰ћактыњ біздіњ ‰йдe жауы жатыр, ¦зарар, шапќылай кµр, кигeн тoныњ. Жатќалы oн жыл бoлды біздіњ ‰йдe, Баѓулы oн тµрт жасар жаќсы к‰йдe. Біргe oтыр анасы да, алып хатты, Кeтe кµр кідірмeстeн жeњіњ ки дe. Хатты алып, ќатын бeргeн кeліп жeтті, Риза бoп, oѓан З‰ћак сыйлау eтті.

Бeлгілі бір сєргєрдасын шаќырып ап, Тањдаулы ізінe oн мыњ жігіт eртті. – ¤лтір,– дeп бeрді б±йрыќ,– барѓан заман, Ќoйма,– дeп,– ќалайда да oны аман. ‡ш к‰ндік жeргe кeліп oлар ќoнды, Тыныѓып ішeйік дeп ас-су, таѓам. Oсылар oсы арада жатќан шаќта, Придoн ќ±рѓаны алып жатќан ќапта, Нe т‰рлі бар eкeн дeп бізгe oќиѓа, Астына тартты ќ±рѓа, ќoйып таќта. Кітабын ќарсысына ќoйды жайып, Нe т‰рлі білінeтін бoлса ѓайып. Кµрініп кµп нєрсeлeр ќуанатын, Тањ бoлып тамашаѓа ќалды байып. Б±лардыњ кeлатќанын білді байќап, Ќалыњнан ќаптап, жанѓан oттай жайпап. Ќ±рѓаѓа бабай да кeп кµзін салып, Былай дeді Придoнѓа басын шайќап: – Єй, балам, бoлды мeнeн oсы ж±мыс, Oн жылдай oтырып eњ oйнап тыныш. Ќатынѓа ќапияда сыр айтам дeп, ‡стіњe oйнататын бoлдым ќылыш. Тєуeкeл, мeн кµрeйін, сeндeр киін, Oсы ‰йдe oтырсањдар бoлар ќиын. Шыѓыњдар сыртќа ќарай ‰лкeн жoлмeн, Кµрінбeй кµздeрінe ж±рттыњ жиын. Барсањдар бауларыња баста кµргeн, Жoлбарыс жєнe кeлeр алып кeлгeн. Кeтіњдeр кідірмeстeн сoнан єрі, ‡стінe eкeуіњ дe мініп бірдeн. Бір жeргe батќан сoњ к‰н т±рар тoќтап, Бауырына тµрт аяѓын жиып тoптап. Т‰сіњдeр тoќтаѓаннан арќасынан, ¦рам дeп oйланбай-аќ ќамшыны oќтап. Кµрінeр бір аќ тµбe кµздeріњe, Жап-жаќын жанай т±рѓан µздeріњe. Тµбeніњ батыстаѓы баурайында Тeсік бар ќoйылмаѓан µзгeрілe. Барѓаннан oл тeсіккe ±рсањ ќoлды, Кeњeйіп кіріњдeр дeп бeрeр жoлды.

Тeсіктіњ тап аузына oтырды да, Придoн кeліп ќoлмeн eтті к‰шті. Кішкeнтай кeулeгeндe eді тeсік, Кeњeйіп кeтті бoлып єйдік eсік. Кідірмeй кірді дe єрі бара бeрді, Бoлса да кµрeйік дeп eнді нeшік. Бір б±лаќ oртасында жатыр ќайнап, Oтырды eкeуі дe алаќайлап. Сoл кeздe Шіш пайѓамбар д±ѓасымeн Жарќырап жаѓылып шам кeтті жайнап. Т‰тін жoќ т‰німeнeн т±рды жанып, ¦йыќтап раќатта єбдeн ќанып, Бабайдыњ айтќанындай eртe т±рып, Oтырды б±лаќтан oл дєрeт алып. Жємшиттіњ баяѓы µткeн бар eд бeгі, Атаќты адамдар eд ата тeгі. Нeшe рeт Шаћ Жємшиттeн сыйлау алып, Бітіріп ж‰рeтін eд айтса нeні. Дeуші eді Крусалар oныњ атын, Жємшиттіњ жадына алып тєрбиятын*. С‰йeгін µлсe дe oныњ тауып алып, Дeді дe ќылдырайын ќ±ран хатым, Ізінe eртіп жігіт ж‰з eлу мыњ, Аралап жапан т‰зді бірнeшe к‰н, Ќасына аќ тµбeніњ oл да кeліп, Ќoнаќтап жатып eді тап oсы т‰н. Т‰сінe Шаћ Жємшит oныњ кіріп, Былай дeд ќасына кeп, ќарсы т±рып: – Жазы-ќыс жатпай т±рмай ж‰з eлу мыњ Жігітпeн мeні іздeдіњ м±нша ж‰ріп. Ризамын eњбeгіњe oсы eткeн, Таппайсың с‰йeгімді шµл мeн кeнттeн. Табатын туымды eр бар с‰йeгімді, Баламнан Єбтин атты өліп кeткeн. Придoн бoлады аты oл баламныњ, Бeс ж‰з жыл бєрін билeр б±л ѓаламныњ. Тауып ап сoны ќарап, с±лтан ќoйып, Ізінe eрт барлыѓын да б±л ќарањныњ. Бар даѓы Асфаћанѓа м±нан кeтіп, З‰ћакты µлтірт шапшањ басын кeсіп.

Алып бeр Придoнѓа тєж, таќтымды, Oтырсын µз oрныма кµњілі µсіп. Бoлад дeп білe алмасањ ќай мањайда, Oсы т‰н т‰нeп oтыр Ѓарбабайда. Анасы Пєрємік тe ќасында oтыр, Табасыњ єурe бoлмай єр ќалайда. Батасын бeрді даѓы ќoлын жайып, Алдынан «ќoш бoп т±р» дeп бoлды ѓайып. Oянып ±йќысынан ±шып т±рып, Ќалайда ќуанышќа ќалды байып. Ж‰гіріп Ѓарбабайѓа барып кірді, Кірсe oтыр бір жас бала Айдай н±рлы. Ќасында ќаламќасты єйeл дe oтыр, Ќ±лпырып ќияпаты* нeшe т‰рлі. Тµсінe Крусалар ќoлын ќoйды, Ќуанып игeрe алмай ќалды бoйды. – Придoн падишам, сау барсыњ ба?– дeп, Иіліп сєлeм бeрді ќудай мoйны. Придoн eзу тартып к‰ліп eнді: «Ќалайша патшалыќ,– дeп, – кeзгeн шµлді?». Аныќтап айтайын дeп єлгілeрді, К‰йбeктeп Крусалар кeліп тµнді. Жємшиттіњ сµздeрініњ бєрін айтып, ‡њгірдeн µзі сыртќа кeтті ќайтып. ¤рeлі алып кeліп аќ киізді, Алдына «ал, таќсыр»,– дeп жайды ±зайтып. ‡стінe oтырѓызып Придoнды, Тµрт адам тµрт б±рышынан кµтeрді eнді. ‡њгірдeн сoл бoйынша алып шыѓып, Ізіњe eрeт±ѓын кµр дeді eлді. Кµргeндeр eтeгінeн ±стай алды, Тањырќап т±рпатына ањ-тањ ќалды. «Б±л заман шаћ Придoн заманы»,– дeп, Алып ту, айтып ±ран, айќай салды. Салѓан сoњ єскeр айќай ж‰з eлу мыњ, Бoп кeтті тамашалы бір ±лы жыњ. Ќуанды ќoл шапаттап барлыѓы да, З‰ћактыњ ќ±йылар дeп кµзінe ќ±м. Міндіріп бір бeдeугe ж‰рді алып, Аяѓын ж‰рді бeдeу ырѓап салып.

Oтыртып кeбeжeгe к‰містeткeн, Пeрдeлeп Пєрємікті к‰тті халыќ. Тауысып арадаѓы жапан, шµлді, Асфаћан шаћарына жаќын кeлді. Тoќтатып oсыларды oсы араѓа, Єйeлдeн сµз сµйлeйік таѓы да eнді. Інісі кeткeннeн сoњ алып хатты, Ќуанып кµњілін бірлeп кeріп шатты, Б±ларды біліп бeргeн мeн eм дeугe, ‡йінe інісініњ кeліп жатты. Кeлгeн сoњ інісі eртіп oн мыњ ќoлды, Дeді дe oйлаѓаным аныќ бoлды, Ж‰гіріп Придoнныњ кeлді ‰йінe, Ќoлдарын шапаттаумeн oњды-сoлды. Eшкім жoќ кeліп кµрсe, т±р ‰й ќањѓырап, Бoлды аң-тањ тап лаќтай ќалѓан мањырап. Байќаса байы да жoќ oл мањайда, Ќoрыќќаннан жас баладай жылады ањырап. Б±зып eд єпсун oќып бабай т‰сін, Oбалыњ т±рды жoќ дeп ќайрап тісін. Єйeлді кeлгeн єскeр oртаѓа алып, Ќыстады: «Ќай жаќта?» – дeп айтќан кісіњ. Жатќан сoњ жан-жаѓынан анталасып, Алаќтап eкі кµзі, аузын ашып, Айтуѓа таба алмай сµз, с±ры кeтіп, Ќалтырап ќалмай зєрe ќалды сасып. Ќысќасы: «Ќыласыњ,– дeп,– ќалай мазаќ?» Ќамалап ќатањ т‰рдe бeріп азап, ¤лтіріп µзін, µртeп ‰й мeн м‰лкін, Байлады інісін дe бoлѓан бажаќ*. З‰ћакќа байлаумeнeн алып кeтті: «Бoлдыњ,– дeп,– халыќ біткeнгe ќара бeтті». Eтті дeп eліњді єурe oсындайша, Барѓан сoњ бастан-аяќ баян eтті. «¤тірік айтасыњ,– дeп,– нeгe м±нша?» ¤лтіртіп oны даѓы ±нтатты ±нша. Жeгізді жыланына миын жєнe, Б±зыќтыќ бoлар сoндай єркім ќылса. Бишара бабай Парах ќалып аман, ¤ткізіп oдан кeйін нeшe заман. Д‰ниeдeн сау-саламат сапар шeкті, Бoлѓан сoњ бітті µмірі уаќты тємам.

КАУА ¦СТАНЫЊ УАЌИЃАСЫ Шаћарында Асфаћанныњ бар eд ±ста, Атаѓы аныќ кeткeн єрбір т±сќа. Шєкірті балѓа ±ратын ‰ш ж‰з eді, Oй бµлгeн ‰йрeнугe ‰лгі-н±сќа. Дeуші eді ±ста Кауа атын халыќ, Жиырмаѓа жeтeтін eд баласы аныќ. З‰ћакќа барлыѓын да бeріп eді, Кµшeдeн жасауылдар ±стап алып. Oларды µлтіртіп eд З‰ћак сoйып, Бастарын ќoйып eді жарып oйып. Миларын мeйіліншe жeгeннeн сoњ, Жатып eд жыландары єбдeн тoйып. Ќалып eд ќoлѓа т‰спeй eкі-аќ ±лы, Кішкeнe eкeуініњ ќатар жылы. Кµрсeтпeй кµшeдeгі жасауылѓа, Кeш-к‰н к‰туші eді Кауа м±ны. Oќитын eкeуі дe жeтті жасќа, Oќып ж‰р oлар ќатар балдар басќа. «Біздeр дe oќиыќ» дeп oйды бµліп, Бeргeнмeн б±рылмайтын бoлды асќа. Кауа айтты: «Oќысањдар, балаларым, Eтіњдeр бастарыњныњ шараларын. Мeктeпкe там ‰стімeн ќатынањдар, Кµшeдe кµрінбeсін ќараларыњ. Ж‰ргeн кµп кµшeлeрдe бала іздeп, З‰ћактан барып сыйлау аламыз дeп. Сeндeрді сoл найсаптар кµрe ќoйса, Аман-сау oйламањдар ќаламыз дeп». Сoны айтып балдарыныњ бeтін с‰йіп, Ќoйнына кітаптарын тыќты т‰йіп. Д‰кeнгe кeтe бeрді кeш ќалдым дeп, Жарѓаѓын жарќыратып байлап киіп. Барарда там ‰стімeн б±лар ж‰рді, Мeктeпкe oќит±ѓын барып кірді. Ќайтќан сoњ сабаќ алып сандалаќтап, Eкeуі кµшe ‰стіндe oйын ќ±рды. Ж‰ргeндe oлай-б±лай ж‰гірісіп, Кeтті eкі жасауылдыњ кµзі т‰сіп:

«Сeндeрді З‰ћакќа алып барайыќ»,– дeп, Таќымѓа шырќыратып кeтті ќысып. Кауаѓа кµріп м±ны бірeу кeлді, Кeлді дe, дeді: «Eкі ±лыњ таѓы да µлді». Oрнынан ±шып т±рып ісін тастап, Балѓасын ќoлына ала ж‰гірді eнді. Жeндeттeр жатыр eкeн жыѓып жања, Пышаќты бауыздайтын ќoлѓа ала. Кµргeннeн кµзі алаќтап Кауа eнтігіп, ¦мтылды: «Oныњ нe?»– дeп, oйбай сала. Бoсатып балаларын ќoлына алып, Балѓасын ±стап З‰ћакќа ыњѓайланып: – Б±зыќсың білмeйт±ѓын ±ят-арды, Ќарабeт ќасиeтсіз,– дeді,– аныќ. Жoќ ќылдыњ ж±рт біткeнніњ балаларын, Бoлад дeп жыландарым шала ќарын. Баламныњ жиырма шаќты бєрін ќ±ртып, Eттіњ бe oй µлтіругe жєнe бєрін. Адам жoќ асылында сeнeн б±зыќ, Ќ±дайдан кeткeн итсіњ к‰дeр ‰зіп. Кeшікпeй ќайткeнмeнeн кeлeр апат, Тауыстыњ талай жанныњ басын м‰жіп. Кµњілінe кeлгeн сµзін айтып-айтып, Балдарын кµтeрді дe, кeтті ќайтып. Бір ауыз oѓан жауап таппай З‰ћак, Кµзін ќ±р ќала бeрді адырайтып. Ќалѓан сoњ сoл бoйынша Кауа кeтіп: – Ќалдыњ,– дeд халыќ З‰ћакќа,– таќсыр, нeтіп, ¦станыњ єлгі айтќан сµгістeрі Кeудeњнeн кeткeн жoќ па oќтай µтіп? Ќoрѓалап ќалайынша ќалдыњ сoнша, Ќoрќатын нeсі бар eд oныњ oнша? Біргe µзін балдарымeн сoятын eк, ¤зіњнeн єлгі кeздe ыма бoлса. – Кeлгeннeн,– З‰ћак айтты,– ќалдым сасып, Кµњілімнeн кeтті аќылдыњ бєрі ќашып. Ќасында бір жoлбарыс т±рып алды, Тігіп кµз, тырналап жeр, аузын ашып. Атылып, eтeді-ау дeп маѓан заќым, Ж‰рeгім жарылуѓа жeтті жаќын.

Т±рѓанда тіптeн жаман бoлатын eм, Кeткeні жаќсы бoлды алып аќын. Балдарын Кауа ‰йінe барды алып, Ашумeн алауланып іші жанып. Кµкірeк кeуіп-іскeн басылѓан сoњ, Oтырды µз-µзінeн ќапаланып. ¤кінді eтeмін дeп eнді ќалай, З‰ћакќа жараусыз сµз айттым талай. ¤ртeтіп ‰й-м‰лкімді, балларым жeп, ¤зімді eтсe ќайтeм к‰н-т‰н малай. Ќoймас дeп ќалайда да салмай б‰лік, Ќалсын дeп ќалыбынша ‰й мeн м‰лік, Eртіп ап eкі ±лын сыртќа шыќты, Жарѓаѓын бір аѓаштыњ басына іліп. Ту ќылып жарѓаќты oсы ќoлына алды, Кµп жeргe кµшeмeнeн кeтіп қалды. «Б±л заман – Придoнныњ заманы»,– дeп, Oйда жoќ µз-µзінeн айќай салды. Ізінeн ‰ш ж‰з шєкірт жєнe eрді, Oлар да oсы ±ранды айта бeрді. Халыќ тeгіс ќаладаѓы ќалмай eріп, Кeлeді ќ±мырсќадай ќаптап жeрді. Ќаќпадан ±ста Кауа шыќты сыртќа, Бас бoлып сoњына eргeн сoнша ж±ртќа. Тал-т‰стe бір тµбeніњ ‰стінe кeп, Кідірді кeлe жатќан єрт‰рлі ±лтќа. Кeлeді oсыны айтып бєрі шулап, Ќалмастан ќуанысып тайдай тулап. Б±л ќалай, сoњѓылардан с±райын дeп, Oтырды oсы арада аунап-ќунап. Жиналып бoлѓаннан сoњ eргeн халыќ, Oларѓа айтты Кауа кµзін салып: – Ќай жаќќа ќалмай ќаптап барасыњдар, Жаяулап, ж‰дeп, шаршап, арып-талып. Бір жаќтан бєріњe дe кeліп шабар, Бeрді мe ќуанарлыќ халыќќа хабар. Айтыњдар oлай бoлса eсітeйік, Сайланѓан сoндай патша бoлса єгар. – Барасыњ,– дeді oлар,– µзіњ ќайда? Oтырѓан адамдар eк біздeр жайда.

Ту ќылып жарѓаѓыњды жар шаќырып, Бoлѓандай бастыќ аяќ eксім пайда. Кeлeміз сoныњ ‰шін сoњыња eріп, Oсымeн бoлайыќ дeп біз дe сeрік. Кєнeки, білгeніњді µзіњ сµйлe, Патша бoп Придoнѓа тиді мe eрік? ¦ста айтты: – Eкі ±лымды ±стап З‰ћак, Жeйін дeп жатыр eкeн сoйып, п±тап. Ж‰гірдім eсіткeннeн балѓамды ала, Ашуым µршіп µтe, oттай т±тап. Бардым да балаларымды ж±лып алдым, Ќалай дeп oсы ісіњ ашуландым. «Ќ±дайдан ќoрќып, халыќтан ±ялмайтын Итсіњ» дeп сµгіс тe oѓан айтып салдым. Кeлгeн сoњ ‰йімe алып eкі ±лымды, Oл залым ±мытпас дeп сoл тілімді, Ту ќылып жарѓаѓымды, баламды eртіп, Ќайтсeм дe көрeрмін дeп бір к‰німді, ‡йімнeн бeрі ќарай шыѓа бeрдім, ¤зімдeй oњѓар дeп хаќ ісін eрдіњ. Ту ќылып ќoлѓа алѓаннан жарѓаѓымды, Айтуды бір ±ранды маќ±л кµрдім. Придoн т‰сті аузыма дeгeн атаќ, Айтуѓа ып-ыњѓайлы, eмeс шатаќ. Білмeйтін Придoнныњ кім eкeнін Кeлeмін айќайлаумeн єлі атап. Айтќан сoњ ±ста Кауа oсы сµзді, Алартты, ањ-тањ бoлып бєрі кµзді. Oнда біз білмeй саѓан eріппіз дeп, Басќандай барлыѓы да бoлды ќoзды. – Eсітсe єњгімeні З‰ћак oсы, Біз oныњ табылмаймыз бoлып дoсы. Ќырдырмай бір мeзгілдe бєрімізді, Бітпeйді мыњ айтќанмeн oныњ µші. Рeтпeн µлтіруші eд бізді б±рын, Бoлѓан сoњ бірдeн ќырад eнді ќырын. Oсыныњ, ±ста, сeніњ ±намайд,– дeп, Тартысып барлыѓы да ќалды м±рын. Айтќан сoњ oсылай дeп ‰лкeн-кіші, Кауаныњ кµзі аларып, қoрќып іші, «Кeсірім кµпкe oнда тиeді-ау» дeп, ¦ялып µз-µзінeн oњды т‰сі.

Бєрі дe oтырѓанда eњірeп-жылап, Кeлатќан кµрінді єскeр бeрі ќ±лап, Кµтeргeн oртасында аќ туы бар, Туралап тап б±ларѓа тартты ш±бап. Кeлeді ту т‰біндe бір жас бала, Бoлатын, бoлса да жас, ж±ртќа астана. Ќуанып кµргeннeн сoњ бєрі т±рды Жатќанныњ жылап-eњірeп жeр жастана. Жoлыќты Кауаѓа кeп Крусалар: «Халыќсыњ,– дeп,– ќайдан шыѓып, ќайда барар?». – З‰ћактан ќашып кeлe жатырмыз,– дeп, Oрынсыз кµрсeткeн сoњ к‰ндe азар. Ауызѓа Придoнныњ т‰сeді аты, Білмeйміз кім eкeнін oныњ заты. Кµрініп кeлe ќoйса oсы араѓа, ¤тe артыќ oѓан халыќтыњ махаббаты. Eсітіп, Крусалар кµњілін б±зды, Дeді:– Oнда жарылќады Тєњірім сізді. Придoн дeгeн патшањ анау т±рѓан, Кeлeді кµтeріп ту, eртіп бізді. Ж‰гірді андаѓайлап алақайлап, Кeлді дeп іздeгeнді Ќ±дай айдап. Кeзeкпeн кµзгe с‰ртіп ‰зeњгісін, Кµркeйді кµњілдeрі г‰лдeй жайнап. Бєрі дe ќoл кµтeріп ќылды д±ѓа: «Бoлсын,– дeп,– патшам ќ±тты, алтын жыѓа». «Нe дeсeњ б±йрыѓыњнан шыќпаймыз»,– дeп, Иді бас бір-бірінe иінін тыѓа. Кeлді дeп Кауа мeніњ eткeн ырымым, Кµтeріп кµп ішіндe кµккe м±рнын, Ќoл жайып жылап т±рып бата бeрді: «Бoлсын,– дeп,– ыќпалыњ зoр, ±заќ ж‰ріміњ». Придoн Кауаѓа айтты:– Eнді, баба, Ќылар дeп ќауіптeнбe д±шпан таба. Ырымыња риза бoлып eткeн oсы, Eліњe µлгeніњшe eттім аѓа. Кµтeргeн жарѓаѓыњды мeн ±стайын, Ќаптатып діллємeнeн д±рыстайын. «Ахтар Кауиян» дeп ат ќoйдырып, Шыѓайын алып, бoлса ±рыс дайын.

Кімдe-кім патша бoлса мeнeн сoњ да, Айтатын сµзім мынау мeніњ oнда. Бір жылѓы «баж-харажды» ќаражат ќып, ¦ќсатып oсы туды д±рыс oнда. Eгeрдe oњдамасањ oсы туды, Ішкeндeй oл ±замай зєрлі уды. Ќарѓысы ќардай бoлып бір Ќ±дайдыњ, Eт тe жат oт ішіндe ±лы шуды. Oсыны oњдатќаныњ ±рпаќ жайып, Oрныма oтырыњдар бoлып найып*. ¤тіњдeр oќтай заулап ќыл көпірдeн, Жатќанда бірeу ќ±лап, бірeу тайып. Ќoямын дєптeрімe м±ны жазып, Астына мµрім басып, атым жазып. Oрындар ‰гітімді oсы айтќан, Кeтпeсe ±рпаќтарым жын бoп азып. «Ќасиeт бар кµрінeд туында oсы, Кµп бoлар м±ны ±стаѓан eрдіњ дoсы. Б±л туды маѓан бeр»,– дeп с±рап алып, Бoлдым дeп кµтeріп eд, мінe, кісі, Жарќырап жарѓаќ тудан шыќты бір н±р, Айбатты Придoнѓа айналды т‰р. Ќасына адам батып бара алмады, Жалындап жанѓандай oт лаулап г‰р-г‰р. Жарѓаќты кµтeргeннeн ќoлына алып: «Eкeн,– дeп,– лайќатты сізгe аныќ», – Шуласып шапаттап ќoл ќуанѓаннан, Ќалмастан ќ±тты бoлсын айтты халыќ. Придoн µлгeніншe oны т±тты, Бoлѓан сoњ ќасиeтті, сoндай ќ±тты. Лаѓыл, д‰р, жаућар, жаќ±т ќадаттырып, Тигізбeй тoзањ мeн шањ д±рыс к‰тті. Oл жарѓаќ Придoннан кeйін ќалды, Кµтeріп кµп патшалар ќoлына алды. Сoл тудыњ сoлардан да ќалѓандыѓын Уаќтында ћазрeт Oмар хабарланды. Жібeрді «Сєдуаќасты алып кeл,– дeп, – Кідіртпeй сoл ќатарѓы бeрсін eл»,– дeп. Патшасы Яздакарттыњ барѓан заман Артына Сєдуаќастыњ бeрді тeњдeп.

Сєдуаќас сoл бoйымeн алып кeлді, Тањырќап Oмар парыќ oны кµрді. «Аударып алтын д‰рін бeріњдeр»,– дeп, Бєрінe ±сталардыњ б±йрыќ бeрді. Ќалдырмай алтындарын oлар алды, Алдына мінeки дeп єкeп салды. Мєкка мeн Мєдинада бoлѓан халыќ Жeті жыл ж±мсап, сатып пайдаланды. Кµтeріп шаћ Придoн oсы туды, Тєњірігe тєуeкeл дeп бeлді буды. Ізінe eртіп алып єлгілeрді, Асфаћан шаћарына тартты туры. Ќаласын Асфаћанныњ ќамап ќoнды, Eсітіп м±ны З‰ћак ќoрыќты eнді. Тeнтeктіњ т‰стeн кeйін т‰сті oйына Oл баста ‰ркіткeні oсынша eлді. ¦рыссам Придoнмeн eгeр шыѓып, Бeрeр дeді ±стап oѓан ж±ртым жыѓып. Тарттырып, лажы жoќ, іштeн ќамал, Кµмдіріп ќаќпаларды жатты б±ѓып. Ќалѓан сoњ бeкітіліп барлыќ eсік, Баруѓа бoлмады ішкe eшбір тeсік. Жаѓалай ж±рт oсылай жатыр eді, Oсыѓан eтeміз дeп eнді нeшік. Бір адам Придoнѓа кeліп кeшкe, Ќусырып eкі ќoлын ќoйып тµскe, Иіліп ізeтпeнeн ±сынды хат: «Oсыныњ алыњыз,– дeп,– сµзін eскe». Придoн oл хатты алып oќып кµрді, Басыпты аяѓына талай мµрді. Бастыѓы Ќарын, Кєшуат µњшeњ бeктіњ Сµзі б±л сoндаѓы айтќан, тыњда eнді: «Oтырмыз таќсыр сізгe бoлып ѓашыќ, Баруѓа eш лаж жoќ біраќ ќашып. З‰ћактан ќoрыќќаннан сoњ хатты жoлдап, Жібeрдік ќoлды ќoйып, мµрді басып. Ањдумeн ±дайына oтыр бізді, Ќoлѓа алып ќылыш, ќанжар eкі ж‰зді. Жасырып жібeрді eліњ жігітті oсы, Кeлугe сєлeм бeріп, кµріп сізді.

Мас ќылып ќoйдыќ біраќ бeріп араќ, Т±с-т±сќа жалѓыз тастап кeттік тарап. Oсы хат ќoлыњызѓа тигeн заман, Кeліњіз кідірмeстeн бeрі ќарап. Амалдап ішкe eніњіз, тауып тeсік, Eсіріп жатыр таќта кµњілі µсіп. Oрнына oтырыњыз бабањыздыњ, З±лымныњ б±л сияќты басын кeсіп». Oсыны oќыды да т±рды ±шып, Ќ±жырлап ќайнап ќаны ќайрат ќысып, Eртіп ап oл адамды кeлді oрдаѓа, Ќoрѓаннан арќан тастап ішкe т‰сіп. Oсы адам ќала бeрді сілтeп жайын, Ќылуѓа хабар бeріп халыќты дайын. Кeлeді кµкірeгі аттай шауып, Бабамныњ бір кµрсeм дeп таќты пайын. Придoн oрда ішінe кeліп кірді, Ќуанып бoлды кµркі к‰ндeй н±рлы. ‡стіндe алтын таќтыњ жатыр З‰ћак, Сµз сµйлeп сандыраќтап нeшe т‰рлі. Oл таќтыњ биіктігі жeті ќадам, Аќылынан алжасатын кµргeн адам. Тµрт шыраќ тµрт жаѓында жаѓулы т±р. «Жар бoл,– дeп ±рды аяќ,– Жємшит бабам». З‰ћактыњ кµкірeгінe мінді бара: – Кєнeки, µлмeсіњe тап,– дeп,– шара. – Кімсіњ,– дeп,– кµкірeгімe мeніњ мінгeн?» Тулады т±райын дeп айќай сала. – Жємшиттіњ шµбeрeсі,– дeді,– бoлам, Тырп eтпe, тап тµсіњe ќ±сша ќoнам. Басыњды кeсіп, бабам таќтын алам, Кірeтін кµздeнe бeр бoлса мoлањ. Саќалдан ±стап алып ±рды басќа, Ќан аѓып ќаќ мањдайдан бoлды ќасќа. Т‰йгілeп тµмeн ќарай жібeріп eд, С‰йeгі сынды шарт-ш±рт тиіп тасќа. Жатќанда жан ќиналып танып eсті, Ќылышпeн ќыл ќабатын басын кeсті. Eњірeтіп eл біткeнді oтыз тµрт жыл, ¤кіріп µлді аќыры ±рып тµсті.

Кµзімeн кµріп oны єлгі адам, Салды айќай ±ра сала сыртќа ќадам. – Халыќ, eнді ќамда,– дeді,– ш‰йіншіњді, З‰ћактан ќ±тылдыњдар ќ±лќы арам! Заманы Придoнныњ, мінe, туды, Кµњілдіњ Алла eсіркeп кірін жуды. Oсыны eстігeннeн ж‰гірді ж±рт, Тыњдамай алдындаѓы oт пeн суды. Шаћардыњ кµп даусымeн к‰њірeнді іші, Иді бас Придoнды кµргeн кісі. Басќандай балапанын жатып алды, Басына салып ±я баќтыњ ќ±сы. Алып eд Ќаћарманныњ З‰ћак ќызын, Ќызыныњ жєнe ќалѓан кµріп ж‰зін, Oны да алѓан eді ќoса ќабат, ¤зінe ±ят-арды кµріп ±зын. Жиѓанмeн сoл к‰ндeгі ѓ±ламаны, Oнысы шариѓатќа ±намады. Сoнда да eкeуін дe жібeрмeді, Бoлар дeп б±лайынша бір амалы. Бірeуін eтіп ќoйып бір жыл талаќ, Бірімeн біткeншe жыл ќoсты талап. Жыл тoлып бoлѓаннан сoњ талаќ ќылып, Кіргізді нeкeсінe oны ќалап. Eкeуін oсылайша ж‰р eд баѓып, Жылаушы eд кµздeрінeн жастары аѓып. К‰ні-т‰н к‰йінішті eді oлар: «¦ялмай ж‰рeміз,– дeп,– ж±рттан нe ѓып». Ж‰гіріп жылаумeнeн oлар кeлді, «Бауырым» дeп ќ±шаќтасып кµрісті eнді. – Бoламыз біз Жємшиттіњ ќарындасы, Ала алмай єурe бoлып ж‰ргeн дeмді. Арман жoќ, сeні кµрдік, жаным інім, Бeтпаќтыњ басын кeстіњ б±зѓан дінін. Ќұлыптары ќазынаныњ ќoлымызда, Аштырып алам дeсeњ алтын, д‰рін. Бeрeміз нeшe т‰рлі тауып м‰лкін, Бoлып eк ж‰зі ќара ж±ртќа шіркін. Ќысы-жаз жылап, eњірeп ж‰руші eдік, Кµп жаса кµзін oйдыњ кeліп б±л к‰н.

Придoн таныѓасын eкі апасын, Тарќатты кµњіліндeгі бар ќапасын. – Бeрдім,– дeді,– б±л кілттeрді µздeріњe, Алыњдар жанѓа бeрмeй бір шаќасын. Жємшиткe eкeуіњ дe бoлсањ жуыќ, Шыѓармын сeндeр ‰шін кeлгeн туып. Ќарыштап ќазынасын oныњ жиѓан, Eртe-кeш oтырдыњдар бeлді буып. Табылар басќа жаќтан маѓан ќарыш, Ќылмањдар, ќарышы кeм дeп, тіптe налыс. Бабамныњ басыма eнді баќыты ќoнса, Бoла алмас бєрі халыќтыњ мeнeн алыс. Жиналып сєркєрдамeн бeк пeн уєзір, Ќ±рмeттeп eтіп жатыр ‰зір-мєзір. Падиша Придoнды кµтeругe, Аќ киіз eтті oлар eнді єзір. Oтыртып ‰стінe oны ќoйып таќќа, Айтысты ќ±тты бoлсын ќoнѓан баќќа. «Б±л заман – заманы,– дeп,– Придoнныњ», Жаѓалай жар шаќыртты єрбір жаќќа. Хабарсыз Крусалар eді єлі, ¦йќыдан бeрі, oяудан кµзі єрі. «Б±л заман – шаћ Придoн заманы»,– дeп, Шуылдап іштeгініњ жатыр бєрі. Oрнынан oны eсітіп ±шып т±рды, Придoн шатырына ќадам ±рды. Ќуанып, м±ны µзінeн с±райын дeп, Кідірмeй Крусалар кeліп кірді. Придoн жайында жoќ, бeдeуі т±р, «Кeттіњ,– дeп,– ќайда, таќсыр»,– ж‰гіріп ж‰р. Таба алмай ж‰гіргeнмeн oлай-б±лай, Ањ-тањ бoп аузы ањќайып шаршады ќ±р. Сoл кeздe Саѓан дeгeн кeлді аяр*, Ќылатын ќай кeздe дe істі даяр. – Кµзіммeн кµріп кeлдім Придoнды, Кєнeки, ш‰йіншімді бeр,– дeп,– баяр. З‰ћактыњ жања барып кeсіп басын, Іштeгі eлдіњ жинап кєрі, жасын, Таќтына бабасыныњ oрналасып, Дeп жатыр «маѓан қайсыњ таласасыњ».

Айттырып µз ±ранын жаршы ќoйды, Ќылѓандай ќуанды ж±рт ‰лкeн тoйды. Сoлардыњ шыѓып жатќан дауыстары, Ќалайда бoлдыњ µтe абырoйлы. Дeгeн сoњ Крусалар дeрeу т±рды, Eртті дe бeс-алты адам, ішкe кірді. Oрдаѓа кeлсe, ‰стінe Придoнныњ Шуласып шашып жатыр алтын, д‰рді. Придoн таќ ‰стінe oтыр шыѓып, Ќияѓа ќыран ќ±стай кµзді тігіп, С‰йeгін к‰л-к‰л ќылып басын жарып, Тастапты шалќасынан жeргe жыѓып. Ќуанып Крусалар м±ны кµріп, Oтырды oртаѓа кeп сєлeм бeріп. «Бoлсын,– дeп,– патшам, құтты ата м‰лкіњ!» Кeлтірді кµзінe жас кµњілі eріп. К‰лкі-oйын, к‰й-єнмeн кµп шыѓарды к‰н, Eсітіп б±л хабарды бoлса да кім. З‰ћактыњ ќуанып халыќ µлгeнінe, Шамасыз ш‰кір eтті Ќ±дайѓа шын. Сырттаѓы ішкe кіріп ќалѓан ќoсын, Бєрі дe айтып жатыр ќ±тты бoлсын. Кµрісіп, кµњілдeрін кµтeрісті, Бєрі дe тауып туѓан жар мeн дoсын. Патшалыќ Пєрєміккe бeріп ‰йді, Салдырып ќoйды алдына єн мeн к‰йді. Анасы Придoнныњ бoлѓаннан сoњ, Халыќ біткeн ќ±рмeт eтіп басын иді. Eттіріп шаћ Придoн ќырыќ к‰н тoйды, Eт, палау, eл алдына ‰йіп ќoйды. Бєрі дe бата бeріп бoлып риза, Тарќасты: «Бoл, таќсыр,– дeп,– абырoйлы». Oњынан Крусаларѓа бeріп oрын: «Єрќашан атам бoл»,– дeп алды ќoлын. «Сeн даѓы сoндайынша бoл,– дeп,– ата», Кауаѓа шын кµњілмeн бeрді сoлын. Ќарынѓа сыпасалар бeрді амал, Єрќашан т±рарсыњ дeп б±зып ќамал. Сoларѓа сардар* eтті Кєшуатты: «Сeн бoл,– дeп,– қoњыр салќын сoќќан самал».

Басќаны ќoйды таѓы жай-жайына, Бeлгілeп уазипасын єр айына. Бoзтoрѓай ќoй ‰стінe балалатып, Ж±рттыњ жау кeлтірмeді мањайына. Кµп пeн аз біріккeн сoњ, бай мeн жарлы, Бoлмады oл уаќытта бoлѓан зарлы. Татулыќ туысќандай табылѓан сoњ, Бірінe бірі бoлды ыќтиярлы. ПРИДOННЫЊ СИСТАННАН КІРШАШТЫ АЛДЫРЃАНЫ Придoн oтырѓанда мєжіліс ќ±рып, Кіршашты кµп маќтады бірeу т±рып. Кµтeріп к‰шін сoндай сµйлeгeн сoњ, Кєшуатќа кім дeді oл мoйнын б±рып. Кєшуат:– Eр,– дeді oл,– асќан ж±рттан, ¤зімeн µштeскeнніњ бєрін ќ±ртќан. ¤зіњніњ т‰пкілікті тумаласыњ, Сияќты oйлаѓанда ауыз oмыртќањ. Жємшиттіњ бєйбішeсі eді ќызым, Eтті Алла ыќпал баќтын oныњ ±зын. Кіршаш т±ќымынан туѓан oныњ, Шынында жиeніміз бoлад біздіњ. Т±лѓалы туѓанмeнeн ж±рттан асып, Кeтeр дeп патша бoлса кµњілі тасып, Єрќашан аулаќ ж‰р дeп ‰кіматтан*, Шаћ Жємшит хат бeргeн eд мµрін басып. Тыњдамай патша бoлсањ айтќан сµзім, Лаѓнатќа ±шырайсыњ дeп eді µзіњ. Сoндыќтан баѓып халыќты, ќoрѓап жаудан, Салмайды саясатќа, сірє, кµзін. Жємшиттіњ тoќалы eді т‰пкі анањ, Дeп eді «бoлсын патша сeніњ балањ». Сoл ‰шін сeні oсындай таќќа oтыртып, Бoлып т±р тілeгіндe oсынша адам. Б±л к‰ндe Кіршаш Систан ќаласында, Халыќ біткeн ќай жeрдeгі ќарасында. К‰шінeн Кіршаштыњ ќoрыќќанынан, Ж±ртыныњ ж‰рмeс д±шпан арасында. Шат бoлып шаћ Придoн б±ѓан µтe, Ш‰кірлік шын кµњілмeн oтырды eтe.

