Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес «ТжКБ жүйесі үшін шетел әдебиетін сатып алуды және аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет.Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл. поштасы: іnfo@dcg.kz

   Бұл тарауда, сіз: ■ОКББ мекемелеріндегі физикалық тәрбие берудің мақсаты мен міндеттері; ■ОКББ мекемелеріндегі «Дене шынықтыру» курстарын меңгертудегі оқу бағдарламасы;■Дене тәрбиесі сабағының ОКББ мекемелерінде ұйымдастырылуы; ■Дене тәрбиесі бойынша оқыту нәтижесіне қойылатын сұраныстар жайлы біле аласыз. 

ТестБаға5431. 100 м қашықтыққа жүгіру, с 13,814,014,62. 3 000 м қашықтыққа жүгіру, мин, с 12,3014,00Уақытты есепке алмай3. 5 000 м қашықтыққа шаңғымен жүгіру, мин, с 25,5027,20Уақытты есепке алмай4. 50 м қашықтыққа жүзу, мин, с 45,0052,00Уақытты есепке алмай5. Қабырғаға сүйеніп, бір аяқпен отырып-тұру, әр аяққа біреу108 56. Ұзындыққа секіру, см2302101907. Салмағы 2 кг допты басынан асырып лақтыру, м9,57,56,58. Күш тесті — жоғары маңдайшаға көтеру, рет131189. Қолды ашып-жұму, рет129710. Координациялық тест — «челнок» жүгіру 3 х 10 м, с 7,3 8,0 8,311. Аяқты кермеге кеткенше көтеру, рет75312. Жаттығулардың гимнастикалық кешені, 10-балдық меже бойынша:-таңғы гимнастика;-өндірістік гимнастика;-релаксациялық гимнастика 9-ға дейін8-ге дейін 7,5-ке дейін ТестБаға5431. 100 м қашықтыққа жүгіру, с16,017,018,72. 2 000 м қашықтыққа жүгіру, мин, с11,0013,00Уақытты есепке алмай3. 3 000 м қашықтыққа шаңғымен жүгіру, мин, с19,0021,00Уақытты есепке алмай4. 50 м қашықтыққа жүзу, мин, с1,001,20Уақытты есепке алмай5. Қабырғаға сүйеніп, бір аяқпен отырып-тұру, әр аяққа біреу8646. Екі аяқпен ұзындыққа секіру, см1901751607. Салмағы 1 кг допты басынан асырып лақтыру, м10,56,55,08. Күш тесті — төменгі маңдайшаға көтеру, рет201059. Координациялық тест — «челнок» жүгіру 3 х 10 м, с8,49,39,710. Жаттығулардың гимнастикалық кешені, 10-балдық меже бойынша:-таңғы гимнастика;-өндірістік гимнастика;-релаксациялық гимнастика9-ға дейін8-ге дейін7,5-ке дейін

ПрофессиограммаСпортограммаҚұрылыс мамандықтарыОператорлықмамандықтарКәсіби кызметі, сапасыСпорттық ойындар(баскетбол, волейбол және т.б.)Жеңіл атлетика (жүгіру жүктемесі)Гимнастика (атлетикалық, ырғақты, стретчинг)++1. Көрнекі-қимыл реакциясы+   +2. Тұрақтылық және зейін аудару++  +3. Реакция жылдамдығы++ ++4. Жалпы төзімділік + ++5. Денсаулықтың негізгі параметрлері++++ 6. Иық белдеуі, дене, аяқ бұлшықеттерінің күші  ++ 7. Статикалық тұрақтылық  ++ 8. Вестибулярлық қарсылық  +++9. Кәрі жілік-білезік буындарында қозғалғыштың дамуы+  ++10. Ойлау қабілеті (техникалық, логикалық, шығармашылық)+  ++11. Стрестік жағдайдағы қимыл мәселесін шешу+   Кәсіби жағынан маңызды қасиеттер, психо-физикалық функцияларҚимыл белсенділігінің түрлері және оларды пайдалану әдістеріДенсаулық жағдайыЖүрек қан тамырлары жүйесі жұмысын минутына 130-150 соғу тәртібін қамтамасыз ететін циклдік қозғалыстар арқылы аэробты төзімділікті жаттықтыру: кросс, шаңғымен сырғанау, жүзу, фитнес-аэробика, кардиофанк, калланетика, стретчинг, шейпингКөру қабілетіБейтс, Норбеков, Аветисов, Утехин әдістерін зерттеу және жекелеп қолдануҚТА жағдайыҚТА бұлшықетін нығайтуға арналған кернеуді босаңсумен алмастыру әдісі арқылы жасалынатын жалпы дамыту дене жаттығулары; ҚТА бұлшықетінің созылуыЖүйке-психикалық жағдайыҚозғалыс бақылауын жетілдіру, психо-физикалық реттеу, кернеу мен босаңсуды алмастырып жасалынатын жаттығуларЗейінНазар аударуға арналған жаттығулар; қозғалысты басқаруды жетілдіруге бағытталған нақты жаттығулар; мобильді және спорттық ойындар; йога элементтеріОйлау қабілетіҚозғалмалы және спорттық мақсаттық ойындар; нақты мағыналы тапсырманы қалыптастыру жаттығулары; ақпараттық, проблемалық және интерактивті оқыту әдістерін қолдануКөру-қимылреакциясыҚимыл міндеті анық қойылған қозғалмалы және спорттық ойындар, спорттық жекпе-жек элементтеріСтатикалық кернеуКернеу мен босаңсуды алмастырып жасалынатын жаттығулар, пауэрлифтинг, сквош, бадминтон, зілтемірКеңістік бағдарлауКеңістікте бағдарлауға арналған дәлдік жаттығулары, волейбол, баскетбол, футбол, скейтбордингПроприоцепторлардың дифференциациясыҚолмен емдеу жаттығулары, армрестлинг, бейсбол, үстел теннисі, сенсомториканы жетілдіруАқыл-ой шаршағандығыБелсенді демалыс, циклдік жаттығулар, шейпинг, релаксация жаттығулары  

