КӘСІБИ БІЛІМ

М.А. СИЛАЕВАЖЕКЕ ТАПСЫРЫС БОЙЫНША КИІМ-КЕШЕК ТІГУОҚУЛЫҚ«Білімді дамыту федералды институты» федералды мемлекеттік автономдық мекемесі «Тігінші», «ПМ.01 «Жеке тапсырыс бойынша киім-кешек тігу» мамандығы бойынша негізгі кәсіптік білім бағдарламасын жүзеге асыратын білім мекемелеріне оқулық ретінде ұсынылған Пікірдің тіркеу нөмірі 41012 желтоқсан 2011 ж. «БЗФИ» МФАМ11-басылым, стереотиптік   Мәскеу«Академия» баспа орталығы 2017ӘОЖ 687.1(075.32) КБЖ 37.24я722 C36                   Силаева М. А.C36 Жеке тапсырыс бойынша киім-кешек тігу: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық / М.А.Силаева. — 11-інші басылым, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2017. — 528 б.ІSBN 978-5-4468-5082-2 Аталмыш оқулық – «Тігінші» мамандығына арналған оқу-әдістемелік жинақтың бір бөлшегі. Тиісінше, киімдердің классификациясы, киім тігу кезінде қолданылатын жұмыс түрлері, тігін өнімдерінің кішкене бөлшектері мен түйіндерін жасау, соның ішінде белдемшелер мен шалбарларды, сондай-ақ, әртүрлі үлгідегі жеңі бар, жеңсіз киімдерді, ерлердің пиджактарын, жеке тапсырыс бойыншы тігілетін және әдеттен тыс материалдармен тігілетін киімдерді, нақтырақ айтқанда, қосарланған жасанды былғарыдан, су өткізбейтін қабатпен қапталған капрон материалдардан, «лаке» әрлеуімен тігілетін, жасанды және табиғи теріден тігілетін киім-кешектің технологиясы қарастырылады. Тігін өнімдерінің сапасын қадағалау туралы, киімді тігіп-жамау және қайта жаңартудың технологиясы туралы мәліметтер беріледі.Оқулықты «БЗФИ» МФАМ сәйкес «Тігінші» мамандығы «ПМ.01 «Жеке тапсырыс бойынша киім-кешек тігу» кәсіби модулін меңгеру барысында қолдануға болады.Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналады. ӘОЖ 687.1(075.32) КБЖ 37.24я722© Силаева М.А., 2002 © Силаева М.А., өзгерістерімен, 2012© «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2012 ІSBN 978-5-4468-5082-2 © Безендіруі. «Академия» баспа орталығы, 2012 Құрметті оқырман! Бұл оқулық «Тігінші» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жинақтың бөлшегі болып табылады. Оқулық «Жеке тапсырыс бойынша тігін бұйымдарын тігу» ПМ.01 кәсіби модулін үйренуге арналған. Жаңа кезеңнің оқу-әдістемелік жинақтары жалпыбілім және жалпыкәсіби дисциплина мен кәсіби модульдерді үйрететін дәстүрлі және иннновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әрбір жинаққа жалпы және кәсіби құзырлықты игеруге қажет, сонымен қатар жұмыс берушінің талабын да ескеретін оқулықтар мен көмекші оқу құралдары, оқу мен бақылаудың жабдықтары енеді. Оқу басылымдарын толықтыру үшін, электронды білім ресурстары қосылған. Электронды ресурстар интерактивті жаттығулар мен жаттықтырушылар, мультимедиялық нысандар, Интернеттегі ресурстар мен материалдарға қосымша сілтемелері бар теориялық және практикалық модульдерді қамтиды. Онда оқу үдерісінің негізгі тетігі саналатын терминологиялық сөздіктер мен электронды журнал бар: жұмыс уақыты, бақылау дәне практикалық тапсырмаларды орындау нәтижелері. Электронды ресурстар оқу үдерісіне оңай қолданылады және әр түрлі оқу программаларына бейімделе де алады.  Алғысөз Оқулықта қолмен істелетін жұмыстар, машина, ылғалды-жылу жұмыстары, киімдердің түйіндері мен жекелеген бөлшектерін өңдеу, ер және әйелдер киімдерінің технологиясы, белдемше, шалбар, желет, қыстық ішік, ерлер пиджагын дайындаудың ерекшеліктері, киімді өлшемімен дайындау, киімді жөндеудің технологиясы, бұйымдарды әртүрлі материалдардан дайындаудың ерекшеліктері, жаңа технология элементтерімен бұйымдарды өңдеудің дәстүрлі тәсілдері қарастырылған. Нақты айта түссек, киімдерді дайындаудың осы классикалық әдістері маманның кәсіптік білімінің іргетасы саналады. Сондай іргетастың болуы мамандықты игеру барысында шеберлігін шыңдай түсуге мүмкіндік береді.Оқулықтағы тақырыптардың көпшілігі киімдерді немесе оның өзге түйіндерін (бөлшектерін) өңдеу кезіндегі құрылымдық-технологиялық карта формасында берілген. Олар келесілерді қамти отыра, кесте түрінде ұсынылған: ■операция атауы;■орындауға берілген техникалық шарттар мен операция мазмұны;■операциялық схемалар немесе суреттер және бөлшектер түйіндерінің дайын күйіндегі схемалары (өңдеудің реттілігі бойынша тігіс жолағының нөмірлерін көрсету).Курс басында операцияларды орындаудың негізгі ережелері мен амалдары жайлы егжей-тегжейлі сипаттама беріледі, мақсаты схеманы пайдалануды, яғни оның мазмұны жайлы толық ақпарат алуды, алдымен тігістің, содан соң киім-кешекті өңдеудегі түйіндердің жеке суреттерімен жұмыс жасауды дамыту көзделеді. Курстың орта шенінде мәтіндік мазмұн біртіндеп қысқара береді және басымдық графикаға беріледі; түйін схемалары тақырыптарының қатары оңай оқылып, оңай еске сақталатын тірек конспекті түрінде берілетін болады. Автордың ойынша, материалдарды бұлай беру тәсілі оны студенттердің жақсы қабылдауы мен оңай меңгеруін қамтамасыз етеді.Аталмыш басылымды даярлау кезінде лабораториялар мен кәсіпорындардың әдістемелік ұсыныстары, алдыңғы қатарлы ательелердің практикалық тәжірибелері, өзге авторлардың зерттемелері, оқу және анықтама әдебиеттерінің берілгендері қолданылды.       1 ТАРАУ 1 Тарау

КИІМДЕРДІҢ МІНДЕТІ ЖӘНЕ ЖІКТЕЛУІ      КИІМДЕРДІҢ МІНДЕТІКиім — адам денесін сыртқы әсерлерден қорғауға, ағзасының сау болуын қамтамасыз етуге және сәндеу үшін арналған жануарлардың, өсімдіктердің материалдарынан, синтездеу жолымен алынған жасанды материалдардан жасалатын бұйым немесе бұйымдардың жиынтығы (аяқ киімнен басқасы). Киім де адамдарға тамақ, тұратын жер, т.б. сияқты ең басты қажет нәрселердің бірі болып саналады. Киімдерге қойылатын талаптар сан қилы. Оларды гигиеналық, механикалық, эстетикалық, эксплуатациялық, техникалық және экономикалық деп жіктейді. Гигиеналық талаптар киімнің жылу сақтайтын, бірінің сыртынан бірі кигенде ауа өткізгіштік, ылғалдан қорғау үшін су өткізбейтін және т.б. қасиеттерін қамтиды. Механикалық талаптар — бұйымның төзімділігіне, қажалуға, көп иілуге, бояуға беріктігі, формасын сақтауға және т.б. қойылатын талаптар. Эстетикалық талаптарға бұйымның суретпен безендірілуі, материалды фактурасы мен түсіне қарай таңдауы және т.с.с. талаптар жатады. Эксплуатациялық талаптарға киімді киген кезде ыңғайлы болуы мен сенімділігіне қойылатын талаптар жатады. Кию кезіндегі ыңғайлылығы қимылдағанда және дем алғанда еркін болудан, киімді киіп-шешудің жеңіл болуынан байқалады. Техникалық талаптардың орындалғаны киімді өндіру үдерісінде мемлекеттік стандарттар мен техникалық шарттарға сәйкес келуінен көрінеді.Экономикалық талаптар өнімді дайындаудағы өзіндік құнның төмендеуін, материалдардың шығынын минималды етуді, және т.с.с. қарастырады. Киімнің эстетикалық және эксплуатациалық көрсеткіштері заманауи сән бағытымен мына шарттар бойынша сәйкесуі керек: силуэтті форма, пайдаланып отырған материалдың түсі, пропорциясы. Бұл талаптар бұйымдарды көрермендердің қабылдау заңы мен дизайнерлік өнердің жауапты нормасына сай жасау жолымен орындалады. Сонымен қатар, киім технологиялық өндірістің нормалары мен қажетті талаптарын сақтай отыра жасалуы керек.  КИІМДЕРДІ ЖІКТЕУ Киімдердің қорғағыштық функциясы бұйымның таңдалуынан анықталады және ол киімді жіктеудің негізіне жатады. Кимінің негізгі үш жігі бар: тұрмыстық, спорттық, өндірістік. Тұрмыстық киім тігін өндірісі ассортиментінде басты орынды алады. Киімнің бұл жігі ағзаны қоршаған ортаның жағымсыз әсерінен қорғауға арналған бұйымнан жасалады, сондай-ақ әр түрлі тұрмыстық жағдайларға (қыстық және жазғы, үй және жұмыс, және т.б.) байланысты қолданылады. Спорттық киім спортшы денесін жарақаттан қорғау үшін қызмет етеді. Ол, сонымен қатар, спортшының жоғары нәтижеге жетуін де қамтамасыз етуі керек. Өндірістік киім адам ағзасын климаттық жағдайлар мен өндірістік ортаның жағымсыз әсерлерінен қорғауы үшін шығарылған. Тұрмыстық киім. Тұрмыстық киімдерді жік ішінде тағы да кіші жік түрлеріне бөледі (эксплуатация жағдайы бойынша): іш киімдер, көйлек-блузка, ішік-костюм, корсет бұйымдары, бас киім, бес саусақ биялай және биялай. Әрбір кіші жік т о п т а р ғ а бөлінеді (заттар түрлері бойынша), мысалы, ішік-костюм бұйымдары ішік, шолақ пальто, жадағай, куртка, костюм, жакет, комбинезон, жамылғы, шалбар, белдемше және т.б. Топтарды т о п ш а л а р ға бөледі (жынысы мен жасына қарай): ерлер, әйелдер, балалар (балалар киімі жаңа туған сәбилер үшін, балабақша жасындағы киімдер, мектепке дейінгі, төменгі және жоғары сынып оқушылары үшін, жасөспірімдер үшін деп бөлінеді). Топшалар киімнің т ү р л е р і н е бөлінеді (маусым белгілеріне қарай): жазғы, қысқы, маусымаралық (көктемгі-күзгі), бар маусымға арналған (маусымдарға тәуелді емес).Киім түрлері киімнің мына т и п т е р і н е бөлінеді (әлеуметтік функцияларды атқаруына қарай): мерекелік, күнделікті, үй, спорттық-тұрмыстық (жалпы мақсатта). Спорттық киім. Спорттық киімдер жігі спорт түріне қарай кіші жіктерге бөлінеді, кіші жік жынысы мен жасына қарай топқа жіктеледі. Өндірістік киім. Өндірістік киім жігі атқаратын қызметіне қарай үш кіші жікке бөліеді: арнайы, мекемелік, технологиялық (санитарлық-гигиеналық). А р н а й ы к и і м адамдарды зиянды және қауіпті өндірістік факторлар әсерінен (механикалық әсерлерден, ластанудан, жоғары және төмен температурадан, электр өрісінен, және т.б.) қорғау үшін тағайындалған. М е к е м е л і к к и і м – бұл әскери қызметкерлер, теңіз және өзен флоты жұмысшылары, теміржолшылардың, және т.б. киімдері. Технологиялық киім адамдарды жоғары қуатты өндіріс, медицинада, және т.б. еңбек саласында қорғауға арналған. Бақылау сұрақтары«Киім» ұғымына анықтама беріңдер. Киімге қойылатын талаптарды ата. Киімдерді қандай негізгі үш жікке бөледі?Тұрмыстық киімнің міндеті қандай?Спорттық киімдердің міндеті қандай?Өндірістік киімдердің міндеті қандай?Тұрмыстық киімнің кіші жік, топ, топша, түр және типін санамалап бер. Спорттық киімнің кіші жігі мен тобын санамалап бер. Өндірістік киімнің кіші жігін санамалап бер. 2 тарау

КИІМДІ ДАЙЫНДАУ КЕЗІНДЕ АТҚАРЫЛАТЫН ЖҰМЫС ТҮРЛЕРІ

 Қол жұмысы1.Қол жұмысына арналған жұмыс орнын жасақтау Жұмыс орны дегенді белгілі жұмысқа арналған және осы жұмыстың сипатына сәйкес жабдықталған өндірістік аумақ деп түсіну керек. Жұмыс орнын дұрыс жасақтау жұмыстың жоғары сапасы мен еңбек өнімділігінің жоғары болуын қамтамасыз етеді. Жұмыс орнының өлшемі бұйым мен орындалатын операция түріне байланысты. Қол жұмыстары тұрып та, отырып та атқарылады. Шығарылатын өнімнің сапасы мен еңбек өндірісінің жоғары болуы үшін жұмыс істеушінің үстелге дұрыс отыруын қамтамасыз ету керек. Жұмысшының бұйымнан көз алшақтығы 25...30 см болғаны жөн, ал аяғын астына қойылатын тіреуішке немесе көлденең ағашқа қоюы керек.Қол жұмысына қажет құралдар жұмысшының оң жағында тұруы қажет.   Жұмыс орнының жабдықталуыСуретҮстел 1 үсті тегіс, жартылайфабрикаттар мен құралдарды сақтауға арналған суырмалары барШырағдан 2 шектеулі жарық беру үшінЖылжымалы тіреуіш 3 жіптер мен құралдары барҚоқыс салғыш 4Аяққа арналған тіреуіш 5 (үстелдің астында көлденең ағашы жоқ болса)Айналмалы орындық 6 Отырыстың биіктігін дұрыстайтыны мен өзгеретін арқалығы бар 2.1.2. Қолмен тігу жұмысына арналған құралдар мен тетіктерАтауыСуретҚұралдар1. Қол инелер өткір, қатты, сынғыш емес болуы керек. Инелерді диаметрі мен ұзындығына байланысты нөмірлейді (1 – 12). Инелерді өңдейтін мата мен орындайтын операцияның, бұйымның түріне қарай таңдайды. Ине мен өңделетін матаға нөмірі сай жіп таңдау керек. Ине нөміріДиаметр,ммҰзындық,ммБұйымды тіккен кезде инені таңдайтын маталар10,635Жеңіл мақта-маталар, жібек және тоқыма20,730Жеңіл мақта-маталар, жібек және тоқыма, сонымен қатар орташа қалыңдықтағы:трико, жеңіл мауыты және т.б.30,74040,830Орташа қалыңдықтағы:трико, жеңіл мауыты және т.б.50,84060,93570,9458140Қалың: драп, сукно және т.б.9150101,250111,675Ауыр: кенеп, жөке және т.б. 121,8802. Оймақ инені матаға кіргізген кезде саусаққа қадап алмаудан сақтайды. Оны оң қолдың сұқ саусағына киеді. Оймақтар түпшелі және түпшесіз болады. Бұйымдарды жеңіл маталардан дайындаған кезде түпшесі бар оймақтарды, ал орташа және қалың маталардан дайындағанда түпшесіз оймақ киеді. 3. Қайшылар жеке тапсырыс киім-кешектерін дайындаған кезде матаны пішу, бөлшектерін қысқарта кескенде, жіптің түбін қию үшін қолданылады. Қайшылар сегіз нөмірмен шығарылады. Оларды орындалатын операциялар мен өңделетін матаға байланысты таңдайды.  АтауыСурет4. Сантиметрлі таспаны адам пішінің өлшемдері мен бұйымның бөліктерін өлшеу үшін қолданады Тетіктер1. Манекен өңдеу үрдісі кезінде және дайын түрінде бұйымның дайындалуының дұрыстығын тексеру үшін пайдаланылады 2. Қазықша өңір бұрыштарын, жаға, ілмек, әртүрлі пішінді тігістерді және т.б. түзеу үшін қолданылады3. Түйреуіш бөліктерді бұйымның бір жақ жартысының қатарын келесі жаққа көшіргенде, өлшеу кезінде конструктивті сызығын дәлдегенде және т.б. түйреу үшін қолданылады. Түйреуіш ұзындығы 3-4 см құрайды4. Сызғыштар, үшбұрышты сызғыш және сызбаүлгі бұйым бөлігінің сызбасын құруға, сонымен қатар тігін бұйымын тігу кезінде сызықты дәлдеу үшін қолданылады—5. Кескіш «бор тақтасын» бөліктің астына қойып, бөлік контурын матаға түсіру үшін, матадан қағазға, сондай-ақ сызықты бір бөліктен басқасына көшіру үшін қолданылады6. Бор белгілер мен қатарды өлшегенде және пішкенде қолданылады. Бор сызығының жуандығы 0,1 см аспау керек— 2.1.3. Жіппен біріктірудің технологиялық параметрлеріЖіппен біріктіру элементтеріТехнологиялық параметрлерСуретИненің шаншым аралығы— материалға инемен жіпті екі рет шаншып тігуҚолмен тігіс жолағын жүргізгенде иненің шаншым аралығының ұ з ы н д ы ғ ы н Lcr х жібінің ұзындығы сомасымен және у интервалы (а сур.) арқылы анықтайды (оң жағынан көрсетілген). Шаншым аралық тігіс жолағында қатарында бұрыш астында кездессе z енін де өлшейді ( б сур.). Егер тігіс жолағында бір шаншым аралықты өлшеу қиын болса, онда шаншым аралық санын 1 см тігіс жолақпен есептейді nиш (nиш – шаншым аралық жиілігі) ( в сур. )     Жіппен қосу элементтеріТехнологиялық параметрлерСуретТігіс жолағы - бұл біркелкі ине шаншымының қайталуынан пайда боладыЖіпті тігіс жолақ қосатын амал болып табылады (қолмен, машина қайығының жібі немесе тізбек арқылы және т.б.); тігіс жолақ ондағы қатардың саны, оның технологиялық параметрі (тігіс жолақ жасайтын шаншым аралықтың ұзындығы мен енін көрсететін жіп саны (жоғарғы және төменгі), жіп пен ине нөмірі) арқылы тігіледі.Тігіс — материалдың екі немесе бірнеше қабатының тігіс жолағы арқылы қосылуы. Тігіске тұтынушылар талабы (тігіс жолағының тең болуы және тігіс ені, шаншым аралық жиіліктің бірдей болып келуі, тартқан кездегі мықтылығы, қайып тігудің тұтастығы, беріктігі және т.б.) және өндірістік талаптар (материал мен жіп шығыны)Тігістің ені оның құрылысы мен арақашықтығы арқылы анықталады:■Қиықтан бастап тігіс жолағына дейін (мұнда: әдіп тігіске тең) ( г сур-гі х);■Бүгілген жерінен тігіс жолағына дейін ( д сур-гі х ) және тігіс жолағынан бөліктің қиығына дейін ( д сур-гі у);■Жабық қиығы бар тігісте – екі жолақ арасы (е сур-гі х) мен бөліктің бүгілген жерінен тігіс жолағына дейінгі арақашықтық (е сур-гі у);■Бөліктің қайырылған аймақтан ішкі бүгілген жеріне дейін ( ж сур-гі х);■Тігіс жолағынан ішкі бүгілген жеріне дейін ( ж сур-гі у) және ішкі бүгілген жерінің енінен бастап (ж сур-гі z)   4.Қол инешаншымы мен тігіс жолағының жіктері мен түрлеріҚолмен инешаншымдары өз құрылымына қарай (міндетіне де қарай) бөлінеді:■Түзу (көктеу және көшірме);■Қиғаш (көктелген, қиғаш жөрмеу, қиғаш ілмек, қиғаш тігу, сырмалы және торлап тігу);■ілмектәрізді (көктеу, сирек қаю, жасырын қайырма, қобырайта тігу, көшірме);■фурнитураларды тағуға арналған иншаншым (түймені және ілгіштер мен ілмектерді тағуға арналған бекітпелер, жіп ілмектер);■айқасқан;■ілмекті.Ескерту. Барлық инешаншымдар (айқасқаннан басқа) оңнан солға қарай тігіледі.Инешаншымдар тең, бірқатарда, жіптері біркелкі тартылған болу керек. Екі жақтағы инешаншымдардың арақашықтағы бірдей болуы қажет. 2.1.5. Қол инешаншымы мен тігіс жолағының сипаттамаларыИнешаншымдардың түрлері мен олардың қолданылуыТехнологиялық параметрлеріСурет1. Тік1.1. КөктеуБөліктер арасын уақытша біріктіру үшін, бөліктерге бүгіс тігіс жасау үшін, жеңнің, киім-кешек етегін жөрмеу үшінИнешаншым ұзындығы Lст = 1...5 см матаның міндеті мен қасиетіне байланысты. Көктеу мен жөрмеу кезінде қонымдылықсыз Lст = 1,5...2,5 см. Көктеу мен жөрмеу кезінде қонымдылықпен Lст= 0,7...1,5 см. Бүгіс тігіс кезінде Lст = 1...3 см. Бөлшектің өңделген шеттерін жөрмегенде Lст = 0,5...1 см1.2. КөшірмеБір бөліктегі қатар мен бақыланатын белгілерін басқасына көшіру Lст = 0,5...1,5 см. Ілмектің биіктігі 0,5...0,7 см2. Қиғаш1.КөктеуБөліктерді уақытша біріктіру үшін. Мұндай инешаншымдардан соң матаның өзара қабаттары қозғалмайтын болады. Қиғаш инешаншымдар тік тігіс жолағына қарағанда иілгіш болып келеді. Lст = 0,7...2 см2.ЖөрмеуБұйымдардың шетін жөрмеу үшінLст = 0,7...1 см   Инешаншымның түрлері мен қолданылуыТехнологиялық параметрлеріСурет2.3. ТепшуМатаның қиылған жерінің шеттері сетінеп кетпеу үшінИнені қадаған жерден қиыққа дейінгі арақашықтық 0,3... 0,5 см. Инешаншым жиілігі — 1 см-де 3-4 2.4. Қайырма тігісСөгілмейтін матадан бөлік қиығының қайырылған жерін астарлап тігуИнені қадаған жерден қиыққа дейінгі арақашықтық 0,3...0,5 см. Инешаншым жиілігі — 2-3-тен 1 см-ге2.5. Шаша қаюЕкі бөліктің тығыз болып тұруы үшін тұрақты біріктіретін (ішкі жаға мен қайырмасын тиектеу үшін) Бұл инешаншмның ерекшелігі – инені қадаған кезде астыңғы матаны оның 1/3 қалыңдығымен қоса қамтиды, яғни үстіне нүктедей ғана қалдырып, жіп ауданы астына түседі, сондықтан оның жуандығы оң жағынан қарағанда байқалмайдыLст = 0,5...0,7 см2.6. Торлап тігуСөгілмейтін мықты мата бөліктерін, тіліктерді және матаның айырылған жерін берік әрі байқалмайтындай біріктіру. Инешаншымдарды берік жұқа жіптермен матаның түсіне қарай жүргізеді. Қиықтар бір-біріне қысылып орналасады. Қиықты матаның бар қалыңдығында қамтып шаншып тігеді. Инешаншымдар өңінен байқалмау керек. Өңіндегі түктер инемен көтеріледіинешаншым жиілігі nст   Инешаншымның түрлері мен қолданылуыТехнологиялық параметрлеріСурет3. Ілмекті3.1. ҚайымдауБөліктерді берік әрі жақсы созылмалы болу үшін тігу. Қайымдаудың тігістері машинаның тігісі сияқты, яғни инешаншым суырылған жерінен қайта шаншылады.Lст = 0,2...0,4 см3.2. Сирек қаюБөліктерді берік әрі жақсы созылмалы болу үшін тұрақты тігіс ретіндегі инешаншымдар. Құрылымы жағынан қайымдап тігуге ұқсас, бірақ инешаншым арасы алшақ болып келеді. (Мысалы жоғарғы иық қаптамасын ойығымен біріктіру)1,5...2 см3.3. Жасырын астарлы тігісСөгілетін матадан бөліктің ішке қайырылған шетін тұрақты астарлап тігетін инешаншымдар. (Мысалы,бұйымның етегіне, мойнына, өңіріне, киімнің ойығына жең астарын жең түбі қиығы арқылы тігу және т.б.)1 см-де 3—43.4. Қобырайтып қабуБұйымның әдіптелген және өңі айналған, құралған шетін тұрақты бекітетін инешаншымдар. Бұл инешаншымның ерекшелігі – үстінен де, астынан да көрінбейдіLст = 0,3…0,7 см (матаның қалыңдығына байланысты)   Инешаншымның түрлері мен қолданылуыТехнологиялық параметрлеріСуретАстыңғы матаны оның 1/3 қалыңдығымен шаншиды. Инешаншымның көрінетін бөлшегі (матаның үстіңгі жағынан) 0,01 ...0,05 см-ге тең. Инешаншымдар матаның түсіне қарай жұқа жіппен тігіледі.  3.5 КөшірмеБормен белгіленген сызықты түсіру үшін (түзу көшірме инешаншымға қарағанда анағұрлым берік боп келеді)!иш = 0,5.1,5 см (матаның қалыңдығына байланысты)4. Ұсақ-түйектерді тігуге арналған инешаншымдар4.1. БекітпеҚиылған қалталардың түбін, қарсы қатпарларды, тепшіген ілмектер тілігінің түбін және т.б. үшін. Түзу бекітпелер екі-үш бойлаған инешаншым арқылы тігіледі, ол матаны іле отыра көлденең инешаншымдарды орай тігеді. Түзу бекітпенің ұзындығы 0,5. 1,5 см. Көлденең инешаншым саны 1 см тігіс жолағына 10 -15-тен asd 4.2. Жіптен жасалған ілмектерЖіптен жасалған ілмектер – түзу бекітпелердің бір түрі.2-4 бойлық инешаншым; 10-15 оралған (1 см-ге)    Инешаншымның түрлері мен қолданылуыТехнологиялық параметрлеріСуретІлгіштер мен ілмектерді бекіту үшін қолданылады. Түзу бекітпелер сияқты жасалады, бірақ инешаншымдарды бойлай ораған кезде мата ілінбейді  4.3. Түйме тігу үшінҚ ұ л а қ т ы түймелер матаға түсіне сай жіппен қадаладыҚұлақты түймені қадау үшін 4-5 негізгі және 3-4 бекітетін инешаншым боладыТесік түймелер түйменің түсіне сай жіппен өңірдің қалыңдығына тең биіктікте жіптен жасалған аяқша арқылы қадаладыТөрт тесікті түймені тігу үшін инешаншым саны әр тесік жұбына 3-4, ал екі тесікті түйме үшін 4-5 инешаншым болады. Жіпті аяқшаны түймеге 3-4 ораммен орайды және 2...4 инешаншыммен бекітеді. 4.4. Ілгіштер мен ілмектерді тігу үшінІлгіштер мен ілмектерді № 10-30 жіппенен негізгі матаның түсіне қарай үш орында тігеді: ілмек пен ілгіштің негізіне қарай екі саңылауда және кесе-көлденеңҮш жерден 4-5-тен тіркейтін инешаншым және 3-4 бекітетін инешаншым5.АйқасталғанСөгілетін матадан бөліктің қайырылған тілігін тігу үшін қолданылады. Бұл инешаншымдардың басқалардан өзгешелігі сол жақтан оңға қарай орындалады, бөліктің тілігін бекітеді және оның сөгілуінен сақтайды.!иш= 0,5...0,7 см   Инешаншымның түрлері мен қолданылуыТехнологиялық параметрлеріСуретШалбардың балағын, белдемшенің етегін тігу үшін, жеңнің ішінен астар үшін, сөгілетін бөліктің қиығы үшін қолданылады  6. ІлмектіТепшіген ілмектерді тігу үшін, жеңіл сөгілетін маталар бөлігінен қиықты тепшу үшін қолданылады. Ілмекті иншешаншымды тігу үшін инені матаның астынан үстіне қарай қиықтан 0,2 ...0,4 см арақашықта қадайды, иненің ұшы жіппен оралады және инешаншым тартылады1 см-де инешаншым жиілігі қиықты тепшіген кезде 5-6 және ілмекті тепшіген кезде 12-15-ке тең  2.1.6. Қолмен жұмыс терминологиясы Операция түрлері мен сипаттамасыҚолданатын аумағы мен сурет1. КөктеуЕкі немесе бірнеше бөлікті қосқан шеттерін өңін ішіне қаратып жіппен уақытша біріктіруБүйір және иық тіліктерін жеңнің алдыңғы және білек тіліктеріне көктеу       Операция түрлері мен сипаттамасыҚолданатын аумағы мен сурет2. ЖөрмеуБөліктердің бірін екіншісіне уақытша ашық немесе жабық тіліктерімен біріктіруӨңірастын өңірге, алдын өңір астарына, қалта жапсырмасын алдына, сыртқы жағаны ішкі жағаға, жылытатын астарларды бұйымға көктеу 3. Айналдыра жөрмеуБөліктің әдіптелген және өңі айналдырылған шеттерін оған берілген белгілі бір пішінді сақтау үшін жіппен уақытша бекіту Жаға шетін, өңір, белдікше, клапан, белбеу, манжет, погон, және т.б. айналдыра жөрмеу4. Бүгіп көктеуБөлшектің қайырылған шетін, қатпарлар, қымтаулы тігіс, бүкпе тігістерді уақытша бекітуҚатпарларды, киім-кешектің етегі мен жеңдерін, қосымша әдіпті бүгіп көктеу 5. Қосып көктеуҰсақ бөліктерді өзінен ірілеу бөліктермен уақытша біріктіруМанжетті жеңге, инішті негізгі бөлікке, белдікті шалбарға, қиылған қалталарды негізгі бөлігіне қосып көктеу   Операция түрлері мен сипаттамасыҚолданатын аумағы мен сурет6. Қондыра көктеуБөліктерді сопақша сызық бойынша уақытша жіппен біріктіруЖағаны мойынға, жеңді ойыққа қондыра көктеу 7. Сирек қаюЕкі бөлікті бір-бірімен белгіленген инешаншым арқылы біржола біріктіру; екі жағына жайылған қосымша әдіп тігісін немесе уақытша бекітілген тігіс жолақты қатпарларды бекітуЖоғарғы иық қабаттамаларын ойықпен, өңір астарын ойықпен біріктіру 8. ТепшуБөлік қиығын сөгіліп кетпес үшін инешаншыммен жіп арқылы біржола бекітуҚиықтар мен ілмектерді тепшу     Операция түрлері мен сипаттамасыҚолданатын аумағы мен сурет9. Астарлап тігуБөліктердің қайырылған шеттерін жасырын инешаншыммен біржола бекітуКиімнің етек-жеңін, астарын өңіріне, жең етегі, мойны бойынша тігу 10.ҚадауБір бұйымды басқасына немесе ұсақ-түйектерді негізгі бөліккке қадауТүйме, шыртылдақ, ілгіш пен ілмек, погон, пат, тоқыма бау, белдікше және т.б. тағу 11.Жиі жөрмеуБөліктің әдіптелген және жөрмелген шетін ілмек тәрізді инешаншыммен тігіс жолағын жүргізе отырып біржола бекітуЖаға шетін, қайырмасын, өңірді, клапанды және т.б. жиі жөрмеу 12. Қиықты керітпелеуБөліктің қиықтарын пішінді ойықпен (тіс тәрізді) сәндеуСөгілмейтін материалдан дайындалған бөліктің қиықтарын өңдеу кезінде ысекание   7.Қол жұмысын атқаруға қойылатын техникалық шарттарҚол жұмысы кезінде төмендегі талаптарды орындау міндеттеледі.Киім-кешектегі сызықты белгілеу үшін сызғыш пен көмекші сызбаүлгілердің көмегіне жүгінеді. Бормен сызған сызықтың жуандығы 0,1 см аспау керек. Кертіктің соңы мен тіліктің қатары бөлікте жолаққа дейін 0,1-0,2 см аралықтан аспау керек.Бормен сызылған сызықты кескішпен аударғанда кескіштің дөңгелегі белгіленген сызықтың ортасынан өту керек. Барлық көктелген тігіс жолақтарын белгіленген қатардан киім-кешектің қиығына қарай 0,1-0,15 см арақашықтықта жүргізу керек. Бөліктегі бормен сызылған сызықты бірінен екіншісіне көшірме тігіс жолағы немесе кимелеу амалы, я болмаса басқа да амалдармен аударады. Көшірме тігіс жолақтары борлы сызық бойынша дәлме-дәл төселеді. Жіптің түсі – қарама-қарсы. Егер бұл бөліктер қайталанатын болса, онда көшірме тігіс жолақтары қайталағаннан кейін төселеді. Көшірме тігіс жолақтарын бөлікті көктегеннен кейін жояды. Жіптің нөмірі мен түсін өңдеп отырған материалдың қасиеттері мен орындалатын операцияның сипатына қарай таңдайды. Тігіс жолағында инешаншым ұзындығын өңдеп отырған материалдың қасиеттері мен орындалатын операцияның сипатын есепке ала отырып тағайындайды. Тоқыма және жібек маталардан жасалған бұйымның сырты мен астарынан сыртқы (оң) тігіс жолақтар, қайырма жұмыстар, бекітпелер, ілмектер өңдеу жіптерімен тігіледі. Тоқыма және жібек маталардан жасалған бұйымдарда мақта-мата жіптермен ойық бойынша астарлар, өңірдің ішкі бұрыштары, және т.б. тігіледі.Біржола тігілген қол тігіс жолақтары материал түсіне қарай сәйкес нөмірімен тігіледі.Киім-кешек әрлеулері әшекейдің түсіне сай жіппен тігіледі. Тесікті түймелер түйменің түсіне қарай, ал түбі бар түймелер негізгі матаның түсіне сай тігіледі.Егер бөліктердің бірі астарлы болатын болса және пішінде шеті бар бөлік болса қиған кезде көктеу міндетті. Астар қызметін атқаратын бөлікті үстіне орналастырады. Қалыңдығы мен беріктігі әртүрлі маталардан алынан бөліктерді біріктіргенде ең жұқасын және борпылдағын үстіне орналастырады. Барқыт және басқа да тайғанақ маталар бөлігін екі тігіс жолағымен көктейді, сосын машина тігіс жолағы арасынан өтеді. Кез келген тігіс жолағы (қол және машина) соңында және басында түйілуі керек. Көктеу жолақтарының соңын бір-екі инешаншымды қайталау арқылы түйеді. Ішкі тігіс жолақтарының соңын екі-үш инешаншымды қайталау арқылы түйеді. Өңделген жіппен орындалатын өңделген тігіс жолағының (ілмек, бекітпе дайындау) түбі теріс жағынан үш-төрт инешаншымды қайталау арқылы түйінделеді. Көктелген жіптерді сөгу үшін тігіс жолағындағы жіпті қайшымен әр 10-15 см сайын кесіп, содан соң қазықшамен алып тастайды.  МАШИНА ЖҰМЫСТАРЫ2.2.1. Машина жұмысы үшін жұмыс орнын жасақтауЖұмыс орнын жабдықтауСурет1 Жеке электр жетегі бар үстелге іс машинасының басы орналастырады 2. Үстелдің тегіс бетіне қажет құралдар мен жабдықтарды орналастырады. Үстелде жіпті орау үшін шарық бекітіледі. Жұмыс орны жазылмалы тірегіш пен немесе стеллажбен жабдықталуы мүмкін. Бұрандалы үстел айналуға және жұмысшының орын мен арқалығының биіктігін түзеп отыруға мүмкіндік береді. Шырағдан 3 жергілікті жарықтандыру үшін қолданылады.Жіпұстар 4Иінді иінтірек 5 табанды үстел астында көтеріп тұру үшін арналған Жұмысшының дұрыс орналасуы, жұмыс тәсілдерін меңгеруі еңбек өнімділігнің жоғары болуын қамтамасыз етеді. Киім-кешек жұмысшының көзінен 30-40 см алыста болғаны дұрыс, ал шынтағы үстел бетімен бір деңгейде болуы керек. Жұмысшы машинаның басына қарама-қарсы отырмауы қажет, екі аяғы да тепкіште орналасу керек. 1.Машина жұмысына арналған жабдықтар ТетіктерСуретЖылжымалы бағыттағы сызғышы бар табан ( 1022 және 97 класты) киім-кешек бөліктерін берілген енді тігіспен біріктіру үшінҚайырылмалы сызғышы бар табан алдын ала белгілемей өңделген тігіс жолағын жүргізу үшін     ТетіктерСуретАлдын ала бүгіп көктелмеген бөлік қиығын бүгуге арналған табан (97 класты машинада)Киім-кешектің қиығын жиектемелеп тігуге арналған құрал   2.2.3. Машина тігістерін жіктеу       Тігістердің түрлері. Техникалық шарттары мен қолданылатын аумағыСурет1. Қайым 1.1. Қайыра үтіктеу (сур. а), айыра үтіктеу(сур. б),

қырлап тігу (сур. в)Тігісті орындаған кезде екі бөлікті оң жағын ішке қаратып орналастырады, қиықтарды беттестіреді және қиыққа параллель машина тігіс жолағымен біріктіреді. Одан соң қосымша әдіпті қайыра үтіктейді, айыра үтіктейді немесе немесе қыр салады. Тігіс ені 0,5 ...1,5 см және одан артық. Барлық негізгі тігістер үшін қолданылады. Қырға қайым тігіс арқылы «годе» үшкілін     Тігістердің түрлері. Техникалық шарттары мен қолданылатын аумағыСуретбіріктіреді, қалта астарын, біріктіретін қатпарларды қосады.  1.2. Айыра тігуБөліктердің өңін ішке қарата орналастырады және қыртысы жазылған жерді қайым тігіспен біріктіреді (1) және қайым тігіс жолағынан екі жағынан да бірдей қашықтықта (2 және 2) біріктіреді. Тігіс теріден жасалатын спорттық киім-кешектерді дайындауда, жан қалталар мен қымтаулы тігіс, т.б. өңдегенде қолданылады. 2. Бастырма2.1. Ашық қиықтыБөліктер 1 тігіс жолағымен қайымдалады, тігіс қайыра үтіктеледі және киім-кешек өңіне модельге байланысты енде әрлеу тігіс жолағы төселеді 2 . Бүйір, иық қиықтары, арқаның орта қиықтары және т.б. үшін қолданылады. 2.2. Жабық қиықтыБөліктер өңі ішке қаратылады.Төменгі бөліктердің қиықтары жоғарғы қиықтарды әрлеу тігіс жолағы еніне 0,4... 1 см қосқандай енде басатындай қабатталады және жоғары бөліктер жағынан 0,5.0,7 см арақашықтықта жоғары бөліктер қиығынан қайымдалған тігіс жолағына жүргізіледі 1. Әрі қарай тігістер ашық қиықты бастырма тігіс сияқты, яғни әрлеу тігіс жолағы жүргізіледі 2. Киім-кешек бұйымдарын біріктіру мен әрлеу үшін қолданылады.   3. Жапсырма3.1. Ашық қиықтыБөліктің өңіне екінші бөлікті өң жағынан жоғары жаяды және тік немесе ирек тігіс жолағын қиықтан 0,5 см шегіне отыра жүргізеді. Астар бөліктерін, тоқыма бауды бастырғанда, ішкі жағаны мойындыққа қондырғанда пайдаланады. (машинада ирек пішінді тігіс жолағымен)  Тігістердің түрлері. Техникалық шарттары мен қолданылатын аумағыСурет3.2. Жабық қиықтыЖоғары бөлік шетін қайыра үтіктейді (немесе бүгеді және үтіктейді). Төменгі бөлікке сызық жүргізеді, ол жоғары бөліктің бүгілген шетін қосады және машинаның тігіс жолағымен біріктіреді. Тік, көбінесе пішінді иініштерде қолданылады. 4. Сырып тігу4.1. ҚосарлыБөліктер теріс жағынан ішке қабатталады, қиықтан 0,3...0,4 см алшақтықта қайымдалады (тігіс жолақ 1), содан соң өңін айналдырады, тігісті түзулейді және шетінен 0,5...0,7 см алшықтықта екінші тігіс жолақты 2 жүргізеді.Сыртқы киімдерді тіккенде, астарсыз киім-кешектердің қалта астарын қайымдағанда; жұмыс киімдерінің бөліктерін біріктіргенде қолданылады.  4.2. БүктемеліБөліктер өңімен ішке қарай астыңғы қиық үстіңгісінен 0,5...0,7 см шығып тұратындай қабатталады. Үстіңгі бөлік қиығы төменгі қосымша әдіппен айналдырылады және төмегі бөлік қиығынан 0,1,02 см алшақтықта тігіс жолағына төселеді (тігіс жолақ 1); тігісті түзейді, оны үстіңгі бөлігімен өңделмеген бөлігі іште қалатындай етіп айналдырып шығады. Өңделген қосымша әдіпті бүгілген жерден 0,1.0,2 см алшақтықта (тігіс жолақ 2) бастырады. Төсек орын, арнайы киімдер, астарсыз костюм, т.б. тіккен кезде қолданылады. 4.3. Тұйық тігісБіринелі машинада алдымен ашық қиықты жапсырма тігіс жүргізіледі (1 тігіс жолақ). Содан соң қиықтар іште қалатындай етіп бөліктерді бүктейді, және бірінші жолақты (2) бүккен жерден 0,1-0,2 см алшақтықта, екіншісін (3) бірінші тігіс жолақтан 0,5-0,8 см алшақтықта төсейді. Ерлер жейдесін, іш киімін, джинс киім-кешектері үшін қолданылады.    2.2.5. Шет тігістерінің сипаттамасы Тігістер түрлері. Техникалық шарттары мен қолданылу аумағыСурет1.Әдіптеу1.1. Қарапайым жиекке әдіптеуКөмкерме әдіп бөлігі қайырыла үтіктеледі (теріс жағынан ішке) және киімге қайып тігіледі, содан соң матаны тігіс жолағы маңына иеді және үтіктейді. Жиек ені 0,4 ...0,7 см. Қалталарды өңдегенде және әдіптелген ілмектер үшін қолданылады.  1.2. Күрделі жиекке әдіптеуНегізгі матадан әдіптемені және киімді өңінен ішке қарай қабаттайды және көмкерме әдіпті 0,4.0,7 см енді тігіспен (1 тігіс жолақ) қайып тігеді, содан соң тігісті айыра үтіктейді және оны көмкерме әдіппен айналдырып шығады, содан кейін тігіс жолақпен көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске бекітеді (2 тігіс жолақ). Қалталарды өңдегенде қолданады.  1.3. ОқалыБөліктерді өңін ішке қаратып қабаттайды және машина тігіс жолағымен біріктіреді; тігісті түзулейді және оқамен айналдыра жөрмейді (0,1-0,3 см); содан соң бөлік шетін қобырайтып, әшекей тігіс жолағымен және т.б. бекітеді. Жағаларды, өңірді, қалталарды, т.б. өңдегенде қолданады. 1.4. ЖіктеуӘдіптелген бөліктің тігісі әдіптелген бөліктің тура ортасына орналасады, бөліктің шеті әрлеу тігіс жолағымен, қобырайған инешаншыммен, және т.с.с. бекітіледі.Өңір мен әдіптелген бөліктерді өңдегенде қолданылады.  2. Бүгіп тігу2.1. Ашық қиықтыБөліктің неме киім-кешектің қиықтары (тепшілген немесе тепшілмеген) теріс жағынан бүктеледі және тігіс жолағына біржола бекітіледі. Киім-кешек етегін, жеңіл киімдердің қиықтарын әдіптегенде, т.с.с. өңдегенде қолданылады.    Тігістер түрлері. Техникалық шарттары мен қолданылу аумағыСурет2.2. Жабық қиықтыҚиықтар бүктеледі: бірінші рет 0,7 см,екінші — қарастырылып отырған модельдің көлеміне қарай, және бүктелген жерден 0,1... 0,2 см алшақтықта тігіс жолақпен бекітіледі. Белдемше астарын, көйлек етегін және т.б. өңдегенде қолданады.  3. Жиектемелік3.1. Ашық қиықтыБөліктің өңіне әрлейтін мата жолағын қиғаш немесе көлденең бағыттағы негіз жібімен 2.2,5 см енінде өңін төмен қаратып жапсырады. Қиықтарды қосады және қиықтан 0,3...0,5 см алшақтықта тігіс жолағын төсейді (1), одан ені қайып тіккен тігістің еніне тең келетін оқа пайда болады; оқа машина тігісімен (2) матаға жолақты қайып тіккен тігіске бекітіледі. Мата сетінемес үшін және әрлеу үшін қолданылады.  3.2. Жабық қиықтыҚиық мата жолағымен ашық қиықты жиектеме тігісіне ұқсас өңделеді (1 тігіс жолақ) , бірақ жиектеме жолағындағы еркін қиық бүктеледі және машина тігіс жолағымен (2) жолақты қайып тіккен тігіске бекітіледі. Ойықтарды, әйелдер киімінің мойындығын өңдегенде қолданылады.  3.3. Тоқыма баулыТоқыма бауды теріс жағына 0,1 см еніп тұратындай етіп жағалай орналастырып үтіктейді. Содан соң қайыра үтіктелген тоқыма бауға бөліктің өңделген қиығын қойып, тоқыма баудан 0,1 см алшақтықта бастыра тігеді. Қиықтарды және киім-кешек әшекейлерін өңдегенде қолданады.     2.2.6. Әрлеу тігістерінің сипаттамасы Тігістер түрлері. Техникалық шарттары мен қолданылу аумағыСурет1. Қатпарлы1.1. БіржақтыБіржақты қатпарларда өңінде барлық бүктелген жерлері бір жаққа қарай бағытталады, ал теріс жағынан – қарама-қарсы бағытта. Қатпарлар теріс жағынан үш сызықпен белгіленеді: (а сур): орта 1, бүйір 2 және перпендикуляр.  Қатпарларды тіккенде бөлікті өңінен ішіне қарай ортаңғы сызық бойынша бүгеді, бүйір сызығы бойымен қатпардың бар ұзындығын көктейді, содан соң 2 және 3 сызық бойынша қайымдалады    Тігіс жолақты сопақша немесе тік сызықпен бітіреді. Қатпарларды қайыра үтіктейді (в сур) Қимыл еркіндігін қамтамасыз ету және әшекей үшін қолданады.  1.2. Қарама-қарсыҚарама-қарсы қатпарларда өңіндегі барлық бүктелген жерлер бір-біріне бағытталған, ал теріс жағында – бір-бірінен өтіп бағытталған. Біржақты тігіс сияқты сияқты үш сызықпен белгілейді (1, 2 және 3) ( а сур). Екі қатпар үшін қосымша әдіп бір қатпардың тереңдігін төртке көбейткенге тең. Орындаған кезде бөлік 1 ортаңғы сызық бойынша өңінен ішке қарай бүктеледі және үшінші сызыққа дейін бүйір сызығы бойымен қайымдалады    Тігістер түрлері. Техникалық шарттары мен қолданылу аумағыСуретӘрі қарай қатпарларды екі жағынан қайымдаған тігіс жолағынан бастап жаяды; (қайымдаған тігіс ортаңғы сызық қатпарымен сәйкес келуі керек); үтіктейді (сур. б). Қимыл еркіндігін қамтамасыз ету мен әрлеу үшін қолданады.  1.3. КүрделіБөліктің екі жағынан параллель сызықпен белгілейді: орташа (қатпардың ішке бүктелуі) және бүйір (қатпардың сыртқа бүктелуі).Қатпарларды теріс жағынан салғанда (а сур.) ортаңғы сызық астына мата жолағын салады, ені әрлеу тігіс жолағының еніне байланысты болады, және машина тігіс жолағын ортаңғы сызық жолағына тура төсейді (1 тігіс жолақ). Бөлікті бүйір сызығы бойынша бүктейді, соның тұрқына сай етеді (үтікпен немесе уақытша тігіс жолағымен). Содан соң әшекей тігіс жолағын (сур. б) төсейді, ол қатпарды бекітеді (2 тігіс жолақ). Киім-кешекті әрлеу үшін қолданылады.  2. Бедерлі