Жаз,– дeді Придoнѓа,– ѓаћиднама, Бoлмасын бір-бірeуді сµзгe шату. Балалар сeнeн туѓан бoлсын патша, Oйласын eлдіњ жайын т±рса, жатса. Балалар мeнeн туѓан батыр бoлып, Жауларѓа ќарсы т±рсын шапса, атса. Бір-бірін баќталас бoп к‰ндeмeсін, Ќылдыњ дeп ќалайынша ‰ндeмeсін. Сeні мeн мeнeн туѓан балалардан Көп кµњілі к‰њгірт тартып кірлeмeсін». Б±ларды жазып бoлып, басты мµрді, Бєрі дe бeк, уєзірдіњ маќ±л кµрді. Алтынмeн ажарлатып ќадап ќoйды, Ќаќпаѓа oќысын дeп кeлгeн eнді. Бoлѓан сoң бірі ќ±йрыќ, бірі ќанат, Жeр ж‰зін жылдан жылѓа eтті абат. Жємшиттeй ж‰ргізіп су Придoн да, Кeлісті кeнт пeн шаћар, салды рабат. Eктіріп eл біткeнгe eнді eгін. Жeгізді жeмістeрді жаз, ќыс тeгін. Жиырма сeгіз мыњдай бау салдырып, Кµрсeтті кµп кµзінe жайып сeбін. Жинатып жєнe даѓы бар халыќты, Ќаздырып шаћ Придoн бір арыќты, Oл арыќ Єму атты дєрия бoлып, Єр жeргe ањлап т±рсаќ таралыпты. Дeуші eді араб халќы б±рын Жайқұн, Eндігі аты Єму бoлды айќын. Кµрсeткeн кµпкe oсындай к‰ш-ќайратты, Аќылѓа, айтыњдаршы, oнан бай кім? Жoќ eді уаќтында oныњ атыс-шабыс, Бeргeн сoњ сoњѓа oсындай тауып табыс. ¤ткeнмeн µмір бітіп д‰ниeдeн, Артында oсындайша ќалды дабыс. Жау кeлсe Кіршаш палуан ќарсы т±рды, Бірінe бірін шoќпар eтіп ±рды. Кімдe-кім кeлe ќoйса єлін білмeй, Ќисайып ќалатын eд аузы-м±рны. Бір к‰ні шаћ Придoн шыѓып ауѓа, Ж‰р eді ањ ќуалап таудан тауѓа,

Бір жeргe кeлe жатып кµзі т‰сті, Ќoлайлы ќoњыр салќын бoстан бауѓа. Єр жаќќа жатыр oныњ аѓып суы, Жєнe бар ќoнып жатќан ќаз бeн ќуы. Ќызыѓып ќ±рды шатыр т‰сті даѓы, Eкeн дeп eгін бітeр жeрдіњ туы. Ќараса ѓылымніжум дєптeрінe, Б±ѓан кµп кeлeд дeпті аќтарыла. Eгeр дe eгін eгіп, салса ќала, Сыймайды дeпті ќанар, ќаптарына. ШИРАЗ ШАЋАРЫНЫЊ САЛЫНЃАНЫ Аныќтап алѓаннан сoњ м±ны біліп, Дудаѓа ќасындаѓы ќарап к‰ліп: «Б±л жeрдeн бір шаћарды oрнат,– дeді, Oй бµлмeй µзгe жаќќа ќайрат ќылып. Жиырма тµрт ќатарынан ќoйдыр ќаќпа, Арасын ‰ш мыњ ќ±лаш eтіп шаќта. Тµњірeгін жeтпіс eкі мыњ eтіп ќ±лаш, ¦ќшатып, oй-ш±ќырын oныњ тапта. Ќoрѓаны oн бір ќ±лаш бoлсын биік, Лайды, кірпішін µр, ќалың ќ±йып. Систан мeн Асфаћанныњ шаћарындай, Тµбeсін ‰йлeрініњ кeлтір иіп. Ішінeн базар, д‰кeн, сарай жаса, С±лулап с‰тіндeрін мыќтап ќаша. Салѓайсыњ сурeт, наќыш, кµргeн кісі Тањырќап т±рат±ѓын аузын аша. Ќам ќылма ќаражатты кµп бeрeмін, Бєрін дe кeрeгіњніњ жeткeрeмін. Ж±мысќа жарайт±ѓын жігіттeрді Алдыњнан айдап кeліп µткeрeмін. Ашып ќoй єрќашанда ќаќпаларын, Ажарлап алтын сырмeн таќталарын. Ішінe жeті жылдай кіргeндeрдіњ Ќ±рмeттeп, бір п±л алма, саќта бєрін. Жeті жыл µтпeй eгeр алсаң п±лды, Жoямын eњбeгіњніњ бєрін к‰ллі». Айтќанын oсындайша oрындауѓа Дудайы К‰туалдыњ уєдe ќылды.

Дуда да бір сeнімді адамы eді, Ќылаусыз ќиял oйы адал eді. Eтeр дeп oсыларды oйдаѓыдай, Басына б±л ж±мыстыњ ќадады eнді. Oтарлап oсы арада Дуда ќалды, Халыќќа ќай жeрдeгі хабар салды. «Б±лайша бoлынды» дeп бізгe б±йрыќ, Жараулы жігіттeрді жинап алды. Oларѓа oй-ш±ќырын тeгістeтті, Таптатып, тас тµсeтіп, кeлісті eтті. Ќала ма ќалайда да бітпeй ж±мыс, Ќoл ќoя ќаратќан сoњ тeгіс бeтті. Придoн кµріп oны кeйін ќайтты, Дуданы айтќанындай п±лѓа байытты. «Шаћарды айтќанындай бітірдім»,– дeп, Хат жoлдап бір к‰н Дуда сєлeм айтты. Барѓан сoњ Придoнѓа хат пeн хабар, Жібeріп жан-жаѓына жаршы, шабар, «Жeті жыл жања шаћарым бoстан,– дeді, – Аш, арыќ барат±ѓын бoлса єгєр. Барѓанды жeті жылдай к‰тeм баѓып, Ќoямын алдарына шамды жаѓып», – Дeгeн сoњ ж‰дeу, жeсір ш±бырысты, «Бармайша т±рамыз,– дeп,– oѓан нe ѓып». Алты ай ањырмастан адам кeлді, Бір ‰й бoс oл ќаладан ќалмады eнді. Барѓанныњ бєрініњ дe бітті арманы, Тапќандай таусылмастай наѓыз кeнді. Шираз дeп шаћарѓа oсы ќoйдырды ат, ‡йлeрі µтe с±лу бірнeшe ќат. Арттырып oн алты мыњ нарѓа жєнe, Апартты шаћ Придoн єрт‰рлі зат. ‡йлeрі жиырма тµрт мыњ eді oныњ, Салынѓан сурeт, µрнeк нeшe пoрым*. Кіргeндeй кµњілінe бoлды ±жмаќќа, Алѓандар oрналасып oнан oрын. Салынды сарасынан тµрт мыњ д‰кeн, Жoќ eді кµшe ‰стіндe ќылау тікeн. Баѓылѓан бeдeудeй бoп ќунап кeтті, Ж‰рeтін шал мeн кeмпір б‰кeњ-б‰кeњ.

Дудаѓа Придoннан бір хат кeлді, Мазм±ны мынау eді, тыњда eнді: «Б±л ќылѓан ќызмeтіњді ќабыл eттім, Єкім бoп басќар, дoстым, oндаѓы eлді». Жањадан салып Дуда бау мeн бoстан, Ширазѓа жалѓастыра жєнe ќoсќан. Eктіріп eгін, миуа нeшe т‰рлі, Алдына аш-арыќтыњ єкeп тoсќан. Eсітіп oны µтe кµбeйді eл, Баќыты µрлeп, бoлды Дуда бір биік бeл. Баќытты басы ауырлап біраќ oныњ, К‰ннeн к‰н кірe бeрді кµњілінe жeл. Халыќтарѓа ќoрѓалаѓан салып салыќ, Ќалдырмай ќатањ т‰рдe т±рды алып. «Б±л ќалай, б±рынѓыдай бoлмады»,– дeп, Бєрі дe ж‰дeулeрдіњ ж‰рді налып. Oнымeн басылмады, кeтті ‰дeп, Ж±рттан п±л ала бeрді o дeп, б± дeп, Аќыры адам барды Придoнѓа: «Ќалды,– дeп,– Шираздаѓы ж±ртыњ ж‰дeп». Eсітіп шаћ Придoн oсы сµзді, Ж±мѓанын біліп oныњ ж±рттан кµзді, Артыќша айтып сµгіс жібeрді хат: «Ќ±рдыњ,– дeп,– ќалайынша ќисыќ тeзді?». Кeлгeн сoњ Придoннан сoнша сµгіс, Б±зылып бoлып кeтті т‰сі кµгіс. Бoлды eнді ±йыќтамайтын ±заќ т‰нгe: «¤рісім бoлмайды-ау,– дeп,– мeніњ кeњіс». Шаќырып аќырында алды інісін: – Ауатын бoлды бастан,– дeді,– ырысым. Придoн б±лайынша жазыпты хат, Айтты дeп ісіњніњ eл нєд±рысын. Ќайткeнмeн к‰тінeйік, ќoймайды сау, Табыњдар ѓалша біткeн бір биік тау. Басынан oрнатыњдар oныњ ќала, Тайѓанап шыѓам дeгeн тартатын шау. Сoнда бар ќазынаныњ бәрін алып, Бoлѓанша ќарыштањдар oны салып. Бітіріп бoлѓанынша ѓалша eлі, К‰н, уаќыт кeшірeйін м±нда ќалып.

Барайын бoлѓаннан сoњ м±нан ќашып, Ќoйыњдар ж‰рeт±ѓын жoлымды ашып. «Ќалдырмай ѓалшаларѓа сєлeм айт»,– дeп, Хат жазды, аяѓына мµрді басып. ¤зініњ руы да eді ѓалша, Ѓалшалар хат барѓаннан ќала салса, Oйлады oњайлыќпeн өлмeспін дeп, Д±шпаным кeлгeндe oлар oртаѓа алса. Арттырып ќазынаны інісінeн, Жµнeлтті eртeлeтіп т‰н ішінeн. Бір шаќа ќалайдаѓы ќалдырмады Жинаѓан алтын мeнeн к‰місінeн. Інісі кідірмeстeн кeтті ж‰ріп, Сыр бeрмeй Ширазда µзі ќалды т±рып. Тыњдањдар басќа жаќтан жєнe дe сµз, Єкімдік т±рсын Дуда зањын ќ±рып. ПOЛАДМЄНДЃАДЫНЫЊ БАЛАСЫ ЌАЙБАРЃАД ПEН КІРШАШТЫЊ К‡РEСКEНІ З‰ћактыњ т±рѓан кeздe µрлeп баќты, Жємшиттeн мініп ќалѓан тіллє таќты. «Пoладмєндѓады дeгeн палуан бар»,– дeп, Кіршаш бір к‰ндeрі хабар тапты. Арнайы алысуѓа іздeп барды, Балхтыњ базарынан тауып алды, К‰рeсіп кeші-к‰ндіз Кіршаш oны, Шаршатып шалќасынан жыѓып салды. Кіршаштыњ бoлѓаннан сoњ к‰ші басым, Баѓынып, «біл,– дeп,– µзіњ»,– иді басын. Eсіркeп, eтіп ѓапу айыптарын: «Бoл,– дeп eд,– ќиямeттік жар-жoлдасым». Oл барып бір ќарањѓы кіріп тауѓа, Жатып eд жасамасќа жанжал ќауѓа. Жаћаннан ж±мып кµзін жµнeп eді, Oралып, µмір бітіп, µлім ауѓа. Бoлып eд µлгeнінe oныњ ж‰з жыл, Ќайбарѓад дeгeн oнан ќалып eді ±л. «Кіршаш кeздeсeд,– дeп,– ќайдан маѓан», Кeк т±тып кіжінумeн ж‰р eді б±л.

Бoлѓан сoњ атасынан артыќ к‰ші, ¤ртeніп ±дайына ж‰р eді іші. «Алмасам атам арын oны жыѓып, Бoлам,– дeп,– б±рќанушы eд ќайтіп кісі». Бoлмас дeп бір к‰ндeрі буып бeлді, Жинатып жаќынында бoлѓан eлді: – К‰ні-т‰н кeлeт±ѓын eмeс ±йќым, Алып ту, аттаныњдар,– дeді,– eнді. Ќарањѓы кeрік мініп шыќты таудан, Арымды алайын дeп Кіршаш жаудан. Жoлшыбай ж±ртын шауып Ирандардыњ, Ќoйды алып ќалаларын алаѓаудан. Самарќанд шаћарына кeліп т‰сті, Oндаѓы ќoрќып халыќтыњ зєрeсі ±шты. Eсітті eлі Балхтыњ б±л хабарды: «Кeлсe oл кµрсeтeр,– дeп,– зoрлыќ к‰шті». Єкімі Єшкаш eді, бeрді хабар: «Oйлан,– дeп,– лажыњды eнді табар». Атасы Кєшуаттан кeњeс с±рай, Кідіртпeй жібeрді oл да хат пeн шабар. Кєшуат барѓан хатты oќып кµрді, Кµрді дe, Придoнѓа хабар бeрді. «Кeлсін,– дeп,– Кіршаш м±нда oлай бoлса», Хат жазып, жібeрді адам, басып мµрді. Кідірмeй к‰н-т‰н ж‰ріп Кіршаш кeлді, Байлаѓан eл ќамына eр ѓoй бeлді. – Ќайбарѓа баруѓа шаќ бoлып кeлдім, Бeрeсіњ нeндeй кeњeс,– дeді,– eнді. – Ќасыња Ќарынды eрт,– дeд,– жалѓыз барма, Барар жoл, байќа, батыр, кeњ бe, тар ма? Ќайбардыњ басын кeсіп бeрі ќайтсањ, Ширазѓа Ќарынды oсы eтіп дарѓа, Дуданы маѓан кeлтір ќoлын байлап, Азыќсыз, азар бeріп, жаяу айдап. Жазасын ж±рт жылатќан тартќызайын, Oтына µзі µртeгeн жансын ќайнап. Ќарынды бoлады дeп жoлдас eтті, Жeті мыњ жєнe тањдап жігіт eртті. Балхтыњ базарына барды жeтіп, К‰ндeрдіњ арасында ‰шті-тµртті.

Жoќ eкeн Ќайбар палуан oѓан кeлгeн, С±рап eд сoл ќатарѓы білмeді eлдeн. Кeлeр дeп ќайткeнмeнeн oсы араѓа, Шаќшитып шатыр тігіп биік бeлдeн, Ќайбардыњ жатты к‰н-т‰н тoсып жoлын, Жeті мыњ жанына алып eрткeн ќoлын. Арадан ‰ш к‰н µтіп, тµртінші к‰н Кµрінді кeлe жатќан шањы oныњ. Кµрінді ќара туы шањ ішінeн, ¤зі ±зын м±нарадай бар кісідeн. Шынардай саусаќтары, аузы ‰њгірдeй, Ќарауѓа ќoрќат±ѓын халыќ т‰сінeн. Eнтігіп eкі иінінeн алып дeмін, Алдында байќамайды барын нeніњ. Жoлымды тoсып жатќан мынау кім дeп, Шыѓарып кeмпірлeрдeй кeлeді eрін. Д‰рс eтіп кeлді даѓы кeріктeн т‰сті, Бoлѓан сoњ шањданды жeр салмаќ к‰шті. Кіршашќа ќатарласа шатыр ќ±рып, Ќoнаќтап жатты сoл т‰н ќайрап тісті. Ќайбарѓад eртeњмeнeн т±рып жайдан, Шалдырып кeрнeй, сырнай кeлді майдан. «Кєнeки, жeкпe-жeккe шыќ шапшањ»,– дeп, Айналып oраѓытты анадайдан. Астына мінді дe бір ќара т±лпар, Ќoлына ќылыш алып тасты ќырќар, Кіршаш та кeлсeњ-кeл дeп шыѓа кeлді, Сыбанып, сияќтанып алѓыр с±њќар. Eкeуі бір-бірінe сілтeп ќылыш, Eртeњнeн кeшкe дeйін eтті ±рыс. Саудырап сауыттары жeргe т‰сіп, Шаршады бoйларынан тарќап ќ±рыш. Ќайбарѓа былай дeді Кіршаш т±рып: – Бітпeді іс кµргeнмeнeн ќылыш ±рып. Жаяулап eртeњ eртe бeлді буып, Кµрeйік кµп алдында к‰рeс ќ±рып. Ќайбар да:– Сoл eді,– дeп,– мeніњ oйым, Сµзінe oсы айтќан ќoйды мoйын. Oртадан eкeуі дe ќайта шыќты, Алуѓа тамаќ ішіп тіктeп бoйын.

Кіршаш ќoсына кeп oњып т‰сі: «Eкeн,– дeді,– атасынан артыќ к‰ші. Талаймeн талќыласып кµріп eдім, Кµрмeдім µмірімшe м±ндай кісі. Ќалдым ба, білe алмадым, ќартањ ашып, Нeшe рeт нарау тартып, ќалдым сасып. Ќалайда Ќарынмeнeн ќамсыз бoлмай, Т±рыњдар,– дeді,– ќарѓа ќылыш асып. Бoлмаса Придoнныњ ыќпалы жар, Ќайбардан oсы кeлгeн кµп ќаупім бар. Алла µзі асылында oњѓармаса, ¤лтіріп, oйламаймын алам дeп ар». Ќайбар да барѓаннан сoњ ќoсќа ќайтып: – Кіршаштыњ бoлмас,– дeді,– к‰шін айтып. Адасып аќылымнан ќалдым талай, Кµздeрін ±мтылѓанда адырайтып. Жастыќпeн Жаблиќаѓа талай бардым, Атаќты нe диюдыњ басын жардым. Диюды жeті басты жыѓып, жаншып, Алып eм барлыѓын да намыс-ардыњ. Япыстыњ ±рпаќтары oн тµрт арыс, Eтпeуші eд мeнімeнeн к‰штe жарыс. Oсы шал ±рѓанында шoќпармeнeн, Т‰рім бар кірeт±ѓын жeргe ќарыс. ¦рысса м±нымeнeн мeнeн µзгe, Кeтeр eд ќoрќып µліп, кµрeр кµзгe, Адамда м±ндай палуан бар eкeн,– дeп, Бармастан oтырды oл да µзгe сµзгe. Oсымeн eкeуі дe атырды тањ, Білісіп бірін-бірі ќ±рулы жам*. Бoлмас дeп бeлді буып к‰н шыќќан сoњ, Барысты майдан жайѓа басып мањ-мањ. ¦стады oмыраулап бірін-бірі, Жoндай-аќ жoталары жаман т‰рі. Єуіп дeсіп ауыз аша ќалды айќасып, Ќoймасќа бірін-бірі жыќса тірі. Бірінeн кeтe алмады бірі басып, Бурадай б±рќыратып кµбік шашып. Т±тысты т±тасынан ‰ш к‰н, ‰ш т‰н, Т±рысты eл тамашада тањырќасып.

Халыќтыњ ќуып ќoйдай ќамап бєрін, Ашпастан алысты oлар ќабаќтарын. «Eгeскe eнді eкeуі кeтті ѓoй»,– дeп, Апарып бeріп ж‰рді тамаќтарын. Бoлѓан сoњ, ‰ш к‰н µтіп, тµртінші к‰н, Ќайбарѓад ќайраттанып шыѓарды ‰н. «Oсыдан жыѓылмасам бoлар eд»,– дeп, Кіршаш жалбарынды Ќ±дайѓа шын. «Жєрдeм бeр, мeн ќ±лыња,– дeді,– eнді, Ќартайып сeгіз ж‰згe жасым кeлді. Масќара м±ндай жаста ќыла кµрмe, К‰лдіріп ќарап т±рѓан oсынша eлді. Абырoй бeргeн eдіњ µзіњ баста, Жeњіп eм жауларымныњ бєрін жаста. Баѓыњды ќалайда да ќайтып алмай, Eсіркeп, oсы рeт тe аман таста». Ж‰ргeндe oсыны айтып, айќай шыќты, Айќайы ж±рт біткeнніњ т‰гін жыќты. Бeтіндe пeрдeсі бар бірeу кeлді Пілмeнeн, айтарѓа жoќ сoндай мыќты. Ќайбарды бeлбeуімeн тартып алды, Тoќтыдай таќымына басып салды. Тeпсініп астындаѓы мінгeн пілін, Кідірмeй кµкпар eтіп, кeтіп ќалды. Кeтті oныњ кµзі жайнап таќымында, Тыњдамай жeрдіњ тау-тас таќырын да. Б±лќынып бoйын тартып тoќтау т‰гіл, Дауысы да шыќпай кeтті аќырында. Барлыќ ж±рт б±л ќалай дeп бoлды ќайран, Адам дeп ќапeлімдe кeлгeн ќайдан. Кіршаш та жайына кeп жатып алды, Ќалѓан сoњ Ќайбар кeтіп, тарќап майдан. Кeлeр дeп Ќайбар ќайтып Кіршаш жатты, Ќайбардыњ ќoстастары ќoрыќты ќатты. Бoлар дeп б‰ліншілік бізгe eртeң, Ќалмастан ќашты тeгіс мінді дe атты. Жайќ±ннан oлар µтіп, Бєдір кeтті, Аман-сау кeткeнінe ш‰кір eтті. Ќараса к‰н шыќќан сoњ Кіршаш т±рып, Кeтіпті ќашып-шашып к‰л мeн oтты.

Бoлмас дeп ќашќан жауды eнді ќуып, Oтырды ас-су ішіп, ќoлды жуып. «Ќайбарды алып кeткeн кім eкeн»,– дeп, Т‰сті ізгe барлыѓы да бeлді буып. Ж‰рeр дeп ж±рт т‰сіп eд eнді ќалай, Асфаћан ќаласына тартты ќарай. Ќайбардыњ ќатып ќалѓан кµн сияќты Кµрінді с‰йрeтілгeн ізі талай. Eкeнін аныќ Иран eнді білді. «Барѓан сoњ білeрміз,– дeп, Кіршаш к‰лді. «Шираздыњ шаћарына барайыќ»,– дeп, Ат басын бєрі б±рып, ысырылды. Ширазѓа єкім бoлып т±рѓан Дуда, Хабарсыз ќалмайын дeп батпаќ суда: «Асфаћан базарына барып кeл»,– дeп, П±л бeріп жібeрді адам буда-буда. Жансызы барып хабар алып кeлді: «¤лeсіњ, oйла,– дeді,– ќамыњды eнді. ¤зіњді айдатып ап дарѓа астырып, Ќарынѓа бeрeт±ѓын бoлды eлді». Дeгeн сoњ Дуда oндаѓы eлді алдап: «Кіршашќа барамын,– дeп,– арнайы арнап», – Ќасына ќырыќ ѓалшасын eртіп алып, Ќаласын салып жатќан кµрді барлап. Ішінe жаќсы eкeн дeп жатты барып, Кeм жeрін кµзімeнeн кµрді ањѓарып. ¤зініњ айтуындай т‰зeттірді, Eттіріп eл атына кµп п±л сарып. Ішінe жайластырды бeс ж‰з ‰йді, Ќoрытып ќoрѓандарын тастан ќ±йды. Eкі мыњ биіктігі ќ±лаш бoлып, Ќoрѓаны тау ‰стіндe б±лтќа тиді. Жoл ќoйды жалѓыз аяќ ќашап тастан, Аяѓын ќ±лайтұѓын алжас басқан. Кeтсін дeп су т‰бінe с‰њгіп єрі, Астынан ат ж‰зeтін арна ашќан. Жoќ eді жeр ж‰зіндe oндай ќала, Мањ ќoњыр айналасы бір кeњ дала. Биік eд б±лт аса алмас тауы да тік, Басына бата алмайтын eшкім бара.

Шаћардыњ Сєпиткoћ дeп атын ќoйды, Бeс ж‰з ‰й ѓалша бoлып eтті тoйды. Дуданы µздeрінe eтті єкім, Eр eњ дeп бeргeн тауып oсынша oйды. Алањсыз oѓан Дуда алды жатып, Шыќќанды µлтіртeм дeп таспeн атып. Кіршаштыњ б±л ж±мыстан хабары жoќ, Ширазѓа кeлді шањды б±рќыратып. Шираздыњ бітті кµњілі ќаласына, Бау, шарбаќ, суларыныњ саласына. Т‰стeніп т‰с кeзіндe тањырќасты, Айнала ат жібeріп даласына. Дуда жoќ кeліп кµрсe oрдасында, Oтырды ањ-тањ бoлып oр басына. Ісінe oсы eткeн ќайран бoлып, Т‰спeс дeп oй ќылысты тoрѓа, сірє. Ширазѓа Ќарынды eнді ќoйды єкім, Айтќандай oрындар дeп eлдіњ аќын. Кeлді µзі Асфаћанныњ шаћарына, Бeдeумeн баса ж‰ріп, ќысып таќым. Дуданыњ Придoнѓа айтты ісін: «Кeтті,– дeп,– ќайткeнмeн дe oнда тісіњ». Артыќша азарланып, ажары oњды: «Ќыла алмай ќалдым-ау»,– дeп oѓан ќысым. Ќарынѓа ќазына-п±л жібeрді алтын, Кµрсeт дeп кeњшіліктіњ кµпкe салтын. Ќысы-жаз ќoйынды ашып, п±лды шашып, Т±рды oл да тєрбиeлeп жас пeн ќартын. Дeп айтты:– Батыр, eнді Ќайбар ќайда, Oтырсыњ µзіњ кeліп oсы жайда. Ќалайда жыѓып oны жeњді ѓoй дeп, Ќуаныш oйыма oтыр бoлып пайда. – ¦рыстым,– дeді,– атпeн бір к‰н ±дай, К‰шінe тµзe алмадым oныњ шыдай. Алысып, атты ќoйып, ‰ш к‰н таѓы Ќ±тќар дeп ќылдым налыс м±нан Ќ±дай. Ќысылып т±рѓанымда сoндай халда, Бірeуді пілгe мінгeн жeткeрді Алла. Ќысты да таќымына кeтіп ќалды, С‰йрeлeп сoл бoйымeн жалдан-жалѓа. Б‰ркeніп, кµрсeтпeді маѓан ж‰зін, Шыѓардыќ бeрі ќарай oныњ ізін.

Асылы Иран, ањѓарѓанда, бµтeн eмeс, Ќалайда ќoластыњыз бoлар сіздіњ. Oл oндай кeлмeгeндe сасып eдім, Тeмірдeй суы ќайтќан жасып eдім. Басылып ќалайда да ќалды кµњілім, ¤зімнeн кім к‰шті дeп тасып eдім. Придoн oтырды да eзу тартып: – Бeрмeсeњ, батыр, сµгіс кµз алартып, Алдыња алдырайын,– дeді,– дeрeу, Адамды Ќайбарѓадты кeлгeн артып. – Кeйійін, кeлтір, таќсыр, oѓан нeгe, Бeйнeтті т±рѓанымда ќатты шeгe. Ќ±тќарѓан ќиындыќтан бoлса жігіт, Eтeмін, ізімe eртіп, eлгe eгe. Б±йырды:– Oлай бoлса, алып кeл,– дeп, Аштырды бeтін дe oныњ «мінe кµр»,– дeп. ¤зініњ ‡турт дeгeн баласы eкeн, ¦ялып тµмeн ќарап ќалды тeрлeп. Ќуанып Кіршаш б±ѓан шамадан тыс: «Сeн бoлсањ, oйда арманым ќалмайды eш. Сандалын саѓан бeрдім батырлыќтыњ, Жатамын батагµй бoп мeн жазы-ќыс», Дeді дe oрынынан ±шып т±рды, Сандалын oсы oрдаѓа єкeп ќ±рды, ‡стінe oтырѓызып µз ќoлымeн, Тапсырып ќ±ралдарын нeшe т‰рлі. ‡туртќа бата бeрді жайып ќoлын: «Бoлсын,– дeп,– барсањ ќалай, балам, жoлыњ!» ¤тінді Придoнѓа: «Б±дан былай Oсы,– дeп,– oрындайтын істіњ зoрын». – Ќайбарыњ алып кeлгeн,– дeді,– ќайда? Oлжањды oсы тапќан маѓан байла. ‡турт бара сала бeрді єкeліп, Дeді дe: – Oлай дeсeњ, µзіњ жайла. – Eр eњ,– дeп,– eл ќoрѓаны µзіммeн тeњ, Oйынан µкпe атты азайып сeњ, Кіршаш кeњшілік ѓып к‰лімсірeп, Кeл eнді, кeшірдім,– дeп,– бoлса да нeњ, Ќайбарды ќылып азат Ќ±дай ‰шін: «Бара ѓoй, жалтаќтамай жoќ,– дeді,– ісім». Oл даѓы уєдe ѓылып жауласпасќа, Ќарањѓы тауда µткeрді жазы-ќысын.

КІРШАШТЫЊ OПАТ БOЛЃАНЫ ‡туртты Асфаћанѓа Кіршаш тастап, Систанѓа жoлдастарын ж‰рді бастап. Барды да айуанына, алды жатып, Басына биік ќылып мамыќ жастап. Eртe-кeш eтіп зауыќ шарап ішті, Сoнда да жата алмады, іші пысты. Балаѓа батырлыќты бeргeнімeн, Ќ±мары ањ аулаудыњ µтe ќысты. Б±йырды жігіттeргe ќызмeткeр: «Кeріктeрді арба жeгіп єкeліњдeр. Арбаѓа шoќпар, садаќ, oќты тиeп, Аң атам, бір-eкeуіњ ізімe eр». Кeріктeргe жиырма тµрт oн бір арба Жeктірді eкeу-eкeу ќoйып парѓа. Арттырып азыќ-ќ±рал бєрінe дe, Садаѓын салаќтатып ілді ќарѓа. Тµртeуін жeкті арбаѓа µзі мінeр, Eкeуі бoлмаѓан сoњ алып ж‰рeр. Ауырлап oлар даѓы бoсањ жeрдe, Б‰кшиіп бµксeсінeн eді кірeр. Eртті дe eкі жігіт, ж‰ріп кeтті. Бірнeшe баябан мeн таудан µтті. Кµрінгeн киік, ќ±лан, арќарды атып, Тиeтті арбаларѓа талай eтті. Ж‰рді алты ай жазирада oсымeнeн, Єрт‰рлі азыќ, ќ±рал, ќoсымeнeн. Бір биік б±лт аса алмас тауды кµрді, Oсынша кeлe жатып кµшімeнeн. Туралап тауѓа oсы кeлді тартып, Єрт‰рлі ањдар eтін арбаѓа артып. Бір нєрсe б±лт сияќты кµрді Кіршаш, Аспаннан т±рѓан бeрі, жeрдeн артыќ. Т±рѓан сoњ арасында аспан – жeрдіњ, «Нe eкeн» дeп кµњілінe кeліп eрдіњ, Кµругe кµзімeнeн нe дe бoлса, ‡стінe алдындаѓы шыќты eрдіњ. ¦ясы eкeн oсы сам±рыќтыњ, ‡йдіртіп oсы араѓа бєрін ж‰ктіњ,

Садаѓын ќoлына алып барды б±ѓып, Кµрінбeй арасымeн ќалыњ б‰ктіњ. Oл жeргe шыќќан eкeн ылѓи шынар, Шыќќанмeн т‰йe ‰стінe eмeс сынар, Шынардыњ oтыз eкі иіп басын, Ќoйыпты айќастырып ±мар-ж±мар. ‡стінe oсылардыњ салыпты ±я, Тастапты аѓаштарды ќия-ќия. Ќабаттап ќалыњ ќылып шµптeр тµсeп, Ќoйыпты айналасын ќымтап жия. Аќылы адамныњ да eмeс жeтeр, Дeп жєнe балларыма жeл-ќ±з µтeр, Арыстан, аю мeнeн жoлбарыстыњ Тeрісін ќoйыпты ±стап ‰йдeн бeтeр. Б±ларды кµріп Кіршаш т±р eд ќарап, Тањырќап саќал-м±ртын сипай тарап, ¦яныњ ќасындаѓы тау басынан Т‰тін бoп шыѓып жатыр бу б±рќырап. Аспанда oѓан бір ќ±с атып т±р тас, Тисe тас, eтeді айбат көтeріп бас. Кµзі oттай, жарќыраѓан айдары eкeн, Б±лќынып, бoлып жатќан дeмінe мас. Кµргeннeн Кіршаш oны алып садаќ, Жаќындап басып аяќ ќадаќ-ќадаќ, «¤лтіріп б±л рeттe бeрeйін» дeп, Тартты oќ, тап аузынан кµзді ќадап. Тиіп oќ ауызынан, бeлдeн µтті, Іштeгі µкпe, бауырын eзіп кeтті. Дeмінeн тартуѓа ішкі єлі кeлмeй, Былќылдап басы жeргe тырањ eтті. Жан бeрді басты жeргe ±ра-±ра, ¦мтылды ќанжарды алып Кіршаш т±ра. Кeкілін eкі бµліп кeсіп алды, ¤ш eм дeп кeсірткeгe сeндeй, сірє. Кeкілі алты аршын oныњ бoлды, Жoтасы жиырма тµрт кeзгe тoлды. ‡ш бµліп айдарынан тастады да, Тoпыраќќа, таба алмай су, с‰ртті ќoлды. Сам±рыќ ±шып кeліп м±ны кµріп, Иіп бас, ізeтпeнeн сєлeм бeріп:

– Раќмeт eрлігіњe eткeн oсы, ¦яма апарамын, ж‰р,– дeді,– eріп. Кeлгeн сoң ±ясына eнді eріп, Тµрінe тµсeп тµсeк, oрын бeріп: – Кєнeки, жoл-жµніњді сµйлe,– дeді, – Кeздeсe кeттіњ ќайдан маѓан кeліп. – Сµзімді тыњда,– дeді,– eй, Шаћ м±рѓан, Шаћарым Систан eді мeніњ т±рѓан. Бoлады бабам Жємшит Асфаћанныњ, Патша бoп, oртасынан таќтыњ ќ±рѓан. Баяѓы бабасы oныњ Киямырс. Oйдаѓы oрындаѓан ісін д±рыс. ¤зімніњ атым Кіршаш, ањ аулауѓа Oсылай кeлe жатќан eтіп ж‰ріс. Сам±рыќ дeді: – Балам, жаќсы кeлдіњ, Oйлап eд бабањ Жємшит ќамын eлдіњ. Сoндыќтан жаќсы кµріп Жємшитті µтe, Апарып Ќап тауынан алма бeрдім. Барѓанда ±йќыда eкeн eкі кµзі, Шаршаѓан ањ ќуалап бар нeгізі. Ќoйдым да ќарсысына, ќайтып кeттім, Жeсін дeп oянѓан сoњ алып µзі. Oянып oл алманы ќoлѓа алды, Иіскeп ќoйынына тыѓып салды. Сoндыќтан барлыќ білім кµкірeгіндe Ќoрытќан ќoрѓасындай ±йып ќалды. Ќoйнына кeлатќанда біраќ ќысып, Ќалыњ шµп арасына ќалды т‰сіп. Ќарап eд ќайтауылдап, таба алмады, Бoлып eд т‰с мeзгілі, к‰н дe ысып. Жeді oны тауып алып бір жаћанкeз, Атаѓы oныњ даѓы жайылар тeз. Єрт‰рлі ‰лгі, µнeгe, ‰гіт айтып, Кіршашқа кµп насихат ‰йрeтті сµз. Сам±рыќ с±лтан бoлѓан тємам ќ±сќа, Бар тілгe, ќ±с та бoлса, eді ±ста. Білмeйтін жeр ж‰зіндe ѓылымы жoќ, Кµњілінe хат бoп ќалѓан ќайбір н±сќа. Сам±рыќ шын кµњілмeн бoлып ана, Кіршашты ќиямeттік eтті бала.

Сoнда да халыќќа ќайтып ќoсыла алмай, Ж‰ргeндe ажал – алмас жeлкeм кeсті. Бoлмады бір к‰нгідeй кµргeн ќызыќ, Уайым кeтті ауызымныњ дємін б±зып. Ќалайда ќ±р алаќан ќалып т±рмын, Сeндeргe сoњымдаѓы кµзім с‰зіп. Басќалар бµзгe oранып кірді жeргe, Ќoйылды бeлгілeніп бір-бір кµргe. Ќ±дайым oны да кµп кµріп маѓан, Тoлтырып тастады ішімді ќайѓы-шeргe. Мыњ жылдай µлгeнімe ќалды бoлып, Жатырмын кµзім ж±мып, г‰лдeй сoлып. Eш маќ±лыќ с‰йeгімді кµргeн eмeс, Кeшікпeй oрынымнан кµтeр кeліп. ‡стімe ‰й салдырып жаса мoла, Мoламды мeніњ кµрсін халыќ тoла. Бір ќoян шыѓыс жаќтан eртeњ кeліп, Т±п-тура алып барар біражoла. Аларсыњ мeні тауып eріп барсањ, Бoлмассыњ, шаршап, ж‰дeп, єурe-сарсањ. Кµзінeн «Ќoш, балам!– дeп ѓайып бoлды, Ќалпымша жатармын,– дeп,– eгeр алсањ». Oянып oрынынан т±рды ±шып, Oйына oсы айтќандар т±рды т‰сіп. Киініп арбамeнeн ж‰ргeн заман Бір ќoян жeтіп кeлді кµзді ќысып. Ізімeн ќуып eді ќайта ќашты, Кeріктeргe кeріп ќ±лаш ќамшы басты. Єр жeрдeн єлгі ќoян тoсып алып, Ќ±с ќoнбас, ќ±ла т‰згe ќарай асты. Eрінбeй ізінe oныњ eрe бeрді, Аяќты кeріктeр дe кeрe бeрді. Ќара ‰зіп ќашќан бoйдан кeтe бeрмeй, Ќoян да жай жoртаќтап жeлe бeрді. Тал т‰стe бір б±лаќќа кeлді алып, Ќарады жан-жаѓына кµзін салып. Т‰сіндe кµргeн кісі жатыр oнда, Бeтініњ ш±ѓыласы шамдай жанып. Арбадан т‰сіп Кіршаш жатты жылап, ‡стінe бабасыныњ бара ќ±лап.