   ДЕНЕТӘРБИЕСІНІҢКӘСІБИСАУЫҚТЫРУБАҒЫТЫБасқару құрылғысы операторлары (оператор, радиошы- оператор, есептеу машинасы операторы және т.б.).Кәсіби қимылдық даярлаудың міндеттері:деңсаулықты нығайту; СӨС-ті қалыптастыру; жеке қозғалыстың шапшаңдығын, алдын-ала пайда болатын реакцияларды, дене бұлшықетінің статикалық төзімділігін, ойын ептілігін, есте сақтау, ойлау, көңіл бөлуді жақсартады; сабырлылықты арттырады.Өзіндік кәсіптік аурулар: невроз, миопия, астигматизм, остеохондроз, кеуде қуысының пішіні өзгеруі, тамырлардың түйнеліп кеңеюі.Дене шынықтыруға ұсынылатын құралдар: жедел реакцияны жаттығу; спорт ойындарының элементтері (волейбол, баскетбол, қол добы, үстел теннисі), стретчинг; жекпе-жек күрес, ушу элементтері; жүзу; тырысу мен босаңсуды алмастырып жасалынатын жаттығулар, массаж және өзіне-өзі массаж жасау.Машықтандыру әдістері: идеомоторлы, айналмалы, интервалды.Су көлігі мамандықтары (бірінші қатарлы теңізші, машинист, моторшы, кеме радио операторы және т.б.).Кәсіби қимылдық даярлаудың міндеттері:деңсаулықты нығайту; СӨС-ті қалыптастыру; вестибулалық тұрақтылықты арттырды; өрмелеп шығу, секіру, тепе-теңдікті сақтау дағдыларын жетілдіру; аяқ, құрсақ тығыршығы және иық белдеуі бұлшықетінің күшін, төзімділігін жетілдіру; жадты дағдыландыру; еңбекқорлықты, мұқияттықты тәрбиелеу.Өзіндік кәсіптік аурулар: остеохондроз, радикулит, тамырлардың кеңеюі, созылмалы бронхопневмония, тығындалған эндартериит, Меньер ауруы.Дене шынықтыруға ұсынылатын құралдар: гимнастика (бұрылулар, еңкеюлер, баспен және денемен айналу; арқанға, сырыққа, баспалдаққа көтерілу; шектелі тіреуішпен жүру; гимнастика орындығы мен бөренеде тепе-теңдікті сақтап үйрену; (акробатикалық жаттығулар); тыныс алу гимнастикасы; жүзу ( әртүрлі айналымдар, бұрылулар және т.б. жүзу әдістерін үйрену); жаттығу құрылғысында жаттығу (гимнастикалық дөңгелек, айналмалы кресло, белдемше, төрт адымды және тік әткеншектер және т.б.); массаж және өзіне-өзі массаж жасау.Машықтандыру әдістері: бірқалыпты, интервалды, қайталанбалы жүктемелер.58

  5.1. Күш Болашақ мамандарды кәсіптік және қимылдық даярлауда бұлшықеттің күшін дамыту маңызды орын алады.

1) [ Л £^ Л|ЧЛ/7  ^<7  W\ JL_ / г лІ !

ЖаттыуБір топтамадағы қайталама саныҚайталану арасындағы демалу уақыты Топтама саныТоптама арасындағы демалу уақытыОттегі азаюының жылдамдығы, ептілігі, тұрақтылығы 1. 30 м қашықтыққа жүгіру 520-30 с2-360-70 с2. Басынан бастап 30 м қашықтыққа жүгіру520-30 с2-360-70 с3. Ең көп жылдамдықпен 20 - 80 м қашықтыққа қайтадан жүгіру4-52-3 мин3-47-8 мин4. Сондай, бірақ биік тауларда (еңкіш 30-45°)4-52-3 мин3-47-8 мин5. Қайталамалы жүгіріс 10 х 10 м520-30 с2-360-70 с6. Слаломдық жүгіріс 15 метр қашықтықта баскетбол добымен жүргізіледі5-620-30 с2-360-70 с7. Қозғалыс максималды жиілігімен орында тұрып жүгіру5-620-30 с2-340-50 с8. Шаңғымен тауға көтерілу 20-30 м4-52-3 мин3-47-8 мин9. Сегментті жүзу максималды жылдамдықпен 10-15 м4-530-40 с3-43-5 мин10. Сегментті жүзу максималды жылдамдықпен 25 м4-51,5 мин3-45-7 мин11. Сегментті жүзу максималды жоғары жылдамдықпен 90 % 25 м 4-55-15 с3-44-6 минОттегі азаюының жалпы шыдамдылығы мен тұрақтылығы1. Максимум 90-95% жылдамдықпен 150 - 200 м қашықтыққа қайтадан жүгіру3-45-8 мин2-310-15 мин2. Сондай, бірақ тауға(еңкіш 5-10°)3-45-8 мин2-310-15 мин ЖаттығуБір топтамадағы қайталама саныҚайталану арасындағы демалу уақытыТоптама саныТоптама арасындағы демалу уақыты3. Ең жоғары жылдамдықпен қашықтыққа жүгіру 200 + +300 + 4003-45-8 мин2-310-20 мин4. Сондай, бірақ тауға (еңкіш 5-10°)3-45-8 мин2-310-20 мин5. Ең жоғарғы жылдамдықта 90-95% жылдамдықпен 50-100 м қашықтықта шаңғы трамплині (15 - 45° бұрышы)3-45-8 мин2-310-15 мин6. Максималды қашықтықтың 70% жылдамдығы 400 + 300 + 200 + 100 м490 с1—7. Максимум 90% жылдамдықпен 200 м қашықтықта жүгіріп өту390 с1—8. Ең жоғарғы жылдамдықпен 90-95% жылдамдықпен 50 м секцияны жүзу4-510-15 с2-35-8 минЖылдамдық және қуат қасиеттері1. Зілтемірді жатып, тұрып бастан асырып, кеудеден көтеру. Зілтемірдің салмағы:Максималды тесттен 70-80% Максималды тесттен 60-70% Максималды тесттен 50-60% 3-5 4-6 6-8  —2-32-32-360-120 с 30-60 с 30 с дейін2. Зілтемірді иыққа іліп қойып, отырып тұру, жартылай отырып тұру.Зілтемір салмағы:Максималды тесттен 70-80% Максималды тесттен 60-70% Максималды тесттен 50-60% 3-5 4-6 6-8—2-32-32-360-120 с 30-60 с 30 с дейін ЖаттығуБір топтамадағы қайталама саныҚайталану арасындағы демалу уақытыТоптама саныТоптама арасындағы демалу у   3. Зілтемірді кеудеден көтеру, иықтағы зілтемірмен еңкею. Зілтемір салмағы:    Максималды тесттен 70-80% 2-4—2-360-120 сМаксималды тесттен 60-70% 3-5—2-330-60 сМаксималды тесттен 50-60% 4-6—2-3 30 с дейін4. Дөңгелектерді тарту:    Максималды тесттен 80-90% Шегіне дейін—2-360-120 сМаксималды тесттен 70-80%  —2-330-60 сМаксималды тесттен 60-70%  —2-3 30 с дейін5. Қоссырықтан ұстап тұрып, кеудені жерден көтеру:    Максималды тесттен 80-90% Шегіне дейін—2-360-120 сМаксималды тесттен 70-80%  —2-330-60 сМаксималды тесттен 60-70%  —2-3 30 с дейін6.Кермеге аяқты көтеріп тұру; жатқан жағдайда кеудені көтеру:    Максималды тесттен 80-90%  Шегіне дейін—2-360-120 сМаксималды тесттен 70-80%  —2-3 30 с дейінМаксималды тесттен 60-70%  —340-50 с7. Салмағы 700 г граната лақтыру6-75-10 с340-50 с8. Салмағы 2 кг толтырылған доп лақтыру6-75-10 с340-50 с9. Үш қадамнан кейін ұзындыққа секіру6-75-10 с340-50 с10. Максималды күшпен биіктікке секіру7—340-50 с11. 30-40 см биіктікке кедергі арқылы секіру7—340-50 с Шұғылдану нөміріЖағаға және жаға бойына сырғанау, ретҚолдағы тақтаймен жүзу, мАяқтағы тақтаймен жүзу, мЕркін жүзу, мСөрелердің саны13 —42x10———25—63x10———35 —64x10———46 —72x102х 102x10—55 —63x102х 103x102 — 3 судан64 —53x10Зх 104x104 — 5 судан74 —52x152х 152x202 — 3 ернеуінен83 —42x152x153x252 — 3 ернеуінен93 —42x152х 153x252 — 3 ернеуінен102 —32x202x201x502 — 3 тіреуден11—1x251x252x503 — 4 тіреуден12—1x251x251x1003 — 4 тіреуден №Шапшаң жүріс, мКезектесіп жүгіру немес жүріс, мЛақтыру және итеру, реКезектесіп жүгіріс немес жүріс, мСекіруЖылдамдыққа жүгіруБірқалыпты жүгіріс, мӘйелдерЕрлер1300 — 400(100 + 400) х 44 — 5(100 + 400) х 2Орыннан 4- рет—2004002300 — 400————30 м-ге 2-3 рет—4003300 — 400(200 + 100)х 36 — 8(200 + 100)х 3Орыннан 4 — 5 рет—2004004300 — 400————30 м-ге 4- 5 рет——5300 — 400(300 + 100)х 28 — 10(300 + 100)х 2Екпінмен 4 — 5 рет—3006006300 — 400————60 м-ге 2 рет——7300 — 400(200 + 100)х 410—12(300 + 100)х 2екпінмен 5 — 6 рет———8300 — 400(300 + 100)х 410—12(300 + 100)х 2—60 м-ге 2рет400800 9300 — 400—12 — 14 Үштік 2-3 рет ——10300 — 400————30 м-ге 2-3 рет, 60 м-ге 1 рет——11300 — 400———Үштік 4-5 рет—500100012300 — 400———— 60 м-ге 2 рет——13300 — 400—18 — 20—көп—600120014300 — 400(300 + 100)х 4———30 м-ге 2 рет——15300 — 400(100 + 100)х 418 — 20—екпінмен 6 — 8 рет—600120016300 — 400—Бағамдау———50010017300 — 400———БағамдауБағамдау——18300 — 400—————БағамдауБағамдау Шұғылдану нөміріАуысу уақыты, минБаяуЖылдамБаяуЖылдамБаяуі60————270————380————490————5455105156455107187455101020840101010209301510102010251510152011202010102012152510102013Алғашқы сайыс 5 км-ге дейінШұғылдану нөміріАуысу уақыты, минБаяуЖылдамБаяуЖылдамБаяу145————260————370————490————5155105256205105207157107208207207159201015102010151010102511171315132512151515152013Алғашқы сайыс 3 км-ге дейін    