2.1. БастырмаБір сызықпен белгілейді; астына 2...3 см ендегі мата жолағын төсейді және сызықпен белгіленген тігіс жолаққа төсейді (1). Содан соң мата жолағын тігіс жолағы бойына бір бағытқа түреді, ал жоғарғы жақ бөлігі – басқа жаққа; тігіс жолағын (2) негізгі матадан болған бірінші тігіс жолағынан 0,1-0,2 см алшақтықта төсейді. Әшекей тігіс жолағын төсейді (3). Пішінді бедер, иініш, т.б. үшін қолданады.      Тігістер түрлері. Техникалық шарттары мен қолданылу аумағыСурет2.2. БүгілгенБір сызықпен белгілейді. Орындаған кезде бөлікті белгілеген сызық бойынша бүктейді және бүгіп бастырады. Тігіс ені бүктелген жерден 0,1 ...0,5 см. Ерлердің сыртқа киетін жейделері, әйелдер көйлегіне қолданады.  2.3. Баумен Өңі арқылы екі параллель сызықпен белгілейді, алшақтығы 0,5-1 см. Орындаған кезде белгіленген сызық бойымен екі әрлеу тігіс жолағын төсейді (1 және 1'). Теріс жағынан тігіс жолағы астынан мақта-матадан жолақ төсейді. Бау өтетін ышқырлық пайда болады. Әрлеу үшін қолданады.    7.Машина жұмысының терминологясы Операция және оның функцияларыҚолданатын аумағы мен суретіҚайым тігісБөліктің қосылған екі немесе бірнеше шетін біржола біріктіру, көлемі машина тігіс жолағымен өңіне түсірілген тігіске теңБүйір және иық қиықтарын, жеңнің алдыңғы және білек қиықтарын, шалбардың алдыңғы және артқы бөлшектерін, бедер, қымтаулы тігістерді және т.б. қайымдау 2. ҚосарлыМашина тігіс жолағымен ұсақ бөліктерді ірілеу бөліктермен тұрақты біріктіруЖеңге манжетті тігу, өңірастына жалғама қою, өңірастына астар салу, шалбарға белдік тігу, алдыңғы қиылған қалта бөліктері  Операция және оның функцияларыҚолданатын аумағы мен суреті3. ӘдіптеуБөлікті өң жағынан айналдыра бүктелген қиығы бойынша машина тігіс жолағымен біржола біріктіруКлапандар, қайырма, белдікше, өңірлер, белдік, манжет, пат және погондарды әдіптеу 4. ҚондыруМашина тігіс жолағымен бөліктерді сопақша контурымен біріктіруЖеңді жең ойығына, жағаны мойындыққа қондыру5. Бастыра тігуМашина тігіс жолағымен бір бөлікті келесіне біріктіру үшін қойып бастыра тігу. Тігістің қосымша әдібін, бір жаққа бағытталған қабаттамаларды машина тігіс жолағымен бекітуБүйір және иық бедерлерін, иінішті, жапсырма қалталарды бастыра тігу 6. Айырып тігуҚарама-қарсы жаққа бағытталған қабаттамалар мен тігістің қосымша әдібін бөліккке машина тігіс жолағымен төсей отыра тігуБедерлерді, бүйір және иық тігістерін, т.б. айырып тігу Операция және оның функцияларыҚолданатын аумағы мен суреті7. ҚабуЕкі немесе бірнеше бөлікті (материал қабаттарын) бір-біріне қойып жасырын немесе тұрақты біріктіру алшақ инешаншымдармен жеке аймақтарды я болмаса барлық бетін берік болуы үшін және әшекей үшін қаба сыруБелдікшені, ішікке ішкі жағасын, жылы астарлы төсемелерді және т.б. қабу 8. Бүктеп тігуБөліктің немесе киім-кешектің бүктелген шетін, қабаттамаларды, бүктелген тігістерді бекіту үшін машина тігіс жолағымен төсей отыра тігуКиім-кешек етегін және жең етегін бүгіп тігу    8.Машина жұмыстарын орындау үшін қойылатын техникалық шарттарМашина жұмыстарын орындаған кезде келесі шарттарды сақтау керек. Барлық ішкі тігіс жолақтар үстіңгі мата түсіне сай жіппен тігіледі. Тігіс жолақтар жиілігі өңделіп отырған материал сапасы мен орындалатын операция сипатына сай болуы керек. Тоқыма және жібек маталардан киім-кешек дайындаған кезде барлық әрлеу тігістері, сондай-ақ ілмектер мен бекітпелер әшекей жіптерімен орындалады. Әрлеу тігіс жолағының жіптерінің түсі үстіңгі мата түсімен сәйкесуі керек немесе модельге үйлессе басқа да түс болуы мүмкін.Әрлеу тігіс жолағының жоғарғы жіп түйіні теріс жағынан шығарылады, түйінмен байланып және/немесе үш-төрт инешаншыммен бекітіледі. Әмбебап қайымдайтын машиналармен орындалатын барлық ішкі тігіс жолағының түйіндері екі қайтарма тігіс жолағымен (бекітпемен) 0,7...1 см ұзындықта түйінделеді, бекітетін механизммен жабдықталған машинада 1,5-2 см ұзындықта түйінделеді. Тұйықталған контур бойынша тігіс жолдарын төсегенде тігіс соңында тігіс жолақтары бірі екіншісінен 2 см-ден кем емес жүргізілуі керек. Тігіс ені қосымша әдіптегі тігіспен сәйкесуі керек. Бөліктерді қайымдау, тігістерді бастыру, әрлеу тігіс жолақтарын төсеу операцияларын бағыттайтын сызғыш көмегімен орындау ұсынылады. Пішінді әрлеу тігіс жолақтары көмекші сызбаүлігмен белгіленген сызық бойынша орындалады.  Екі тігістің бірі тіқ қиықты, ал екіншісі қиғаш болып, екеуі біріктірілетін болса, қиғаш қиықты бөлікті астына (матаны қозғалтқыштың білте тақтайшасына), ал тік сызықты бөлікті үстіңгі жағына қою керек.Әртүрлі қалыңдықтағы маталардан дайындалған екі бөлікті біріктіргенде, мысалы үстіңгі мата мен астар матасы, астына қалың матадан жасалған бөлікті орналастырған жөн. Екі бөлікті біріктірген кезде, бірі астарлы болатын болса, астар қоятын бөлікті астына – мата қозғалтқыштың білте тақтайшасына қою керек. Астарсыз бөлікті қайымдағанда астыңғы бөлікті жеңіл ұстап тұрады. Қиықтар тепшілген немесе кертілген болуы керек, немесе ашық қиықты қайырма тігіспен өңделу керек.Тоқыма және жібек матадан дайындалған киім-кешекте жібек пен мақта-мата жіптер қолданады, мақта маталардан тігілетін киім-кешекте мақта-мата жіптер қолданады. ЫЛҒАЛДЫ-ЖЫЛУ ЖҰМЫСТАРЫ Тігін бұйымдарын ылғалды-жылу өңдеу деп бөліктерді немесе киім-кешектерді арнайы жабдық көмегімен ылғал, жылу мен қысыммен арнайы өңдеуді айтады. Ылғалды-жылу жұмыстарын өңдеу үрдісі кезінде өңдеу және соңғы деп бөледі. Ылғалды-жылу өңдеудің мәні мынада:■Мата талшықтарын ылғал мен жылу арқылы жұмсарту;■Қысым арқылы матаны белгілі бір пішінге келтіру;■Жылу мен қысым көмегі арқылы ылғалды кептіре отырып, алынған пішінді бекіту.Ылғалды-жылу өңдеу үрдістері ішінара бөлінеді:■үтіктеу жұмыстары;■булау;■бастыру. 1.Ылғалды-жылу жұмыстары үшін жұмыс орнын жасақтау Жұмыс орнын жабдықтауСуретҮстел 1 (арнайы жабдықталған) үстіңгі жағы шұғамен қапталған  Шырағдан 2 жергілікті жарықтандыру үшінКронштейн 3 үтік бауын ұстап тұру үшін  Жұмыс орнын жабдықтауСуретЭлектрлі үтікті ажыратқыш 4 Киім-кешек бөлігін ылғалдандыруға арналған пульверизатор 5Ыстыққа тө зімді үтік қойғыш 6 (жұмысшының оң жағына қояды)электр тогынан сақтандыруға арналған резеңке кілемше 72.3.2. Ылғалды-жылу жұмысына қажет құралдар мен тетіктер  АтауыСурет1. Үтіктер 2,5-дан 6 кг дейін жеңіл, орташа, ауыр боп бөлінеді. Қыздыру мүмкіндігіне қарай үтіктер электрлі, бу, электрлі бу үтігі және бу-электрлі болып бөлінеді. Үтікте термотұрақтандырғыш болу керек. Үтік табанының қыздыру температурасы 100... 240 °С 2. Сыққыштар тартпасының типіне қарай электромеханикалық, пневматикалық және гидравликалық болып бөлінеді. Міндеттеріне қарай арнайы және әмбебап түрлері болады  АтауыСурет3. Бумен жібіткіштер жылтырақ іздерді жою үшін және тауарлық түрін әдемілеу үшін қолданылады—4. Бу-ауалы манекендер иық бұйымдарын ылғалды-жылу өңдеу соңында пайдалану үшін керек—Тетік1. Қалыптар қол үтігі жұмысы кезінде қолданылады. Олардың пішіні мен өлшемі орындалып жатқан операцияның сипатына сай болуы керек 2. Пульверизаторлар арнайы бактан сорғыш арқылы су құбырлары желісі сияқты жұмыс жасайды—3. Үтік төсемі жұқа жайма матадан, фланель, байка немесе зығыр матадан болуы қажет—3.Ылғалды-жылу жұмысының терминологиясы  Операция және оның сипаттамасыҚолдану аумағы мен суреті1. ҮтіктеуТігіс жуандығын, қайырылған жер мен бөлік шетін үтіктеп өңдеу арқылы кішірейтуЖаға, өңір, белдікше, клапан, манжет, пат үтіктеледі2. Айыра үтіктеу Тігіс әдібін немесе қабаттаманы қарама-қарсы жаққа жазу және оларды осы қалпында үтіктеу арқылы бекітуБүйір және иық тігістері, бүйір және шалбардың қадамды тігісін айыра үтіктейді 3. Қайыра үтіктеуТігіс немесе қабаттама әдістерін, бөлік шеттерін бір жағына қарай қайырып, және оларды осы қалыпта бекіп қалуы үшін үтіктеуКиім-кешектің және жеңнің етегін, қымтаулы тігісті, қабаттамаларды, тігістерді қайыра үтіктейді  Операция және оның сипаттамасыҚолдану аумағы мен суреті4. Жия үтіктеу Қатар өлшемдерін жеке бір аумақта ЫЖӨ тәсілдерімен белгілі бір пішімге келтіру үшін кішірейтуОйық қиықтары, мойындық, өңір қиықтары (кеуде шығып тұру үшін); шалбар бөліктерінің бүйір және қадам қиықтары балтыр бұлшықеті аумағына шығыңқы болып тұру үшін жия үтіктейді  5. Соза үтіктеуҚатар өлшемдерін жеке бір аумақта ылғалды-жылу өңдеу арқылы белгілі бір пішін алу үшін үлкейтуЖең ортаңғы қиығы бойынша жеңнің ойылған пішінін алу үшін; шалбар бөліктерінің бүйір және қадам қиықтары балтыр бұлшықеті аумағы ойыңқы болып тұру үшін соза үтіктеледі 6. БастыруЫлғалды-жылу өңдеу сыққыш көмегімен тігіс жуандығын, шетін кішірейту үшін, бүлінген, кедергілерді кетіру үшін немесе тігістерді қажетті жағдайына қарай бекіту үшін Өңір шеттерін, қабаттамалар, жаға, киім-кешек етегі бастырылады. 7. ДекатирлеуМатериалды алдын-ала апшымас үшін ылғалды-жылу өңдеу Материалдарды пішу алдында өңдеу8. БулауЖылтырақ іздерді (үтікпен өңдеу кезінде жылтырап қалғандарды) булау арқылы кетіруДайын киім-кешекті булау     4.Ылғалды-жылу жұмыстарын өңдеудің техникалық шарттарыЫлғалды-жылу жұмыстарын орындау үшін келесі шарттарды ескеру қажет.Бөліктер немесе дайын киім-кешектерді ЫЖӨ алдында сулайды. Бөліктер немесе дайын киім-кешектерді теріс жағынан ЫЖӨ үтік төсемінсіз орындай береді, ал өң жағынан тек үтік төсемімен орындалады. Егер ЫЖӨ бірінші рет кездесіп тұрған матаға істелетін болса, түсі мен беріктігінің өзгеріп кетпесі үшін осы матаның бір кесегіне істеп тексеру керек. Дайын киім-кешектің өңірі өңірастынан, қайырмаларды – алдынан, жаға - ішкі жаға жағынан, киім-кешек етегі – теріс жағынан, белі – ішкі бөлік жағынан үтіктеледі.ЫЖӨ кезінде ашық түсті маталардан тігілген киім-кешектер таза үтік төсемі төселсе, ал үстелдегі шұға үстіне ақ мата төселуі керек. Киім-кешек немесе бөлікті ЫЖӨ сыққышта үтік төсемі арқылы өң жағынан орындалады. ЫЖӨ аяқталғаннан кейін дайын киім-кешектер кепкен және суыған қалыпта, олардың пішіндерінің толық сақталған жағдайында болуы керек, сонымен қатар жүннен тігілген ішік 50-70 мин, мақта-матадан - 30-40 мин, жүннен тігілген костюм – 30-40 мин, мақта-матадан – 20-25 мин ұзақтықта кебуі керек.Бу-ауалы манекенде киім-кешекті өңдегенде кебу уақыты керек емес. ЫЖӨ берілген мата режиміне қойылып жүргізіледі. Қайым тігісін қайыра үтіктеп өңдеген кезде тігіс алдымен суланады және айырыла үтіктеледі, содан кейін барып үтік төсемімен қайыра үтіктеледі. Синтетикалық талшықты матадан тігілген киім-кешекті ЫЖӨ режимін қатаң сақтай отыра өңдейді. ЫЖӨ операциясы ылғал толық кепкенше жүргізіледі.Тігістер қисық боп кетпес үшін оларды киім-кешек бөлігіне қосымша әдібі толық жатқанша айыра үтіктейді. Тігістер жатып қалмас үшін қосымша әдіп астына қағаз немесе үтік төсемі төселеді. Теңіз толқыны түстес, көкшіл және ақшыл сұр түстерге ерекше көңіл бөлу керек, себебі мұндай маталардың бояғыштары жоғары температураға өте сезімтал келеді.Жасанды талшықтан жасалған маталарды ЫЖӨ оларды созып алмай, ең төменгі ылғалдандыруда жүргізіледі. Тігісі әртүрлі қалыңдықтағы маталардан болған екі бөлікті қайымдағанда үнемі жұқа матадан болған бөлікке қайыра үтіктеледі. Мақта-матадан жасалған киім-кешектерді дайындау барысында тігіске қосымша әдіп тек техникалық талаптарда ескерілген жағына ғана қойылады, ал ЫЖӨ киім-кешекті өңдеп боп қалған кезде орындалады.    КИІМ БӨЛІКТЕРІН ӨҢДЕУДЕГІ ЖЕЛІМДЕУ ӘДІСТЕРІ1.Киімді өңдеуде желімдеу әдістерінің маңызыТігін өндірісінде желімдеу әдістері кең қолданылады. Желімдеу материалдары әртүрлі конструкциядағы киім-кешектерді дайындауға мүмкіндік береді, бұйымның салмағын азайтады, жекелеген бөліктердің пішінінің және түйінінің беріктігін арттырады.  Сонымен қатар, желімдеу әдісі еңбек өнімділігін және өндіріс тиімділігін арттырады. Желіммен біріктіру — желімдейтін заттың материалға (мата, тоқыма) химиялық немесе жылулық амалдармен (яғни, үтік немесе сыққыш көмегімен) желімделуі арқылы ажырамайтындай біріктіру. Желімдейтін материал мен біріктіруге келесі талаптар ұсынылады:1)мықтылық;2)созылғыштық және иілгіштік. Көбінесе біріктіруде иілгіштігі жоғары, қаттылығы аз болуы талап етіледі. Желіммен біріктірудің қаттылығы желім түріне, желім қабатының қалыңдығына, астар матасына желімнің жағылуына (тұтас немесе жартылай жабу) және астардың өз түріне байланысты болып келеді;3)суға беріктігі (суға және қайнағанға беріктігі анықталады);4)химиялық тазалауға беріктігі; 5)аязға төзімділігі;6)желіммен біріктірудің сыртқы түрі (жылтырақтың, ауа қуысы, бүлінуі, сыртқа шығып кетудің болуы, пішінді жақсы ұстап қалуы). Желімдейтін материалдарды екіге бөледі: термопластикалық және термопластикалық емес. Термопластикалық материалдарды қыздырған кезде желімдейтін қоспа ериді және желімделетін матаның құрылымына енеді; суығаннан кейін желіммен біріктіру әдісімен бекітіледі. Желімдеудің бұл түрі үтік пен сыққышты пайдалану арқылы іске асады. Жүннен, жібектен, мақта-матадан, синтетикалық және басқа маталардан киімдерді дайындаған кезде қолданады. Т е р м о п л а с т икалық емес түріне лейкопластырь сияқтылар жатады. Табиғи және жасанды теріден, жасандыжіне табиғи теріден жасалған киім-кешектерінде жиек ретінде қолданады. 2.Желімді материалдардың түрлері мен сипаттамасы Киім өндірісінде желімді төсеме және қырлы материалдар, желімді өрмек, желімді жіп, тор, үлдір, ұнтақ, паста қолданылады.Желімді астар материалдарына маталар, матаға жатпайтын кенеп, тоқыма жатады, оның бір жақ бетіне желім жабындысы жағылады. Міндеті - киім бөлшектері пішінінің сақталуы, шеттері мен қиықтарын өңдеу. Жабындысын жағу құрылымына қарай нүктелі және тұтас болуы мүмкін. Т е р м о ж е л і м д і үлдір материалдар — ені 0,5 -2 см , жолақ түріндегі астарлы маталар, бір жақты желім жабындысы болады. Қиықтардың созылып кетпесі үшін қолданады. Желімді өрмек— матаға жатпайтын желімді материал. Жолақ немесе кенеп түрінде шығарылады. Бөліктердің шетін, қосымша әдібін, т.б. бекіту үшін қолданады. Желімді жіп — 0,3-0,4 мм қалыңдықтағы термопласт полимерден жасалған моноталшық. Желімді тор полиэтиленнен жасалады. Әртүрлі пішіндегі ұяшықтары болады. Ішіктің ұсақ бөліктерін өңдегенде пайдаланады. Ірі бөліктерге қолданбайды, себебі желімді тордың жоғары теро-шөгу қасиеті бар. Желімді үлдір полиамид, полиэтиленнен жасалады. Еріткішті араластырып, қысым астында бөліктермен біріктіреді.Желімді ұнтақтар мен полимер пасталар желімді материалдар мен желімді біріктіргішті жасау үшін қолданылады.  2.4.3. Желімді материалдарды қолданудың негізгі бағыттарыЖелімді материалдарды қолданудың негізгі үш бағыты бар:1) киім бөліктерінің тегіс, пішіні сақталып, сөгілу мен созылудың алдын ала отырып шеттері мен қиықтарын бекіту;2)түрлі желімді астар материалдары арқылы киім бөліктерінің қажетті пішінін сақтау үшін;3)әрлеу элементтерін дайындау және бекіту үшін:жапсырма, кесте және т.б.Қиықтар мен шеттерін бекіту үшін желімді өрмек пен жіпті қодлданады. Желімді өрмекті ішіктер мен костюмдерді дайындау кезінде өңір, оймакілтек, жаға, киім-кешек етегі, жең, және т.б. бекіту операциялары үстінде қолданады. Желімді жіпті әдіптеудің жібін, т.б. бекіту үшін қолданады. Жіп жіпті немесе термобайланысты амалмен төселуі мүмкін: жіпті амал кезінде жіпті ине арқылы үстінен жібереді немесе шарыққа орайды; термобайланысты амалмен – арнайы машинаның көмегімен жүзеге асырады. Пішінін сақтау киім-кешек бөліктерінің (ішік, костюм) біріккен жерін желімді астар арқылы барлық беті немесе кей бөлшектері бойымен қосарлануы арқылы жасалады. Қосарлау үтікте немесе сыққышта жасалады. Беті бедерлі, түкті және теріс жағынан ашық көрінетін түкті астар болса қосарлау жасалмайды. Қосарлану қымтаулы тігістеді қайымдағанға және кесілген бөліктерді қосып тіккенге дейін жасалады. Қосарлау үрдісіне келесі талаптар қойылады:■Негізгі бөліктің қиығына қатысы бар астарды дұрыс қою; ■Негізгі мата мен астарда қиқы-жиқылық, бөгеттің болмауы;■Барлық бетін біріктірген кездегі берік болуы;■Астыртын ақаулардың болмауы (жылтырақ, жылтыр тастар және т.б.).Әрлеу элементтері: аппликациялар, кестелер, ендірмелер – үтік немесе сыққыштың көмегі арқылы алдын-ала термопластикалық желімді жағып қойғаннан кейін жапсырылады. 2.4.4. Желімді төсеме материалдарымен киімдердің бөліктерін өңдеудің ерекшеліктері Киім-кешектің түрі мен материалына байланысты киімнің түрлі аумақтары мен бөліктері қосарланады. 2.1 суретте арқа қиықтарын астарымен қосарлау нұсқалары көрсетілген. Жапсырма қалталар астармен тұтас қосарланады (2.2 сур., а) немесе тек үстіңгі бөлігінде 2.2 сур., б). Жеңдерінде желімді астарлар (2.3 сур.) жең етегінің астына кетеді (2.3 сур., а) немесе етегі мен жеңтүбі бойынша (2.3 сур., б) орналасады. Кейде жең етегінде перфорациялы астарларды қолданады, ол әдіптелмеген және бүгіп көктелмеген етегін қайыру үшін керек. 2.4 суретте желімді астарлармен қосарлаудың кейбір амалдары көрсетілген. Сонымен қатар, өңірасты, иініш, белдікше, белбеу және т.б. қосарланады.    2.1 сур. 2.2 сур. 2.3 сур.  2.4 сур.2.4.5. Киім-кешектің алдын төсемелермен қосарлауКиім-кешек сыртының жақсы көрінуі үшін және ұзақ уақыт киіс беру үшін фронтальді қосарлау жасалады, яғни бұл дегеніміз – киімнің негізгі бөліктерін астарлы материалмен бөлікті бүкіл беті бойынша (2.5 сур., а) немесе бөлшектері бойынша біріктіру.Киім-кешектің (ерлер киімі) қаттылығы мен пішін сақталуын арттыру үшін иық немесе лацкан аумағына қосымша жапсырмалар қолданылуы мүмкін. Сырт киімдердің алдын қосарлау үшін түрлі тығыздық пен мықтылықтағы арнайы астарлар қолданылады, бұл аймақтық қосарлау деп аталады (2.5 сур., б). 2.5 сур.Бөліктерді қосарлаудың тағы бір түрі – локальді қосарлау. Бұл амалда алдының жеке аумақтары қосараланады (2.5 сур., в, г).Ескерту. Желімді астар жасырын тігіс пен бөліктердің қайымдау тігісіне дәл түсуі керек. Бақылау сұрақтарыТігіншінің жұмыс орнына анықтама бер.Қол жұмысы кезінде жұмысшы жұмыс орнына қалай дұрыс отыруы керек?Қол жұмысы үшін жұмыс орны қалай жабдықталуы керек?Қол жұмысы үшін негізгі құралдар мен тетіктерді атап бер. «Инешаншым» деген не?«Инешаншым ұзындығы» деген не?«Тігіс жолағы» деген не?«Тігіс» деген не?Қол инешаншым түрлерін атап бер.Тік қол инешаншымның технологиялық параметрлері мен қолдану аумағын атап бер. Қиғаш қол инешаншымның технологиялық параметрлері мен қолдану аумағын атап бер. Ілмекпішінді қол инешаншымның технологиялық параметрлері мен қолдану аумағын атап бер. Айқас қол инешаншымның технологиялық параметрлері мен қолдану аумағын атап бер. Ілмек қол инешаншымның технологиялық параметрлері мен қолдану аумағын атап бер. Әрлеу жұмыстары үшін қол инешаншымдарының технологиялық параметрлері мен қолдану аумағын атап бер. Қол жұмыстарының негігзі терминдерін атап, оларға анықтама бер. Қол жұмыстарын орындаудың техникалық талаптарын атап бер. Машина жұмысы үшін жұмысшы жұмыс кезінде қалай дұрыс отыруы керек?Машина жұмысы үшін жұмыс орны қалай жабдықталуы керек?Машина жұмыстары үшін керек тетіктер тобын сана. Машина тігістерінің жіктелісін ата. Машнинаның біріктіру тігістерін атап, сипаттама бер.Машинаның шеткі тігістерін атап, сипаттама бер. Машинаның әрлеу тігістерін атап, сипаттама бер. Машина жұмыстарының негізгі терминдерін атап, анықтама бер. Машина жұмыстарын орындаудың техникалық талаптарын ата. Тігін бұйымдарын ылғалды-жылу өңдеу (ЫЖӨ)дегеніміз не?ЫЖӨ қандай кезеңдері саған таныс?Үтіктеу жұмыстары үшін жұмыс орны қалай жабдықталуы керек?Үтіктеу жұмыстары үшін қажет жабдықтарды атап, сипаттама бер. Ылғалды-жылу жұмыстарының негізгі терминдерін ата және оларға анықтама бер. Үтіктеу жұмыстарын орындау үшін қойылатын техникалық талаптарды атап бер. Тігін өнімдерін дайындау кезінде желімді материалдарды қолдану нені қамтатамасыз етеді? Желімді біріктіру үшін қандай талаптар қойылады?Желімді біріктірудің қандай түрлерін білесің? Глава 3

З тарау

ТІГІН БҰЙЫМДАРЫНЫҢ БӨЛІКТЕРІ МЕН ТҮЙІНДЕРІН ӨҢДЕУ

 ҰСАҚ БӨЛІКТЕРДІ ӨҢДЕУ

Ұсақ бөліктерге клапандар, парақшалар, белдікшелер, пата, бастырма, белбеу, аспабау, иінұстағыштар жатады.  1.КЛАПАНДАРДЫ ӨҢДЕУ    Операция және оны орындаудың техникалық талаптарыСурет1. Клапандарды әдіптеу тігісімен өңдеуКлапан — бұл қалтаның бөлігі, қалтаны жауып тұрады және сонымен қатар әшекейлейтін элементі қызметін атқарады; клапандар пішіні мен шетінің өңделуіне қарай әртүрлі болады      1.1. Клапан бөліктерін пішуКлапан негізгі матадан пішіледі. Негіз жібі негізгі бөлікке өтеді. Тігістерді өңдеудің қосымша әдіптері: жоғарғы қиық бойынша — 1,5 см; төменгі және бүйір қиықтары бойынша — 0,5... 0,7 см (а сур) Клапан астары астар маталарынан (кейде негізгі) пішіледі. Негіз жібі үстіңгі қиыққа параллель өтеді. Бүйір және астыңғы қиықта клапан астары оқа еніндегі клапанның әдіптелген тігісінен 0,2-0,3 см кіші (сур. б)     Операция және оны орындаудың техникалық талаптарыСуретТөсеме( бөлік 1) желімді және желімсіз болуы мүмкін. Желімсіз төсеме клапанды әдіптеген тігіске дәл түсуі керек. Желімді төсеме жоғарғы мата қасиетіне ерекшелігіне қарай әдіп тігісіне 0,1 -0,2 см түсуі де мүмкін (сур. в) , түспеуі де мүмкін. Клапанды төсемесіз де өңдеуге рұқсат етіледі, егер әрине мата сапасы мен модельге қойылатын техникалық талаптардан шықпауы керек.   1.2. Клапанды қосарлауКлапанды немесе оның желімді төсемелі астарын модельдің техникалық талабына сай қосарлайды. -1.3. Клапанды клапан астарымен көктеуКлапан және астар өңі ішіне қарата қабатталып төселеді, қиықтарды беттестіреді, клапан жағынан клапан бұрышына қонымдылық жасап, қиықтан 0,3-0,4 см алшақтықта тік инешнашыммен көктейді. Инешаншым ұзындығы 0,6-0,8 см.  1.4.Клапанды ЫЖӨБұрыш қонымын жеңіл сулап үтіктеу керек-1.5. Клапанды әдіптеуКлапанды клапан астары жағынан 0,5-0,7 см тігіспен әдіптейді. Көктеу жіптерін сөгіп, әдіпті бұрышқа қарай 0,2-0,3 см қалдыра отырып, жатқызады, бұл айналдырған кезде тігіс жуан боп тұрмас үшін керек  Операция және оны орындаудың техникалық талаптарыСурет1.6. Клапанды айналдыра жөрмеуКлапан шетін астары жақтан негізгі бөліктен оқа жасап айналдыра жөрмейді. Жөрмеу тігісінің ені 0,5... 0,7 см. Инешаншым ұзындығы 0,7... 0,8 см; инешаншым қиғаш;оқа ені 0,1.0,3 см.Үтік төсемі арқылы астар жақтан үтіктейді  1.7. Клапан шеттерін өңдеуӘдіптелген шеттерін не әшекей тігіс жолақпен 1 (тігіс ені модель бойынша); не қобырайған инешаншыммен – 2 (үш инешаншым 1 см-ге тең жиілікпен), немесе желімді материалдармен бекітеді. Уақытша тігілген тігіс жолақтарын сөгіп тастайды, клапанды толық кепкенге дейін үтіктейді Ескерту. Дайын клапанға қосып тігу сызығын оның негізгі бөлігіне сызады.  2.Әшекей клапанын (қалтасыз) өңдеу және киім-кешекпен біріктіру2.1. Клапанды өңдеуТехникалық талаптарға сәйкес (1.1 — 1.7 қараңыз) 2.2. Клапанды киім-кешекпен біріктіруБелгіленген сызық бойынша негізгі бөлікке клапанды үстіңгі астарымен қаратып жапсыра тігеді, өлшеу сызығы мен клапанды қосады. Клапанды 0,5-0,7 см енді тігіспен (1 тігіс жолақ) қайып тігеді, қосымша әдіпті 0,3 см қалдыра отырып қияды. Клапанды қайып тіккен тігісін жасырып қайыра үтіктейді, және  Операция және оны орындаудың техникалық талаптарыСуреттігісті қайып тіккен тігісінен (тігіс жолақ 2) 0,5-0,7 қашықтықта бастырады.  3. Клапан шеттерін әртүрлі тәсілдермен өңдеудің ерекшеліктері 3.1. Қондырылған көмкермелі клапанПішеді: клапан дайын күйінде көмкерме енінен кішірек (біріктіру тігісіне қосымша әдіпті қосқанда 0,5-0,7 см); К ө м к е р м ені клапанға біріктіру тігісіне қосымша әдіппен және қиықты әдіптеу тігісімен қоса (көмкерменің пішіні клапанның дайын түріндгі пішініне сәйкесуі керек); клапан астарын ТТ-ға сәйкес (1.1 операцияны қараңыз).Көмкермені клапан қиығына 0,5-0,7 см (тігіс жолақ 1) тігіспен қайып тігеді, тігісті бұрышқа және иінге, қайыра немесе айыра үтіктейді. Көмкермелі клапанды клапан астарымен (2 тігіс жолақ) ТТ-ға сәйкес біпіктіреді (1.1 – 1.3 операцияны қараңыз). 3.2. Оқалы, бүрмелі, шілтер клапанӘрлеу элементтері өңделеді. Оқаға арналған бөлік - қиғаш жіп бойымен пішілген (2-2,5 см) мата жолағын бөліктің ортасы бойымен қайыра үтіктейді. Бүрменің тігілмейтін, өңдеу қажет қиығы өңделеді (4.3.1 бөлімін қараңыз); өңделмеген қиықты бүре отыра біріктіреді (4.4. бөлімін қараңыз)  Операция және оны орындаудың техникалық талаптарыСуретШ ілтерінің бірінің шетінен бүрме жасайды Әрлеу бөлігін клапан астарына қайып немесе қоса көктеп тігеді (тігіс жолақ 1), әрлеу қиығы мен клапан астары қиығын беттестіреді. Оқаның бұрышында босаңдау жер қалдырады, шілтер мен бүрмелінің бүрмелер санын арттырады. Тігіс ені клапанның сыртқы қиығын әдіптеген тігіс енінен кіші болуы керек Клапанды астарымен техникалық талаптарға сай әдіптейді (2 тігіс жолақ) (1.5. операцияны қараңыз) 3.3. Жиектеме тігіспен өңделген клапан Клапан және астары бөліктерін машина тігіс жолағымен алдын ала теріс жағын ішіне қаратып, қиық бойымен 0,3...07 см енді тігіспен біріктіреді. Клапан қиығын тоқыма бау немесе мата жолағымен жиектейді (тігіс жолақ 2). «Шет тігістерінің сипаттамасы» 2.2.5 бөлімн қараңыз  3.1.2. Жапырақшаларды өңдеуОперация және орындаудың техникалық талаптарыСуретЖапырақшаны бастырмамен өңдеуЖапырақша — қалтаның негізгі құрамдас бөлшегі саналатын бөлік. Суретте  Операция және орындаудың техникалық талаптарыСуретЖапырақшаны бастырмамен өңдеуЖапырақша — қалтаның негізгі құрамдас бөлшегі саналатын бөлік. Суретте    Операция және оны орындаудың техникалық талаптарыСуретұшы бастырылған бірнеше жапырақшаның түрлері берілген және қалта аузы көрсетілген (тілшемен) 1.1. Бөліктерді пішуЖапырақшаны тұтаспішімді астармен (жапырақша асты) пішеді, жапырақтағы негіз жібі негізгі бөліктегідей жүреді. Бүйір жағынан өңдеуге арналған қосымша әдібіне 0,5...0,7 см қалдырады, бойлай қиылған қиыққа – 1,5 см. Төсеме бөліктердіңтүрі мен саны матаның сапасына байланысты (әрі қарай қараңыз). Негіз жібі төсемеде қалта аузына параллель жүреді.  1.2. Ернеу төсеу және қосарлауҚалың матадан тігілген дайын күйіндегі жапырақшалардың шет сызығынан 0,1.0,2 см алшақтықта ернеу қойылады (сур.а). Кез келген төсемелі бөлік (ернеуді қоса алғанда) бөліктің шетінен 0,1.0,2 см алыста орналасады, бұл төсеменің іртік болып қалмауы үшін керек, яғни негізгі матаның төсемесіне айналдыратын қосымша әдіп қалдырады. Жұқа маталы киім-кешекте жапырақшаларды және астарын (сур.б) қосарлайды немесе астарын ғана қосарлайды және ернеуді бүктелген жерден 0,1-0,3 см алшақтықта қояды (сур.в). Жиектеме желімді не желімсіз болуы мүмкін, желімсізді қиғаш қол инешаншыммен немесе қайып тігетін машинамен тігеді.     Операция және оны орындаудың техникалық талаптарыСурет1.3. Жапырақша түбін әдіптеуЖапырақшаны өңін ішке қарата бүктейді және түбін 0,5-0,7 см енімен әдіптейді; қосымша әдіп бұрышын тегістеп, қосымша әдіпті 0,2-0,3 см қалдыра отырып қияды.  1.Жапырақшаны айналдыра жөрмеу, оны үтіктеу және соңғы әрлеуЖапырақшаны өңіне аударады, түзейді. Шетінен 0,5-0,7 см қалдырып тік инешашыммен айналдыра жөрмейді. Инешаншым ұзындығы 0,7-0,8 см. Жапырақшаны тегістеп үтіктейді. Қайымдау сызығын иілген жеріне параллель белгілейді (жапырақ ені дайын түрінде). Егер модельге қажет болса әрлеу жолағын жапсырады. Жөрмеген тігіс жолағын сөгіп тастайды, ылғалы толық кепкенше үтіктейді 2. Ұштары қондырылған жапырақшаларды өңдеуСуретте қондырмалы жапырақшалардың әртүрлі суреттері қалта аузы (тілшемен) көрсетіліп берілген 2.1. Бөліктерді пішуЖапырақшаларда негіз жібі негізгі бөлікке өтеді. Жапырақша ұзындығы жапырақшаның дайын күйіндегі ұзындығына 1-1,5 см қосқанға тең. Жапырақша ені жапырақшаның дайын күйіндегісіне жан-жағынан қайып тігу тігісі үшін 1... 1,5 см қосқанға тең Жапырақша төсемесі; бөлік бойымен негіз жібі  Операция және оны орындаудың техникалық талаптарыСурет2.2. Төсемелі жапырақшаны қосарлауҚалың матадан жасалған киім-кешекке жапырақ астарын төсемемен қосарлайды.  Жұқа матадан жасалған киім-кешекте жапырақша мен жапырақша астарын қосарлайды.  2.3. Жапырақшаларды дайындауБүгеді, бүгілген жерді үтіктейді. Негізгі бөліккке қайымдау сызығын белгілейді. Егер модельге қажет болса, әрлеу жолағын жапсырады. Бүккен тігіс жолағын сөгеді, жапырақшаны үтіктейді.  2.4. Шеті пішінді жапырақшаШеті пішінді жапырақшаны екі бөліктен пішеді (жапырақшалар және жапырақша астары) және клапан тәрізді өңдейді  3.1.3. Пата, белдікше, белбеу және бастырманы өңдеу Операция және орындаудың техникалық шарттары Сурет1. Белдікшелерді өңдеуБелдікшелер мен паталар — бұл киім-кешектің немесе оның әшекейінің қонымдылық деңгейін реттейтін бөліктер 1.1. Бөліктерді пішуБелдікше негізгі матадан пішіледі, негіз жібі негізгі бөліктің жібімен (немесе үлгі бойынша) сәйкесуі керек. Тігіске қосымша әдіп қалдыра отырып пішеді.   Операция және орындаудың техникалық шарттары СуретБелдікше астарын (астар немес негізгі матадан) оқаның әдіп тігісі еніне үш жағынан белдікшеден қысқа етіп пішеді  1.2. Белдікшені астарымен көктеуБелдікше астарымен өңі ішіне қаратыла қабатталады, қиықтарды теңестіреді, үш жағынан тік 0,5-1 см ұзындықтағы инешаншыммен көктеледі, қиықтан алшақтығы 0,4 см. Негізгі бөліктің бұрышына қондырылады 1.3. Белдікшені әдіптеуБелдікше астары жағынан 0,5-0,7 см енінде әдіптеледі, тігісті 0,2-0,3 см қалдыра отырып қияды. Қосымша әдіпті бұрышқа тігіс жолағына 0,2 см қалдырып тегістейді. Көктеу тігіс жолағын сөгеді 1.4. Белдікшені айналдыра жөрмеуБелдікшені өңіне айналдырады, шеттерін түзейді, шетінен 0,5 см қалдыра астар жағынан белдікшеден оқа жасап көктейді. Оқа ені 0,1-0,3 см. Белдікшені жеңіл үтіктейді 1.5. Әдіптелген шетін өңдеуӨң жағынан үлгі бойынша әшекей тігіс жолағын жүргізеді. Белдікше шетін бос қып қоюға да болады. Жөрмеу тігіс жолағын сөгеді, шетін үтіктейді 2. Патаны өңдеуПаталар белдікше тәрізді өңделеді  Операция және орындаудың техникалық шарттары Сурет3. Алмалы-салмалы белдікті өңдеуБелдіктер алып-салмалы (сур. а), қосып тігілген (сур.б) және белдемшемен немесе шалбармен тұтаспішімді боп бөлінеді (сур. в, г). Қосып тігілген белбеуді өңдеуді 8.5.2 және 9.9 бөлімінен қараңыз  3.1. Белбеуді пішуБелбеу үстіңгі жәнк астыңғы екі бөліктен тұруы мүмкін. Мұндай белдіктерді белдікше тәрізді әдіптеу тігісімен өңдейді. Белдік бір бөлікті болуы да мүмкін, оның ені белдіктің дайын күйіндегісінен екі есе енге әдіп тігісін қосқанға тең.  3.2. Белбеу қиығын ұзындығы бойынша қайымдауБелбеудің бөлігін екі қабаттап өңін ішіне қаратып ұзына бойына төсейді, қиықтард теңестіреді, 1 см енді тігіспен қайымдайды (сур. а) Белбеудегі қайым тігісін қиықтар толық жатқанша айыра үтіктейді (сур. б) 3.3. Белбеу ұшын әдіптеуБелбеудің бұрыш пішініндегі бір аяғын әдіп сызығымен белгілейді, 0,5-0,7 см енді тігіспен әдіптейді. Бұрыштың қосымша әдібін қияды; әдіпті 0,3 см қалдыра қияды  Операция және орындаудың техникалық шарттары Сурет3.4. Белбеу аяғын айналдыра жөрмеуБелбеуді әдіптелмеген аяғынан өңіне айналдырады, бұрышын түзейді, оқа жасай отырып, 0,1 см енінде айналдыра жөрмейді. Көктеу тігісі белбеу енінің ортасынан дәл алынады. Белбеуді үтік төсемімен теріс жағынан үтіктейді  3.5. Белбеу шеттерін өңдеуБелбеу шетін бекітеді, мысалы оның бойына әрлеу тігіс жолағын жүргізеді. Жөрмеу тігіс жолағын сөгеді және белбеуді екінші рет үтіктейді 3.6. Белбеудің екінші ұшын өңдеуБелбеудің өңделмеген ұшынан айылбастың ортаңғы бөлшегін айналдырады және оны белбеу жаққа қарай 4-5см алшақтыққа қайта шығарады. Жұқа сетінегіш маталы белбеу қиығын 0,5-0,7 см ішке бүгеді және ұзындығы 0,3 см жасырын астарлы инешаншыммен тігеді немесе бүгіп тігеді (сур. а). Қалың матадан жасалса қиықты қайырмайды. Айылбасты ортаңғы бөлігі маңынан белбеу аяғына өң жағынан көрінбейтіндей бірнеше қобырайған тігіспен бекітеді (сур. б) 4. Бастырмаларды өңдеуБастырмалар — киім-кешектің белгілі бір орнына белбеуді ұстап тұруы үшін қажет киім бөлігі. Жалпақ бастырмалар екі бөліктен құралады – бастырма және бастырма асты, олардың бойлық жағы әдіптеу тігісімен өңделеді. Жіңішке бастырмалар көктейтін, арнайы немесе шеттік торлау машинасы арқылы өңделеді    Операция және орындаудың техникалық шарттары Сурет4.1. Жұқа матадан жасалған киім-кешектердеБастырмалар өңінің ішкі жағына екі еселене бойлай қатталады, қиықтар теңестіріледі және 0,5-0,7 см енді тігіспен (сур. а) көктеледі. Тігіс айрыла үтіктеледі. Бастырмаларды өңіне айналдырады және көктеу тігісі ортасына келетіндей етіп үтіктейді (сур. б) 4.2. Шеттік торлау машинасындаБастырма қиықтары өңінен шеттік торлау машинасында жеңіл тартылған тігіс жолағымен көктеледі, тігіс әдіптерін ашқан кезде қиықтар алшақ орналасуы керек 4.3. Қайымдайтын және шеттік торлау машинасында