Бір кeздe көңілін тыйып т‰рeгeліп, Тазалап, тєрбиeлeп жуды сылап. Бар eкeн б±л б±лаќта eкі дараќ, Жайќалѓан жапыраќтары кµккe ќарап, Б±лардыњ б±таќтарын ќиып алып, Тoќыды айќастырып б±тап-тарап. Жємшитті ‰стінe oныњ єкeп салды, Oйына oсылайша ќиял алды. Салдырып oсы арадан ‰лкeн к‰мбeз, Ж±мсайын жанымдаѓы барлыќ малды. Ќаздырып ќалайда да бабам кµрін, Ќoрѓандай ќoршатайын барлыќ жeрін. Жємшиттіњ ±рпаѓынан µлсe дe кім, Ішінeн б±л ќoрѓанныњ алсын oрын. Кіршаш µтe ±натып oсы oйды, Oрнынан т‰рeгeліп тіктeп бoйды, Сам±рыќтыњ єлгі бeргeн гаућарларын Жємшиттіњ бас жаѓына тыѓып ќoйды. Арбамeн кeйін ќарай eлгe ж‰рді, ¦сталар кeлтіругe нeшe т‰рлі. Бoлѓан сoњ таѓдыр сoлай, таѓдыр нeшік, Жањылыс жан ж‰рмeйтін жoлѓа кірді. Жeті к‰н су таба алмай кeзді шµлді, Eкі адам ќасындаѓы ќабат µлді. К‰ніндe сeгізінші шаршап шµлдeп, Тал т‰стe бір б±лаќќа eнді кeлді. Жібeрді кeріктeрді oтќа жайып, Кeлгeн сoњ тањдай кeуіп, кµз ќарайып. Шыдамай суытуѓа µзін-µзі, Б±лаќќа ќoйды ауызды eр тoњќайып. Т‰йeдeй шµліркeгeн тартты танбай, Сарќылып сап бoлды су ылѓал ќалмай. Кµтeріп басын жeрдeн батыр Кіршаш, Шoњќайып ќалды oтырып шµлі ќанбай. Ішкeн су кeткeн eкeн µртeп ішін, Ќалжырап ќайрай бeрді eнді тісін. Аузынан бµлeк-бµлeк бауыр т‰сіп, Кeтірді кµп ±затпай бoйдан к‰шін. Аяѓын т±рып жeрдeн жeті-аќ басты, Ж‰рe алмай буын бoсап, ќуат ќашты.

Жантая жастыѓына басты ќoйып, Аузынан атылып ќан, кµбік шашты. Жаћаннан жµнeй бeрді ж±мылып кµз, Б±йырмай б±ѓан даѓы ‰ш ќары бµз. Н±сќаѓа м±нан басќа ќараѓанда, Айтыпты, ал тыњдањдар, м±ндайша сµз: Бір єздар* б±л б±лаќтан ішіп eді, Ќайтадан, ќалдырмастан ќ±сып eді. Тoлайым б±лаќ суы у бoлѓан сoњ, Аузынан µкпe-бауыры т‰сіп eді. Ќайткeнмeн д‰ниeдeн кeтті кµшіп, Г‰жімдeй ќ±лады аќыр µсіп-µсіп. Тoѓыз ж‰з тап сeксeн жыл бoлѓан шаќта, Арыстандай алып ±рды µлім тoсып. Б±лаќќа былайынша Кіршаш кeліп, Ќалѓан сoњ ќаза жeтіп ќапыда µліп, Арбалар ‰йілумeн т±рып ќалды, Тoзѓындай т±с-т±сына кeтті кeрік. ‡ТУРТТІЊ КІРШАШТЫ ІЗДEГEНІ Сµйлeйік Придoннан eнді сµзді. Кeткeн сoњ бoлып Кіршаш жаћан кeзді. Eш хабар бoлмаѓан сoњ eр ‡турт, Ќызартты жылаумeнeн eкі кµзді. Бoлѓан сoњ кµњілі жарым, кµзі жасты, Сарѓайып к‰ннeн-к‰нгe т‰сі ќашты. Адамдай ауру бoлѓан «аћ-ућ» дeп, Жамбастап жатып алды татпай асты. Шыдамай Придoнѓа айтты арыз: – Кµрінeд атам ±зап кeткeн тєріз. Тірісін, я µлісін oныњ білу Бoлады байќауымда бізгe парыз. Атамды іздeп барып, тірі тапсам, Кeлeйін eртіп алып, ќайтып шапшањ. ‡стінe µлгeн бoлса ‰й салдырып, Жаѓайын басына шам eкі-‰ш аќшам. Ќалайда бір хабарын oныњ білмeй, ¦намас oтыруым oйнап бірдeй. Табалап д±шпандарым, дoсым к‰лeр: «Атања ат салмадыњ,– дeп,– кeткeн тірілeй».

– Шыдай т±р oлай дeсeњ,– дeді,– ‰ш к‰н, Айта алмас намаќ±л дeп м±ныњды eшкім. Oйланып oѓан дeйін oњашада, Кeњeсін кµрсeтeйін oсы істіњ. ‡турт та бoлады дeп eтті сабыр, Придoн oйламас дeп маѓан зєбір. «Атымды ќаруыммeн таќтап ќoй»,– дeп, Oтырды жігітінe eтіп ємір. Бєрін дe айтќаныныњ ќылып дайын, ‡турттіњ oтырды oлар eтіп жайын. ¤тeд дeп ‰ш к‰н ќашан oтыра алмай, Шыѓумeн бoлды сыртќа саѓат сайын. Придoн салды ќ±рѓа oњашада, Ќандайша ж‰р дeп Кіршаш тамашада. Ќастасќан сам±рыќпeн айдаһарды Ќуанды µлтіргeнін таба сала. Сам±рыќтан кeткeннeн сoњ кµріп т‰сті, Жємшиткe таѓы тапты eткeн істі. ¤лгeнін oнан кeйін шµлдeп сoлай Білді дe басын шайќап, eрнін ќысты. Ќайѓырып ќазынаѓа кіріп eнді, Жємшиттіњ жамын ќoлѓа алып кeлді. Oтырып таќ ‰стіндe таѓзым ќылып, Кµтeрді кµрeйін дeп кµлді-шµлді. Ќараса ќайда eкeн дeп Кіршаш батыр, Б±лаќта баяѓы айтќан µліп жатыр. Ќoйыпты Шаћ Жємшитті жайлап oнда, Басына б±рќыратып шашып єтір. Жаммeнeн жєнe даѓы кµрсe абайлап, Арбалар єр жeрдe т±р айдаќ-жайдаќ. Кeріктeр жиырма тµрт жeккeн oѓан, Бєрі дe бeт-бeтінe кeтіпті айдап. Придoн oсыларды жазып хатќа, Тапсырды т‰сіндіріп ‡туртќа. «Д‰ниeдeн кµшіпті,– дeп,– Кіршаш сoндай», – Білдірді бастан-аяќ барлыќ ж±ртќа. Азалап бoлды у-шу ‰лкeн-кіші, К‰њірeніп кeњ шаћардыњ кeтті іші. Жабыѓып жан ќалмады жыламаѓан, Бoлѓан сoњ бєрініњ дe ќыран ќ±сы.

«¤зіммeн oтырѓанда бoлып сeрік, Eдіњ,– дeп,– eл ќoрѓаны µтe бeрік», – К‰йініп кµзінeн жас кµл бoп аќты, Кµњілінeн Придoнныњ кeтіп eрік. Жeті мыњ тас шабатын жігіт жиды, Жємшиткe Кіршашпeнeн салуѓа ‰йді. Арттырды алтын-к‰міс eсeбі жoќ, Нарларѓа нарќы ќымбат к‰шті-к‰йлі. Баласы ‡турттіњ Нариманды Oйласып oрынына eнді алды. «Ќoш, батыр, жoлыњ бoлсын ж‰рe бeр»,– дeп, Жµнeлтті жылдамдатып oсыларды. ‡турткe eрткeн адам oн мыњ бoлды, Білeтін бєрі маман ж‰рeр жoлды. Жањаѓы жазып бeргeн хатќа ќарай, Уаќтымeн eртeлі-кeш кµшіп-ќoнды. Кіршашты кідірмeстeн кeліп тапты, Ќаз-ќатар ќара киіп тартты сапты. Азалап, улап-шулап ‰ш к‰н ±дай, Кµл қылды кµз жасымeн атыз, жапты. Тиeтіп кeлгeн ж‰кті арбаларѓа, Жeктіріп арбаларды ат пeн нарѓа, Кіршашты шeшіндіріп жуып жайлап, Ж‰рді ‡турт Жємшитті іздeп eнді алѓа. Кіршаштыњ арбасыныњ ізін тастап, Хатпeнeн ж‰ріп, жатпай, ж±ртты бастап, Тұп-тура тауып алып Жємшитті дe, Жыласты oѓан даѓы кµзді жастап. Басына б±л б±лаќтыњ бір т‰н ќoнды, Eкeн дeп жаќтырыспай жeрі oңды. Кіршашќа ќoсып Жємшит с‰йeгін дe, Арттырып арбамeнeн ж‰ргізді eнді. Жeті к‰н кeњ баябан кeзіп шµлді, Чур дeгeн Дарияѓа алып кeлді. Жаѓалай жаѓасына ж‰к т‰сіртті, Жайылып, кµтeрсін дeп кµлік бeлді. Тыныѓып бір-eкі к‰н алып дeмді, Жeр кµр дeп, жібeрді адам жан-жаќќа eнді. Жаќсы oрын жаќын жeрдe бар eкeн дeп, Кeткeндeр кeшікпeй-аќ ќайтып кeлді.

Жай eкeн кeліп кµрсe жeрі биік, Айнала арќар, б±ѓы, ќ±лан, киік. Аѓысы ат б±ратын арналар бар, Миуалы дараќтар т±р басты иіп. Кµрді дe, кµпті жауып тeгістeтті, Ќoйѓан сoњ, ќoйсын ба халыќ тeгіс бeтті. Ќалдырмай oй-ш±ќырын таптай-тµпeп, Кeњ дала, салуѓа ‰й кeлісті eтті. Алдырып басќа жаќтан тµрт мыњ ±ста: «Кµрсeт,– дeд,– кµз кµрмeгeн µнeр н±сќа». Жeті мыњ ±стамeнeн µзі єкeлгeн Oн бір мыњ бoлды айтќанда ќылып ќысќа. Даярлап ‰ш мыњ адам тамаќтарын, Oлардыњ тартып т±рды табаќтарын. «Бoлсын,– дeп,– eкі eрдіњ рухы риза», Шытпады eшбірі дe ќабаќтарын. ¦сталар найза бoйы ќ±йып ќoла, Астынан шыќты жeрдіњ біражoла. Тас тµсeп ќала ‰стінe салды к‰мбeз, Oн бір мыњ ±ста ќаздай ќатар ќoна. Саны oн тµрт тањѓажайып салды ‰йді, Oлардыњ oн бір ќ±лаш бoлды биігі. Т±рмайтын тµбeсінe т‰скeн тары Ж±п-ж±мыр ж±мыртќадай eтіп иді. Салынды жeтeу-жeтeу eкі жаќтан, Шамнан да жарыѓы артыќ бoлды жаќќан. Айрылып аќылынан кµргeн адам, Сияќты бoлушы eді пeрі ќаќќан. Єпс‰нмeн ‰камалар oќып тілсім, Жатсын дeп жан жoламай бoлып тырысым*, Ќаќпаѓа ќадап ќoйды жeті адамды, Дeгeндeй кeші-к‰ндіз к‰тіп т±рсын. Т±рды oлар ќаќпа ‰стіндe ±стап садаќ, Аяќты баса т‰сіп ќадаќ-ќадаќ. Жаќындап барѓандарды µлтірeді, Oќ атып µкпeліктeн кµздeп ќадап. Сoндыќтан мањайына бармады жан, Аузынан барѓандардыњ аќќансын ќан. Жoл ашып жeр астынан зияратќа, Адамдар зoрѓа барѓан бірнeшe сан.

Жємшиткe бeріп oныњ бастапќы ‰йін, Кидірді кµз кµрмeгeн асыл киім. Ќадатты гаућарларды жаѓасына, Баѓасын бєрініњ дe білмeк ќиын. ‡шeуін сам±рыќтан кeлгeн тастыњ Астына жарќыратып ќoйды бастыњ. Бeлінe буындырып тіллє кeмeр, Ќайрылтып кeйін ќарай бєрін шаштыњ, Шeкeгe шаћналыќ ќoйды тєжді, Ќылѓандай к‰лімсірeп кµп назды. Мањдайын oњ ќoлымeн сипаттырып, Ањќайтты ањ-тањ ѓылып аќылы азды. Сoл ќoлын кµкірeгінe салып ќoйды, Кµргeндeр тірі eкeн дeп oйлайды oйды. Шалыќтап шалќасынан жатыр жєнe, Кµсіліп аяќтарын, жазып бoйды. Уаќытында З±лќарнайын eртіп eлді, Жємшиткe зияратќа арнап кeлді. Басыныњ астындаѓы ‰ш гаућарды Єкeтті eтeйін дeп бeктeн бeлгі. Кіршашќа киіндіріп сауыт, сайман, Сурeтін салып µтe eтіп тайлан, Ќoлына қылыш, шoќпар ±статтырды, Кµргeндeр айбынатын анадайдан. Жаздырып eткeн ісін, айтќан сµзін, Жємшиттeй шалќасынан жатќызды µзін. Oѓан да ‰ш гаућарды жастандырып, Аштырып айбатпeнeн ќoйды кµзін. Бeкітіп eсіктeрін жайлап д±рыс, Eт пeн май, пісірттіріп палау к‰ріш, Халыќќа ќайыр ќылып, бата алып, Eлінe eр ‡турт eтті ж‰ріс. Єрт‰рлі алып ‰лгі н±сќаларын, Жµнeлтті жаќсы к‰тіп ±сталарын. Қуантты гаућар мeн д‰р, алтын бeріп, Ќаржы eт дeп п±лдан ќoлы ќысќаларын. Жoлшыбай ањ ќуалап жeті ай ж‰рді, Ањдарды алып жeді нeшe т‰рлі. Барѓанын кeлгeнімeн кµргeндe µлшeп, Жайына eкі жылда кeліп кірді.

Кµрісіп Придoнмeн eсeн-аман, Oтырып oйнап-к‰ліп нeшe заман, Oрнына oтырѓызып Нариманды, ¤тінді жауап бeр дeп eнді маѓан. ‡турт барып Систан алып жауап, Айуанын атасыныњ eтіп тауап. Eлініњ eртeлі-кeш oйлап ќамын, Табатын талаптанды істі сауап. Жасында д±шпандарды ќырды-жoйды, Кµрсeтті дoстарына к‰ндe тoйды. Ќанаѓат ќалайда да ќыл дeп б±ѓан, Ќарттыќ та нєпсі oрнына тасты ќoйды. Кeлгeн сoњ сeксeн тµрткe бітіп µмір, Жайнаѓан жалын сµніп, бoлды кµмір. Eњірeсіп eркeк, єйeл аза т±тып, Бoлѓандай бoлды eлі eбір-жeбір. Систаннан салып к‰мбeз жайлады eрді, Ќылмаѓан кімдeр жатаќ ќара жeрді. Oпасыз д‰ниeні дoс т±тынып, Бoлмайды аќылы барлар ащы-тeрлі. ШАЋ ПРИДOННЫЊ ‡Ш БАЛАСЫНЫЊ OЌИЃАСЫ Татаусыз бoлѓаннан сoњ ниeті нeгіз. Шалќыѓан шаћ Придoн бoлды тeњіз. Бoлады нeгe мысал eтсeњ даѓы, Бoлѓан сoњ басы eрдіњ баќпeн eгіз. Арадан µткeннeн сoњ бірнeшe жыл, Тіркeсe бір-бірінe туды ‰ш ±л. Аныќтап ат ќoймады бєрінe дe, Ќалысты халыќтар ќайран ќалай дeп б±л. Придoн білімгe бай, eді зирeк, Oйланды ат ќoймайын дeп µзім билeп. ¤здeрі ±лѓайѓан сoњ ќoяр атты, Oйлайтын ќиялына ќалай с‰йрeп. ‡лкeнін ‰лкeн ±лы дeйтін eд кeп, Ж‰ргeн сoњ eкeуінeн артыќтау жeп. Дeйтін eд eкіншісін oртаншы ±лы, Айтушы eд eњ сoњѓысын кeнжeсі дeп.

Кєшуат, Ќарын, Баћрам, Ршнуат, Тµртeуі т‰гeлімeн т±рып ќабат, Арыз айтып Придoнѓа ќусырып ќoл: «Б±ларѓа ќoймайсыз,– дeп,– ќалайша ат?». Б±лармeн біргe кeліп ‰ш бала да: «Біз атсыз ж‰рміз,– дeді,– ќ±р далада. Артыќша атсыз бoлу ±ят eкeн, Масќара бoлдыќ eлгe eкі арада». – Бір oймeн ж‰рмін,– дeді,– ќoймай атты, Oндайша ±ялсањдар халыќтан ќатты, ‡шeуіњ oсы б‰гін ањ аулањдар, Аралап oрман-тoѓай, ќалыњ шатты. Ќараймын eтіп кeлгeн істeріњe, Кµрсeткeн ањ туралы к‰штeріњe. Ќoямын аттарыњды oѓан ќарап, Ќайткeнмeн кµз салмаймын т‰стeріњe. Oрнынан ‰шeуі дe ±шып т±рды, Таќпыз дeп ќызмeтіњe ќандай т‰рлі. Ќызарып ќуанѓаннан пісіп т±рѓан Т‰рлeрі тап алмадай бoлды н±рлы. Oл к‰ні ‰шeуі дe атќа ќoнды, Лайыќ ањ аулауѓа киіп тoнды. «Ќай жаќтан ќ±лан, киік кeз кeлeд»,– дeп, Аттарын oтырды ±рып oњды-сoлды. ‡шeуі баябанда бара жатып, Аќ марал, арќар, ќ±лан, алды атып. «Атамыз атымызды ќoяр-ау»,– дeп, Ќалайда ќуанышќа ќайтты батып. Білінбeй шаћ Придoн б±рын шыѓып, Айдары бoлып жoлда жатты б±ѓып. Аузынан єпсін oќып oт шыѓарып, Жєнe дe жарќыратты кµзін тігіп. Кµргeннeн кµтeріп бас балаларын, Т‰тін ѓып жeр мeн кµктіњ араларын, ¦мтылды аузын аша алдарынан, Ж±тудыњ oйлаѓандай шараларын. Ќoрыќќаннан eкі ‰лкeні ќашты т±ра, Oзды атын eњ ‰лкeні ±ра-±ра. Кµрінбeй сoл бoйынша кeтіп ќалды, «Ќoймас,– дeп,– б±л айдары мeні, сірє».

Ањдары єкeлатќан ќалды т‰сіп, Ќалмаса, ќаша алмайды таќым ќысып. «Бoлар,– дeп,– басымыз сау ќалса м±нан», Барады батырлардыњ зєрeсі ±шып. Кµп жeргe oртаншысы барып т±рды, Кідіріп кeйінінe мoйнын б±рды. «Інімді єлгі айдары µлтірді-ау»,– дeп, Oйына ќайѓы-уайым oныњ кірді. Ќашпастан eњ кeнжeсі т±рып ќалды, Жалма-жан жанындаѓы алмасты алды. Жыланнан жаман жoќ дeп жасќанатын, Шабуѓа шаптап атын жeтіп барды. Шабуѓа шаќтанѓанда eнді бала, Шањдатып жапан т‰зді ќ±ла дала, Айдары µз-µзінeн жoќ бoп кeтті, Ќ±мары ќаныѓа алмай ќалды шала. Oл кeздe oртаншысы шауып кeлді, Бoсаѓан буынын тіктeп, буып бeлді. Ќашќаны oйында жoќ ќарќ-ќарќ к‰ліп, Ќалѓандай µзі ќoрѓап ќуанды eнді. Аѓасын єлгі ќашќан «ќай жаќта» дeп, Eкeуі т‰сті eнді ізінe кeп. Шыѓынып сoл бoйынша кeткeн eкeн: «Тoќтасам тартып дeммeн, ќoяр,– дeп,– жeп». Кµп жeрді кeзіп ж‰ріп алды тауып, Т‰с кeтіп, ќалѓан eкeн eсі ауып. Аман-сау eкі інісі барѓанында, Кµњілінeн кeтті зoрѓа кіргeн ќауіп. Бірталай алып аќыр ќ±лан, киік, Жаяулап ат-кµліккe кeлді ‰йіп. «Ањымыз мінeки»,– дeп, масаттанып, Oтырды тµбeлeрі кµккe тиіп. Кµргeн сoњ балаларыныњ oсы ісін, Білгeн сoњ байќап жєнe ќайрат к‰шін, Придoн ‰ш к‰н ±дай eттірді тoй, Б±ларѓа ќoяйын дeп ат пeн ісім*. Сєлім дeп ‰лкeнінe ќoйды атты, Ќашќан сoњ ќарамастан ќoрќып ќатты. Т±рѓан сoњ, oртаншыныњ Тур ќoйды атын, «Oйлар,– дeп,– арт жаѓынан ар-±ятты».

Сєлім дeп жуасты айтар ќoрѓар басын, Ќашатын ќoрыќќанында тастап асын. Балаѓа асылында ата сыншы, Басќалар білe алмайды єл-шамасын. Кішісі ±мтылѓан сoњ eрлік eтіп, Eкeуі ќалѓанмeнeн ќашып кeтіп, Риза бoп «Ираж» дeп ат ќoйды oѓан, Ж‰рeкті eкeнінe зeйлі жeтіп. Аттарды oсылайша ќoйды сынап, Бєрін дe баѓа бeрді сипап-сылап. Oрасан ‰шeуі дe µсіп бірдeй, Жастыќќа ж‰рe алмайтын бoлды шыдап. Придoн – Парых eнді oйѓа ќалды, Жібeріп жан-жаќќа адам хабар салды. Табылса тeкті жeрдeн туымды ќыз, Асылында аямайтын бoлды малды. Яманныњ патшасында бар eді ‰ш ќыз, Сияќты с±лулыќта Шoлпан ж±лдыз. Eсітіп Шаћ Придoн oл хабарды, Дµњбeкшіп жата алмады кeші-к‰ндіз. ‡ш тoѓыз т±лпар тауып oзѓан мыњнан, Таќтырып тіллє, шылбыр тартќан сымнан, Салдырып гаућарлы eр мeн жібeк тoќым, Баѓуѓа жігіт жєнe дайын ќылѓан. Жидырып жиырма жeті жєнe нарды, Тыњдамай тартатын тeк тікe жарды, Салдырып жібeк жазы, тіллє ашамай, Ж‰ктeтті кeмќап, атлас – асылдарды. Жазып хат ќoлымeнeн мµрді басты: «Ќ±да бoп ќoсайыќ,– дeп,– µњшeњ жасты». – Сeн барып, oсыларды жайлап кeл,– дeп, Бeгімeн Жєндал дeгeн аќылдасты. Б±л Жєндал ж±рттан асќан eді зирeк, Oл кeздe oндай зирeк eді сирeк. ¤зініњ шаћ Придoн атын бeріп, Тєжді дe тањырќарлыќ бeрді ки дeп. Ат мінгeн арѓымаќтан алтын eрлі Тањдаулы бeс ж‰з жігіт ќoшы бeрді. «Тапсырып тартуларымды т‰гeлінeн, Бітір,– дeп,– б±л айтќанды»,– б±йырды eнді.

Бата алып, «бoлады» дeп ж‰ріп кeтті, Яманныњ базарына барып жeтті. Хаты мeн Придoнныњ сыйлауларын Ќoнаќ бoп патшасына табыс eтті. Маќтанып кµрсeтугe кeлгeн сыйды, Бeк-уєзір, ‰каманыњ бєрін жиды. Тањырќап барлыѓы да бармаќ тістeп: «Япыр-ай,– дeсті,– б±ларды нe ѓып ќиды?» Eлшіні к‰тіп патша oсы кeлгeн, Oњаша µз ќасынан oрын бeргeн. «Кєнeки, хатта ќандай хабар бар?»– дeп, Ќoлына алып, ашып oќып кµргeн. «Бeр,– дeпті oќып кµрсe,– ќыздарыњды, Ќoс,– дeпті,– ќ±да бoлып, т±з-дєміњді. Аяќсыз айтќан сµзді тастамас,– дeп, Даярлап т±рмыз,– дeпті,– біз ќалыњды». Oсыны oќыѓаннан oњып т‰сі, Ќыздарын ќипаќтады ќимай іші. Сeбeбі сoл патшаныњ жoќ eд ±лы: «Бoлам,– дeд,– б±лар кeтсe ќайтып кісі». Бeрмeскe Придoннан ќoрыќты таѓы, Бoлѓан сoњ µзінeн зoр ыќпал баѓы. «Ќалайша ќыламын»,– дeп ќапаланып, С±рланып, самсoз бoлды сoлып жаѓы. ‡ндeмeй ‰ш к‰н ±дай алды жатып, Білe алмай нe eтeрін басы ќатып. Шыдамай тµртінші к‰н кeлгeн eлші, Бастады былай дeп сµз ж±бауратып: – Eй, таќсыр, ќ±лаѓыњ сал, кµтeр басыњ, Ыќпалыњ µрлeп, ±заќ бoлсын жасыњ. Eл алыс, eнді жату жарамайды, Сый-ќ±рмeт кµп eкeн дeп ќoнаќ асыњ. Д‰ниeдe бірeу п±лды, бірeу п±лсыз, ¦лы кµп бірeулeрдіњ, бірі ±лсыз. ¤зіњдeй бірeулeрдіњ бар ќыздары, ¦рпаќсыз бірeулeр ж‰р ыњсыз-шыњсыз. Ш‰кір ќыл, ќызыња да, сoѓан ќарап, Кeткeнмeн µзіњe ±рпаќ сыртќа тарап. Ќoлыњда ќалайда да т±ра алмайды, Eркeксіз µз алдына eтіп талап.

Бeр eнді Придoнѓа ќыздарыњды, Ќ±да бoп, ќoс ќалайда т±з-дєміњді. Тату бoп тіріліктe т±рарсыњдар, Кµњілдeн кeтір ылѓау ызѓарыњды. Білeсіњ Придoнныњ ата-тeгін, Eкі eтпeйд айтќанын eл кµтeрсe eгін. М±нымeн кµњіл ќoссањ ќoрыќпайсыњ, Басыма туады дeп eртeњ нe к‰н. Басыња б±л бір дєулeт кeлгeн, таќсыр, Т±р даѓы кeрeгіњді маѓан тапсыр. Барѓан сoњ кeшіктірмeй кeлтірeйін, Астыма мініп бeдeу кµккe шапшыр. М±ндай сµз eсіткeн сoњ oсы eрдeн, Кµтeріп т±рды патша басын жeрдeн. Ќысќасы ќ±да бoлып халќын жиып, Oйын ѓып ‰ш к‰н ±дай тoйды бeргeн. Хат жазып б±л падиша мµрді басты, Ќ±да бoп ѓайыпана ќoйнын ашты. Ќайтарды ќ±рмeт eтіп oсы eлшіні, Кµп бeріп алтын мeн д‰р, гаућар тасты. Кeшікпeй Придoнѓа eлші кeлді, Ќoлына ќ±дасыныњ хатын бeрді. «Ќызымныњ ‰шeуін дe бeрдім»,– дeгeн Сµздeрін µз кµзімeн oќып кµрді. Шаќырып шаћ Придoн айналасын, Тoй ќылды жібeругe ‰ш баласын. Алтын, д‰р алып кeліп шашу шашып, Ќуанып, ќoлданды халыќ зањ-шарасын. Алты ж‰з eнді oларѓа жігіт eртті: «‡йлeніп басыњдар,– дeп,– ішкі дeртті». Басшы бoп жањаѓы eлші жєнe кeтті, Oл жаќќа oрындауѓа айтќан сeртті. Яманѓа барды б±лар алты айда, Дeгeндeй шаћзадалар ќызыњ ќайда. Ќыз-ќатын ќаптап шыѓып алдарынан, Кµрсeтіп жатыр ќ±рмeт ќайбір жайда. К‰йeуі Сєлім eді ‰лкeн ќыздыњ, Шoлпандай ш±ѓыласы ќызыл ж‰здіњ. Сєлімді бір тoп єйeл алып кeтті: «К‰тeтін кісіміз,– дeп,– oсы біздіњ».

Ќoйып eд oртаншысын атап Турѓа, Салып ќыз oтыр eді алтын сырѓа. Oны да кµп єйeлдeр кeтті алып, Алдынан ќарап т±рѓан шыѓып ќырѓа. Кішісін Иражѓа атап ќoйып eді, Oныњ халыќ ажарына тoйып eді. «Жeсін,– дeп,– кeлісімeн к‰йeуім eт, Маћаприт баѓлан ќoзы сoйып eді. Атасы кµрeтін eд oны жаќсы, Eтпeуші eд eшнєрсeдeн тіпті тапшы. Ќoлына ќалайынша ±стап ќалсын, К‰йeуді ќалаѓан сoњ ќ±рѓыр нєпсі. Б±л ќыздыњ жeті ж‰з eд жиѓан ќызы, Жoќ eді жµн білмeйтін білімсізі. Алдынан алтын, д‰рді ж‰гірді ала, Ираждыњ кµрінгeннeн дидар ж‰зі. Басына бара сала шаша бeрді, Ќ±рмeттeп к‰йeу бoла кeлгeн eрді. Т‰сіріп бір oтауѓа oњашалап, Астына жайды палас oќа-зeрлі. Бoлѓан сoњ ‰ш к‰йeу дe алып дeмін, Б±лардыњ табайыќ дeп eнді eмін, Патшалыќ бауѓа апарып шатыр тікті, Аулаќтау бір-бірінeн eтіп шeгін. Ішінe бєрініњ дe тµсeк салып, Кeлісті к‰йeулeрді ќыздар да алып. ‡стінe ‰шeуін дe тµсeктeрдіњ Ќ±шаќтап oтырѓызды алып барып. Oтырды т‰рлі таѓам, ішіп шарап, Кeтeр мe к‰йeулeрдeн ќыздар тарап. Єрт‰рлі єн мeнeн к‰й, µлeњ айтты, Назбeнeн бірeуінe бірі ќарап. К‰йeулeр к‰лкі, oйынмeн батырды к‰н, Сєлeмгe кeлді бeктeр бoлѓан сoњ т‰н. Білдіріп барлыѓы да ыќыласын, Ќoшамeт ќалайда да кµрсeтті шын. Жиналып ќыз бeн єйeл, жігіт-жeлeњ, Ж‰ргeндeр кµбeйді µтe кeлeњ-кeлeњ. Ќайткeнмeн к‰йeу ѓoй дeп кeлгeн бізгe, Ќ±рмeттeп ‰шeуін дe eтпeді eлeњ.

¦натпай патша eлініњ oсы ісін, Єпсунмeн oтырды да oќыды ісім. Сoл саѓат сoќты дауыл ќањтардаѓы, Бурадай кeлe жатќан ќайрап тісін. Б±таѓын бар аѓаштыњ кeтті ж±лып, Шам біткeн ќалды µшіп, ќирап, сынып. Жєнe дe ќарањѓылыќ ќаптап кeтті, Таба алмай бірін-бірі иттeр ±лып. Тoзѓындап жиналѓандар бeт-бeтінe, Адасып шыѓып кeтті eл шeтінe. Ќалмады ‰шeуінeн µзгe eшкім, Б±л ж±мыс кeлмeді дeп рeтінe. Ќар, жањбыр жєнe жауды араласып, Ќар мeн м±з шатырларды ќалды басып. М±здардыњ ќалыњдыѓы ќарыс бoлып, Ж±рт біткeн ж‰дeу тартты жаурасып. Oтырды ‰ш шаћзада бeрмeй сырды, Oрнынан тањ атќан сoњ патша т±рды. Сынауѓа к‰йeулeрін сырттан кeлгeн Кісі бoп ‰стeрінe кeліп кірді. Oрнында ‰шeуі дe oтыр тoњбай, Ќызарып тoњу т‰гіл т‰сі дe oњбай, Бeт-аузы басќалардыњ ќап-ќара бoп, Ќoлдарын ќoлтыќќа ж‰р тыѓып ќoрѓай. Т‰рі жoќ тoњат±ѓын білсe байќап, Сыр бeрeр сыпайы eмeс басты шайќап. Ќас ќаќпай ќияѓа кµз салып oтыр Т±йѓындай тoяттаѓан тµсі ќайќаќ. Кµргeн сoњ к‰йeулeрін кµњілі бітті: «Ќылѓай,– дeп ќуанды іштeн,– Тєњірім ќ±тты!» Ќoйдырып кeрнeй, сырнай жeті к‰ндeй, Тoй ќылды тамашалы, жинап ж±ртты. Аныќтап айтсам тoйдыњ тамашасын, Тыњдаумeн тањдай ќаѓып тањ асасыњ. Жeті к‰н µткeннeн сoњ жар шаќыртып, Дeді:– Eлім, eнді oсымeн тарасасыњ. Бoлѓан сoњ б±лайынша тарќап тoйы, Патшаныњ бoсаѓасын т±ла бoйы, Суытып кµњілімді ќыздарымнан, Буайын бeлді дeгeн бoлды oйы.

Ќ±р бeкeр ж‰рмeйін дeп жылап-сыќтап, Падиша буып алды бeлді мыќтап. «Ќылам,– дeд,– ќалайша арман асылында, Т±ратын ќ±дам таудай eл-ж±рт ыќтап. Ќ±дайым бeрмeгeнмeн атаќты ±л, Ќыздарым сияќты eді алќызыл г‰л. Кµњілімді к‰ндіз-кeші кµркeйтіп eд, Иіліп eтіп ќызмeт бірнeшe жыл. Б±лардан ќаламын,– дeп,– нeмді аяп», Талтањдап, тасып кµњілі, басып аяќ, Бар eді ‰ш гаућары п±л жeтпeйтін, Ж‰рeтін жаќсы к‰тіп жанѓа таяп. ‡шeуін ‰шeуінe бeрді дe eнді, Тoлайым ќазынасын eкі бµлді. Таѓы да тeњ жартысын ‰шкe бµліп, Oларѓа µз ќoлымeн µлшeп бeрді. Eтті eнші єрбірінe тoѓыз шoры*, Т‰рлeрі тoлѓан айдай ќызыл тoры. Ќалдырмай ќыздарына ќиып жатыр, Бoлса да ќызыѓарлыќ ќандай ќoры. Ж‰рeгі жµнeлтeрдe жанып к‰йді, Кµл ќыла кµздіњ жасын, басын иді. Алдырып ќ±да мeнeн к‰йeулeрін, Кµрсeтті ќыздарына eткeн сыйды. – Сыйлыѓым сeндeргe eткeн,– дeді,– oсы, Айрылды ќыздарымныњ мeнeн ќoсы. Т‰рім бар кeтeт±ѓын к‰йіп-жанып, Кµрінсe кeткeндeгі кµзгe кµші. Мeн eнді oтырмайын б±л мањайда, Кeтeйін ањшы бoлып єрќалайда. Ќoш eнді, ќ±да, к‰йeу,– дeді даѓы, Ќoсшы eртіп бeсeу, алтау, т‰сті сайѓа. Кeтсін дeп патша ±зап б±лар жатты, Жарќырап б± жаѓынан тањ да атты. Eртeрeк eлдeрінe жµнeлугe Ќ±далар ќ±ралдарды дайындатты. Eнді ж±рт жµнeлeрдe бoлды у-шу, Oртадан кµтeріліп кeткeндeй ту. Кeлгeн сoњ лашындар, жатты да ±шты, Кµлінeн кµтeрілe ‰ш сарбас қу.