Салмақ салу (кедергі)Қайталану саныШекті1Шамалы шекті2 — 3Үлкен4 — 7Орташа үлкен8—12Орташа13—18Кіші19 — 25Өте кіші25 жоғары

ҚИМЫЛ БЕЛСЕНДІЛІГІНІҢ ДӘСТҮРЛІ ЕМЕСтүрлеріауасына қарсыласу арқылы тыныс бұлшықеттерін дамытуға қызмет етеді, соған байланысты дем шығарған кезде әртүрлі дыбыстық үйлесімдер пайда болады. Тыныс алу жүйесінің басты ерекшелігі - дем шығарудан кейінгі үзіліске назар аудару. Үзіліс кейіннен келесі дем алу тез, табиғи және өздігінен жүргенін қамтамасыз ету үшін қолданылады.Дем алу үлгісі келесідей: дем шығару (ортаға кішкене жұмылған жән емерілген ерін) - үзіліс (тыныс алудың шын ниеті) - мұрынмен тыныс алу.Үшфазалық тыныс алу әдісінде біркелкі дем шығаруға арналған жаттығулар және дауыссыз дыбыстармен терең жаңғырту (мысалы, пффф, ссс, ззз немесе жжж дыбыстарымен дем шығару; дәл солай дауысты дыбыстармен: мыиио, иоомэмаму және т.б.). Мәтінмен дикциялық сөйлеу жаттығулары, сондай-ақ қозғалыс кезінде тыныс алу жаттығулары қолданылады. Қозғалыс кезінде жасалынатын жаттығуларға, әдетте, қозғалыс ырғағына қарамастан үш фазалық ырғақта алты ай жаттығудн кейін кіріседі. Үш фазалы демалу жаттығуларын күніне 2 — 3 рет 10 — 25 мин таңертен, түсте және кешке жасау керек.158СТРЕЛЬНИКОВАНЫҢ ТЫНЫС АЛУ ГИМНАСТИКАСЫ ӘДІСТЕРІ Кәсіби әнші А.Н. Стрельникова тыныс алу органдары төрт қызметінде танытады: тыныс алу, сөйлеу, шыңғыру, ән айту. Ән айту - тыныс алудың ең күрделі түрі.Стрельникованың гимнастикасы ән салатын дауысын емдеу және қалпына келтіру нәтижесінде пайда болды. Әдістің мәні тыныс алу жүйесінің барлық бұлшықеттерін жаттықтыратын белсенді, ауыр қысқа дем алуда. Белсенді «эмоционалды» дем алудан кейін дем шығару өзінен-өзі пайда болады. Ең қызығы - тыныс алу циклдарының дене қозғалыстарымен үйлесуі.Классическая дыхательная гимнастика построена на представлениях о наиболее благоприятных позах для вдоха и выдоха. Классикалық тыныс алу жаттығулары дем алу мен дем шығарудың ең қолайлы қалыпы туралы ойларға негізделген. Мәселен, еңкейіп қолдарыңызды екі жаққа жайып, яғни кеуде және иықты түзете отырып, дем алу керек және, керісінше, сүйеніп дем шығар керек. А.С. Стрельникованың ұсынған жаттығуларында керісінше ұсынылады. Дем алу «ыңғайсыз»