Жіңішке бастырмалар (1 см енді) иін тігісі арқылы бір жағы жабық қиықпен алдын ала жөрмелген сыртқы тігіспен өңделуі мүмкін 4.4. Арнайы екі инелі машинаБастырманың теріс жағынан ортасына ені дайын күйіндегі бастырма еніне тең төсеме төселеді. Бастырманың бүйір жақтары төсемеге қиығымен тығыз қайырыла үтіктеледі және арнайы екі инелі машинамен бекітіледі 4.5. Жалпақ бастырмаларды әдіптеу тігісімен өңдеу Бастырмаға астарды негізгі матадан 0,4-0,5 см орын тастап пішеді. Бастырманы астармен өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды теңестіреді және жан-жағынан 0,5-0,7 см енді тігіспен әдіптейді. Бастырманы өң жағына аударады, шетін түзейді және бөліктен 0,1-0,2 см енді оқа жасап үтіктейді    ҚЫМТАУЛЫ ТІГІС 1.Қымтаулы тігіс түрлеріКиім-кешекті әрлеу және оған адам денесіне сәйкес пішін беру үшін негізгі бөлікке (алдына, арқасына, жеңіне, белдемше еніне, шалбар бөліктеріне) қымтаулы тігістер жүргізіледі. Қымтаулы тігістің айырығы мен саны модель үлгісіне, пішін ерекшелігіне және киім-кешектің пішінге үйлесуіне байланысты. Орналасуына қарай бөлінеді: үстіңгі қымтаулы тігістер, мықын сызығынан бастап орналасқан, және шынтақ маңында (жіңішке жеңдерде) орналасқан қымтаулы тігістер.Арқадағы үстіңгі қымтаулы тігістер (сур. 3.1, а, б) киім-кешекке жауырынның шығып тұру пішінін береді; иық қиығы сызығынан (3.1, а сур. қараңыз) немесе мойындық қиығынан басталады (3.1, а сур. қараңыз). Алдындағы үстіңгі қымтаулы тігістер киім-кешекке кеуденің шығыңқы пішінін беру үшін қолданылады. Оларды иық қиығынан (3.1, е сур. қараңыз), мойындықтан (3.1, г сур. қараңыз), бүйір қиығынан (3.1, а сур. қараңыз) және жең ойығынан, т.б. бастап орнатады. Кеуденің шығыңқылығын беретін қымтаулы тігіс кеуденің ортасына қарай бағытталуы керек. Мықын сызығынан басталған қымтаулы тігіс мықынның қонымдылығын арттырады. Олар тұтас бөлікке орналасуы мүмкін, (3.1, а, в, д сур. қараңыз) – алдыңғы (орталық) қымтаулы тігістер немесе жең ойығы қиындысынан бастап (3.1, а, в сур. қараңыз) – бүйір қымтаулы тігістері. Бел киім-кешектерінде қымтаулы тігістер мықын аумағының қонымдылығын тудырады; оларды үстіңгі қиықтан бастап орнатады (3.2 сур). Жіңішке жеңдерде шынтақ маңы қымтаулы тігістері шынтақ қиығынан бастап немесе жең етегінен бастап модель үлгісіне сай орналасады. Қымтаулы тігістер тәсіліне қарай: тілікті және тіліксіз; матаның қосымша жолағымен қайып тігілген (тек сырт киімдерде) және бұларсыз; қайырыла және айырыла үтіктелген; әрлеулі тігіс жолағынсыз және бастырмалы (немесе бүктеп тігілген).Қымтаулы тігістерді жасауға қойылатын талаптар:1)Киім-кешекке симметриялы орналасуы;2)Қосымша әдіптердің тығыз жатуы;3)Қымтаулы тігістер ұшында олқылықтың болмауы;4)Тігіс жолағы аяғында бекітпелердің болуы.2.Қымтаулы тігістерді өңдеу Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қиықтан басталатын тіліксіз қымтаулы тігістерді өңдеу 1.1. Қымтаулы тігістерді өлшеуҚымтаулы тігістерді теріс жағынан үш сызықпен белгілейді:— қымтаулы тігісті ортасы;—қымтаулы тігістің бүйір жағы;— қымтаулы тігіс ұзындығын шектейтін сызық  1.2. Тіліксіз қымтаулы тігістерді көктеу және қайымдауОртаңғы сызық 1 бойынша бөлікті бүктейді, бүйір сызығы бойынша көктейді (және қайымдайды) 2, шектейтін сызықта тігіс жолағын қатаң түрде бітіреді 3. Көктеу қымтаулы тігістің неғұрлым қиғаштау жағынан жүреді. Тік көктеу инешаншымының ұзындығы 1-1,5 см.Бөліктің қиығынан бүйір сызығы бойынша қайымдайды. Тігіс жолағының басында және соңында бекітпе болуы керек. Жұқа маталарда қымтаулы тігістің аяғына бекітпе қойылмайды, жіп соңын түйінмен бекітеді.  1.3. Материалдың қосымша жолағы бар қымтаулы тігісті қайымдауСырт киімдерде қымтаулы тігістер зығыр, мақта-маталардан немесе мата емес материалдардан пішілген қосымша жолақтармен қайымдалуы мүмкін. Жолақ ені 2,5-3,5 см, ұзындығы қымтаулы тігістен 1,5-2 см ұзынырақ болуы мүмкін (а сур). Қымтаулы тігістерді қайымдағанда тігіс жолағы астынан материал жолағын ортасы қымтаулы тігісті қайымдаған қайым тігіс жолаққа дәл келетіндей төсейді. Жолақ   Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретқымтаулы тігістің бүкіл ұзына бойына не оның аяғына ғана орнатылуы мүмкін. Тігіс жолағы аяғында жолақты айырады, қосымша әдіпті екі жаққа жатқызады (б сур.).  1.4. Қымтаулы тігісті ЫЖӨЫЖӨ алдында қымтаулы тігістің көктеулерін сөгеді. Қымтаулы тігісті аяғында олқы тұсын жия отырып, қайыра не айыра үтіктейді (ортаңғы сызығын қымтаулы тігістің қайым тігісімен беттестіреді) (а сур.).  Қосымша жолақты қымтаулы тігісті өңдегенде егер жолақ қымтаулы тігістің аяғына қайымдалған болса, қосымша әдіпті айыра үтіктейді. Бір уақытта қымтаулы тігістің аяғында олқы тұсын жия отырып (сур. б), қымтаулы тігістің қосымша әдібі мен материал жолағын әр жаққа бағыттайды және үтікпен жатқызады (1.3 тармағындағы суреттерді қараңыз).  2. Тілік қымтаулы тігістерді өңдеу2.1. Қымтаулы тігістерді пішу Қымтаулы тігістерді бүйір жағының қосымша әдібі (1 мен 2 сызық) 0,7... 1 см-ге тең және соңына дейін тілік 1,5 см жетпейтіндей етіп пішеді.    Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.2. Тілік қымтаулы тігістерді қайымдауБөлікті өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды теестіреді және 3 сызықтағы тігіс жолағын аяқтағанша бүйір сызығымен қайымдайды  Тілік қымтаулы тігістердің аяғы қосымша мата жолағымен қайымдалуы мүмкін 2.3. Қымтаулы тігістерді ЫЖӨҚосымша әдіпті айыра үтіктейді, осы уақытта бірге қымтаулы тігістің аяғында босаңдау жерін жия үтіктейді.  3. Тұтас бөліктегі тіліксіз қымтаулы тіліктерді өңдеу3.1. Қымтаулы тігістерді өлшеуҚымтаулы тігістерді төрт сызық бойынша белгілейді:— қымтаулы тігіс ортасы;— қымтаулы тігістің бүйір жағы;және 4 — қымтаулы тігіс ұзындығын шектейтін сызықтар 3.2. Қымтаулы тігістерді қайымдауБөлікті өңін ішіне қаратып ортаңғы сызық бойынша бүктейді, көктейді және бүйір сызығы бойымен тігіс жолағын аяңындағы тігіс жолақтың бірімен бастап және басқа бірімен аяқтап қайымдайды. Тігіс жолағы аяғын бекітеді  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет3.3. Қосымша материал жолағы бар қымтаулы тігісті қайымдауМатериалдың қосымша жолағын қымтаулы тігістің бүкіл ұзына бойына (а сур.) немесе оның аяғына ғана (б сур.) жатқызады. Материалдың қосымша жолағын қымтаулы тігістің бүкіл бойына (сур. а) немесе оның аяғына ғана (сур. б) жатқызады. Қосымша материал жолағын өңдеуді 1.3 тараушадан қараңыз 3.4. Қымтаулы тігісті ЫЖӨҚиықтан басталатын (жоғарыдан қараңыз) қымтаулы тігістер сияқты орындалады. Алдын-ала қымтаулы тігісті мықын аумағына иіп отыра тартады, нәтижесінде қымтаулы тігісті қайымтаған тігіс жолағы түзеледі 4. Қатпар-қымтаулы тігісті (қымтаулы тігістің түрі) өңдеу4.1. Қатпар-қымтаулы тігісті өлшеуҮш сызықпен белгілейді:1 — ортаңғы;— бүйір;— шеттік 4.2. Қатпар-қымтаулы тігісті қайымдауБүйір және шеттік сызығы бойынша тігіс жолақты бұрышқа дөңгелете отырып қайымдалады.  4.3. Қатпар-қымтаулы тігісті ЫЖӨҚатпар-қымтаулы тігісті шеттік сызығына дейін қайыра үтіктеуді   ИІНІШТІ ӨҢДЕУ ЖӘНЕ ОНЫ КИІМ- КЕШЕКПЕН БІРІКТІРУ1.Иініш түрлеріИініш — иықтың немесе белдің үстіңгі жағының қиылған бөлігі. Иініштер пішініне қарай тік (3.3, а сур), сопақшалы (3.3, б сур.) және пішінді (3.3, в сур.) боп келеді. Иініштерді қайымдалған (3.4, а сур.), жөрмелген (3.4, б сур.), жапсырма (3.4, в сур.) тігіспен жүзеге асырады. Иініштер қиылған (3.4 сур.) және киім-кешекпен тұтас пішілген боп бөлінеді (3.5 сур.).Киім-кешекпен тұтас пішілген иініштерді өңдеу бедерлі тігістерді немесе тұтас бөлікке күрделі қатпарларды салу тәрізді орындалады ( 2.3.6 тараушадан қараңыз).Иініштер бір шеті бекітілген және бекітілмеген болады. (3.6 сур.). Бір шеті бекітілмеген иініштерді негізгі бөлікке біріктірген кезде қымтаулы тігістер, бедерлер, қатпарлар, бүрмелер және т.б. өңделеді.      3.3 сур. 3.4 сур.   Бір шеті бекітілген иініштер астарлы және астарсыз болуы мүмкін.  3.3.2. Киім-кешектің негізгі бөлігімен бір шеті бекімеген иінішті біріктіру Операция және оны орындаудың техникалық шарттары Сурет1. Тік және сопақша иініштерді киім-кешекпен біріктіру1.1. Қайым тігісімен біріктіру1.1.1. Иніштерді негізгі бөлікпен қосып көктеуИініш бөлігі және негізгі бөлікті өңін ішіне қаратып қабаттайды. Қиықтарды беттестіреді. Иініш бойымен ұзындығы 1,5...2 см тік көктеу инешаншыммен қосып көктейді, тігіс ені - 0,9 см.  1.1.2. Иініштерді қосарлауИініштерді ені 1 см тігіспен иініш бойымен қосарлайды 1.1.3. Қосарлау жібін өңдеуТігісті айыра, қайыра үтіктейді, бастырады немесе айырады.     Операция және оны орындаудың техникалық шарттары Сурет1.2. Бастыру тігісімен өңдеуИінішті жөрмейді және қосарлайды (1 тігіс жолақ). Тігісті инішке қайыра үтіктейді және бастырады (2 тігіс жолақ). Бастырудың қосымша әдіп ені бастырған жіпке байланысты: ашық қиықты (сур. а) немесе жабық қиықты (б сур.). Ол әрлеу т ігісінің еніне 1 см қосқанға тең.  1.3. Жабық қиықтыны жапсырма тігіспен біріктіру1.3.1. Әрлеу тігіс жолағынан 0,5 см аспайтын енімен біріктіруНегізгі бөлікке иінішпен бекіту сызығын белгілейді. Иінішке төменгі жағынан сызық белгілейді. Кей жағдайларда иініштің төменгі шетін төсеме бөлікпен берік етуге болады.  Иініштің төменгі шетін белгілеген сызық бойынша қайыра үтіктейді немесе бүгіс тігіспен тігеді, сопақша шетіндегі қосымша әдіп тігісін жия үтіктейді немесе бұрыш-бұрыш қып кертеді.        Операция және оны орындаудың техникалық шарттары СуретБөліктің өң жағына өңін үстіне қаратып жатқызады. Негізгі бөлік сызығына иініштің төменгі шет сызығын беттестіреді; 0,1 ...0,5 см енді тігіспен айналдыра жөрмейді, бастырады 1.3.2. Әрлеу тігіс жолағынан 0,5 см аспайтын енімен біріктіруНегізгі бөлікке иінішті бастыратын сызықты белгілейді. Иініштің төменгі қиық пішіні сияқты көмкерме әдіпті пішеді. Көмкерме әдіп ені әрлеу тігіс жолағына 1,5-2,2 см қосқанға тең. Көмкерме әдіпті иінішпен өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды беттестіреді және иініштің төменгі қиығын көмкерме әдіп жағынан 0,5-0,7 см енді тігіспен әдіптейді (а сур.). Көмкерме әдіпті иініштің теріс жағына иеді, иініштен пайда болған оқалы тігіспен айналдыра жөрмейді, үтіктейді. Қаралып отырған моделіне сай инішті киім-кешекпен жапсырма тігіс арқылы біріктіреді (б сур). 2. Пішінді (бұрышты) иініштерді киім-кешекпен біріктіру және өңдеу2.1. Иінішті оны бастырған тігістен 0,2 см аспайтын енімен өңдеуБіріктіру тік және сопақша иініштерді біріктіргенге ұқсатып жапсырма тігіспен орындалады. Өзгешелігі иініш бұрышындағы қосымша әдіп жібін өңдеуде жатыр: ішкі бұрыштар тігіс сызығына 0,2 см (сур. а) алшақтықта жетпей кертіледі;  Операция және оны орындаудың техникалық шарттары СуретСыртқысын кертеді ( а сур.) немесе егер материал сапасы жараса қатпармен қабаттайды  2.2. Иініштерді бастырма тігісінен 0,2 см аспайтын енде өңдеу2.2.1. Жұқа және сетінегіш матадан жасалған иініштердің сыртқы бұрышын өңдеуИініштің төменгі шетін сызықпен белгілейді. Иініш бұрыштарын қосымша әдіпте 0,5...0,7 см енді тігіспен қайымдайды. Артықтарын кертіп тастайды, қайым тігісін қайыра үтіктейді. Бұрыштарын өң жағына айналдырады, түзетеді, үтіктейді. Иініш шетін белгілеген сызық бойымен бүгіп тігеді  2.2.2. Сетінемейтін қалың матадан жасалған иініштердің сыртқы бұрыштарын өңдеуҚосымша әдіптегі бұрыштарды кертеді және қиықтарды теріс жағынан білдірмей торлап тігеді. Содан соң бұрыштарды айналдырады  2.2.3. Иініштердің ішкі бұрыштарын өңдеу1. Қосымша немесе негізгі матадан пішетін иініштің бұрыштарын әдіптейді, әдіп тігіс жолағы иініште белгіленген сызықтан ішкі қиыққа қарай 0,1-0,2 см алшақтықта өтеді. Көмкерме әдіптің көлденең қиықтарын теріс жағына бүгеді.   Операция және оны орындаудың техникалық шарттары СуретТігістерді тігіс жолағына 0,1 см алшақтықта жетпейтіндей етіп бұрышқа кертеді (а сур.). Көмкерме әдіпті теріс жағына қарай бүгеді. Бұрышты негізгі матадан жасалған оқамен айналдыра жөрмейді, үтіктейді (б сур.) 2.3. Пішінді иініштерді киім-кешекпен біріктіру Пішінді иініштерді киім-кешекпен жапсырма тігіс арқылы техникалық шарттарға сай біріктіреді Ескерту. Пішінді иініштер иініш пішініне қарай пішілген көмкерме әдіппен өңделуі және киім-кешекпен жапсырма тігіспен біріктірілуі мүмкін3.Оқалы иінішті киім-кешекпен біріктіруОқа — киім-кешектің тігісіне орналасатын жіңішке әрлеу бөлігі. Оқаны әрлеу матасынан (тоқыма, тері, ши барқыт және т.б.) жасауға болады; ені 0,2 см және одан артық 3.1. Оқаны өңдеуОқаға арналған мата жолағын (ені оқа еніне екі еселеп, оған 1,5...2 см қосқанға тең) теріс жағынан бойлай ішіне қайыра үтіктейді   Операция және оны орындаудың техникалық шарттары Сурет3.2. Иінішті біріктіру және негізгі бөліктерИінішті жапсырма тігіспен жабық қиық арқылы біріктіреді. Оқаны иініш пен негізгі бөлік арасына салады Пішінді иініштерде оқа әуелі инішке қайып тігіледі (1 тігіс жолақ), оқа шетін ондағы белгіленген сызықпен беттестіреді, содан кейін иінішті киім-кешекпен бірктіреді (2 тігіс жолақ)   3.3.3. Бір шеті ашық иініштерді өңдеудің ерекшеліктері Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.Бір шеті бекітілген иініштерді өңдеу (3.6 сур.) 1.1. Астарлы иініштерді әдіптеуИінішті астарымен пішкенде оқа иініштен жасалуы керек; оқа ені моделіне қарай техникалық шарттарға сай анықталады 1.2. Иініш шетін көмкерме әдіппен әдіптеуИініштің төменгі қиығын пішілген көмкерме әдіппен өңдейді (ТШ-ға сай), көмкерме әдіпке астарды 0,8-1 см енді тігіспен қайымдайды. Тігісті астарға қайыра үтіктейді      Операция және оны орындаудың техникалық шарттары Сурет2. Бір шеті бекітілген иініштерді астарсыз өңдеу2.1. Иініштің төменгі шетін өңдеуБір шеті бекітілген иініштің төменгі шеті алдын ала жөрмелген ашық қиықты (а сур.) немесе жабық (б сур.) қиықпен бүгілген тігіспен өңделеді Бір шеті бекітілген иініштің төменгі шеті көмкерме әдіппен өңделеді. Өңдеу нәтижесі суретте көрсетілген Иінішті киім-кешекпен біріктіру Иініштерді киім-кешекпен машина тігіс жолағы арқылы жең ойындысы, мойындық және иық ойындысы қиығымен біріктіреді; егер иініш үлкен болса бүйір қиығымен де бірігеді. Содан соң бір шеті бекітілген иінішті киім-кешек бір тұтас өңделеді      ҚАЛТАЛАРДЫ ӨҢДЕУ1.Қалталардың түріҚалталар сәндік және пайдалану үшін салынады. Орналасу орнына қарай олар мына түрге бөлінеді:сыртқы (киім-кешектің өңіне тігіледі); ішкі (алдындағы астарға тігіледі немесе астарды өңірастымен біріктіретін тігіске).Құрылымына қарай қалталар бөлінеді:Қиылған — клапанды (3.7, а сур.), жапырақшалы (3.7, б сур.), жиектегі қалта (3.7. сур);Қиылмаған — тігіске орнатқан ( 3.7, г сур.); жапсырма (3.7, д сур.).3.7 сурҚалталарды өңдеу тәсілдері әртүрлі және киім-кешек, материал және қолданатын жабдық түріне байланысты болады.  3.4.2. Клапанды және бір көмкерме әдіпті қалталарды өңдеу Операция және оны орындаудың техникалық шарттары Сурет1. Пішім бөліктерін тексеруКлапан дайын. Көмкерме әдіп — негізгі матадан жасалатын бөлік; негіз жібі көмкерме әдіп ұзындығы бойымен өтеді (қалта шеті созылмас үшін); көмкерме әдіп ұзындығы қалта аузы ұзындығына 3...4 см қайымдау тігісіне қосқанға тең; ені - 5...6 см. Төменгі қиығын өңдеу үшін қолданылады.  Ойып түсірілген әдіп — астар немесе негізгі матадан жасалатын бөлік; ұзындығы көмкеме әдіптікіне тең, ені - 6...7 см; негіз жібі бөлік бойынан жүреді (қалта шеті созылмас үшін)      Операция және оны орындаудың техникалық шарттары СуретҚалта астары — арнайы қалта матасынан, сәтен, бөз немесе астар матасынан жасалатын бөлік; негіз жібі – қалтаға қол салуына қарай; ұзындығы бөліктің енінен екі есе; ені - ойып түсірілген әдіп ұзындығына тең; Екі бөліктен тұруы мүмкін Үлескер — желімделетін немесе желімделмейтін (бөз, коленкор немесе басқа да мақта-маталы матадан) материалдан жасалатын бөлік, негіз жібі қалта аузы сызығы бойымен өтеді (қалта аузы созылып кетпес үшін); ұзындығы қалта аузы сызығы ұзындығына 8...9 см қосқанға тең, ені – 5...6 см.   2. Қалта аузын белгілеуҮш сызықпен белгілейді: бір ұзына бойымен 1 (қалта бағытын анықтайтын сызық) және екі көлденең 2 және 3 (қалта аузы ұзындығын шектейтін сызықтар) 3. Үлескерді төсеуТеріс жағынан екі параллель тігіс жолақпен қиықтан 0,5 алшақтықта ұзындығы 2-3 см, тік инешаншыммен жөрмейді, үлескердің ортасы алдыңғы көлденең сызықпен сәйкестендіріледі, ал бүйір жақтары қалтаның шығып тұратын сызығынан әрбір жағынан 3-4 см асатындай болады. Егер үлескер желімді болса, оны үтікпен алдыңғы жақтың теріс бетінен желімделмейтін үлкескерге ұқсатып бекітеді    Операция және оны орындаудың техникалық шарттары Сурет4. Қалта астарын өңдеу4.1. Ойып түсірілген әдіпті бастыра тігуҚалта астарына ойып түсірілген әдіпті жатқызады, үстіңгі, бүйір қиықтарын теңестіреді; қиықтарын 0,7... 0,9 см бүгеді және 0,1... 0,2 см енді тігіспен бастырады (1 тігіс жолақ) 4.2. Көмкерме әдіпті қайымдауКөмкерме әдіпті астардың басқа шетіне 0,8-1 см енді тігіспен қайымдайды, қосымша әдіпті қалта астарына қайыра үтіктейді (2 тігіс жолақ) 5. Клапанды қайып тігуКлапанды өңімен киім-кешектің өңіне қиығы төмен қаратып жатқызады. Клапанға қайымдау сызығы мен алдыңғы қалта аузы сызығы беттестіріледі және айналдыра жөрмеледі. Клапанды белгілеген сызықпен қайып тігеді, тігіс жолақтың басында және соңында бекітпе жасалады (3 тігіс жолақ) 6. Клапанның қосымша әдібін бүгіп тігуҚосымша әдіпті клапан жағына қарай бүгеді және бүгіп тігеді 7. Көмкерме әдіпті бүгіп тігу және қайып тігуКлапанды бүккен тігіс аралығына астары қайып тігілген көмкерме әдіпті салады. Көмкерме әдіпті өңін төменге қаратып салады, ұшы клапан ұшынан әрбір жағынан 1,5-2 см асып шығып тұруы керек. Көмкерме әдіпті 0,4-0,5 см (жиек еніне тең)     Операция және оны орындаудың техникалық шарттары Суретенді тігіспен ққсып көктейдә, 0,5...0,6 см енді тігіспен қайып тігеді. Қайып тіккен тігіс жолағы қатаң түрде қалтаның белгілеген сызығымен басталып, аяқталуы керек (4 тігіс жолақ) 8. Көмкерме әдіпті қайып тіккен тігісті айыра үтіктеуКөмкерме әдіпті қайып тіккен тігісті айыра үтіктейді. Клапан әдібін бүгіп көктеген және көмкерме әдіпті қосып көктеген тігіс жолағын сөгеді 9. Қалта аузы аумағында алдын қиюАлдыңғы жақты қалта сызығы бойынша үлескер жағынан ортасынан екі жаққа кеткен тігіс жолағы арасынан қияды, тігіс жолағы аяғына 0,5-0,6 см алшақтықта жетпейді, әрі қарай матаны тігіс жолағы аяғына 45°-та, 0,1-0,2 см алшақтықта қияды 10. Жиекті айналдыру, айналдыра жөрмеу және бекітуПайда болған тесікке көмкерме әдіпті айналдырады, жиекті тегістейді (жиек ені көмкерме әдіпті бастырған тігіс еніне байланысты). Алынған жиекті ұзындығы 0,5-0,7 см қиғаш инешаншыммен көмкерме әдіпті бастырған тігістен 0,2 см алыс тігеді. Жиекті тігіс жолақпен (5 тігіс жолақ) бастырған тігіске бекітеді. Айналдыра жөрмеген тігіс жолағын сөгеді және ЫЖӨ жүргізіледі  Операция және оны орындаудың техникалық шарттары Сурет11. Ойып түсірілген әдіпті астарымен қайып тігуКлапанды төмен түсіреді, клапанды қайып тіккен тігісін теріс жағына бүгеді. Клапанды әдіптеу тігісін 1-1,5 см жабатындай етіп қалта астарын жоғары қарай бүгеді және үлескер жағынан клапанды қайымдаған тігіске ойып түсірілген әдіппен бірге астарды қайып тігеді (6 тігіс жолақ) 12. Қалта ұшын бекіту және астарды қайып тігуЖиекті түзейді және клапанды қайып тіккен тігіс арасына жөрмейді. Қалта түбіндегі бұрыштарды теріс жағына түзейді және үш машина тігіс жолағымен қайып тігеді. Қалтаның үстіңгі бөлігіне астарды қайып тіккен кезде (7 тігіс жолақ) есте ұстар нәрсе – бүйір жақтарының астарын қайып тіккен тігіс жолақтарының арасы клапанға қарағанда әрбір жағынан 0,5 см артық болуы керек (клапан қалтаға еркін орналасуы үшін, сондай-ақ қалтаның сыйымдылығы да көбірек болуы үшін керек) 13. Клапанды қайып тіккен тігісті өңдеу, қалта бұрыштарына бекітпені орнатуКлапанды қайып тігу тігісі тік инешаншыммен қайып тігу тігісінен 0,7-0,8 см алшақтықта жөрмеледі. Үтіктеледі. Жөрмеу тігісін сөгеді және қайтадан өң жағынан екі қабатталған үтік төсемімен үтіктеледі. Қалта түбіне өң жағынан машинамен немесе қолмен клапанды түріп қойып бекітпелер қойылады. Бекітпе ұзындығы жиек еніне тең (8 тігіс жолақ)  Операция және оны орындаудың техникалық шарттары Сурет14. Қалтаны ЫЖӨДайын қалтаны теріс жағынан үтіктейді, содан соң өң жағынан екі қабатталған үтік төсемімен үтіктеледі— 3.4.3. Күрделі жиектегі қалталарды өңдеу Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.Қалта бөліктері пішімдерін тексеруКөмкермеәдіп — негізгі матадан жасалған екі бөлік; негіз жібі – бөлік бойына; ұзындығы қалта аузы ұзындығына 3-4 см қосқанға тең, ені 3,5-4 смОйып түсірілген әдіп — негізгі матадан жасалған бөлік; негіз жібі алды сияқты жүргізіледі; ұзындыңы көмкерме әдіп ұзындығына тең, ені - 6-7 см Қалта астары — астар немесе арнайы матадан жасалатын бөлік; негізастары немесе арнайы матадан жасалатын бөлік; негіз жібі – қалтаға қол салатын жақпен; ұзындығы екі еселенген еніне тең, ені - ойып түсірілген әдіптің ұзындығына тең (қалта астары екі бөлікті болуы мүмкін) Үлескер (3.4.2 қараңыз)      Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.Қалта аузын өлшеу. Үлескерді төсеуҚалтаны үш сызықпен белгілейді: 1 сызық қалта бағытын анықтайды, басқа екеуі (2 және 3) ұзындығын шектейді. Үлескерді техникалық шарттарға сай жөрмейді (желімдейді) 3. Ойып түсірілген әдіпті қалта астарына бастыру (қайып тігу)Жұқа матадан жасалған киім-кешекте (а сур.) ойып түсірілген әдіп қалта астарына қиықты 0,7-0,8 см баса бастырылады (1 тігіс жолақ); тігіс ені 0,1-0,2 см. Қалың маталы киім-кешекте (б сур.) ойып түсірілген әдіп қалта астарына 0,8-1 см енде қайып тігіледі (1 тігіс жолақ); тігісті астарға қайыр үтіктейді 4. Көмкерме әдіпті қайып тігуАстардың екінші аяғына көмкерме әдіпті 0,7-1 см енді тігіспен қайып тігеді. Тігісті астарға қайыра үтіктейді (2 тігіс жолақ) 5. Көмкерме әдіпті алдына қайып тігу. Тігістерді айыра үтіктеуАлдының өң жағынан қалтаның белгіленген сызығының аралығына көмкерме әдіпті 0,4-0,5 см енді тігіспен қайып тігеді, мұнда көмкерме әдіп әрбір жақтан белгіленген шектеу сызықтарынан 1,5-2 см шығып тұрады (3 және 3' тігіс жолақ). Тігіс жолақтар параллель және бір деңгейде болуы керек. Көмкерме әдіпті қайып тіккен тігісті үтіктейді  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет6. Қалта аузы аумағынан алдын қиюҚалта аузы аумағында алдын үлескер жақтан қияды, қиық тігістер аралығы ортасы бойынша аяқ жақтың орта тұсынан оған 0,8-1 см жетпей және тігіс жолағы аяғын 45° қақ айыра өтеді  7. Жиектерді жөрмеу және төменгі жиекті бекітуКөмкерме әдіпті жиекті айналдырады, түзейді, жөрмейді (0,7-0,8 см ұзындықтағы қиғаш инешаншыммен қайып тігу тігісінен 0,3-0,4 см алшақтықта). Төменгі жиекті өңімен көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске машина тігіс жолағымен (4 тігіс жолақ) бекітеді. Жиектерді түзейді және өзара қиғаш инешаншыммен көктейді 8. Ойып түсірілген әдіпті астарымен үстіңгі көмкерме әдіпке қайып тігу. Қалта астарын қайымдау. Қалтаны ЫЖӨОйып түсірілген әдіпті астардың ұшы үстіңгі көмкерме әдіпке тік инешаншыммен жөрмеледі және үстіңгі көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске қайып тігіледі (5 тігіс жолақ). Қалта түбі кері машина тігіс жолағымен бекітіледі, осы уақытта қалта астарын тігіс жолақты бұрышқа айналдыра отырып қайымдайды (6 тігіс жолақ). Қалта өңінен және теріс жағынан дымқыл үтік төсемімен жеңіл үтіктеледі. Уақытша тігіс жолақтарын сөгеді, қалтаны толық кепкенше үтіктейді  3.4.4. Қарапайым жиектегі қалталарды өңдеуОперация және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Пішім бөліктерін тексеруКөмкерме әдіптер — негізгі матадан жасалған екі бөлік; негіз жібі бөлік бойымен өтеді; ені екі еселенген жиек еніне қайымдаған тігіс әдібін қосқанға тең. Ұзындығы қалта аузына 3-4 см қосқанға тең Ойып түсірілген әдіп — негізгі маталы бөлік; негіз жібі – алдынікі тәрізді; ені – 6-7 см, ұзындығы қалта аузы ұзындығына 3-4 см қосқанға тең Қалта астары – екі бөліктен тұруы мүмкін, негіз екі бөліктен тұруы мүмкін, негіз жібі – қол бағытымен; ені көмкерме әдіп ұзындығына тең, ұзындығы – қалта астарының екі еселенген ені.  Үлескер (3.4.2 тараушасын қараңыз) 2. Қалта аузын өлшеу. Үлескерді төсеуҚалта аузы үш негізгі сызықпен белгіленеді 1, 2, 3 ( 3.4.2 тараушасын қараңыз) және екі қосымша сызықпен (қосымша сызықтар арасының алшақтығы төрт жиекке тең)          Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Көмкерме әдіпті өңдеуҮстіңгі көмкерме әдіпті өңінің ортасын бойлай сыртына қайыра үтіктейді (а сур.), ішін өңінің 1/3 енін сыртына қайыра үтіктейді (б сур.) 4. Көмкерме әдіпті қайып тігуКөмкерме әдіптерді бүктелген қалпы белгіленген қосымша сызықтар аралығына орналастырып, әдіптейді. Әрқайсысын жиек енінің көмкерме әдіп бүгілісімен тең алшақтықта қайып тігеді. Көмкерме әдіптер қалта аузынан әрбір жағынан 2 см артық болу керек (1 және 1' тігіс жолақтар) 5. Қалта аузы аумағында алдын қию. Көмкерме әдіптерді айналдыра жөрмеуҚалтаға арналған тесікті үлескер жағынан техникалық шарттарға сай қияды (3.4.2 тараушасын қараңыз). Жиектерді айналдырады, түзейді, ұзындығы 0,7-0,8 см қиғаш инешаншыммен көмкерме әдіпті қайып тіккен тігістен 0,4-0,5 см алшақтықта айналдыра жөрмейді. Көмкерме әдіпті айқас қол инешаншыммен бүгіліс аралығында біріктіреді 6. Астарды төменгі көмкерме әдіпке қайып тігуҚалта астарының бір аяғын төменгі көмкерме әдіпке 0,7-1см енді тігіспен қайып тігеді. Тігісті қалта астарына қайыра үтіктейді (2 тігіс жолақ)  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет7. Ойып түсірілген әдіпті қайып тігу (бастыра тігу). Үстіңгі көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске ойып түсірілген әдіпті қайып тігуОйып түсірілген әдіпті қалта астарының басқа қиығына (3.4.3 тараушасын қар.) қайып немесе бастыра тігеді (3 тігіс жолақ). Ойып түсірілген әдіпті үстіңгі көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске үлескер жағынан қайып тігеді (4 тігіс жолақ)  8. Астарды қайымдауМашинаның үш тігіс жолағымен қалта түбіне бұрыштарды бекітеді, сол уақытта қатар қалта астарын 1-1,5 см енді тігіспен қайымдайды (5 тігіс жолақ). Қалтаны өңінен және теріс жағынан дымқыл үтік төсемімен үтіктейді. Уақытша тігіс жолақтарын сөгеді, қалтаны қайтадан үтіктейді  3.4.5. Клапанды және екі көмкерме әдіпті қалтаны өңдеу Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Пішім бөліктерін тексеруКлапан — толық өңделген.  Көмкерме әдіп — негізгі матадан жасалған екі бөлік; негіз жібі – көмкерме әдіп бойымен (қалта шетінің созылып кетпесі үшін); ұзындығы қалта түбі ұзындығына қалта астарын қайымдаған 3-4 см тігісті қосқанға тең, ені – 3,5-4,5 см. Ойып түсірілген әдіп — астар немесе негізгі матадан жасалған бөлік; ұзындығы көмкерме әдіп ұзындығына тең, ені – 6-7 см; ұзындығы көмкерме әдіп ұзындығына тең, ені – 6-7 см; негіз жібі – бөлік бойымен (қалта аузы созылып кетпесі үшін)     Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретҚалта астары — арнайы қалта матасынан, сәтен, бөз немесе астар матасынан жасалатын бөлік; негіз жібі – қалтаға қол салатын бағытпен өтеді. Ұзындығы екі еселенген еніне тең, ені – ойып түсірілген әдіп ұзындығына тең, қалта астары екі бөліктен тұруы мүмкін. Үлескер — желімді немесе желімсіз (бөз, коленкора немесе басқа мақта-матадан) болуы мүмкін, негіз жібі – қалта аузы сызығы бойымен (қалта аузы созылып кетпесі үшін), ұзындығы қалта аузы ұзындығына 8-9 см қосқанға тең, ені 5-6 см  2. Қалта аузы сызығын өлшеуҚалта аузын үш негізгі ( сур. 1,2,3 сызықтар) және екі қосымша сызықпен (суреттегі нүктелі-үзілмелі сызық) белгілейді. Қосымша сызықтар аралығының алшақтығы төрт жиекке тең 3. Үлескерді төсеуҮлескер техникалық шарттарға сай төселеді (3.4.2 тараушасын қар.) 4. Көмкерме әдіптерді өңдеуҮстіңгі көмкерме әдіпті ортасынан бойлай өңінен жоғары қайыра үтіктейді (а сур.). Төменгі көмкерме әдіпті 1/3 еніне бөлік бойымен өңінен жоғары қайыра үтіктейді (б сур.). Екі көмкерме әдіпте де қайып тігу сызығын белгілейді (3.4.4 тараушасын қараңыз)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретКөмкерме әдіпті клапанның өңіне клапан сызығы мен көмкерме әдіпті әдіптеу сызығын беттестіріп қабаттайды және машина тігіс жолағымен 1 біріктіреді, тігіс жолағы клапандағы және қиық жақтағы көмкерме әдіптен 0,1-0,8 см алшақтықтан өтеді, ал көмкерме әдіп ұшы клапаннан екі жағынан да 1,5-2 см ұзын болады 5. Алдына көмкерме әдіпті қайып тігуАлдының өң жағындағы көмекші сызықтарға көмкерме әдіпті бүгіп жатқызады: үстіңгісі – клапан астарымен жоғары, төменгісі – жалпақ жағымен жоғары. Көмкерме әдіпті көмкерме әдіп жағынан (2 және 2 тігіс жолақ) мынадай етіп қайып тігеді:■Тігіс жолақтарының арасының алшақтығы екі еселенген жиек еніне тең;■Тігіс жолақтар параллель;■Тігіс жолақтар бір деңгейде басталып, аяқталады;■Жиек ені дайын күйінде бар ұзындығына тең;■Жиектер өзара симметриялы болуы керек 6. Қалта аузы аумағында алдын қиюТехникалық шарттарға сай орындалады  7. Көмкерме әдіпті қайып тіккен тігістерді өңдеуБөліктерді теріс жағына аударады, жиектерді, қалтаның аяғындағы бұрыштарды түзейді және үш машина тігіс жолағымен бекітеді. Көмкерме әдіпті әдіптген тігісті 0,4-0,5 см енді қиғаш инешаншыммен (инешаншым ұзындығы 0,8-1 см) айналдыра жөрмейді. Жиектерді қол айқас инешаншымы аралығына (клапан қалта ішінде болады) біріктіреді. Дымқыл үтік төсемімен жеңіл үтіктейді  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет8. Қалта астарын көмкерме әдіптің төменгі қиығына қайып тігуҚалта астарын төменгі көмкерме әдіппен өңін ішіне қарата қабаттайды, қиықтарды беттестіреді және 0,8-1 см енді тігіспен (3 тігіс жолақ) қайып тігеді. Тігісті астарға қайыра үтіктейді 9. Ойып түсірілген көмкерме әдіпті қалта астарына бастыра тігуОйып түсірілген көмкерме әдіптің теріс жағына өңімен қалта астарын беттестіреді, үстіңгі мен бүйір қиықтарын беттестіреді, төменгі қиығын бүгеді (0,7-0,9 см-ге) және 0,1-0,2 см енді тігіспен қалта астарына бастыра тігеді 10. Ойып түсірілген әдіпті астарымен бірге үстіңгі көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске қайып тігуКөмкерме әдіптің үстіңгі қайып тіккен тігісінің қиығын ойып түсірілген әдіптің үстіңгі қиығымен беттестіреді. Ойып түсірілген әдіпті клапанмен үстіңгі көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске қайып тігеді (5 тігіс жолақ)11. Қалта астарын қайымдауҚалта астарын техникалық шарттарға сай қайымдайды (6 тігіс жолақ) (3.4.2 тараушасын қараңыз)12. Қалтаны ЫЖӨҚалтаны жеңіл үтіктейді, уақытша тігіс жолақтарын сөгеді,қалтаны қайтадан үтіктейді  3.4.6.Ұшы қондырылған жапырақшалы қалтаны өңдеу Операция және орындаудың техникалық шарттары Сурет1. Қалта пішімі бөліктерін тексеруЖапырақша — дайын күйінде. Негіз жібі алдынікі тәрізді өтеді; ені – модель үлгісі бойынша, ұзындығы дайын күйіндегі қалта ұзындығына 3-4 см қосқанға тең. Жапырақшаға дайын күйіндегі ен сызығын белгілейді     Операция және орындаудың техникалық шарттары СуретОйып түсірілген әдіп — негізгі матадан жасалатын бөлік. Негіз жібі алдынікі сияқты өтеді; ні 5-6 см тең, ұзындығы – жапырақша ұзындығына тең.  Үлескер — астар материалынан жасалатын бөлік; негіз жібі қалта аузы сызығы бойымен өтеді, ені 7-8 см, ұзындығы - қалта ұзындығына 8-9 см қосқанға тең.  Қалта астары — екі бөлшекті бөлік.   2. Қалта аузын өлшеуҚалтаны жапырақша енін, қалтаның орналасуы және ұзындығын анықтайтын төрт сызықпен белгілейді: ұзына бойғы екі сызық аралығының алшақтығы дайын күйіндегі жапырақша еніне тең. Осы сызық бойынша жапырақша мен ойып түсірілген әдіпті қайып тігеді. Екі көлденең сызық алшақтығы дайын күйіндегі қалта ұзындығына тең 3. Үлескерді төсеуҮлескер ортасы (бүйір қиығы бойынша) алдындағы жапырақша енінің ортасымен сәйкесуі керек. Үлескерді төсеуді техникалық шарттарға сай жүзеге асырады 4. Қалта бөліктерін алдына қайып тігуЖапырақшаны алдына қайып тігеді, оны жапырақша астарымен жоғары орналастырып, жапырақшадағы сызықты (ені дайын күйінде) қалтаның белгіленген төменгі сызығымен біріктіреді. Жапырақша әрбір жағынан белгілеген сызықтарды 1,5-2 см жауып тұруы керек.  Операция және орындаудың техникалық шарттары СуретЖапырақша өңін төмен қаратып қалта астарын қиықтарын беттестіре жатқызады, бүгіп тігеді. Ойып түсірілген әдіпті қалтаның белгіленген үстіңгі сызығына өңін төмен қаратып бүгіп тігеді; тігіс ені 0,7-1 см-ге тең.Жапырақшаны қалта астары мен алдындағы ойып түсірілген әдіппен (2 тігіс жолақ) қайып тігеді (1 тігіс жолақ)  5. Қалта астарын ойып түсірілген әдіп қиығына қайып тігуҚалта астарын ойып түсірілген әдіппен өңін ішіне қарата қабаттайды, қиықтарды беттестіреді және 0,8-1 см (3 тігіс жолақ) енді машина тігісімен біріктіреді. Тігісті қалта астарына қайыра үтіктейді 6. Қалта аузы аумағындағы алдын қиюТехникалық шарттарға сай орындалады 7. Бөліктерді айналдыру және жапырақша мен ойып түсірілген әдіптің қайып тіккен тігісін жөрмеуАйналдыру мен жөрмеу техникалық шарттарға сай орындалады  Операция және орындаудың техникалық шарттары СуретЖапырақша шетін бөліктер қисық болып кетпеуін бақылай отыра ойып түсірілген әдіпке жөрмейді 8. Қалта түбін бекітуЖапырақшаның бүйір жағынан негізгі бөлікті бүктейді және үш машина тігіс жолағымен қалта түбін бекітеді, сол уақытта қалта астарын 1-1,5 см енді тігіспен қайымдайды (4 тігіс жолақ 4). Түбін жөрмейді. Қалтаны жеңіл үтіктейді, уақытша тігіс жолақтарын сөгеді. Қалтаны қайта үтіктейді Ескерту. Алдыңғы жаққа ойып түсірілген әдіпті қайып тіккен тігіс алдыңғы жаққа қайыра немесе айыра үтіктелуі мүмкін (модель үлгісіне немесе матаның қасиетіне байланысты) 3.4.7. Ұшы бастырылған жапырақшалы қалталарды өңдеу Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретҚалта пішім бөліктерін тексеруЖапырақша – дайын күйінде; негіз жібі - алдынікіндей (3.1.2 тараушасын қараңыз).  Қалта астары – екі бөлшектен тұратын бөлік   Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретҮлескер — 3.4.2 тараушасын қараңыз Ойып түсірілген әдіп (егер жапырақша ені 3 см-ден кем болса) — негізгі матадан жасалатын бөлік; негіз жібі алдынікі тәрізді өтеді  2. Қалта астарын өлшеу. Үлескерді төсеуҮш сызықпен белгілейді: ұзына бойы қалтаның орналасатын жерін анықтайды, көлденеңдері – қалта аузы ұзындығы. Үлескер техникалық шарттарға сай енінің 2/3 –індей жапырақшаның орналасатын жеріне кіретіндей етіп тігіледі 3. Жапырақшаны қалта астарымен біріктіруҚалта астарын жапырақшаның қалта астарымен өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды беттестіреді және жапырақша ені сызығынан жапырақша әдібі жағына қарай (1 тігіс жолақ) 0,1-0,2 см алшақтықта машина тігіс жолағымен біріктіріледі. Қалта астары бөліктерін қайымдау үшін әдіп беріледі: ол үшін астарды жапырақша енінен 1,5-2 см қатынасында жібереді 4. Жапырақшаны алдына қайып тігуЖапырақшаны алдына өңін төмен жіберіп жаяды, жапырақшадағы сызықты қалта алдындағы сызықпен беттестіреді; жөрмейді және қайып тігеді (2 тігіс жолақ). (Жапырақша мен қалта астарын бір тігіс жолағымен қайып тігуге рұқсат беріледі.) Жапырақшаны қайып тіккен тігіс айыра үтіктеледі  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет4.Жапырақша ені 3 см артық болған кезде астарды алдына қайып тігуӨңін төмен қаратып жапырақшаны қайып тіккен тігіс аралығына қалта астарының екінші бөлшегін жаяды және жапырақшаны қайып тіккен тігістен (3 тігіс жолақ) 0,8-1 см алшақтықта қайып тігеді; тігіс жолағын қалтаның тік шектеу сызығымен сәйкес төсейді; тігіс жолағын осы сызықтарға 0,3 см жетпей бастап және аяқтайды 6. Жапырақша ені 3 см-ден кем болған кезде қалта астарын қайып тігу6.1. Ойып түсірілген әдіпке қалта астарын қайып тігуНегізгі матадан жасалған ойып түсірілген әдіпке астарды 0,8-1 см енді тігіспен қайып тігеді (3 тігіс жолақ). Тігісті астарға қайыра үтіктейді 6.2. Ойып түсірілген әдіпті алдына қайып тігуОйып түсірілген әдіпті қалта астары (5 тармақшаны қараңыз, 3 тігіс жолақ) тәрізді қайып тігеді (4 тігіс жолақ). Қайып тіккен тігісті айыра үтіктейді 7. Қалта аузы аумағындағы алдын қию. Қалта астарын қайымдауҚалта аузы аумағында алдын техникалық шарттарға сай қияды; қалта бөліктерін айналдырады, түзейді. Жапырақшаның қайып тіккен тігісін жөрмейді, жапырақшаны алдына бір тігіс жолақпен жөрмейді. Қалта түбіндегі ішкі бұрыштарды екі машина тігіс жолақпен бекітеді, бір уақытта 1-1,5 см енді тігіспен қалта астарын қайымдайды  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет8. Жапырақша түбін бекіту. Қалтаны ЫЖӨ1 тәсіл. Жапырақша түбін өң және теріс жағынан 3 тәсілмен бекітеді. Жапырақша түбін алдына 0,5-0,7 см енді тігіспен бастырады (5 тігіс жолақ) және жасырын инешаншыммен (шетінен 0,2 см бастап) жапырақшаның бүйір жақтарын өңімен жапсыра тігеді (5' тігіс жолақ) 2 тәсіл. Жапырақша түбін екі қабатталған әрлеу тігіс жолағымен бастырады (6 тігіс жолақ) 3 тәсіл. Өңімен жасырын инешаншыммен ( 0,2 см шетінен алшақтықта) (6 тігіс жолақ) жапырақшаның бүйір жақтарын жапсыра тігеді (инешаншым жиілігі 1 см-ге 4-5); теріс жағынан - сирек қайған немесе қиғаш инешаншыммен үлескер жағынан (6' тігіс жолақ) жапырақша шетінен 0,5 см алшақтықта өң жағынан білдірмей жапсыра тігеді  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретҚалта дайын күйінде үтіктеледіЕскерту. Қиғаш немесе сирек қайған инешаншыммен жапырақша түбін үлескер жағынан бекіту барлық жағдайда ұсынылады.   8.Жапсырмалы қалтаның түрлеріЖапсырмалы қалталар әртүрлі пішінде болуы мүмкін. Қалтаның үстіңгі шеті жапырақшамен, клапан, көмкерме әдіп, қиғаш көмкермемен, жиектеме тігіспен және т.с.с. өңделуі мүмкін. Жапсырмалы қалталар астармен және астарсыз да өңделеді. 3.8 суретте жапсырмалы қалталардың кейбір түрлері көрсетілген: а мен б — қарапайым; в мен г — күрделі.Жапсырмалы қалталарды өңдеу үрдісі екі кезеңнен тұрады: қалта бөліктерін жинақтау және оларды киім-кешекпен бекіту.    3.7 сур  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қол тәсілдерімен өңдеу1.1. Пішім бөліктерін тексеруЖапсырмалы қалта — әдіптермен пішіледі: үстіңгі қиық бойынша 3-3,5 см, қалған жақтарынан – 1 см. Қалта астары — қалта астары бөлігімен қосымша әдіпті шегіндіре отырып пішіледі. Барлық қиық бойынша тігістерге қосымша әдіп жүргізіледі.Ернеу. Қалтада желімді материалдан астар болуы мүмкін;астар өлшемі қалтаның дайын күйіндегі өлшеміне тең. Ернеуді төсеуЕрнеуді қалтаның қосымша әдібіне шамалы тарта отырып төсейді, оның төменгі шеті қосымша әдіптің бүктелген сызығына 0,1-0,2 см жетпеуі керек. Егер қалта тұтас қосарланған болса, ернеу қойылмайды (қалтаның үстіңгі шеті сызығына 0,1-0,2 см жеткізбей желімді төсемені төсейді) 1.3. Қалтаның бүйір және үстіңгі шеттерін өңдеуҚалта әдібін қалтаның өңіне бүктелген сызық бойынша түреді, бүйір қиықтарын беттестіреді; сыртына бүйір сызықтарынан 0,1-0,2 см қадыра отырып қайып тігеді.Қалтаның бұрышындағы артық жерлерді кертеді, жөрмеу тігісін 0,2-0,3 см қияды. Айналдырады, бұрыштарды түзейді, бұрыштарды айналдыра жөрмейді, қалтаның бүйір және төменгі қосымша әдібін ұзындығы 1-1,5 см тік инешаншыммен шетінен 0,5 см қалдыра бүгіп көктейді. Үтіктейді   Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретЕскерту. Егер қалта бұрышы сопақша тәрізді болса, жұқа маталы киім-кешекте қосымша әдіп бұрышындағы мата артықтарын ұсақ қатпар жасап, жия үтіктейді, қалың маталы киім-кешекте бұрыштарды кертеді.Кертілген бұрыштар қалта сызығына 0,3 см жетпеуі керек. 1.Қалтаны астарымен біріктіруҚалтаның теріс жағына астарын теріс жағын төмен қаратып жаяды. Қалта қиықтарын теріс жағына бүктейді және қалта астарын қалтаның көктеліп біткен қосымша әдібіне жасырын инешаншыммен тігеді (инешаншым жиілігі – 1 см-ге 2-3). Астар қалтаның бүйір және төменгі шетіне 0,2-0,5 см жетпейді, ал үстіңгі шетіне 2-2,5 см жетпейді. Қалта үтіктеледі. Көктеу тігіс жолағы сөгіледі. Қалтаны толық кепкенше үтіктейді 2. Машина тәсіліміне өңдеу2.1. Пішім бөліктерін тексеруЖапсырмалы қалта — үстіңгі қиық бойынша әдіп – 3-3,5 см, бүйір және төменгі - 0,5-0,7 см. Қалта астары — жапсырмалы қалта бөліктері бойынша пішіледі (үстіңгі әдібін шектейді, қиық бойынша әдіптерді қосады), бірақ оның бүйір және төменгі жақтарынан 0,2-0,3 см кіші. Ернеу 2.2. Ернеуді төсеуЖелімсіз ернеуді үстіңгі шеті бойынша төсейді, қиғаш инешаншыммен тігеді (1 см-ге 2-3). Желімді ернеуді қосымша әдіпке бүктеу сызығынан 0,1-0,2 см алшақтықта желімдейді  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.3. Қалтаның үстіңгі әдібіне астарын қайып тігуҚалта астарымен өңі ішіне қарап қабатталады, үстіңгі қиықтары беттестіріледі және астарды 0,5-0,7 см енді тігіспен қайып тігеді ( 1 тігіс жолақ). Тігісті астарға қайыра үтіктейді. Кезекті айналдыру үшін астарды қайып тіккен тігіс жолағын аумақтың ортасынан 4,5 см ұзындықта үзеді 2.4. Қалтаның бүйір және төменгі жақтарын құрастырып тігуАстарлы қалтаны үстіңгі сызығы бойынша майыстырады, өңін ішіне қарата қабаттайды, қиықтарды беттестіреді. Қалтаның бүйір және төменгі жағынан ұзындығы 1-1,5 см тік инешаншыммен қиықтан 0,5-0,5 см алшақтыққа көктейді, негізгі маталы қалтаның бұрышын тығыздайды. Бүйір және төменгі қиықтарды 0,5-0,7 см енді тігіспен (қалта астары бойынша) құрап тігеді (2 тігіс жолақ). Көктеу тігіс жолағын сөгеді. Бұрыштарды кертеді. Тігістегі саңылау арқылы аударады, қалта матасынан оқа жасап айналдыра жөрмейді. Қайымдалмаған аумақта астарды жасырын инешаншыммыен тігеді. Үтіктейді. Уақытша тігістерді сөгеді. Қалтаны үтіктейді  3.4.10. Өңделген жапсырмалы қалтаны киім-кешекпен қолмен біріктіру Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қалтаны өлшеуАлдына қалтаның орналасуы мен өлшеміне қарай үстіңгі және бүйір сызықтарын белгілейді  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет2. Үлескерді төсеуТехникалық шарттарға сай төсейді 3. Қалтаны алдына жөрмеуҚалтаны белгіленген сызыққа сәйкес өңін үстіне қаратып алдына жатқызады. Қалтаны ұзындығы 2-2,5 см тік көктеу иншешаншыммен шетінен 0,5 алшақтықта жөрмейді 4. Қалтаны тігуҚалтаны өңінен жасырын инешаншыммен 1 см-ге 3-4 жиілікпен жапсыра тігеді, алдын қалта шетінен 0,1-0,2 см қайырады. Қалта түбін үлескер жақтан алты-сегіз қолмен айқас инешаншым арқылы өңінен білдірмей бекітеді (2 және 2' тігіс жолақ).Жөрмеу тігіс жолағын сөгеді, қалтаны үтіктейді  3.4.11. Жапсырмалы қалтаны киім-кешекпен әрлеу тігіс жолағымен біріктіру Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Өңделген қалтаны біріктіру1.1. Алдындағы қалтаны өлшеу, үлескерді төсеу3.4.10 тараушасын, 1 мен 2 операцияны қараңыз 1.2. Қалтаны алдына жөрмеу3.4.10 тараушасын, 3 операцияны қараңыз  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.3. Қалтаны бастыра тігу Қалтаны алдына моделіне байланысты бастыра тігеді (1 тігіс жолақ). Егер тігіс ені 0,5 см-ден артық болса, онда қалта шетін алдына жасырын инешаншыммен өңінен тігеді (3.4.10 тараушасын, 4 операцияны қараңыз).Қалта шетін теріс жағынан (үлескер жақтан) айқас инешаншыммен бекітеді (2 тігіс жолақ) (3.4.10 тараушасын, 4 операцияны қараңыз) 2. Өңделмеген қалтаны біріктіру2.1. Ернеуді қалта шетіне төсеу3.4.9 тараушасын, 1.2 операцияны қараңыз 2.2. Қалта әдібін жөрмеуҚалта әдібін теріс жағына жөрмейді және үтіктейді 2.3. Қалтаның алдына орналасу орнын өлшеуҚалта төрт сызықпен белгіленеді (яғни, дайын күйіндегі қалта контурларын алдына көшіреді) 2.4. Үлескерді төсеуҮлескерді алдын ара қарасиырылған техникалық шарттарға сай төсейді  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.5. Қалтаның үстіңгі әдібіне астарды қайып тігуАстарды қалтаның үстіңгі қиығына 0,7 енді тігіспен қайып тігеді (1 тігіс жолақ). Тігісті астарға қайыра үтіктейді 2.6. Астадың төменгі және бүйір қиықтарын қайыра үтіктеу. Астарды алдына белгілеу және бастыра тігуБүйір және төменгі қиықтар теріс жағына қайырыла үтіктеледі, астар дайын күйіндегі қалтадан 0,2-0,3 см кіші болуы керек. Астарды алдына өңінен төмен жатқызады, қалтаның үстіңгі шеті қалтаны алдындағы қалтаның үстіңгі өлшеу сызығымен беттестіріледі, ал астар шеттері (бүйір және төменгі) алдындағы қалта сызығына 0,2-0,3 жетпеуі керек. Астарды жөрмейді (а сур.) және 0,1-0,2 см енді тігіспен үш жағынан жапсыра тігеді (2 тігіс жолақ), тігіс жолақ үстіңгі бүктеліс бойымен қалта ортасына (б сур.) 0,5 см алшақтықта басталып, аяқталады. Жөрмеу тігіс жолағын сөгеді  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.7. Қалтаны бастыра тігуҚалтаны үстіңгі шетімен майыстырады, бүйір және төменгі шеттері алдындағы белгіленген сызықпен беттестіріледі және 1-1,5 см ұзындқтағы инешаншыммен жөрмеледі. Үш жағынан бастыра тігіледі ( 3 тігіс жолақ). Әрлеу тігіс жолағының ені үлгі бойынша анықталады. Уақытша жіптерді сөгеді. Қалта үтіктеледі  3.4.12. Жапсырмалы қалтаны киім-кешекпен қайым тігіспен бекіту Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қалтаны астардан бөлек қайып тігу1.1. Алдындағы қалтаны өлшеуАлдына дайын күйіндегі қалтаның контурын белгілейді. Үлескерді төсейді. Қалтаны алдына үстіңгі шеті мен үстіңгі сызығын беттестіре жатқызады және бақылау белгілерін алды мен қалтаға қояды; бұл белгілер қалта жағына перпендикуляр түседі 1.2. Астарды бастыра тігуАстар қиықтарын 0,7-1 см теріс жағына қайыра үтіктейді. Астарды алдына бүйір және төменгі жақтары бойынша 0,1-0,2 см енді тігіспен бастырады (1 тігіс жолақ). Астар негізгі маталы қалтадан үш жағынан 0,2-0,5 см кіші болуы керек  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.3. Қалтаның үстіңгі шетін өңдеу; қалтаны алдымен біріктіруЕрнеуді төсейді, қалтаның үстіңгі қиығынжөрмейді, үтіктейді. Қалтаны алдына жатқызады және қалтаның бүйір және төменгі қиықтары теріс жағы бойынша, алды мен қалтадағы бақылау белгілері беттестіріліп, бұрышты тығыздай қайып тігіледі (2 тігіс жолақ); тігіс ені 0,5-0,7 см Қалтаны астарымен біріктіруАстарды қалтаның үстіңгі әдібіне жасырын инешаншыммен жапсыра тігеді (дайын күйіндегі қалта суретіндегі 3 тігіс жолақ) немесе желімді өрмекпен желімдейді. Қалтаның үстіңгі бұрыштары қолмен қалтаның үстіңгі шетімен бекітіледі, бекітпе ұзындғы 0,7-0,8 см. Тігіс жолақ астарды қамтып, қосымша әдіп қиығын жасыру керек 1.5. Қалтаның үстіңгі бұрышын бекітуҚалта түзеледі, үтіктеледі. Үлескердің жан-жағынан айқас пішінді бекітпелер қойылады (3.4.10 тараушасын, 4 операцияны қараңыз) 2. Қалтаны астарымен бірге қайып тігу2.1. Ернеуді төсеу3.4.9 тараушасын, 1.2. операцияны қараңыз  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.2. Қалтаның үстіңгі қиығын астарымен біріктіруАстарды қалтаның үстіңгі әдібіне 0,7 енді тігіспен қайып тігеді (1 тігіс жолақ). Қалта әдібі мен астары қалтаның бүйір және төменгі жағынан 0,5-0,7 см-ге тең 2.3. Қалтаны бүйір және төменгі қиығы бойынша астарымен біріктіруҚалтаны астарымен машина тігісімен (2 тігіс жолақ) 0,4-0,5 енді тігіспен алдын ала қалтадағы және астардағы қиықтарды беттестіріп (бүйірлері және төменгі) (бөліктер теріс жағы ішіне қарап орналасқан) біріктіреді 2.4. Алдындағы қалтаны өлшеу, үлескерді жөрмеуАлдына дайын күйіндегі қалтаның контурын белгілейді. Үлескерді төсейді. Қалта алдына үстіңгі қиығы үстіңгі сызықпен беттестіріле жатқызылады және бақылау белгілерін қалта мен алдына қояды (белгілер қалта шетіне перпендикуляр) 2.5. Қалтаны қайып тігуҚалта алдыңғы жаққа жатқызылады және қалтаның бүйір және төменгі қиықтары алдына қалтаның теріс жағы бойынша 0,5-0,7 см енді тігіспен (3 тігіс жолақ) қайып тігіледі, бақылау белгілері беттестіріледі және қалтаның бұрышынан қонымды түр жасайды  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.6. Қалтаның үстіңгі бұрыштарын бекітуҚалта түзеледі, үтіктеледі. Үлескер жағынн айқас пішінді бекітпелер қойылады. Қалтаның өңі бойынша қалтаны қиығы ішінде қалатындай енде әрлеу тігіс жолағын (4 тігіс жолақ) жүргізеді  3.4.13. Күрделі жапсырмалы қалталарды өңдеу ерекшеліктері және оны киім-кешекпен біріктіру Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Жапырақшалы қалтаны үстіңгі шеті бойынша өңдеу1.1. Пішім бөліктерін тексеруЖапсырмалы қалта — барлық қиығы бойынша 0,7 см әдіп.Жапырақша — үстіңгі қиық бойынша 3-3,5 см, бүйір және төменгі қиық бойынша 0,7 см. Ернеу. Қалта астары. 1.2. Жапырақшаны қайып тігуЖапырақшаның үстіңгі қосымша әдібіне ернеуді қояды. Жапырақшаны қалтаның үстіңгі қиығына 0,7 см енді тігіспен қайып тігеді. Тігіс қайыра үтіктелген (а сур.), айыра үтіктелген (б сур.), бастырылған (в сур.), айырылған (г сур.) болуы мүмкін  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.3. Қалтаны астарымен және алдымен біріктіруТехникалық шарттарға сай орындалады. Өңдеудің реті дайын күйіндегі қалта суретінде сандармен көрсетілген 2. Пішінді жапырақшалы жапсырмалы қалтаны біріктіру2.1. Қалтаны пішінді жапырақшамен біріктіруЖапырақшаның үстіңгі қосымша әдібіне ернеу қойылады. Төменгі қосымша әдібін қайыра үтіктейді. Жапырақшаның қайырыла үтіктелген шетін қалтадағы белгіленген сызықтармен беттестіреді және бастырып тігеді (1 тігіс жолақ). Біріктіру иінішті біріктірген тәрізді орындалады (3.3.2 тараушасын қараңыз) 2.2. Қалтаны астарымен біріктіру; қалтаны алдымен біріктіруКиім-кешекке қалтаны астарымен біріктіру және қалтаны киім-кешек алдына біріктіру жоғарыда сипатталған тәсілдердің кез келгенімен орындалады  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретЕскерту. Егер қалтада қатпарлар, бедерлер орналасса, онда әуелі әрлеу элементтері, содан соң қалта шеті техникалық шарттарға сай өңделеді. 3. Қиық қалталармен безендірілген қалталарды өңдеу3.1. Жапсырмалы қалтаның пішім бөліктерін тексеру:— жапсырмалы қалта;— қалта астары;— үлескер;— ернеу;Жиектегі қиық қалтаның бөліктері:— көмкерме әдіп (екі бөлік;— қалта астары;— ойып түсірілген әдіп;— үлескер  3.2. Жапсырмалы қалта бөліктеріне қиық қалтаны өңдеуЖиектегі қиық қалтаны техникалық шарттарға сай өңдейді (3.4.3 немесе 3.4.4 тараушасын қараңыз) 3.3. Жапсырмалы қалтаны өңдеуЕрнеуді үстіңгі қосымша әдіп бойынша жүргізеді. Астарды жапсырмалы қалтамен жоғарыдағы тәсілдің кез келгенімен біріктіреді  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет3.4. Жапсырмалы қалтаны киім-кешекпен біріктіруҚалтаның орналасатын жерін белгілейді. Үлескер төселеді. Жапсырмалы қалта алдына белгілеген сызықтарға сәйкес өңі жоғары қарап жатқызылады.Бастырылып тігіледі, үтіктеледі 4. Клапанды және бір көмкерме әдіпті жапсырмалы қалтаны өңдеу4.1. Пішім бөліктерін тексеру жапсырмалы қалта;дайын күйіндегі клапан;көмкерме әдіп; қалта астары; ойып түсірілген әдіп;қиық қалтаға арналған үлескер Ескерту. Алдына қалтаның орналасу жерін үш сызықпен белгілейді (3.4.10 тараушасы, 1 операцияны қараңыз).4.2. Жапсырмалы қалтаны өлшеуЖапсырмалы қалтаның бөліктеріне қлапанды қалтаның сызығын белгілейді 4.3. Клапанды қиық қалтаны өңдеуБір көмкерме әдіпті клапанды қиық қалтаны техникалық шарттарға сай өңдейді (3.4.2 тараушасын қараңыз)  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет4.4. Қалтаны алдымен біріктіруҚалта шетін (алдын ала төрт жағынан бүгіп көктелген) алдында белгіленген сызықтармен беттестіріп, жөрмейді. Содан соң қалтаны периметрі бойынша бастырады, жөрмеу жібін сөгеді, қалтаны үтіктейді   3.4.14. Қалталардың тігістерге орналасуына байланысты әртүрлілігіҚалталар тігістерде әртүрлі (3.9 сур.) тігіледі. Олар: көлденең, тік, тігіс бағытына қарай қисық орналасауы мүмкін. Қалта әшекейлері: әрлеу тігіс жолағы, клапандар, белдікшелер, жапырақшалар, т.б. бола алады. Тігістерге қалталарды орнатудың талаптары: қалтаның үстіңгі шеті тығыз, берік, киген кезде бұзылмауы және ауысып кетпеуі керек; төменгі шеті қалта аузының берік және тығыз болуы үшін теріс жағынан желімді төсемемен қосарланады.3.4.15. Бедерлі тігістердегі әрлеу тігіс жолағынсыз қалталарды өңдеу Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қалтаны өңдеудегі біртұтас әдіпті қалтаны өңдеу1.1. Пішім бөліктерін тексеру— қалтаның үстіңгі шетіне арналған ернеу;— үлескер (желімді немесе желімсіз);— қалта төсемесі екі бөлшекті, алдының орталық және бүйір бөлшектерінен қалтаны өңдеу әдібімен пішіледі; әдіп ені 3,5-4 см-ге тең 1.2. Қалта аузын өлшеуҚалта аузы бағытын бедер сызығымен анықтайды, ал ұзындығын екі белгімен, қалта аузына перпендикуляр сызықтармен, анықтайды 1.3. Ернеуді төсеуЕрнеуді алдының ортаңғы бөлшегі бойынша төсейді, қалтаның қосымша әдіп жаққа қарай бүгілген жерінен 0,1-0,2 см алшақтықта шамалы тартады (ол желімді және желімсіз болуы мүмкін); ернеу аяғы қалта аузы ұзындығын анықтайтын сызықты 1 см жауып тұруы керек  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.4. Үлескерді төсеуҮлескер бүйір бөлшегінің теріс жағына төселеді, ол қалта сызығын 2-3 см жауып тұруы және бақылау белгілерінен1-1,5 см шығып тұруы керек 1.5. Қалта әдібіне астарды қайып тігуҚалта астарын (астар жағынан) екі әдіпке 0,7-1 см енді тігіспен қайып тігеді (1 тігіс жолақ). Әдіптерді астарға қайырып үтіктейді 1.6. Қалта астары мен алдының бөлшектерін қайымадауАлдының бөлшектерін өңін ішіне қаратып қабаттайды және алдының орталық бөлшегі арқылы қайымдайды; бір уақытта қалта астарын да қайымдайды (2 тігіс жолақ). Қалта түбін екі машина тігіс жолағымен бекітеді 1.7. Бедерді өңдеу, қалтаның бүктелісін бекіту, ылғалды-жылу өңдеуБедер жөрмеледі, тігісті алдының орталық бөлшегіне бағыттайды, бір уақытта қалтаның үстіңгі шеті бүктеліп көктеледі. Қалта шеті желімді өрмек немесе машинаның жасырын немесе қопсыған инешаншымды тігіс жолағымен бекітіледі (3 тігіс жолақ). Қалта үтіктеледі,  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретУақытша тігіс жолақтары сөгіледі, қайта үтіктеледі (дайын күйіндегі қалта сур. қараңыз) 2. Қалтаны өңдеуге арналған қиылған қосымша әдіпті қалтаны өңдеу2.1. Пішім бөліктерін тексеруАлдының бөлшектерін қалтаны өңдейтін қосымша әдіпсіз пішеді;— пішілген көмкерме әдіп ( негіз жібі қалта аузы бойымен өтеді);—пішілген ойып түсірілген әдіп (негіз жібі негізгі бөліктердегідей өтеді); — ернеу;— үлескер;— қалта астары 2.2. Қалтаны өлшеу; алдының бөлшектерімен қалта бөліктерін біріктіру; төсеме бөліктерін төсеуАлдына қалтаны сызады (1.2 операцияны қараңыз). Ернеуді қалта сызығынан 0,1-0,2 қалдырып, жия отырып алдына төсейді. Көмкерме әдіп бөлігін алдының орталық бөлшегімен қалта аузымен бір деңгейде құрап тігеді (1 тігіс жолақ), ойып түсірілген әдіп бөлігін алдының бүйір бөлшегіне қайып тігеді (1'тігіс жолақ). Тігіс ені алдының бөлшегін қайымдаған тігіс енінен 0,1-0,3 см кем болуы керек. Бұл қалтаны алдының бөлшегіне құрап тігістің оқамен айналдыра жөрмелуі үшін керек (0,1-0,3 см сәйкесінше).  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретАл ойып түсірілген әдіпті қайып тіккен тігіс қалтаның үстіңгі шеті астына орналасуы керек (0,3-0,3 см-ге) және өңінен байқалмауы керек. Бөліктерді қайып тіккен тігіс айырыла үтіктеледі; алдының бүйір жағына үлескер желімделеді (1.4 операцияны қараңыз) 2.3. Қалта астарын қайып тігу; қайымдау; айналдыра жөрмеу; қалта шетін бекіту; қалтаның соңына дейін өңдеуҚалта әрі қарай бедердегі біртұтас қосымша әдіпті қалта тәрізді (1.5- 1.7 операцияны қараңыз) тігіледі. Дайын күйіндегі қалтаның суретінде 2 және 2' тігіс жолақтар — қалта астарын қайып тігу тігіс жолақтары; 3 тігіс жолақ – алдының бөлшегі мен қалта астарын қайымдау тігіс жолағы  3.4.16. Әрлеу тігіс жолақты қалталарды бедерлі тігісте дайындау ерекшеліктері Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретӨңдеу сатысындағы өзгеріс: пішім бөліктері, ернеуді және үлескерді төсеуді 3.4.15 тараушасы, 1.3 және 1.4 операциясынан қараңыз Қалта астарын әдіпке қайып тігу Қалта астарын әдіпке өңдеу үшін қайып тігеді (1 тігіс жолақ)  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет2. Алдының бөлшектерін қайымдауАлдының бөлшектері қалтаның бақылау белгілеріне дейін қайымдайды (2 тігіс жолақ), қалта астарын қайымдамайды 3. Әрлеу тігісі жолағын қалта шетімен жүргізуАлдындағы әдіпті қалта сызығы бойымен бүгіп көктейді, үтіктейді, әрлеу тігіс жолағын өңімен бекітпесіз қалта аузының басына және аяғына төсейді (3 тігіс жолақ), жіпті киім-кешектің теріс жағына ине көмегімен жинайды. Айналдыра жөрмеу ттігіс жолағын сөгеді. Қайтадан үтіктейді 4. Қалта астарын қайымдауҚалта астарын оны өңін ішіне қаратып қойып қайымдайды (4 тігіс жолақ). Қалтаның үстіңгі және төменгі бақылау белгілеріне бектіпе қояды 5. Бедерді өңдеуӘрлеу тігіс жолағын 5 бедер бойынша төсейді, бұл қалтадағы әрлеу тігіс жолағының 3 жалғасы болып саналуы керек 3.4.17. Тігістегі жапырақшалы қалталарды өңдеу ерекшеліктері Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Пішім бөліктерін тексеруҚалтаны өңдеуге арналған қосымша әдіпсіз алдының бөлшектері:— дайын күйіндегі жапырақша;— қалта астарының екі бөлшегі; — үлескер 2. Қалта астарымен жапырақшаны біріктіруАстарға жапырақшаны өңін төмен қаратып жатқызады, қалта астарын жапырақшаға 0,8-0,9 енді тігіспен қайып тігеді, жапырақша мен астар қиықтарын беттестіреді (1 тігіс жолақ) 3. Жапырақшаны қайып тігуЖапырақшаны қалта астарымен (қалта астарын жапырақшадан астарды қайымдаған тігіс еніндй ұзынырақ) алдының орталық бөлігіне 1 см (алдының бөлшектерін қайымдау тігіс ені) енді тігіспен қайып тігіледі (2 тігіс жолақ). Қайып тіккен тігісті алдының орталық бөлігіне қайыра үтіктейді 4. Қалта астарын алдының бүйір бөлшегіне қайып тігуҮлескерді алдының бүйір бөлшегіне төсегенде жапырақша аяғы оған бастырыла тігілуі көзделеді. Астарды алдының бүйір бөлшегіне 0,7-1 см (3 тігіс жолақ) енді тігіспен қайып тігеді. Тігіс астарға қайырыла үтіктеледі  Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСуретАстар бөлшектері мен бедерді өңдеуАлдының бөлшектерін жапырақшаны қайып тіккен тігіске дейін 1 см енді тігіспен қайымдайды. Содан соң қалта астарын 1 см енді тігіспен қайымдайды (4 тігіс жолақ). Жапырақша аяғын алдының бүйір бөлшегіне жапырақшалы қиық қалта тәрізді (3.4.7 тараушасын қараңыз) бастыра тігеді (5 тігіс жолақ), бедер мен жапырақшаны қайып тігу тігісі бір-бірінің жалғасы болуы керек   БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ«Ұсақ бөлшектерге» не жатады? «Клапан» деген не?Клапанның сыртқы шетін қалай өңдеуге болады?Қалтаның сыртқы бөлшегі мен клапан астарын қандай матадан пішеді?Клапан төсеме бөліктерсіз өңделуі мүмкін бе?Клапан мен клапан астарын қандай бөліктері бойынша көктейді? Не себепті?Клапан қиығын қай бөлік бойынша құрастырып тігеді?Клапанның құрап тігілген шеттерін айналдыра жөрмеу ережесін атап бер.Аяғы бастырылған жапырақшаны қалай өңдейді?Аяғы қондырылған жапырақшаны қалай өңдейді?Пата, белдікше, белбеу және бастырманы қалай өңдейді?Қымтаулы тігісті қандай түрлерін білесің?Бөлік қиығынан басталатын қымтаулы тігісті қалай өңдейді?Қиық қымтаулы тігісті қалай өңдейді?Қосымша материал жолақты қымтаулы тігісті қалай өңдейді?Қымтаулы тігістің ЫЖӨ ережелері қандай?Иініштің қандай түрлері таныс?Тік иінішті киім-кешектің негізгі бөлігімен қалай біріктіреді?Пішінді иінішті киім-кешектің негізгі бөлігімен қалай біріктіреді?Бір шеті бекітілген иінішті киім-кешекпен қалай біріктіреді және өңдейді?Бедерлердің қандай түрлері таныс?Қалтаның қандай түрлері таныс?Клапанды қиық қалтаның пішім бөліктерін атап бер. Клапанды қиық қалтаның технологиялық сызбасын сыз.Күрделі жиектегі қиық қалтаның пішім бөліктерін атап бер. Күрделі жиектегі қиық қалтаның технологиялық сызбасын бейнеле.Қарапайым жиектегі қиық қалтаның пішім бөліктерін атап бер.Қарапайым жиектегі қиық қалтаның технологиялық сызбасын бейнеле. Аяғы қондырылған жапырақшалы қиық қалтаның пішім бөліктерін атап бер. Аяғы қондырылған жапырақшалы қиық қалтаның технологиялық сызбасын бейнеле. Аяғы бастырылған жапырақшалы қиық қалтаның пішім бөліктерін ата. Аяғы бастырылған жапырақшалы қиық қалтаның технологиялық сызбасын бейнеле.Жапсырмалы қалтаны өңдеудің қандай тәсілдері таныс?Жапсырмалы қалтаны негізгі бөліккке біріктірудің қандай тәсілдері таныс?Тігіске оналасқан қалта пішіміі бөліктерін ата.Тігіске орналасқан қалтаның технологиялық сызбасын бейнеле.     4 Тарау