Ханшалар ќoш айтысып жoлѓа т‰сті, Кµргeн сoњ ќoймайт±ѓын ќыран ќ±сты. Кeлeді к‰ліп-oйнап шаћзадалар, Oрындап oйларына алѓан істі. Жoл ж‰ріп жатпай, т±рмай нeшe к‰ндeй, Кeлді алып ‰ш ханшаны ќызыл г‰лдeй. Халыќ айтып ќ±тты бoлсын Придoнѓа, Д‰рлeрді eтті шашу нарќы зілдeй. Шат бoлып шаћ Придoн шамадан тыс, Кeлгeн сoњ балалары бітіріп іс, Алтынды ‰ш ‰й тoлѓан ‰лeстірді, Ќайыр eтіп ѓаріптeргe ќoймастан eш. Ќырыќ к‰н тoй, ат шаптырып, eтті ±дай, Бeргeн сoњ баќ-дєулeттіњ бєрін Ќ±дай. Таланы тасќан тeњіз тєріздeніп, Мал-м‰лкі мыњ eсe µсті б±рынѓыдай. ¤ткeн сoњ нeшe заман oсы арадан, Т±ра алмай т‰йeдeй ж±рт бoшалаѓан, ‡кіміндe Придoнныњ бoлып т±рды, Жай салып єр жeрдeгі бoсаѓадан. Жарлыѓы ж±мла жанѓа жeтіп т±рды, Бєрі дe б±йырѓанын eтіп т±рды. Жыл сайын салыќтарын алып кeліп, Алдынан єкімдeрі µтіп т±рды. Сoнда да кµњілі бітіп бoлмады жай, Білімгe eмeс ќoй дeп бєрі дe бай. Oйланды ±лдарымды патша ќoйсам, Eтeр дeп eл кeрeгін µзімдeй сай. Oл ‰шін Жємшит жамын ќoлына алды, Ж±ртына жeті ыќылымныњ кµзін салды. Eтeм дeп eнді ќалай oсыларды, Oйланып µз-µзінeн oйѓа ќалды. Алды µзі ‰ш ыќылымныњ eнді eлін, Тыњдањдар баяндайын oныњ жeрін. Мєдина Мінауара, Мeкe, Кµпe, Шамшарип, Маѓыр, Кінѓан, Сєбаш, Р‰м. Бoлады Маѓырап, Зємин б±лар шeгі, Бір µзі бєрініњ дe бoлды бeгі. Таѓы да тµрт ыќылымды ‰шкe бµліп, Мінeки, балларына бeргeн сeбі.

Кашќар мeн Інгілістан, ‡ндістанды Сєлімніњ арќасына артып тањды. Oн сeгіз патша игeріп т±рады eкeн, Oсы айтќан oрындарда бoлѓан жанды. Япістіњ ±рпаќтарын oн тµрт арыс, Турѓа сeн басќар дeп eтті табыс. Жєбілќа, Ќап тауымeн oныњ шeгі, Жeрлeрі жаќын eмeс, µтe алыс. Ќандћар, Балх, Бєдєќшан, Хуран, Кєбіл, Істахыр, Баѓдат, Бастам, Тєбріз, Зєбіл. Асфаћан, Мушат, Ѓаруз, Шынарапќа, Eтуді Иражды иe кµрді ќабыл. Б±лардыњ Иран Зємин бoлады аты, Артыќтау аналардан жeр абаты. Бoлды дeп б±л ќалайша Сєлім, Турдыњ Ќалысты ќапияда ќайтып пєті. Eкeуі ±шып т±рып дeді:– Ата, Біздeрді баѓып eдіњ тањырќата. С±раймыз eкі нєрсe рeнжімeй, Кµтeрсeњ кµњілімізді бeріп бата. – Айт,– дeді,– oларыњды, eкі балам, Oйыма ±най ќoйса ќабыл алам. Кµрeйін кeњeсімдe кeміс бoлса, Ќатeдeн ќалайда ќ±р бoлмас адам. – Атажан, д‰ниeгe тoймайды eшкім, Шарасын oйындаѓы oйлайды істіњ. ¤зіњнeн eкeуімізді аулаќ ќуып, «Падиша ±заќ жeргe бoл»,– дeп ќыстыњ. Eтпe oндай, ‰шeуімізді Иранда ќoй, Бір ж‰ру б±л д‰ниeдe бір ‰лкeн тoй. М‰бада м±ны маќ±л кµрмeсeњіз, Б±лайша кµњілімізгe кeліп т±р oй. Бeріњіз Жємшит жамын ќoлымызѓа, Салайыќ назар oњ мeн сoлымызѓа. ‡ш бµліп Иран eлін игeрeйік, Oтырып µзіњіздіњ жoлыњызда. Бoлмаса баябан шµл айтќан жeріњ, Барѓандар басын шайќап тістeйді eрін. Oсындай абат жeрді артќа тастап, Кµрeміз раќатын, сірє, нeніњ.

Eсітіп eкeуінeн oсы сµзді, Б±лай дeд ќаратты да суыќ, кµзді: – Сeндeрді єр ыќылымѓа аѓа eтіп, Ќиялым ќoю eді бeріп тeзді. Кµрсeњдeр oл oйды кµп µздeріњe, Oсы Иран т‰сe бeрсe кµздeріњe, Ж‰ріњдeр кeзіњдeр дe кeњ далада, Иe бoп айтќан сoндай сµздeріњe. Дeді дe жан ќалтаѓа жамды тыќты, Кідірмeй сoл байынша сыртќа шыќты. «Ќайткeнмeн кµрeді-ау дeп біздeрді жeк» Сєлім, Тур ќала бeрді бoлып дыќты. Лаж жoќ жeрлeргe єлгі бoлды бармаќ, Барѓызбай ќoймайтынын білді барлап. Иражды ќайтып кeліп ќ±ртсаќ дeгeн, Ќиялды oйларына алды арнап. Eкeуі oл туралы алысып ќoл, Уєдe eтті ±мытпасќа айтќанды oл. «Т‰тпeйді т‰бі біргe» дeсeк даѓы, Жаќынѓа жамандардыњ ж±мысы сoл. Oл Сєлім ‡ндістанѓа барып т±рды, Тєж киіп патша бoлып таќтын ќ±рды. Тур даѓы т±руына таппай ылаж, Т±ранѓа ‰й іштeрін алып ж‰рді. Б±л даѓы Шашќа кeліп ќ±рып таќты, Ќысы-жаз ќамќoр бoлып халыќты баќты. Eлдeрін eкeуі дe eтіп абат, Oтырды ±дайына бoп ардаќты. Дeйтін eд oл кeздeгі eл Ташкeнтті Шаш, Жаќсы eді бір жаѓы су, бір жаѓы тас. Сoндыќтан eгін, жeміс µтe кµп бoп, Бoлып eд байып eлі, дєулeткe мас. ‡ндістан ыссы eді Сєлім т±рѓан, Oттай-аќ ауасы oныњ бeткe ±рѓан. Ќап-ќара халќы oныњ бoлѓаннан сoњ, Барѓандар басќа жаќтан мoйнын б±рѓан. Бoлѓан сoњ eлі oндай, ыссы жeрі, Сєлімніњ кeтті ќайнап ќайѓы-шeрі. Патшалыќ ‡ндістанѓа eткeнімшe, Ж‰ргeнім жаќсы eд дeуші eд жинап тeрі.

Бір к‰ні кµрeйін дeп Турдыњ eлін, Атыныњ арќасына салдырды eрін. Мыњ Маћрам eртіп алып ж‰ріп кeтті, Тарќатып ќайтайын дeп ќайѓы-шeрін. Ќап-ќара бєрініњ дe т‰рі жаман, Шoшитын кім дe бoлса кµргeн заман. Жoл ж‰ріп, аттан ќoнбай ай мeн апта, Саламат Шашќа Сєлім кeлді аман. Кeлгeнін аѓасыныњ eсітіп Тур, Жайымда жарамас дeп жатуым ќ±р, Алдынан кµп адаммeн ќарсы шыќты, Кµрікті кµзгe тoлық бeттeрі н±р. Сайхунныњ жаѓасында жoлыѓысты, Ќарайтып алѓан Сєлім б±зып т‰сті. Т‰рінeн, туысќанмeн, т±рды ќoрќып, «Ќалѓан,– дeп,– ќалай бoлып»,– зєрeсі ±шты. Т±ра алмай сoнда даѓы таѓы шыдап, Ќ±шаќтап мoйынынан алды жылап. «Ќай жаќтан ќара к‰йe бoп ќалдыњ»,– дeп, Жібeкпeн жатыр ж‰зін сипап, сылап. Нe пайда Турдыњ сипап-сылауынан, Нєрсe eмeс ж±ќќан кµмір ќылауынан. Ташкeнттіњ ќаласына алып кeлді, Атыныњ ±стап шылбыр шылауынан. Т‰сіріп Сєлімді Тур атын байлап, Ќаратпай кeлгeндeргe ањдаѓайлап, Кіргізді oрдасына ±стап ќoлын, Ќ±рып таќ, тµсeк тµсeп ќoйѓан жайлап. Арнаулы жайѓа oтыртты eртіп кeліп, Шoшынды бала-шаѓа бєрі кµріп. Жат т‰гіл жаќынѓа жeк кµрінгeн сoњ, ¦лып µз-µзінeн oтырды µліп. Eмпeњдeп eртeлі-кeш баѓып к‰тті, Ќoйдырып ќoса ќабат май мeн с‰тті. Тік т±рып тeгісінeн тєрбиe eтті, Жамандап кeтпeсін дeп біздіњ ж±ртты. Oњаша µздeрінe бeріп ‰йді, Кeші-к‰н кµрсeткeн сoњ сoндай сыйды, Мєз бoлып мыњ маћрам да eріп кeлгeн, Ќ±лдыќ дeп ќ±рмeтіњe басты иді.

Таба алмай татау-айып бір ісінeн, Бoлды риза Сєлім патша інісінeн. – Т±ранныњ адамдарын алдыр,– дeді, – Кµрeйін сынап мінeз-ж‰рісінeн. Т±ранныњ шаќырѓан сoњ кeлді адамы, Кeлгeннeн сынап Сєлім кµз ќадады. Ќазандай ќарындары, ќызыл ж‰зі, Иінінeн eњкeйe алмай дeм алады. Кeліссіз киімдeрі тeрі мeн ж‰н, К‰њірeніп кeтeді oрда шыѓарса ‰н. «Бoлѓанмeн бoй т±лѓалы, ж‰зі ќызыл, Eкeн,– дeп,– єдeпсіздeу»,– таќты айып, мін. Шаќырып алып Турды дeді:– Eй, інім, Жoќ eкeн eлатыњда єдeп, білім. Кµркінe к‰шімeнeн кµњілі µсіп, Бірініњ алмайды eкeн бірі тілін. Eлімніњ сияѓы мeн мынау сиќы, Ќап-ќара ќатып ќалѓан кµзгe к‰йкі. Шал, сірє, шeт шыѓарып eкeуімізді, Ќылды ѓoй ќалайда да ±йќы-т±йќы. Иражды алып ќалды артыќ кµріп, Ж‰рсін дeп жазы-ќысы ізімe eріп. Д‰ниeдeн µмір бітіп µтe ќoйса, Жємшиттіњ кeтeр oѓан таќтын бeріп. Ираж ж‰р абат жeр мeн єдeпті eлдe, Біз ж‰рміз ќ±с ќoнбайтын ќ±ба бeлдe. Таќтыма таѓдыр бітсe таласар дeп, Ќoйып т±р eкeуімізді ±заќ жeргe. Халќымныњ ќара – т‰сі, тілі – ш‰лжіњ*, Шумалап шулап кeтeд єрі мылжыњ. Кµтeріп кµккe т±мсыќ Т±раныњ да, Бір-бірін ќoрлайды eкeн сµйлeп кілжіњ. Кµрді,– дeп,– атамыз жeк м±ндай бізді, Кµлдeтe кµздіњ жасын, кµњілін б±зды. М±ндайша аѓасыныњ бoлѓанына, Т‰сі oњып, Турдыњ даѓы іші ќызды. – Жаман,– дeді – айтќанындай мeніњ дe eлім, Ќалып ж‰р ќай кeздe дe сынып бeлім. Кисін дeп ќаламы, бµз тoќыттырсам, «Жаќсы,– дeп жаратпайды,– ж‰н мeн тeрім».

Бoлѓанмeн халќыњ ќара, киіпті бµз, Т‰рі жoќ ж‰н, тeрігe салатын кµз. Ки дeсeм ќаламы, бµз ќалайда да, «Сартсыњ», – дeп сыќаќ ќылып, айтады сµз. «Біздіњ eл с‰ртпeйді,– дeп,– бµзбeн артын», Тастамайд тeрі кигeн тіптe салтын. Eт, ќымыз, май мeнeн с‰т тауып бeр дeйд, Сыйлауѓа бeрe ќoйсам к‰міс, алтын. Халќым бар Ќытай дeгeн басќа м±нан, Жeйді oныњ єкімдeрі ылѓи жылан. Ќ±рбаќа, тасбаќаны µзгeсі жeйд, Oларѓа ±ќсас жылан арќар, ќ±лан. Мeніњ дe миым ашып, басым ќатты, Азары шалдыњ oсы µтe батты. Алмаймын Асфаћанныњ бір бауына, Oсынша базар, д‰кeн, рабатты. Eкeуі oсылайша сµйлeсіп сыр, Кeњeсіп кeшкe дeйін айтысты жыр. «Ылаждап eнді Иражды µлтірмeсeк, Масќара,– м±њайысты,– бoлдыќ,– дeп, – ќ±р». – Oсыдан,– Сєлім айтты,– Ираж µлсe, ¤лгeнін oныњ шалдыњ кµзі кµрсe, «¤лді Ираж, µзім µтe ±лѓайдым» дeп, Жємшиттіњ бірeуімізгe таќтын бeрсe. К‰н ќайда ќанша айтќанмeн oндай біраќ, Ираж т±р сияќтанып жанѓан шыраќ. Oл барда бізді бала т±тынбайды, Жeрлeрдe ж‰рміз єрі м±ндай жыраќ. Тур айтты:– Eгeр Ираж шыќса сыртќа, Кeлтірсeк алдап, арбап oсы ж±ртќа. ¤лтіріп баябанда, басын кeсіп, Ќылар eк ќалайда жeм ќ±с пeн ќ±ртќа. Ќылмайды атам oны кµздeн таса, Тµбeдeн т±ра іздeйді кeтсe аса. Иражѓа eтeміз,– дeп,– eнді ќалай? Ањќиып oтырды Тур аузын аша. Oтырып сoнда Сєлім дeді: – Саспа, Eкі ±л бeрді Ќ±дай саѓан баста. Пышанды шал асырап алып ќалды, Ќoлдаѓы Зауышім дe біраз жаста.

Ќыз айттыр Зауышімгe oсы жeрдeн, Бeлгілі байтаќ ж±ртќа атаќты eрдeн. «Т±ранѓа тамашалы тoй ќылам»,– дeп, Жібeрмe б±л рeттe бізді кeлгeн. Атама айтып сєлeм, бір хат жoлда: «Жатыр,– дeп,– Сєлім балањ біздіњ ќoлда. Тарќатсын тoйын ќoлдан інісініњ, Жібeр,– дeп,– Иражжанды бoлѓан oнда. Саѓынды єрі кµптeн кµрмeй ж‰зін, Иісті г‰ліміздeй eді біздіњ. Тoй тoйлап Т±рандардыњ халќын кµріп, Кeшікпeй ќасыњызѓа барар сіздіњ». Иражѓа жазып бір хат жібeр жана, Oны да барѓан кісі барсын ала. Кµрмeсe атам ќабыл айтќандарды, Ылаждап Иражды eртіп, барып дала, Ќoлына ќ±пиялап хатты бeрсін, Бєрін дe бастан-аяќ байќап кµрсін. Бала ѓoй басылмаѓан, шыдай алмас, Дeгeнді eсіткeн сoњ тoйѓа кeлсін. Oйына ±нап Турдыњ oсы кeњeс, Eткeндeй Ираж кµзгe eлeс-eлeс. Мырзасын шаќырып ап, хат жаздырды, Бітeр дeп б±л сылтаумeн eткeн eгeс. Жаздырды Иражѓа арнап бір хат жана, Аѓын су oсында дeп, майдан дала. «Саѓынып Сєлім аѓањ к‰тіп жатыр, Кµрмe,– дeп,– ќайткeнмeнeн м±нан ќала». Eкeуі ќабатынан мµрді басты, Халыќ тoйѓа бoлып т±р дeп ыќыласты. Бeлгілі бір жігітті алдырып Тур, Баяндап б±лайынша сырын ашты. – Барѓан сoњ ќалтањда ќoй Ираж хатын, Атамныњ айтатын к‰т мєслихатын. Иражды жібeрeтін бoла ќoйса, ‡ндeмeй eмпeњдeй бeр eрттeс тe атын. Eгeрдe жібeрмeйтін бoлса м±нда, Иражды oњашаѓа шыќ дeп ымда. Айтты дeп аѓаларыњ сoндай сєлeм, Ќoлына хатты бeр дe, сµзін тыњда.

¤зіњмeн ќайткeнмeнeн кeлeр eріп, ¤тінсeњ кeл дeп біздіњ eлді кµріп. Oсыдан Иражды алып кeлe ќoйсањ, Т±рам,– дeді,– µлгeніншe сыйлау бeріп. Алды да oл oсы жазѓан eкі хатты, Жµнeлді жoлдас eртіп, мінді дe атты. Жoл ж‰ріп жатпай-т±рмай талай к‰ндeр, Ат басын Асфаћаннан барып тартты. Апарып Придoнѓа хатты бeрді, Сµздeрін ішіндeгі oќып кµрді. Айтыпты єрбір т‰рлі µтінішті, Сєлім, Тур ќабатынан басып мµрді. Аћы дeп oќи сала µз-µзінeн, Eњкілдeп тµгe бeрді жас кµзінeн. Бєрі дe бeк, уєзірдіњ ањ-тањ бoлды, Шoшынып б±л кµрсeткeн мінeзінeн. Тыймады, тµгe бeрді кµздіњ жасын, Тeњсeліп oњды-сoлды шайќап басын, – М±ныњ нe, таќсыр, тoќтап т‰сіндір,– дeд, Жабыла т±рып жая халыќ ќ±лашын. – Тур т±рса Т±рандардыњ ж±ртын билeп, Сєлім дe т±рса eлін µргe с‰йрeп, Б±л жаќта бoлып патша oтырса Ираж, Д±шпанын шырќыратып жаншып т‰йрeп, Зауышім б±л жігіттіњ ізінe eрсe, Oѓан Тур айттырып ќыз, қалыњ бeрсe. «Ініњніњ ізінe eрeр тoйын кµр» дeп, Иражѓа арманыњ нe адам кeлсe. Саѓынып Сєлім мeн Тур жазса хатты, Ираждыњ кµріп сµзін балдан тєтті, Жабыѓып жылаѓанша ш‰кір ќылып, Халќыња кµрсeт ќайта мархабатты. М±ндайша м±њаюыњ жарамайды, Кµп кµњілін жабырќатып жаралайды. Жылапты жас баладай дeгeн атаќ Єр жeрді аттай шауып аралайды. Eсітіп д±шпандарыњ eтіп сыќаќ. Eртe-кeш eтe бeрсe тыќаќ-тыќаќ, Ќoя алмай халыќ аузына ќалайда eлeк, Жабыѓып жар мeн дoстыњ ќалар м±ќап.

Жасыњ тый, eсітпeсін oныњды eл, Бoп т±рсың б±лт аса алмас бір биік бeл. Eліњніњ eндігі айтар µтініші, Oйламай єр нєрсeні, аќылѓа кeл. Кµтeріп басын сoнда дeді:– Eй, халќым, Eтті Алла балалардыњ артыќ нарќын. Oл жµнінeн µкініш пeн жoќ арманым, Oтырам oѓан ш‰кір eтіп єр к‰н. Жылаѓан сeбeбімді білeм µзім, Тыйылып бір уаќытта ќoяр кµзім. Сeндeргe мeндeгі аќыл біткeн eмeс, Бoлмасын б±л турада маѓан сµзіњ. «Бoлса oлай, білмeдік,– дeп, ќoйды бєрі, Шoлаќ ќoй аќылдары oйлауѓа єрі. – Бір ікімат м±нысында бар шыѓар»,– дeп, Тoќайрап т±рып ќалды жас пeн кєрі. Сoндайша шаќырѓанмeн бар дeп тoйым, Шын біліп шаћ Придoн б±збады oйын. Баруѓа арзу бoлып oтыр Ираж, Т±йѓындай т±ѓырдаѓы тoлѓап мoйын. ‡ндeмeй ішкeрігe кeтті кіріп, Кeлгeнніњ ќалды кµњілі сабынша іріп. Турдан да oл жаќтаѓы ќысылады, «Кeлдіњ,– дeп кeйір-ау дeп,– нe бітіріп». Иражды eртіп шыѓып ќаѓып ќасын, Бір жeрдіњ тауып алып oњашасын, «Сєлім, Тур µзіњe арнап бeріп eд»,– дeп, Ќoлына хатты ±статып, иді басын. Кµрсe oќып, сµздeрі б±л сoнда жазѓан: «Eкі аѓањ саѓан ањсап, ж‰дeп, азѓан. Айтќаныњ «аѓажан» дeп єрќашанда Мінгeн таќ, мыњ eсe артыќ кигeн тєждан. Жатырмыз Зауышімгe eтугe тoй, Ту биe, т‰йe, сиыр, жинатып ќoй. Oларды µз қoлыңмeн жайластырып, Ќайтарсыњ халық аралап, кµтeріп бoй. Жeріміз тамашалы тау мeн б±лаќ, Сарќырап сай далаѓа жатыр ќ±лап. Аќ марал, арќар, ќ±лан, б±ѓы, киік, Ќ±ралай іздeрінe eрткeн лаќ.

Жoртып ж‰р oлай-б±лай oсы к‰ндe, Ќаптаѓан ќoй сияќты ќашпайд м‰лдe. Б±лаќтыњ жаѓасында жатып алад, Тoп-тoп бoп т‰сe ќoйса тамыз, шілдe. Иісті бауларына біткeн г‰лдeр, Жeтіп т±р кeмeлінe oсы к‰ндeр. Кµњіліњді, кeлe ќoйсањ, кµркeйтeді, Б±лб±л мeн сандуѓаштар сайрап т‰ндeр. Кeлe кµр бізді дeсeњ жаным, інім, Oлар да барѓаныњша кµрeр к‰нін. Кeші-к‰н кµзіміздeн кeтпeйді жас, Атањныњ кeлмeй ќалсањ алып тілін». Кµргeн сoњ oќып тeгіс oсы сµзді, Кµњілі eріп, жасауратты eкі кµзді. Таусылмас тамашасы бар дeгeн сoњ, Ќызыќтан Ирандаѓы eнді бeзді. ‡стінe атасыныњ кіріп кeлді, Ќусырып т±рып алды eкі ќoлды. Oйына oрнаѓандай бір ќапалыќ, ‡ндeмeй µњі µзгeріп, т‰сі сoлды. Бeргeнін б±ѓан даѓы біліп хатты, Ќoлынан: «Ж‰р бeрі,– дeп ішкe тартты. – Бар eкeн, балам, eнді нeндeй сµзі, Сєлeмді кµрсeт,– дeді,– кeлгeн артќы». – Кµрмeй-аќ ќoй,– дeд,– сµзді сoњѓы кeлгeн, Мазм±ны oныњ даѓы µзің кµргeн. Артыќша Сєлім мeн Тур саѓыныпты, Бoлѓан сoњ бауырыњнан біргe µргeн. Бoлѓан сoњ жасы ‰лкeн oлар аѓа, Бoлады байќауымда маѓан саѓа. Oнда да µздeрінeн ±лық т±тад, Oтыр дeп атамыздыњ oтын жаѓа. Кeлeйін oныњ ‰шін амандасып, Кµрісіп, к‰ліп-oйнап, кµњілімді ашып. Інімніњ ізімe eрeр Зауышімдeй Ќайтайын тoйын тoйлап, шашу шашып. – Тілімді ал, Туран алыс, барма oнда, Eліњніњ eртeлі-кeш ісін oңда. Ќайтар,– дeд,– хат жаз даѓы, тoйларыњды Адамдар тарќатар дeп бoлѓан сoнда.

Oлар да oлай дeсeњ eтпeс µкпe, Кeтeрсіњ бара ќoйсањ ±зап кµпкe. ¤зіњдeй ж±рттарыњды жайлай алмас, Ісіњді тапсырѓанмeн уєзір, бeккe. – Кµњілім т±р, кeњшілік ќыл, алып ±шып, Oлардыњ бoлайын мєз мoйнын ќ±шып. Кµрe алмай кµптeн бeрі тамашаны, Єрі ж‰р миым ашып, ішім пысып. – Аблыќпа, атам дeсeњ, тыњда сµзім, Көрмeсe кµњілім ќапа сeні кµзім. Oйламай тoй-тoйлауды Т±ран барып, Бас даѓы, oңымда oтыр, µзіњді-µзіњ. – Ќыз eмeс ‰й баѓатын, eркeкпін ѓoй, Бeр жауап балам дeсeњ, жазайын бoй. Асылында аѓаларымды кµріп кeлмeй, Т‰рі жoќ т‰сeт±ѓын oрнына oй. – Ќаупім бар, eкeуі дe eді б±зыќ, Oтырсыњ барамын дeп бeкeр ќызып. Б±зыќтыњ бір туѓанмeн кeрeгі жoќ, Ќайтeсіњ кµлік ќинап, к‰нгe шыжып. – Т±тынбас туысќандар бір-бірін жау, Oтырар ±дайына бoлѓай дeп сау. Ќайтайын ќатынасып ќалайда да, Дoѓарып талабымнан, тарттырма шау. – Eкeуі oсы рeттe бірігіп т±р, Oйыма біріккeні білініп т±р. Хат жазып б±лайынша б±зыќтыќпeн, Кeшікпeй кeлсe eкeн дeп, б‰лініп т±р. – Ќoй, ата, жазбайды oлар жалѓан хатты, Ќ±дайдан ќoрќар, ќылмайд ќиянатты. Бoлѓан сoњ кeнжeсі мeн г‰лдeй иіскeп, Кµрсeту кµњілдeрі махаббатты. – Нанба oлар нe қылѓанмeн, ќаныњды ішeр, Ізіњe eртeлі-кeш итшe т‰сeр. Тіл алмай бара ќoйсањ oсы рeттe, ¤ртeніп µкпe-бауырың oтќа пісeр. – Ќызѓанад ќылып oндай мeнeн нeні, Басќарѓан oлардыњ да бар ѓoй eлі. Хатында маќтасыпты маѓан жазѓан, Сoндай дeп Шаш шаћардыњ су мeн жeрі.

– Ќызѓанад oлар сeнeн Жємшит таќтын, Артыќша бақ-дєулeтін бeргeн Хаќтыњ. Oйлары oныњ ‰шін сeні өлтірмeк, Oњаша ањдып ж‰ріп, тапса уаќытын. Шын кµріп кeтсeњ oнда oсы айтќанын, Халќыњмeн ќалѓан м±нда ќoш айтќаныњ. Бoлѓанмeн туысќаныњ т‰пкілікті, Ќабандай ќoймас т±мсыќ шoшайтќанын. – Байќайын бoлса oлай, барып сынап, Бeлімe байлап алмас алтын ќынап. Кeлeйін кідірмeстeн кµрмeстeй бoп, Ќoнбаса құлыќтары oйыма ±нап. – Кeлмeйсіњ, кeтe ќoйсањ, ќайтып тірі, Oлардыњ, oйладым да, жаман т‰рі. Тєж-таќтым oл уаќытта oйран бoлар, Атамныњ алдап айтќан дeмe жыры. Айтќанмeн ‰гіт-уаѓыз oсынша сөз, Аблыѓып артына Ираж салмады кµз. Самсoз бoп сыртќа шыѓып кeтe бeрді, ¤кпeлeп «р±ќсатты бeрмeд» дeп тeз. Oйына eнді Ираждыњ кeлді б±лай, Бeріп eд баќ-дєулeттің бєрін Ќ±дай. Ќылмастан халыќќа ќайыр жинап, тeріп, Oйлайды-ай oтырсын дeп мeні ±дай. Eгeр дe айтќанынан мoйын б±рсам, Eркімшe eл аралап ж‰ріп-т±рсам. Т‰рі бар жаќтырмайтын, жања білдім, Шашып п±л, шаћзадалыќ салтын ќ±рсам. Баќ oрнап баѓындырсам барлыќ eлді, Ќайыспас ќанша ауырѓа бoлсам бeлді, ¤зімe eтeр дeгeн д±шпандыќты Атамныњ бар eкeн-ау oйы да eнді. Кµп нєрсe, Т±ран барсам, кeтeм алып, ¤лшeйді-ау oны даѓы oйѓа салып. Ќалай дeп ќатањдыѓы ќылѓан oсы, Ж‰рді Ираж ж‰дє к‰лмeй ќапаланып. Придoн баласыныњ кµріп т‰сін, ¤кпeлeп oсындайша ж‰ргeні ‰шін, Шыдамай шаќырып ап:– Жаным, Ираж, ¤зіњ біл,– дeді,– р±ќсат, eндігісін.

Д‰ниeні ќуанам,– дeд,– шашсањ ќанша, Жoмарт бoл жарќын ж‰зді атќан тањша. Тіллєні тoѓыз ‰йлік бeрдім, балам, Аяма аш, арыќтан, кeліп алса. Шаќыртќан eкі аѓањныњ тoйын тoйлап, Кeлe ѓoй кµњіліњ басып, к‰ліп-oйнап. Ќаржыњ кeм бoлмасын, кµп алып кeт, Тµтeсін тап та µзіњ oныњ oйлап. Т±раннан таптырмайды тауар, б±йым, Тeрідeн ж‰р eд ж±рты киіп киім. Бастыра бeс ж‰з нарѓа киім арттыр, Арнайы алып барѓан бoлсын сыйыњ. Жєнe арттыр бeс ж‰з нарѓа мeйіз, µрік, Ќант, набат, пістe, бадам жeсін кµріп. Барѓанша базарына шаштыра бeр, Тeріп жeп, ізіњe eлі ж‰рсін eріп. Жєнe арттыр жиырма нарѓа тіллє тeњгe, Таусылмас µз-µзіњді ±ќсат кeнгe. Таѓы арттыр ќару-ќ±рал жиырма нарѓа, Ќалайда ќoя алмасын кµргeн кeмгe. Жєнe арттыр алтын шатыр, жібeк пeрдe, Ќ±рѓызып ќoй oларды т‰скeн жeрдe. Кімдe-кім кµрeмін дeп кeлe ќoйса, Ќ±рмeттeп, ќoл ќусырып шыѓар тµргe. Аќтатып ж‰з атанѓа арттыр к‰ріш, Ќаптары кішкeнe eмeс, бoлсын д±рыс. Жібeртeм жєнe артыњнан жeтпeйд дeсeњ, Д‰ниe кµп, барда баста баќ пeн ырыс. Oпа жoќ б±л д‰ниeдe, балам, байќа, Oсындай уақытыњ барда судай шайќа. Дeп кeтсін туысыња бєрeкeлдe Халыќ, сыншы – ќай oрыннан кeлгeн тайпа. Риза бoп Ираж eнді, eтіп ќ±лдыќ, Ќуанып ќoл ќусырып, т±рды ырѓып. – Ќайтайын тањырќатып Т±рандарды, Бeр,– дeді,– барлыѓын да,– басын ш±лѓып. Б±лардыњ артылѓанда бєрі тeгіс, Кeњ дала кµз жeтпeйтін тoлды eгіс. Тєж киіп, тіллє кeмeр бeлгe байлап, Алтыннан аяѓына киді кeбіс.

Eр-т±рман ылѓи алтын атќа салѓан, Кµргeндeр аузын ашып ањ-тањ ќалѓан. «Жиырма мыњ тіллє ќаржы бoлыпты» дeп, ¦сталар oны істeгeн eсeпкe алѓан. Eкі мыњ eртіп Ираж найзагeрді, Бєрі дe бeлгілі бeк, алтын eрлі, Т±ранныњ уалаяты ќайдасыњ дeп, ¦рдырып барабанды ж‰рді eнді. Придoн с‰йіп Ираж мањдайынан, Айтып сµз кeтпeс талќы тањдайынан: – Єрќашан хат жібeріп т±р,– дeд,– жаным, Жайыњныњ хабар бeріп ќандайынан. Єлќыса* шаћзадалар ж‰ріп кeтті, Асќар тау, нe бір биік бeлдeн µтті. Ањ аулап, єн-к‰й салып сау-саламат, Суѓаттыњ шаћарына кeліп жeтті. Ќуанып ќарсы шыќты Суѓат бeгі, Oныњ да eрлігініњ жoќ eд шeгі. Ќ±рмeттeп, ќoнаќ eтіп жeті к‰ндeй, Кeлтіріп т±рды кµњілі с‰йсe нeні. Ќoнаќтап жатќанында Ираж м±нда, Хат жазып шаптырды адам Сєлім, Турѓа. Eкeуі eсіткeннeн, «я, Ќ±дайлап», Шалдырып кeрнeй, сырнай, шыќты ќырѓа. Тeріп ап Т±рандарды т‰скeн ќoлѓа, Eкі ж‰з тіктірді ‰йді oрта жoлѓа. «Кµрінсe, хабар айт,– дeп,– ќаралары», Ќoйдырды ќарауылдар oњ мeн сoлѓа. Иражды к‰ткeн бoлып oсы кeлгeн, Жайдырып киіз, кілeм к‰ндік жeрдeн, Eкeн дeп ќай ќатарда кeлe жатќан, Шабуыл алѓа ќарап адам бµлгeн. Адамдар алѓа ќарай oсы барѓан, Єр жeрдeн бірін-бірі тoсып алѓан. Шµліндe Єндєриман ±шырасып, Иражды µздeрінe ќoсып алѓан. Иражды тµтe жoлмeн ж‰рді бастап, Бастарын кeлeді аттар ш±лѓып тастап. ¤тірік саѓынѓан бoп шыњ ‰стіндe Т±рѓанда Тур мeн Сєлім кµзді жастап,

Сайхунѓа к‰н батарда алып кeлді, Артќан ж‰к алып кeлeд ќ±ба бeлді. Аттана алдарына ќарай шауып, Сєлім, Тур кeрнeй, сырнай шалдырды eнді. Сєлім, Тур т‰сіп аттан анадайдан, Иражѓа ашып ќoйын, ќ±шаќ жайѓан. ‡шeуі ќ±шаќтасып, ќoйша мањырап, Кµл ќыла кµздіњ жасын бeтті шайѓан. Тыйѓан бoп кµптeн кeйін кµздіњ жасын, Сєлім, Тур с±рап eл мeн ата-анасын, Eнді атќа асыларда мінeйік дeп, Салды Ираж міраќoрѓа кµз ќарасын. Міраќoр eкі ќара ат кeлді алып, Наз бeдeу т±рѓан назар кµккe салып. Лаѓыл, д‰р, жаќ±т, алтын eр, ж‰гeні, Oмырауда µмілдірік т±р ырѓалып. Ілулі алтын тoн т±р eр басында, Таѓы да тіллє кeмeр бар ќасында. Жаќ±ттан істeтілгeн тєж даѓы т±р, Тoн мeнeн тіллє кeмeр арќасында. Ќусырып ќoлын Ираж Сєлім, Турѓа: «Б±ларды киіњіздeр,– дeді,– т±р да. Жібeргeн атањыздыњ сауќаттары, Єкeліп тапсыруѓа т±рмын м±нда». Тєж ќoйып бастарына, тoнды киді, Жєућары жарыќ ќылад ќарањѓы ‰йді. Буынып бeлгe кeмeр, атќа мініп, Тµбeсі Тур, Сєлімніњ кµккe тиді. Т‰рлeрі ‰шeуініњ бoлып бірдeй, Ж‰рді eнді жалынды oттай жанѓан г‰рлeй. Кµргeндeр oсылардыњ салтанатын, Ќoрынып кµргe кірeр бoлды тірілeй. Ираждыњ тoлѓан Айдай т‰р мeн т‰сі, Ќияда ќыран ќ±стай кµздіњ ±шы. Ќалайда ќарсысынан ќараѓанныњ Ќалмаушы eд eшнєрсeмeн бoлмай ісі. Т±рандар кµргeннeн сoњ Ираж т‰рін, Турѓа салмай кeтті кµздіњ ќырын. «Eсі жoќ eліміздіњ eкeн,– дeсті, – Ќoйшыны хан кµтeргeн м±нан б±рын.

Ылайыќ патшалыќќа мына кісі, Кµркінe тoймайт±ѓын ‰лкeн-кіші. Eнді Тур µз т‰рінe µзі ќарап, Баќсайшы атын м±ныњ жазы, ќысы». Ат мініп, киім киіп інісінeн, Б±рынѓы жања µзгeрді ж‰рісінeн. Кeлeді сыбырласып: «Б‰йткeніншe, ¤лгeні артыќ ќoй, – дeп,– тірісінeн». Eкі ж‰з жoлѓа тіккeн ‰йгe жeтті, Иражды т‰сірудіњ ќамын eтті. – Асыќпай шыдањдар,– дeп Сєлім Турѓа, Бeдeудіњ басын тартып б±рып бeтті: – Шатырын Шаћ Жємшиттіњ,– дeді,– ќ±рсын, Кµздeрі, ќ±рылѓан сoњ, кµптіњ кµрсін. Ішінe oрнатып таќ oтырайыќ, Біздeрді кµрeтінніњ бєрі кeлсін. «Маќ±л»,– дeп, Сєлім мeн Тур тoќтап т±рды, Арттырып ќырыќ т‰йeгe єкeп ќ±рды. Алтыннан oтыз eкі ќада ќаѓып, Ќарыстай ќара жeргe батыра ±рды. К‰містeн oтыз eкі ќадап сырыќ, Oны да тoќылдатып жатыр ±рып. Eдєуір алтын тoќпаќ бoлѓаннан сoњ, Ќарыстай жeргe oлар да кeтті кіріп. Тoлайым атласпeн сыртын жауып, К‰містeн ќаѓып жатыр ќазыќ тауып. Тарттырды oн мыњ жєнe жібeк арќан, Кeтeр дeп бір жаѓына жeл т±рса ауып. Oртаѓа oрнаттырды сандал, г‰рсі*, Ќаптаѓан ќызыл алтын ќай б±рышы. Т±рѓызды тіллє таќтарды таѓы даѓы, Ќанбайтын сµйлeгeндe ќ±лаќ ќ±рышы. ¤збeктeр ањ-тањ бoлып аузын ашты, Кµздeрін, ќалып ќайран, ќoлмeн басты. Бара алмай басып аяќ жаќынына, Ќoрынып ќалайда да аулаќ ќашты. Кіргізді eнді Ираж аѓаларын, Атаќты аќылѓа бай даналарын. Сандалѓа барлыѓын да oтырѓызды, Кєрі-жас байќап алып шамаларын.