Жаттығу түрлеріБолжамды формулалар1. ТыныштандыратынМен сабрылымын2. Ауырлық сезімін қалыптастыруОң қолым өте ауыр. Сол қолым өте ауыр. Менің аяғым өте ауыр. Менің денем өте ауыр3. Жылулық сезімін қалыптастыруМенің оң қолым өте жылы. Сол қолым өте жылы. Менің аяғым өте жылы, денем өте жылы4. Ішке арналғанКүнгей өрімі жылуды шығарады5. Тыныс алуға арналғанТыныс мүлдем тыныш. Оңай тыныс алады6. Жүрекке арналғанМенің жүрегім тыныш, ырғақты және сенімді жұмыс істейді7. Басқа арналғанБеттің бұлшықеттері босаңсыған. Маңдай жағымды салқын 

 «Сынақтама» сөзі, сынап көру, сапалы немесе сандық сынақ дегенді білдіреді.Адам ағзасын функционалды және өздігінен ұйымдастырылатын жүйе ретінде қарастыру керек. Бақылау сынақтамаларын пайдалану оның жағдайы жөнінде мәліметтерді алуға мүмкіндік береді.ДЕНЕ ЖАТТЫҒУЛАРЫМЕНАЙНАЛЫСУШЫЛАРДЫТЕСТІЛЕУ10.1. Дене дамуы анықтамасы. Негізгі көрсеткіштері Адамның дене дамуы — дене жаттығуларын таңдау кезінде ескеру қажет негізгі көрсеткіштердің бірі.

Бойы, смДене салмағы, кгОкружность, смКеуде куысыиықбелжамбассирағы152,558,5101,538,067,553,037,0157,063,7104,539,570,055,538,0162,570,5111,040,576,057,039,0167,079,0116,542,078,558,540,0172,083,5118,043,080,059,540,5177,090,0121,544,082,562,541,5183,095,0124,044,584,063,542,5188,099,0127,046,085,065,043,3Құлаш индексі: бойы, см / құлаш, смСұлулық байқауына қатысушылар көрсеткішіТиісті деңгейАз ғана шектен шығуАйтарлықтай шектен шығуИық< 4,75,6 — 6,64,8 — 5,5> 6,7Бел< 1,6to01toсл1,65—1,9> 2,6Жамбас< 2,22,6 — 3,12,3 — 2,5> 3,2Іш< 1,41,5—1,71,4—1,45> 1,8

 Ол 200 мм-ге және одан да жоғарыға дейін ұлғаюы мүмкін. Егер қысымы жұмыс аяқталғаннан кейін тыныштық деңгейінен төмен түссе, онда бұл жүрек бұлшықетінің шаршағанын, жеткіліксіз жүктемені білдіреді. Тәжірибелі адамдарда дене салмағынан кейін қан қысымы қалыпты түрде қайтарылады, ал емделмеген пациенттер ұзақ уақыт бойы жоғарылайды, бұл қалпына келтіру процестерінің баяу жүруін көрсетеді.Тренин Жаттығудың әсерінен жүрек бұлшықетінің бұзылуы күшейеді. Жүрек бұлшықеті қалыңдайды, әсіресе сол жақ қарынша қалың болады. Тамыр соғуының мәні және нормадағы ең төменгі артериялық қысымның саны бірдей. Вендондық дәрігер Кердо өздерінің (Kerdo индексі) формуласы бойынша есептеуді ұсындыИК = Д/П,где Д — Диастоликалық қысым; П — тамыр соғысыЖүрек-қантамыр жүйесі бұзылған кезде бұл көрсеткіш бірден көп немесе аз болады.Жүрек-қантамыр жүйесінің жағдайын қан айналымы экономикасының коэффициенті (КЭК) бойынша бағалауы мүмкін, бұл қанның бір минут ішінде шығарылуын көрсетеді. Ол формула бойынша есептеледі *КЭК = (АДмакс - АДмин)ЧСС,где АДмакс— максималды артериялық қысым; АДмин— минималды артериялық қысым.КЭК у здорового человека равен 2600. Пусть, например, АДмакс= 140 мм рт. ст., АДмин= 90 мм рт. ст. Тогда КЭК = = (140 - 90)72 = 3 600. Увеличение КЭК указывает на затруднение работы сердца.Сау адамға арналған KEK - 2600. Мысалы, АДмакс = 140 мм, АДмин = 90 мм . Содан кейін KEK = (140 - 90) 72 = 3,600. КЭК ұлғайту жүректің жұмысында қиындықты көрсетеді.Жүрек-тамыр жүйесінің жағдайы және дене белсенділігінің жеткіліктілігі ортостатикалық және клиникалық үлгілер арқылы басқарылуы мүмкін.Орстостатикалық сынақ ұстанымнан тұрған орыннан өту кезінде жүзеге асырылады. 18 жылдамдыққа дейін арттыру қанағаттанарлық реакция болып табылады, 20-дан астам бит / м аспайды қанағаттанарлықсыз. Әдетте, пульстің жылдамдығы тұрақты күйде 10-12 бит. Тамыр соғуының жылдамдығын жүрек-тамыр жүйесінің жүйке реттелуінің жоқтығын көрсетеді. * Есептеулерде өлшемдер жойылады.