КИІМДЕРДІҢ КӨЙЛЕКТІ-БЛУЗКАЛЫ АССОРТИМЕНТІНІҢ БҰЙЫМДАРЫН ӨҢДЕУ жалпы мәлімет, модельдің сыртқы түрінің сипаттамасы4.1.1. Киімнің көйлекті-блузкалы ассортименті Көйлекті-блузкалы ассортимент тобына (әйелдердің жеңіл киімі): көйлектер, блузкалар, желеттер, белдемшелер, шалбарлар, т.б. жатады. Киім-кешектің сыртқы түрі ажыратылады:■негізгі материалдың түріне қарай;■киім-кешектің сұлбасына қарай (тік, қынамалы, жартылай қынамалы, трапеция тәрізді); ■жеңдерінің пішіміне қарай — қондырма, реглан, тұтаспішімді, құрастырылған; жағасына қарай – қиық, киім-кешек бөлігімен тұтаспішімді, жағасыз; негізгі бөлігіне қарай – алды мен арқасының бойымен және көлденең тігіспен бөлшектенуі;■әрлеу элементтерінің тағылуына қарай (қалталар, бүрме, көмкерме, желбіреуіш, шілтер және т.б.). Көйлектер. Көйлекті киім-кешектерге көйлектер, көйлек-ішік, көйлек-костюм, сарафандар, халаттар, пижамалық костюмдер, т.б. жатады.Көйлек деп (4.1, а, б сур.) әйелдер мен қыздарға арналған тігін немесе тоқымалы иықты киімдерді айтады, ол көкірекше мен белдемшеден бір тұтас құралады. Көйлекті үстіне киеді. Көйлек көкірекшесі арқасы мен алдынан құралады. Киім-кешектің артқы бөлігі сияқты алдыңғы бөлігі де тұтас немесе бөлшектерден тұруы мүмкін. Көкірекше иініштен, қиықтардан, бедер, қымтаулы тігіс, қатпар, буф және т.б. тұрады. Белдемше мен көкірекшені бірікшені біріктіру сипатына қарай көйлектерді мықын сызығы бойынша қиылғанжәне қиылмаған деп ажыратады. Көкірекше мен белдемшені біріктірген тігіс мықын сызығына орналасуы мүмкін немесе жоғары немесе төмен араласқан болуы мүмкін. Көйлек бір сұлбалы болса да, бөлшектерінің пішіміне, жеке бөліктерінің қалыбына қарай әртүрлі модельде бола алады.Көйлектер жеңді және жеңсіз дайындалады. Жең ұзындығына қарай әртүрлі болады: ұзын, сегізде бір, үште төрт, қысқа және өте қысқа – жеңтүп ұзындығы жең ойығынан қысқа. Жең орнынажелбіршек, қосетек және т.б. қолданылады. Жең етегі әртүрлі жеңбүкпесімен, иілгіш тоқыма баумен және т.б. сәнделеді. Жағалар киім-кешектің қиық немесе тұтас бөлігінен жасалады; құрылымына қарай қалталар: тік, қайырма, жазық жатық жаға болады. Олар қымтаулы тігіс, көмкерме, бүрме, оқа, перделеумен безендіріледі. Мойындық ойығы жағасыз киім-кешектерде әртүрлі пішін мен тереңдікте болады: шет пішінді, сопақша, пішінді, V-пішінді және т.б.Қалталар (қиық, жапсырмалы, тігісте орналасқан) көкірекшеде, белдемшеде, жеңде орналасуы мүмкін, және бүрме, оқа, көмкерме және т.б. безендірілуі мүмкін.Түймелік көйлектің алды мен артында орналасуы мүмкін. Алдында – жабық (үстіне дейін) және ашық (қайырмаға дейін). Түймелік тігісте (иық, сол бүйір, орталық арқа) немесе тұтас бөлікте орналасады. Түймелеуге ілмектер мен түймелер, батырмалар, ілгіштер мен ілмектер, сыдырма-түймелік, баулық, бау және т.б. құралдар пайдаланылады. Көйлек белбеулі немесе онсыз да бола алады. Белбеулер алмалы-салмалы және қондырылған болады; алмалы-салмалы белбеулер түймелікпен тағылады (айылбасқа, ілмек пен түймеге, батырма, т.б.) Әшекей қызметін әрлеу тігіс жолақтары, кесте, аппликация, жинақ, көмкерме, оқа, қосетек, буф, қиық, белдікше, таспа, тоқыма бау, ұсақ-түйек, пата, бант және т.б. атқара алады. Көйлек-ішік (4.1, в сур.) — ережеге сай, астарсыз, көйлек тік немесе костюмдік материалдан жасалатын киім-кешек. Көйлек-костюм (4.1, г сур.) Киімнің үстінен киіледі. Көйлек пен бешпеттен тұрады. Сарафан (4.1, ж, з сур.) — иығы ашық белбеулі көйлек. Сарафанның аспа баулы және аспа баусыз түрі болады.Халат (4.1, сур.) — алды үстінен етегіне дейін тілік (түймелікпен) иықты киім. Пижамалық костюмдер көбінесе табиғи немесе жасанды материалдардан жасалады. Иықты киім-кешектен (күртеше, майка-топ, және т.б.) және шалбар немесе әртүрлі ұзындықтағы шолақ шалбардан тұрады. Блузкалар. Блузка деп (4.1, д, е, к, л, м сур.) тігін немесе тоқыма иықты киімді айтады (әйелдер мен қыздарға арналған), дене мен шамалы мықынды жауып тұрады. Блузканың көптеген үлгісі бар. Блузкаларды моделіне қарай белдемше немесе шалбарға салып немесе олардың үстінен киеді. Блузка етегі тегіс немесе белбеу, қосетек, баскамен безендіріледі. Белдемшелер. Бұл тігін немесе тоқыма киім, әртүрлі ұзындықта дененің төменгі жағын жауып тұрады. Белдемшелер жеке өзі бір киім түрі немесе костюмнің бөлшегі болады. Белдемшеге белдемше-шалбар да жатады. Көйлек пен көйлекті-блузкалы киім-кешектер ассортименті матадан, тоқыма кенептен, табиғи, химиялық талшық және олардың араласуынан өндірілетін мата емес материалдардан дайындалады.  4.1.2. Модельдің сыртқы түрі сипаттамасыМодельдің сыртқы түрінің сипаттамасы ережеге сай белгілі бір қалыпта ретпен беріледі. Төменде модельдің сыртқы түрінің сипаттамасының алгоритмі мысалдағы №1 модельде көрсетілген (4.2 сур.).Атауы (түр), киім-кешектің қызметі, материал және т.б.:«Барлық жастағы әйелдерге арналған көйлек, жүн матадан, жаймалық ілмек өрімді, суретсіз».Пішін (сұлба), жең пішімі, түймелік: «Етегі жеңіл кеңейтілген, қондырма жеңді, қайырмалы жаға, қондырылған V-пішінді мойындық, алдының үстіңгі бөлшегіне сыдырма-түймелік орналасқан көйлек».Алдының құрылым сипаттамасы: «Көйлек алды иық тігісінен тұтас бедерлі, жамбас сызығынан бітеді; бедерде төс қымтаулы тігісі мен мықын бойы қымтаулы тігісі жүргізілген».Арқаның құрылым сипаттамасы: «Арқа ортасынан тігісі бар, иық тігісінен әрбір жағынан қымтаулы тігіс орнатылған екі бөліктен тұрады». Жеңнің құрылым сипаттамасы: «Жеңі ұзын, бір тегіс, етегі кең». Жағаның құрылым сипаттамасы: «Қайырма жаға, ұшы созылған үшкір». Астардың сипаттамасы: (егер киім-кешек астармен тігілетін болса беріледі). Әрлеу түрлері (өңір, қайырма, етегі және т.б.): «Жаға ұшы мен шеті, түймелік шеті бойынша, алдының бедері бойынша әрлеу тігіс жолағы шетінен 0,7 см алшақтықта жүргізілген».№ 2 модел үлгісі (4.3 сур.). Мерекелік шараларға арналған көйлек және қысқа бешпет атласты өрілген жібек матадан, суретсіз; жас және орта жастағы әйелдерге арналған. Мықын сызығы бойынша қиылмаған, етегі кең, жеңсіз, жағасыз, алдының мойындығы мен арқасы шамалы карепішінді тілік, сол бүйір тігісіне сыдырма-түймелік орналасқан сұлбаға жабысып тұратын көйлек. Көйлек алды бүйір тігісінен бастап төс қымтаулы тігісімен тұтас және  мықын сызығы бойынша әрбір жағындағы бір-бірден қымтаулы тігіспен тұтасқан. Арқасының ортасынан тігіс жүрген, мықынның әрбір жағынан қымтаулы тігісті екі бөлшек бар. Көйлек мойындық және жең ойығы бойынша әрлеу материалымен көмкерілген. Бешпет қысқа (мықынға дейін), сұлбаға жартылай жабысып тұрады, қондырма жеңді, үш ілмек пен түймеден ортасы түймеленген, пенжек типті жағалы. Бешпеттің алды етегінен бастап қымтаулы тігісті, қайырмасы үшкірленген жалпақ. Арқасы иық тігісінен бастап әрбір жағынан бір-бірден қымтаулы тігісті, тұтас.Жеңі қондырылған, бір тігісті, қысқа. Жағасы ұшы үшбұрышты, аздап қайырылған. Жағаның ұшы, шеті, қайырмасы, жең етегі әрлеу материалымен көмкерілген.    КӨЙЛЕК ПІШІМІНІҢ БӨЛІКТЕРІ4.2.1. Киім бөліктерінің сызықтары мен қиықтарының атауыКиім-кешек моделіне қарай пішімнің саны мен атауы өзгереді. Үлгілеуде, құрылымдауда және өндіріс технологиясында бөліктердің сызығы мен қиықтарын (шеттер, бөлік контуры) бір текті атау қабылданған. Мысалда әйел көйлегінің бөліктері көрсетілген (модель үлгісін 4.1 б сур. қараңыз), конструктивті қиығы мен сызығының атауы, сондай-ақ материалдың бойлық бағытына орналасуының және одан бөлік пішімдерінің үйлеспей қалуының техникалық талаптары.  2.Материалдың бойлық бағытына орналасуының және ондағы бөлік пішімдерінің жіберілетін ауытқуларының техникалық талаптары  Қиықтар мен сызықтар атауы. Пішім бөліктеріндегі материалдың бойлық бағыты және бойлық бағытта жіберілетін ауытқуларСурет1. Алды1.1. Етек сызығына жететін тілікпен ( а сур.)1.2. Тұтас немесе етек сызығына жетпейтін тілікті алды (б сур.)Қиықтар мен сызықтар атауы: 1 — бүйір қиық; 2 —кеуде қымтаулы тігісі; 3 — ойық қиығы; 4 — иық қиығы; 5 — мойындық қиығы;6 — кертпеш нүктесі; 7 — кертпеш қиығы; 8 — өңір шеті сызығы; 9 — ортаңғы сызық; 10 — мықын бойымен қымтаулы тігіс; 11 — етек қиығы (мұнда мықын қиығымен сәйкеседі).    Қиықтар мен сызықтар атауы. Пішім бөліктеріндегі материалдың бойлық бағыты және бойлық бағытта жіберілетін ауытқуларСуретҚиықтар мен сызықтар атауы. Пішім бөліктеріндегі материалдың бойлық бағыты және бойлық бағытта жіберілетін ауытқуларЕтегіне дейін тілік алдыңғы жағы (а сур.) түймелікті өңдеу үшін қосымша әдіпен (І нүкте сызық) немесе өңірастымен (ІІ нүкте сызық) тұтас пішілген. Етегіне дейін тілік алдында негіз жібі тілік сызығы бойынша ортаңғы сызыққа параллель өтеді (а сур.).Тұтас алдында негіз жібі бөлік бойы ортасымен жүргізілген тік сызыққа параллель өтеді (б сур.). Жіберілетін ауытқулар:■Біртегіс боялған маталар мен суреті бағытталмаған маталар үшін— 1 %;■Ашық суретті маталар үшін— 0%.■ Ескерту: 1. Алды — тігін бұйымының тұтаспішімді немесе бірнеше бөлшектен тұратын алдыңғы бөлігі (ГОСТ 22977—89).2. Негізгі немесе ілмек өрімді жіптерде жіберілетін ауытқулардың көлемі бөліктің ұзындығының пайызына байланысты анықталады. Мысалы бөліктің ұзындығы 55 см, негіз жібінің бағытынан жіберілетін ауытқуы — 2 %, сәйкесінше төменгі бөліктің ауытқу көлемі 55 х 2 : 100 = 1,1 см құрайды 2. Арқа (бөлшектерден тұруы мүмкін)Қиықтар мен сызықтардың атауы: 1 — ортаңғы сызық; 2 — мойындық қиығы; 3 — иық қиығы; 4 — жауырын шығып тұруға арналған қымтаулы тігіс; 5 — ойық қиығы; 6 — бүйір қиығы; 7 — мықын бойынша қымтаулы тігіс; 8 — етек қиығы (мұнда мықын қиығымен сәйкеседі).Негіз жібі тұтас арқада бөлік бойымен өтеді; екі бөлікті арқада орта тігісімен – мықын сызығынан етек сызығына дейін арқаның ортаңғы сызығына параллель өтеді. Жіберілетін ауытқулар:■ тек бір тегіс боялған маталар жәнебағытталмаған суретті маталар үшін — 2 %    Қиықтар мен сызықтар атауы. Пішім бөліктеріндегі материалдың бойлық бағыты және бойлық бағытта жіберілетін ауытқуларСурет3. Белдемшенің алдыңғы/артқы ені (бөлшектерден тұруы мүмкін)Қиықтар мен сызықтар атауы: 1 — ортаңғы сызық; 2 — үстіңгі қиық (мұнда мықын қиығымен сәйкеседі); 3 — қымтаулы тігіс; 4 — бүйір қиығы; 5 — етек қиығы.Негіз жібі бөлік бойы ортасымен жүргізілген тік сызыққа параллель өтеді.Жіберілетін ауытқулар:■ тек біртегіс боялған және бағытталмаған суретті маталар үшін — 3 % 4. Қондырма жең 4.1. БіртегістіҚиықтар мен сызықтар атауы: 1 — алдыңғы ққиық; 2 — жеңтүп қиығы; 3 — шынтақ қиығы;4 — етек қиығы; 5 — алдыңғы бүкпе сызығы; 6 — шынтақ бүкпе сызығы.Негіз жібі бөлік бойы ортасымен жүргізілген сызыққа параллеь өтеді. Жіберілетін ауытқулар:■ тек біртегіс боялған және бағытталмаған суретті маталар үшін — 2 % 4.2. Алдыңғы және шынтақ қиықты, екітігісті Қиықтар мен сызықтар атауы (жеңнің үстіңгі (а сур.) және төменгі (б сур.) бөлшектері): 1 — алдыңғы қиық; 2 — жеңтүп қыиығ; 3 — шынтақ қиығы; 4 — етек қиығы; 5 — алдыңғы перекат қиығы; 6 — шынтақ бүкпесі қиығы.Жеңнің үстіңгі бөлігінде (а сур.) негіз жібі алдыңғы қиық аяғын біріктіретін тік сызыққа параллель өтеді. Жіберілетін ауытқулар:■Біртігісті жеңдікі сияқты.Жеңнің төменгі бөлігінде(б сур.) негіз жібі алдыңғы қиық аяғын біріктіретін тік сызыққа параллель өтеді.Жіберілетін ауытқулар:■Тек біртегіс боялған және бағытталмаған суретті маталар үшін — 3 %    Қиықтар мен сызықтар атауы. Пішім бөліктеріндегі материалдың бойлық бағыты және бойлық бағытта жіберілетін ауытқуларСурет5. Манжет5.1. Қайырма (сондай-ақ паталар мен белдікшелер)Қиықтар мен сызықтар атауы: 1 — үстіңгі қиық; 2 — бүйір қиықтары (аяғы); 3 — төменгі қиық.Негіз жібі негізгі бөлікке бойлаған бағытпен сәйкеседі.Жіберілетін ауытқулар:■ тек біртегіс боялған және бағытталмаған суретті маталар үшін — 2 % 5.2. Қайып тігілгенНегіз жібі бөлік бойы ортасымен жүргізілген тік сызыққа параллель өтеді.Жіберілетін ауытқулар:■ тек біртегіс боялған және бағытталмаған суретті маталар үшін — 2 % 6. Үстіне дейін түймелігі бар киім-кешектегі қайырма жаға (үстіңгі/төменгі)Қиықтар мен сызықтар атауы: 1 — ортаңғы сызық; 2 — шет қиығы; 3 - қиығы; 4 — жағаның тік қиығы (мойындық қиығы); 5 — тік жаға бүктелісінің қиығы.Үстіңгі жағада негіз жібі немесе ілмек өрмек жібі шет бұрыштарын біріктіретін тік сызыққа параллель өтеді.Жіберілетін қателіктер:■Тек біртегіс боялған және бағытталмаған суретті маталар үшін — 1 %.Төменгі жағада негіз жібі үстіңгі жағадағы бойлық бағытпен сәйкеседі. Жіберілетін қателіктер:■Тек біртегіс боялған және бағытталмаған суретті маталар үшін — 3 %    Қиықтар мен сызықтар атауы. Пішім бөліктеріндегі материалдың бойлық бағыты және бойлық бағытта жіберілетін ауытқуларСурет. ӨңірастыҚиықтар мен сызықтар атауы: 1 — сыртқы қиық; 2 — мойындық қиығы; 3 — иық қиығы (ең жоғарғы ұшы); 4 — ішкі қиық; 5 — етек қиығы.Негіз жібі алдындағы негіз жібінің бағытымен сәйкеседі.Жіберілетін ауытқулар:■ тек біртегісті және бағытталмаған суретті малар үшін — 2 % 8. Алды мен арқа мойындығының, жең етегінің көмкерме әдібіНегіз жібі негізгі бөліктерге тиіс бойлық бағытпен сәйкеседі. Бойлық бағытта 45° бұрышпен көмкерме әдіпті пішуге болады 9. Манжет, өңірасты, жағадағы төсеме бөліктерМатадан төселетін төсеме бөліктер — негіз жібі негізгі материал бөліктерінің бойлық бағытымен сәйкеседі. Мата емес материалдан төселетін төсеме бөліктер – негіз жібі кез келген бағытта өтеді    ҚИЫҚТАР, ҚЫМТАУЛЫ ТІГІСТЕР, ТІЛІКШЕЛЕР ЖӘНЕ БЕДЕРЛЕРДІ ӨҢДЕУБөліктердің қиықтары сөгілудің алдын алу үшін, кей жағдайларда киім-кешекті әрлеу үшін түрлі тәсілдермен өңделеді. Астарсыз киім-кешектерде барлық ашық қиықтар жөрмеледі, жиектеледі, бүктеп тігіледі немесе кертіледі. Астардың етегімен қосып тігілген қиықтар өңделмейді. Етегі ашық астар қиығы иықты киім-кешектерде төс сызығына дейін және бел киім-кешектерінде мықын сызығына дейін өңделеді. Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қиық тігістерін өңдеу1.1. Айыра үтіктегендегі біріктіретін тігіс Қиықтарды бөліктер біріккенге дейін (1 және 1' тігіс жолақтар) тепшиді(2 тігіс жолақ). Қиықтарды тігіс орындалғанға дейін былайша бүктеп тігеді: қиықтарды 0,5... 0,7 см бүгеді және 0,1... 0,3 см (1 мен 1' тігіс жолақтары) енді тігіспен бүктеп тігеді. Қиықтар бөлік біріккенге дейін жиектеледі: ашық қиықты жиек тігісі (а сур., 1, 1', 2 мен 2); тоқыма баулы жиек тігісі (б сур., 1 мен 1'). Сетінемейтін киім-кешектерде қиықтар арнайы жабдықпен кертіледі    1.2. Қайыра үтіктеудегі біріктіретін тігісҚиықтар бөліктерді қайымдап біткен соң (немесе сол уақытта) тепшіледі 1.3. Жапсыру мен бастырудағы біріктіретін тігістерБастырудағы қиықтар ( а сур.) мен жабық қиықты жапсырмада тігістерді бөліктер біріктірілгенге дейін өңдейді 4.3.1. Қиық түрлері және оларды өңдеу     Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.4. Ашық қиықты бүктелістегі шет тігісіАшық қиықты бүктелістегі тігіс қиығы тепшу (а сур.), жиектеу (б сур.), керту (в сур. жолдарымен өңделеді 2. Жедлбіреуіш, бүрме және қосетектің шет қиықтары2.1. Жабық қиықпен бүктелген тігістіҚиықты екі рет бүктейді ( 0,4...0,7 см-ден) және тікжолақты машинамен немесе ирек тігіс жолақты машинамен бүктеп тіге 2.2. Ашық қиықпен бүктелген тігістіҚиықты жіңішке тығыз ирек тігісжолақпен 0,5-0,7 см енді тігісте бүктеп тігеді. Тігіс жолақ бойындағы әдіпті (оған 0,1 см жетпей) қияды 2.3. Жабық қиықты бүктелген екі тігісжолақты тігіспен («американка»)Қиықты теріс жаңғына 0,4-0,5 см бүктейді және 0,1-0,15 см енді тігіспен бүктеп тігеді (1 тігісжолақ)ғ әдіпті 0,1-0,2 см (а сур.) тең көлемге дейін қияды. Содан соң шетін тағы бүктейді және бүктеп тігеді, 1 тігіс жолақтың жанына 2 тігіс жолақты төсейді ( б сур. – дайын күйіндегі тігіс) 2.4. Жиекті тігістеріменТоқыма баумен жиектеу  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретЕкі жолақты матамен жиектеу Арнайы жабдықталған машинамен жиектеу Жабық қиықты жиектігісімен қайымдайтын машиннамен жиектеу    2.Қымтаулы тігістерді өңдеудің ерекшеліктері. Қымтаулы тігіс-тілікшелердің әртүрлілігіҚымтаулы тігістерді өңдеу 3.2.2. тараушасында қарастырылған1.Көйлекті-блузкалы (әйелдердің жеңіл киімі) киімдер ассортиментін дайындау кезіндегі қымтаулы тігістерді өңдеу ерекшеліктері.Қымтаулы тігістер қиылмайды.Қымтаулы тігістерді қосымша жолақтарсыз қайымдайды.Мақта-маталы киім-кешектерде қымтаулы тігістер өңдеу барысында үтіктелмейді, тек керек жағын жабады немесе төсейді, ал үтіктеу жұмыстарын барлық киім-кешекті ЫЖӨ кезінде ғана жүргізеді.Қымтаулы тігістердің аяғын бекітудің орнына бұрыштағы жіп аяғын түйеді. Егер қымтаулы тігісті бастыратын (немесе айырып тіксе) болса, онда қымтаулы тігіс аяғына әрлеу тігіс жолағын бекітпесіз жасайды (бұл сырт киімге де қолданылатын ереже). Әрлеу тігіс жолағының аяғын теріс жағына шығарады, байлайды.Тілікшелер — қымтулы тігіс пен киімді әрлеу элементінің бір түрі. Тілікшелер көкірекшеде, белдемшеде және жеңде болуы мүмкін (4.5 сур) – модельге байланысты.   4.5 сур.  4.3.3. Тілікшелерді өңдеуОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.4. Ашық қиықты бүктелістегі шет тігісіАшық қиықты бүктелістегі тігіс қиығы тепшу (а сур.), жиектеу (б сур.), керту (в сур. жолдарымен өңделеді 2. Жедлбіреуіш, бүрме және қосетектің шет қиықтары2.1. Жабық қиықпен бүктелген тігістіҚиықты екі рет бүктейді ( 0,4...0,7 см-ден) және тікжолақты машинамен немесе ирек тігіс жолақты машинамен бүктеп тіге 2.2. Ашық қиықпен бүктелген тігістіҚиықты жіңішке тығыз ирек тігісжолақпен 0,5-0,7 см енді тігісте бүктеп тігеді. Тігіс жолақ бойындағы әдіпті (оған 0,1 см жетпей) қияды 2.3. Жабық қиықты бүктелген екі тігісжолақты тігіспен («американка»)Қиықты теріс жаңғына 0,4-0,5 см бүктейді және 0,1-0,15 см енді тігіспен бүктеп тігеді (1 тігісжолақ)ғ әдіпті 0,1-0,2 см (а сур.) тең көлемге дейін қияды. Содан соң шетін тағы бүктейді және бүктеп тігеді, 1 тігіс жолақтың жанына 2 тігіс жолақты төсейді ( б сур. – дайын күйіндегі тігіс)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Қатпарлы тілікшелерді өңдеуБүрмелі тілікшелерге қарағанда қатпарлы тілікшелердің айырмашылығы бүрме орнына тілікшенің ұзын жағына қатпар салынады   4.Бедерлердің түрлеріБедерлер конструктивті және сәндік боп бөлінеді. Олар киім-кешекке әртүрлі орналасады: иық қиығынан бастап (4.6, а сур) немесе ойықтан (4.6, б сур) және т.б. Бедер сызығы тік (4.6,а сур) немесе пішінді (4.6, б сур.) бола алады.Өңдеу тәсілдеріне қарай бедерлер бөлінеді:■қайымдалған;■бастырылған;■айырылған;■жапсырмалы;■бүгілген;■бүкпе;■бауымен. 4.6 сурет5.Бедерлер түрлері мен оларды өңдеу Бедерлер түрлері мен оларды өңдеудің техникалық шарттарыСурет1. ҚайымдалғанКиім-кешек бөлігін өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды түзейді, бақылау белгілерін беттестіреді, ең қиғаш қиық бойымен 0,9 см енді тігіспен көктейді (қайым тігіс ені 1 см). Киім-кешекті үстелге жаяды. Бөліктің ең түзу қиығымен қайымдайды: бір тігіс – төменнен жоғары, екіншісі – жоғарыдан төмен (тігіс ені 1 см). Көктеу тігіс жолағын сөгеді.Қайымдалған бедерді өңдеу: қиықтарды өңдейді (қайымдағанға дейін және кейін); тігіс айырыла үтіктеледі (а сур.) немесе қайрыла үтіктеледі (б сур.), кей жағдайларда тігіс жамбасқа үтіктеледі (мысалы годе үшкілі); тік бедерлердің тігісі бөлік ортасына бағытталады Ескерту. Бедерлерді ЫЖӨ арнайы қалыпта орындалады. Күрделі конструктивті сызықты бедер бірнеше рет үтіктеледі.2. БастырылғанБөліктерді қайымдалған бедер тәрізді біріктіреді. Қайымдау тігісі әрлеу тігіс жолағының еніне 0,5-0,7 см қосқанға тең. Тігіс қиықтары өңделеді (қайымдағанға дейін және кейін). Жамбасқа үтіктеледі. 0,5-1 см енді (әрлеу тігіс жолағының еніне байланысты) тік (қиғаш) инешаншымды тігіспен (тігіс модель бойынша бағытталады) жөрмеледі. Жеңіл үтіктеледі жән әрлеу тігіс жолағы төселеді. Уақытша тігіс жолақтарын сөгеді. Қайтадан үтіктейді.  Ескерту. Аталмыш амал жүн және тығыз маталардан жасалатын киім-кешектерге ұсынылады; басқа маталар үшін жөрмеу операциясын қолданбауға болады, бірақ әрлеу тігіс жолағының ені 0,3 см аспау керек. 3. Бастырылған бедерлі тігіс1.Бөліктің өңі және теріс жағына бедер сызығын қондырады. Бөліктің теріс жағына бедер сызығы бойынша көлденең жіп бойынша пішілген қосымша мата жолағын жатқызады, ені әрлеу тігіс жолағын екі еселеп, 0,8-1 см қосқанға тең. Қосымша мата жолағының ортасы белгіленген сызықпен беттесуі керек      Бедерлер түрі және оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет Мата жолағын бөліктің өңі бойынша бедер сызығымен дәл тігіс жолағын төмей отыра қайып тігеді (1 тігіс жолақ).  Негізгі бөлік пен мата жолағын жан-жаққа ыдыратады; негізгі бөлік бойынша біріктіру тігіс жолағынан 0,1-0,2 см алшақтықта тігіс жолағын төсейді (2 тігіс жолақ)  Бедерді ЫЖӨ жүргізеді – тігісті қайыра үтіктейді (модель бойынша).  5. Бедер әрлеу тігіс жолағымен орындалуы мүмкін (3 тігіс жолақ)    4. Бедерлі бүкпе тігісБерілген тәсіл үшін бедер пішіні тік, бұрышсыз болуы керек. Бөліктің теріс жағына бедер сызығын белгілейді, бөлікті осы сызық бойынша өңін ішіне қаратып бүктейді және бүктелген жерден 0,2.0,3 см (1 тігіс жолақ) алшақтықта тігіс жолағын төсейді , тігіс жолағы астына қосымша мата жолағын жатқызады.     Бедерлер түрі және оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет Негізгі бөлікті айыра ашады; тігісті үтіктейді. Бедер бойынша әрлеу тігіс жолағы жүргізілуі мүмкін (2 тігіс жолақ)  5. ЖапсырмалыБедерлер күрделі пішінді болған жағдайда жабық қиықты жапсырма тігіспен өңдейді. Мұндай бедерлер жапсырмалы иініштерді өңдеген тәрізді орындалады (3.3.2 тараушасын қараңыз) 6. БүкпеБүкпе бедерлер бір немесе бірнеше параллеь қатарда орналасады. Бүкпе бедер ені 0,1 см-ден 0,5 см-ге дейін. Киім-кешектің өңіне бедер сызығын белгілейді, сосын белгілеген сызық бойынша теріс жағын ішіне қарата бүктейді және тігіс жолағын төсейді (бүктелген жерден бастап тігіс ені 0,1...0,5 см ). Қалған бедерлер бағыттаушы-сызғышты пайдалана отырып біріншісіне параллель орындалады 7. Баумен7.1. 1 тәсілмен өңделгендерБөліктің теріс жағынан мата жолағын төсейді және өңі бойынша белгіленген параллалель сызықпен тігіс жолағын төсейді (1 мен 2 тігіс жолақ). Пайда болған ышқырлыққа бауды өткізеді  Бедерлер түрлері мен оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет7.2. 2 тәсілмен өңделгендерӨң жағына бір сызықпен бедерді белгілейді, осы сызық бойынша машина тігіс жолағын жүргізеді, мата жолағын теріс жағымен төсейді. Бауды тығыз айналдыра отырып маталар арасына салады, екінші тігіс жолағын біріншісіне параллель жүргізеді. Бірашалы табанды пайдаланған жөн саналады  6.Қатпарлардың әртүрлілігі мен олардың міндетіКөйлек-блузкалы киім-кешектерді дайындаған кезде қатпарлар кең қолданылады. Оларды қимыл еркіндігі үшін, сонымен бірге мықынмен жамбас аумағында киім-кешектің қонымдылығы үшін салады. Бұлардан басқа, қатпарлар әрлеу элементі болып табылады.Қатпарлар біржақты; қарама-қарсы; бантты; бүгілген; күрделі болады. Қатпарлар тұтас бөлікке салынып, біріктіретін элемент бола алады. 7.Қатпарларды өңдеу  Қатпар түрлері мен оларды өңдеудің техникалық шарттары Сурет1. Біржақты1.1. Тұтас бөлікке салынғандарБіржақты қатпарларда бүктеліс өңінен бір жаққа бағытталған, ал теріс жағынан – басқа жаққа (2.2.6 тараушасын қараңыз). Қатпарлар оларды белгілеген сызық бойынша теріс жағынан не қайымдалады (а сур.) немесе өңінен қатпар бүктелісі маңынан бастырылады(а сур.).  Қатпар түрлері мен оларды өңдеудің техникалық шарттарыСуретЕгер қатпар киім-кешектің етегіне дейін жетсе, оны екі тәсілмен жүзеге асырады: етек қиығына жетпейтіндей қатпарды өңдейді, сосын етекті өңдегеннен кейін қатпарды өңдейді. Алдымен етекті өңдегеннен кейін барып қатпарды өңдеуге де болады.1.2. БіріктіретінБөліктердің бірінің теріс жағынан бүйір сызығын 1 белгілейді — бұл қатпар мен сызықтың сыртқы бүктелісінің сызығы 2, қатпарды қайымдау ұзындығын шектейді. Бөліктерді (алдын ала өңін ішіне қаратып және қиықтарды беттестіріп) 1 (бүйір) сызығы бойынша ұзына бар ұзындығы бойынша көктейді. Қатпарды 2 (шектейтін) сызыққа дейін 1 сызық бойынша бұрышқа айналдыра қайымдайды. Бөліктердің қиықтары бар ұзындығы бойынша 1...1,5 см енді тігіспен (2 тігіс жолақ) қайымдалады, қиықтар өңделеді. Қатпарды бар ұзындығымен қайыра үтіктейді, көктеу тігіс жолағын сөгеді, 2 сызықтан етек қиығына дейінгі көктелген қатпарды қалдырады. Бұл тігіс жолағын киім-кешекті соңғы өңдеуде сөгеді 2. Қарама-қарсыҚарама-қарсы қатпарларда бүктелген жерлер өңінен бір-біріне бағытталады, ал теріс жағынан – қарама-қарсы жақтарға. Қатпарды үш сызықпен белгілейді:— ортаңғы сызық;— бүйір сызықтары;— қатпарды қайымдау тігіс жолағын шектейтін сызық. Бүйір сызықтар арасы қатпар тереңдігін төтке көбейткенге тең 2.1. Тұтас бөлікте жасалғандар мен теріс жағынан қайымдалғандарБөлікті 1 сызық (ортаңғы) бойынша өңін ішіне қаратып бүктейді және бүйір сызығынан қатпардың бар ұзындығымен көктейді.    Қатпар түрлері мен оларды өңдеудің техникалық шарттары СуретҚатпарды бүйірінен 3 сызыққа дейін қайымдайды(1 тігіс жолақ). Қатпардың ортаңғы сызығы (1 сызық) қайымдау мен көктеу тігіс жолағымен сәйкесетіндей етіп қатпардың қосымша әдібін ыдыратады; қосымша әдіптерді бекіту үшін 3 сызық бойынша (шектейтін) қосымша әдіп бойынша қатпар ортасынан екі тәсілмен тігіс жолақ жүргізіледі (2 мен 2' тігіс жолақ). Қатпардың қосымша әдіптері бөліктің бар ұзындығы бойынша екі тігіс жолақпен ( 3 пен 3' тігіс жолақтары) қатпардың ішкі бүктелген жеріне параллель бүктеліп тігіледі. Үтіктеледі, киім-кешектің соңғы өңделуі кезінде уақытша тігіс жолақтары сөгіледі 2.2. Біріктіретін2.2.1. Қосымша бөліктерсізПішім бөліктері — қатпар әдібі бар киім-кешек бөлігінің екі бөлшегі: бір бөлікте әдіп қатпар тереңдігін үшке көбейткенге тең, ал басқасында – қатпардың тереңдігіне ғана тең. Екі бөлшекке дебөлікті қайымдау тігісіне әдіп беріледі (1...1,5 см). Бөліктер қайымдалады, қиықтар тепшіледі. Әрі қарайғы өңдеу жоғарыда айтылғандардай 2.2.2. Қосымша бөлікпенКиім-кешек бөлігінің екі бөлшегін қосымша әдіппен пішеді, өлшемі қатпардың бір тереңдігіне қайымдау тігісінің қосымша әдібін (1...1,5 см) қосқанға тең, негізгі матадан жолақ - ені екі еселенген қатпар тереңдігіне әр жағынан 1.1,5 см қосқанға тең. Негізгі бөліктерді матаның жолағымен қайым тігісімен жамбасқа қосады, қиықтарды өңдейді ( 1 мен 1' тігіс жолақтары). Әрі қарайғы өңдеу жоғарыда айтылғандардай    Қатпар түрлері мен оларды өңдеудің техникалық шарттары Сурет3. БанттыҚарама-қарсы қатпарлардың теріс жағы тәрізді болып келеді. Қарама-қарсы қатпарларды өңдеген сияқты жүзеге асады (жоғарыдан қараңыз) 4. БүгілгенБүгілген бедерден айырмасы тереңдігінде – 0,5 см артық (4.3.5 тараушасын қараңыз)  5. КүрделіКиім-кешекті әрлеу немесе материал үнемдеу мақсатында жобаланады, мысалы бір шеті бекітілген иініш және т.б. (2.2.6 тараушасынан сипаттамасын қараңыз) 6. Жұмсақ, қайырыла үтіктелмегенҚатпарлар орналасатын бөлік қиығы арқылы қатпардың ортаңғы және бүйір сызығы деңгейінде кертілме жасалады (а сур.). Қатпарлар кертілме бойынша жатқызылып, машина тігіс жолағы арқылы қиық бойымен 0,5...0,7 см енді тігіспен бекітіледі. Қатпарды бекіту тігіс жолағы негізгі бөліктерді 2 тігіс жолақпен біріктіргеннен кейін өңінен көрінбеуі керек (б сур.)    КИІМ-КЕШЕКТІ ӘРЛЕУӘйелдер мен балалардың жеңіл киімінде әшекей ретінде бүрме, буф, желбіршек, желбіреуіш және шілтер қолданылады. 1.Бүрмелерді өңдеу Бүрмелерді әшекей ретінде қымтаулы тігіс орнына, сұлбаның еркін тұруы үшін қолданады (4.7 сур.).Бүрмелер үш түрлі тәсілмен жасалады: арнайы жабдықталған екі инелі машинамен (көпшілік өндірісте); қайып тігетін машинамен; қолмен. Екі инелі машинаменбүрме жасаған кезде арнайы табан қолданады.Қайып тігетін машинамен ақырын тартылған инешаншым арқылы екі тігіс жолақ жүреді (4.8 сур.): 1-шісі қиықтан 0,5...0,7 см алшақтықта; 2-ші сызық қиықтан 0,8...1,4 см алшақтықта. Бөлік төменгі жіптермен қажет көлемде бүрмелерге бір тегіс бөлініп жиналады. Қайымдағаннан соң тігіс жолақ бекітіледі. Матаның қасиеті мен модельге байланысты төменгі жинайтын тігіс жолақ келесі өңдеу тігісіне түсуі де, түспеуі де мүмкін. Соңғы жағдайда біріктіретін тігісті өңдегеннен кейін оны сөгіп тастайды. Қолмен жасалатын тәсілде бүрмелерге қол инешаншыммен екі тігіс жолақ жүргізіледі, тігіс жиілігі 1см-ге 3-4 инешаншымнан. Қиықтан алшақтығы: 1- тігіс жолақ – 0,5.0,7 см; 2-тігіс жолақ – 0,8.1,4 см. Мата жиналады. Бүрмелер біртегіс бөлінеді. Тігіс жолақтың басында және аяғында бекітпе болуы керек.     4.7 сур 4.8 сур 2.Буфты қолмен дайындауБуфтар іш киімдер, сондай-ақ әйелдер мен балалар көйлегін әрлеу үшін қолданылады. Буф бүрменің бір түрі боп табылады және қолмен немесе машинамен дайындалады.Қолмен дайындалатын буфтар әртүрлі суретті болуы мүмкін. Буфтар нүктемен немесе сызықпен белгіленеді. Буф қатарының саны сурет пен буф өлшеміне байланысты. Инені сызбада белгіленген нүктелерге матаға 0,1 см бойлай дәл қадайды (4.9 сур.), және 3...5 инешаншыммен бекітеді. 4.9 суретте қолмен дайындалатын буфтың әртүрлі сызбасы көрсетілген: «толқын» буфтары (теріс жағынан жинайды); вафельді буфтар (өңінен жиналады). 3.Буфтарды машина тәсілімен дайындауМашина тәсілімен дайындалатын буфтар әртүрлі болады.  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қарапайым буфтарды белгілеуКиім-кешектің өңіне бірнеше параллель сызықтар белгіленеді. Олардың арасындағы алшақтық пен саны модельмен анықталады. Буф сызығына перпендикуляр сызықтар тігіс жолақтың ұзындығын анықтайды 2. Машина тігіс жолақтарын жүргізуБелгіленген сызық бойынша машина тігіс жолақтары әлсіз тартылған инешаншыммен жүргізіледі     Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Буфты бүрмелеуЖіпті киім-кешектің теріс жағына шығарады және буфты қажет ұзындықта бүрмелейді, бүрмені біртегіс ыдыратады, бұрыштар түйіледі (1, 1', 1"тігіс жолақтар) 4. Буфтың аяқ жағын бекітуБуфтың аяқ жағында негізгі матаны 0,1...0,2 см тереңдіктегі қатпармен бүктеп тігеді, тігіс жолағы аяғы бұрышымен бүктеп тіккен тігіске түсуі керек (2 мен 2' тігіс жолақтар) 5. Буфты астармен біріктіруБуфты созылып кетудің алдын алу үшін теріс жағынан негізгі немесе қосымша материалдан жасалған астармен біріктіреді. Астар өлшемі (және пішіні) дайын күйіндегі буф өлшеміне қиықтарды өңдейтін қосымша әдібін қосқанға сәйкесуі керек. Тұтас бөліктегі буфтар (а сур.): астар қиықтары бүктеледі (немесе жөрмеледі) және бүктеп тігілген қатпар тігісіне, сондай-ақ буфтың үстіңгі және астыңғы тігіс жолақтарына бастырылады (3 және 3 тігіс жолақтар). Астарды жасырын инешаншыммен қосуға болады.Бөлікті біріктіру тігісінен шығатын буфтар(б сур): астар қиықтары бөліктерді біріктіретін тігіске кіреді   1.Желбіршек, қосетек және желбіреуішті өңдеуЖелбіршектер жұмсақ, жеңіл күлтеленетін маталардан жасалады. Желбіршектерді киім-кешекке тік, иініш сызығы бойынша, т.б. орналастырады (4.10 сур.).Желбіршектерді тікбұрыш, үшбұрыш, трапеция және т.б. түрінде пішеді. Желбіршек ұзындығы, бүрмемен жиналатын қиық, 1,5.3 есе желбіршектен ұзын.  4.10 сур. 4.11 сур дайын күйінде. Бүрмеленетін немесе қатпар боп салынатын желбіршектердайын күйіндегі желбіршектен үш есе ұзын пішіледі. Негіз жібін бағыттау, оның ұзындығы мен пішіні модельге байланысты болады. Қосетектердің (4.11 сур.) ернеу пішіні желбіреуішінен ажыратылады. Оларды айналдыра немесе шиыршық түрінде пішеді. Қосетек пен желбіршек алмалы-салмалы және алынбайтын бола алады. Алмалы-салмалы әшекейдің ішкі шеті жабық қиықпен жиектеледі. Ол үшін ұзына бойына немесе көлденең жолақ негізгі немесе әрлеу матасынан пішіледі (4.12, а сур.) немесе екі рет төселеді (4.12, б сур.).Желбіреуіш – екі өңделген көлденең қиықпен жинақталған әрлеу бөлігі. Киім-кешекпен желбіреуіш тігіс жолағын желбіреуіштің ортасына төсеп (4.13, а, б сур.) немесе оның шетін бойлай (4.13, в сур.) біріктіреді. Желбіреуіштер көбінесе үшбұрыш түрінде пішіледі, ұзындығы дайын күйіндегі желбіреуіштен 1,5...3 есе ұзын. Желбіреуіштің бөлікте жібінің бағытталуы, оның ұзындығы және пішіні киім-кешектің моделіне байланысты.  Ескерту. Жебіршектер, қосетектер және желбіреуіштер бірнеше бөлшектен құралуы мүмкін. Әрлеу бөлшектерін қайымдау тігісімен алдын ала жөрмелген қиықпен айыра үтіктейді (тігіс ені 0,7 см). Негіз жібі қатаң түрде бөлік бөлшектерін біріктіретін тігістен өтуі керек.2.Желбіршек, қосетек және желбіреуішті киім-кешекпен біріктіру  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Желбіршектер мен қосетекті қайып тігуҚосетектің немесе желбіршектің шет қиықтарын өңдегеннен кейін әрлеу бөлігін негізгі бөлікпен өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды беттестіреді (а сур.), қайып тігеді (1 тігіс жолақ) және жөрмейді (2 тігіс жолақ) немесе әрлеу қиығын негіз бөлігіндегі қайып тігу сызығымен беттестіріп, әрлеу бөлігі жағынан 1 см енді тігіспен ( б сур.) қайып тігеді (а сур.). Желбіршекті (қостекті) төмен қайырады. Әрлеу қиықтарын бөлікпен біріккенше жөрмейді (1 тігіс жолақ)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет2. Екі бөлік арасына желбіршек пен, қосетекті қондырып тігу2.1. Қайымдау тігісіменБір бөліктің қиығына екінші тігіс жолақ бойынша бүрме жасай отыра немесе қиықтан 0,7...1,2 см алшақтықта (1 тігіс жолақ) әрлеуді қайып тігеді. Желбіршекті (қосетекті) бөлікті екінші бөлікпен өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды түзулейді; тігіс жолақты әрлеуді қайып тіккен тігіс жолақтан 0,1 см алшақтықта қайып тігеді (2 тігіс жолақ). Тігісті жөрмейді (3 тігіс жолақ) және желбіршек (қосетек) орналасқан жерден қарама-қарсы жаққа қайыра үтіктейді 2.2. Жабық қиықты жапсырмалы тігіспенЖелбіршекті немесе қосетекті төменгі бөлікке қайып тігеді (1 тігіс жолақ).Үстіңгі бөліктің бүктелген жерін белгіленген сызық бойынша қайыра (бүктеп тігеді) үтіктейді. Үстіңгі бөліктің бүктелген жері желбіреуішті біріктірген тігіс жолағын 0,1.0,2 см жауып тұратындай бастырып тігеді (2 тігіс жолақ) 3. Желбіреуішті киім-кешекпен біріктіру3.1. Желбіреуішке бүрме жасауҚиықтарды өңдегеннен кейін (4.3.1 тараушасын қараңыз) желбіреуіштің ортасымен бүрме жасау үшін екі тігіс жолақты әлсіз тартылған инешаншыммен жүргізеді; тігіс жолақтар арасы 0,2 см. Бүрмелер бар ұзындығы бойынша біртегіс бөлінеді 3.2. Желбіреуішті бастырып тігуНегізгі бөліктегі желбіреуіштің бастыру сызығын желбіреуіштің ортаңғы сызығымен беттестіреді. Тік немесе ирек тігіс жолақпен бастырады, оны көмекші тігіс арасына орналастырады. Көмекші тігіс жолақтары сөгіледі  3.Көмкермелердің түрлері мен оларды өңдеуКөмкерме — негізгі немесе әрлеу маталарынан пішіліп, тігін бұйымдарын әрлеу үшін қолданылатын жолақтар. Көмкермелер қос немесе жалқы болады. Көмкермелер тұтас бөлікке, бөлік шеттеріне және т.б. көлденең, тік орналасады (4.14 сур.). Көмкермелер негіз жібіне 45° бұрышта пішіледі (сирек жағдайда - көлденеңінен); көмкермелер бөлік пішінімен пішілуі де мүмкін (мысал ретінде 3.1.1. тараушасынан көмкермелі клапанды өңдеуді қараңыз); көмкерме ені модельге байланысты анықталады. Егер көмкерме бірнеше бөлшектен тұрса, оларды қайымдайды, тігіс айырыла үтіктеледі; біріктіру тігісі негіз жібі бойымен қатаң түрде өтуі керек. Егер көмкермені қайып тігу сызығы тік болмаса, көмкермені модельге сай пішін бере отырып созады. 4.Көмкермені киім-кешекпен біріктіру Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Бастырылған көмкермені біріктіру 1.1. Жалқы көмкермеКөмкермені өңін төмен қаратып негізгі бөліктің өңіне жатқызады. 0,5...0,7 см енді тігіспен қайып тігеді (1 тігіс жолақ), сосын көмкермені қайып тігу тігісін жабатындай қайырады; қиықты 0,5...0,7 см ішке бүктейді, шетінен бастырып тігеді (2 тігіс жолақ) 1.2. Қос көмкермеОртасы бойымен орналасқан көмкермені белгіленген сызыққа қиықпен жатқызады,   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет0,5 ...0,7 см енді тігіспен қайып тігеді (1 тігіс жолақ), қайып тігу тігісін жабатындай етіп қайырады және көмкерменің бүктелген жері бойынша бастырып тігеді (2 тігіс жолақ) 1.3. Шеті ашық қос көмкермеКөмкермеге арналған мата жолағын ортасынан өңін ішіне қаратып қабаттайды және оның қиықтарын 0,5.0,7 см енді тігіспен біріктіреді ( 1 тігіс жолақ), айналдырады, тігісті бүктелген жерге дәлдеп түзейді, сосын көмкермені негізгі бөлікке жатқызады және шетінен бастырады (2 тігіс жолақ)  2. Қондырып тігілген көмкермелерді біріктіру1 тәсілКөмкермені негізгі бөлікке өңін ішіне қаратып қабаттайды, 1.1,5 енді тігіспен қайып тігеді. Тігісті негізгі бөлік жағына қайырады. Сондай-ақ көмкерменің басқа қиығын негізгі бөлікпен біріктіреді (1 мен 1' тігіс жолақтар); қиықтар жөрмеледі.2 тәсілЕгер жалқы көмкермелі бір қиық бөлікті біріктіру тігісіне кіретін болса, көмкермені белгілеген сызыққа негізгі бөлікке өңін төмен қаратып жатқызады, 0,5.0,7 см енді тігіспен қайып тігеді (1 тігіс жолақ), қайырады және көмкерме қиықтары мен негізгі бөлікті машина тігіс жолағымен біріктіреді (2 тігіс жолақ)   4.4.8. Тоқыма баумен (шілтермен) киім-кешекті әрлеу Тоқыма баудың (шілтер) түрлері мен операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Тік шетті тоқыма бау (шілтер)Тоқыма бауды (шілтер) киім-кешекке жатқызады және шеттен 0,1 см алшақтықта бастырып тігеді    Тоқыма баудың (шілтер) түрлері мен операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретЕскерту.Модельге сай негізгі матаны шілтер астында кертуге болады. Онда бастырып тігу тігіс жолағы машинада ирек тігіс жолағымен жүргізіледі 2. «Ирекбау» тоқыма бауы «Ирекбау» тоқыма бауы негізгі бөлікке жатқызылады және ортасынан бір тігіс жолағымен бастырылып тігіледі. Қиықтарын құрастырып тіккенге дейін тоқыма бауды жөрмелеу тігісімен өңделетін бөліккке бастырып тігеді 3. Пішінді шеттегі тоқыма бауТоқыма баудың (шілтер) ішкі шеті негізгі бөлікке белгіленген сызық бойынша бастырылып тігіледі (1 тігіс жолақ). Сосын негізгі матаға тоқыма бауды қайырады және шетінен 0,1...0,2 см алшақтықта негізгі бөліктен пайда болған бүктелген жерді бастырып тігеді (2 тігіс жолақ). Тоқыма баудың пішінді шеті қажет көлемде шығарылады     ИІНІШТЕРДІ ӨҢДЕУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ МЕН ОЛАРДЫ КИІМ-КЕШЕКПЕН БІРІКТІРУ 1. Көйлекті-блузкалы киім-кешектердегі иініштердің түрлеріИініш киім-кешектің конструктивті бөліктерінің бірі болып саналады. Иініштер пішініне қарай тік, сопақша және пішінді болып келеді. Олар алдында, арқада немесе белдемшенің еніне орналасуы мүмкін (4.15 сур.).Тік және сопақша иініштер көйлекті-блузкалы киім-кешектерде өңделгенде және киім-кешекпен біріктірілгенде ішік-костюм ассортиментіндегі киім-кешектер сияқты жүзеге асырылады(3.3.2 тараушасын қараңыз). Айырмашылығы иініш қиықтары мен негізгі бөлікті өңдеуде жатыр.Иініштің төменгі шеті оқамен, желбіршекпен, қосетекпен, шілтермен және т.б. әрленуі мүмкін.2.Оқалы, желбіршекті және шілтерлі иініштерді негізгі бөлікпен біріктіру және өңдеу  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Иініштерді өңдеу1.1. Оқалы ( 4.15 сур. қараңыз)1.1.1. Оқаға арналған жолақты өңдеуОқаға арналған жолақты теріс жағын ішіне қаратып жартылай бойлай қайыра үтіктейді Иініш оқасына арналған жолақты қайып тігуОқаға арналған жолақты иініштің өңіне жатқызады, бөлік қиықтарын беттестіреді,     Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретені оқа енінен 0,1...0,2 см алғанға тең (оқаға арналған жолақты қайып тіккен тігіс жолағы иінішті негізгі бөлікке қайып тіккен тігіске түсуі үшін) қайып тігеді (1 тігіс жолақ) 1.2. Желбіршекті немесе қосетекті (4.15 сур. қараңыз)Өңделген желбіршекті (қосетекті) иініштің өң жағына өңін төмен қаратып жатқызады, қиықтарды түзейді және ені иінішті негізгі бөлікке біріктіретін тігіс енінен аз тігіспен қайып тігеді (1 тігіс жолақ) 1.3. ШілтерліШілтерді иінішпен оқаға арналған жолақ сияқты біріктіреді (1.1 тармағын қараңыз) 2. Иінішті негізгі бөлікпен біріктіру2.1. Иінішті қайып тігуИінішті негізгі бөлікпен өң жақтарын ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды беттестіреді және ені әрлеуді киім-кешекке қайып тіккен тігіс енінен 0,1.0,2 см үлкен тігіспен қайып тігеді (2 тігіс жолақ). Қайып тіккен тігісті тепшиді және иінішке қайыра үтіктейді   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.2. Иінішті негізгі бөлікпен біріктіру тігісін бастыруИінішті қайып тіккен тігісті жөрмейді (егер қажет болса) және модельге байланысты енмен бастырады (3 тігіс жолақ)  4.5.3. Ішкі бұрыштары бар иінішті негізгі бөлікпен біріктіру ерекшеліктері Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қайымдау тігісімен біріктіру1.1. Көмкерме әдіпті пішуКөмкерме әдіпті иініш бұрышының пішіне қарай негізгі немесе қосымша матадан 2,5...3 см енде пішеді. Көмкерме әдіптің жақтарының ұзындығы – 3...4 см дайын күйінде. Көмкерме әдіптің бүйір қиықтары оның өңіне қайырыла үтіктеледі 1.2. Иініш бұрыштарын құрастырып тігуКөмкерме әдіпті өңін жоғары қаратып иініштің теріс жағына жатқызады, иінішті киім-кешекпен біріктіру тігісінен 0,1 см аз енді тігіспен қайып тігеді (1 тігіс жолақ). Әдіп бұрышқа кертіледі. Көмкерме әдіп қиы жағына қайырыла үтіктеледі  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.3. Иінішті негізгі бөлікпен біріктіруИінішті негізгі бөлікпен өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтар түзеледі, иініштегі бұрыш негізгі бөліктегі бұрышпен беттестіріледі, қатаң түрде иініш шетімен қайып тігіледі ( 2 тігіс жолақ) 1.4. Қиықтарды өңдеуҚиықтар көмкерме әдіппен бірге тепшіледі (3 тігіс жолақ). Иінішті негізгі бөлікпен біріктіру тігісі 1,5 см кем емес болуы керек 2. Жапсырма тігіспен біріктіруИінішті киім-кешекпен біріктіру 3.3.2 тараушасында сипатталған. Ерекшелігі: иінішті негізгі бөлікпен біріктіретін тігіс қиығын өңдеу бөліктер пішімін біріктіргенге дейін орындалады   ҚАЛТАЛАРДЫ ӨҢДЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретҚарапайым жиектегі қалтаны өңдеу1 тәсіл1.1.Пішім бөліктерін тексеру1 – негізгі матадан жасалған көмкерме әдіп – екі бөлік (3.3.4 тараушасын қараңыз);2 – негізгі матадан жасалған астар  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.2. Қалтаның киім-кешекке орналасуын белгілеуҮш негізгі және екі қосымша сызықпен белгілейді (3.4.4 тараушасын қараңыз) 1.3. Қалта астарына қалтаны белгілеуҚалта астарында астардың ортасынан 1,5...2 см төмен көлденең сызық сала отырып үш негізгі сызықпен қалта белгіленеді. Қалта астарын өңін жоғары қаратып, алдының теріс жағына қосып көктейді, қалтаның киім-кешектегі және қалта астарындағы негізгі үш сызықты да қосады 1.4. Көмкерме әдіптерді өңдеу3.4.4 тараушасын қараңыз 1.5. Көмкерме әдіптерді қайып тігуСуреттегі 1 мен 1', сондай-ақ 3.4.4 тараушасын қараңыз 1.6. Қалта аузы аумағындағы негізгі бөлікті қию, айналдыру, жиектерді айналдыра жөрмеу3.4.4 тараушасын қараңыз 1.7. Төменгі көмкерме әдіп қиығын бастыру; үстіңгі көмкерме әдіптің әдібін қиюТөменгі көмкерме әдіп қиығы теріс жағына 0,7 см бүктеледі және қалта астарына 0,2 см енді тігіспен бастырылады (2 тігіс жолақ). Үстіңгі көмкерме әдіп қиықтарын 1 см-ге тең әдіп тастап қияды 1.8. Қалта астарын қайымдауҚалта астарының үстіңгі бөлшегіне үстіңгі көмкерме әдіпті қайып тіккен тігісті айналдырады, тігісті үстіңгі көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске орналастырған тігіс жолақпен бекітеді (3 тігіс жолақ).     Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретҚалта астарын қалта түбін үш машина тігіс жолағымен бекіткен уақытта бірге қайымдайды (4 тігіс жолақ). Қалта астары қиықтары тепшіледі (5 тігіс жолақ). Қалтаны ЫЖӨ жүргізіледі Ескерту. Астарды үстіңгі көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске бекіткенге дейін қалта астарын қайымдауға болады. Қарапайым жиектегі қалтаны өңдеу2 тәсіл2.1. Пішім бөліктерін тексеруҮстіңгі көмкерме әдіп — негізгі матадан, қалта астарымен тұтас пішілген; Төменгі көмкерме әдіп — негізгі матадан, қалта астарымен тұтас пішілген. Төменгі көмкерме әдіптегі қалта астары ұзындығы үстіңгі көмкерме әдіп ұзындығынан 3 см-ге кіші 2.2. Көмкерме әдіптерді өңдеуҚалта астарымен тұтас пішілген, көмкерме әдіптің үстіңгі қиықтары жиек еніне 1...1,5 см қосылып қайырыла үтіктеледі (бөліктің теріс жағына қайырыла үтіктеледі) 2.3. Киім-кешектегі қалтаны белгілеуҚалта үш негізгі және екі қосымша сызықпен белгіленеді Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.4. Көмкерме әдіптерді қайып тігуКөмкерме әдіптерді белгіленген көмекші сызыққа бүктелген жерімен қалта астарының үлкен жағына жоғары орналастырып қайып тігеді. (1 мен 1' дайын күйіндегі қалта суреті – 2.7. тармақ) 2.5. Қалта аузы аумағында алдын қию, жиектерді өңдеуБұрынырақ қарастырған техникалық шарттарға сай орындалады (3.4.4 тараушасын қараңыз) 2.6. Қалта түбін бекіту, қалта астарын қайымдауҚалта астарының үстіңгі бөлігінен қалтаның үстіңгі бөлшегіне тереңдігі 1,5 см қатпар жасалады. Қалта түбіндегі бұрыштарды бекітеді, бір уақытта қалта астарын қайымдайды (2 тігіс жолақ). Қалта астары қиығы айналдыра жөрмеледі (3 тігіс жолақ) 2.7. Қалта астарынан жасалған қатпарларды бекітуҚалта астарынан пайда болған қатпарды машина тігіс жолағымен үстіңгі көмкерме әдіпті қайып тіккен тігіске бекітеді (4 тігіс жолақ) 3. Клапанды және бір көмкерме әдіпті қалтаны өңдеу3.1. Пішім бөліктерін тексеру— дайын күйіндегі клапан;— төменгі көмкерме әдіп, қалта астарымен тұтас пішілген (генізгі матадан); — ойып түсірілген әдіп, қалта астарымен тұтас пішілген (негізгі матадан);— желімделмейтін материалдан үлескер     Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3.2. Қалтаны белгілеуКиім-кешекке қалтаны үш сызықпен белгілейді. Үлескер техникалық шарттарға сай қосып тігіледі 3.3. Клапан мен көмкерме әдіпті қайып тігуКлапан мен көмкерме әдіп ТШ сай қайып тігіледі, 3.4.2 тараушасын қараңыз (1 тігіс жолақ, 2 тігіс жолақ дайын күйіндегі қалта суретінде) 3.4. Қалта аузын аумағында алдын қию және жиекті өңдеуҚалта аузы аумағында алдын қию, айналдыру, жиекті айналдыра жөрмеу ТШ сай орындалады; жиекті машина тігіс жолағымен (3 тігіс жолақ) қайып тіккен тігіске бекітеді 3.5. Үлескер мен ойып түсірілген әдіпті бекіту. Қалта астарын қайымдауҮлескердің алдын ала тепшілген немесе бүктелген төменгі қиығы қалта астарына бастырылады (4 тігіс жолақ). Ойып түсірілген әдіп клапанды қайып тіккен тігіс бойынша қайып тігіледі (5 тігіс жолақ). Астарды қалта түбі бекітпесімен қайымдайды (6 тігіс жолақ). Қалта астары қиықтары үлескермен бірге тепшіледі (7 тігіс жолақ)  4. Аяқ жағы қондырылған жапырақшалы қалтаны өңдеу (өңдеу ерекшеліктері)4.1. Пішім бөліктерін тексеру— жапырақша, қалта астарымен негізгі матадан тұтас пішілген; — ойып түсрілген әдіп, қалта астарымен негізгі матадан тұтас пішілген;— жапырақша төсемесі; негіз жібі бөлікті бойлай өтеді  4.2. Жапырақшаны өңдеуЖапырақша астарын қосарлайды. Қалта шеті сызығы бойынша бүгеді және үтіктейді. Дайын күйіндегі жапырақша енін анықтайтын сызықты белгілейді Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет4.3. Қалтаны белгілеуКиім-кешектің өңіне төрт сызықпен белгілейді 4.4. Қалтаны одан әрі өңдеуБөліктерді қайып тігу және қалтаны одан әрі өңдеу ТШ сай жүргізіледі:1 тігіс жолақ – тұтас пішілген астармен жапырақшаны қайып тігу; 2 тігіс жолақ –тұтас пішілген астармен ойып түсірілген астарды қайып тігу; 3 тігіс жолақ – қиықтарды тепшу; 4 тігіс жолақ –қалта астары қиығын қайымдау, қалта түбіндегі бұрыштарды бекіту; 5 тігіс жолақ – астар қиықтарын тепшу  4.6.2. Киім-кешек тігісіндегі қалтаны өңдеу Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Пішім бөліктерін тексеру– негізгі бөліктер (алдыңғы және бүйір бөлшектері);– негізгі матадан және екі бөліктен құралған қалта астары;– ернеу – 1 бөлік 2. Қалтаны белгілеуҚалта ұзындығын негізгі бөліккке бормен сызады, тігіс сызығына немесе кертілмеге перпендикуляр бағытталады  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Ернеуді төсеуНегізгі бөліктің алдыңғы бөлшегіндегі қалта сызығын бойлай әдіп тігісі бойынша ернеуді білдірмей тартып төсейді 4. Қалта астарын қайып тігуНегізгі бөліктердің өңіне қалта астары бөліктерін өңін төмен қаратып жатқызады, қиықтарды беттестіреді және қалта астары қалта аузы ұзындығын шектейтін сызықтарды қалта астарын қайымдаған тігіс енінде жасыратындай етіп 1 см енді тігіспен қайып тігеді (1 мен 1' тігіс жолақтар). Тігістер тепшіледі және қалта астарына қайырыла үтіктеледі (2 мен 2'тігіс жолақтар) 5. Бөліктерді қайымдауНегізгі бөліктің бөлшектері 1,2... 1,5 см енді тігіспен қайымдалады, бір уақытта қалта астарын қалта түбі мен басын бекітпелермен қайымдайды (дайын күйіндегі қалта суретіндегі 3 тігіс жолақ). Қиықтар тепшіледі (4 тігіс жолақ), қалта үтіктеледі 4.6.3. Тегіс жапсырмалы қалтаны өңдеудің ерекшеліктері Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Пішім бөліктерін тексеру– жапсырмалы қалта – негізгі матадан жасалатын бөлік. Қалтаның үстіңгі шеті бойындағы қосымша әдіп 4.5 см-ге тең, бүйір және төменгі жағы бойынша– әрлеу тігіс жолағы еніне 0,5.0,7 см қосқанға тең;– ернеу – қалтаның үстіңгі шетін бойлай әдіп бойынша төселеді  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.Үстіңгі қосымша әдіп қиығын бүктеп тігуҮстіңгі қосымша әдіп қиығын теріс жағына 0,5...0,7 см бүктеп, 0,2 см енді тігіспен бастырып тігеді (1 тігіс жолақ) 3. Қалта бұрыштарын құрап тігу, үтіктеуҚалтаны бастыру тігісінің ені 0,1... 0,2 смҚалта бұрыштары үстіңгі әдіппен құрап тігіледі (2 тігіс жолақ); дайын күйіндегі қалта шеті сызығынан 0,1.0,2 см алшақтықта қиықтар жаққа жылжи төселеді. Әдіптен қалған артық маталарды кертеді. Қалта бұрыштарын айналдырады, түзейді, үтіктейді, сол уақытта қалтаның үстіңгі шеті, бүйір және төменгі қиықтары қайыра үтіктеледі 4. Қалтаның төменгі бұрыштарын өңдеуҚалтаны бастыру тігісінің ені 0,5 см артықҚалтаның бұрышындағы тікбұрышты пішінді (а сур.) бұрыштары қалта жағына 45°-та қайымдалады, тігістер айырыла үтіктеледі, қиылады, өңіне айналдырылады. Қалтаның барлық қиығындағы қосымша әдіптер қайырыла үтіктеледі. Қалтаның сопақша пішінді(б сур.) бұрыштары қалта бұрышы пішіні бойынша пішілген көмкерме әдіппен әдіптеледі, (көмкерме әдіптің бүйір қиықтарын 0,5-0,7 см-ге бүгеді). Құрастырып тігу тігісі өңделеді, қалтаның қосымша әдіптері теріс жағына қайырыла үтіктеледі   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет5. Қалтаны негізгі бөлікпен біріктіру5.1. Қалтаны өлшеуНегізгі бөлікке қалтаның орналасу орнын қалтаның үстіңгі және төменгі бұрыштарымен сәйкесетін үш нүктемен белгілейді (немесе айқас пішінді белгілермен) Ескерту. Кейбір киім-кешектерде (егер мата қасиеті жараса) қалта шетіне ернеу төселмейді. Егер қалта тез тарқатылатын материалдан болса, онда бүйір және төменгі жақтары тепшіледі. 5.2. Қалтаны бастырып тігуНегізгі бөлікке қалта бұрыштарын белгілеген таңбамен беттестіреді және машина тігіс жолағымен бастырып тігеді (жөрмелгеннен кейін), тігіс ені модельге байланысты (3 тігіс жолақ). Қалтаның үстіңгі бұрыштары үшбұрыш (а сур.) немесе төртбұрыш (б сур.) түріндегі машина бекітпесімен бекітіледі)  ІЛГЕКТЕР МЕН ТҮЙМЕЛІКТЕРДІҢ ТҮРЛЕРІ. ОЛАРДЫ ӨҢДЕУДІҢ ТӘСІЛДЕРІКиімнің көйлекті-блузкалы ассортиментін дайындау кезінде ілмектің әртүрлі түрлері қолданылады: әдіптелген, тепшілген, ілулі.4.7.1 Ілмектің түрлері мен оларды өңдеу Ілмекті өңдеудің техникалық шарттарыСурет1. ӘдіптелгенЖиектегі ілмектер оқалы, көзді және онсыз болады. Әдіптелген ілмектерді өңдеу 5.6 тараушада сипатталған—   Ілмекті өңдеудің техникалық шарттарыСурет2. ТепшілгенТепшілген ілмектер жартылай автомат машинамен тігіледі. Киім-кешектің түрі, модель, материал, киім-кешектің қолданылу ерекшеліктеріне қарай ілмектер әртүрлі пішінде, инешаншымның түрлі құрылымы, ернеудің ені, түрлі бекіту типінде , және т.б. жасалады  3. Ілінген 3.1. Бүкпелі баудан3.1.1. Бүкпелі бауды дайындауМата жолағын 2...3 см енді негіз жібіне 45°- та пішеді. Оны ортасын бойлай өңін ішіне қаратып қабаттайды. Бүктелген жер бойымен 0,3...0,4 см енді тігіспен қайымдайды. Тігістің аяқ жағында ені 0,5.0,7 см артады (а сур.). Қосымша әдіп жібін 0,3.0,8 см қалдыра отырып қияды. Жуан жіпті иненің көмегімен өңіне айналдырады (б сур.). Бау бар ұзындық бойында тығыз тағылуы керек 3.1.2. Ілмектерді дайындауБауды екі бірдей бөлшекке кеседі (ілмектер түйменің диаметріне сәйкесуі керек). Оларды ортасынан қабаттайды және алдының оң жағына жатқызады. Машина тігіс жолағымен бекітеді (а сур.). Түймелік шетін ТШ сай құрастырып тігеді (б сур.) 3.2. Өрілген бауданФабрикалық немесе қолдан өрілген бауды пайдаланады. Ілмектер бүкпелі бауды өңдеген тәрізді өңделеді  3.3. Тік жолақты матаданМата жолағын екі қиығын да теріс жағына майыстырып (негіз жібі бөлік бойына өтеді) бүктеп тігеді  Ілмектерді өңдеудің техникалық шарттарыСуретЖолақты екі бірдей бөлшекке кеседі (ұзындығы түйменің диаметрімен сәйкеседі). Әр бөлігіне ілмек ортасынан бұрыш бүктеп тігеді. Бұл ілмектерді киім-кешекпен бүкпелі баулы ілмек тәрізді біріктіреді  2.Түймеліктің түрлеріКөйлекті-блузкалы киім-кешектердің түймеліктері сан алуан.Орналасуына қарай олар алдынан, артынан, бүйірінен, иық және бүйір тігістерінде орналасқан деп бөлінеді.Түймелейтін затына байланысты ілмек пен түйме, ілгіштер мен ілмектер, сыдырма-түймелік, баумен байланатын және т.б. боп бөлінеді.Түймеліктер үстіне дейін немесе қайырмаға дейін бола алады.                     Конструкциясына қарай түймеліктер қиылған өңірасты (4.16, а сур.), бастырылған планкалы (4.16, б сур.), қондырылған планкамен (4.16, в сур.), плканканы қайып тіккен тігістегі ілмектермен (4.16, г сур.), жасырын түймелікпен (4.16, д), көмкермелі-өңірасты түймелікпен (4.16, е) және т.б. 4.7.3. Өңірасты қиылған өңірлерді өңдеу Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Астарсыз өңдеу (4.16, а қараңыз)1.1. Пішім бөліктерін тексеруАлды — екі бөлшектен.Өңірасты — екі бөлік (екі бөлшектен құралуы мүмкін) 2.Өңірасты бөлшектерін біріктіруӨңірасты бөлшектерін қайымдау тігісімен айыра қайымдайды. Тігіс ені 0,7... 1 см- ге тең Өңірастының ішкі қиығын өңдеуӨңіастының ішкі қиығын өңдейді:■ашық (тепшілген) қиықты бүгіс тігіспен (а сур.);■жабық қиықты бүгіс тігіспен (б сур.) 1.4. Өңір қиығын құрастырып тігуАлдының өңіне өңірастын өңін төмен қаратып жатқызады және кертік қиығы мен өңірді 0,5.0,7 см енді тігіспен әдіптейді (а сур.). Бұрыштағы әдіптерді керткеннен кейін айнадырады, тігісті түзейді, алдынан оқа жасап жөрмейді (б сур.). Өңірді әдіптеген тігіспен немесе әрлеу тігіс жолағымен (б сур.) немесе өңірастына қайып тіккен тігістің қосымша әдібін бастырып бекітеді    Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет2. Төсемемен өңдеу2.1. Пішім бөліктерін тексеруАлды — екі бөлшектен.Өңірастынт — екі бөлік.Өңірастына желімделмейтін материалдан төсеме — екі бөлік 2.2. Өңірастының ішкі қиығын төсемемен құрап тігуӨңірасты бөліктері мен төсемені өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды беттестіреді және 0,5...0,7 см енді тігіспен өңірастының ішкі қиығы мен оның иық қиығын құрап тігеді (1 тігіс жолақ) . Бұрыштарды кертеді, айналдырады, тігісті түзейді, өңірастынан оқа тудыра үтіктейді. Тігісті 0,2 см енді тігіс жолақпен бекітеді (2 тігіс жолақ) 2.3. Өңір қиығын құрап тігуБұрынырақ қарастырылған техникалық шарттарға сай өңірасты қиығы құрап тігіледі және тігіс бекітіледі (3 пен 4 тігіс жолақ)  4.7.4. Планкалы өңірлерді өңдеу Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Бастырылған планкаларды өңдеу(4.16, б суретті қараңыз)1.1. Пішім бөліктерін тексеруАлды — екі бөлшектен;Планка — екі бөлік 1.2. Планканы киім-кешек етегіне қайып тігу, киім-кешек етегін өңдеуҚайырыла үтіктелген ішкі қиықпен планканың төменгі қиығын дайын күйіндегі алдының етек сызығына қайып тігеді. Планка жағынан тігіс ені 0,7... 1 см (1 тігіс жолақ).Киім-кешек етегі өңделеді (2 тігіс жолақ)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.3. Өңірді құрап тігуПланканы алдының теріс жағынаан қайырады, бөлік қиықтары беттестіріледі. Планканың өң жағы алдының теріс жағына қарау керек. Кертік қиығы мен алдының өңірі құрап тігіледі (3 тігіс жолақ). Әдіп бұрыштары қиылады, планканы өңіне қайырады, өңір шеті планкадан жасалған оқамен жөрмеледі 1.4. Планканың ішкі қиығын бастыруПланканың қайырыла үтіктелген қиығын алдын ала жөрмелген (немесе онсыз) бастырып тігеді (4 тігіс жолақ). Әрлеу тігіс жолағын өңір және кертік шетімен төсейді (4' тігіс жолақ) 2. Қондырылған планкаларды өңдеу(4.16, в суретті қараңыз)2.1. Пішім бөліктерін тексеруАлды.Планка — екі бөлік;ені дайын күйіндегі планканың енін екі еселегенге 2...3см қосқанға тең; ұзындығы түймелік ұзындығына 1,5...2 см қосқанға тең. Үлескер — негізгі немесе қосымша матадан жасалатын бөлік; түймеліктің бар ұзындығына немесе аяқ жағына ғана төселеді (шамамен 5.6 см)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.2. Планкадағы кертіктерді өңдеуПланканы ортасы бойымен өңін ішіне қаратып иіп, модель бойынша кертіктерді әдіптейді. Айналдырады, кертік бұрыштарын түзейді, плакнаны ортасы бойымен қайыра үтіктейді. Оларға дайын күйіндегі ен сызығын белгілейді 2.3. Түймелікті белгілеу; үлескерді төсеуТүймелікті төрт сызықпен белгілейді:— алдының ортаңғы сызығы;және 3 — планканы қайып тігу сызықтары;4 — түймелік енін шектейтін сызық. Үлескер теріс жағынан алдына оның үлес қиығын бойлай параллель тігіс жолақтармен жөрмеледі 2.4. Планканы қайып тігуАлдының өңіне планкалар өңі төмен қарап алдының ортаңғы сызық қиығына жатқызылады. Планка мен алдының сызықтары беттестіріледі (2 мен 3), қайып тігіледі, планканы қайып тігу тігіс жолағы шектеу сызықтарында аяқталады 4 (1 мен 1' тігіс жолақтар). Алдын қиық қалталарды қиған тәрізді қияды.  Планканы қайып тігу тігісін алдының теріс жағына қайырады, үтіктейді. Түймелік аяғыдағы бұрышты оның бітіміне қарай үш тігіс жолақты машинамен бекітеді (2 тігіс жолақ). Түймелік қиығын үлескермен бірге тепшиді (3 тігіс жолақ). Дайын күйіндегі түйін үтіктеледі   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Планканы қайып тігу тігісіндегі түймелікті өңдеу (4.16, г суретті қараңыз)3.1. Пішім бөліктерін тексеруМұндай планкамен екі өңір де (сол жақ өңірі ілмексіз) немесе тек оң жақ өңірі (мұндай жағдайда сол жақ өңір өңірастымен өңделеді) өңделуі мүмкін.Алдының оң жақ бөлігі; ортаңғы сызыққа дейін оған 1 см қосымша әдіп қосып пішіледі.Планка — ені дайын күйіндегі планка енін екі еселеп оған алдына қайып тігетін 1 см және өңірастына қайып тігетін 1см қосқанға тең. Өңірасты (өңделге ішкі қиығымен).Планкада ілмектер қиыққа перпендикуляр белгіленеді 3.2. Планканы алды жіне өңірастымен біріктіруБөліктер өңі ішіне қарап қабатталады, қиықтары беттестіріледі және планканы алды мен өңірастына қайым тігіспен ілмектердің соңындағы және аяғындағы бекітпесімен айыра үтіктелген күйі қайып тігеді, тігіс ені 1 см (1 мен 1' тігіс жолақтар) Өңірдің төменгі бұрышы мен кертікті құрап тігуБөліктерді планканың ортаңғы сызығымен иеді. Бөліктерді, кертік қиығы мен өңірдің төменгі бұрышын біріктіру тігісін тегістейді, әдіп бұрыштарын кертеді, айналдырады және тігістерді түзейді, ТШ сай құрап тігеді. Планканы ортасына қайыра отырып үтіктейді   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3.4. Түймеліктің соңғы өңделуі1 тәсілІлмектерді планканы қайып тіккен тігістер бойымен олардан 0,1...0,2 см алшақтықта төсей отыра әрлеу тігіс жолағымен(2 мен 2' тігіс жолақтар) бекітеді (алдының бөлігі мен екі жақғы да планкалы өңірастын біріктіре). Дайын күйіндегі түймелік2 тәсілПланканы қайып тіккен тігістерді беттестіреді, өңірастын және алдын қайырады, алды мен өңірастын қайып тіккен тігіс әдібін қайымдайды, тігіс жолағы планканы қайып тіккен тігіс жолағынан 0,1 см алшақтықта болады (2 тігіс жолақ). Ілмектердің шетін планка жақтан жасырын астарлы инешаншыммен 1 см-ге 3-4 жиілікпен тігеді (2'тігіс жолақ)Дайын күйіндегі түймелік 4.7.5. Жасырын түймелік пен көмкерме әдіпті-өңірасты түймелікті өңдеу Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Жасырын түймелікті өңдеу(4.16, д суретті қараңыз)1.1. Пішім бөліктерін тексеруТүймелікті өңдейтін әдібі бар алды 1.2. Түймелікті белгілеу Түймеліккке арналған қосымша әдіппен тұтас пішілген алдына келесі сызықтарды белгілейді:— жасырын планканың ен сызығы;— алдының ортаңғы сызығы;— дайын күйіндегі өңір шетінің сызығы (1 мен 2 сызықтың арақашықтығы планка енінің жартысына тең);— планканың іштен бүктелген жерінің сызығы (3 және 4 сызықтың арақашықтығы планка еніне тең);— жасырын планканың сыртқы шетінің сызығы (4 және 5 сызықтың арақашықтығы планка еніне тең);Алдының ортаңғы сызығы Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет6 — планка енінің сызығы (5 және 6 сызықтың арақашықтығы планка еніне тең) қосылған 1 см қосымша әдіпке арналған тігіс  1.3. Жасырын планканы өңдеуАлдының бөлігін өңір шеті сызығы (3-сызық) және планканың сыртқы шетінің сызығы бойынша (5-сызық) қайра үтіктейді. 1-сызық бойынша тесіп өтіп біріктіретін тігіс жолағын жүргізеді. Планканың жасырын (ішкі) бөлшегін өңір алдының шетіне қарай қайырады. Үтіктейді. Планканың жасырын бөлшегіндегі ілмекті ілмекті жартылай автоматта оларды өңір шетінен параллель орналастырып өңдейді  2. Көмкерме әдіп-өңірасты түймелігін өңдеу (4.16, е сур.)2.1. Пішім бөліктерін тексеруАлды.Сыртқы қиықтары өңделген көмкерме әдіп-өңірасты 2.2. Түймелікті әдіптеуАлдының ортаңғы сызығына өзара перпендикуляр екі сызықпен түймелік сызығын белгілейді. Алдының бөлігі мен көмкерме әдіпті өңін ішіне қарата қабаттайды, иық және мойындық қиықтарын беттестіреді, түймелікті екі параллель тігіс жолақпен әдіптейді, түймелік өзінің тік сызығынан екі жаққа орналасады; тігіс жолақтардың арақашықтығы 0,5... 0,8 см болуы керек. Түймеліктің аяқ жағына қарай тігіс жолақтар ды бір-біріне қиыстырып, жоқ қып жібереді. Түймеліктің аяғындағы тігіс жолаққа 0,1.0,2 см жеткізбей тігіс жолақтар арасында алдын қияды  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.3. Әдіптеу жібін өңдеуТүймеліктің әдіптеу жібінің қосымша әдібін 0,1...0,2 см енді тігіспен көмкерме әдіпке бастырады немесе әдіптеу жібін әрлеу тігіс жолағымен бекітеді. Айналдырады, алдынан оқа түзеп үтіктейді. Дайын күйінде көмкерме әдіптің ішкі шетін алдына жасырын инешанмыммен тігеді, оларды әр 8.10 см сайын орналастырады; түймелікті үтіктейді   ИЫҚ ЖӘНЕ БҮЙІР ТІГІСТЕРІН ӨҢДЕУБүйір тігістерін өңдеу Бүйір тігістері түймелікті өңдегенге дейін немесе өңдегеннен кейін өңделуі мүмкін.Тігістер келесідей өңделеді.Алдын арқасымен өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды, бақылау белгілерін беттестіреді, көктейді (шаншиды) және бүйір қиықтарын 1.1,5 см енді тігіспен қайып тігеді (бүйір қиығының үстіңгі бөлшегінде тігіспен (ойықтан шамамен 8.10 см төмен) арқа қонымдылығыжасалуы мүмкін және бүйір қалталары аумағында алдының қонымдылығы жасалуы мүмкін. Жеке тапсырыспен киім-кешек дайындау барысында тігіс ені 1...1,5 см-ден артық болуы мүмкін.Сұлбаға жабысып тұратын киім-кешектерде алды мен арқасы бүйір сызықтары бойынша мықын сызығы аумағында тартылады. Егер бүйір тігістері әдіптері қайырыла үтіктелсе, онда қиықтар оларды қайымдағаннан кейін тепшіледі немесе қайымдаумен бір уақытта егер айырыла үтіктелетін боса, онда қиықтар қайымдағанға дейін тепшіледі. Егер бөлікті қайым тігісімен жамбасқа біріктіретін болса (мысалы, годе типті үшкілді), онда қиықтарды қайымдау тігіс жолағын етек аумағындағы (етек қиығынан 8.10 см-ге) қиық жағына қарай апарады, яғни тігіс енін 0,5.0,7 см азайтады (4.17, а сур. 1 тігіс жолақ). Тігісті тігіс жолақ «сатысына» дейін тепшиді (2 тігіс жолақ). Киім-кешек етегі немесе бөлікті әдіптің төменгі аумағына айыра үтіктейді және өңдейді (417, б сур., 3 және 3’тігіс жолақтар). Содан кейін негізгі тігіс жолағын тігіс ені кішірейтілген аумақта жалғастырады ( 4.17, б сур, 4 тігіс жолақ), 4 тігіс жолақ 1 тігіс жолақтың жалғасы болуы керек. Етегі кеңейтілген киім-кешектерде бүйір және басқа да бойлық қиықтар қайымдалады, тігіс жолақтары қиықтардан етекті майыстырған сызыққа дейін параллель орналасады, сосын етек бүктелген жер әдібінің қиығы қайымдалады, оны негізгі бөлікке айырған кезде бөліктерді қайымдау тігісі мен етектің бүктелген жерінің әдібі сәйкесетіндей етіп қайымдайды (4.17, в, г сур.).4.17-сур6. Егер қайымдайтын бөліктердің бірі бүрмелі болса, онда бөлік сол бойынша қайымдалады, ал тігістің қосымша әдібін бүрмесіз бөлік жағына бағыттайды.  Иық тігістерін өңдеуөңдеуИық қиықтары мен арқаны бастапқы өңдеу біткеннен кейін төмендегідей қайымдайды.Алды мен арқаны өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды беттестіреді, иыққа қондыра көктейді. Мойындықтан (1,5...2 см) және ойықтан (3...4 см) басталатын аумақта орта қиық жағына қарай иық қиықтары қонымдылықсыз көктеледі; иық қиығының қалған ұзындығында қонымдылық жасайды, максималды көлемі белгілеген аумақтың ортасына келетін болады (4.18 сур.).Егер арқа жауырын шығып тұруға арналған қымтаулы тігіспен болса, онда иық қиығы бойынша қонымдылық аз көлемде жасалады немесе мүлде болмайды. Қонымдылық көлемі тапсырыс берушінің денесінің ерекшелігіне, материалдың қасиетіне, киім-кешектің конструкциясына байланысты анықталады.Иық қиықтары алды жағынан 1...1,5 см енді тігіспен қайымдалады. Жеңді киім-кешектерде иық қиықтары қайықты инешаншымы бар машиналарда қайымдалады: екі тігіс жолақпен (бірі екіншісінен 0,1 .0,2 см алшақтықта) 4.18-сур 4.19-сурнемесе ернеу төселген бір тігіс жолақпен, ол иық қиығында былай орналасады: бір шеті тігіске 0,1...0,2 см алшақтықта түсуі керек, ал екіншісі қиықпен теңесуі керек (4. 19 сур.).Тізбекті инешаншыммен иық қиықтары ернеусіз бір тігіс жолақпен қайымдалады. Жеңсіз киім-кешектерде иық қиықтары бір тігіс жолақпен қайымдалады. Иық тігістері айырыла үтіктеледі (қайымдағанға дейін тепшиді) немесе арқа жағына қарай бағытталады (қайымдаған кезде немесе біткенен кейін тепшиді). Қалың маталы, жауырын шығып тұруына арналған қымтаулы тігісті киім-кешектерде иық тігістерінің қосымша әдібі айырыла үтіктеледі немесе алды жағына бағытталады.  ЖАҒАНЫҢ ТҮРЛЕРІ, ОЛАРДЫ ӨҢДЕУ ЖӘНЕ МОЙЫНДЫҚПЕН БІРІКТІРУЖағалардың түрлері:■тұтас (қыры бойынша тігісі жоқ);■екі бөліктен тұратын (қыры бойынша тігісі бар);■екі бөлшектен тұратын (яғни, аяқ жағы екі жұпты);■жалқы (тек үстіңгі жағасы ғана бар).Жағаның шеттері түрлеріне байланысты өңделеді:■әдіптеу тігісімен;■әрлеу бөліктері бар әдіптеу тігісімен;■жиектеме тігісімен және т.б.Жағаның түрлері және оларды өңдеуЖағаларды өңдеу кезіндегі операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Астарсыз1.1. Үстіңгі, төменгі жағамен тұтас пішілген(ашық шеті бойынша тігіссіз)Тұтас жағаны қыры бойынша бүгеді және жаға ұшын 0,5.0,7 см енді тігіспен әдіптейді. Жағаны айналдырады, түзейді және үстіңгі жағадан оқасы бар жөрмелген ұшын айналдыра жөрмейді; үтіктейді, уақытша тігіс жолақтарын сөгеді, қайтадан үтіктейді 1.2. Екі бөліктен тұратын(үстіңгі және астыңғы жағалардан)Үстіңгі жағаны астыңғысына өңін ішіне қаратып жатқызады, ұшы мен қыры бойынша 0,5.0,7 см енді тігіспен бұрышы мен дөңгеленуін  Жағаларды өңдеу кезіндегі операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретқонымды етіп жөрмейді; тігіс әдібін 0,2... 0,3 см қияды. Пішінді шеттері мен бұрыштарына кертіктер жасайды. Айналдырады, жөрмеу тігісін жөндейді, үстіңгі жаға оқасымен айналдыра жөрмейді; үтіктейді, уақытша тігіс жолақтарын сөгеді, қайтадан үтіктейді 2. Төсемелі