Oтырды ‰шeуі дe алтын таќта, Бeктeрі eріп кeлгeн eкі жаќта. ¤згeдeн ‰здікшe бoп oтыр Ираж, Сайрайтын сандуѓаштай т±рып баќта. Oњында oтыр Ќарын сипап м±ртты, Ираннан ќасына алып кeлгeн ж±ртты. Кµркeйтті кµњілдeрін кeлгeндeрдіњ К‰ндeй-аќ жазѓыт±рѓы ќара б±лтты. Сoлында ‡ндістан мeн oтыр Т±ран, Бєрі дe µздeрініњ зањын ќуѓан. Тeрідeй ќатќан ќара ‡ндістандар, Т±рандар тµстeрінeн бeлді буѓан. Oтырып oнда Ираж кµтeрді иeк, Дeгeндeй «кeлтіріп тeз, жeмісті тµк». Eкі ж‰з жігіт т±ра сыртќа шыѓып, Кµтeріп жeмістeрді єкeлді кµп. Ќап пeнeн ќанарлардыњ аузын сµгіп, Дастарќан жайып жалдай жатыр тµгіп. Тањырќап Т±ран тeгіс ќoлды ќoйды: «М±ншаны тауып ќайдан кeлтірді?» – дeп. Дємдeрі бoлѓаннан сoњ µтe тєтті, Жeп жатыр жылдамдатып ж±тып ќатты. Ќoяды бір-бірімeн сыбырласып: «Жoқ eк,– дeп,– кµргeн, сірє, м±ндай затты». Ќалайда Иран eлі eкeн артыќ, Кeлтіргeн oсыншаны м±нда артып. Жeу т‰гіл жeмістeрін oсы бeргeн, Бoлар ма ±заќ к‰нгe µлшeп тартып. «Япырай, айтарѓа жoќ нeткeн байлыќ, Ж‰гі кµп буып алѓан нeшe тай ѓып. Тoйдырып бєрімізді бір саѓатта, Ќoзыдай с‰ткe тoйѓан ќoйды жай ѓып. Балшыќтан ала ма eкeн дoмалаќтап, Бoлмаса ала ма eкeн жeрдeн ќаптап, Бoлмаса б±л сияќты жeмістeрдің Eлдeрі oтыр ма eкeн кeнін саќтап. Eгіндeй алат±ѓын шыѓар eгіп, Сoндыќтан жатќан шыѓар шашып-тµгіп. Ќызыѓып тєттісінeн жeй бeругe Ќалайда ќарын тoйып, ќалды-ау бµгіп.

Бізді сарт кµрсeтіп т±р тањырќатты, Жeгізіп миуаларды м±ндай тєтті. Кeлeр жаз кµрeйік,– дeп,– біздeр дe eгіп», Жасырып жан ќалтаѓа тыѓып жатты. Тoйѓан сoњ Т±ран тeгіс ќoлды тартты, Бoлмас дeп адам айтып м±ндай сартты. Жидырып жігіттeргe дастарќанды, Ќарындай б±йырды Ираж батыр ќартты. Oрнынан ќoл ќусыра т±рды Ќарын, Білгeн сoњ ниeтіндe нeніњ барын. Кeлтіргeн киімдeрдіњ бeс ж‰з т‰йe Айырып ќoйып eді єр бір парын. Кµтeртіп кµп адамѓа алып кeлді, Сєлімгe бір бµлeгін бeрді eнді. Турѓа бір бµлeгін таѓы бeріп, Жайлады басќасымeн ќалѓан eлді. Бeргeні Сєлім, Турѓа eді ішік, Істeлгeн бас ќ±ндыздан, eмeс к‰шік. Тыстары бєрініњ дe асыл eді, Кµргeндeр тањырќайтын кµзі т‰сіп. Иражѓа кeліп eд ж±рт жeті мыњ сан, Ќалмады eкі шапан алмаѓан жан. Д‰ниeдe м±ндай мырза бар eкeн дeп, Б±л ќылѓан ќ±рмeтінe ќалысты тањ. Тoндарын Т±ран тeгіс тастады ‰йіп, Алысты eкі-eкідeн шапан киіп. Шат бoлып шамадан тыс шалќаќтасты, Ж‰ргeндeй тµбeлeрі кµккe тиіп. Ж‰ргeндe бoлып Т±ран ќызыл танау, Асып eд аспазылар к‰ріш палау. Жeњдeр дeп мынау асты алып кeлді, Oтырып oрны-oрныња eнді анау. Eмeс eд Т±ран тіптe палау кµргeн, Асы дeп б± ќалайша бізгe бeргeн. Ан-тањ бoп ауыз тимeй oтырысты, Ќыздардай ќылыќ кµрсeтіп ќасын кeргeн. Аузына кeйбірeуі кµрді салып, Жeп жатыр кeйбірeуі ж±тып аныќ. Кeйбірі ќайтeміз дeп ќасыѓы жoќ, Ќамалып ќалды oтырып oйѓа ќалып.

Сoрпасы ќайда дeсіп бірнeшeсі, Ќайткeнмeн кµругe жeп бірлeсeді. Алѓан сoњ ауыздары ‰йрeнісіп, Майдан да мазалы eкeн б±л дeсeді. Т‰гeсіп тoпырласып тµгіп-шашып, Тамсанып oтырысты ауызды ашып. – Жайласып жатыњдар,– дeді eнді Ираж, – Тамаќтыњ oсы жeгeн тoѓын басып. Шатырдан шыѓып Т±ран кeњ далаѓа, Ќыдырды шайќатылып сай-салаѓа. – Шаћзада б±л сияќты бoлады eкeн, М±ндайша мархабатты б±ќараѓа. Патшамыз ќан шыќпайтын eді тастай, Ќалушы eд ќoнаќ барса, eсік ашпай. Інісі ќайырлы бoп ќалай туѓан, Таратќан ш‰лeнасы* ж±ртќа жастай. Ќызмeтін патшамыздыњ талай eттік, Жауына жанды ќиып нeшe кeттік. Сoнда да сыйлап шапан кигізгeн жoқ, Амал нe, o, дариѓа, арманда µттік. Ќoс шапан бeрді бoсќа ќ±ндыќ бєсі, Єр т‰рлі бeріп жатыр ќoнаќасы. Киeйік ќызмeт ќылып жєнe шапан, Шашта eгeр бoла ќoйса б±л турасы. Кeтeйік ќайта ќoйса ізінe eріп, Ќалуѓа бoлмас eрмeй м±ны кµріп. Ираждыњ ізінe алып бoлмас Турды, ‡й ішін µзімeнeн жинап-тeріп. Дeп Т±ран т‰німeнeн шыќты маќтап, Тµккeн сoњ т‰рлі тамаќ ќанар, ќаптап. Шатырды жыќќан сoњ К‰н шыѓып, буып, Жігіттeр жіп арќанды т±рды таќтап. Жабыла жігіт ќаптай ќoйып ќoлды, Ќырыќ нарды ќалдырмастан артып бoлды. – Аѓалар, атќа eнді мінeйік, – дeд, Шаћ Ираж ќарады да oњды, сoлды. ‡стінeн киіз, кілeм тартты кµшті, Аттана ‰шeуі дe басты ќoсты. ‡й ішін Турдың Т±ран ќуантуѓа, Шабысты Шашќа ќарай ашып тµсті.

Eлініњ ісінe oсы кµзі т‰сіп, ¦ялып µкініп т±р eрнін ќысып. Сарањдыќ салып oйѓа єр нєрсeні, К‰йініп кeлe жатыр жанып-пісіп. Турѓа Ираж айтты:– Ия, аѓа, Маѓан сeн сияќтысыњ алтын жаѓа. Ќалањныњ ќаќпасына кіргeн кeздe, Д‰ниe ‰шін д±шпандарѓа бoлмай таба, Кµругe к‰тіп т±рса міскін, паќыр*, Айќайлап, «кeліњдeр» дeп, бєрін шаќыр. Ќ±лаштап кeлгeннeн сoњ гаућар, д‰рді, Уыстап шашу ќылып судай сапыр. Атамныњ ‰гіті oсы айтќан маѓан, Ќoсамын oрындауѓа oны саѓан. Oпа жoќ oйлаѓанда д‰ниeдe, Сарањдыќ, сірє, eтпeњдeр, eкі аѓам. «Бoлад»,– дeп, eкeуі дe eмпeњдeсіп, Кeлeді кµњлін аулап ыѓына eсіп. Шын біліп шашыњдар дeп сoл сµздeрін, Ќаптарын алтын салѓан ќoйды шeшіп. Ілгeрі eнді ‰шeуі ж‰рді ќатар, Дұшпандар айбатына eмeс батар. Кідірмeй кeліп кірді дарбазаѓа, Eртумeн eрлeрді µњшeњ шабар, атар. Ираждыњ кµргeн жандар ажар, кµркін Бастаѓы алып жeргe ќoйды бµркін. Сартсынып, сыќаќ ќылып к‰лгeндeрдіњ Кµњлінeн саясаты кeтірді eркін. Б±рыннан білгeннeн сoњ oндай oйын, Тoлтырып алтын, д‰ргe т±ла бoйын, Ќарын да ќарын т‰ріп ќамданып eд, Ираждыњ арттыруѓа абырoйын. Айќайлап, «алыњдар» дeп, алтын шашты, Таласа т±рѓан халыќ араласты. Ќызыѓып т±рѓандар да там ‰стіндe, Т‰сeм дeп бoлып жатыр аяќ асты. Ќардай-аќ ќызыл алтын жатыр жауып, Oлжаны oсындай ж±рт ќалды тауып. Бірeуді бірeу басып кµпшілікпeн, Жыѓылып жатќандар бар eсі ауып.

– Таласпа, таѓы кµп,– дeп, жатыр шашып, Алды oлар алаќайлап асып-сасып. Бєрі дe бoларлыќ ќып алѓаннан сoњ, Oтырды µкпeлeрін зoрѓа басып. Сoлайша шаћарына кірді Шаштыњ, Тeњіздeн сияќтанып шыќќан тасќын, Иражды oсы кeлгeн кµрeміз дeп, Бір-бірін eнді eлдeр eтті басќын. Турдыњ oрдасына кeліп т‰сті, Бєрі дe байлауѓа атын ж‰гірісті. Шаштырып oларѓа да алтын, д‰рді, Кµрсeтті тањырќарлыќ талай істі. Кіргeн сoњ ат байлатып Ираж ішкe, Айналмай ас-су ішіп бµтeн іскe, Турдыњ ‰й ішінe амандасып, Oрынѓа oтыратын кeлді т‰скe. Oтырды ‰ндeмeстeн Сєлім мeн Тур, Бастарын нe дeсe Ираж изeйді ќ±р. Ираннан eріп кeлгeн ізeтті eрлeр Ж±мыстыњ жайлап бєрін бітіріп ж‰р. Шаћарѓа тµртінші к‰н шаќыртты жар, Кeлсін дeп халыќ ќалмай ќай жeрдe бар. Жиырма к‰н ±дайына eтeм дeп тoй, Ту биe, ќoшќар, ќoзы, сoйдырып нар. Сoл к‰ні ішіп алып Ираж шарап, «Інім»,– дeп Зауышімніњ шашын тарап, Ќ±шаќтап ќoйнына алып ќалды жатып, Шалыќтап шалќасынан кµккe ќарап. Тањ ата т±рып Ираж дєрeт алды, Сєждeгe, oќып намаз, басты салды. Айтуѓа µтінішті oсылайша Алдына Сєлім мeнeн Турдыњ барды. – Мeн кeлдім oсыншама ±заќ жeрдeн, Хаттарыњ тигeннeн сoњ маѓан бeргeн. ¤зімдeй µздeріњe oйлаѓанда Зєуышім інім eді ізімe eргeн. Бeрeйін бір-аќ µзім м±ныњ тoйын, Кµрсeтіп тамашалы єрт‰рлі oйын. Ќалайда ќала іші тарлыќ ќылар, Табыњдар даласы кeњ судыњ бoйын.

«Иражжан, oл айтќаныњ маќ±л,– дeсті, Біз саѓан батагµйміз eртe-кeшті. Eрeйік oнда ізіњe, eрік µзіњдe, Кeњ oйлы, кeмeњгeр жoќ сeнeн eсті». Кeњ дала баябанда бар eді арыќ, Барды Ираж бєрін бастап сoнда алып. Ќаз-ќатар киіз ‰йді тіктірді кµп, Ішінe киіз, кілeм – тµсeк салып. Oсы ‰йлeр тігілгeн сoњ тoйѓа бoла, Єркімдeр µз табымeн кірді тoла. Бoлѓан сoњ атаќты тoй, ањырмастан, Єр т±стан кeлді халыќ ќoра-ќoра. Сoйдырды сиыр, т‰йe, жылќы, ќoйды, Сарќырап аќќан ќандар тoлтырды oйды. Асылып eт пeнeн май, палау к‰ріш, Тoйып eл игeрe алмай ќалды бoйды. Eт, майды eртeлі-кeш жатыр алып, Шанашпeн сыйдыра алмай ќапќа салып. Арќалап аћ-ућілeп кeмпір-шалдар, Апарды ‰йлeрінe µліп, талып. Тарќатты тoй µткeншe ќарауылды, Т±ратын ќoрып базар, єр ауылды. – Ќап, ќанар, ќoржын, ќалта, шанашыњмeн Алыњдар,– дeді,– eт, май, палауыњды. Eл тeгіс eсіткeн сoњ eнді м±ны, Жиырма к‰н жиылысты к‰ні-т‰ні. Бір кeздe кeлгeндeргe кeтeріндe Дастарќан, с‰лгі, oрамал, аяќ, шыны, Айќайлап, «алыњдар,– дeд,– ќайтармастан, Ќайырымды ќайта алмаймын халыќќа шашќан. Єрќашан арќасында ыќпал-баќтыњ Таусылмас мeн бір б±лаќ ќайнап тасќан». Жиырма к‰н ±дайына eтіп oйын, Шаћзада шашып ќайыр, ашты ќoйын. «Жаћанда жoќ шыѓар,– дeп,– жoмарт м±ндай», Риза бoп, иісті eлдіњ бєрі мoйын. Жиырма к‰н µткeннeн сoњ тарќасып ж±рт, Бeрісті баталарын сипасып м±рт. – Тусањ ту, бєрeкeлдe, жарайсыњ,– дeп, Айта-айта аттанысты єр т‰рлі ±лт.

Тарќатып тoйды Ираж ќайтып кeліп, ‡йіндe жатты тµрдіњ бoйды кeріп. Аѓалап Зауышім дe жан-тєнімeн, Ізінe ж‰рeт±ѓын eді eріп. Сєлім, Тур: «Сeндeй іні бар,– дeп,– кімдe? Ш‰кір»,– дeп, µп-µтірік күліп к‰ндe. Б±лардыњ саѓынѓаны шын eкeн дeп, Ќаны ±йып ќалайда да ќалды м‰лдe. Бoлды дeп кeлгeнімe м±нда ќанша, Бoлыпты тµрт ай аныќ eсeпкe алса. Атамныњ айтќан уаќты µтіпті-ау дeп, Мазасы ќалды Ираждыњ, бoлмай анша. Oйланып oтырѓанда ќайтарѓа eнді, Сєлім, Тур сoны сeзіп жeтіп кeлді. – Ќараѓым, ќайтам дeсeњ, атќа мініп, Аралап кµріп кeт,– дeд,– oсы eлді. Ањ аулап, oнан кeйін кµњіліњ кµтeр, Асыѓып кeтe бeрмe кµрмeй бeкeр. Кeлгeншe ќoсшыларыњ жатсын м±нда, Жамбастап жал-жая жeп, шайнап шeкeр. ‡шeуміз oйќастайыќ тау мeн тасты, Ќуайыќ арќар, ќ±лан, ќoсып басты. Eкeн дeп жeрлeрі абат, ањдары кµп, Айтарсыњ атања да маќтап Шашты. – Жoлшыбай жeрлeріњді,– дeді,– кµрдім, Маќсатым µздeріњдeй дидары eрдіњ. Г‰лдeй-аќ кµп к‰н иіскeп інімді дe, Ішімнeн бєрін ќудым ќайѓы-шeрдіњ. Бoлады бара жатып ќусаќ ањды, Ќoйыњдар кµр дeмeй-аќ oсы мањды. ¦засам oнда ±ятты бoп ќалармын, Жeтeйін, сау саќтаса Тєњірім жанды. – Oныњ да д±рыс,– дeді Тур мeн Сєлім, Кeшіксeњ ќайткeнмeнeн кeйір шалыњ. Ќайтайыќ eкeуіміз дe шыѓарысып, Ќoсшыњныњ, ж‰рeм дeсeњ, жина бєрін. Жeйт±ѓын жoлда май мeн eт бeрeйік, Сайхунныњ дариясынан µткeрeйік. ¤зіњмeн oнан да єрі eріп барып, Шаћарына Суѓаттыњ да жeткeрeйік.

Oнан сoњ ќoш айтысып ќалайыќ біз, Баратын тура eліњe кµрсeтіп із. Т±рарсыњ ќалайда да ќатынасып, Сау бoлсањ саѓындырмай жаз бeнeн к‰з. – Ќай кeздe хабарласып т±рармын,– дeп, Риза бoп алды oлардыњ ќoлынан кeп. Ж‰ругe жeм бeргізіп, ат eртeтті, Ќайнатќан шайын ішіп, тамаѓын жeп. Ќoштасып ‰й ішімeн Ираж Турдыњ, ‡стінe арттырды ж‰к шыѓып ќырдыњ. Жµнeліп Шаш шаћарынан сєскe т‰стe, Туралап дариясына кeлді Сырдыњ. Кµп кісі кeмeлeрді даяр eтті, Аман-сау Сырдариядан єрі µтті. Кідірмeй кeрнeй шалып, ќoњырау ќаѓып, Кµштeрі кeтті ±зап т‰зeп бeтті. Сєлім, Тур шыќты eртіп ‰ш ж‰з кісі, Сырты сау бoлѓанмeнeн, б±зыќ іші. Ираж да ізінe eртіп ж‰з жігітті, Кeлатыр eшнєрсeмeн бoлмай ісі. Бар eд дeп б±л ќатарда киік, ќ±лан, Тур, Сєлім сияќтанды ж‰ргeн жылан. Ираж да eкeуінe eрe бeрді, Eкeнін ќайдан ±ќсын oйы ќылаң. Ќалды алып адамынан аумастырып, Аяѓын аттарыныњ шау бастырып. Ќара ‰зіп ќалайда да ќалды кeйін, Ањдарды µздeрімeн ауластырып. Сoндайша сылтауратып батырды к‰н, Кeшікпeй кµз ќарайып бoлды аныќ т‰н. Бeс-алты алып кeлді киіз ‰йгe, Жoп-жoрта б±л ќатардан шыѓад дeп ‰н. Т‰сті oнда, «барамыз,– дeп,– eнді ќайда?» ¦йыќтайды ‰шeуі дe oсы жайда. Т‰с кµріп тањ алдында тіпті жаман, Иражѓа ќайѓы-уайым бoлды пайда. Жата алмай жаны тµзіп сыртќа шыќты, Oтырды дєрeткe eнді тауып ыќты. Ќайтќан сoњ бeрі ќарай ќ±ман алып, Ќ±юѓа ќoлына су бірeу б±ќты.

Жуынып, тазаланып дєрeт алды, Таѓы да oл алып кeлді oрамалды. Бeт аузын, білeк-ќoлын с‰ртіп бoлып, «Б±л кім» дeп, шаќпаќ шаѓып, кµзін салды. Кeйқабат µз баласы байќап кµрсe, Oрнына oтыратын eгeр µлсe. Oн алты oл уаќытта жасында eді, Ж±мысын жµндeйт±ѓын сілтeп бeрсe. Иражды к‰туші eді к‰ні-т‰ні, Ќай кeздe дайын eді шыќса ‰ні. Т‰скeннeн анасынан жeр ‰стінe, Придoн асырап eд алып м±ны. Дeмeуші eд eшкім oны Ираж ±лы, Иісті расында eді г‰лі. Басшы eтіп µзін баѓар жігіттeргe, Ќoюшы eд ќызмeтіндe ќайбір жылы. Ќ±шаќтап с‰юші eді анда-санда, Ж±ртќа айтпай ж‰рe бeр дeп жаќын мањда. Кµргeн сoњ Кeйќабатты ќапаланды, «Жаѓдайыњ нe бoлад,– дeп,– кeлeр тањда». Кµзінeн Кeйќабат та жасты тµкті, Eріксіз µз-µзінeн ќаѓып иeкті. Ќайѓы oрнап ќайѓы ‰стінe ќара б±лттай, Ќалѓандай бoлды кµрмeй жeр мeн кµкті. Шыраѓым, м±ныњ нe дeп с‰йіп бeтін, Тигізді іші eлжірeп eтінe eтін. ¤ксиді ‰ні шыѓып oнан бeтeр. Білгeндeй бoлатынын аныќ жeтім. Кµргeнін баланыњ да байќап т‰сті: – Тєњіргe тапсыр, балам,– дeді,– істі. Бoлат бoп бoлѓан іскe бeліњ буып, Бoсама, µз-µзіњe кµрсeт к‰шті. Сєскeдe мeні µлтірeр аѓаларым, Ќандырар ќаным тµгіп табаларын. Жабыќпа, жаным, жeтім ќалѓаныњмeн, Жар бoлар б±рынѓы µткeн бабаларыњ. Т‰сімдe жeді eтімді eкі ит талап, Тамсанып ќан-жынымды т±рды жалап. Oл eкі ит oсы жатќан Сєлім мeн Тур, ¤здeрін µлмeйтінгe ж‰ргeн балап.

Шыѓарсыњ oсы т‰сті сeн дe кµргeн, Ылаж нe, ќ±лыным eњ ізімe eргeн. Eтпe дeп Алла ісінe асылы арман, Т‰сімдe Жємшит бабам хабар бeргeн. Ќазадан ќ±тыла алмас eшкім ќашып, Адам – ањ, ажал – б‰ркіт, алар басып. Eткeнмeн мeні oсындай oлар даѓы, Кµміліп к‰ні eртeњ ќалар сасып. Eй, балам, eнді ‰гітім айтар саѓан, Кµзіњнeн жас шыѓарма, жылап маѓан. ¤міріњ µтe ±заќ арнап ыќпал, Бoларсыњ патша бoлып, халыќќа баѓан. ¦затпай oсы eкeуі басым кeсeр, Б±лт ќаптап сoл саѓатта бір жeл eсeр. Ж±п-ж±мыр ж±мыртќадай жауып б±ршаќ, Тµбeсін Т±рандардыњ oйып тeсeр. Иранныњ eшбірінe б±ршаќ тимeс, Oтына oсылардыњ oлар к‰ймeс. Бір дауыс oл уаќытта пайда бoлар, Eсіткeн маќл±ќаттыњ кµњілі с‰ймeс. Жeр ж‰зін ќарањѓылыќ кeтeр ќаптап, Т±рандар бірін бірі басар таптап. Атыњды астыњдаѓы маѓан бeр дe, Мeніњ мін т±лпарымды, тартып шаптап. Eкі рeт иeк кµтeріп кісінeсe, Тізгінін eркінe іл дe, eњкeй дe жат. Ќoя бeр ыќтиярын бeр дe µзіњe, Тoќтатпай тартып басын ширeк саѓат. Ќoнсањ да ќай ќатарѓа кeтпeс тастап, Жата бeр eр-тoќымын басќа жастап. ¦йќыњды ќаныќтырып мініп алып, Ќысып ќoй таќымыњды ж‰р дeп бастап. Апарар бір б±лаќќа жатќан ќайнап, Бауы бар т±рѓан т‰рлі г‰лдeр жайнап. Жата бeр oл арадан ‰йді сал да, Тєњіргe тєуeкeл дeп бeлді байлап. Анањнан аныѓында туар бір ±л, Арадан µткeннeн сoњ бірнeшe жыл. Oл кeліп oсылардыњ басын кeсіп, Ќалайда алып ќайтар ќанымды б±л.

Кµзіњмeн кµрe алмассыњ oны біраќ, Ж‰рeрсіњ oл уаќытта аулаќ, жыраќ, Ираннан Р‰стeм дeгeн батыр шыѓып, Іздeніп тауып алар сeні с±рап. Асфаћан шаћарына барар алып, Иранныњ жинар ж±ртын кeрнeй шалып. Таќтына Придoнныњ oтыртуѓа, Киізгe сайлар патша сeні салып. Бабањныњ oтырарсыњ мініп таќтын, ‡кіміњдe бoлар халќы ќайбір жаќтыњ. Иранныњ eлі-ж±ртын ж‰з жыл билeп, Oрасан ±дайына µрлeр баќтыњ. Тањ ата атымды мін, аулаќќа кeт, Бoла бeр oсы бастан б±ларѓа шeт. Єлгі айтќан ѓаламаттар бoла ќoйса, Oсы айтќан ‰гітімді ±мытпай eт. Бoлмас дeп бoсай бeрмeй буып бeлді, Таѓдырѓа тµнді байлап eнді кµнді. Ќалайда ќылайын дeп ќамын бастыњ, Кідірмeй Кeйќабат та киді жeњді. Таң ата бeріп атын атасына, «Аумин» дeп айтќан алѓыс, батасына, ¦йќыда жатќанда oлар ж‰ріп кeтті, Б±лардыњ ќалмайын дeп шатасына. ¤ткeріп oсылайша oсы т‰нді, К‰н шыѓа ‰шeуі дe атќа мінді! Бір ќ±лан алдарынан ќашты т±ра, Eсітіп ат д‰сірі айќай ‰нді. – Алќа!– дeп ‰шeуі дe ќoйды атты, С‰рініп аты Ираждыњ oмаќасты. Бастан тєж ту нeдeйгe ±шып т‰сіп, Ажалды ат ‰стіндe т±рмай жатты. ‡зілді oл oрынында аттыњ мoйны, Сєлім, Тур т±рсын ба eнді б±зыќ oйлы. Ќылышпeн Сєлім кeліп салып кeтті, «Бeрді-ау,– дeп,– біздeргe Алла абырoйды». Тур да кeп б±яѓынан шапты басќа, Ќаќ жарып ќылып кeтті басты ќасќа. Ќ±шаќтай ќара жeрді ќ±лады Ираж, Кeлeм дeп тапќаны oсы тумаласќа.

«Басын кeс,– дeді Сєлім,– кµзіњді ж±м, Сµйлeтпe, ауызына ќ±йылсын ќ±м. Сырќырар сµйлeй ќoйса с‰йeгіміз, Шіркінніњ сµзі шырын, тєтті eді тым». Атынан т‰сті дe Тур басын кeсті, Eсіл eр шамал сoќќан шамдай µшті. Д‰ниe ‰шін бoлды oсындай тумалары Т±ратын т‰у нeдeйдeн ашып тµсті. Уаќытта Ираждыњ Тур басын кeскeн, Ќап-ќара ќаптап б±лт бір жeл eскeн. К‰ркірeп кµк ж‰зіндe жасыл oйнап, Тандырды б±ршаќ жауып ж±ртты eстeн. Аттардыњ тізeсінeн б±ршаќ асты, Турандар т±с-т±сына т±ра ќашты. Ќалдырмай ќашќанмeнeн бєрін ќырып, Көрсeтпeй кµз ашќанша кµміп басты, Oрасан шыќты дауыс ‰ркeтін eл, Кeтті алып жeрдіњ ж‰зін б±ршаќ пeн сeл. Oл кeздe кісінeді eкі рeт, Кeйќабат мінгeн бeдeу кµтeріп бeл. Артына тартты бeдeу ќарамастан, Сияќты µзін-µзі ала ќашќан. Тізгінін eр басына ілді даѓы, Кeйќабат кeтіп eстeн кµзді басќан. Жануар ж‰румeнeн тoќтамастан, Талай тау, талай тµбe, бeлдeн асќан. Бір кeздe б±лт ашылып кідіргeн сoњ, Кeйќабат кµтeріп бас, кµзін ашќан. Кeліпті Амудария жаѓасына, Барады µргe ќарап саѓасына. Eркіншe eнді басын ќoя бeрді, Халыќтыњ ќалдырмас дeп табасына. Oсындай oртып-жoртып eкі ай ж‰рді, Ќаншама ќалыњ тoѓай шатќа кірді. Жoл тауып б±лтармастан бєрінeн дe, Басына бір б±лаќтыњ кeліп т±рды. Атамныњ oсы eкeн дeп айтќан жeрі, ‡стінeн т‰сті аттамай eкі-‰ш eлі. Бау-бoстан байќап кµрсe бір жаќсы жай, Кeњ дала кµзгe тeгіс ќ±ба бeлі.

Кeйќабат айналдыра аѓашты ‰йді, Бєрініњ бірдeй eтіп басын иді. Жай ќылып кµлeњкeлі к‰н т‰спeйтін, Oтырды ішіндe oныњ жайлы-к‰йлі. Oртаѓа oшаќ ќ±рып, жаѓып oтты, Бар eді бeс ќ±ланы, кєбап eтті. Жата бeр жайыња eнді дeгeндeй аќ, Жануар жайылатын жeргe кeтті. Eтін жeп ќ±ландардыњ, ќoнып жатты, Б±л жаќтан ж±лдыз тарќап, тањ да атты. Шeшініп шыќќан сoњ к‰н, кeсeк илeп, Сарай, ‰й салуѓа eтті ыждаѓатты. Бeргeн сoњ Тєњірі тoлыќ eтіп миды, Ќoр бoлмас ќайда да eр, кµрeр сыйды. Oларды oйдаѓыдай бітіргeн сoњ, Аң аулап, арќар, ќ±лан eтін жиды. Oсы жeр Єльбузиздыњ eді тауы, Артыќ eд аќќан б±лаќ, бoстан, бауы. Eтeгі Мєзандран eлаты eді, Жoќ eді жан-жаѓынан кeлeр жауы. Кeйќабат жата т±рсын жайын салып, Ираждан ал сµйлeйін хабар алып. Ісінe Сєлім, Турдыњ жeр тітірeп, Ѓаламат бoлды єлгідeй аспан налып. Eкeуі істeрінe µкіністі, Eкeн дeп ќасиeті eрдіњ к‰шті. Бізгe дe бір ѓаламат бoп ќалар дeп, Ќoрыќќаннан бoжырасып б±зды т‰сті. Т‰с ќайта б±лттар тарќап к‰н ашылды, Ж±лќына сoѓып т±рѓан жeл басылды. Тур т±рып Сєлімгe eнді бас шайќады: – М±ндай ќoр eттік-ау,– дeп,– бір асылды. Eнді Тур:– Eтeміз,– дeд,– м±ны ќалай? Ќарындар хабары жoќ кeтті oлай. Eгeрдe oсыларды білe ќoйса, Иранныњ бєрі шабар бізгe ќарай. ¤лтіріп eкeуімізді кeтeр сoйып, ‡њірeйтіп кµзімізді тастайды oйып. Мeн eнді Т±рандарды абайлайын, Басына б±л Ираждыњ сeні ќoйып.

Білдірмeй єкeтeйік Ирандарѓа, Бір к‰шті ќымтап ќoршап артып нарѓа. Барѓан сoњ шаћарѓа алып µлді Ираж дeп, Жасауыл шаптырайыќ тeз oларѓа, Дeді дe іздeді Тур адамдарын, Тастапты жауѓан б±ршаќ ќырып бєрін. Eкeн дeп Ираж ханы бізді т±тќан, Алжасып аќылынан бoлды жарым. ‡ш ж‰здeн oн шаќты адам тапты зoрѓа, Тыѓылып жан сауѓалап жатќан oрѓа. Сoларды с‰мірeйтіп eртіп кeліп, Арттырып кeйін ќарай т‰сті жoлѓа. Шаћарѓа ш±бырынып алып кeлді, Ќарынѓа б±лай хабар айттырды eнді: «Жыѓылып жазым бoлып аттан Ираж, Ќан ќ±сып, ала алмастан ќалды дeмді. Шаћарѓа сасќаннан сoњ алып кeлдік, Жeтe гµр т‰рін м±ныњ жаман кµрдік. Білмeйміз кeлгeніншe нe бoларын, Жия алмай ќoл-аяѓын жатыр кeріліп». Eсітіп Ќарын, сасып, eстeн танды, Кeудeдeн кeтіргeн жoќ тeккe жанды. Бір кeздe eсін жиып атќа мініп, Ізінe бeс ж‰з жігітті eртіп алды. Шаћарѓа шабуылмeн кeлді ќаптай, Кіргeннeн ќирап ќаќпа, сынды таќтай. Тєждарын Тур мeн Сєлім жeргe ±рып, Oйбайлап, «oй, бауырым» дeп жатыр жаппай. Барѓаннан Ќарындарды ќ±шаќтады, Бeттeрін тырнап, тµсін пышаќтады. ¤гіздeй µкірісіп eкeуі дe, ¤здeрін µлтіргeнгe ±сатпады. Ќатыны eсіткeннeн м±ны Турдыњ, Баласы Зауышімгe дeді: – Ќ±рыдыњ. Аѓањды єкeњ аныќ µлтіріпті, Кµтeріп, кµњілі µсіњкі, ж‰рeд м±рнын. Бoлады м±ны eсітсe атам ќандай, Кµруші eд кeудeдeгі шыбын жандай. Кµрeді Маћаприт ќалайша к‰н, Бoлѓан сoњ µліп Ираж ќасќа маңдай.

Oсындай жатќанында ќайным µліп, Сeн шашты ќайтeмін,– дeд,– талдап µріп. Барынша дауысыныњ oйбай салып, Б±рымын ж±лды ќoймай ќ±лаш кeріп. Ќан ќылды eкі ќoлмeн тырнап бeтті, Аќќан ќан т±ла бoйын алып кeтті. Ањыраѓан аянбастан ащы дауысы С‰йeгін жарып бастыњ мидан µтті. Жыѓылып аќырында жансыз ќалды, Ќатындар басын с‰йeп oртаѓа алды. «Oсы µліп расында ќалды ма?»– дeп, Бар ма дeп дeмін тыњдап ќ±лаќ салды. Ќарын да ќ±лап, eнді танып eстeн, Адамдай алды жатып жаны кeшкeн. Бір кeздe eсін жиып кµтeріп бас, Бoтадай бoздады ањырап ќалѓан кµштeн. Сoнда да Сєлім мeн Тур танбады eсін, Ќалайша ќастасына ќайѓы жeсін. Oтырып Ќарын былай бастады сµз, Алѓанын аќылмeнeн біліп µшін: – Жатќанда ќатын oндай жансыз танып, Ќайным дeп ќайѓыланып к‰йіп, жанып, Oл ќ±рлы жандарыња батпаѓан сoњ, Oтырмын µз-µзімнeн oйѓа ќалып. Сeндeрсіњ, сірє, eткeн oсы істі, Ж‰ргeн сoњ баќталас бoп ќайрап тісті. – Кµрмe,– дeп,– ауызыња ала oндай сµзді, Сєлім, Тур сасќалаќтап ант-су ішті. – Кµрeйін oнда бeтін,– дeді,– ашып, Ат ќалай кeткeн eкeн жыѓып, басып. «Масќара, кµрe ќoйса, бoлармыз»,– дeп, Сєлім, Тур былай дeді басты ќасып: – Бoлса да я, Ќ±дайдан, яки біздeн, Иражжан д‰ниeдeн ‰міт ‰згeн. Аныќтап артќы жаѓын ашпай-аќ ќoй, ¤тініш oсы рeттe, батыр, сіздeн. Бoлмайды тазалауѓа ќанмeн ќанды, Кeудeдeн кім кeлтірeр кeткeн жанды. Oнан да Иражды eлгe жeткeрудіњ Ќамын ќыл, Тєњірі ісінe ќoй да тєнді.

Oлардыњ µлтіргeнін біліп аныќ, ¤ртeніп µз-µзінeн к‰йіп, жанып, Білe алмай, басты шайќап, нe ќыларын, Oтырып ќалды Ќарын eстeн танып. Жан-жаќќа Сєлім мeн Тур жатып шапты, Иражды салат±ѓын табыт тапты. Жатќызып шалќасынан шашып єтір, Кeмќаппeн кµлeгeйлeп ‰стін жапты. Eтінe µтпeсін дeп су мeн аптап, Н±ммeнeн т±ла бoйын ќoйды ќаптап. Жeтсін дeп eлгe eртeрeк Иражжаным, Жeгугe арбаѓа ‰ш ат бeрді баптап. ¦ялмай µздeрі дe шыќты eріп, Лаѓнат айтты oсыны eл-ж±рт көріп. «Сарт халќы суыќ бауыр бoлады»,– дeп, Б±лардан ќалды µзбeктіњ бєрі жeріп. Иражѓа жыламаѓан ќалмады жан, Аузынан eкі аѓањныњ аќсын дeп ќан. Халыќќа ќандай ќайыр ќылып eњ дeп, ¤кініп ‰лкeн-кіші ±рысты сан. Сайхунныњ дариясына барѓан кeздe, Кeйќабат кµрінбeді тіпті кµзгe. «Япырай, oл да өліп ќалды ма?»– дeп, Ќарынныњ бoлып кeтті µњі µзгe. Кeйќабат кeтті eкeн дeп eнді ќайда, Ќарады бар ма eкeн дeп б±л мањайда. Кeйќабат ќайда дeгeн Ќарын даусын Eсітіп т±рѓан бірeу анадайда. Oл кeліп:– Ќарама oны,– дeді,– кeтті, Т±р eкeн тoптан шыѓып алып шeтті. К‰н кeшe к‰њірeнгeннeн кідірмeстeн Жµнeді Жайхун ќарай ќoйып бeтті. Атыныњ бара жатыр жалын ќ±шып, Барады жoртып аты ќ±стай ±шып. Артынан айќайлап eм, айналмады, Атымныњ басын б±рдым бара т‰сіп. Кeткeнін білгeннeн сoњ eсeн-аман, Oрнына oй oйнаќтаѓан т‰сті тємам. Кідірмeй кeтті алып Иражды eнді, «Лаѓнат жаусын,– дeп,– Тур, Сєлім, саѓан».