КөрсеткішЖұмыс уақыты15.ІX18.ІX21.ІXСубъективтік мәліметтерЖалпы хал-жағдайыәлсіздік+  мабость + көңілсіздік++ ашушаңдық++ сергектік  +Ұйқы:жақсы  +жаман++ Көңіл-күй:жақсы ++жаман+  Тәбет:жақсы+++жаман   Физикалық жаттығулар орындалады:ықыласпен  +ықылассыз++ Объективті мәліметтерТамыр соғуы тыныштықтан жүктемеге дейін687066Физикалық жүктемеден кейінгі тамыр соғуы, 20 рет отырып-тұру949690Қайта қалпына келу уақыты, мин, с2,302,302Физикалық жүктемеге дейінгі тыныс алу жиілігі 161816Физикалық жүктемеден кейінгі тыныс алу жиілігі222523Ортостатикалық сынақ, қн./мин8106Дем шығаруда тыныс алуды тоқтату сынағы, с545052Физикалық жүктемеге сипаттама және көлеміКешен1Кешен2Кешен1 НормативтерВозраст, лет17 — 290001004^35 — 394^014^4^45 — 49Cтеп-тесті (по табл.)157—188168—198174 — 206——Кермеге тартылу, рет654——Кеудені көтеру, рет12108——Қосырықпен кеудені жерден көтеру Отжимание на брусьях, раз654——Тұрған орыннан биікке секіру, дюйм15,012,510,0—— НормативЖасы17—290001004^35 — 394^014^4^45 — 49Қашықтыққа жүгіру1,5 мили (2,4 км), мин, с11,3012,0012,3015,0020,00Қашықтыққа жүгіру 3 мили (4,8 км), мин, с———35,0040,00Степ-тесті (кесте б/ша)———215232ЖаттығуБағалауӨте жақсыЖақсырақЖақсы Жаман емесҚанағаттандырылғанҚанағаттандырылғандыруға жуықҚашықтыққа жүгіру 50 м, с6,06,57,07,58,08,5Орынна ұзындыққа секіру, м2,732,532,332,131,931,73Салмағы 3 кг медболды 30 ішінде жатқан күйде кеудеден көтеріп лақтыру, рет353025201510Жатқан күйде 30 с ішінде кеудені көтеру рет282622191612Кемеге тартылу, рет12107521Қайталамалы жүгіріс 2 х 10 м с жүкпен,с9,710,210,711,211,712,22000 м қашықтыққа жүгіру, мин, с6,207,108,008,509,4010,30 ҰпайларНормативКөтерілу, ретКеудеге көтеру, рет3 миль қашықтыққа жүгіру (4,8 км), мин, с100208018,0090187519,4080167021,2070146523,0050105026,20ЖасыНормативҰпайларҚөтерілу, ретКеудеге көтеру, рет3 мильге жүгіру, мин3 жаттығу үшінҚосымшаЖалпы көлемі17 — 2634028954013527—3933529842611040—453353078785ЖасыБағасыҚанағаттанарлық3-ші топ2-ші топ1-й топ17 — 260—134135—174175—22422527 — 390—109110—149150—19920001сл010085—124125—174175 НормативБағасыӨте жақсыЖақсыҚанағаттанарлықҚашықтықта жүгіру 100 м, с12,613,714,9Ядро лақтыру, м:   7,257 кг8,806,705,105 кг10,708,206,20Секіру:   биіктікке, м1,491,311,14ұзындыққа, м5,404,604,00Қашықтыққа жүгіру, 1000 м, мин, с3,053,253,48Купер тесті (12-минуттық жүгіру), м2 80024002 000Еркін жүзу стилі, м505050Арқанмен өрмелеп шығу:   Аяқтың көмегінсіз, м333Аяқтың көмегімен, м555

 Осы топқа соңғы ұстамасы бір жылдан кем емес уақытта болған бронх демікпесі бар студенттерді де жатқызамыз. «Б» тобы созылмалы, жиі қайталанатын тонзиллит, язвалық аурулары бар, созылмалы гастрит, колит, холецистит, май және сулы-тұзды алмасуы бұзылған, несеп-жыныс жүйесі қызметі бұзылған студенттерга арналған. «В» тобына тірек-қимыл аппараты бұзылған; қол және аяқ жарақаттары бар; сал, жартылай сал аурулары қалдықтары; сүйек туберкулезі; көкірек қуысы деформациясы бар студенттер жатады. Бұл студенттерге жайлап қиындай түсетін және күш түсіретін түрлі дене жаттығулары жасауға болады. Оларды денсаулық жағдайы және дене дайындығы жақсарған жағдайда дәрігердің қорытындысы мен кафедра шешімі негізінде даярлау бөліміне ауыстырады. Арнайы топқа 5-тен 7-ге дейін диоптрий миопиясы бар студенттерді біріктірген жөн. Олар жүгіру (жылдамдыққа) және секіру жаттығуларынан, күш түсетін, қарсыласатын жаттығулардан шектеледі. Барлық топтың студенттері өзін-өзі бақылап отыратын күнделік жазуы қажет.  13.1. Арнайы бөлім студенттерінің сабақтарын ұйымдастыру  Арнайы бөлімнің студенттеріне сабақ жүргізудің (жеке және топтық) негізгі әдістемесінде келесі педагогикалық қағидалар назарға алынады: саналылық, жүйелілік, реттілік, қолжетімділік, қайламалық, оңтайлылық және жүктеменің зейінсіздігі.

  ЖаттығуларАпта12345678910111. Б.қ.: Қабырғаға бір қырымен тұрып, қабырғаны қолмен ұстаймыз. Екі аяқпен отырып-тұрамыз.23567      2. Б.қ.: Бір аяқпен отырып-тұру (аяқты ауыстыру)   223456663. Тыныс алу жаттығуларын музыкамен жасап жүру. 1-4 дегенде тыныс алу, 5-10 дегенде мұрын арқылы тынысты шығару.+++++++++++4. Б.қ.:негізгі тұрыс. 1-8 ге дейін санап алға иілу, қолды жерге қойып тірек ету, 9-16 санап, тізені бүкпей, б.қ. оралу.122333333445. Б.қ.: арқамен жатамыз, қол дененің деңгейінде, алақан жерге тиеді. 1-4 дегенде жамбасты жерден көтереміз, шынтақ пен табанды жерге тірек ретінде қолданамыз.223444444456. Б.қ.: 1-4 дегенде отырамыз,қолдың саусақтарын йыққа тигіземіз, шынтақ төмен қарайды, 5-8 дегенде б.қ. ораламыз.234567891011 7. Б.қ.: ішпен жатамыз, шынтақ бүгулі. 1-4 дегенде қолды тік ұстап, алға созамыз. Йықты жерден көтеріп соқыламыз, 5-8 дегенде б.қ.оралу. 3456789101112 8. Б.қ.аяқты алшақ ұстап тұрамыз, босатылған қолда гимнастикалық таяқша еденге параллель болады. 1-4 дегенде таяқшаны жоғары көтереміз.оңға бұрыламыз, 5-8 дегенде келесі жаққа жасаймыз.3334445566 9. Б.қ.: қабырғадан бір қадам алшақ бетпе-бет тұрамыз. Қолымыз тірек болады. 1-2 дегенде шынтақты бүгеміз. 3-4 дегенде бастапқы қалыпқа ораламыз.2223344445510. Б.қ.: қабырғаға арқамен тұрамыз, босатылған қолда гимнастикалық таяқша. 1-4 дегенде таяқшаны жоғары көтереміз, 5-8 дегенде отырамыз, 9-10 дегенде бастапқы қалыпқа ораламыз. 3344455566