2.1. ЖелімдіТөменгі (немесе үстіңгі) жағаны төсеме жөрмеу тігіс жолағына дәл түсетіндей етіп қосарлайды 2.2. ЖелімсізМақта-маталы киім-кешктерде төсемені төменгі жағаның теріс жағына қиғаш жөрмейді. Төменгі жағаны ТШ сай ұшындағы үстіңгі жағаның төсемесімен қосып жөрмейді. Жібек және жүн маталы киім-кешектерде үстіңгі жаға айналдыра жөрмеледі және төсемеге бастырылып тігіледі, үстіңгі жағадан бұрыш қонымдылығын жасайды (1тігіс жолақ). Үстіңгі жаға төменгісіне айналдыра жөрмеледі, ұшынан және қырынан әдіптеледі (2 тігіс жолақ). Төсемені қосымша әдіптен 0,1...0,2 см кертеді. Әрі қарай жалпы ереже бойынша өңделеді   Жағаларды өңдеу кезіндегі операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Шілтерлі (желбіршекті, оқалы)Шілтер төменгі жағаға шілтер жағынан қайып тігіледі (1 тігіс жолақ). Үстіңгі жаға төменгісімен әдіптеледі (2 тігіс жолақ). Жағаның ұшы мен айналмасында желбіршектегі бүрме саны қырына қарағанда көп болуы керек 4. Жағаны әдіптеу тігісін өңдеуКөйлекті киім-кешектерде жағаны әдіптеу тігісі тігілуі мүмкін:■Әрлеу тігіс жолағымен (а сур.);■Әдіптеу тігісін төменгі жағаға бастырған тігіс жолағымен (б сур.) Ескерту. Бұлай әдіптеу тігісімен өңделген басқа бөліктердегі де тігістер тігіледі.5. Алмалы-салмалы сәндік жаға