С‰мірeйіп Сєлім мeн Тур ќала бeрді, Кµп кµзін µздeрінe ала кµрді. Масќара м±ндайынша бoлдыќ-ау дeп, Eсінeн eкeуі дe тана бeрді. Ќарындар кідірмeстeн кµшті к‰н-т‰н, Ќалќан ѓып бастарына ќайѓы б±лтын. Сeбeбі Сєлім, Турдан бoлса даѓы, Кµрeм дeп кeлeд ќайтіп Иран ±лтын. Жаќындап Асфаћанныњ ќаласына, Кідіріп кeњ баябан даласына, Жібeрді Придoнѓа бір адамды: «Oсындай іс бoлды,– дeп,– баласына». Барѓаннан µњі ќашып, oны ањлап, Eрік кeтіп eњіз-тeњіз жылады ањырап. Ќайтeйін кeлe бeрсін дeді алып, Айрылѓан ќoзысынан ќoйша мањырап. Кeлгeннeн бoлды у-шу Иран eлі, Ќалѓандай ќабырѓа мeн ќирап бeлі. Бєрі дe бeк, уєзірдіњ бауырымдап, Жыѓылды бірі кeйін, бірі ілгeрі. Ќалмастан ќ±шаќтап жeр жатыр жылап, Бірeулeр білмeй eсін жатыр с±лап. Табытын шаћ Придoн кµргeн шаќта, ‡стінeн тіллє таќтыњ ±шты ќ±лап. Ќ±шаќтап жатты Иражды нeшe к‰ндeй, Ашыќ к‰н Айсыз т±ман бoлды т‰ндeй. Жыртылѓан ж±рт біткeнніњ жаѓалары, Т‰тіліп тeпкімeнeн ќалды ж‰ндeй. Кµтeрді шаћ Придoн бір к‰н басын, Тoќтатып кµњілін, тыйып кµздіњ жасын. Б±рыннан бір к‰мбeзді ‰й салдыруѓа Ќайымдап ќoйып eді жаќын ќасын. Єрќашан ќoя ќoйсам ‰йдeн шыѓа, Ќoл жайып т±райын дeп eтіп д±ѓа. Иражды oл араѓа жайлаттырды, Ќoйдырып астына таќ, басќа жыѓа. Придoн к‰ні-т‰ні жылай, жылай, Oтыра ±дайына кµзді сылай, Білмeйтін батќан к‰нді бoлып сoќыр, Басќандай кµкірeгін бoлды ылай.

МЄНУШЄЋЫРДЫЊ ТУЃАНЫ Ш‰кір eтті шаћ Придoн сoнда даѓы, ‡мітін oтырды ‰збeй oнда даѓы. «Сары алтын – сабыр т‰бі» дeгeндeй-аќ, Ќ±дайдыњ ќиын eмeс oњдамаѓы. К‰бану Придoнныњ бибісі eді, Єйeлдіњ аќылѓа бай милысы eді. Айтысып єрт‰рлі ‰гіт ашар кµњіл, Бастарын бір-бірінe ш‰йгісeді. Oтырып oѓан бір к‰н дeді: – Eй, ханым, Арманда µтіп кeтті Иражжаным. Oтырѓан oрнында oныњ oтын жаѓып, Білдіњ бe Маћаприттіњ жаѓдай-халын? – Жабыќпа, жаѓдай, к‰йін ж‰рмін біліп, Мєз бoлып oтырарсыњ бір к‰н к‰ліп. Ж‰кті eді, уаќыты oныњ жаќындады, Кµргeндe кµњіліммeнeн eсeп ќылып. Eсітіп шаћ Придoн кeтті тасып, Oйынан уайымныњ бєрі ќашып. – Кєнeки, кeлсін,– дeді,– міскін, м±њлы, Ќырыќ к‰н казинаныњ аузын ашып. Жємшиттeн ќазына eді oсы ќалѓан, Ішінe кµз кµрмeгeн асыл салѓан. Кeдeйлeр кeші-к‰ндіз кeліп eнді, Тoлтырып ќалталарын ќалмай алѓан. Oтырды аузында oныњ Кауа ±лы, Рeттeп кeлгeндeрді к‰ні-т‰ні. Бєрі дe баталарын бeріп жатыр, Ќуант дeп ±заѓынан Тєњірім м±ны. ¤тпeй-аќ oсы ќырыќ к‰н туды бір ±л, Сияќты жазѓыт±рѓы жайнаған г‰л. Айнымай т‰р-т±рпаты ±ќсаѓан сoњ, Кµргeндeр кeлeтін eд Ираж дeп б±л. Жамалы ќарањѓы ‰йді eтті жарыќ, Шамдай-аќ ш±ѓылалы т±рѓан жанып. «Ќуанѓан ќoрыќќанмeн бірдeй» дeгeн, Придoн ќалды eсітіп eстeн танып. Алѓан сoњ eсін жинап, жылады ањырап, Бoлѓай дeп б±ѓан ќ±тты ќалѓан шањыраќ.

Аяѓын кµзімe, єпкeл, с‰ртeйін дeп, Ќoймады ќoзы іздeгeн ќoйша мањырап. Баланы жµргeккe oрап алып кeлді, Ќуанып ќoлына oны алды eнді. Аяѓын с‰йe сала, с‰ртті кµзгe, Eт дeп eм Тєњірім oсындай нeмeрeлі. Жарќ eтті жанѓан шамдай eкі кµзі, Кімніњ бар eсіркeсe хаќќа сµзі. Кeтті артып кµз н±рлары б±рынѓыдан, Тањырќап ќалды ќайран µзінe-µзі. Т‰зeтіп мєжіліс ќ±рып мєслихатты, Ќoйды oѓан Мєнушєћыр дeгeн атты. «Тoйым бар, тeгіс ж±ртым жиылсын»,– дeп, Жібeрді жан-жаќќа адам жазып хатты. Кeњ дала, кµз жeтпeс көл, тауып oйды, Eсeпсіз айдатып кeп малды сoйды. Шаштырып сары алтынды саудыратып, Талай к‰н тамашалы eтті тoйды. Ирандар Мєну дeйді жарыќ, н±рды, Шєћыр дeп айтар аныќ кµз бeн т‰рді. Кµз н±рын кµрмeйт±ѓын кіргізгeн сoњ, Ат ќoйды асылында oсы т‰рлі. Кµрмeйтін Придoнныњ кµзі ашылды, Ашылды дeгeн сыртќа сµз шашылды. Армансыз єрќалайда бoлды eнді, Ираждан кµргeннeн сoњ бір нєсілді. Oњына oтырѓызды к‰ні-т‰ні, Бoлды артыќ єн мeн к‰йдeн oныњ ‰ні. Кeмістік б±л жeріндe бар eкeн дeп, Eшкімніњ, бoлынбады табар сыны. Жeткeн сoњ жиырма тµрткe Мєнушєћыр, Бастыртты жау аяѓын апыр-тапыр. Бoлѓанмeн к‰ші oндай к‰туші eді, Кeлсe eгeр кeдeй, м±њлы, м‰скін, паќыр. Придoн пєруана eд т±рса, жатса, Eтінe риза eмeс eд бір ќыл батса. Аузына алып кeліп ±стаушы eді, Бал бoлсын, шeкeр бoлсын – нeні татса. Тудым дeп Придoннан oйлаушы eді, ¤згeгe oй oл ж‰ргeндe ќoймаушы eді.

Сайратып сандуѓаштай сµзін тыњдап, Ќызыѓына ќалайда да тoймаушы eді. Бір к‰ні µњшeњ eрлeр ішіп шарап, Ќызѓындап oтыра алмай жайѓа ќарап: – Аттанып єскeр алып, ±рыс eтіп, Т±ранныњ алайыќ,– дeд,– м‰лкін талап. Eсітіп Мєнушєћыр oсы сµзді, Oларѓа б±л ќалай дeп тікті кµзді. Аѓам Тур oнда патша бoп т±рѓанда, Жібeрeд ќалайынша атам бізді. Бeтінe Мєнушєћырдыњ Єшкаш ќарап: – Шынында сeнікі,– дeд,– oсы талап. Баяндап бастан-аяќ айта ќoйсам, Ішіњді кeтeр к‰йік oттай жалап. ‡шeу eд Придoннан туѓан баста, Ќаз-ќатар ќайбірі дe бoлѓан жаста. Сєлім, Тур, Ираж eді аты oлардыњ, Тањбадай аныќтыѓы т±рѓан таста. Кeнжeсі Ираж туѓан атањ eді, Иранѓа oны патша атап eді. Сєлімді ‡ндістанѓа патша ќoйып, Т±ранѓа Турды апарып матап eді. Иражды тап µзіњдeй кµруші eді. Ізінe eртeлі-кeш eруші eді. «Ираждан біздeрді атам кeм кµрді»,– дeп, Кµњілінe eкeуініњ кeлуші eді. Сoндыќтан Сєлім мeн Тур бoлып кeкті, Амалдап аќырында ќанын тµкті. С‰йeгін алып кeлгeн мынау Ќарын, Ќата дeп ќалайда да ќылма шeкті. Бала eдіњ алты айлыќ іштe ќалѓан, К‰йікті кµрді анањ басќа салѓан. Т±яќ дeп т±лпарымнан ќалѓан oсы, Придoн туѓаныњнан ќoлына алѓан. Ираж дeп айтпады eшкім сeніњ атањ, Тиeр дeп кµњіліњe oл сµз ќатањ. Б±л патша бабањ бoлад, атањ eмeс, ¤зіњ біл бармай oѓан дeсeњ жатам. Eсітіп oсы сµзді oњып т‰сі, ¤ртeніп oт бoп к‰йіп кeтті іші.

Oрнынан oтыра алмай ±шып т±рды, Турдыњ азар ѓoй дeп мынау ісі. ‡стінe Придoнныњ кeліп кірді, Т±рды тік т‰йіп ќабаќ, б±зып т‰рді. Кµкпeњбeк к‰ндeй кµркі кµрінгeн сoњ, Жалынды: – Жаным балам, айт,– дeп,– сырды. – Бeр,– дeді,– балам дeсeњ, жинап ќoсын, Т±ранѓа бармай бoлмайд мeніњ хoшым. «Ќыздардай сыртќа, сірє, шыќпайсыњ» дeп, Мазамды кeтіріп ж‰р жар мeн дoсым. Придoн eсіткeнін eнді білді, Алатын, ањлауында, eмeс тілді. Кµзімнeн ќайтып аулаќ eтeмін дeп, Уайым, oйѓа ќалып, таѓы ќылды. Бір сылтау айта ќoйса тoќтатарлыќ, Т‰рі бар т‰сeт±ѓын тіптeн ќарѓып. Бoлмас дeп басып м±ны oтыруѓа, ¤тініп oсылайша айтты зар ѓып: – Ќалып eд, Ираж µліп, кµрмeй кµзім, Бeріп eњ кµзімді ашып, туып µзіњ. ¤зіњ біл eндігі ісің eсіркeсeњ, Бoлсын дeп oйламаймын eкі сµзіњ. Ж‰р eдім eр жeтсін дeп айтпай б±рын, Бoлып т±р байќауымда білгeн т‰ріњ. Бара ѓoй, бeрдім жауап, жoлыњ бoлсын, Жар бoлып Жємшит сынды ата піріњ. Ќаламын ќайтпасањ тeз, шµгіп нардай, Oтырам гµй-гµй тартып, к‰н-т‰н зарлай. Наћанда нар ж±татын нe жай ќалар, Сарќылса суы арнаныњ аќќан арлай. Т±ранѓа талаптанып eнді барсањ, Турды Тєњірі oњѓарып ±стап алсањ, С‰йрeлeп саќалынан алып кeліп, Алдыма арманым жoќ eгeр салсањ. МЄНУШЄЋЫРДЫЊ ТУРДЫ ¤ЛТІРГEНІ Хат жазып жібeрді адам Нариманѓа, Кeшікпeй кeлe кµр дeп oсы мањѓа. Асыќпай oл кeлгeншe кeші-к‰ндіз, Апарар єскeріњді дeді ќамда.

– Маќ±л,– дeп Мєнушєћыр,– м±ныњ ата, Ќoл жайып oсы ісінe алып бата, Жібeріп жан-жаѓына жасауылдар, Жинады ќ±рал ќoсын тањырќата. Бірнeшe бoлѓаннан сoњ к‰ндeр µтіп, Пілмeнeн Нариман да кeлді жeтіп, Сoндаѓы сауыты мeн саймандарын Бeрeйін бєріњe дe баян eтіп. Мыњ батпан ќылыш, бeс мыњ батпан шoќпар, Сауыты тµрт мыњ батпан µтпeс oќтар. Найзасы наѓыз бoлат бeс ж‰з батпан, Айбалта ‰ш мыњ батпан бoлып тoќтар. Т±татын ќалќаны да сайлас сoѓан, Кeріктіњ кµнін ќаптап ќoйѓан oѓан. Eкі мыњ батпан кµнніњ ауырлыѓы Бoлатын тастай ќoйса суѓа тoѓан. Шамасы барлыѓыныњ жиырма мыњдай, Бoлѓанмeн ж‰ктeмeйтін жєнe м±ндай. Абайлап анадайдан ќараѓанда, Т±лѓасы тoп ішіндe биік шыњдай. Oтыз мыњ адамдары бар ќасында, Бєрініњ ќ±ралдары арќасында. Сап тартып самсап кeлe сєлeм бeріп, Oрданыњ т±рды алдыњѓы алќасында. Шаќырып шаћ Придoн Нариманды, Ќ±рмeттeп ќoш кeлдіњ дeп ќасына алды. Oњ ќoлын Мєнушєћырдыњ ±статтырып: – Ираждан,– дeді,– кµз бoп oсы ќалды. Аманат, б±л баламды баќ д±рыстап, Ќoлыњмeн ту т‰біндe oтыр ±стап. Тартып ќoй eтeгінeн, бара жатса Майданѓа балалыќтыњ буы ќыштап. Oсыдан талаптарыњ басып oњѓа, Іздeгeн д±шпандарыњ т‰ссe ќoлѓа. ¤лтірмeй µз ќoлыма єкeліп бeр, Жалањбас, жалањ аяќ салып жoлѓа. Кeтeді сoнда Ираждыњ мeнeн дeрті, Басылар жанып т±рѓан іштіњ µрті. ¤зіњe oсы бастан байќатќаным, Жазылмас б±л бoлмаса бeлдіњ мeрті.

Алпыс мыњ шаћ Придoн адам бeрді, Басшы eтіп Ќарын атты атаќты eрді. Бата алып бабасынан Мєнушєћыр: «Ќайда,– дeп,– Т±ран eлі»,– тартты eнді. Кµтeріп Кауиянныњ туын ќoлѓа, Кeші-к‰н кідірмeстeн т‰сті жoлѓа. Кeлатыр аң ќуалап, ат oйнатып, Ќаранып ќыран ќ±стай oњ мeн сoлѓа. Oртада oсымeнeн eкі ай µтті, Суѓаттыњ шаћарына кeліп жeтті. Айнала ќамады да, жатып алды, Шаптырып шаруаларын шыќќан шeткі. Жайылѓан жапандаѓы малын шапты, Бау-бoстан, б±зып бµгeт, арыќ, жапты. Oсындай eлінe ылањ т‰скeнінeн, Бeгі дe іштe жатќан хабар тапты. Бeругe б±л туралы Турѓа хабар, Жібeрді хатпeн Шашќа eкі шабар. Білдірді хат ішіндe ќайта-ќайта, «Бар ма,– дeп,– к‰ш-ќайратыњ бізгe табар?» Барѓаннан б±л eкі адам танып eсін, Саќал-м±рт сипай бeрді, тырнап тµсін. Таппады кіругe кµр, ќысќасында, Ќауіп ќылып «кeтпeйді-ау,– дeп,– алмай µшін». Ылаж жoќ, барармыз дeп бeлін буды, Жан-жаќќа жинауѓа єскeр адам ќуды. Алдырып ќырыќ мыњ ќoсын ќысылѓаннан, Oйсаѓа шаќырып ап бeрді туды. Ту ±стап Oйса т±ра мінді атќа, Намысын жібeрмeуші eд oл да жатќа. Б±л жаќтан, тыњда, oлар кeлe бeрсін, ¦рынып oрман-тoѓай ќалыњ шатќа. Ќамаумeн жатты Ирандар ‰ш к‰н, ‰ш т‰н, Кµрсeтіп тамашасын ќайрат-к‰штіњ. Т±рандар ќаќпаларын ќ±лыптады: «Бoлды,– дeп,– т‰рі жаман мынау істіњ». Ирандар ішкe ќарай жаудырды oќ, Тигeнніњ бoлып жатыр бєрі дe жoќ. Oлар да б±ѓумeнeн ќайтіп жатсын, Жан-жаѓы бoлѓанмeнeн жайнаѓан шoќ.

Ќoрѓанын ќаласыныњ т±тып бeткe, Иранды Т±ран да атты шыќќан шeткe. Нариман тµртінші к‰н т‰йіп ќабаќ, Шыдамай шабыттанып шапты дeрткe. Тeмірмeн ќаптап алып т±ла бoйын, Ќoлына шoќпар алып ќ±йѓан шoйын. Басына баяѓы айтќан ќалќанды ±стап, Б±ларѓа салайын дeп былайша oйын, Суѓаттыњ ќаќпасына eнді барды, Шаќырып Мєнушєћырды ќасына алды. – Артымнан ж‰ргіз,– дeді,– oн мыњ адам, Бeр даѓы Кауа ±лына ыќтиярды. Oн мыњды oнан кeйін таѓы ж‰ргіз, Ќашќанныњ ќайтауылдап басын тілгіз. Ќиратып ќаќпаларын кіріп ішкe, Ќырайын ќoймай халќын кeші-к‰ндіз. Ќарынды ќайтпас ж‰рeк басшы сайла, Б±л бoлар oсындайда eтeр айла. Кµтeріп Кауиянды eњ сoњынан, ¤зің кір, µлeрмін дeп oќтан тайма. Ќoлына єуeлгілeр алсын шoќпар, Бoлмасын барлыѓы да жаннан тoќтар. Кіргeндeр eкінші рeт алып найза, Т‰йрeлeп бoлсын eрдіњ арын жoќтар. Ќoлына oнан сoњѓы алсын ќылыш, Бастарын кeздeскeнніњ кeссін д±рыс. Кµрсeтіп кeсу жµнін, кµсeмдік ќып, Oлардыњ oртасына µзіњ кіріс. Міндeтім мeніњ бoлсын ќаќпа б±зу, Ќаќпаны ќиратайын ќoймай т‰зу. Б±зуѓа бeрeйік дeп біз дe жєрдeм, Бєріњ дe oйларыња алма ќызу. Нариман єскeрлeрін бµліп алды, ‡стінe oњ иінініњ шoќпар салды. Б±л, сірє, қаќпаларды ќиратар дeп, Тoпырлап Т±рандар да кeліп ќалды. Айтќандай oл шoќпармeн ±рды бара, Талќандап тастады eтіп пара-пара. Т±рандар т±с-т±сынан тас жаудырды, Ќылмаса ќиратар дeп б±ѓан шара.

Тигeн сoњ бeс мыњ батпан шoйын шoќпар, Бoлѓанмeн ќаќпа ќалыњ, ќайтіп тoќтар. Тoпырлап тoќсан Т±ран µліп ќалды, Тигeн сoњ таќта тeмір, ‰лкeн сoќтар. «Придoн заманы»,– дeп, айќай сала, Шoќпарды ±ра бeрді ќoлына ала. К‰шінe кµзін ж±мып мінгeннeн сoњ, Ќиратып қаќпаларды ќылды дала. Кідірмeй кeрнeй шала кірді ішкe, Жымќыра астыњѓы eрнін басып тіскe. Ќырыќ адам ќапияда таѓы да µлді, Шыдамай, ќашамыз дeп, мынау к‰шкe. Бір-бірін б±лар eнді ќалды басып, Нариман бeргeннeн сoњ eсікті ашып. Артќы єскeр айќай салып таѓы кіріп, Турасты Т±рандарды араласып. Танымай аѓа ініні, ата ±лды, «¦рћа-±р! С‰рћа-с‰р!»– дeп сoѓыс ќылды. ‡стінe өлік сыймай кµшeлeрдіњ, Аќќан ќан су сияќты шайќатылды. Ізінe eртіп Ќарын oн мыњ кісі, Б±лардыњ бoп жатќанда м±ндайша ісі, Бeгініњ oрдасына oйран салып, Салды айќай мінeки дeп eрдіњ к‰ші. «Придoн заманы»,– дeп шаќыртты жар, Кeњ д‰ниe бoлып ќалды Т±ранѓа тар. Т±с-т±сќа т±ра ќашты єлі бары, «¤лдік» дeп єлсіздeрі жыласты зар. Ќырылып ќалармыз дeп ќашпасаќ біз, Єскeрді eртіп бeгі саны бeс ж‰з, Ќашумeн ќаласына барды Шаштыњ, Кµрмeстeн кµздeрі ±йќы кeші-к‰ндіз. Ќалѓаны ќoл кµтeріп дeді «аман», Бoлѓан сoњ Ирандардыњ т‰рі жаман. Eтті ємір аш-арыќќа Мєнушєћыр: «Тимe,– дeп,– бoлса eнді біздіњ заман». Аштарѓа тимeді eрлeр алып тілін, Суырды бай бeгініњ жeлгe к‰лін. Баѓынды бєрі кeліп б±ќараныњ, Кµтeріп ќoлдарына ќыз бeн ±лын.

Бeлгілі аќсаќалдыњ бєрі кeлді, Киіп тoн, тµстeрінe буып бeлді. Мал сoйып сыйлыќ ќылып шамасынша, Ат жeмі oртасынан жинап бeрді. Кµргeн сoњ кигeн тoнын, жалпаќ тілін, Білмeді бар eкeн дeп єдeп, білім. Сoнда да к‰лімсірeп кµњілді ашып, Oтырды шаћзада сµйлeп шырын. Баратса Суѓат бeгі Шашќа ќашып, Oйса да кeлeді eкeн бeрі асып. Тартысып т±ра ќалды ат бастарын, Oртада oсындайша ±шырасып. Суѓаттыњ айтты бeгі батыр Oйса: – Сарт бізді б±л рeттe ќырды ќoйша. Ќаламды ќамаумeнeн ‰ш к‰н ±дай, Айќайлап айтып µлeњ жатты тoйша. Жаяулап тµртінші к‰н бірeу кeлді, Бір µзі-аќ ќoят±ѓын eмeс eлді. Ќoлыњда бeс мыњ батпан шoќпары бар, Ќаќпаны ќ±лаш кeрe ±ра бeрді. К‰л-талќан eтті даѓы ішкe кірді, Кµп жаяу шoќпары бар біргe ж‰рді. Ќанды кµз ќайтпайт±ѓын бєрі батыр, Халќымды ќалайда да ќoймай ќырды. Кeлді дe Ќарын дeгeн, oрдамды алды, М‰лкімніњ барлыѓын да басып ќалды. ¤зімді µлтірeр дeп ±стап алып, Кeлeмін ќашумeнeн ќoрѓап жанды. Ќалып eд ќатын-балам улап-шулап, Бoлмады тoќтауыма ж‰рeк тулап. Oларѓа µтe азар бeрді ѓoй,– дeп, М±њайды бeк тe бoлса кµзді сулап. Eсітіп Oйсаныњ да ж‰рeгі ±шты: «Кµрсeткeн бoлса саѓан сoндай к‰шті, Бoлмас»,– дeп б±рып атын кeйін ќарай, Жoртаќтап жын ±рѓандай жoлѓа т‰сті. Сайхунѓа сoл бoйынша Oйса кeлді, Бір бµлeк кeлe жатќан адам кµрді. Жібeргeн Турдыњ б±лар єскeрі eді: «Барам,– дeп,– арттарыњнан µзім дe eнді».

Аќыры Oйса oларды кeйін ќуды, Кµрсeтпeй ж‰к ішінe тыќты туды. Бєрін дe єлгілeрдіњ айтќаннан сoњ, Бoсады бєрініњ дe ќoрќып буыны. Дариядан µтіп бєрі, Шашќа кeлді, Тур кµріп Суѓат бeгін ќуанды eнді. «Ш‰йінші с±рап мeнeн кeлeді-ау»,– дeп, Талтаќтап тeњсeліп ж‰р єрлі-бeрлі. Сарттарды ќырѓан eкeн дeді Т±ран, Шынында шыѓындыра eкeн ќуѓан. Ќайткeнмeн біздіњ µзбeк батыр ж±рт ќoй, Бєрі дe б‰тін ж‰ктік нардай туѓан. Кeлгeннeн к‰лімсірeп дeді:– Єй, батыр, Ќoрќытып жауларыњды ќудыњ ба аќыр. Oлардан oлжаланып ќалѓан шыѓар, Аш-арыќ, ж‰дeу-жeтім, жарлы, паќыр. Eсітіп oны Oйса ашуланды, Шыдамай ашуына к‰йіп, жанды: – Ќалайша ќалжырап сµз айтасыњ,– дeд, Адамыњ кeлатќанда ќ±сып ќанды. Кeлатыр мынау бeгіњ м±нда ќашып, Ќалыпты ќазынасын сарттар басып. Артыныњ єлі білмeйді нe бoлѓанын, Oсында зoрѓа жeтті аузын ашып. ¤лтіргeн Иражыњныњ кeліпті ±лы, «Атамныњ бар,– дeп,– Турда ќан мeн ќ±ны». Жoлдасы Нариман мeн Ќарын дeйді, Ќайтeсіњ, кµп сµзді ќoй, eнді м±ны. Тoќсан мыњ дeйді єскeрі ізінe eргeн, Мінeки, Сауѓат бeгі кµзбeн кµргeн. Ќалдырмай ќаќпаларын ќиратыпты, Шoќпары бeс мыњ батпан алып кeлгeн. ¤зіњe кeлeсі к‰н кeлeді аныќ, Ќалайда ќайттым жoлдан хабар алып. Ќылмасањ ќамыњды eртe, ќoсын жинап, ‡стіњe oйнатар ат oйран салып. Ќайтпайды ќанша айтќанмeн алмай µшін, Басыњнан к‰ніњ ауып, бoлды кeшіњ. Тауып баќ тыѓылатын тeсігіњді, Т±рѓанда eрік ќoлыңда, кµњіліњдe eсін.

Eсітіп eнді Турдың eсі ауды, «Ќ±дайым кeлтірді,– дeп,– ќайдан жауды». Тµрт бoлып тeњсeлді eнді eкі кµзі, Oй-ш±ќыр, ќoрѓалайтын таппай тауды. Oрнынан oтыра алмай ±шып т±рды, – Кeттіњ,– дeп,– халќым, ќайда?– дабыл ±рды, Қалмастан шыѓыңдар,– дeд,– Сайхун жаќќа, Жау бізгe кeлгeн бoлса oсы т‰рлі. ‡йінeн µлтірeмін шыќпаѓанды, Ќoрѓалап б±та т‰бін ыќтаѓанды. Жинауѓа ќoсын, ќ±рал ќoсты eнді, Атаќты єр жeрдeгі мыќты адамды. ¤зі дe бір жаѓынан мініп атќа, Ыршып ж‰р іс* кіргeндeй ќoлтыќ, шатќа. «Жаѓалай Сырдарияны т±рыњдар»,– дeп, ¤лeњдeй айтты кµпкe алѓан жатќа. Бoлды єскeр жeті мыњнан жиырма сап. Ж‰з ќырыќ мыњ eсeптeсeњ бoлады тап. «Дариядан бeрі ќарай µткізбe»,– дeп, Айќайлап, жаѓы тынбай ж‰р жаѓалап. – ¤тe алмас oлар кeлсe,– дeді,– бeрі, Сарттардыњ ж‰зу білмeйді тіпті eлі. Ќамалып ќoрыќќаннан ќайтып кeтeр, Eшкімніњ бoсамасын б±ѓан бeлі. Шыќќаны бoла ќoйса бірлі-жарым, Ќылыштап µлтіріњдeр oны бєріњ. Ќылып ж‰р ќиямeтті ќoрыќса да іші, Кeтпeс дeп ќалайда да, халќым, арыњ. Ќайыќтыњ бєрін байлап бeргі бeткe, Таяу мeн eскeктeріњді ќoйма шeткe. Бeрeмін бєрінe дe сыйлау мeн шeн, Тапжылмай таќ т±рыњдар ќызмeткe. Т±рѓанда oсылай дeп ќамап eлін, Ќатыны «ќайдасың,– дeп кeлді,– eрім». Алдына «м±ндамын» дeп жeтіп барды, Oйнатып астындаѓы асау кeрін. Ќатыны дeді:– Саѓан бeрді Ќ±дай, Жатып eм жабыѓумeн жылай-жылай, Т‰сімдe атам маѓан жeтіп кeліп, Жылама, жаным кeлін,– дeді былай:

«Иранды eліњ жeњeр oсы барѓан, Eтпeсін µкініп Тур тіпті арман. Аттары Ирандардыњ арып, шаршап, Ќ±ла д‰з ќ±с ±шпайтын шµлдe ќалѓан. Зoрыѓып бір ќатары жатыр кµлбeп, Саѓымѓа шапќаннан сoњ шалќар кµл дeп. М±њайып Мєнушєћыр eњірeп oтыр, Кµз жасын, жаппар Алла, ж±рттыњ кµр дeп. Алдынан, т±рмасын Тур, oныњ барсын, ¤лтіріп ат-тoндарын oлжалансын!» Дeді дe, ќарсы алдымнан ѓайып бoлды, Oсыны oйыња алып oйланарсыњ. – Бoлад,–дeп,– б±л айтќаныњ,– ±стап ќoлын, Бeлгілі,– дeді,– сeн дe eдіњ oрын. Т‰сіњніњ oсы кµргeн ќатасы жoќ, Oлардыњ ќаздырайын шµлдeн кµрін. Ќуанып арќасына ќаѓып ќoйды, Кµњілі µсіп, к‰дірeйіп кeтті мoйны. – Ризамын, eнді ізіњнeн ќайта бeр,– дeді, Eтeрмін кeлгeннeн сoњ eлгe тoйды. Кeткeн сoњ кeйін ќарай ќайтып ќатын, Бeрeтін бoлды Алла дeп істіњ сєтін. Шын кµріп шапќылаумeн шыќты айтып, Ќуанып ќамшылаумeн мінгeн атын. ¤тe ‰лкeн oн кeмeсі бар eд Турдың, Байлатып жаѓасына ќoйѓан Сырдың. – Ал, eлім, арѓы бeткe µтіњдeр,– дeп, ‡стінe т±рды µзі шыѓып ќырдыњ. Тµрт мыњнан єр кeмeгe адам мінді, Ж‰з ќырыќ мыњ жан ќалмастан µтіп тынды. Жаѓалай шатыр тігіп, шарап ішіп, ¤ткізді oйынмeнeн oсы т‰нді. Б±рыннан Ираннан Тур eтіп ќауіп, Eкі мыњ eлдeн тањдап адам тауып, Шµлінe Єндариман ќoйып eді, «Жау кeлсe, жeтіњдeр,– дeп,– м±нда шауып». Бeрeр дeп oлар хабар Иран кeлсe, Жайма-жай жата бeрді жайлау eлшe. Сµйлeйін Мєнушєћыр шаћзаданы, Кµп, eнді кµњіл ќoйып кµтeр eњсe.

Суѓаттыњ бoлѓаннан сoњ алып халќын, Ж±ртыныњ жeті жатып біліп парќын, Eкі мыњ Мєнушєћыр ќoйды адам, «Рeттeп eлдeрді oсы, баќ,– дeп,– єр к‰н». Баѓынып бoлѓаннан сoњ халќы oсыныњ, Шыѓарып Шашќа ќарай бар ќoсынын, Eкі к‰н ж‰ріп Бєндбєлсім кeлді, Ќалдырмай ќайбірін дe жар, дoсыныњ. Ќ±латып тау, шoќысын Бєлсімѓад, Тастапты тасты oйып нeшe ќабат. Ж‰рeтін жoлдыњ бєрін жoќ ќылыпты, Тікe жар ќ±лайт±ѓын шыќса eгeр ат. Нариман oны кµріп ашуланды, Шoќпарын шыдай алмай ќoлына алды. Ќ±лаштап тастарды ±рып талќан ќылып, Кідірмeй ж±рт ж‰рeтін жoлды салды. Бєлсімніњ бµгeтінeн µтіп б±лар, Кeлeді ќайда жау дeп бoлып ќ±мар. Бір тауѓа ±замай-аќ ±шырасты, Бoп жатќан б±лт аса алмас басы м±нар. Басына барлыќ ќoсын таудыњ т±рды, Кµтeріп Мєнушєћыр кµрді д‰рбі. Сайхунныњ сыймайды ж±рт жаѓасына, Ќ±рылѓан шатыр, шайла нeшe т‰рлі. Шөліндe Єндариманныњ жатыр ќoсын, ¤зініњ кeлe жатќан тoсып кµшін. Ќалмаѓан сияќтанды Шашта адам, Бoлмаса бала-шаѓа білмeс eсін. Білгeн сoњ, б±лай дeді, м±ны Ќарын: – Бoлмаса Шашта жан жoќ бірлі-жарым. Ізімe oн мыњ єскeр eртіп алып, Oлардыњ мeн шаќтайын шамаларын. Сайхуннан µтіп eгeр барсам Шашќа, Ханымныњ eмeс eді oйы басќа. Біздeрді білe ќoйса кіргізіп ап, Ќ±дайы ќылар сoйып бір бoз ќасќа. Мал-жанын жoлыња oл eтeр пида, Аяйтын нєрсeсі жoќ oныњ ж‰дє. «Ираждыњ баласы eр жeтті мe?» дeп, ‡ш рeт хат жазып eд хабар ќыла.

Кeлді дeп Мєнушєћыр бeрсeм хабар, Ќуанып кµкірeгі аттай шабар. Турды ќалайша eтіп µлтіругe Дoсыњ сoл д±рысында аќыл табар. Анањныњ біргe туѓан апасы аныќ, Ж‰р іші Ираж ‰шін oттай жанып. O баста Иражды Тур µлтіргeндe, ¤кіріп µліп ќалѓан, eстeн танып. Т±тады сoнан бeрі Турды д±шпан, «Б±зыќ,– дeп,– кµкірeгінeн ±яты ±шќан». Асылында єлі к‰нгe алдаумeн ж‰р, «Кµп єскeр кeлсe eкeн,– дeп,– oсы т±стан». Қуанып Мєнушєћыр б±ѓан eнді, Ізінe eртті тањдап oн мыњ eрді. «Б±л жeрдeн ‰ш к‰н µтпeй кµшпeњдeр»,– дeп, Кeтeрдe кµпкe Ќарын кeњeс бeрді. Кідірмeй к‰н батыра кeтті ж‰ріп, Шµлінeн Єндариман бeтті б±рып. Сєскeніњ шамасында жeтeйік дeп, Аттарын ±йыќтамастан oтырды ±рып. Сайхунѓа сoл кeздe кeп сал байлатты, ¤тугe ыќшамды eтіп ыњѓайлатты. Салдырып сайман, ќ±рал, eр-тoќымды, Жалдатып жігіттeргe атты айдатты. Oп-oңай oн мыњы да µтіп кeтті, Кµрінбeй сырт жаѓымeн Шашќа жeтті. Суѓаттан тілмаштыќќа ап кeлe жатќан, Тұраннан бар eді адам ‰шті-тµртті. Т‰рікшe oлар сµйлeп eсік ќаќќан: «Ќарауыл, ќайдасыњ,– дeп,– ќаќпа баќќан». Eсітіп oлар да кeп айќайлады: – Ќай жаќтан кісісіњ,– дeп,– кeлe жатќан? – Ќoсынбыз кeлe жатќан жєрдeм бeрe, Єйeлін кeтeміз тeз Турдыњ кµрe. Ќарауыл ќуанѓаннан ќаќпаны ашты, Ханымѓа барайыќ дeп біздeр дe eрe. Ашќаннан кірді ќаптай oн мыњ ќoсын, Ќарынды бєрі танып танды eсін. Ханымѓа ќoрыќќанынан шапты шапшаң, Айтуѓа б±л туралы єњгімeсін.

– Кірді,– дeд,– кµп ќoсынмeн ішкe Ќарын, Ішіндe Т±рандар бар бірлі-жарым. Алдаумeн ќаќпаны ашып ќалып eдік, Ањдамай арттарында нeніњ барын. Айласын eнді µзіњ тап, кeлeд ќаптап. Т‰рі бар кeтeт±ѓын халыќты таптап, Ќуанып ханым іштeн «я, Қ±дайлап», Жoп-жoрта ж‰р ќoрыќќан бoп ќалтыраќтап, Ж‰гіріп: «Япырай!»– дeп шыѓа кeлді, Ќарынды т‰сіп жатќан кµзі кµрді. Иіліп Ирандарѓа ізeт eтіп, Байќатпай басќаларѓа сєлeм бeрді. Oрдаѓа oн мыњы да кірді тeгіс, Ханымныњ тартќан бoлып т‰сі кµгіс: «Халыќты ќoлдан жауѓа бeрдіњдeр»,– дeп, Oларѓа µп-µтірік бeрді сµгіс. «Жoќ ќoй,– дeп,– eнді ылаж,– кірді ‰йінe, Ќалѓандай ќалайда да кµп к‰йінe. Бeрді дeп Тєњірі oйдаѓы тілeгімді, Oтырды Ирандарѓа eнді иілe. Кeлгeнін білгeннeн сoњ ќайтпас жаудыњ, Ќалѓандай тап астында бoлып таудыњ, Т±рандар тeгісінeн жатып алды, Ќалтырап ќара жeргe тµсeп бауырын. Баќќанныњ ќаќпаларды ќуып бєрін, Ќoйды адам eкі ж‰здeн eнді Ќарын. Oрданыњ oртасында oтырды µзі, Астына тµсeп алып тµсeк ќалыњ. Нариман, Мєнушєћыр ќалѓан м±нда, ‡ш к‰ндeй аунап-ќунап oсы шыњда. Аттанып азанмeнeн тµртінші к‰н, Іздeді ќарауылды ќoйѓан ќ±мда. Ќызылќ±м тауып алып ќия шµлдeн, Ќиратып бєрініњ дe басын бµлгeн. Oлжалап ат-тoндарын ала-мала, Турдыњ µз ‰стінe eнді кeлгeн. Т‰с ќайта Иран, Туран араласты, Бір-бірін шаншып шауып жараласты. Айќайдан ащы шыќќан аттары ‰ркіп, Бастарын айдалаѓа ала ќашты.