ЖаттығуларМөлшері және әдістемелік нұсқауларДозировкаи методические указания1. Б.қ.: негізгі тұрыс (қолда гантельдер) 1-2- дегенде жоғары көтереміз, 3-4 дегенде б.қ.: ораламыз.3-4 рет. 1-2 дегенде тыныс алу, 34- дегенде тынысты шығару.3 — 4 раза. На счет 1 — 2 вдох; на счет 3 — 4 выдох2. Б.қ.: негізгі тұрыс, 1-2 дегенде денені алға иілту, қолды артқа жібереміз, 3-4 дегенде б.қ. оралу.3-4 рет. 1-2 дегенде тыныс алу, 34- дегенде тынысты шығару.5 — 6 раз. Следить за дыханием; на счет 3 — 4 расслабить мышцы3. Б.қ.: оң қол жоғары. Әр санаған сайын қолды алмастырып отыру керк.4-5 рет. Денені тік ұстап орындау, еңкейгенде тынысты шығарамыз, бастапқы қалыпқа келгенде тыныс аламыз.3 — 4 раза. На счет 1 — 2 вдох; на счет 3 — 4 расслабить мышцы, выдох4.Б.қ.: аяқ алшақ, қолымыз бос. Сол және оң жаққа иілу, 1 дегенде оңға, 2 дегенде б.қ.оралу, 3-4 дегенде келесі жаққа жасау3-4 рет. Кенеттен болатын қозғалыстарды алып тастау.4 — 5 раз. На счет 4 вдох; на счет 8 выдох5. Б.қ., тұрамыз, аяқ алшақ, 2-3 дегенде жартылай отырамыз, 4 дегенде б.қ. келеміз.3-4 рет. 1-2 дегенде тыныс алу, 34- дегенде тынысты шығару.4 — 5 раз. В и. п. вдох; во время выполнения упражнения выдох6. б.қ.: аяқ алшақ, қолымыз бос. 1-4 дегенде тыныс алу, 3-4 дегенде тынысты шығару.В и. п. вдох; на счет 1 — 4 медленный выдох7. Б.қ.: қолымыз белде. 1-2 дегенде дененің бел жақ бөлігін бүгілту, 3-4 дегенде бастапқы қалыпқа келу. 4-5 рет. 1-4 дегенде тыныс алу, 3-4 дегенде тынысты шығару.4 — 5 раз. На счет 1 — 2 вдох; на счет 3 — 4 расслабить мышцы, выдох8. Б.қ.: аяқ алшақ., сол аяқты бүгеміз, оң аяққа қарай иілу. Келесі жаққа да қайталау4-5 рет. 1-4 дегенде тыныс алу, 3-4 дегенде тынысты шығару.4 — 5 раз. При наклоне выдох; в и. п. вдох9. Негізгі тұрыс. Оң аяқты алға көтеру, қолды жоғары көтеру. 3-4 дегенде б.қ.келу. 3-4 рет. 1-2 – тыныс алу, 3-4 – тынысты шығару.3 — 4 раза. На счет 1 — 2 вдох; на счет 3 — 4 выдох10. Б.қ., негізгі тұрыс, 1 дегенде қолды екі жаққа сермейміз, 2 дегенде б.қ. келу., 3 дегенде сол аяқпен, 4 дегенде б.қ.оралу.3-4 рет. 1-2 – тыныс алу, 3-4 – тынысты шығару.3 — 4 раза. В и. п. выдох; на счет 1 вдох; на счет 2 выдох; на счет 3 — 4 вдох11. Тыныс алу жаттығулары10-15 с. Тыныс алу терең және ритмикалық10—15 с. Дыхание глубокое ритмичное  ЖаттығуларМөлшері және әдістемелік нұсқаулар1. Б.қ.: негізгі тұрыс (қолда гантельдер) 1-2 дегенде жоғары көтереміз, 3-4 дегенде б.қ. ораламыз.3-4 рет. 1-2 дегенде тыныс алу, 3-4- дегенде тынысты шығару. 2. Б.қ.: негізгі тұрыс, 1-2 дегенде денені алға иілту, қолды артқа жібереміз, 3-4 дегенде б.қ. оралу.3-4 рет. 1-2 дегенде тыныс алу, 3-4- дегенде тынысты шығару.3. Б.қ.: оң қол жоғары. Әр санаған сайын қолды алмастырып отыру керек4-5 рет. Денені тік ұстаймыз, қозғалыстарды бір жазықтықта орындаймыз, иілгенде тыныс аламыз, б.қ.оралғанды тынысты шығарамыз.4.Б.қ.: аяқ алшақ, қолымыз бос. Сол және оң жаққа иілу, 1 дегенде оңға, 2 дегенде солға, б.қ.оралу, 3-4 дегенде келесі жаққа жасау 4–5 рет. Денені тік ұстап орындау, еңкейгенде тынысты шығарамыз, жаттығуларды бір жазықтықта орындаймыз, иілгенде тыныс аламыз, б.қ.оралғанды тынысты шығарамыз.5. Б.қ., тұрамыз, аяқ алшақ, 1 дегенде жартылай отырамыз, 2 дегенде б.қ. келеміз, 3 дегенде жартылай отыру, 4 дегенде б.қ.келу.3-4 рет. Отырып-тұруды алып тастау.6. Б.қ.: аяқ алшақ, аяқ йық деңгейінде. 1 дегенде оң аяқпен алға қарай отыру, қол жоғарыда. 2 дегенде б.қ.келу. Келесі аяқпен де жасау. 3-4 рет 1 дегенде тыныс алу, 2 дегенде тынысты шығару.7. Б.қ.: арқамен жатамыз, аяқ алшақ, қолдарымыз екі жақта. 1 дегенде тік қолды көтереміз, 2 – б.қ.оралу, келесі қолмен де солай. 4-5 рет. 1 дегенде тыныс алу, б.қ. тынысты шығару, босаңсу.8. Б.қ.: арқамен жатамыз, аяқ алшақ, қол екі жақта. 1-2 - оң қолды созып сол жаққа бұру, 3-4 – б.қ. оралу. Сол қолмен де солай (алға созу – окға, оң табанға тигізу).4-5 рет. Б.қ. тыныс шығару, босаңсу9. Б.қ. арқамен жатамыз, гантельді йыққа жеткізу. 1-2 отыру, қолды түзулеу, 3-4 б.қ.4-5 рет. 1 дегенде тыныс алу, 2 дегенде тынысты шығару.10. Б.қ.: ішпен жату, қолдарымыз жан-жақта, 1-2 көкірек және бел бөліктерінде бүгілу, 3-4 б.қ. оралу3-4 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 выдох, босаңсу.11. Тыныс алу жаттығулары. (ерікті)10-15 с. 12. Пульсті есептеу -