5.1. ТұтасЖаға бөлігі өңі ішіне қарап қабатталады, ұшы мен жаға тіктемесінің қиығы тіктеменің әдіптелмеген 2,5...3 см жер тастай отыра әдіптейді (а сур.). Пайда болған қуыс арқылы жағаны өңіне айналдырады, әдіптеу тігісін өңдейді және ашық жерді қаяды (немес жапсырып тігеді) (б сур.) 5.2. Қыр бойы тігісіменЖағаны ұшы, қыры және тіктемесі бойынша айналдыру үшін әдіптелмейтін жер тастап, басқа жерлерін әдіптейді. Әдіптеу тігісін өңдегеннен кейін қуысты қаяды (немесе жапсырып тігеді)  Жағаларды өңдеу кезіндегі операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет5.3. Тіктеме қиығы бойынша жиектемеменТіктеме қиығы жабық қиықпен жиектеме тігісі арқылы өңделуі мүмкін 6. ЖалқыЖалқы жаға желбіршек, кокилье, және т.б. түрінде қайырмалы болуы мүмкін. Ұшы мен қыр қиықтары өңделеді:■Жабық қиықты жиектеме тігісімен;■бүктеліс тігісімен;■шілтермен және т.б.  4.9.2. Жағаны мойындықпен біріктіру Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Лацканды киім-кешектердегі мойындықпен жағаны біріктіру1.1. Жұқа материалдарданЛацкан (өңір) кертіктерін бір уақытта жағаны мойындыққа қондыра отырып немесе қондырғанға дейін киім-кешек өңірін өңдеген кезде әдіптейді. Киім-кешек пен өңірастын өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтар мен бақылау белгілері беттестіріледі; арасына дайын жаға төменгі жағамен киім-кешектің өңіне, жаға ұшын кертік нүктесіне орналастырып салынады. Жаға мойындыққа қадалады немесе көктеледі. Сол кертік әдіптеледі (егер кертік әлі әдіптелмесе) және жаға өңірастымен бірге өңірастының иық қиығына 105...2 см жетпейтін алшақтықта қайып тігіледі (1 тігіс жолақ).Тігіс әдібі кертіледі (тігіс жолаққа 0,1.0,2 см жетпейтін алшақтықта), үстіңгі жаға мен өңірастының үстіңгі бөлшегі қайырылады және төменгі жаға мойындыққа басқа өңірастының иық қиығынан оң кертіке қарай 1,5...2 см сөгілген нүктесіне дейін қайып тігіледі.   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретТігіс әдібі кертіледі, әрі қарай екі жаға бірге өңірастымен қайып тігіледі және оң кертік әдіптеледі. Операция тігіс жолағын үзбей жасалады. Алдын мойындыққа қайып тіккен (кертілгенге дейін) тігіс төмен бағытталады, мойындықтағы - жоғары, жағаға бағытталады.Әр өңірастының үстіңгі жері түзеледі және оны үстіңгі және астыңғы жаға арасына кертілген жерден иық тігісіне дейін жатқызады, әрі қарай өңірасты иық қиығын теріс жағына бүге отырып иық тігісі әдібі бойынша (немесе бүкпей, бірақ қиықты алдын ала әдіптеп алып (1.2 тармақша сур. қараңыз) және өңірасты иық қиықтарын киім-кешектің иық тгісіне тіркейді (2 тігіс жолақ); өңірасты иық қиықтарын жағаны толық өңдегеннен кейін тіркеуге болады. Үстіңгі жағаның тіктеме қиығын теріс жағына бүгеді, бүккенде бүгілген шеті төменгі жағаны қайып тіккен тігіс жолағын жауып тұруы керек, және бүктелген жерден 0,1.0,2 см алшақтықта бастырып тігеді (3 тігіс жолақ). Үстіңгі жағаның бүктелген шетін жасырын қол инешаншыммен тігуге болады. Түйін үтіктеледі Қалың маталарданЖағаны, өңірді және кертпештерді толық өңдегеннен кейін төменгі жаға киім-кешектің мойындығына қайып тігіледі, бөліктер өңі ішіне қарап қабатталады, бір уақытта (бір тігіс жолақпен) үстіңгі жаға өңірастымен біріктіріледі (1 тігіс жолақ). Негізгі бөлік пен өңірастындағы тігістің қосымша әдібі өңірастының ұшына дейін1,5.2 см алшақтықта кертіледі. Кертпештен кертілгенге дейінгі тігіс айырыла үтіктеледі, қалған тігіс бөлігі жағаға қарай бағытталады. Кертпештен кертілген жерге дейін айырыла үтіктелген тігістің қосымша әдіптері өзара машина немесе қол арқылы тігіс жолағын тігістен 0,1.0,2 см алшақтықта (2 тігіс жолақ) орналастырып, бірігеді. Үстіңгі жаға тіктемесінің қиығы бастырылып тігіледі (1.1. тармақшаны қараңыз) – 3 тігіс жолақ. Түйін үтіктеледі. Өңірастының иық қиығы киім-кешектің иық тігісіне бекітіледі (4 тігіс жолақ)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет2. Түймелігі үстіне дейін киім-кешектердің жағасын мойындықпен біріктіру1 тәсіл. Өңірді өңдеу үшін өңірастын немесе әдіпті олар кертпеш нүктелерін алдында ең аз дегенде 1,5...3 см жауып тұратындай енде жобалайды. Өңір шеттері мен жаға толық өңделген. Киім-кешек мойындығына төменгі жағаны қайып тігеді, бөліктің өңі кертпештен кертпешке дейін беттестіріледі (1 тігіс жолақ); тігіс жағаға бағытталады. Мұнда өңірді (өңірасты) өңдейтін қосымша әдіп қиықтары қайып тігу тігісіне түседі. Үстіңгі жағаның тіктеме қиығы теріс жағына бүктеліс төменгі жағаны қайып тіккен тігіс жолағын жабатындай етіп бүгіледі, және бүктелістен 0,1.0,2 см см алшақтықта кертпештен кертпешке дейін бастырылып тігіледі (2 тігіс жолақ). Үтіктеледі.2 тәсіл. Өңір шеттері мен жаға толық өңделген. Киім-кешек мойындығына үстіңгі жаға үстіңгі жағаның өңі киім-кешектің теріс жағымен беттестіріле, кертпештен кертпешке дейін қайып тігіледі (1 тігіс жолақ); тігіс жағаға бағытталады. Мұнда өңірді (өңірасты) өңдейтін қосымша әдіп қиығы қайып тігісіне түседі.Төменгі жағаның тіктеме қиығы теріс жағына бүктеліс төменгі жағаны қайып тіккен тігіс жолағын жабатындай етіп бүгіледі, және бүктелістен 0,1.0,2 см см алшақтықта кертпештен кертпешке дейін бастырылып тігіледі (2 тігіс жолақ). Үтіктеледі.  3. Бүйірасты көмкерме әдібінің көмегі арқылы жағаны мойындықпен біріктіру3.1. Көмкерме әдіпті өңдеуКөмкерме әдіпті мойындық пішінімен пішеді. Егер көмкерме әдіп бірнеше бөліктен тұрса, қиықтар қайымдалады және тігістер айырыла үтіктеледі. Көмкерме әдіптің ішкі қиықтары өңделеді:■сетінемейтін матадан жасалған киім-кешектерде қиықтар 0,5 см ішке бүктеледі және 0,1.0,2 см енді тігіспен бүктеп тігіледі (а сур.);■егер мата сапасы жараса немесе көмкерме әдіп қосарланған болса (б сур.) тепшиді;■егер мата жұқа және оңай сетінейтін болса, қиықтар тепшіледі және бүктеп тігіледі (в сур.)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3.2. Жұқа материалдан жасалған киім-кешектердеКиім-кешекті, жағаны және көмкерме әдіпті мойындықпен бір тігіс жолағы арқылы біріктіреді, жаға киім мен көмкерме әдіптің арасына орналасады, тігіс ені 0,7...1 см (1 тігіс жолақ). Қайып тігу тігісін көмкерме әдіпке бастырады (2 тігіс жолақ) немесе өтпелі тігіс жолақпен бекітеді. Көмкерме әдіптің ішкі шетін машинаның қысқа тігіс жолағымен иық тігісіне тігеді (3 тігіс жолақ). Бағалы киімдерде немесе мойындық қиығы үлкен киім-кешектерде көмкерме әдіптің ішкі шеті жасырын инешаншыммен алдына және артына немесе бірнеше жерден бар ұзына бойына бекітіледі, мойындықтағы көмкерме әдіп шеті алдын ала жөрмеледі Ескерту. Жағаны мойындықпен біріктіру тігісі әрлеу тігіс жолағымен тігілуі мүмкін (2 тігіс жолақ).  3.3. Қалың материалдан жасалған киім-кешектердеТөменгі жағаны киім-кешектің мойындығына қайып тігеді; үстіңгі жағаны өңірастымен және көмкерме әдіппен тігіс жолағын үзбей біріктіреді, тігіс ені 0,7.1 см (1 тігіс жолақ). Тігіс айырыла үтіктеледі. Көмкерме әдіпті өңірасты мен мойындықтың қосымша әдібін өзара біріктіреді, сәйкес жіптерін машинаға немесе қолмен тігуге беттестіреді, тігіс жолағын тігістен 0,1.0,2 см алшақтықта қояды (2 тігіс жолақ). Көмкерме әдіптің ішкі шеті киім-кешекке жұқа маталы киім-кешектікі тәрізді бекітіледі  4. Қайырма жағаны киім-кешекпен қиғаш көмкерме арқылы біріктіру

4.1. Көмкермені өңдеуКөмкермені өңделген қиық ұзындығы бойынша негіз жібіне 45° бұрышта пішеді. Ол  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретжалқы (а сур.) немесе қос (б сур.) болуы мүмкін. Қос көмкермені ортасы бойымен қайыра үтіктейді. Дайын күйіндегі көмкерме ені 1...1,5 см болу керек. Жұқа материалды киім-кешек үшін көмкерме негізгі матадан пішіледі, ал қалың материал үшін – киім-кешек түсімен жібек матадан 4.2. Жаға мен көмкермені киім-кешекпен біріктіруЖұқа материалды киім-кешектерде жаға көмкермемен жағаны көмкерме әдіпке қайып тіккен тәсіл тәрізді тігеді. Жалқы көмкерменің ішкі қиығы бүктеледі және киім-кешекке 0,1.0,2 см енді тігіспен бастырылады (а сур.қараңыз). Қосарлы көмкерменің ішкі шеті киім-кешекке 0,1.0,2 см енді тігіспен бастырылып тігіледі (б сур. қараңыз)5. Тіктеме-жағаны киім-кешекпен біріктіру5.1. Байланатын ұшыменТіктеме жағаның бөлігі (ашық шеті тігіссіз) ортасы бойымен бүктейді және ұшы және байланатын бөлшегінің ұзына бойымен жағаның қайып тігетін қиығы ұзындығын анықтайтын кертілген жерге дейін әдіптейді (а сур.). Жағаны айналдырады, түзейді, шеттерін айналдыра жөрмейді, үтіктейді. Алдымен жағаның кертпештен кертпешке дейінгі ішкі шетін қайып тігеді (1 тігіс жолақ). Жағаның сырқы бөлшегінің бүгілген қиығын қайып тіккен тігіске бүктеліспен тігісті жауып бастыра тігеді (2 тігіс жолақ) (б сур.)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет5.2. Тіктеме-жағаның өзін біріктіруТіктеме жағаны киім-кешекпен қайырма жаға тәрізді біріктіреді 5.3. Жейделік типтегі қиық тіктемелі жағаны біріктіруЖағаны жалпы ереже бойынша өңдейді. Тіктеме екі бөліктен тұрады: ішкі және сыртқы. Төсемесі де болуы мүмкін. Дайын жағаны тіктеменің бөлік арасына өңін ішіне қатарып қойып салады, қиықтарды беттестіреді және жаға қайып тігіледі, бір уақытта тіктеме ұшы әдіптеледі (1 тігіс жолақ). Тіктемені қайырады, теріс жағымен қойып, үтіктейді. Жағаны мойындыққа жалпы ереже бойынша қайып тігеді (2 мен 3 тігіс жолақтар) 6. Жалқы жағаны мойындықпен біріктіруӨңделген жалқы жаға көмкерме әдіпті (а сур.) немесе көмкермелі (б сур) қос жаға тәрізді мойындыққа қайып тігіледі: 1 тігіс жолақ – жағаны қайып тігу;2 – көмкермені бастырып тігу  4.9.3 Жағасыз киім-кешектерде мойындықты өңдеу амалдарыӨңдеу тәсілдері мен оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Мойындық пішінімен пішілген көмкерме әдіпті Мойындық пішінмен пішілген дайын көмкерме әдіпті (4.9.2 тараушасы, 3 тармақ), 2,5...3 см енде өңін төмен қаратып киім-кешектің өңіне жатқызады, қосып тігеді, мойындықты әдіптейді (2 тігіс жолақ); бұрыш пен айналмадағы әдіптеу тігісін кертеді және көмкерме әдіпке 0,1,.0,2 см енді тігіспен бастырып тігеді (3 тігіс жолақ). Көмкерме әдіпті мойындыққа қайырады, киім кешек матасынан жасалған оқалы тігісті түзейді, үтіктейді. Көмкерме әдіптің ішкі шеттерін киім-кешекке жағаны көмкерме әдіп арқылы біріктірген сияқты біріктіреді 2. Қиғаш пішілген көмкерме әдіппен (көмкермемен)