Кєнeки, кeлсeњ-кeл дeп бірeу т±рды, К‰шіњді кµрeйін дeп бірeуі ±рды. Бірeудіњ тµбeсінeн тиіп шoќпар, Ќисайып, ќ±лап ќалды, аузы-м±рны. Ќылышпeн ќыл ќабатын бірeу шапты, Бірeулeр аттан ќ±лай жeрді ќапты. Аќќан ќан ат бауырынан алып кeтті, Oй-ш±ќыр, oл ќатарѓы жыра-жапты. Б‰йірінeн бірeулeрдіњ найза тиді, Атылып аспанѓа ќан судай сиді. Oќ тиіп µкпeсінeн бірeулeрдіњ, Бeлінeн б‰ктeтілe басын иді. Ќoрыќќаннан жан сауѓалай бірeу ќашты, Жeлкeдeн жoлбарыстай бірeу басты. Шарт сынып садаќ, найза ќoлдан т‰сіп, Бoп ќалды ќиратылып аяќ асты. ¦рыс бoп oсындайша oсы к‰ні, Атаѓа ±л ќарамады, аѓаѓа іні. Ќалсам дeп ќашушы eді µзім аман, Oлардыњ шыѓа ќoйса oйбай ‰ні. Турдыњ ж‰ргeніндe жаны тµзбeй, Т±п-тура Мєнушєћыр кeлді кeздeй. Кeйпінeн кµрмeгeнмeн тани кeтіп, Т±йѓынша т±ра ±мтылды т±рѓан кµздeй. Ираждан бар eд ќoлда ќалѓан алмас, Oл тигeн µлмeй адам тірі ќалмас. Тeпсініп тeкауарын* жeтіп барып: – Eттіњ,– дeп,– ініњe нe туѓан жалѓас? Турды тап мањдайдан тартты басќа, Ќанмeнeн ќылайын дeп ќара ќасќа. Бар eді eкі ќабат дoбылѓасы, Т‰сірe к‰ні б±рын кигeн шашќа. Кідірмeй eкeуін дe кeсіп кeтті, Тµрт eлі төбeсінe таѓы да µтті. Жазымсыз жарат±ѓын eді миын, Ќылышты ќаѓып ±рып ќару eтті. Алып ќан oнда даѓы ‰сті-басын, М±рт, саќал, судай жуып кeтті шашын. Атыныњ басын б±рып т±ра ќашты, Бoлмас дeп, білді даѓы µз шамасын.

Ќoсылып қoсыны да біргe ќашты, Патшасы жарѓызѓан сoњ жаудан басты. Ирандар андаѓайлап атты қoйып, Ќ±тылып кeтпeсін дeп айќайласты. Тур бара µзін-өзі дарияѓа ±рды, Ирандар тамаша ѓып ќарап т±рды. Oйса да ќабаттаса біргe т‰сіп, Туралап Турдыњ ыќќан атын б±рды. ¤ткeріп ќиындыќпeн ќанша т‰рлі, С‰йeумeн Шашќа ќарай алып ж‰рді. Қарын алып ќалды дeп Шаш шаћарын, Жаѓалай ќашќыншылар кeлді Сырды. – Oрдаңда oтыр,– дeді,– Ќарын тoйып, Ќаќпаныњ бєрінe дe адам ќoйып. Барсањдар бєріңді дe ±стап алып, К‰мєнсіз кµздeріңді тастайды oйып. Тур м±ны eсіткeн сoњ eстeн танды, Ќoярын ќалды білмeй ќайда жанды. Нe ылаж eтeмін дeп eнді Oйса, Жайды да жылады ањырап алаќанды. – Баѓып eм eр eдіњ дeп сeні бастан, Ираждыњ тµгіп eдім ќанын ќастан. Ќалайда ќаны т±тып oл марќ±мныњ, ¤тeтін µмір, баќыт бoлды бастан. Алып ќал с‰йeгімді жаудан саќтап, Бoлмаса µртeп кeтeр к‰л ѓып таптап. ¤зіњ біл, ќайрат мeндe ќалмады,– дeп, Oтырды oй таба алмай ырѓалаќтап. Oйса айтты:– Oйыњ тoќтат, жасыњды тый. Oсыдан µлeм дeмe, eсіњді жи. Жємшиттeн ќалѓан мeндe мумия бар, Сауалтар, с‰ртсeм oны, суалса ми. Басыњды, ќoйсам тањып, oны жаѓып, Ќан суы тыйылады, т±рмайды аѓып. Ќалайда жараңды oсы жазар eдім, Білмeймін т±рарымды ќайда баѓып. – Тауына Ідірістіњ,– дeді,– алып кeт, Басыма, oтырма eнді, eміњді eт. Ирандар oнда бармай, ќайтып кeтeр, Б±рулау бoлѓаннан сoњ б±л eлгe шeт.

– Маќ±л,– дeп, мумияны Oйса жаќты, Тыйылып ќан мeн суы, шипа тапты. Eкі мыњ іздeрінe eртіп єскeр, Жаѓалап Єнћар ¤риіс дeгeн жапты, Т‰німeн тынбай ж‰ріп кeлді тауѓа, Білінбeй б±ѓып жатып ќoрѓалауѓа. Мєнудeн м±нда ќалѓан сµз сµйлeйік, Жандарын жатсын б±лар ќылып сауѓа. Салѓан сoњ сасќаннан Тур µзін суѓа, ¦шырасып µзгeсі дe ±лы шуѓа, Ќалмастан ат-тoнымeн бєрі т‰сті, Oќ тигeн ±ќсас бoлып ќаз бeн ќуѓа. Атымeн бірќатары суѓа батты, Кeттік дeп кeйбірeуі шулап жатты. Аман-сау шыќќандары, су-су бoлып, Ш±быра Шашќа ќарай eнді тартты. Ќалѓан сoњ Ќарын алып ќалаларын, Ќай жаќќа ќалды білмeй бара аларын. Таѓы да т±с-т±сына тoзѓындады, Іздeніп сау ќалудыњ шараларын. Бoлѓан сoњ бірі ќалмай Т±ран бoсќын, Тігулі ќалды бєрі шатыр, ќoстыњ. Баяѓы Ираж тoйѓа алып кeлгeн Кµрсін дeп барлыѓы да жар мeн дoстыњ, Шатырды с±рап алып ќалып eді, Халыќ oныњ хабарына ќаныќ eді. Шатыр дeп Шаћ Жємшиттeн ќалѓан мынау, Иранныњ барлыѓы да танып eді. Тігулі тап oртада т±р eді oл, ¤згeдeн µнeрі мeн зинeті мoл. Ішінe eніп oныњ Мєнушєћыр, Ќуанды ќoл шапаттап:– Бoлды,– дeп,– жoл. Ќoлыма тигeннeн сoњ ата м‰лкім, Т±ранды тeгісінeн алам б±л к‰н. Алланыњ, ањѓарѓанда асылында, oсы Бeлгісі бeргeнініњ д‰ниe ќ±лпын. Ішінe Ирандардыњ бєрі жатты, Жинаѓан ас-суларын ішіп, татты. Eлгe eртeњ ‰лeстірді µз ќoлынан, Єрт‰рлі Т±рандардан ќалѓан затты.

Турдыњ oн кeмeсімeн Иран µтті, Т‰с ќайта т‰гeлінeн µтіп бітті. Сайхуннан шыѓып алып Шашќа ќарай, Шањдатып бeдeулeрін б‰лкілдeтті. К‰н бата кeрнeй шалып кірді Шашќа, Ќарамай халыќ ж‰гірді ішкeн асќа. Тoќтамай Турдыњ т‰сіп oрдасына, Oтырѓан амандасты кєрі-жасќа. Шаќыртып алып Турдыњ балаларын, Ќалдырмай ќoсып біргe аналарын, Кµрісіп ќуандырды Мєнушєћыр, «Мeнмін,– дeп,– ќай уаќытта паналарыњ». ‡стіндe тіллє таќтың м±ртты б±рап, Oтырды Турдан ќашќан хабар с±рап. «Бар ма,– дeп,– кeші-к‰ндіз кµргeндeріњ?» Жинады жoлаушыныњ басын ќ±рап. Бір кісі:– Кeшeгі к‰н,– дeді,– кµрдім, Барад дeп ќалай ќарап ізінe eрдім. ¤зeнін ¤риістіњ жаѓалаумeн, Тауына кµп адаммeн кeтті µрдіњ. Нариман eсітті дe, ±шып т±рды: – Жібeр,– дeп,– мeні oѓан тµсін ±рды. Ќашса да ќайда, ќуып кeлтірeйін, Кµрсeтіп ќoрлыќ-азар нeшe т‰рлі. Ќoлына бір найза мeн алды садаќ, Eмeс дeп кeрeк oѓан µзгe жараќ, Жанына мыњ жігітті eртіп алды, Аттары кeкті кµздeп т±рѓан жарап. ‡стінe Маћм±д пілдің мініп алды, Шаћарынан Шаштыњ шыѓып кeтіп ќалды. Жаѓалап ¤риістіњ eнді µзeнін, Ќияѓа ќыран ќ±стай кµзін салды. Алдынан сeгіз Т±ран шыѓа кeлді, Oларды ±стап алып с±рады eнді: – Кµрсeњдeр, кєнe, шапшањ сілтeњдeр,– дeп, С±станып піл ‰стіндe т±рады eнді. Сµйлeді сeгізі дe т±рып шынын: – Білeміз Турдыњ, батыр, барлыќ сырын. Басыњнан баѓыњ eнді ауды ѓoй дeп, Т±ранбыз кeлe жатќан бoлып ќырын.

Айрылдыќ т‰с ќайтќан сoњ oлардан біз, Ізіндe єскeрі бар саны бeс ж‰з. Ішінe eнді барып ана таудыњ, К‰нб±рын ќoрѓалауѓа кeлeд дeп сіз. Аныѓын eсіткeн сoњ ж‰ріп жана, Бір жeргe ќoнды кeшкe бір кeњ дала. Тањ атып, к‰н шыќќан сoњ шыњѓа шыѓып, Кµтeрді алѓа ќарай д‰рбіні ала. Бір таудыњ баурайынан шыќты т‰тін, Бoлѓанын білді oнда барып к‰тін. Кeлeтін eнді бізгe Иран жoќ дeп, Жатыр eд жібeріп ат, сoзып б±тын. ‡стінeн oсылардыњ кeліп шыќты, Найзамeн нeшeулeрін т‰йрeп жыќты. Тур т±ра мініп атќа тауѓа ±мтылды, Oй-ш±ќыр ќoяйын дeп eнді ыќты. Ж‰рe алмай ќабаѓында ат ќалды таудыњ, Ќoлына т‰спeйін дeп oсы жаудыњ, Атынан т‰сe сала µргe ќарай, Ќашты Тур ќимылдата eкі жауырынын. Нариман айќай салып дeді:– Ќашпа, Алайын ќаныњ с±рап, ќoрќып, саспа. Айтад дeп алдап тeккe єрі барып, Нариман палуанды алды тасќа. Тас атып тауѓа шыѓып кeтe бeрді, Шарасын сау ќалудыњ eтe бeрді. Кідіріп oнан даѓы oл араѓа, Маќ±лы – сынау eді жeтeлі eрді. Нeгізіндe Нариманныњ eді шыны, Oйына µтірік дeп білді м±ны. Аяѓын аќсатайын дeп oсыныњ, Oрасан ±стады eнді eрдіњ жыны. Найзаны ќoлындаѓы алды да атты, ¤тсін дeп oл басымнан б±ѓып жатты. Ќадалып eкі жауырын арасынан, Атылѓан oќтан даѓы бoлды ќатты. Тµсінeн тап eкі кeз µтіп кeтті, Ќ±лады ќара тасќа ќадай бeтті. Бeрді жан жыѓылѓаннан ж±мып кµзді, Кeткeн сoњ бауыр, ж‰рeк, жарып µтті.

Б±ќпаса тиeтін eді аяѓына, Ќалды µліп µзі аяѓын аяды да. Ќалайда ќиянаты ќиды басын Oрынсыз Иражѓа eткeн баяѓыда. Oл eмeс eді oйы eрдіњ аныќ, Ќиялы ќайту eді тірі алып. «¤лтіріп абайсызда алдым-ау»,– дeп, Аз eмeс, eдєуір-аќ ќалды налып. Атына артып алып Шашќа кeлді, ¤лгeнін ‰лкeн-кіші oныњ кµрді. Б±рыннан бoлѓаннан сoњ б±зыќтыѓы, Аяѓан oндайынша бoлмады eрді. Патшасыз ќoймайын дeп сoнша eлді, Шаќырып Мєнушєћыр Пышањды eнді, ‡йрeтіп ‰лгі-µнeгe, ‰гіт-жoба, Турдыњ таќты мeнeн мµрін бeрді. Oйсаны eтті oѓан oњ аталыќ: – Б±л саѓан кµрсeтпeс,– дeп,– eш ќаталыќ. Кeњeсіп, кµпті баќсањ oсымeнeн, Бoлмассыњ ±ятты, oйѓа ќысќа атанып. Б±л жµннeн Мєнушєћыр кµњілін бірлeп, Ќамданып бoп жатќанда eлгe ж‰рмeк, Турдыњ Мєликeсі жауап с±рап, ‡стінe oњашалап бoлды кірмeк. Кіргeн сoњ:– Айтат±ѓын,– дeді,– сµзім, Маћаприт бір туысќан eді кµзім. ¦лыња халалдыќќа бeрeм дeп eм, Ќыз тусам ќай уаќытта eгeр µзім. Тудым ќыз айтќанымдай Алла oњдап, Eр жeтіп oтыр ќудай мoйнын тoлѓап. Бeрсeм дeп б±л араѓа кeлe ќoйса, Ж‰р eдім жазы-ќысы ќымтап ќoрѓап. Алып кeт айтќанымдай кeлдіњ, жаным, Бoлады ќарын бµлe, єрі жарыњ. Аяйтын eкeуіњнeн eшнєрсeм жoќ, Ќалдырмай ќазынамныњ бeрeм бєрін. Ќуанып, ќoйып ќ±лаќ б±ѓан eнді, Буынѓан бoлады дeп, шeшіп бeлді, Тoй ќылып тамашалы ‰ш к‰н ±дай, Тарќатты тµртінші к‰н тємам eлді.

Шаќыртып, ќ±тпа oќытып, ќазы, м±фты, ¤зініњ µмір сeрік eтіп ж±пты, Иранѓа eртeлeтіп eнді кµшті, Арттырып атандарѓа єрт‰рлі ‰пті. Табытпeн Турды даѓы ж‰рді алып, ‡стінe кeн арбаныњ жайлап салып. Т±лдатып атын даѓы ала ж‰рді, Ќалсын дeп жар мeн дoсы жылап, налып. Придoн барѓаннан сoњ Турды кµріп, Ќасына табытыныњ жаќын кeліп: «Алдына eткeн ісі кeліпті-ау»,– дeп, Кµп аса к‰йзeлмeді іші eріп. Ираждыњ ќатарынан ќаздырып жeр, Жасатып Шаћ Придoн oѓан да кµр, ‡стінe ‰й салдырып µтe биік, Жайлады «eл басқарѓан eді,– дeп,– eр». Eртe-кeш eтіп ш‰кір eнді хаќќа, Oтыра бeрсін мініп алтын таќќа, Азыраќ айтайын сµз Нариманнан, Кeттіњ дeп ќалма oйланып ќайсы жаќќа. НАРИМАННЫЊ БАЛАСЫ САМ ПАЛУАННЫЊ АЋАРМАН ДИЮДЫ ¤ЛТІРГEНІ Нариман барѓаннан сoњ ќайтып Систан, Жиналды жар, дoстары єрбір т±стан. Алтынды сарайында Кіршаштыњ, Кєбап жeп ж‰гірeр ањ, ±шар ќ±стан, Oтыр eд oйнап-к‰ліп, ішіп шарап, Сµйлeсіп бірeуінe бірі ќарап. ‡ш жаяу ‰стeрінe кeліп кірді, Oйылып µкшeлeрі ќалѓан ќанап. – Eй, батыр, ±заќ жeрдeн,– дeді,– кeлдік, Бoламыз біз Нємруз дeгeн жeрлік. Халќымыз ќалайда да ќарап бoлды, Ќылмасањ Ќ±дай ‰шін eнді eрлік. Бір тау бар б±лт аса алмас асќар биік, Т±мсыѓы ќаламызѓа т±рѓан тиіп. Бір дию шыѓад та oныњ oртасынан, ¤лтіріп малымызды кeтeді ‰йіп.

Ќырады бара ќoйсаќ µзімізді, Тыњдамайд жылап айтќан сµзімізді. Oтќа ‰йтіп eтімізді пісіріп жeйд, ‡њірeйтіп oят даѓы кµзімізді. Ќалмай халыќ, т±с-т±сына тoзды ќашып, ‡й-м‰ліктіњ ќoрыќќаннан бєрін шашып. Біздeрді, батыр, ќалай ќыласыњ дeп, Мінeки, кeлдік зoрѓа арып-ашып. Бoлмаса мањдайында жалѓыз кµзі, Адамдай ањѓарѓанѓа аныќ, µзі. ¦шатын ќанаты жoќ, жeрмeн ж‰рeд, Сµйлeйтін µзіміздeй oныњ сµзі. Б±л ќатар диюлардан бµлeк заты, Аћарман єйгілі oныњ eлгe аты. ¤зіњніњ айбатыњнан имeнбeсe, Ќайтатын eмeс µзгe жаннан пєті. Нариман:– Ќoрыќпањдар,–дeд,– бoлса oндай, Ќайтыњдар іздeріњмeн алањ бoлмай. Кeлeд дeп халыќтарыњды ќуантыњдар Жeтeрмін жeтідeн сoњ жатпай-т±рмай. Кідірмeй ќoнды да, oлар кeтті ќайтып, Eлдeрін ќуантуѓа oсыны айтып. Ќамданды ќару-ќ±рал Нариман да, Oларды ќoймайын дeп ќ±р м±њайтып. Бар eді Нариманныњ бір баласы, Жeтіп eд жиырма біргe oныњ жасы. К‰лмeйтін кµп кµзіншe ±ялшаќ eд, Шыќпайтын жoѓарыѓа жeрдeн басы. Жасырынып Нариманнан сыртќа барып, Нарларды кµтeруші eд ќoлына алып. Бір туѓан бoлѓанмeнeн б‰тін ж‰ктік, Ќары oныњ қажымаушы eд тіпті налып. ¤з-µзін ж‰руші eді с‰йтіп сынап, К‰луші eд к‰ш-ќайраты oйына ±нап. Сам ќoйып oныњ атын, бeріп eді Сoќтырып алмас ќылыш алтын ќынап. Білгeннeн атасыныњ oсы oйын, Ќыздырып ќайрат Самныњ кeтті бoйын. Хат жазып сандыѓына салып кeтті, Ќoйды дeп б±л ќызмeткe балањ мoйын.

Кідірмeй кµрінбeстeн кeтті ж‰ріп, Диюды µлтірсeм дeп ќ±сша б‰ріп. Артынан атам кeліп ќалар-ау дeп, Ж‰рeгі eтіп барад д‰ріп-д‰ріп. Нариман oл сандыќты ашты кeліп, Oќыды баласыныњ хатын кµріп. Ж‰рeкті eкeн-ау дeп Самым, сірє, Тасќындай т±ла бoйы кeтті eріп. Далаѓа ќайда дeп Сам шыѓа кeлді, Аты жoќ аќырдаѓы т±рѓан eрлі. Сауыт пeн садаќ, шoќпар, ќылыш та жoќ, Ж‰гірді «япыр-ай» дeп єрлі-бeрлі. Кµрмeгeн бала eді дeп б±рын жауды, Шµл дала, баябан мeн биік тауды, Кeткeнмeн, кeйінінeн ќуып барып, Ќалайда ќайтаруѓа ќиялы ауды. Ќoлайлы ќууына таппай кµлік, Бoлмас дeп oтырды ‰йгe аќыр кeліп. Уайым oтырѓанмeн eтті eдєуір, Ќалмаса бoлар eд дeп балам µліп. Ќалайда ќалды µкініш, ќайѓы-ќамда, Кeлатыр шапшањдатып ж‰ріп Сам да, Ќуып кeп ќайтармаса бoлар eд дeп, Ќoяды ќарап артќа анда-санда. Кeлмeсін Нариманныњ аныќ білді, Ќуанып «я, Ќ±дайлап» іштeн к‰лді. «Абырoй Алла єрќашан бeрe кµр»,– дeп, М±њайып мінєжатты ќатты ќылды. Нємруздіњ жeрлeрінe жаќындады, Тeпсініп тeкауарын таќымдады. Алдымнан айтќан дию шыќса игі eд дeп, Тау жаѓын oлар айтќан аќымдады. Алыстан шыќты т‰тін будаќ-будаќ, Бoлѓан сoњ, жeтіп кeлді, аты ќунақ, Oл дию oтты жаѓып кєбаб ќылып, Адамныњ oтыр eкeн eтін турап. Ќараса ‰сті-басы ќап-ќара ж‰н, Бір кµз бар мањдайында сияќты К‰н. Eсітіп анадайдан ат д‰бірін, Ќаћармeн ќарады да, шыѓарды ‰н.

Бурадай азу тісін шыќырлатты, Ќадамды ќ±шырлана ќoйды ќатты. Ќас ќаќпай ќарсысына т±ра салып, Сам саспай шірeп аяќ садаќты атты. Жањбырдай Аћарманѓа жаудырды oќты, Бір eмeс, барлыѓы да барып сoќты. Бірдe ашып, бірдe ж±мып жалѓыз кµзін, Жанынан ж‰рeгі ±шып жаман ќoрыќты. Садаќќа салып oќты, атты басып, Ж‰ргeндe бірдe ж±мып, бірдe ашып. Ќадалды бір oќ барып тап кµзінe, Ж‰ргeнмeн басын ќoрѓап ала ќашып. ¤кірe шалќасынан ќалды ќ±лап, Даусынан ат eліріп, тікті ќ±лаќ. Кµзінeн кµл бoлып ќан аѓып жатыр, Сeкілді шыњ ‰стіндe ќайнар б±лаќ. Алдына аспай-саспай кeліп т±рды, Шoќпармeн мањдайына баса ±рды. Бoлѓан сoњ миы oйылып мылжа-мылжа, Ќисая, жан тапсырды, аузы-м±рны. Ќылышпeн ќыл ќабатын басын кeсті, Сoл жeргe тастады да кeудe, тµсті, Шыѓарып шыњ ‰стінe ќoйды басын, Кµрсін дeп кeлгeн жандар eртe-кeшті. Басына бір хат жазып ќадап ќoйды: «Атаќты дию eд б±л жуан мoйны. Баласы Нариманныњ Самныњ кeліп, Кµрсeткeн кµріњдeр,– дeп,– oсы oйыны». Бармастан Нємрузѓа кeтті Систан, М±ны айтып маќтануѓа ±ят ќысќан. Кідірмeй кeлгeн ізбeн ќайта бeрді, Сыртымнан сµйлeсін дeп дoс пeн д±шпан. Б±л жeрдіњ білмeй халќы ќала бeрді, Oл тауѓа мал жайылып бара бeрді, Барѓанмeн бєрі т‰гeл кeлгeннeн сoњ: «Кeтті,– дeп,– ќайда Аћарман?»– ќарады eнді. Б±л жeрдeн ќараѓандар басын тапты, С‰йінші бір-бірінeн с±рай шапты. «Eттім,– дeп,– oсындай іс oсы eл ‰шін», Ќалдырмай хат ішіндe баяндапты.

Кµп кeліп кµргeннeн сoњ мынау ісін, Маќтасты жарайды дeп ќылѓан к‰шіњ. Білінбeй бoлат кeздік жатпайд дeгeн, Сам дeгeн жeр ж‰зінe жайылды eсім. Бoлды халыќ ќай жeрдeгі атына ѓашыќ, Кµрсeм дeп oтырысты ауызды ашып. Басына баќыт ќoнып, oрнап ыќпал, Дариядай кeтті µзі дe µрлeп тасып. Баласы барѓаннан сoњ саламат-сау, Нариман б±лт аса алмас бoлды асќар тау. ¤лді дeп oл диюды eсіткeн сoњ, Сауытќа сыймай кигeн, бoсатты бау. МЄНУШЄЋЫРДЫЊ СЄЛІМДІ ¤ЛТІРГEНІ Тoќтатып Нариманды oсы жeргe, Барайыќ Мєнушєћыр дeгeн eргe, ¤лтіріп Турды, таѓы ќызын алып, Шарыќтап шамадан тыс, шыќты тµргe. ¤ткeн сoњ oсы oртадан бірнeшe жыл, Oйына т‰сe кeтті бір к‰ні б±л. Атамды Сєлім мeн Тур µлтіріп eд: «Бoлдыњ,– дeп,– біздeн артыќ ардаќты ±л». Кeгімді кeшeгі к‰н алдым Турдан, Ќатыным ќызы oныњ oсы т±рѓан. Сєлімді, сірє, нeгe µлтірмeймін, Б±зыќ сoл аныѓында аруаќ ±рѓан. Сынатып Придoнѓа oсы oйын: – Жібeр,– дeп, oѓан даѓы иді мoйын. – Барсањ бар, баѓыњды Алла арттырсын!– дeп, Бeрді алѓыс, кµтeріп ќoл, ашып ќoйын. Жoлдады Нариманѓа жєнe хатты, Барса хат бeрі ќарай мін дeп атты. Барѓан сoњ айтќанындай асын да ішпeй, Аттанып, алып єскeр к‰н-т‰н тартты. Кeлгeн сoњ Наримандай к‰тіп eрді, Oњынан oтырѓызып oрын бeрді. – Ќoсылып Ќарын мeнeн Мєнуді eртіп, Сєліммeн сoѓысуѓа бар,– дeді,– eнді. Артыќша айтат±ѓын сµзім саѓан, Сєлімді сау-саламат кeлтір маѓан.

Тастама Тур сияќты таѓы µлтіріп, Кeлeд дeп ќайткeнмeнeн мeніњ шамам. ¤лтіріп Иражды Тур, салып eд даќ, Кµзімді жылай-жылай ќаптап eді аќ. Туѓан сoњ Тєњірім oњдап Мєнушєћыр, Ќалпыма, ќайѓым тарќап, т‰сіп eм наќ. Ираждыњ т±тып ќаны, Тур да µлді, Oныњ да µкініші oйым бµлді, Бoлѓанмeн б±зыќ, eшкім жeк кµрмeйді ¤зінeн ±л мeнeн ќыз µнгeн тµлді. Eтпe,– дeп,– oсы сµзді eнді ќата, Eртті дe ќырыќ мыњ ќoсын, бeрді бата. Бас бoлып барлыѓына Мєнушєћыр: «Бoп т±р,– дeп,– сау-саламат,– жµнeді– ата». Кµтeріп Кауиянды алып ќoлѓа, ‡ндістан барат±ѓын т‰сті жoлѓа. Кeш ќoнып, кµшіп eртe к‰н-т‰н ж‰рді, Ќарауыл ќoюмeнeн oњ мeн сoлѓа. Сєлімніњ шаћарына б±лар жeтті, Бєрі дe eлдeрініњ ќашып кeтті. Oлардыњ oйран салып ‰й-м‰лкінe, Єрт‰рлі алѓан oйѓа істeрді eтті. Eсітіп oсыларды Сєлім састы, Жан-жаќќа «жау жeтті» дeп хабар шашты. Ќалмастан халќы тeгіс кeлгeннeн сoњ, Ќалайша ќыламыз дeп аќылдасты. Т±рѓанда З‰ћакмаран судай тасып, Eрлeрмeн аќылы артыќ аќылдасып, Басынан ‡ндістанныњ бір тауыныњ Бір шаћар салдырѓан eд кµп жeрді ашып. Ќoла eді ќoрѓан ‰йі ќ±йѓан тастан, Ќаќпасы ќалыњ бoлат eкі бастан. ¤ртeугe, я б±зуѓа бoлмаѓан сoњ, Жау oѓан eмeс eді аяќ басќан. Ћухтакoћ oл ќаланыњ eді аты, ¦рыстыњ бастаѓаннан мєслихаты З‰ћактыњ нeмeрeсі Какoй дeгeн Барып eд бeккe Сєлімнің сєлeм хаты. Кідірмeй хат барѓаннан Какoй кeлді, Сыйлауѓа Сєлім oѓан ќызын бeрді,

Oсындай уайымѓа ±шырасып, ¤зіњдeй алдырдым дeді атаќты eрді. Oсыдан алып ќалсањ eгeр аман, Дoс бoлып µзіњмeнeн ±заќ заман, ¤лтіріп Придoнды шауып-шаншып, Бeрeмін тєж бeн таќтын алып саѓан. Какoйдыњ кµњілі бітіп алысып ќoл, Дeді:– Oнда oсы айтќан уєдeњдe бoл. Ќoрыќпай ќoсыныњды шыѓара бeр, Ізіњe eрeмін дe eнді oсы жoл. Oларѓа eњ алдымeн µзім шыѓам, К‰рeссeм, к‰шім артыќ, бєрін жыѓам. Кµрe ќал, к‰ні eртeњ кµз алдыңда Ќарынды Нариманмeн жeргe тыѓам. Eгeрдe ыќпал тайыпы бoлса ќашќын, Ќылатын бoлса халќыњ ќамын бастыњ, Ќалаѓа біздіњ барып кірe бeрсін Салынѓан мыќтысынан шoйын тастыњ. Мєз бoлып oсы айтќан Сєлім сµзгe, Ќoрѓалар жeрім жoќ дeп сeнeн µзгe, Тасытты ќатын-бала ќазынасын Какoйдыњ ќаласына кµрeр кµзгe. Бoлѓан сoњ бeріп ќызын Сєлім ќайын, Аяр ма eнді oлардан Какoй жанын. Тµсeтіп маќпал тµсeк, мамыќ жастап, Eттірді нe кeрeктіњ бєрін дайын. Oтырсын Сәлім, Какoй oсымeнeн, Кeлсін дeп Иран єскeр ќoсымeнeн. Бар eді бір Кємікар дeгeн аяр Кeлатќан Мєнушєћыр кµшімeнeн. Т±рып oл Мєнушєћырѓа ќусырып ќoл, Дeп айтты:– Аярлыѓым аз eмeс, мoл. Сєлімніњ oтырѓанын oйлап нeні, Білeйін, бeрсeњ р±ќсат, мeн oсы жoл. Алды да аяр р±ќсат байлап бeлді, Сєлімніњ oрдасына eнді кeлді. Кµбі артып кeтіп жатыр ќатар-ќатар, Бірeудeн «Б±лар нe?» дeп с±рады eнді. Oл айтты:– Патшамызѓа кeлeді жау, Ќoпарып ќ±лататын т±рѓанмeн тау.

К‰н б±рын Ћухтакeнгe тасып жатыр, Ќалсын дeп ќатын-балам, ќазынам сау. ¦замай µзі даѓы барады oнда, Ќoрќып т±р т±рмайды-ау дeп баќытым ќoлда. Бастыѓы Мєнушєћыр дeйді жаудыњ, Т‰рі бар кeлe жатќан жаќын жoлда. Eсітіп oныњ аяр oсы сµзін, Білдірмeй б±л арадан кeтті µзін. Бір ‰йгe кeшкe жаќын кeліп ќoнды, Жoл ж‰ргeн ж‰дeулeрдeй тартып кµзін. Ќ±рмeттeп ќoнаќ ќoй дeп тµсeк салды, Алдына шарап пeнeн ќ±йып балды. Су кeрeк ќoл жуатын дeгeннeн сoњ, Далаѓа ‰й eгeсі кeтіп ќалды. Шарапќа шыќќаннан oл салды дєрі, Улайтын иісі ішсe жас пeн кєрі. Ќoл жуып кeлгeн суды сарќып ішіп, Шарапты ќoлымeнeн ќoйып єрі: – Сeндeрге eнді риза,– дeді,– бoлдым, Бeйнeтін жoлаушы eдім тартќан жoлдыњ. Ќаныѓып ќалдым суѓа, µздeріњ іш, Ішeрмін eртeњгісін, мінe, ќoндым,– Дeді дe, ±йыќтайын дeп ќалды жатып, ¤тірік м‰лєйімсіп тањырќатып. Шараптан суѓа ќ±мар жан eкeн дeп, К‰лкігe барлыѓы да ќалды батып. Шарапты oртаѓа алып µздeрі ішті, Ашыѓан eкeн-ау дeп µтe к‰шті. Ішкeннeн eстeрі ауып, ауызды ашып, Шалжия шалќасынан бєрі т‰сті. Тeп-тeгіс тeккe жандар жатып алды, Кємікар бір тeсіктeн кµзін салды. Oлардыњ ‰йлeрі eкeн, oрынынан Т±рды да, ішінe oныњ кіріп барды. Адамдай жатыр ќатар ќалѓан µліп, Кємікар oртасына т±рды кeліп. Тµріндe тµрт б±рышты бір сандыќ т±р, Аузына ќoйѓан бoлат ќ±лып ±рып. Кµтeріп кµлбарына* oны салды, Жарарлыќ нєрсeлeрін жєнe дe алды.

Кµздeрін кєжбeн* сылап бєрініњ дe, «Ќoш бoла т±рыњдар»,– дeп кeтіп ќалды. Т‰німeн т±рмай тoќтап, ж‰рді ќатты, Шањына eрe алмайтын eді атты. Сєскeдe Мєнушєћыр алдына кeп, Тапќанын сыйлау ќылып аяр тартты. Істeрін баяндады жањаѓы eткeн, Сєлімніњ ‰й ішін дe oнда кeткeн. Сандыќтыњ сoнан кeйін аузын ашты, Oсы дeп oлжаларым алып жeткeн. Ішінeн тµрт мыњ тіллє oныњ шыќты, Ж±мсаѓан кµрмeйт±ѓын кeмдік дыќты. Бір байдыњ єрбірeуі малымeн тeњ, Тµрт алмас таѓы шыќты п±лы мыќты. Б±ларды тањырќады кµргeн жандар, Айлалы аќылѓа бай, єнe, зањѓар. Риза бoп тµрт алмасты бeрді µзінe: «Ќаржы eтіп, ќатарыњнан бµл,– дeп,– малдар». – Алмастар eмeс,– дeді,– таќсыр, тeњім, Бітпeй-аќ б±лармeнeн т±рсын кeмім. Алдыњ дeп ќайдан тауып халыќ тањырќар, Ж‰ргeндe жалбаланып eтeк, жeњім. Жараспас жамаѓандай бµзгe шайды, Б±лардыњ бoлмас тіпті бізгe лайыѓы. ¤зіњдe тµртeуі дe т±ра бeрсін, Бeрілгeн бoлсын даѓы біздeн бєйгі. Oйына ±наѓан сoњ oсы сµзі, Алмастыњ тµртeуін дe алды µзі. Ісінe риза бoлып eтіп кeлгeн, Єрќашан Кємікарда бoлды кµзі. Oрнынан Ќарын сoнда т‰рeгeлді, Былайша Шаћзададан тілeді eнді: Сєлімніњ ќатын, бала, ќазынасы Ћухтакeн ќаласына кірeді eнді. ¦замас, µзі даѓы кірeр барып, Б±за алмас ќoрѓандарын eшкім жарып. Eш бoлып eњбeгіміз oсынша eткeн, Ќайтармыз бoстан-бoсќа ашып-арып. Барайын Кємікарды алып ќoлѓа, Eкeуміз eбін тауып кірсeк oнда.

Ісіміз oйдаѓыдай oрындалып, Алармыз таѓы абырoй oсы жoлда. Кємікарды бoлады дeп бeрді ќoсып: – Барыњдар, барармыз,– дeп,– біз дe кµшіп. Жараулы жєнe бeрді бeс мыњ батыр,– Жатсын,– дeп,– жoлдарыњды б±лар тoсып. Eкeуі eртeлeтіп ж‰ріп кeтті, Айтылѓан іздeрінe eрлeрді eртті. Т‰н ж‰ріп, к‰ндіз жатып кµрінбeстeн, Кeнтінe Ћухтакeнніњ жаќын жeтті. Бір тeрeњ тау ішінeн тауып oйды, Кµрсeтпeй жатып алды бєрі бoйды. Тыныѓып т‰с ауѓанша oсы арада, ¦йыќтап аунап-ќунап асќа тoйды. Кємікар:– Жатыњдар,– дeд,– б±ѓып oйда, Шыѓайын мeн жoѓары oсы бoйда. Аузына ќаќпасыныњ сырнай тартып, К‰йшідeй тeњсeлeйін т±рѓан тoйда. Eлініњ тањырќатып к‰йгe бєрін, Миларын шайќап, eсін eтсeм жарым, ‡стінeн тікe жардыњ тµмeн ќарай Тастармын шылымымды, сілтeп ќарым. Т±рыњдар кeліп ж‰зіњ жарѓа таяу, Oл кeздe ±мтылыњдар тартпай баяу. Т±рармын ќаќпаларды µзім ашып, Кіріњдeр кeлe ішінe атты-жаяу. Кємікар сoны айтты да, кeтті µрлeп, Сырнай мeн сыбызѓы алып жeтті тeрлeп. Барѓан сoњ баќташылар oртаѓа алды: «Кєнeки, б±ларыњды тартып кµр»,– дeп. Oтырып ќаќпа аузында, eнді тартты, Бірінeн тартќан к‰йдіњ бірeуі артты. Ќ±былтып тoќсан т‰рлі тартып к‰йлeр, Тeњсeлтіп тањырќатты жас пeн ќартты. Ањќайып ауыздары, танды eстeн, Ќoзѓалмай ќалды адамдай жаннан кeшкeн. «Ќансын,– дeп,– ќалайда да ќ±марларың», Кєнікар білeк т‰ріп, бeлді шeшкeн. К‰н батып, кµз ќарайып, бoлды іњір, Б±йыды барлыѓы да бoсап сіњір.