ЖаттығуларМөлшері және әдістемелік нұсқаулар1. Аяқтың ұшымен жүру, табанмен жүру, табанның ішкі және сыртқы жағымен жүру.1-2 мин2. Спорттық жүру иммитациясы: табаннан аяқтың ұшына ауысу, бүгілген шынтақтармен энергетикалық қозғалыстар жасау. 2-3 мин3. Б.қ. Тұру қалпындамыз. Аяқтың ұшымен тұрамыз және табанмен жерге түсеміз, сол және оң аяқ кезекпен.6-8 рет, ауырлық түсірмей жасау4. Б.қ.: Тұру. Аяқтың ұшымен тұрамыз және екі табанмен жерге түсеміз.6-8 рет, ауырлық түсірмей жасау5. Б.қ.: арқамен жатамыз. Аяқты көтеру, табанмен дөңгелек қозғалыстар жасау, әртүрлі бағытта қозғалту.Әр тарапқа 7-8 рет 6. Б.қ.: арқамен жатамыз. Аяқты көтеру. 5-6 сілкілеп қозғалу жасау, тоқтау. Келесі аяқпен де солай.5-6 рет.7. «Велосипед»10-15 рет8. Б.қ. арқамен жатамыз. Қолды алға созамыз. Аяқтың ұшы өзімізге қарай - тыныс алу, қолды жіберу, басты көтеру, аяқ ұшына қарау, аяқ ұшы өзімізге қарай - тынысты шығару. 6-8 рет9. Б.қ. еденге отыру, артқа қолды тірейміз. 1-2 аяқ алшақ. 3-4 аяқ бірге, б.қ.оралу, аяқ пен қолду жіберу, аяқ алшақ – тыныс шығару, б.қ.оралу – тынысты шығару.6-8 рет. 1-2 күш сала отырып, 3-4 босаңсу.10. Б.қ. еденде отырамыз, бүгілген тізені құшақтау, 3-4 б.қ.оралу.6-8 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тыныс шығару.11. Б.қ.: еденде жату, 1 аяқты жоғары көтеру, 2 тізені бүгу, 3 аяқты түзету, 4 аяқты жіберу. Келесі аяқпен де осылай.5-7 рет12. Б.қ. ішпен жатамыз. Тізені бүгу, аяқпен қозғалыс жасаймыз. 6-7 рет13. Б.қ.: ішпен жатамыз. Тік аяқты жоғары көтеру, сілкілеу, бұлшықеттерді босату. Келесі аяқпен де солай. 4-5 рет14. Б.қ. ішпен жатамыз. Аяқпен түрлі бағыттарға айналдыра қозғалыс жасаймыз. Келесі аяқпен де солай.5-6 рет15. Б.қ.: тізе бүгу арқылы тірек етеміз. 1 бүгілген тізені артқа жібереміз, 2 тіземен көкірек тұсына жақындаймыз. 3 тік аяқпен артқа, 4 б.қ. оралу. Келесі аяқпен де солай.4-5 рет. 1 тыныс алу, 2 тыныс шығару, 3 тыныс алу, 4 тыныс шығару.

ЖаттығуларМөлшері және әдістемелік нұсқаулар1. Б.қ.: негізгі тұрыс. 1-2 қол алда, 3-4 қолды жан жаққа жіберу.3-5 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тыныс шығару2. Б.қ.: негізгі тұрыс, қол белде. 12 бүгілу, шынтақты артқа, 3-4 б.қ.оралу3-5 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тыныс шығару3. Б.қ.: негізгі тұрыс, аяқ алшақ, қолымыз екі жақта. 1-2 йық буындарын айналдыра қозғалыс жасау, 3-4 артқа3-5 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тыныс шығару4. Б.қ.: негізгі тұрыс, қолымыз екі жақта, 1-2 дененің көкірек тұсын қолмен құшақтау, 3-4 бастапқы қалыпқа оралу.3-5 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тыныс шығару5. Б.қ.:тұрамыз, аяқ алшақ. Сол аяқтың тізесін оң шынтақпен жақындатамыз, 2-3 алға иілу, 4 б.қ. оралу. Келесі жаққа да осылай. 4-5 рет. 1 тыныс алу, 2 тыныс шығару.6. Б.қ.:негізгі тұрыс. Оң аяқтың тізесін оң шынтақпен жақындатамыз, 2-3 алға иілу, 4 б.қ. оралу. Келесі жаққа да осылай.5-6 рет. 1 тыныс алу, 2 тыныс шығару.7. Б.қ.:тұрамыз, аяқ алшақ. Қолды айқастырып жоғары көтереміз, 1 оң жаққа иілу, 2 б.қ.келу. Келесі жаққа да осылай. 004-5 рет. 1 тыныс алу, 2 тыныс шығару.Гимнастикалық таяқшамен жаттығк жасау8. Б.қ.:негізгі тұрыс, таяқшаны төмен түсіру, 1-4 таяқшаны жоғары көтеру, 5 -8 б.қ.келді.5-6 рет. 1-4 тыныс алу, 5-8 тыныс шығару.9. Б.қ.:негізгі тұрыс, аяқ алшақ, таяқша жауырында, 1-2 денені оңға бұру, 3-4 б.қ.оралу. Келесі жаққа қайталау.5-6 рет. 1-4 тыныс алу, 3-4 тыныс шығару.10. Б.қ. негізгі тұрыс, таяқша еденге параллель5-6 рет. 1-4 тыныс алу, 3-4 тыныс шығару. 11. Б.қ.:негізгі тұрыс, таяқша төмен еденге параллель. 1-2 аяқтың ұшымен отыру, таяқшаны көкіректің деңгейінде алға көтеру, 3-4 б.қ.оралу жаққа қайталау.5-6 рет. 1-4 тыныс алу, 3-4 тыныс шығару.12. Б.қ.: негізгі тұрыс, таяқша төменде және артта, алға қарай пружиналық бүгілу, қол жоғарыда, 4 б.қ.оралу5-6 рет. Тыныс алу ерікті. ЖаттығуларМөлшері және әдістемелік нұсқаулар1. Б.қ. – арқамен жатамыз. 1-2 қолды жан-жаққа көтереміз, 3-4 б.қ.оралу.3-5 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тынысты шығару2. Б.қ. – арқамен жатамыз. 1-2 қолды көтереміз, дененің көкірек тұсын қолмен құшақтау, 3-4 бастапқы қалыпқа оралу.4-6 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тынысты шығару3. Б.қ.: арқамен жатамыз. «Велосипед»Тынысты ұстап тұрмаймыз4. Б.қ.:отырамыз. 1-2 тізені бүгеміз (оны қолмен құшақтаймыз), 3-4 б.қ.оралу. келесі жақпен де солай жасау.3-5 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тынысты шығару5. Б.қ.:отырамыз. 1 қолды жоғары көтереміз. 2-3 алға жылжимыз.4-5 рет. 1 тыныс алу, 2-4 тынысты ұзақ шығару6. Б.қ.:отырамыз. 1 қолды жібереміз, денені оңға бұрамыз, 2 б.қ. ораламыз. Келесі жаққа да қайталаймыз.1 тыныс алу, 2 тыныс шығару7. Б.қ. – арқамен жатамыз. 1 қолды көтереміз, 2-3 алға иілеміз, 4 бастапқы қалыпқа оралу.1 тыныс алу, 2-4 дауыссыз дыбыстарды айта отырып ұзақ тыныс шығару8. . Б.қ.: аяқ алшақ. 1 қолды көтереміз 2-4 бастапқы қалыпқа оралу.5-6 рет. 2-4 ұзақ тыныс шығару9. Б.қ.: аяқ алшақ. 1 қолды айқастырып көтереміз, 2-3 оңға қарай иілу, 4 бастапқы қалыпқа оралу.5-6 рет. 1 тыныс алу, 2-4 ұзақ тыныс шығару 10. Б.қ.: аяқ алшақ, б.қ.оралу4-5 рет, 1 тыныс алу, 2-4 дауыссыз дыбыстарды айта отырып ұзақ тыныс шығару11. Б.қ.: аяқ алшақ. 1 созыламыз, қолды көтереміз, 2-3 оңға иілу, 4 бастапқы қалыпқа оралу.4-5 рет. 1 тыныс алу, 2-4 ұзақ тыныс шығару12. Б.қ.. негізгі тұрыс, 1 қолды көтеру, , 2-3 алға қарай иілу, 4 бастапқы қалыпқа оралу.4-5 рет. 1 тыныс алу, 2-4 ұзақ тыныс шығару13. Б.қ.. негізгі тұрыс, 1-2 жартылай отыру, қол артта, 3-4 бастапқы қалыпқа оралу.4-5 рет. 1 тыныс алу, 2-4 ұзақ тыныс шығару 14. Б.қ.: тізені тірек қыламыз.1 созылу, басты көтеру, 2-3 басты түсіру, арқаны шығару, 4 б.қ.оралу4-5 рет, 1 тыныс алу, 2-4 дауыссыз дыбыстарды айта отырып ұзақ тыныс шығару15. Жүру