2.1. ЖалқыБұл тәсілдер көрінетін, тез сетінейтін маталы киім-кешектерге ұсынылады. Көмкерме әдіпті (дөңгелекке қайымдалған, егер киім-кешек түймеліксіз болса) өңін төмен қаратып, киім-кешектің өңіне қояды, мойындыққа 0,5...0,7 см енді тігіспен қайып тігеді. Қайып тіккен тігісті кертеді және көмкерме әдіп жаққа қарай бағыттайды (а, б сур. 1 тігіс жолақ). Қайып тігу тігісін көмкерме әдіппен айналып өтеді, көмкерме әдіп қиығын 0,5.0,7 см бүгеді және бүктелісті бастырып тігеді, ол қайып тігу тігіс жолағын 0,1.0,2 см жауып өту керек (а сур., 2 тігіс жолақ).Бүктелген шетті бастыру тігіс ені – 0,1.0,2 см. Киім-кешектің теріс жағына көмкерме әдіпті қайырады, негізгі матадан жасалған оқамен үтіктейді (б сур.). Көмкерме әдіпті иық қиығына бекітеді 2.2. ҚосКөмкерме әдіпті (көмкермені) ортасы бойымен қайыра үтіктейді (ернеудегі көмкерме әдіп ені – 2,5.3 см), ұшын қайымдайды.Көмкерме әдіпті киім-кешектің өңіне қойып, мойындықты әдіптейді (1 тігіс жолақ), көмкерме әдіп пен мойындық қиығын беттестіреді. әдіптеу тігісін көмкерме әдіпке бастырады, тігіс ені 0,1.0,2 см (2 тігіс жолақ).   Өңдеу тәсілдері мен оларды орындаудың техникалық шарттарыСуретКөмкерме әдіпті киім-кешектің теріс жағына қайырады, мойындық оқасын түзейді, көмкерме әдіптің ішінен бүктелген жерін киім-кешекке бастырады (3 тігіс жолақ). Тігіс ені 0,1...0,2 см. Үтіктейді 3. Жиектеме тігісіменКөмкерме әдіпті (жиектемені) жолақ түрінде қиғаш пішеді. Егер киім-кешек түймеліксіз болса, көмкерме әдіп бөлшектері мен олардың ұштары қайымдалады.Көмкерме әдіп ені жиектеме тігіс ені мен өңдеу тәсіліне байланысты (ашық немесе жабық қиықты)Егер киім-кешек түймелікпен болса,оны өңір кертпешін әдіптеусіз өңдейді. Өңір шеті маңында көмкерме әдіп ұшы көмкерме әдіптің теріс жағына 1 см бүгіледі және мойындыққа қайып тігілді, қиықтар көмкерме әдіп бойынша беттестіріледі, тігіс ені дайын күйіндегі жиектеме тігісі еніне тең (а сур., 1 тігіс жолақ). Сосын қайып тіккен тігісті көмкерме айналып өтеді және екінші тігіс жолағын қайып тіккен тігіске төсейді, көмкерме әдіптің бүктелген шетін қаяды (б сур., 2 тігіс жолақ). Қалың маталы киім-кешектерде мойындықты ашық қиықты жиектеме тігісімен өңдейді, алдын ала көмкерме әдіптің ішкі қиығын әдіптейді (а сур. қараңыз). Жұқа маталы киім-кешектерде мойындықты жабық қиықты жиектеме тігісімен өңдейді (б сур.). Көмкерме әдіп қайып тігу тігісіен 0,1 см алшақтықта жиектеме бойымен бастыруға болады. Арнайы жабдық болса, көмкерме әдіпті мойындықпен бір тігіс жолағымен біріктіреді (в сур.). Мойындықты дайын күйінде үтіктейді   МАНЖЕТСІЗ ЖЕҢ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ӨҢДЕУ АМАЛДАРЫЖең түрлері Әйелдердің жеңіл киімдерінің жеңі конструкциясы жағынан да, әрлеу бойынша да әртүрлі. .Тігіс санына байланысты жең түрлері: біртігісті (сур. 4.20, а), екітігісті - алдыңғы және шынтақ тігістері (сур. 4.20, б) немесе үстіңгі немесе төменгі тігісті (сур. 4.20, в); үштігісті (сур. 4.20, г).4.20-сур4.21-сур4.22-сурЖең етектері тегіс (4.21, а — г сур.), түймелікті (4.22, а, в сур.) және оларсыз, қосып тігілген (4.22, а сур.) немесе бөлек шығарылған (4.22, б сур.) болуы мүмкін.Жең пішімімен де әртүрлі болады: қондырма, реглан, тұтас пішілген, құрастырылған. Моделіне байланысты олар қымтаулы тігісті, қиықты, қатпарлы, бедерлі, буфпен және т.б. болады. Ұзындығына байланысты жеңдер: ұзын (4.21, а сур.), қысқа (4.21, б сур.), үштен бір (4.21, в сур.), сегізден жеті ( 4.21, г) болады. 4.10.2 Жеңдердің қиықтарын біріктіруыОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Жең қиықтарын қайымдауЖеңге қиықтарды біріктірмес бұрын қымтаулы тігістер, буф, бедер және т.б. өңделеді. Жең (жең бөлшектері) өңі ішіне қарап қабатталады, қиықтар беттеседі және 1...1,5 см енді тігіспен қайымдалады. Тігіс (тігістер) қайырыла үтіктеледі (модель бойынша) немесе айырыла үтіктеледі, мақта-мата маталарда қайырылады. Алдыңғы қиықтар жеңнің үстіңгі бөлшегі (жартысынан) бойынша қайымдалады. Шынтақ қиықтары – төменгісінен, үстіңгі бөлшегінің шынтақ аумағына қондырма жасайды Әрі қарайғы өңдеуге жеңді дайындауЖеңдерді симметриялығы тексеріледі, етек сызығы және қосымша сызықтар (модель бойынша) белгіленеді 3. Жең етегін тұйықталмаған контур бойынша өңдеу кезіндегі қиықтарды біріктіру ерекшеліктеріЖең етегі қиықтарды біріктіргенге (яғни тұйықталмаған контур бойынша) дейін өңделуі мүмкін (көмерме әдіп, жиектеме, көмкермемен). Қиықтар қайымдалған соң жеңнің төменгі барлық жіптері сәйкесуі керек; жеңді қайымдау тігісінің әдібі 0,7...1 см ұзындықпен екі машина тігіс жолағымен тігіске көлденең етектен 0,3...0,4 см алшақтықта бастырылады, әдіп өңінен көрінбеуі керек  4.10.3. Манжетсіз жеңдердің етегін өңдеу амалдарыӨңдеу тәсілдері мен оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Киім-кешектің әртелу тігіс жолағы бар бүктеліс тігісімен1.1. Жұқа матаданЖең етегі бүктеліс тігісімен жабық қиық арқылы өңделеді  1.2. Қалың матаданЖең етегін ашық қиықты(алдын ала тепшілген) бүгіліс тігісімен өңдейді  2. Киім-кешектің әрлеу тігіс жолағынсыз бүктеліс тігісімен2.1. Жұқа матаданАлдымен қиық етегін 0,7...1 см бүктеп, 0,2 см енді тігіспен қаяды (1 тігіс жолақ), сосын бүктеліс тігісімен өңдейді. Етектің бүктелген жер шеті қол немесе машина арқылы жасырын инешаншыммен тігіледі (2 тігіс жолақ)  1.2. Қалың матаданШетін жөрмейтін машинада қиық өңделеді, әдіп теріс жағына 0,4...0,5 см қайырылып бүгіп көктеледі және етек қиығы жасырын инешаншыммен жапсырып тігіледі 3. Тоқыма баулы бүктеліс тігісіменЕтек қиығы киім-кешек матасы түсінде жібек тоқыма баумен өңделуі мүмкін. Алдымен тоқыма бауды жеңнің етек қиығына бастырады (тоқым бау шетінен 0,1 см алшақтықта), сосын қосымша әдіпті бүктейді (бүктелген жер ені модель бойынша) және  Өңдеу тәсілдері мен оларды орындаудың техникалық шарттарыСуретжасырын инешаншыммен қол немесе арнайы машинамен жапсырып тігеді 4. Әдіптеу тігісіменБұл тәсіл етегі пішінді жеңді өңдегенде қолданылады 4.1. Көмкерме әдіптерКөмкерме әдіпті жең етегі пішіні бойынша пішеді; негіз жібі жеңдегідей өтеді. Көмкерме әдіп төсемемен немесе онсыз болуы мүмкін (мата сапасы мен модельге байланысты). Көмкерме әдіптің үстіңгі қиығы жұқа маталарда бүктеп тігіледі; қалың маталыларда – әдіптеледі, жасырын инешаншыммен жапсырылып тігіледі (4.2 тармақшадағы суретті қараңыз) 4.2. Жең етегіЖең етегі жалпы ереже бойынша жөрмеледі – жең қиықтарын қайымдағанға дейін немесе барлық қиықтарды өңдегеннен кейін (соңғы жағдайда көмкерме әдіп жөрмелгенге дейін бүйір жақтан қайымдалады). Жөрмеу тігісі (1 тігіс жолақ) көмкерме әдіпке 0,1...0,2 см енді тігіспен бастырылады (а сур., 2 тігіс жолақ) немесе әрлеу тігіс жолағымен бекітіледі (б сур, 2 тігіс жолақ). Көмкерменің үстіңгі шеті жеңмен жасырын инешаншым арқылы (қол немесе машина) немесе қайымдайтын машинамен бірігеді (3 тігіс жолақ)  Өңдеу тәсілдері мен оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет5. Жиектеме тігісіменЕтектің бүктелісі үшін жеңді қосымша әдіпсіз пішеді,негізгі немесе әрлеу матасынан не тоқыма баудан пішілген мата жолағымен жиектеме жасайды (жалқы, қос) 6. Көмкермемен6.1. Көмкермені пішуКөмкермені әрлеу немесе негізгі матадан негіз жібіне 45° бұрышта пішеді. Егер жең етегі пішінді болса, көмкерме пішіні жең етегі пішініне сәйкесуі керек. Қиғаш пішілген көмкерме астармен қосарлануы мүмкін 6.2. Көмкермемен етегін өңдеуКөмкермені өңімен жеңнің теріс жағына жатқызады, қиықтарды беттестіреді, қиық етегі жөрмеледі (1 тігіс жолақ), көмкермені қайырады. Әдіптеу тігісін жеңге бастырып тігеді (2 тігіс жолақ), тігісті көмкремелі оқамен айналдыра жөрмейді (қайыра үтіктейді). Көмкерменің үстіңгі қиығын 0,7...1 см бүгеді және жеңге 0,1...0,2 см енді тігіспен бастырып тігеді (3 тігіс жолақ) 7. ҚайырмалыЖең етегіне қарай қосымша әдіп (1,5...2 см) қайырманың екі еселенген еніне ұлғаяды. Жеңде белгілейді: қайырманың үстіңгі шеті – 2 сызық; қайырма мен жең етегі сызықтары – 1 мен 3 сызықтар  Өңдеу тәсілдері мен оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет1 мен 3-сызықтарды қосады; қайырма шетін 2-сызық бойынша қайыр үтіктейді, әдіпті бүгеді және бүгілген шетін жеңнің теріс жағына 0,1...0,2 см енді тігіспен бастырып тігеді. Қайырманы жағаның өңіне қайырады. Етек сызығымен қайыра үтіктейді 8. Созылмалы тоқыма баумен8.1. Тоқыма баудың бір қатарыЕтекті өңдеу әдібі тоқыма бау еніне 0,3...0,5 см қосқанға тең және ішкі шеттің бүктелген жер ені – 0,7.1 см. Жең етегі жабық қиықты бүктеліс тігісімен өңделеді (тігіс ені тоқыма бау еніне 0,3...0,5 см қосқанға тең). Тоқыма бауды тарту үшін жең етегінің қосымша әдібін бастыру кезінде қайымай жер тастап кетеді (1,2.1,5 см) немесе ілмекті арнайы машинамен жең әдібі жағынан жеңді қайымдаған тігістен қажет жақындықта әдіптейді. Тоқыма бауды қажет ұзындықта қияды, қолмен түйреуіш арқылы тартады. Тоқыма бау ұшын ашық қиықпен бастыру тігісімен біріктіреді (тігіс ені – 1,2.1,5 см). Ирек тігіс жолақты тоқыма бау ұзындығына перпендикуляр жүргізеді   8.2. Жең етегі бойынша қос көмкермелі созылмалы тоқыма баудың бірнеше қатары 8.2.1. 1 тәсіл – бүктеліс тігісіменЖең етегі әдібі тоқыма баудың қажет қатар санына қарай ұлғаяды (әр қатарға 0,3.0,5 см есеппен), қосылған желбіршектің екі еселенген қосымша әдібі, қосылған 0,7.1 см жең етегі қиығын өңдеу үшін.   Өңдеу тәсілдері мен оларды орындаудың техникалық шарттарыСуретЖең етегімен әдіпті теріс жағына бүгеді, етек қиығын 0,7...1 см бүгеді және бірінші машина тігіс жолағын бүктелген шеттен 0,1...0,2 см алшақтықта жүргізеді (1 тігіс жолақ). Қалған тігіс жолақтары созылмалы тоқыма бау еніне әр қатар үшін 0,3...0,5 см қосқанға тең (2 мен 3 тігіс жолақтар). Тоқыма бауды тарту үшін тігіс жолақта қайымдалмаған 1,2...1,5 см жер қалдырады немесе алдын ала жең етегі әдібіне әр тоқыма бау үшін ілмектерді әдіптейді. Пайда болған баутесік арқылы тоқыма бауды тартады және тоқыма бауды ирек тігіс жолақпен бекітеді Ескерту. Тігістерді жүргізу реттілігі кері болуы да мүмкін.8.2.2. 2 тәсіл – жең етегі бойынша көмкерме әдіптіЖең етегін көмкерме әдіппен әдіптейді (1 тігіс жолақ), көмкерме әдіптегі тігісті бастырып тігеді (2 тігіс жолақ). Баутесік пайда болу үшін тігістер жүргізеді (3, 4 және 5 тігіс жолақтар) (1 тәсілді қараңыз) және олардан тоқыма бауды тартады 8.3. Жалқы көмкерме әдіпті созылмалы тоқыма баудың бір қатарыЖең етегі қиығын өңдейді: бүктеліс тігісімен, жиектеме немесе көмкермемен, т.б.Негізгі (әрлеу) матасынан алынған екі жағы қайырыла үтіктелген жолақты теріс жағынан немесе өңінен (модель бойынша) бастырып тігеді, жолақ бүйір және бойлық қиықтарын өңдеуге арналған қоымша әдіптерін есепке алып пішілген. Тоқыма бауды тартуға арналған саңылау бастыру тігістерінің бірімен өңделеді, баутесік жолағына ілмекпен әдіптеледі немесе жолақтың бүйір қиықтарын қайымдау тігісінде саңылау қалдырады.Тоқыма бауды тартады. Ұшын ирек тігіс жолақпен бекітеді   МАНЖЕТ ТҮРЛЕРІ, ОЛАРДЫ ЖЕҢДЕРМЕН БІРІКТІРУ ЖӘНЕ ӨҢДЕУ АМАЛДАРЫ4.11.1. Манжет түрлеріМанжеттер: тік (4.23 сур, а, в) және пішінді (4.23 сур, г, д); қосып тігілген (4.23 сур, б, в, д) және қайырма (4.23 сур, а, г); тұйықталған (4.23 сур, а, г, д) және ілмек пен түйменің түймелігі бар4.23-суртұйықталмаған (4.23 сур, б) немесе қайырма ілмегі бар түймелікті (4.23 сур, в).е4.11.2 Манжет түрлері және оларды өңдеу амалдарыОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Тік тұйықталған1.1. Манжетті пішуМанжетті тікбұрыш түрінде пішеді, ені дайын манжеттің екі еселенген ені мен жеңді біріктіру тігісіне 2...3 см қосқанға тең; ұзындығы дайын манжет ұзындығы мен қайымдау тігісіне 1,5.2 см қосқанға тең. Манжет төсемемен және онсыз болуы мүмкін 1.2. Манжетті өңдеуМанжетті өңін ішіне қаратып қабаттайды, бүйір қиықтары беттеседі және  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретдөңгелекке 0,7...1 см енді тігіспен қайымдалады. Тігіс айырыла үтіктеледі немесе (мақта-маталы киім-кешектерде) екі жаққа таратылады. Манжетті ортасы бойымен терс жағын ішіне қаратып қабаттайды және етегімен үтіктейді (немесе бүгіп көктейді) 2. Түймелігі бар тік2.1. Манжетті пішуПішімдегі манжет ұзындығы дайын манжет ұзындығына түймелік әдібінің 2.3 см қосқанға, манжет ұшын әдіптеудің қосымша әдібін қосқанға (0,5.0,7 см әр жағынан) тең. Пішімдегі манжет ені екі еселенген манжет еніне әр жағынан қайып тігу тігісінің қосымша әдібін қосқанға тең. Егер қажет болса астарды манжет төсемесімен қосарлайды 2.2. Манжетті өңдеуҚосымша әдіптер брыштарын кертеді, қосымша әдіпті дәлдеп қияды, манжетті айналдырады, манжеттен жасалған оқамен айналдыра жөрмейді немесе жіктейді, үтіктейді (а сур.). Ілмекті жартылай автоматпен тепшиді. Егер ілмектер ілулі болса, дайын ілмекті манжеттің ұштарының бірінің әдіптеу тігісіне салады (б сур.). Егер ілмек әдіптелген болса (в сур.), оны манжет ұштарын өңдегенге дейін әдіптейді. Манжет астарында әдіптелген ілмекті манжет ұштарын әдіптегеннен кейін жүргізеді (5.6 тараушаны қараңыз).Манжетпен әрлеу тігіс жолағын оны жеңімен біріктіргеннен кейін жүргізеді (егер модельге қажет деп табылса).   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Тұйықталған пішінді3.1. Манжетті пішуМанжетті екі бөлшекпен пішеді: пішімдегі манжет ені дайын манжет еніне қиықты әдіптеу және манжетті жеңге қайып тігудің қосымша әдібін қосқанға тең; манжет астарын манжетті әдіптеу тігісінің оқа енінде болғанда пішеді. Ұзындығы бойынша дайын манжет ұзындығына ұшын қайымдау тігісінің қосымша әдібін (1,5...2 см) қосқанға тең етіп бөліктерді пішеді  3.2. Манжетті өңдеуМанжетті манжет астарымен жалпы ереже бойынша бөліктің бүйір қиықтарын қайымдағанға дейін әдіптейді (1 тігіс жолақ). Манжетті манжет астарымен ортасына көлденең қабаттайды және әдіптеу тігісі мен бүйір қиықтарын беттестіріп, 0,7...1 см енді тігіспен қайымдайды. Тігіс айырыл үтіктеледі (2 тігіс жолақ). Манжетті әдіптеутігісі бойынша өңін сыртына қаратып бүктейді, манжет оқасы бар тігісті айналдыра жөрмейді (үтіктейді). Шетіне әрлеу тігіс жолағын жүргізеді, бұл әрине модельге қарсы келмеуі керек (3 тігіс жолақ) Ескерту. Өңдеу реті басқаша болуы да мүмкін: 1) манжет ұшы мен манжет астарын қайымдайды; 2) манжетті манжет астарымен әдіптейді; әдіптеу тігісін өңдейді.4. Түймелігі бар пішінді4.1. Манжетаны пішуМанжет манжет пен манжет астарынан тұрады. Манжетті манжеттің дайын күйіндегі ұзындығына түймелік әдібін және 1.1,5 см манжет ұшын әдіптеуді қосқанға тең ұзындықпен пішеді; пішімдегі манжет еніне дайын күйіндегі манжет ені қосылған жеңді қайып тігу тігісі әдібі, қосылған әдіптеу тігісі әдібі тең. Манжет астарын манжет ұзындығына тең ұзындықпен, енін манжеттердің оқа еніндегісіндегі еніне тең пішеді. Манжет астармен де, онсыз да болады  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет4.2. Манжетті әдіптеуМанжетаны манжета астарымен өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды беттестіреді, жалпы ережеге сай ұшы мен төменгі қиығы бойынша пішінді жер пен бұрыштарына манжеттен қонымдылық жасап әдіптейді. Бұрышта тігістің қосымша әдібін кертеді, бұрыштарды жонады және қосымша әдіптерді қияды. Айналдырады, тігісті жөндейді және әдіптеу тігісі бойынша манжеттен оқа жасап айналдыра жөрмейді (үтіктейді). Егер модельге қажет болса әрлеу тігіс жолағын үтіктейді; қайып тіккеннен кейін манжетті жеңге отырғызады 4.3. Манжета ұштарын өңдеу1 тәсіл. Манжет ұштарын тең бүйір жақтарынан ғана әдіптейді (тігіс ені 0,5...0,7 см). Манжетті айналдырады, тігісті түзейді, үтіктейді. 2 тәсіл. Манжет бөліктерін ортасын бойлай қабаттайды, қиықтарды беттестіреді, манжет ұшын былай әдіптейді: бір ұшы – бүйір жағымен (тігіс ені 0,5.0,7 см); екіншісі – бүйір жағымен (тігіс ені 0,5.0,7 см) және манжеттің үстіңгі қиығы бойынша. Үстіңгі шеті бойынша тігіс жолақ ұзындығы манжеттің түймелігінің қосымша әдібінің ұзындығына тең; тігіс ені манжетті жеңге қайып тігу тігіс еніне тең. Әдіптер бұрышын жонады, манжетті айналдырады, тігістерді түзейді, үтіктейді   4.11.3. Қосып тігілген манжет түрлері мен оларды жеңмен біріктіру тәсілдеріОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қосып тігілген тұйықМанжетті жеңдерді біріктіру алдында жең толық өңделген болуы керек, олардың симметриялығы мен ұзындығын тексеру керек1 тәсіл. Манжетті жеңнің өңіне манжеттің астарын үстіне қаратып кигізеді, манжет және жең етегі қиықтарын беттестіреді,   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретЖең тігісі (бір тігісті жең)мен манжеттің бүйір қиықтарын қайымдаған тігісті қосады. Манжетті 1...1,2 см енді тігіспен қайып тігеді. Қиықтар әдіптеледі. Тігіс жеңге бағытталады. 2 тәсіл. Манжетті жеңге кигізеді, манжеттің өңі жең өңіне киіледі; жеңге тек манжет қана қайып тігіледі, жең етегі қиығы мен манжеттің үстіңгі қиығы беттестіріледі, тігіс ені 0,8...1 см (1 тігіс жолақ). Манжетті қайырады, қайып тіккен тігісті манжет жаққа қайыра үтіктейді; манжет астарының үстіңгі қиығын бүгеді және оның бүктелген жерін манжетті қайып тіккен тігіске бастырып тігеді (2 тігіс жолақ) (манжет астары жақтан тігіс ені - 0,1.0,2 см); манжет астары бүктелген жері манжетті қайып тіккен тігісті 0,1.0,2 см жауып тұрады. 3 тәсіл. 2 тәсілге ұқсайды, бірақ манжет астарын бастырған машина тігіс жолағын қолмен жасырын астарлы инешаншым арқылы тігіс жолақ алмастырады, инешаншым жиігілі 1 см-ге 3-4. Бұл жағдайда манжет астарының қайырылған шеті манжетті қайып тіккен тігіспен қосылады. 4 тәсіл. Алдымен манжет астарын жеңмен біріктіреді (1 тігіс жолақ), сосын қиықты бүктеп, манжет шетін манжет астарын қайып тіккен тігіске бастырады, тігіс ені 0,1.0,2 см (2 тігіс жолақ)    2. Түймелікпен қосып тігілгенТұйықталмаған қосып тігілген манжетаны біріктіру қосып тігілген тұйық манжет сияқты жүзеге асырылады (жоғарыдан қараңыз). Мұндай манжеттерді біріктіру алдында жеңдегі түймелікті өңдеп алады  4.11.4. Жеңдегі түймелік түрлері және оларды манжеттермен біріктіру алдындағы өңдеуТүймелік түрлері және оларды өңдеудің техникалық шарттарыСурет1.Қиықсыз жеңдегі түймелік(қол еркін кіріп тұру үшін)Жең етегіндегі жерді (ұзындығы 5...6 см шамасында) жабық қиықты бүктеліс тігісімен өңдейді. Тігіс ені – 0,5.0,6 см; өңделіп жатқан жер аяғына қарай 0,2.0,3 см-ге дейін кішірейеді. Тігіс жолақты бүктелген шеттен 0,1.0,2 см алшақтықта жүргізеді 2. Жең тігісіндегі түймелік1 тәсілӘдіптелген қиықты жең тігісін етек қиығына дейін жең түймелігі ұзындығы үшін әдіптемей тастап кетеді. Тігіс айырыла үтіктеледі, қайымдалмаған жердің қосымша әдібі 0,5.0,7 см енді тігіспен бүгіп тігіледі 2 тәсілӘдіптелген қиықты жең тігісін етек қиығына дейін жең түймелігі ұзындығы үшін әдіптемей тастап кетеді, қосымша әдіп қиығын бүгеді және бүктелген шеттен 0,1.0,2 см қалдырып бүгіп тігеді   3.Жиектеме тігісімен өңделген тұтас бөліктегі түймелік 3.1. Түймелікті белгілеуЖеңде түймелік сызығын белгілейді. Жеңді сызық бойынша қияды 3.2. Қиықты өңдеуЖең тік сызықта қиық сызығымен салынады және қиық жабық қиықты жиектеме тігісімен өңделеді (оқа ені 0,5...0,7 см). Жиектейтін жолақты қайып тігу ені қиық ұзындығы бойынша – 0,5.0,7 см;  Түймелік түрлері және оларды өңдеудің техникалық шарттарыСуретҚиық аяғына қарай тігіс ені жең жағынан 0,2 см-ге дейін кішірейеді 3.3. Түймелікті соңғы өңдеуЖиектемені түймелік аяғына қарай оның шетінің бұрышы астына жіңішкерту және тұрақтылық үшін бүктеп тігеді (а сур.) немесе жиектеме тігісін жеңге қарай қайырады және жеңнің өңінен оны машина тігіс жолағымен бекітеді (б сур, 3 тігіс жолақ). Үтіктейді  4.11.5. Жеңдерді қайырмалы манжеттермен біріктіру тәсілдеріЖеңдерді біріктіру тәсілдері және оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қосымша бөліктерсізМанжетті жеңнің теріс жағына өңін қаратып төсейді, етек қиықтарын беттестіреді және манжетті 0,7.1 см енді тігіспен қайып тігеді (1 тігіс жолақ). Қиықтар әдіптеледі. Қайып тіккен тігіс жеңге 0,2.0,3 см енді тігіспен бастырылады (2 тігіс жолақ). Манжетті жеңнің өңіне қайырады. Үтіктейді, манжеттен жасалған оқаны түзейді 2. Қос қиғаш көмкерме көмегіменНегіз жібіне 45° бұрышта пішілген көмкермені ортасы бойымен қайыра үтіктейді: қайымдайды және оның аяғын біріктірген жіпті айыра үтіктейді. Манжетті жеңге кигізеді, етек қиықтарын беттестіреді, манжет астарын жеңнің өңіне  Жеңдерді біріктіру тәсілдері және оларды орындаудың техникалық шарттарыСуреторналастырады; қайырыла үтіктелген көмкермені манжетаға кигізеді, оның қиығы мен жең етегі мен манжета қиығына беттестіреді. Бір тігіс жолақпен үш бөлікті біріктіре қайып тігеді (1 тігіс жолақ). Манжетті қайып тіккен тігісті 0,2...0,5 см енді тігіспен бастырады (2 тігіс жолақ). Көмкерменің үстіңгі бүктелген жері жеңге 0,1.0,2 енді тігіспен бастырылады (3 тігіс жолақ). Манжетті жеңге қайырады, оқаны түзей отыра жең етегі үтіктеледі (оқа ені модльге байланысты) 3. Көмкерме әдіп көмегіменКөмкерме әдіпті 2 см енде жең пішіні бойынша пішеді, көмкерме әдіп ұшын қайымдайды, тігіс айырыла үтіктеледі. Көмкерме әдіптің ішкі қиықтары қиықты 0,5.0,7 см бүгіп, 0,1.0,2 см енді тігіспен бүгіп тігіледі (1 тігіс жолақ) немесе әдіптеледі. Дайын манжетті жеңге кигізеді, манжет үсті көмкерме әдіпке орналасады, өңдерін қосып, көмкерме әдіп бойынша 0,7 см енді тігіспен қайып тігеді (2 тігіс жолақ).  Тігісті көмкерме әдіпке 0,2.0,5 см енді тігіспен бастырады (3 тігіс жолақ). Көмкерме әдіпті жеңнің теріс жағына қайырады. Манжеттен жасалған оқалы тігісті бүгіп көктейді (немесе қайыра үтіктейді). Көмкерме әдіптің ішкі қиығы қайымдайтын машинамен немесе жасырын астарлы инешаншыммен жеңге біріктіріледі (4 тігіс жолақ) Ескерту. Қайырмалы барлық манжеттің түрі жең тігісінің үстіне жасырын инешаншыммен жапсырылып тігіледі, манжет шетін 0,5 см қайырады   ЖЕҢ ОЙЫҒЫМЕН ЖЕҢДІ БІРІКТІРУ. ЖЕҢСІЗ КИІМДЕРДЕ ЖЕҢ ОЙЫҒЫН ӨҢДЕУ4.12.1. Жең ойығымен жеңді біріктіру1. Жеңді жабық жең ойығымен (бүйір қиықтары біріктірілген) немесе ашық жең ойығымен (бүйір қиықтары біріктірілгенге дейін) біріктіреді.  4.23-сур 4.23-сурЖеңтүп қиығы әрқашан жең ойығынан жеңтүп арқылы қонымдылық көлемі үшін ұзынырақ болуы керек, ол киім-кешек конструкциясына, тапсырыс берушінің пішін ерекшелігіне, жең ойығын өңдеу тәсіліне, сән бағытына және т.б. байланысты. Жеңтүп бойынша көлем ережеге сай жең ойығы ұзындығының 7... 10 % құрайды. Жеке тапсырыс бойынша киім-кешек дайындау кезінде жеңнің жеңтүбі әдібі мен бақылау белгілерінің арасына арасы 0,5 см болатын екі тігіс жолақ (машинамен немесе қолмен) жүргізеді (4.24 сур.).Содан соң жіппен қажет көлемге дейін жеңтүпті тартады, жеңтүп арқылы бойынша пайда болған қонымдылықты ыдыратады (жеңтүптің үстіңгі бөлігіне – максимал қонымдылық, оны ақырындап жеңді қондырып тіккен бақылау белгісіне қарай кішірейтеді (жеңнің алдыңғы және шынтақтың бүкпе сызығында), алдыңғы төменгі бөлшегі бойынша – астарсыз, жеңтүптің артық төменгі бөлшегі бойынша – минималды қонымдылық; иық тігісі үстінде, ережеге сай, қонымдылық кішірейеді). Қонымдылықты жеңтүп арқылы жия үтіктейді, қатпарлар мен кедергілер болмауы керек. Үтік жеңтүп сызығынан 2 см-ден артық өтпеуі керек. Жия үтіктеу үстелде немесе арнайы үтіктеу қалыбында іске асады. Жең ойығы бұзылып кетпес үшін машина тігіс жолағын әдіп бойынша бақылау белгілері арасындағы жерде тігіске (жеңді жең ойығына қондырып тіккеннен кейін тігіс жолақ өңінен көрінбеуі керек) жүргізеді (иық пен арқадан 10.12 см төмен шамада) немесе жең ойығының ұзындық бойына (4.25 сур.). Жең ойығын арнайы қалыпта үтіктейді.Киім-кешек теріс жағына айналдырылады, ал жең – өңіне; жеңді жең ойығына бір-біріне өңін қаратып салады. Қиықтар мен бақылау белгілері беттестіріледі. Жең жең жағынан түйреледі және/немесе айналдыра жөрмеледі, сонымен қатар қонымдылықтың дұрыс таратылғанын, бүрме, қатпар, т.б. тең бөлінгенін қарайды. Манекенде (немесе тапсырыс берушіге) киігізіп, жеңді көктеу сапасы тексеріледі. Жеңді жең ойығына қондырып тігеді (жең жағынан), көктеу тігіс жолағы сөгіледі. Кей жағдайда жеңтүптің төменгі бөлшегін екі тігіс жолақпен қондырып тігеді. Жеңді қондырған тігіс үтіктеледі. Жең жағынан жеңді қондырып тіккен тігіс тепшіледі. Егер модельге үйлессе әрлеу тігіс жолағын жүргізеді. Әрлеу тігіс жолағын жеңді қондыратын бақылау белгілері арасынан төсейді (жеңнің алдыңғы және шынтақ және бүкпесі арасынан) немесе жең ойығының ұзына бойынан жүреді. Соңғы жағдайда жеңтүптің төменгі бөлшегіндегі тігіс ені үлкен болмауы керек, әйтпесе қосымша әдіп жіпті тартатын болады.4.12.2. Жеңсіз киім-кешектерде жең ойығын өңдеу тәсілдеріЖең ойықтарын өңдеу тәсілдері және оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Әдіптеу тігісімен1.1. Көмкерме әдіптерЖең ойығын өңдемес бұрын киім-кешектің бүйір және иық қиықтары біріктіріледі. Жең ойығы пішінімен пішкен көмкерме әдіп бөліктері дөңгелекке бүйір жағынан қайымдалады, бөлшектері алдын ала қайымдалады. Біріктіру тігісі қатаң түрде негіз жібі бағытымен орналасады, тігістер айырыла үтіктеледі 1.2. Көмкерме әдіпті жең ойығын жөрмеуЖең ойығын жағасыз киім-кешекке мойындықты әдіптеген сияқты әдіптейді (4.9.3 тараушасын қараңыз). Жең ойығы пішінімен пішкен көмкерме әдіппен жең ойығын 0,5...0,7 енді тігіспен әдіптейдіі (1тігіс жолақ), тігісті иілген жерге кертеді; көмкерме әдіпті қайырады,әдіптеу тігісін көмкерме әдіпке бастырады (2 тігіс жолақ); көмкерме әдіпті киім-кешектің теріс жағына жең ойығынан оқа жасай отыра қайыра үтіктейді. Көмкерме әдіп енін анықтайды, оның қиығы ТШ сай бүгіле тігіледі (3 тігіс жолақ) немесе әдіптеледіі Ескерту. Жең ойығын дайын көмкерме әдіппен жөрмеуге болады (бүгілген немесе жөрмелген қиықты). Көмкерме әдіп шетін иық және бүйір тігістері әдіптеріне қол немесе машина арқылы бекітеді. Бағалы киім-кешектерде көмкерме әдіп шеті киім-кешекке жасырын инешаншым арқылы бірнеше жерден не жең ойығының бар ұзындық бойына жапсырылып тігіледі.2. Жиектеме тігісімен2.1. Жұқа маталы киім-кешектердеЖең ойығы қиығын жабық қиықты тігіспен өңдейді. Оқа ені модель бойынша анықталады (4.9.3 тараушасын қараңыз) 2.2. Қалың маталы киім-кешектердеЖең ойығы қиығы ашық (жөрмелген) қиықты жиектеме тігісімен өңделеді   Жең ойықтарын өңдеу тәсілдері және оларды орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Негіз жібіне 45° бұрышта пішілген көмкерме әдіппен (көмкермемен) 3.1. ЖалқыЖең ойығы қиығы жабық қиықты жиектеме тігісімен өңделеді, сосын өңделген шеті киім-кешектің теріс жағына қайырыла үтіктеледі (жең ойығы тудырған оқамен). Жиектемені иық және бүйір тігістері арқылы бекітеді (4.9.3 тараушасын қараңыз) 3.2. ҚосЕкі қабатталған көмкермелі жең ойығын әдіптейді (шетіндегі ені 2,5...3 см-ге тең), көмкерме киім-кешектің өңіне орналасады. Әдіптеу тігісін көмкермеге бастырады (тігіс ені 0,1.0,2 см), көмкермені киім-кешектің теріс жағына жең ойығынан оқа жасай отыра қайыра үтіктейді; көмкерменің бүктелген жерін 0,1...0,2 см енді тігіспен бастырады (4.9.3 тараушасын қараңыз)  КӨЙЛЕК КӨКІРЕКШЕСІН БЕЛДЕМШЕМЕН БІРІКТІРУ ТӘСІЛДЕРІОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Киім-кешекті көкірекше мен белдемшені біріктіруге дайындауКөкірекшені өңдеуКөкірекшенің алды мен арқасын тұтас өңдейді:■Қымтаулы тігіс, қатпар, бедер, әшекей өңделеді;■Иініш біріктіріледі;■Түймелік өңделеді;■Қалталар жасалады;■Иық және бүйір қиықтары біріктіріледі;■Жаға қондырылады.Жең көкірекшені белдемшенемен қосқанға дейін және кейін қондырылуы мүмкін Белдемшені өңдеуҚымтаулы тігіс, бедер, әшекей, қалта және т.б. өңделеді. Алдын ала көктелген немесе көктелмеген белдемше бөлшектері бірігеді. Белдемше жайматөсемі белдемшенің үстіңгі қиығы тігіс жолағынан бастап қайымдалады (бастырылады) . Тігіс ені -   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1,2... 1,5 см.Егер тігіс қайымдайтын-жөрмейтін машиамен өңделсе, 0,7...0,8 см енді тігіс жіберіледі. Тапсырыс берушінің қалауы бойынша тігіс енін 3 см-ге дейін ұлғайтуға болады. Мақта-маталы киім-кешектерде бүйір тігістері белдемшенің алдыңғы жайматөсемі жағына қарай қайырылады. Басқа матадан тігілген киім-кешектерде - айыра үтіктейді немесе модельге байланысты қайыра үтіктейді.Белдемше мен көкірекше бөліктеріне біріктіру сызықтарын дайын күйінде сызады. Көкірек бойынша біріктіру тігісіне әдіп – 1,4 см (балалар киім-кешектеріне 5 см-ге дейін); белдемше бойынша - 1. 1,5 см. Қиықтар көкірекше мен белдемшені біріктіргенге дейін не кейін әдіптеледі (қосымша әдіптер мен біріктіру тәсіліне байланысты) 2. Көкірекшені белдемшемен қайымдау тігісімен біріктіру2.1. Мықын сызығы бойынша бүрмесізБелдемшені теріс жағына, көкірекшені өңіне айналдырады.Көкірекшені белдемшеге салады, бөліктің өң жақтарын қиыстырады, қымтаулы тігіс пен бақылау белгілерін қиыстырады, бүйір тігістерін қиыстырады, дайын күйіндегі бөліктерді біріктіру сызықтарын қиыстырады, көкірекше жағынан (алдын ала көктеумен немесе онсыз) қайымдайды 2.1.1. ЕрнеусізБір-бірінен 0,1.0,3 см алшақтықта орналастырып екі тігіс жолақпен қайымдайды. Екі жіпті тізбекті инешаншыммен машинамен қайымдағанда бір тігіс жолақ бола береді. Тігіс жолақ ұшы бір-біріне 2.2,5 см кіреді 2.1.2. ЕрнеуменЕрнеуді белдемше немесе көкірекше (модель бойынша) жағынан төсейді және киім-кешекпен көкірекше мен белдемшені қайымдаған тігіс жолақпен біріктіреді (бұл жағдайда көкірекше мен белдемше бір тігіс жолақпен қайымдалады)   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет2.2. Мықын сызығы бойынша бүрмеліБүрмелер:■Көкірекшеде де, белдемшеде де;■Тек көкірекшеде ғана;■Тек белдемшеде ғана;■Бөліктің бар ұзына бойына;■Көкірекшенің немесе белдемшенің жеке бір жерлеріне жасалуы мүмкін. Бүрмені модельге сәйкестендіріп жасайды (4.4.1 тараушасын қараңыз).Белдемшенің теріс жағынан бар үстіңгі қиығы бойынша (немесе бүрме жасаған жерді) ернеумен бастырып тігеді. Бастырып тігу тігіс жолағы (1 тігіс жолақ) бүрме жасайтын төменгі тігіс жолағымен өтуі керек. Ернеудің шетін белдемшенің үстіңгі қиығымен қиыстырады.  Көңірекшені өңіне айналдырады, белдемше теріс жағына айналдырылады. Белдемшеге көкірекшені орналастырады, біріктіру сызықтарын, бақылау белгілерін қиыстырады, бүрмені біртегіс ыдыратады және қайымдайды (2 тігіс жолақ). Тігіс ені үлгіге сай болмақ. Егер бүрме тек бір бөлікте ғана болса, онда бөлік бойынша бүрмені қосып қайымдайды  3. Көкірекшені жапсырма тігіспен белдемшеге біріктіру3.1. ОқасызКөкірекшені өңдейді және көкірекшенің етек қиығы әдібін біріктіру сызығымен бүгіп көктейді (қайыра үтіктейді).Белдемшедегі қымтаулы тігіс, бүрме, т,б, өңделеді. Көкірекшемен біріктіру сызығын белгілейді. Көкірекшенің бүктелген жерін белдемшедегі сызықпе қиыстырып қиғаш көктейді, модельге сай енді тігісіпен бастырып тігеді. Уақытша тігілген тігіс жолақтарын сөгеді, тігісті үтіктейді  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3.2. ОқалыОқаны өңдейді (а сур.): жолақты матадан ені бойынша пішеді, ені дайын күйіндегі оқа енін екі еселеп, оған әр көлденең жағынан біріктіретін қосымша әдіпті қосқанға тең; ортасы бойымен қайыра үтіктеледі, ұштары қайымдалады, тігіс айырыла үтіктеледі. Бөлік қиықтарын қиюластыра отырып, оқа бөлігі белдемшеге не көкірекшеге (модельге байланысты) қайып тігіледі. Белдемше мен көкірекше бөліктері жапсырма (б сур.) немесе қайымдау тігісімен бастырылып тігіледі (в сур.) 4. Созылмалы тоқыма баулы белдемшені көкірекшемен біріктіру4.1. Қосымша мата жолағынсыз1 тәсіл. Көкірекше мен белдемшені қайымдауға арналған қосымша әдіп созылмалы тоқым баудың еніне 0,3...0,5 см және 0,7...0,8 см қосқанға тең. Көкірекшені белдемшемен қайымдайды (1 тігіс жолақ); қиықтар әдіптеледі. Тігісті көкірекшеге немесе белдемшеге (модельге байланысты) бастырып тігеді, созылмалы тоқыма бауды тарту үшін қайымдалмаған жер тастап кетеді. Тігіс ені тоқыма бау еніне 0,3.0,5 см қосқанға тең. Қайымдалмаған жер арқылы түйреуіштің көмегімен созылмалы тоқыма бауды тартады; ұштарын ашық қиықты жапсырмалы тігіспен тоқыма бауға көлденең ирек тігіс жолақпен бекітеді. Қайымдалмаған жерді бүгіп тігеді немесе тікпейді (тапсырыс берушінің қалауы бойынша). 2 тәсіл. Көкірекшені белдемшемен қайымдайды, шамалы жерді қайымдамай тастап кетеді (1 тігіс жолақ), қиықтар әдіптеледі. Екінші тігіс жолақты біріншісінен тоқыма бау еніне 0,3.0,5 см қосып қалдырып, қосымша әдіп бойынша жүргізеді (2 тігіс жолақ). Қайымдалмаған жер арқылы тоқыма бауды тартады, аяғын бекітеді. Қайымдалмаған жерді қайымдайды  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет4.2. Қосымша мата жолағыменБаутесік үшін қосымша мата жолағын пішеді: жұқа маталы киім-кешектер үшін – негізгі матадан; қалың маталы киім-кешектер үшін – мақта-мата немесе жібек матадан киім-кешек түсіне қарай пішеді. Жолақтың бөлшектерін қайымдайды, тігістерін айыра үтіктейді 4.2.1. Қиық көкірекшелі киім-кешектерде

(1 тәсіл)Көкірекшені белдемшемен қайымдайтын тігіс астына мата жолағын төсейді, қиықтар беттестіріледі (1 тігіс жолақ). Жолақты тігіс жаққа қайырады, қиықты ішіне бүктейді және осы бүктелген жерді негізгі бөлікке бастырып тігеді (2 тігіс жолақ) (тігіс ені 0,1...0,2 см-ге тең), тоқыма бау тарту үшін қайымдалмаған жер тастап кетеді). Тоқыма бауды тартады, ұшын ашық қиықты жапсырма тігіспен бекітеді 4.2.2. Қиықсыз көкірекшелі киім-кешектерде

(2 тәсіл)1. Ж алқы жолақты белгіленген сызықпен қайып тігеді (1 тігіс жолақ). Жолақтың бос қиығын бүгеді және бүктелген жерді киім-кешекке бастырып тігеді (2 тігіс жолақ) (тігіс ені 0,1.0,2 см-ге тең), тоқыма бауды тарту үшін қайымдалмаған жер тастап кетеді немесе алдын-ала жолақта ілмекті өңдейді. Тоқыма бауды тартады, ұшын ашық қиықты жапсырма тігіспен бекітеді 2. Қос жолақты ортасы бойымен қайыра үтіктейді, киім-кешекке белгіленген сызықпен қайып тігеді, қиықтан 0,7. 1 см шегінеді (1 тігіс жолақ). Оны қайып тіккен тігісті жабатындай етіп қайырады, қайырылған жерді жалқы жолақтағы сияқты бастырып тігеді (2 тігіс жолақ). Тоқыма бау тарту үшін жолақтың бүктелген жерін бастыру тігіс жолағын үзіп, 1,2.1,5 см қайымдалмаған жер тастап кетеді; тоқыма бауды тартады, ұшын ашық қиықты жапсырма тігіспен біріктіреді  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет4.2.3. Созылмалы тоқыма бауы бірнеше қатар киім-кешектерде