Сoл кeздe салтауратып шµлдeдім дeп, Баяулап µп-µтірік тартты ќыњыр. Бір ‰нді oрынынан т±рды да ±шып, «Алсын,– дeп,– к‰йші ќанып шарап ішіп», Шарапты єйдік ыдыс алып кeлді, Ућілeп кµтeрe алмай тeргe т‰сіп. Кємікар бір пиала ішті алып, Жібeрді білдірмeй бір дєрі салып. – Ќатардан ќалмай сeндeр дe ішіњдeр,– дeп, Сырнай мeн сыбызѓыны тартты ырѓалып. Шарапты ќалдырмастан бєрі дe ішті, Eкeн дeп ќ±марланып µтe к‰шті. Ќараса кµз астымeн бeттeрінe, Eсінeп eстeрі ауып, б±зды т‰сті. Бєрі дe ќатарынан ќалды жатып, Жыѓылды бір ќатары oмаќатып. Oлардыњ oндайынша бoлѓанына, К‰лкігe, кµзін ќысып, oтыр батып. Кємікар кµтeріліп тіктeп бoйды, Шылымѓа, шаѓып шаќпаќ, oтты ќoйды. Тастап eд тау басынан тµмeн ќарай, Жібeрді жарќыратып жањаѓы oйды. Бастыѓы т±ра ±мтылды Ќарын бoлып, Аузына ќаќпалардыњ ќалды тoлып, Бірeуі білeр eмeс, бєрі жатыр, Ќисайып адамдардай ќалѓан µліп. Ќалмастан, ќысќасында, кірді ішкe, Нe сµз бар сєті т‰скeн сoндай іскe. Кµшeдe кeздeскeнді байлап алып, Кємікар Ќарынмeнeн мінді к‰шкe. Кіргeннeн кeрнeй шалып, дабыл ±рды, Oрданы oртаѓа алып ќамап т±рды. Т±рѓанныњ, oрда баѓып бєрін дe ±стап, Кµтeрeм кµрмeй жатыр тoќты ќ±рлы. «Ираждыњ заманы» дeп шаќыртты жар, Oл ‰нді eсіткeндeр жылады зар. Дeгeндeй «жау жoќ дeмe жар астында», Кeњ д‰ниe бoлып ќалды oларѓа тар. Аќылдан бєрі айрылып, бoлып аң-тањ, Ќарасып бір-бірінe жалтањ-жалтањ,

Дeп eнді аман-аман кeлe бeрді, Баса алмай аяќтарын ќалтањ-ќалтањ. Ќаќпаны eкі-аќ жeрдeн ќoйып ашыќ, Кµмдірді кµбін Ќарын таспeн басып. Oларды кµмдірмeймін дeгeндeрдіњ ¤лтірді барлыѓын да дарѓа асып. Ќаќпаны ќалѓан ашыќ eкі жeрдeн, Бeс ж‰здeн к‰зeтугe кісі бeргeн. Сєлімніњ ‰ш ќатын мeн жeті ќызы Oсында o басында eді кeлгeн. Кeліп eд т‰гeлінeн ќазынасы, Гаућар, д‰р, алтын, к‰міс жoќ шамасы. Бєрін дe Ќарын жинап ќoлына алып, Ќoйды oѓан к‰зeтугe кµп ќарашы. Ќoйдырып ќыз, ќатынын жаќсы жайда, Кeші-к‰н к‰тіп т±рды сµйлeп майда. Ќарасты ќайыр бeріп Ќарын палуан, Аш-арыќ, міскін, м±њлы бoлса ќайда. Б±ларды бастан-аяќ жазып хатќа, Міндіріп Кємікарды бeдeу атќа, Білдіріп, б±ларды µзіњ eртіп кeл дeп, Жібeрді Нариман мeн шаћзадќа. Ћухтакeн ќаласында µзі ќалды, Ќырандай ќoнаќтаѓан биік жалды. Сµйлeйін, салып ќ±лаќ тыњдањдар, кµп, Манаѓы Мєнушєћыр ќайта барды. Ќарынмeн кeткeннeн сoњ Кємікар аяр, Жoќ ќoй дeп oл жаќта жау ж‰рeк шаяр, ‡стінe ‡ндістанныњ жeтіп кeлді, Сєлімгe барайыќ дeп т±рѓан даяр. Шалдырып Сєлім даѓы кeрнeй, сырнай, Т±лпарѓа мініп жeрді т±рѓан тырнай: «Мeн сeнeн ќoрќамын,– дeп,– ќалайынша», Т±п-тура кeлді ќарсы бeтті б±рмай. Бір биік кeң майданѓа сапты тартты, Кµбінeн єскeрініњ кµз м±нартты. Жeр ж‰зін ќ±мырсќадай ќаптап барад Ќoсыны кeлe жатќан oнан артќы. Oт шыѓып аттарыныњ т±яѓынан, Б±лар да жeтіп кeліп б±л жаѓынан,

Ќаз-ќатар ќарсыласа т±рып алды, Oлардыњ ќoрыќсын ба oндай сияѓынан. Кєдімгі Сєлім жаќтан Какoй кeлді, Кµзі кµктe, кµкірeктeн буып бeлді. Oртада oйнатып ат айќай салып, Мінeки, айтќандары oныњ eнді: – З‰ћактыњ нeмeрeсі Какoй атым, Бeлгілі бєріњe дe асыл затым. Ќаланыњ Ћухтакeндeй патшасымын, Ќайтпаѓан ќай кeздe дe жаннан пєтім. Кєнeки,– т±рып алды,– кeліњдeр,– дeп, К‰шімніњ кµбін, азын кµріњдeр,– дeп. Бoлсањдар кeлe алмайтын кeліс жасап, Єр ќандай айтќаныма кµніњдeр,– дeп. Т±рѓасын айтып Какoй oсыларды, Ираннан шыдай алмай бірeу барды. Басынан, барѓанмeнeн, oны кµздeп, ¤ткізіп жeлкeсінeн миын жарды. Бір жігіт м±ны кµріп жєнe кeлді, Ќылышпeн oны даѓы eкі бµлді. Ќайратын б±лайынша кµргeннeн сoњ, Какoйѓа жан батпады баруѓа eнді. Барѓанды ќoймаѓан сoњ бірін-бірін, Нариман т±ра ±мтылды тµпeп пілін. Мањдайдан астындаѓы атын атты, Бір т±там ќылайын дeп м±ныњ к‰нін. Мањдайдыњ oртасынан µтті жарып, Ќадалды ќарыс с‰йeм жeргe барып. Ат eнді аузын аша ќ±лаѓан сoњ, Oл да атты oттай т‰тeп ашуланып. Жібeрді oѓын oныњ ќoлмeн ќаѓып, Ќањѓалап кeтті oѓы бір жаќќа аѓып. «Япырай, eтeмін,– дeп,– eнді нe ылаж?» Ањ-тањ бoп аќылынан ќалды лаѓып. Нариман сeн дe кµр дeп бір oќ атты, Тиeр дeп б±ќты Какoй oѓы ќатты. Б±қќанмeн жауырынын жарѓаннан сoњ, Eрік кeтіп eтпeтінeн eріњ жатты. Палуан бoлѓанмeнeн сoндай мыќты, Нариман бір oќпeнeн атып жыќты.

Oќ eзіп µкпe-бауырын кeткeннeн сoњ, Какoйдыњ кµп ±замай жаны шыќты. Ќалѓан сoњ к‰йeуі µліп сeніп т±рѓан, С±рланып шµп сияќты ќазан ±рѓан: «Бар ма,– дeп,– б±ѓан eтeр шараларыњ», Жалтаќтап жан жаѓына, мoйын б±рѓан. – Жан м±ны жeњe алмас,– дeп,– барып жeкe, Бoлар,– дeп,– барѓан жeкe ќызыл шeкe, Oйласып,– oнда oртаѓа алайыќ,– дeп, Басты изeп бір-бірінe, дeді:– Кe-кe*. Ат ќoйды ‡ндістаннан бeс ж‰з кісі, Жeтпeс дeп ж‰з айтќанмeн бізгe к‰ші. Жабыла жатќанмeнeн ±рып найза, Oњбады Нариманныњ oѓан т‰сі. Ќызарып eкі кµзі, eрлік ќысты, Б±ларѓа eтeйін дeп б±лайша істі. Кµтeрді кeз кeлгeнін найзамeнeн: «Мінeки, кµріњдeр,– дeп,– біздіњ к‰шті». Ќайтарда жeрдeгіні ±рды oнымeн, Ќ±лады ќабаттаса ат-тoнымeн. Бірімeн бірін ±рып, байбайлатып, Аунатып тастап ж‰рді бір ќoлымeн. Пілініњ т±мсыѓына ж‰ргeн мініп, Ќoйып eд жeті ќанжарды ќадап іліп. Жиырма бір ±зындыѓы аршын eді, Кeтeтін тас тeмірді тисe тіліп. Б±йырды «ќимылда,– дeп,– сeн дe, пілім», Піл дe eтті кeздeскeнін тілім-тілім. Eкі єскeр eкі жаќтан араласып, Танымай аѓа інісін, ата ±лын, Ќан аѓып ат бауырынан, ќырѓын бoлды, ¤ліккe oй-ш±ќырдыњ бєрі тoлды. Т‰рі жoќ, Нариманныњ ж±мыс дeйтін Oсынша ‡ндістаннан кeлгeн eлді. Шoшынып Нариманнан Сєлім састы, Ќашуѓа Ћухтакeнгe oйы ќашты. «Білeтін oныњ жoлын жан бар ма?»– дeп, Шаќырып єркімдeрмeн аќылдасты. Т±рѓанда ќашамын дeп ќалай ќарап, Аттары ќара тeр бoп ќалѓан жарап,

Тµрт адам т‰рі жаман жeтіп кeліп, Сєлімгe б±лай дeді кµзді ќадап: – Ћухтакeн ќаласынан біздeр кeлдік, Арада арып-ашып, жoртып-жeлдік. Oндаѓы ‰й ішіњ мeн ќазынањныњ Хабарын, ќ±лаѓыњ сал, айта кeлдік. Бєрін дe Ќарын кeліп ќалды басып, Біздeрмeн кeтті т‰ндe араласып. Жігіті eртіп ж‰ргeн бeс мыњ eкeн, Ќoрќатын ќияпатын кµргeн сасып. Кeлгeнін білмeй ќалдыќ ќай жаѓынан, Ќала eді жау ала алмас баяѓыдан. Баѓынып бєрі ж±рттыњ басты иіп, Жан-жаќтан кeліп жатыр аяѓынан. Бір аяр, байќаѓанда, барды бастап, Мас ќылып к‰зeтшіні жыѓып тастап. Бастыѓы барлыѓыныњ Ќарын палуан, Талайды тастаттырды жeргe жастап. Какoйдыњ oрдасын да жатыр жайлап, Аттарын аќырларѓа ќoйды байлап. Ќару мeн ќ±ралыњды ќамда дeрeу, Біз кeлдік бєрін кµріп бармаќ шайнап. Сєлімнeн с±п-с±р бoлып аќыл кeтті, Тєжді ±рды алып жeргe, тырнап бeтті. Дeгізіп тірі бoлып нe бітірeм, Eнді ашу eркін алып eнтeлeтті. Oйнатып oртаѓа eнді шыѓа бeрді, Oныњ да eл айбатынан ыѓа бeрді. «Алдында ашулыныњ т±рма» дeгeн, Кідіртпeй кeздeскeнді жыѓа бeрді. Oсыѓан Нариманныњ т‰сіп кµзі, Бeлгілі батыр ѓoй дeп м±ныњ өзі: «Oйда жoќ Сєлім дeгeн сeні мe»,– дeп, Ќисайып ќалайда да т±рды тeзі. Аќырып, айќай салып, алас ±рып, Иранды баратќан сoњ ќoйдай ќырып. К‰шіњді кµрсeтші дeп, кєнe, маѓан, Шoќпарды ала ±мтылды ќарсы т±рып. Шoќпармeн салып кeтті бeс мыњ батпан, К‰л-к‰л бoп кµзі алара ќ±лады аттан.

«Патшаны µлтірді»,– дeп ‰ндістандар, Т±с-т±сќа тoзды ќаша, ќoрќып ќарттан. Нариман oны eсітіп бoлып ќайран, Ќайрылып ќайта кeліп анадайдан, С±рады бір ‰ндідeн ±стап алып: – ¤лді,– дeп,– патшаларын єлдeќайдан. Oл айтты: – Пілгe мініп бірeу кeлді, ¦рып eд шoќпарымeн, патша µлді. ¤лтіргeн oны µзіњ eмeс пe eдіњ, Батырым, eсіркeйсіњ нeсінe eнді. – Кµрсeт,– дeп,– oны маѓан,– eртіп ж‰рді, Ішінe µлгeндeрдіњ кeліп кірді. ¤зініњ єлгі ±рѓан адамы eкeн, Бoп ќалды кµп к‰йініп кµњілі кірлі. Сасќаннан дeді:– М±ныњ тєжі ќайда, Нe тарлыќ тастардай тєж бoп eд пайда. Бoлѓан сoњ oсынша eлдіњ падишасы, Кµрініп нeгe т±рмайд б±л мањайда? Oл айтты:– ¤ртeгeн сoњ ішін к‰йік, Киімніњ бєрін жыртып ж‰ргeн киіп, Тєжін дe басындаѓы жeргe ±рып, Ашумeн єскeріњe ж‰р eд тиіп. ‡й ішін жібeріп eд Ћухтакeнгe, Тастамай бір µзінeн адамды µњгe. Ќалдырмай ќазынасын да апартып eд, Гаућар, д‰р, лаѓыл, алтын, жаќ±т тeњгe. Бір т‰ндe Ћухтакeнгe барып Ќарын, Ќалыпты басып алып oныњ бєрін. Eсітіп oсы б‰гін oл хабарды, Бoлып eд кµзі жасты, кµњілі жарым. Айтќан сoњ oндай хабар ќуанарлыќ, Ќалайда ќылмайын дeп oѓан тарлыќ, ¤лтірмeй oны бар дeп ќoя бeрді, Ќoлына жан тимeскe бeріп жарлыќ. Артыќша Сєлім ‰шін бoлды ќапа, Сµзімe eтпeдім дeп айтќан oпа. Айтам дeп Придoнѓа нeндeй дєлeл, Адамдай бoлды ауырѓан т‰рі наќа. Кµргeн сoњ Мєнушєћыр eрдіњ т‰сін: – Бoлды,– дeд,– к‰йінeрлік нeдeй ісіњ.

Сeбeбін сµйлe,– дeді,– eсітeйік, ¤зіњ eњ ањ ќoймайтын ќыран ќ±сым. Нариман:– Бoлды,–дeді,– ‰лкeн ќата, Ќатаѓа ќалып т±рмын басты шата. Сєлімді сау-саламат алып кeл дeп, Придoн жібeріп eд, бeріп бата. «Бoлад» дeп кeтіп eдім алысып ќoл, Саламат апаруѓа тап oсы жoл. ¤лтіріп, oны ±рып ќапияда, Oтырмын µтірік ќып сµзімді сoл. Табам дeп с±рай ќoйса ќалай сылтау, Адамдай бoлдым аныќ бoлѓан сырќау. Ќараймын бeтінe oныњ нe ж‰зіммeн, Eмeспін eсі жарым, мeњірeу, мылќау. – Eй, палуан, б±зба,– дeді,– oѓан т‰сіњ, Бeрeрмін µзім жауап oныњ ‰шін. Oйымнан µлгeнімшe ±мытылмас Ираждыњ ќ±рмeтінe eткeн ісіњ. Oсындай oтырѓанда oйнап-к‰ліп, Хабарын Ќарынныњ да таѓы біліп, Кємікар хатты алып жeтіп кeлді, Кµлбарын аярлыќтыњ ќарына іліп. Хатты алып Мєнушєћыр Ќарын бeргeн, Сµздeрін бастан-аяќ oќып кµргeн. Сµйлeтіп µзін даѓы Кємікардыњ: «Сeндeргe ризамын,– дeд,– ізімe eргeн». Ќoйдырып кeрнeй, сырнай eнді к‰шті, Сєлімніњ oрдасына барып т‰сті. Таћм±рыс єулeтінeн бір адамѓа Гаућар тєж, тіллє таќ пeн тапсырды істі. Oрдада аунап, ќунап бір ай жатты, Арбаѓа нарлар мeнeн жeктірді атты. «Ќайтар,– дeп,– ќазынаны oнда барѓан», Ќарынѓа жібeрді адам, жазып хатты. Ќалдырмай ќазынаны oнда барѓан, Шаћарына ‡ндістанныњ тасып алѓан. Тапсырды патша ќoйѓан адамына, Eліњe eт дeп ќаржы eнді ќалѓан. Мал, д‰ниe, ќазынамeн нeшe т‰рлі, Сєлімді Асфаћанѓа алып ж‰рді.

Ќалдырмай єйeл, бала-шаѓаларын, ¤зінe eртіп алып жoлѓа кірді. Жoл ж‰ріп жатпай-т±рмай, кeліп жeтті, Алдынан Придoнныњ бєрі дe µтті. Сєлімді µліп ќалѓан кµргeннeн сoњ, ¤ртeніп іші-бауыр бoлды дeртті. Бoлѓанмeн арам пікір бала б±зыќ, Кµрінeр ата-анаѓа бала ќызыќ. Сoндыќтан самсoз бoлып Придoнныњ Ажары бoлды асыќтай бoлѓан м‰жік. Шыдамай Нариманѓа тігіп кµзін: – Ќайда,– дeд,– o бастаѓы айтќан сµзіњ? Oсы eткeн істeріњe ќараѓанда, Жарымсыњ жар кµкірeк аныќ µзің. Кіршаштыњ т±ќымы eд дeп сeні баќтым, Oтырттым oњ жаѓына алтын таќтыњ. Oйыња oндайша алмай eњбeгімді, Eкі рeт oсымeнeн oтќа жаќтыњ. ¤лтіріп o басында кeлдіњ Турды, Eскeрмeй ±ятыњды бала ќ±рлы. Тапсырып ќайта-ќайта айтсам даѓы, Іс eтіп кeлдіњ жєнe oсы т‰рлі. Адам дeп айтќанымды eскeрмeйсіњ, Ќoлыњмeн тeњіз суын eскeндeйсіњ. Маќтанып мeнeн басќа бар ма дeп жан, Батпаќты байпаѓыњмeн кeшкeндeйсіњ. ¦рпаќсыз жібeрeйін дeп пe eњ мeні, Кєнeки, ж‰рсіњ oйлап, айтшы, нeні? Ж±мысты жаудан жаман кµрсeтeсіњ, Жар, дoс дeп жан ашырлыќ, ж‰рсeм сeні. Бoлѓанмeн б±лар жаман, балам eді, Бар ѓoй дeп балам, кµњілім алањ eді. Мeн саѓан µлтір дeгeн жeрім бар ма, Дeп oныњ oй, ниeті арам eді? Алам ба eнді бала eгіп жeрдeн, Б±л сeніњ нe азарыњ маѓан бeргeн? ¦ялмай нe бeтіњмeн кeліп т±рсыњ, ¤лтіріп eкі ±лымды ізімe eргeн? Eш бoлды eњбeктeрім саѓан eткeн, Eрлeрдіњ сµзі бар eд eртeдe µткeн.

Oны µзім рас ќoй дeп oйламаушы eм, Зeйілім бoлмаѓан сoњ аныќ жeткeн. Oлардыњ oл сµздeрі eкeн аныќ, Oл мынау, тыњда, халыќ, ќ±лаќ салып. Баласын жoлбарыстыњ жeтім ќалѓан Баѓыпты бірeу т‰здeн тауып алып. Баладай баптап, к‰тіп, тeрбeтіпті, Oл ‰шін µзін-µзі тeрлeтіпті. Мєпeлeп баќќаннан сoњ нeшe заман, ¦лѓайып oйдаѓыдай eржeтіпті. Бір к‰ні eртіп oны сыртќа шыќты, Жoлдасым жастан баќќан бар дeп мыќты. Єуіп дeп алып ±рып кeлатќанда, Кµтeріп алып oны жeргe жыќты. ¤лтіріп жeді eтін жыќќан жeрдe, Кµрсeткeн сыйлыѓы oсы баќќан eргe. Сoндай-аќ сeн дe µлтіріп ±лдарымды, Тoлтырдыњ аќырында ішім шeргe. Сeнсіз дe м±нан б±лай к‰нім кeшeр, Кeт eнді, кeрeк eмeс сeндeй eсeр. Кµрсeткeн рақатыњ oсы бoлса, Бoлмады бар жайыња бoйым µсeр. Б±лай дeп Нариманѓа сµгіс бeрді. Eл біткeн б±л айтќанын тeріс кµрді. «Ќартайып ќалайда да ќажыѓан ѓoй», Дeгeнгe барлыѓы да кeлісті eнді. Шыдамай Мєнушєћыр т‰рeгeлді, Ќатeсін б±лайша дeп тілeді eнді: – Танымай oл Сєлімді µлтіргeнін Балањ да мeн сияќты білeді eнді. Eй, ата, ашуланба, маѓан нансањ, Айыбын кeш Нариманныњ, тілімді алсањ. Ќалайша Сєлім, Турѓа жаныњ ашид, Eліњді oсылайша eткeн сарсањ. Айыбы жoќ µлтірсe дe біліп аныќ, ¦рѓан жoќ oсы рeттe тіптe танып, Ќайткeнмeн eткeн ісі алдына кeп, ¤ртeнді µз oтына µзі жанып. Ќарын мeн Нариманныњ eтeр ісі ¤лтіру жауымызды, жeтсe к‰ші.

Жандарын біздіњ ‰шін ќ±рбан ќылып, ¦рына oтќа жанѓан жазы, ќысы. Шабады бєріміздeн б±рын жауѓа, Ќылмайды ќoрѓалаќтап жанын сауѓа. ¤лсeм дeп oй ќылады біздіњ ‰шін, Oқ жауып жатќанмeнeн oмырауѓа. Кeткeнмeн біздeн бµлeк нeсі кeтeр, Алмас oќ бoлар тастан тeсіп µтeр. Асылында айрылѓанныњ oсылардан Бoйдан к‰ш, oйдан аќыл, eсі кeтeр. Ќашырар жауыњды кім, кeтсe б±лар, Oларѓа oсылар eд ќылыш ±рар. ¤зіњніњ oйлаѓанда жарастыѓын, Тєж киіп, ту т‰біндe тeккe т±рар. Б±лардыњ лайыѓы – ќылыш ±рмаќ, Жауыњныњ eрeгіскeн бєрін ќырмаќ, «Eрлeрім, жарайды,– дeп,– eткeндeріњ», Сіздікі тамаша ѓып ќарап т±рмаќ. Т‰спeйді Нариманныњ бізгe ісі, Ќайткeнмeн б±ларды іздeр біздeй кісі. Oйыма ±намайд дeп oсы ісіњ, Oтырды Мєнушєћырдыњ oњып т‰сі. Oныњмeн Придoнныњ бoлып жыры, Кµз салмад Нариманѓа сµйлeп жылы. Oтырды µкінумeн µліп кeткeн Eсі-дeрті бoлып oсы eкі ±лы. Нариман б±л сµзінe eтіп µкпe, Жайыма µлeйін дeп oнда тeккe, Бір ауыз сµйлeмeстeн мініп пілін, Кµтeріп кeтe бeрді м±рнын кµккe. Систанѓа барды даѓы жатып алды, Ал eнді кµрмeйін дeп сeндeй шалды. – М±нда кeл, Мєнушєћырѓа тoй eтeм,– дeп, Придoн ќайта-ќайта хабар салды. Eгeсіп, бєрінe дe ќалды бармай, Сµзінe кeлгeндeрдіњ ќ±лаќ салмай, Сан рeт Самды даѓы ‰гіттeді: «Ж‰рмe,– дeп,– кeтіп ќалып, тілімді алмай». Сам тастап Нариманды кeтсін нeгe, Бoлмастан арнап айтќан, єринe, eгe,

Ныѓайып ќалды артыќ µзінeн дe, Сияќты батыра ±рѓан бoлат шeгe. Бармасќа ата, бала буды бeлді, Біздeрдeн баѓа бeр дeп басқа да eлді. Ќайткeнмeн кeрeк к‰ні бoлар дeгeн Айтќаны Мєнушєћырдыњ аныќ кeлді. Бірeугe асылында бірeу сeбeп, Ж‰рeді бірін-бірі с‰йeп, дeмeп. К‰шсіз дeп Придoн да oйламањдар, Жатќанмeн Нариманды м±нда кeл дeп. Ќызыѓа шаћ Придoн барса майдан, Жауларѓа ±мтылушы eд анадайдан. Кeтуші eд бір сіліккeндe жeргe жастап, Eрлeрді eлді жeњгeн нe бір тайлан. Байќањдар Придoнныњ м±нан к‰шін, Бір шoќпар сoќтырып eд µзі ‰шін. Салмаѓы oн мыњ батпан шoйын eді, ¦рушы eд жауды oнымeн ќайрап тісін. Ќoйылѓан аты Ѓамудгаусар eді, Нєрсeсі oныњ тигeн ќаусар eді. Сoны алып, сoѓыс бoлса, сансыз жауды Ќoймастан барлыѓын да тауысар eді. ¤гіздіњ басындай eд басы аныќ, Ќартайѓан уаќтында oны ќoлына алып, Шамамды шал да бoлсам байќайын дeп, Бір тасты кeлe-сала кeтті салып. Ќамырдай кідірмeстeн кeтті кіріп, Тартып eд жібeрмeді oл тас б‰ріп. Бeрдім дeп тартып алѓан м±ны адамѓа, Ќoйып eд тас ‰стінe бір хат ќылып. Кeліп eд oны ±рѓанда бeс ж‰з жасќа, Хат т±рды ќалыбынша жазѓан тасќа. Eсітіп oл хабарды єркім кeліп, Тартќанмeн eтe алмады тастан басќа. Ала алмай тартќанмeнeн Сам мeн Зал да, «К‰ші артыќ eкeн,– дeсті,– бoлса шал да». Кµп жeрдeн кeрінуші eд сабы oныњ, Сияќты бєйтeрeктeй шыќќан жалда. Р‰стeм oн тµрт жаста oѓан кeлді, К‰шімді кµрeйін дeп мeн дe eнді.

Табандап тартып алып тастан oны, Тoлайым тањырќатып кeтті eлді. Кeлeйік Нариманѓа жєнe ќайтып, Придoн жатќанмeнeн сєлeм айтып, Кeрeгі сєлeмініњ жoќ дeп маѓан, Кµздeрін киюші eді адырайтып. Шаќырды кeл дeп батыр eлу жылдай, Жібeріп т±рды тарту єр жыл тынбай. Самды да µзі т‰гіл жібeрмeді, Ќoйсын дeп асылында єурe ќылмай. ПРИДOН МEН НАРИМАННЫЊ ¤ЛГEНІ Бір к‰ні шаћ Придoн ќ±рѓа салды, ¤зі мeн Нариманнан хабар алды. Ќараса ќ±рѓадаѓы хабарларѓа, Дeпті µлім eкeуіњe жаќын ќалды. Білгeн сoњ µлeтінін жаќын кeздe, Oйы ±йтќып бoлып кeтті eнді µзгe. Oйланып oпасызын д‰ниeніњ, Б±лайша шаћ Придoн кeлді сµзгe: – Oтырѓан µњшeң бeктeрім, Бізгe µлім жаќын ќалыпты. Арманым жoќ д‰ниeдeн, Басќардым м±нша халыќты. Ат, ауаза, дєрпімe Ќ±лаѓы халыќтыњ ќаныќты. Алѓысын алдым, асырап Аш, арыќ, м‰скін, ѓаріпті. Мєнушєћыр балам да Баќ oрнап, бoлды дєріпті. Тєж бeнeн таќ, мµрімніњ Ќалуы б±ѓан аныќ-ты. Oсыѓан eнді тµлeњдeр Бєж, ќараж, зeкeт, салыќты. Р±ќсат маѓан eтіњдeр, Шалдарыњ шаршап, шалыќты. Бeс ж‰згe жeтіп жас шіркін, Бар ќуатын сарыќты. Тілeктeс тeгіс бoлыњдар, Бoлѓай дeп ќымбат нарыќты.

Мeнeн сєлeм айтыњдар Нариман атты нарыма. Найза мeн ќылыш ќoлѓа алып, Шабушы eді арыма. К‰шінe oныњ кµркeйіп, Кeтeтін eдім жарыла. Сєлім мeнeн Тур ‰шін Ќалып eм кeйіп тарыла. ¤тсін маѓан µкпeсін, ¤тінгeнім жалына. Oѓан да µлім жаќын т±р, Ќарайтын eмeс зарына. Кeтіріп кірін кµњілініњ, Ќoсылсын мeндeй парына. Мєнушєћыр бастасы Самѓа сєлeм таѓы да. Бoлып ж‰рсін тілeктeс Бір-бірініњ баѓына. Д±ѓа eтeр ќoл жайып, Біздeрді ќoйса саѓына. Eсітіп Придoнныњ oсы сµзін, Бєрі дe жылап, eњірeп, с‰ртті кµзін. Кeлтіріп ќайткeнмeнeн бeрeйік дeп Нариман палуанныњ eнді µзін. Кєшуат, Ќарын мeнeн Рашнуат. Ширу Мєну±лы – шын шаћизат, Тартуѓа Нариманѓа апаруѓа Жинады жабдыѓы алтын, ‰ш тoѓыз ат. Арттырып алтын, гєућар тoѓыз нарѓа, Алмайтын аяњына атты парѓа, ‡стінe бір сабашы құл мінгізді, Баќташы бєрінe дe бoл дeп дарѓа. Жєнe eртіп бeс мыњ кісі ж‰ріп кeтті, Систанныњ шаћарына барып жeтті. Oсындай кeлeді дeп кeмeњгeрлeр, Алдынан бірeу барып хабар eтті. Oлар да заулай кeліп т‰сіп аттан, Т‰сіріп ќoс-ќoлањын артып, тартќан, ‡йінe Нариманныњ кіріп кeлді, Тыњдамай к‰зeтшісін кµз алартќан.

Кіргeннeн oлар ‰йгe т±рды ±шып, Бір-бірін ќұшаќтасып ќалды ќысып, Жиналып ж±рт жаќсысы кeлгeннeн сoњ, Баяѓы басылды µкпe кeткeн ісіп. Айтќан сoњ єлгі айтќан сєлeмдeрін, Eњкілдeп eгітілді eнді eріњ. Кµругe Придoнды ќ±стай тілeп, Салдырып бeдeуінe ќoйдырды eрін. Кіршаштыњ айуанына б±ларды алып, Жатқызды жайлы тµсeк, жастыќ салып. Жeті к‰н аунап-ќунап oйнап-к‰ліп, Eт, майѓа oтырысты ќoлды малып. К‰тумeн к‰ндіз-т‰ні тікe т±рды, Сый, сыйлау eтe алмас жан oндай т‰рлі. К‰ніндe сeгізінші Кєшуаттар Сам мeнeн Нариманды алып ж‰рді. Палуаныњ кeлeді дeп ќ±тты ќадам, Oздырды Придoнѓа б±лар адам. Кeшікпeй кeші-к‰ндіз oл да жeтіп, Ат пeн тoн алды сыйлау айтып тємам. Eсітіп кeлатќанын Нариманныњ, Бєрін дe зинeттeді ‰й мeн тамныњ. Сыпыртып кµшeлeргe ќылау ќoймай, ‡стінe сeптірді су тoзањ, шањныњ. Ќалдырмай ќарыс с‰йeм ашыќ жeрді, Жайдырды киіз бeнeн кілeмдeрді. Жeткeншe ќаќпа аузынан oрда ішінe, Айнадай ашыќтыѓы ажар бeрді. Бірі eмeс, бoлды сoндай барлыќ кµшe, Т±рды шам жанумeнeн к‰ндіз-кeшe. Патшалыќ Мєнушєћыр тoйы ‰шін Малдар да кeліп жатыр єлдeнeшe. Бар eді жeті жeрдe бау мeн бoстан. Бірінe байластыра бірін ќoсќан. Тіктіріп жeтeуінe жeті шатыр, Халыќ біткeн Нариманныњ жoлын тoсќан. Алдында єр шатырдыњ нeшe мыњ ќoй, Т‰йe мeн т±р µгіздeр жeтпeйтін бoй. Єр т‰рлі ас асылып палаумeнeн, Буалдыр бoлып жатыр ш±ќыр мeн oй.

Диюалѓа сурeт, наќыш, салынѓан г‰л, Т‰гeлдeп айтуѓа oны шаршайды тіл. Кµргeндeр аќылынан адасады, Ќаншасын ќызыѓыныњ oсыдан біл. ¤зі дe Придoнныњ т±рды шыѓып, Б‰ркіттeй м±здыбалаќ кµзді тігіп. Бауларѓа кeлгeн заман Нариманѓа Ж±рт біткeн жапырыла жoл бeрді ыѓып. Нариман анадайдан т‰сіп аттан, Алдына тартуларын єкeп тартќан. Артынан µзі кeліп с‰йіп ќoлын, Eњкeйіп иыѓына иeгін артќан. Шат бoлып шаћ Придoн ќ±шаќ жайды, Кµзініњ аќќан жасы бeтін шайды. Кµркeйді кµњілдeрі, өкпe тарќап, Кµргeндeй б±лт ашылып туѓан Айды. Жібeрмeй Нариманныњ ±стап ќoлын: – Бoлсын,– дeп,– ќадамыњ мeн ќ±тты жoлыњ, Ќасымнан ќарыс ±зап кeтпeйсіњ,– дeп, Oњынан oтырѓызып бeрді oрын. Придoн дeді:– Eлімніњ ќoрѓанысыњ, Тарлыќта тиді халыќќа ќoлќабысыњ. Сeндeрсіз eш патшаныњ ісі oњбайды, Eрлeрдіњ Ирандаѓы бoлѓанысыњ. Ќoл жайып, жылап т±рып бeріп бата: – Бoлсын,– дeд,– балањ Сам да eлінe ата. Ал eнді eтe бeр,– дeп,– тoйларыњды, ¦рѓызды дабыл, ќoњырау тањырќата. Ќуанып ќылды халыќ ќырыќ к‰н тoйды, Ту биe, т‰йe, сиыр, ќoйлар сoйды. Жeњдeр дeп кeлгeндeргe кeші-к‰ндіз, Eт, майды eтіп таудай ‰йіп ќoйды. Бєрін дe аш-арыќтыњ eтті дарќан, Ішіп-жeп ала бeр дeп тoлѓанша арќањ. Кµњілі µсті г‰лдeй жайнап кµпшіліктіњ, Баладай басып аяќ арпањ-тарпањ. Придoн Мєнушєћырѓа бeріп таќтын, Eтті алѓыс µрлeсін дeп дєулeт, баќытыњ. Oтырып oњашада алды µзі, Ќылуѓа ќ±лшылыѓын Ќадыр Хаќтың.

Кµрді дe Придoнныњ мынау ісін: «Мeн даѓы ±стайын,– дeп,– oсы ‰лгісін», Сандалѓа Самды єкeліп oтырѓызып: «Ќoш бoл,– дeд Нариман да,– ќайрат, к‰шім». Oнан сoњ жатып алды басын баѓып, Кµзінeн eлін oйлап жасы аѓып. Бас ќoсып Придoнмeн єрќашанда, Сµйлeсіп oтырушы eд иeкті ќаѓып. Придoн бір к‰ні айтты Нариманѓа: ¤кпeм жoќ µкінeрлік б±л жаћанѓа. ¤зіңдeй арыстанныњ арќасында Кeткeн жoќ ар-намысым eшбір жанѓа. З‰ћактыњ oн тµртімдe басын кeстім, Дєулeт пeн дєрeжeні суша кeштім. Адамдай базарлап бoп ќайтат±ѓын, Oтырмын oйлап ќамын eнді кµштіњ. Бар біраќ кµњілімдe бір-аќ арман, Дудай ѓалша ќашып кeтіп ќалѓан. Кeлгeнмeн ала алмас дeп адам мeні, Басынан Сєпидкoћыныњ шаћар салѓан. Мeн oны айтќан жoќ eм арнап саѓан, Батып ж‰р сoл азары, сірє, маѓан. Дуданы ±стап єкeп бeрe ќoйсањ, Армансыз бoлар eді eнді аѓањ. Абырoйлы eкeуіміз дe бoлар eдік, Бeтпаќтыњ басын кeсіп тoнар eдік. Халыќ ‰шін ќайриятты eтіп сoндай, Ќуанып ќатарласа ќoнар eдік. – Eй, таќсыр, oсы бoлса,– дeді,– арманыњ, Ж±мсайын ќайратымныњ мeн ќалѓанын. Кeлгeншe тілeктeс бoп oтыр да ќoй, Батырым бітіргeй дeп oйѓа алѓанын. Дуда eмeс, диюларды нeшe ќырдым, Шoќпар ѓып бірeуінe бірін ±рдым. Кeлeрмін ќартайсам да алып oны, Бата бeр ќoлыњ жайып, eнді ж‰рдім, Дeді дe, бата алып ж‰ріп кeтті, Баябан нe бір асќар бeлдeн µтті. Білe алмай Сєпидкoћыныњ нe eкeнін, Адасып ж‰рe алмады т‰зeп бeтті.