ЖаттығуларМөлшері және әдістемелік нұсқаулар1. Б.қ. – арқамен жатамыз, тізе бүгулі. Тыныс алуда ішті ауаға толтыру. Жүктемені босаңсумен алмастыру2. Б.қ.: 1-2 сол аяқтағы тізе буынын бүгу, оң аяқпен оны ұстап, 3-4 б.қ.оралу. келесі аяқ пен қолға да жасау.4-5 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тынысты шығару3. Б.қ.: сол аяқтағы жамбас буынын бүгу, 1-2 сол аяқпен оны ұстап, 3-4 б.қ.оралу. келесі аяқ пен қолға да жасау.4-5 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тынысты шығару, босаңсу.4. 2. Б.қ.: оң жақ бүйірмен жату, оң қол бастың жоғары жағында, тізе бүгулі, диафрагмалық тыныс алу. Келесі аяқпен де солай.4-6 рет.5. Б.қ.: тұрамыз, тізені тірек етеміз. 1-2 аяқты арта сермейміз, 3 тізені көкірекке жеткіземіз, 4 б.қ.ораламыз, келесі жаққа қайталаймыз6-7 рет. Ерікті тыныс алу6. Б.қ.: 3-4 б.қ. аяқ йық деңгейінде, пен қолға да жасау.5-6 рет. 2-3 тыныс алу, 4 тынысты шығару.7. Б.қ.: 3-4 б.қ. аяқ йық деңгейінде, қол белде. 12 шынтақты алға шығарамыз, 3 көкірек аймағында созылу, 4 б.қ. оралу4- 5 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тынысты шығару.8. Б.қ.: 3-4 б.қ. аяқ алшақ, қол бастан жоғары, 1-2 денені оңға бұру, оң қолды бір жаққа жіберу, 3-4 б.қ. оралу. Келесі жаққа да жасау.5-6 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тынысты шығару,босаңсу.9. Б.қ.: негізгі тұрыс. 1-2 қолды жоғары көтеру, оң аяқты артқа аяқ ұшына апарамыз, 3-4 бастапқы қалыпқа ауысу.5-6 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тынысты шығару.10. Б.қ.: негізгі тұрыс, оң аяқты артқа аяқ ұшына апарамыз, қолды жан-жаққа жібереміз, 3-4 бастапқы қалыпқа ауысу. Кеелсі жаққа ауысу.4-6 рет. Ерікті тыныс алу11. Б.қ.: негізгі тұрыс, 1-2 сол аяқты көтеру, тізе бүгулі, тізеге оң қол шынатағын тигізу, 3-4 б.қ. оралу.4-6 рет. 1-2 тыныс алу, 3-4 тынысты шығару.12. Б.қ.: негізгі тұрыс. 1-2 қолды жоғары көтеру, 3-4 босаңсыта отырып төмен түсіру.-13. Жүру (4 қадам тыныс алу, 4 қадам тыныс шығару)

V?  1 V/* N /)м15

                                                                                                                                                                                                                                                              Бөлімді оқи отырып, сіздің білетініңіз: Жарақаттың қандай түрлері болады; әр түрлі жарақат кезінде алғашқы көмекті қалай көрсету керек; жасанды тыныс алуды және жүрекке тікелей емес массажды қалай дұрыс жасау қажет.  

Жаман әдеттерден арылудың жолдарын атаңыз.

 Оқу баспасыБишаева Альбина АнатольевнаДене шынықтыруОқулықРедакторлар: Г. В. Лаврик, Н. П. Галкина, Қ. КенжалинКомпьютерлік енгізу: Г. Ю. НикитинаТүзетуші: Е. В. КудряшоваБасылым № 102117666. 15.05.2017 баспаға жіберілді. Формат 70 х 90/16.Гарнитура «Школьная». Офсетті басылым. Офсетті қағаз № 1.Қағаз бас.шарт.: 23,4. Тираж 2 000 дана. Тапсырыс №«Издательский центр «Академия» ЖШҚ. www.academіa-moscow.ru129085, Москва, Мира даңғылы, 101В, 1 бет.Тел./факс: 8 (495) 648-05-07, 616-00-29.Санитарлы-эпидемиологиялық қорытынды 31.05.2016 бастап № РОСС Ки.ПШ,01.Н00695 Басылып шығарылды: Идел-Пресс.