(3 тәсіл)Мұндай киім-кешектер үшін мата жолағы жалқы болады. Оны киім-кешекке қайып тігеді (1 тігіс жолақ), қайып тіккен тігісті жабатындай етіп қайырады, қажетіне қарай тігіс жолақтарын жүргізеді (2 және 3 тігіс жолақтар); тігіс жолақтар арасының алшақтығы тоқыма бау еніне 0,3...0,5 см қосқанға тең. Соңғы тігіс жолақты жүргізер алдында жолақты бүгеді және бүккен жерден 0,1.0,2 см алшақтықта бастырады (4 тігіс жолақ). Созылмалы тоқыма бауды тарту үшін қосымша бөлікке ілмектерді алдын-ала тепшидіі я болмаса бастыру тігіс жолағын 1,2.1,5 см ұзындықта үзеді 5. Сұлбаға жабысып тұратын киім-кешектердің мықын сызығы бойынша ернеу төсеу5.1. Ернеудің міндетіМықын аумағында киім-кешек жақсы жабысып тұруы үшін және қиықсыз көкірекшелі киім-кешектерде созылып кетпес үшін мықын сызығы бойымен ернеу, тоқыма бау немесе мата жолағын төсейді 5.2. Ернеуді өңдеуТоқыма бауды немесе ернеуді алмастыратын мата жолағын негізгі матадан немесе басқа да келетін матадан пішеді, ұзындығы мықын сызығы бойынша киім-кешек еніне түймелік пен ұшын өңдеу әдібін қосқанға тең. Жолақ ені дайын күйінде шамамен 1 см құрайды. Мата жолағын қақ бөліп қайыра үтіктейді, барлық қиықтарын ішке бүгеді және ұзындығы мен ұшы бойынша бүгіп тігеді, тігіс ені 0,1.0,2 см.Жолақ шетіне (тоқыма баудың) ілмек пен ілгіш немесе батырма тағады Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет5.3. Киім-кешекке ернеу салуЖолақты (тоқыма бауды) барлық тігіске, қымтаулы тігіске, қатпарға және киім-кешектің басқа да элементтеріне міндетті түрде мықын сызығы бойынша тігеді, жолақтағы түймелікті киім-кешек түймелігімен бір деңгейде орналастырады 6. Киім-кешектің мықын сызығындағы сыдырма-түймелікті өңдеуСыдырма-түймелікті сол жақ бүйір тігіске немесе арқаның ортаңғы тігісіне орнатады. Тігістерді өңдеген кезде сыдырма-түймеліктің ұзындығымен түймелік тұратын жерді қайымдамай қалдырып кетеді. Қиық тігістері (жөрмелген) дайын күйіндегі тігіс сызығымен айырыла үтіктеледі. Көйлек түймелігінің шетінің бүктелген жері асты бойынша сыдырма түймелікті жауып салады және оларды сыдырма-түймелік таспасына әртүрлі тәсілмен бастырып тігеді. 6.1.1 тәсілБастырып тігу тігіс жолағын киім-кешектің түймелігінің шетінен бір деңгейде 0,5...0,7 см алшақтықта орналастырады ( а сур.)   Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет6.2. 2 тәсілКөйлек түймелігінің шеті таспаға былайша бастырылып тігіледі: алды бойынша бүктелген жерден 1...1,5 см алшақтықта, арқасы бойынша бүктелген жерден 0,1.0,2 см алшақтықта (б сур.) 6.3. Қорғаныш клапанымен (3 тәсіл)6.3.1. Түймелікке арналған қорғаныш клапанын пішуСұлбаға жабысып тұратын киім-кешектер үшін сыдырма-түймелік астынан негізгі материалдан клапан төсеу дұрыс деп саналады. Пішімдегі клапанға арналған жолақтың ұзындығы сыдырма-түймелік ұзындығына әр жағынан 2 см қосқанға тең; жолақ ені шамамен 6.7 см қосылған бүйір тігісімен қосатын қосымша әдіпке тең 6.3.2. Клапанды өңдеуКлапанға арналған жолақты өңін ішіне қаратып қабаттайды, тігістерді беттестіреді, ұшы бойынша әдіптейді, айналдырады, бұрыштарын түзейді, үтіктейді 6.3.3. Клапанды түймелікпен біріктіруСыдырма-түймелікті киім-кешекпен біріктіреді (1 тігіс жолақ). Клапан қиықтары мен бүйір тігіс қиықтарын қиыстыра отырып, клапанды арқаның бүйір тігісіне қайып тігеді (егер тігіс әдібі 1,5-ге тең, артық емес болса); тігіс жолақты арқаны сыдырма-түймелікке бастыру тігісі жанынан жүргізеді (2 тігіс жолақ)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет6.4. Жасырын сыдырма-түймелікті өңдеуБуындармен бірге сыдырма-түймелік жағындағы тігіс әдібіне жасырын сыдырма-түймелікті қайыра отырып бастырып тігеді (арнайы табанды қолданады). Жасырын сыдырма-түймелікті бастыру тігіс жолағы дайын күйіндегі тігіс сызығымен өтуі керек   КӨЙЛЕКТЕР МЕН БЛУЗКАЛАР ЕТЕГІН ӨҢДЕУОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Етекті бормен белгілеу және кесуКиім-кешекті теріс жағына айналдырады, ортасы бойынша алды мен арқасын бүге үстелге жаяды, бүйір тігістерін, қымтаулы тігіс, т.б. қиыстырады. Сосын киім-кешек ұзындығын анықтап, көмекші сызбаүлгі арқылы бормен етекті бүгетін және кесетін жерін белгілейді. Матаның артықтарын қияды 2. Етекті өңдеуЕтекті әртүрлі тәсілдермен өңдейді. Өңдеу тәсілдерін киім-кешектің түріне, моделіне, материалдың түрі мен құнына және т.б. байланысты таңдайды. Енді осы тәсілдерді қарастырайық. Жабық қиықты бүктеліс тігісімен – қайымдайтын машинамен мақта-мата, зығыр, штапельді және басқа материалдардан тігілген киім-кешек етектерінің бүктелген жерін бүгіп тігеді (а сур.). Жабық қиықты бүктеліс тігісімен – жүн, жібек, лавсанды материалдардан және тоқыма маталардан тігілген киім-кешектердің етектерінің бүктелген жері жасырын тігіс жолақпен (машиамен немесе қолмен) тігіледі (б сур.). Ашық қиықты бүктеліс тігісімен (алдын ала тепшілген) – қалың материалдан, өңінен жапырылатын материалдардан, тоқыма матадан тігілген киім-кешектерде, сондай-ақ плиссе және гофре белдемшелерінде етектің бүкелген жері жасырын немесе өтпелі тігіс жолақпен тігіледі (в сур.)  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретЖиектеме қиығы бар бүктеліс тігісіменТығыз тез сетінейтін қымбат материалдардан тігілген киім-кешек етектері өңделеді (г сур.)Тоқыма баулы бүктеліс тігісімен кейбір модельдердегі киім-кешектер өңделеді (д сур.). Киім-кешек етегін етекті бүктеген қосымша әдіпті алдын ала бүгіп көктеп барып немесе көктеусіз де өңдеуге болады 3. Етегі кеңейген киім-кешектердің етегін өңдеуНегізгі бөліктің қиығы бойынша етекті бүккен жердің қосымша әдібінің пішінін анықтайды (4.14 сур., а, б қараңыз). Егер етектің бүктелген жерінің ені 1 см-ден артық болмаса, онда алдын ала оның босаңдау жерлерін үстіңгі шеті бойынша біртегіс таратып, бүгіп көктейді. Егер етектің бүктелген жер әдібі кең болса, онда оны екі тігіс жолақпен бүгіп көктейді. Етек жағына қарай кең етекті модельдерді ашық және жабық қиықты бүктеліс тігісімен өңдейді (2 тармақшаны қараңыз).Етек жағы кең етек қиығы қалың материалдарда жабық қиықты бүктеліс тігісімен және екі тігіс жолақпен өңделеді (4.3.1 тараушасы, 2.3 тармақшасын қараңыз) 4. Қатпарларды бекітуКиім-кешек етегінде қатпарларды уақытша тігіс жолақтарымен бекітеді (машинамен немесе қолмен), оларды етек сызығы бойымен төсейді  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретЕскерту. Етегі мен қатпарлары өңделген бөлік бөлшектері бөлік етегінің бүктелген жеріне дейін қайымдалады, сосын беддемше етегінің тігіс әдібі тігіс ішіне бүктеледі және бүгіп тігіледі (а сур.) немесе сыртқы жағына бүктеледі және бүгіп тігіледі (б сур.) 5. Қондырма белдеулі блузка етегін өңдеуБлузканы белбеумен біріктірер алдында блузканың етегінде бүрме, бедер, буф және т.б. өңделеді. Блузкалардағы белбеу түймелікпен және тұйықталған болуы мүмкін. Белбеулерді өңдеу және оларды блузкамен біріктіру қондырма манжетті өңдеуіне ұқсайды ( 4.11.3 тараушасын қараңыз)   КИІМ-КЕШЕКТІҢ СОҢҒЫ ӘРЛЕНУІКИІКиім-кешектің соңғы әрленуіне тазалау, соңғы ЫЖӨ, фурнитураларды тігу, белбеу мен әрлеу материалдарын тігу, дайын киім-кешекті техникалық бақылау бөлімімен (ТББ) қабылдау жатады. Киім-кешекті тазалауДайын киім-кешекті жіптен тазартады, жіп ұштары қияды, өңіндегі және теріс жағындағы бор сызықтарының ізін кетіреді. Жүн матадан тігілген көйлектер мен блузкаларды қол шөткесімен тазалайды, ал жібек маталы киім-кешектерді негізгі матаның кесектерімен тазалайды. Киім-кешектерді соңғы рет ылғалды-жылулы өңдеуДайын киім-кешектерде соңғы ЫЖӨ 3...4 кг салмақтағы үтікпен арнайы және әмбебап қалып пен шұғамен көмкерілген және ақ мақта-мата мата төселген үстелде жүргізіледі. Киім-кешкті теріс жағына айналдырады және арнайы қалыпта алдымен жеңі үтіктеледі, сосын барлық киім-кешек үстелде үтіктеледі, және соңғы болып жағасы үтіктеледі. Өңірді, жағаны, белбеу, манжетті және киім-кешектің етегін өңінен арнайы үтік төсемімен үтіктейді. 4.15.3. Фурнитура, белбеу және әрлеу бөліктерін тігуОперацияны орындаудың техниалық шарттарыСурет1. Фурнитураны тігу1.1. Түйменің қадалатын жерін белгілеуТүйменің қадалатын жерін алдыңғы аяқ жағынан ілмек түйреуіштермен немесе арнайы қарындашпен белгілейді, белгілерде алдының ортаңғы сызықтарын, кертіктерді және өңірдің төменгі шеттерін қиыстырады. Түймені қолмен немесе арнайы машинамен қадайды. Қолмен тіккен кезде жіп екі қабатталады 1.2. Төрт немесе екі тесікті түймені қадауТөрт тесікті түймелер әр қос тесіктен 3-4 өтпелі инешаншыммен қадалады, ал екі тесікті түймелер 4-5 өтпелі инешаншыммен қадалады. Бұл кезде инешаншымдарды тартпай, жіптен тіреу жасайды, оның биіктігі киім-кешек өңінің қалыңдығына тең.Тіреуді жіппен бірнеше рет орайды және 2-4 инешаншыммен бекітеді 1.3. Құлақты түймелер мен әрлеу түймелерін қадауӘрлеу түймелері мен құлақты түймелер тіреусіз, 4-5 өтпелі инешаншыммен 2-4 иншешаншым арқылы бекітіле қадалады (2.1.5 тараушасын, 4.3 тармақты қараңыз) 1.4. Үстіңгі түймені қадауҚайырма жағалы киім-кешектердің үстіңгі түймесі матаның бір қабатына ғана қадалады  Операцияны орындаудың техниалық шарттарыСурет1.5. Қапталған және жұмсақ үлгідегі түймелерді қадауҚапталған, және баудан жасалған жұмсақ үлгідегі түймелер түйменің төменгі бөлшегінен қадалады және түйменің атқарар міндетіне қарай жіпті тіреуішпен немесе онсыз да болады 1.6. Ілмектер мен ілгіштерді тігуӘр тесіккке 4-5 инешаншымнан, 4-5 инешаншым ілгіштің бүгілген жер қасынан және 3-4 инешаншым бекіту үшін ( 2.1.5 тараушасын қараңыз) 1.7. Батырманы қадауБатырмалар шеті арқылы қол инешанмымыен қадалады. Әр тесіккке инешаншым саны – 4-5-тен, және 3-4 бекіту инешаншымдары жүреді 2. Белбеу мен әрлеу бөліктерін тігу2.1. Белбеуді тігуАрнайы машинамен немесе қол арқылы белбеуді оң бүйір тігісіне бекітеді. Белбеуді бекіту кезінде алдымен 0,7...1 см ұзындықта 3-4 инешаншыммен белбеуді киім-кешекпен біріктіреді, сосын инешаншымды жіппен орайды. Бекітпенің ұзындығы – 0,7.1 см 2.2. Әрлеу жағасы мен манжетаны тігуӘрлеу жағасы мен манжетті киім-кешекке арнайы машинамен жасырын иншешаншым арқылы немесе 0,3.0,5 см ұзындықта қол жасырын инешаншымымен әрлеу затының түсіне қарай таңдалған жіппен тігеді   БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫКөйлекті-блузкалы киім-кешек сассортиментінің сыртқы түр сипаттамасын жаса. Көйлек пішімінің бөліктерін санамалап бер.Көйлек пішімі бөліктерін тігу үшін дайындық қалай жүргізіледі?Қиық түрлері мен оларды өңдеудің тәсілдерін атап бер.Киім-кешекті әрлеу заттарына не жатады?Бүрме қалай жасалады?Қол тәсілімен буфтарды қалай жасайды?Желбіршек, желбіреуіш және қосетек бір-бірімен қалай ажыратылады?Әрлеу бөліктерін киім-кешекпен қандай тәсілдер арқылы біріктіруге болады?Көмкермені қалай өңдеуге болады және киім-кешекпен қалай біріктіреді?Көйлекті-блузкалы киім-кешек ассортиментіндегі қиық қалталарды өңдеудің негізгі ерекшеліктерін атап көр. Көйлекті-блузкалы киім-кешек сұрыпталымындағы жапсырма қалталарды өңдеудің негізгі ерекшеліктерін атап бер. Ілмектердің қандай түрлері таныс?Қиық өңірасты өңір шеттерін қалай өңдейді?Бастырма планкалы түймелікті қалай өңдейді?Қондырылған планкалы түймелікті қалай өңдейді?Планканы қайып тіккен тігістегі түймелікті қалай өңдейді?Киім-кешектің бүйір тігістерін өңдеудің қандай негізгі ережелері бар?Киім-кешектің иық тігістерін өңдеудің қандай негізгі ережелері бар?Ашық шетімен тұтас жағаны қалай өңдейді?Екі бөліктен тұратын жағаны қалай өңдейді (үстіңгі және астыңғы жаға)?Киім-кешектің мойындығына жағаны біріктірудің технологиялық сызбасын сал. Жағасыз киім-кешектерде мойындықты қалай өңдеуге болады?Өздеріңе таныс жең түрлерін санамалап бер.Жеңдердің қиықтарын біріктірудің қандай негізгі ережелері бар?Әрлеу тігіс жолағынсыз бүктеліс тігісімен жең етегін өңдеудің технологиялық сызбасын сал. Әрлеу тігіс жолақты бүктеліс тігісімен жең етегін өңдеудің технологиялық сызбасын сал. Оқалы бүктеліс тігісімен жең етегін өңдеудің технологиялық сызбасын сал. Әдіптеу тігісімен жең етегін өңдеудің технологиялық сызбасын салыңдар. Тұтас пішілген қайырма манжеталы (қайырмасы бар) жең етегін өңдеудің технологиялық сызбасын салыңдар. Созылмалы тоқыма баулы жең етегін өңдеудің технологиялық сызбасын салыңдар. Тік қайып тігілген тұйық манжетті жеңмен қалай біріктіреді және қалай өңдейді?Тік қайып тігілген түймелікті манжетті жеңмен қалай біріктіреді және қалай өңдейді?Жең түймелігін өңдеу тәсілдерін сипатта. Қайырма манжетті жеңмен қалай біріктіреді және қалай өңдейді?Киім-кешектің жең ойығына қай бөлік жағынан жеңді қондыра көктейді және қондырып тігеді?Көйлек тігісіндегі сыдырма-түймелікті өңдеу тәсілдерін ата.Киім-кешек етегін бормен қалай дұрыс белгілеп, кеседі?Көйлек етегін өңдеудің технологиялық сызбасын сал. Киім-кешектің соңғы ЫЖӨ қалай жүргізіледі?Киім-кешекке фурнитураларды қалай дұрыс тігуге болады?Әртүрлі түрдегі әрлеу заттары мен белбеуді киім-кешекке қалай дұрыс тігуе болады?   5 Тарау ПӘЛТЕЛІ-КОСТЮМ АССОРТИМЕНТІНДЕГІ КИІМ-КЕШЕКТЕРДІ ӨҢДЕУ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТ. МОДЕЛЬДЕРДІҢ СЫРТҚЫ ТҮР СИПАТТАМАЛАРЫКиімдегі пәлтелі-костюм ассортиментіТұрмыстық киімнің пәлтелі-костюм ассортиментіне пәлтелер, шолақ пәлтелер, жадағайлар, күрткелер, костюмдер, пиджактар, бешпеттер, комбинезондар, шолақ комбинезондар, жамылғылар, желеттер, шалбарлар, белдемшелер және осылар тәрізді материалдардан дайындалатын киім-кешектер жатады.Киім-кешектерді арнайы нәрселермен, екі және одан да көп жинақтармен, сонымен қатар киім-кешектің бөлшегін құрайтын аксессуарлармен дайындайды.Пәлте-костюм тобындағы киімдер бөлінеді:Маусымға байланысты – қыстық, маусымдық, жаздық және барлық маусымдық;Жас пен жыныс белгілеріне қарай – ерлер, әйелдер және балаларға арналған;Материал түрлеріне қарай – табиғи және химиялық талшықтардан және олардың қоспасынан дайындалған маталардан, жасанды және табиғи теріден, жиынтық материалдардан және т.б.;Сұлбасына қарай – тік, жабысып тұратын, жартылай жабысып тұратын, трапецияпішінді; Түймелік түріне қарай – аралас (екі өңірлі) – 5.1, а сур.; орталық (бір өңірді) – 5.1, б-е сур. Орталық өңірі түймелікті киім-кешектерде өңір ені жіңішке қапсырмадан (ортаңғы сызық) өңір шетіне дейін пәлтеде 4...6 см, бешпет пен пенжектерде 2...3,5 см. Ілмектер әйелдер киімдерінің оң жақ алдында, ерлер киімінің сол жақ алдында тігіледі; тағуа арналған түймелер бір қатарға орналасады. Аралас түймелікті киім-кешектерде өңір ені артық болады – пәлтеде 10.15 см, бешпетпен пиджакта – 8.10 см және түймелер екі қатарлы: бірі – тағу үшін, екіншісі – сән үшін. Ерлер киімінде аралас түймелікті киім-кешекте ілмектер алдының екі бөлшегінде жөрмеледі – сол жағындағы тағу үшін, оң жағындағы – алдының оң жақ бөлшегін ұстап тұру үшін (өңірастынан түймеге дәлдеп түймені қадайды). Әйелдер киімдерінде де ілмектер осылай алдындағы екі бөлшекте тағылуы мүмкін: оң жақтағы – тағу үшін, сол жақтағы – оны ұстап тұру үшін; немесе түйме мен ілмек орнына иінұстағыш қолдануға болады. Түймелік ашық болуы да мүмкін (үстіне де йін) –5.1 сур., б—д, немесе ашық болуы да мүмкін (қайырмаға дейін) (5.1 сур., а, б, в, е) немесе жасырын/ішкі (ілмектер – тек өңірастында) – 5.1 сур., д. Түймеліктің шеттерін өңірастымен немесе планкалар арқылы өңдеуі мүмкін.4.23-сурТүймелеу құралы әртүрлі болып келеді: ілмектер мен түймелер, батырмалар, ілгіштер мен ілмектер, сыдырма-түймеліктер және т.б. Кейбір модельдерде қос түймеліктер қолданылады: сыдырма-түймелікке және батырмаға, немесе ілмектер түймелер;Жеңдердің пішіміне – қондырылған (5.1 сур., а, б), реглан (5.1 сур., е), тұтас пішілген (5.1 сур., д), аралас. Жең бір не екі, үш тігісті болуы мүмкін. Жеңдердің етектері тегіс, манжетті, оймакілтекпен, паталы және басқадай болуы мүмкін. Жеңдерге бедерлер, қатпарлар, қымтаулы тігістер, қиықтар және т.б. тігілуі мүмкін;Жеңнің пішіміне – тік (5.1 сур., б, г, д), қайырмалы (5.1 сур., а, в, е), жазық жатық жаға; жағалары алмалы-салмалы немесе алып-салынбайтын болуы мүмкін. Кейбір модельдерде жаға орнына күлапара қолданылады;Негізгі бөліктердің бөліну сипатына қарай – алды мен артына байланысты, олар тұтас, бедермен, иінішті, мықын сызығы бойынша қиықты (мықыннан жоғары немесе төмен), қатпарлы, бүрмелі, баутесігі бар және т.б. болуы мүмкін. Киім-кешекті әрлеу заттары қатарын оқалар, көмкермелер, белдікшелер, кесте, апппликация және т.б. толтырады. Киім-кешектің пәлтелі-костюмді ассортиментінде қалталар модельге байланысты қиық, тігісте, жапсырмалы болуы мүмкін. Ерлер киімінде ішкі қалталар ережеге сай астардың алдында тігілсе, әйелдер киімінде – астарды оң жақ өңірастының ішкі қиығына қайып тіккен тігіске орнатады. Киім-кешектің тігістеріне (арқа ортасына, бүйіріне және басқадай) әртүрлі оймакілтектер тігілуі мүмкін.Әйелдер киімінде астар киім-кешектің етегінде қайып тігілген немес шеті ашық болуы мүмкін, ал ерлерде қайып тігіледі.Фурнитура – түймелер, айылбастар, батырмалар, магнитті түймеліктер, ілгіштер мен ілмектер және т.б., пәлтелі-костюмді киім-кешектер тобын дайындау кезінде қолданылады, әрі функционалды, әрі сәндік мәнге ие. Пәлтелі-костюмді ассортимент киімі негізінен көпқабатты, және оның сапасы дайындалатын материалға байланысты. Материалдар киімнің осы сұрыпталымына ұсынылатын талаптарға сай болуы керек. Олар тозуға шыдамды, жыртылатындай салмаққа берік, ауа өткізетін, жоғары тығыздыққа ие, жақсы жылытатын, жарық пен суға бояуы төзімді қасиетке ие болуы керек. Модельдердің сыртқы түр сипаттамасыМодельдің сыртқы түр сипатын құрайтын алгоритм 4.1.2 тараушада келтірілген. № 1 модель (5.2 сур.)Барлық әйелдер жасы тобына арналған маусымдық пәлте, жартылай жүнді пәлте матасынан, суретсіз. Сұлбаға жартылай жабысып тұратын пәлте, етегі шамалы кеңейтілген, қондырма жеңді, ашық (қайырмаға дейін) орталық өңір түймелегі бар, ол үш әдіптелген түйме мен ілмекті, жағасы дөңгеленген қайырмалы. Пәлтенің алды бүйір бөлшектері қиылған, кеуде қымтаулы тігісі мен мықындағы қымтаулы тігісіне иық тігісінен бастап бедер жүргізілген. Алдының бүйір бөлшектерін қайып тіккен тігісте жапырақшалы қалта орнатылған. Арқасы екі бөлшектен тұрады, ортасында тігісі бар, тігістен төмен оймакілтек тігілген.Жеңі алдыңғы және шынтақ – қос тігісті, шынтақ тігістерінен төмен үш сәндік түймесі бар оймакілтек тігілген. Жағасы қайырмалы, пенжек типті, ұшы дөңгеленген.Пәлте астармен тігілген; астары етек сызығымен қайып тігілген, астардың алдына үстіңгі және мықын қымтаулы тігістері тігілген, астардың тігісі ортасында орналасқан.              № 2 модель (5.3 сур.)Драптан тігілген барлық жастағы ерлер тобына арналған маусымдық пәлте.Пәлте сұлбаға жартылай жабысып тұрады, қондырма жеңді, ашық араласқан бүйір түймелігі бар, ол екі тепшілген ілмек пен түймеден және үшкірленген қайырмамен бірге, алдының сол жақ бөлшегінде екі әрлейтін түймелермен тігілген.Пәлтенің алдында қымтаулы тігісі бар, бүйірінде клапанды қиық қалта орнатылған, және алдының сол жақ бөлшегінде үстінде жапырақшалы қалта бар. Арқасы екі бөлшектен тұрады, орталығындағы тігіс оймақкілтекпен аяқталады. Жеңі қос тігісті, алдыңғы және шынтақ, шынтақ тігісінен төмен шеті ашық оймакілтектер әрлеу түймелерімен тігілген.Жағасы қайырмалы, пенжек типті, ұшы тік. Пәлте астарлы; астар етек сызығы бойынша қайып тігілген, астардың алдына үстінің матасынан жапырақшалы қалта тігілген, астардың тігісі арқа ортасында орналасқан. ПӘЛТЕНІҢ ПІШІМ БӨЛІКТЕРІ. СЫЗЫҚТАР МЕН ҚИЫҚТАРДЫҢ, ПІШІМЕРДІҢ БӨЛІК АТАУЛАРЫ. БӨЛІКТЕРДІ ПІШУДІҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ШАРТТАРЫПәлтенің пішім бөліктері жинағына көптеген бөліктер кіреді, олар модельге байланысты ауысып тұрады. Пәлтенің пішім бөліктерін үш топқа бөледі: үстінің бөліктері, астарлар және төсемелер. Киім-кешектердің пәлтелі-костюмді ассортиментінде конструктивті қиықтар мен сызықтардың атауы, сондай-ақ пішім бөліктерінде материалдардың бойлық бағытта орналасуы және олардан жіберілетін ауытқулар ерлердің классикалық пәлтесі бөліктерінің мысалында қарастырылған.5.2.1. Негізгі материалдан жасалған киім-кешек бөліктері5.1 кесте. Материалдардың бойлық бағыттарында орналасуының техникалық талаптары және киім-кешек бөліктерінде киім-кешек бөліктерінде осы бағыттардан жіберілетін ауытқуларПішім бөліктері.Қиықтар мен сызықтар атауы.Пішім бөліктеріндегі материалдардың бойлық бағыты және бойлық бағыттан жіберілетін ауытқуларСурет1. Арқа(бірнеше бөлшектен құралуы мүмкін)Сызықтар мен қиықтар атауы: 1-2 — иық қиығыече-қиығы; 2-3 — жең ойығының қиығы; 3-4 — бүйір қиығыйқиығы; 4-5 — етек қиығы; 5-6 — оймакілтек әдібінің оймаклітәдібініңбоковой срезбүйір қиығы; 6-7 — оймакілтек әдібінің үстіңгіқиығы; 7-8 — ортаңғы қиық; 8-1 — мойындыққиығы; а — етектің бүктелген жер қиығы.Негіз жібі өтетін жерлер:Бөлік бойы ортасымен тұтас арқадан;Екі бөлшекті, ортасы тігісті арқасынан – арқаныңорталық қиығынан (отаңғы сызықпен) мықын сызығынанрезу (среднейсызығынан етекке дейін параллель.Жіберілетін ауытқулар:Біртегіс боялған маталар үшін — 2 %;Ашық бейнеленген суретті маталар үшін —0,5 % 2. Киім-кешектің қайырмаға дейін түймелікті Алдыңғы жағы(бірнеше бөлшектен тұруы мүмкін)Қиықтар сызықтар атауы: 1-2 — иыққиығы; 2-3 — мойындық қиығы; 3-4 —қайырманыңкертік қиығы (3 — кертік үктесі); 4-5 —қайырмақиығы; 5-6 — өңір қиығы; 6-7 — етек қиығы;7-8 — бүйір қиығы; 8-1 — жең ойығы қиығы; 9 —бүйір қымтаулы тігісі; 10 — қалта тілігі; а-3 —раскеп жеріжері (қайырманың бүктелген жер сызығынанкертік нүктесіне дейін); а-5 — қайырманың бүктелгенжер сызығы; б — жіңішке қапсырма сызығы; в — етектің бүктелген жер сызығы.Негіз жібі жіңішке қапсырма сызығынанүстіңгі өңір ілмегінен төмен жерге параллель өтеді.Жіберілетін ауытқулар:Тек біртегіс боялған маталар үшін — 1 %  Пішім бөліктері.Қиықтар мен сызықтар атауы.Пішім бөліктеріндегі материалдардың бойлық бағыты және бойлық бағыттан жіберілетін ауытқуларСурет2.1. Үстіне дейін түймелікті киім-кешектердің алдыЕскерту. Мұнда үстіне дейін түймелікті киім-кешек алдының үзінді көрінісі көрсетілген.Сызықтар мен қиықтардың атауы: 1-2 — иық қиығы; 2-3 —мойындық қиығы; 3-4 — өңір кертігінің қиығы (3 — кертік нүктесі); 4-5 —өңір қиығы; а — жіңішке қапсырма сызығы. Қалған сызықтар мен қиықтардың атауы, негіз жібінің бағыты және бойлық бағыттан жіберілетін ауытқулар тура қайырмаға дейін түймелікті киім-кешек алды сияқты (2 тараушаны қараңыз) 3. Жең(Қос тігіспен қондырылған алдыңғы және шынтақ тігістерімен)3.1. Үстіңгі бөлшегіҚиықтар мен сызықтар атауы: 1-2 — жеңтүп қиығы; 2-3 — алдыңғы қиық; 3-4 — етек қиығы; 4-5 — оймакілтек әдібінің бүйір қиығы; 5-6 — оймакілтек әдібінің үстіңгі қиығы; 6-1 — шынтақ қиығы; а — алдыңғы бүкпе сызығы; б —шынтақ бүкпе сызығы, в — етекің бүктелген жер сызығы.Негіз жібі алдыңғы қиық ұшын біріктіретін тік сызыққа параллель өтеді. Жіберілетін ауытқулар: біртегіс боялған маталар үшін — 4 %; ашық суретті маталар үшін — 1 % 3.2. Төменгі бөлшегіСызықтар мен қиықтар атауы: 1-2 — жеңтүп қиығы; 2-3 — шынтақ қиығы; 3-4 — оймакілтек әдібінің үстіңгі қиығы; 4-5 — оймакілтек әдібінің бүйір қиығы; 5-6 — етек қиығы; 6-1 — алдыңғы қиық; а — етек бүктелісінің сызығы.Негіз жібі алдыңғы қиық ұшын біріктіретін тік сызыққа параллель өтеді. Жіберілетін ауытқулар:Тек біртегіс боялған маталар үшін— 6 %;Ашық суретті маталар үшін —3%  Пішім бөліктері.Қиықтар мен сызықтар атауы.Пішім бөліктеріндегі материалдардың бойлық бағыты және бойлық бағыттан жіберілетін ауытқуларСурет4. Өңірасты(бөлшектерден құралуы мүмкін, бірақ 3 бөліктен аспауы керекӨңірасты— өңір шетін безендіру және өңдеу үшін арналған бөлік. Қиықтар атауы: 1-2 — раскеп қиығы; 2-3 — қайырма кертігі; 3-4 — сыртқы қиығы;4-5 — етек қиығы; 5-6 — ішкі қиығы;6-1 — иық қиығы (жоғарғы шегі).Негіз жібі сыртқы қиыққа параллель өтеді; қайырманың дөңес сыртқы қиығы бар өңірастында (бүгілген жер 1 с-ден артық) мықын сызығынан төмен жердегі өңірастының сыртқы қиығына параллель өтеді.Жіберілетін ауытқулар:■Өңірастының үстіңгі бөлшегінде тек біртегіс боялған маталар үшін — 5 %;■Өңірасты жалғамасында:Тек біртегіс боялған маталар үшін — 10 %; ашық суретті маталар үшін — 2 %. Өңірасты қиық немесе алдымен тұтас пішілген болуы мүмкін  5. Жаға (қайырма)Ашық (қайырмаға дейін) түймелікті киім-кешектер жағасы ( а сур.); жабық (үстіне дейін) түймелікті киім-кешектер жағасы (б сур.)  5.1. Үстіңгі жағаАшық түймелікті киім-кешектерде (а сур.): сызықтар мен қиықтар атауы: 1-2 — ортаңғы сызық; 2-3 — оймакілтек қиығы; 3-4 — ұштарының қиықтары; 4-5 — раскеп қиығы; 5-1 — тіктеме қиығы (мойындық қиығы; а — жаға тіктемесінің бүктелген жер сызығы.Жабық түймелікті киім-кешектерде (б сур.):Сызықтар мен қиықтар атауы: 1-2 — ортаңғы сызық; 2-3 — оймакілтек қиығы; 3-4 — ұштарының қиықтары; 4-1 — тіктеме қиығы (мойындық қиығы); а — жаға тіктемесінің бүктелген жер сызығы.   Пішім бөліктері.Қиықтар мен сызықтар атауы.Пішім бөліктеріндегі материалдардың бойлық бағыты және бойлық бағыттан жіберілетін ауытқуларСуретНегіз жібі жағаның ортаңғы сызығына параллель өтеді. Жіберілетін ауытқулар:■ тек біртегіс боялған маталар үшін — 5 % 5.2. Төменгі жаға(2-4 бөлшектен тұрады)Ашық түймелікті киім-кешектерде (а сур.):Сызықтар мен қиықтар атауы: 1-2 — ортаңғы қиық; 2-3 — ашық шет қиығы; 3-4 — ұш қиығы; 4-5 — раскеп қиығы; 5-1 — тіктеме қиығы (мойындық қиығы); а — жаға тіктемесінің бүктелген жер сызығы. Негіз жібі ашық түймелікті киім-кешектер жағасында раскеп қиықтарына параллель өтеді. Негіз жібі бағытынан ауытқулар жіберілмейді Жабық түймелікті киім-кешектерде (б сур.):Сызықтар мен қиықтар атауы: 1-2 — ортаңғы қиық; 2-3 — ашық шет қиығы; 3-4 — ұш қиығы; 4-1 — тіктеме қиығы (мойындық қиығы); а — жаға тіктемесінің бүктелген жер сызығы.Негіз жібі жабық түймелікті киім-кешектерде ұш қиықтарына параллель өтедіЖіберілетін ауытқулар — 20 %-ға дейін. Жаға қиығы бойынша тігіс әдіптері үстіңгі жағаны астыңғы жағамен және жағамен, сонымен бірге киім-кешекпен біріктіру тәсіліне байланысты  6. Клапан, жапырақша, жапсырмалы қалта, клапансыз қалтаның ойып түсірілген әдібіҚиықтар атауы: 1-2 — үстіңгі қиық; 2-3 және 4-1 — бүйір қиықтары; 3-4 — төменгі қиық.Негіз жібі бұл бөліктерде негізгі бөлікке бөліктің үстіңгі шетін қалтаны белгілеген сызық бойынша жатқызған кездегі материалдың бойлық бағытымен сәйкеседі.Жіберілетін ауытқулар:Тек біртегіс боялған маталар үшін — 8 %  Пішім бөліктері.Қиықтар мен сызықтар атауы.Пішім бөліктеріндегі материалдардың бойлық бағыты және бойлық бағыттан жіберілетін ауытқуларСурет7. Арқа белдікшесі, белбеуҚиықтар атауы: 1-2 — үстіңгі қиық; 2-3 және 4-1 — бүйір қиықтары; 3-4 — төменгі қиық. Негіз жібі— бөліккке көлденең өтеді. Жіберілетін ауытқулар:Біртегіс боялған маталар үшін— 5 %;Ашық суретті маталар үшін—0,5 % 8. Белдікше, пата, жеңнің қайырма манжетіҚиықтар атауы — арқадағы белдікшенікі сияқты аталады (7 тармақшаны қараңыз)Негіз жібі бұл бөліктерде жеңнің үстіңгі бөлшегіндегі матреиалдың бойлық бағытымен сәйкеседіЖіберілетін ауытқулар — тек біртегіс боялған маталар үшін — 5 % Астар пішімінің бөліктеріАстар бөліктерін (арқа, алды, жең бөлшектері, күлапара және тб.)с үстіңгі бөліктерге сәйкес астар матасынан пішеді. Бөліктердің, сызықтар мен қиықтардың атауығ астар бөліктеріндегі негіз жібі бағыты киім-кешектің үстіңгі бөліктеріндегімен бірдей. Астар матасынан сонымен қатар қалталар астары, белдікшелер, манжеталар, паталар, киім ілгіштер, иін ұстағыш және басқа да бөліктер пішеді.Төсеме пішімінің бөліктеріТөсеме бөліктерді әртүрлі төсеме маталарынан пішеді, оларды киім-кешектің теріс жағынан оған орнықтылық беріп, пішін сақтап тұру үшін, бұзылып кетуден сақтау үшін және киімнің белгілі бір жерлерінің төзімділігін арттыру үшін орналастырады. Киім-кешектің атқаратын тараушасын міндетіне, үсті материалының түрі, киім-кешектің пішіні мен конструкциясына байланысты оларға әртүрлі өңірастарларын қолданады (5.4 қараңыз), олар конструкциясына, материалдың шикізатына, жапсырма қабаттарының санына, оларды біріктіру тәсіліне және басқа да параметрлерге байланысты түрлі болып келеді. Өңір төсемесінің қиықтар атауы алдыңғы жақтың қиықтар атауымен сәйкес болады.Төменгі жаға төсемесін желімді және желімсіз төсеме материалдарынан пішеді, ол екі бөлшектен тұрады. Қиықтар атауы мен мата материалдарынан болған төсемедегі негіз жібініңбағыты киім-кешектің төменгі жағасындағыдай болады. Негіз жібінен жіберілетін ауытқулар — 5 %.Жең етегіндегі төсемені жеңнің етек пішініне қарай желімді және желімсіз төсеме материалдарынан пішеді. Маталы материалдан болған төсемедегі негіз жібі бөлікке көлденең өтеді. Негіз жібінен жіберілетін ауытқулар — 5 %.Қалта үлескері, арқа оймакілтегінің төсемесін желімді және желімсіз төсеме материалдарынан пішеді. Мата материалдарынан болған төсемедегі негіз жібі бөлік бойымен өтеді. Негіз жібінен жіберілетін ауытқулар — 5%.Төмеме бөліктерінің саны осы аталғандармен шектеліп қалмайды, ол киім-кешектің түрі, үсті материалының қасиеті және киім-кешектің басқа да параметрлеріне байланысты өзгеріп тұрады. Пішім бөліктерін тігуге дайындауКиім-кешекті тікпес бұрын оның құжатнамасымен таныс болу керек: жалпы және сериялық өндірісте – бұл техникалық шартты (ТШ) білдіреді, жеке өндірісте – модель үлгісі, тапсырыс беру құжаты, түбіртектен тұрады.Бөліктерді пішетін адамнан алынған киім-кешек пішімдерін (тапсырыс құжатымен жіктейді және пішімнің бар бөлігін түгендейді (үстін, астары мен төсемесін), бөліктің дұрыс пішілгендігін (бойлық бағыты, суреттің, түктің бағыты, тоқымадағы ақаудың болмауын тексереді. Пішілген бөліктердің дұрыстығын тексеру үшін сәйкес сызбаүлгіні бөлікке жатқызып, оны жіңішке сызықпен жүргізеді. Мұнымен қоса берілген қиық пішінінен (сызбаүлгідегі пішін қиығымен салыстырғанда) жіберілетін ауытқулар аспауы керек:■Иық қиықтары, жең ойығы қиығы, жеңтүптер, мойындық қиығы бойынша 0,1 см;■Бүйір қиықтары (иықты және белді киім-кешектердің алды мен арқасы), арқаның ортаңғы қиығы, жеңнің шынтақ және алды қиығы, жапсырма қалтаның қиығы, қиық бүйір бөлшектері, шалбардың (белдемшенің) үстіңгі қиықтары бойынша 0,2 см;■Өңірастының ішкі қиықтары бойынша, астар мен төсеме бөліктерінің қиықтары бойынша, жең етегі қиығы, алды мен арқасы, шалбардың алдыңғы және артқы бөлшегінің етегі, белдемше жайматөсемінің алдыңғы және артқы етегі бойынша 0,3 см. Біруақытта бөлік қиықтарына монтажды керіктер жасайды. Кертіктер ұзындығы (0,4±0,1) см, ал тоқыма кенептер үшін кертік ұзындығы (0,3±0,1) см.Монтажды кертіктерді бөліктерге өңдеу технологиясына сәйкес міндетті түрде қиықтың жерлерін біріктіру керек жерлерге жасайды. Кетіктер саны қиық конфигуарциясы күрделілігі мен ұзындығына байланысты болады. Негізгі немесе арқаулы жіптен жіберілетін ауытқулардың көлемі бөліктің ұзындығына байланысты анықталады (4.2.2 тараушасын қараңыз).Көмекші сызбаүлгі арқылы қалталардың, қымтаулы тігістердің, ілмектердің және т.б. орналасу жерлерін белгілейді.Модельге қойылатын техникалық шарттарға байланысты бөліктерді қосарлайды.Жұп бөліктердің симметирялығын сақтау үшін бір бөліктен екіншініе сызықтар мен белгілерді көшіреді. Сызықтарды ауыстырудың бірнеше тәсілдер бар. 9.1.Көшірме инешаншымдар көмегі арқылы. Киім-кешектің бөліктерін үстелге орналастырады (алды мен арқасы – ортаңғы сызыққа, жұмыс істеушіге қараған алдыңғы қиыққа, үстел шетіне параллель , қиықтар қиыстырылады, бөліктер түзеледі және көшірме инешаншым тігіс жолағын конструктивті сызық бойынша жүргізеді, сосын бөліктерді ашады және араларындағы жіптерді қияды. Ережеге сай, бұл тәсіл киім-кешекті өлшеуге дайындау кезінде қолданылады. Мұның дәлділігі жоғары, бірақ көп еңбектенуге тура келеді және тиімсіз. 9.2.Борлы сызықпен бір бөліктен екіншісіне көшіру арқылы. Бұл тәсілде бормен сызылған бөлікті басқа борлы сызықпен төменге төсейді, қиықтарды қиыстырады және жеңіл шегіндіре отырып (алақанмен, сызғышпен, шөткемен) сызықты бормен белгіленген бөлікке көшіреді. Сосын сызықтарды қайтадан бормен басады және сол бойынша тік инешаншымды тігіс жолақ жүргізеді (қолмен немесе арнайы машинамен), бұл тігіс жолақ егер сызықты ұзақ уақыт сақтау керек болса жүргізіледі.Бұл тәсіл әдетте киім-кешекті өлшеп болғаннан кейін қолданылады. Мұны түкті материалдармен жұмыс істеген кезде қолданбайды. Сызықтарды үзген кезде бөліктер бір-бірімен ауысып кетпегенін қадағалап отыру керек. 9.3.Түйреуіш көмегі арқылы. Бөліктерді үстелге орналастырады, қиықтар қиысады, бор жағылған бөлік жағынан борлы сызық бойынша түйреуішпен түйрейді, сосын бөлікті айналдырады және түйреуіш бойынша екінші бөлікке бор жағады. Сызық бойынша уақытша тігіс жолақ жүргізеді. Ереже бойынша, бұл тәсіл жұқа матреиалдармен жұмыс істеген кезде қолданылады. 9.4.Кескіштің көмегімен. Жұп бөліктерді өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды қиыстырады, бор жағылған картон қағазға (оргалит және т.б.) бор жағылмаған бөлігін төмен қаратып жатқызады және үстіңгі бөліктің бор жағылған сызығымен кескішті жүргізеді. Төменгі бөлікке бордың ізі түседі. Осы сызық бойынша сызықты бормен белгілеп, оған уақытша тігіс жолағын жүргізеді.  ПӘЛТЕ АРҚАСЫН ӨҢДЕУАрқаның түрлеріЕрлерге арналған пәлтенің арқасы тұтас, ортасында тігісі бар және төмен қарай тілік – ойма кілтекті, мықын аумағында қымтаулы тігісі бар, белдікшелі, иініш пен бедері бар, және т.б. болуы мүмкін.Әйелдерге арналған пәлтенің арқасында бұдан да әртүрлі ерекшеліктер болуы мүмкін. Олар фалдамен, тілікпен (5.4., а сур.), пелеринамен (5.5., б сур.), ортаңғы тігісінде, бүйір тігістерінде (5.4, в сур.) немесе бедер тігістерінде оймакілтегі бар болып келуі мүмкін.5.4 сурПәлтелердің арқасын өңдеу тәсілдері конструкциясына, сән бағытына, киім-кешек сұлбасына және матаның қасиетіне байланысты болады.5.3.2. Арқа түрлері және оны өңдеудің реттілігіАрқаны өңдеу кезіндегі орындалатын операцияға қойылатын техникалық шарттарСуретМықын сызығы аумағына жабысып тұратын тұтас арқа (5.4, д сур.)Арқаны тігуге дайындап болғаннан кейін, егер модельге үйлесетін болса қымтаулы тігісті өңдейді. Бөлікті ортаңғы сызықпен өңін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды қиыстырады, арқаны бүктеген күйін жұмысшыға беріп орналастырады. Мықын сызығы аумағындағы бүктелген жерге бостау жер жасайды, оның бөліктерін алдын ала сулап, жия үтіктеп доға пішінді етеді.  Арқаны өңдеу кезіндегі орындалатын операцияға қойылатын техникалық шарттарСурет                                                                                                 Арқа      Арқаның сол жақ бөлшегі    Арқаның оң жақ бөлшегі   Арқаның сол жақ бөлшегінің теріс жағы        Арқаның оң жақ бөлшегінің теріс жағы                                                                    Арқаның сол бөлшегінің теріс жағы                             Астар           Арқаның оң бөлшегі   Астар салпыншағы           Астар салпыншағы         Астар          Арқаның сол жағы   Етек сызығы                                        Арқаның сол бөлшегі  Оймакілтек бұрышын қайымдау сызығы        Арқаның сол жақ бөлшегі                                      Оймакілтектерді өңдеу кезіндегі операцияларды орындаудың техникалық шарттары Суретастар етегінің оймакілтегін етектің қайырылған жеріне жасырын инешаншыммен тігеді, астарды оймакілтекпен біріктіру тігісінен 2.3 см алшақтықта тігеді (3және 3' тігіс жолақтар) . Егер астар етегі шеті ашық болмаса, астарды етектің қайырылған жер әдібіне жасырын инешаншыммен астардан салпыншақ жасай отыра тігеді                  н.ж.  Өңірасты төсемесінің үстіңгі бөлшегі    Төменгі бөлшегі (жалғама)  н.ж.            Талшықты қаптама Талшықты бағана                          Қосымша төсеме               Мықынсызығы                             Аралық тігіс                               Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Өңір төсемесін кеуде шығыңқылығын жасау үшін ЫЖӨӨңір төсемесін ЫЖӨ төрт тәсілмен жүзеге асады. Өңір төсемесінің оң және сол бөліктерін    Қабудың басталуы Қосымша төсеме Талшықты қаптама    Қабудың басталуы   Қосымша төсеме   Мықын сызығы                                  Мықын сызығы                                  ІЛМЕКТЕРДІ ӨҢДЕУІлмектің түрлері Сырт киімдерде ілмектер әдіптелген, тепшілген және ілулі болады. Тепшілген ілмектер қолмен немесе ілмекті жартылай автоматтармен жасалады (өңірдің соңғы әрлеуінен кейін). Әдіптелген ілмектер өңделуі мүмкін жерлер: оқада (бір немесе екі көмкерме әдіппен); «көзді» оқамен» (бір көмкерме әдіппен); жиекте (бір немесе екі көмкерме әдіппен).Ілулі ілмектер бүктелген бау арқылы немесе бүгілген мата жолағымен жасалады. Ілмектердің орналасу орны жіңішке қапсырманың сызығын нақтылағаннан кейін белгіленеді (5.5 сур.). Өңір шетіне қатысты тепшілген және әдіптелген ілмектер көлденең, тік немесе көлбеу орналасуы мүмкін. Ілмек сызығы көлденең орналасқан кезде жіңішке қапсырма сызығына перпендикуляр болуы керек. Ілмектің басын жіңішке қапсырманың сызығынан өңір қиығы жағына қарай 0,4...0,5 см шегіндіріп белгілейді. Ілмек ұзындығы түйменің диаметріне 0,3.0,5 см қосқанға тең.Үстіне дейін түймелікті киім-кешектерде үстіңгі ілмекті дайын күйіндегі кертіктен 2,5.3 см алшақтықта белгілейді. Төменгі ілмекті, әдетте, бүйір қалта деңгейімен белгілейді.Оқадағы әдіптелген ілмектерді өңдеу                                  Айналдыра жөрмеутігіс жолағы   Оқаны бекіту Ілмек ұшын бекітетін тігіс жолағы тігіс жолақ      Өңір төсемесі    Алды        Алды Өңірасты            Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Көзді ілмектерді өңдеуМұндай ілмектерді оқадағы «көзсіз» ілмектерді өңдеген сияқты өңдейді. Айырмашылығы ілмектің пішінінде жатыр. «Көзді» ілмектер төрт(а сур.) және үш( б сур.) жағынан әдіптеледі.Тігіс жолақтар арасындағы бөліктерді екі амалмен қияды: ортасынан бастап бір жағына және келесі жағына, «көзді» 5-6 жерінен кертеді. Көмкерме әдіпті айналдырғаннан кейін ілмек шетін «көз» аумағынан бөліп айналдыра жөрмейді; егер мата қалың болса 0,1 см оқа қолданадыО >«а б                  Жиектің төрт ені   Қосымша сызықтар    Жиек ені       Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Ілулі ілмектерді өңдеу1амал. Бауды бүгіп жасаған ілмектер негізінен жұқа маталардан дайындалады. Әйелдердің жеңіл киіміндегі ілмектер тәрізді өңделеді ( 4.7 тараушаны қараңыз)— Қосымша сызықтар       Көмкерме әдіпті қайып тігетін тігіс жолақ Өңірастында ілмекті тігетін тігіс жолақ Алды   Өңірасты     Жиек ені                      ӨҢІРЛЕРДІ ӨҢДЕУ (ӨҢІРАСТЫМЕН БІРІКТІРГЕНГЕ ДЕЙІН)Киім-кешек өңі мен етегін кесу және нақтылауӨңір мен етек сызығын нақтылау. Бүйір қиықтарын біріктіргенге дейін немесе біріктіргеннен кейін келесідей түрде орындалады:Өңір төсемесін мойындық қиығы, өңір, иық және жең ойығы қиықтары бойынша қияды. Алдының бөлшектерін теріс жағын ішіне қаратып қабаттайды, тігіс. Қиықтары және басқалары қиысады. Киім-кешек үстелде бүйірін жұмысшыға беріп орналасады: әйелдер киімінде—алдының оң бөлшегін жоғары, ерлер киімінде— сол бөлшегімен.Көмекші сызбаүлгі арқылы бормен белгілейді және қайырма мен бүйір қиықтарын қияды; егер өлшеу кезінде жең ойығы, иық қиықтары өзгерсе, онда оларды өңдейтін қосымша әдіптерін есепке алып қияды. Тіктеме жағаның биіктігінен 1 см алуЕтек сызығын нақтылайды немесе белгілейді. Етектің қайырылған жер енін белгілейді; матаның артықтарын қиып тастайды.Ілмектердің орналасу орнын белгілейді (егер ілмектер әлі өңделмеген болса). Қайырманың бүгілген жер сызығыҚайырманың бүгілген жер сызығын пішуші ұсынуымен немесе оның орналасуын келесідей есептеп белгілейді (5.6 сур.): а) үстіңгі ілмек деңгейінде немесе одан 1 см биігіректе өңір қиығына П нүктесін қояды; б) Иық қиығының сызығын мойындықтан әрі созады. Осы сызық бойынша мойындық шегінен, тіктеме жағаның биіктігінен 1 см алғанға тең көлемде өзгертеді, және Г нүктесін қояды; в) П және Г нүктелерін тік сызықпен біріктіреді. Пайда болған сызық қайырманың бүгілген жер сызығы болып табылады. Барлық белгіленген сызық бойынша көшірме инешаншымды тігіс жолақ жүргізеді. Киім-кешекті бормен белгілеу және қию кезінде келесідей талаптар қойылады. Өңір шеті жіңішке қапсырма сызығына параллель болуы керек, егер басқасы модельге үйлеспесе. Өңірдің төменгі бұрышы 90° тең болуы керек.Ілмектер бір-бірінен бір алшақтықта орналасуы керек және ұзындығы мен ені бойынша тең болуы керек. Арқа етегінің сызығын тік бұрыш астымен арқаның орта сызығына қарай жүргізеді. Етектің қайырылған жер ені 3 см кем болмауы керек. Ашық суретті киім-кешектерде қиған кезде киім-кешектің оң және сол жақтары жеке айналдырылады. Шәлі және апаш жағалы киім-кешектерде төменгі жағаны мойындықпен қосып тіккеннен кейін бор жағады. Өңірасты төсемесіне ернеуді төсемес бұрын (қайырманың, өңір, етек және мойындықтың шеті бойынша қалыңдықты жіңішкерту мақсатында) көлемін қияды (кертеді), оның көлемі ернеудің түріне, киім-кешек конструкциясына(қиылған немесе тұтас пішілген өңірасты) және өңір қиығын әдіптеу амалдарына байланысты. Өңір төсемесін қию. Желімді ернеудің ортасы ені бойынша (е рнеу ені 1...1,2 см) өңір төсемесінің сыртқы қиығы бойынша өтуі керек, өйткені ернеу жартылай өз енінен алға желімделеді, 244 ал екінші жартысымен – өңір төсемесіне желімделеді. Сондықтан өңір төсемесін 0,5...0,6 см, яғни ернеудің жарты еніне кертеді. Мұнымен қатар, керткен кезде өңір қиықтарының әдіптеу тігістері (0,5.0,7 см), кертіктер мен жағаны мойындыққа қосып тігу тігісінің ені (0,8.1 см) есепке алынады. Осыдан келіп өңір төсемесінің қиық бойынша керту көлемінің келесідей мәні шығады (5.7 сур.):өңірденқайырма мен кертіктенмойындықтанетектенЖелімделмейтін ернеумен өңір төсемесін алды жағына қарай 0,2 см жабады. Осыдан келіп өңір төсемесін қиық бойынша керту көлемінің келесідей мәні шығады (5.8 сур.):өңірденқайырма мен кертіктенмойындықтанетектенЕрнеуді төсеуЕрнеуді мойындық, өңір, қайырма қиықтары бойынша, қайырма мен етектің қайырылған жер сызығы бойынша төсейді. Материалдың қасиетіне, киім-кешектің конструкциясы мен моделіне байланысты бар ұзына бойына және етектің қайырылған жер ені бойынша төсеме бөлігі созылуы мүмкін, ол киім-кешек етегінің бұзылып қалмасын сақтап тұру үшін керек. Ернеуді төсеу кезінде алдының өңделген қиықтары шартты түрде аумақтарға бөлінеді. Ернеулі алдының қонымдылық көлемі бұл аумақтарда әртүрлі, ол өлшеу кезіндегі пішушімен және киім-кешектің конструкциясына, тапсырыс берушінің пішініне және материал қасиетіне байланысты анықталады (5.2 кесте). Алдының қиығы мен ернеудің шетіне дейінгі алшақтық (ернеу өңірді әдіптеу тігісіне түспейді) 5.2 кестеде көрсетілген. Желімді ернеуді төсеу. Киім-кешекті үстелде жұмыс берушіге өңірімен қаратып жайып қояды, теріс дағы жоғары қарайды және ернеуді (қиғаш жөрмеусіз) үтікпен алдының сол жағына мойындықтан бастап төменге қарай желімдейді, алдының оң жағына етектен мойындыққа қарай желімдейді.Алдымен дымқылдамай желімдеген дұрыс, содан кейін төселген ернеудің (әрі қарай қарастырылған) сапасын тексеріп барып дымқылдап, ернеудің әр аумағын 30.40 с үтіктейді. Желімсіз ернеуді төсеу. Желімсіз ернеуді өңірдің әдіптелу амалына байланысты киім-кешекпен әртүрлі біріктіреді (5.3 кесте). Ернеуді декатирлейді, сосын алдының қонымдылығымен қиғаш жөрмейді (5.2 кесетін қараңыз). Алдының оң бөлшегіне ернеуді мойындықтан төмен, сол бөлшегінде етектен мойындыққа қарай қиғаш жөрмейді. Ернеуді қиғащ жөрмегеннен кейін алдының қонымдылығын жия үтіктей отыра ернеуді төсеудің сапасын тексереді (әрі қарай қарастырылған). Содан кейін ернеу шетін тігеді.   І аумақ — алды мойындығы (қайырманың қайырылған сызығынан бастап)Қонымдылық 0,2 шамасында; алдыңғы жақ қиығы мен ернеу шетіне дейінгі алшақтық 0,8.1ІІ аумақ — қайырма бұрышы (екі жағынан да бұрыш ұшынан тең алшақтықта)Қонымдылық — 0,2; алды қиығы мен ернеу шетіне дейінгі алшақтық 0,5.0,7ІІІ аумақ — қайырма қиығынан қалған аумақҚонымдылық көлемі қайырма қиығы ұзындығы бойынша — 0,5.0,6, қайырма қиығының ортасына қарай артады және үстіңгі ілмекке қарай жоққа тән болады. Қайырманың қайырылған жері бас жағында (3.4 см) қонымдылық болмайды. Алдының қиығынан ернеудің сыртқы шетіне дейінгі алшақтық — 0,5.0,7ІV аумақ — егер үстіңгі ілмек кеуде сызығынан жоғары орналасса немесе жабық түймелікті киім-кешек (суретте көрсетілмеген) болса, кеуденің орталы деңгейіндеҚонымдылық 0,3.0,6; алдының қиығы мен ернеу шетіне дейінгі алшақтық 0,7.0,9V аумақ — ілмектер арасыдағы аумақтарҚонымдылық әр жұп ілмек үшін — 0,2; алдының қиығы мен ернеу шетіне дейінгі алшақтық                              СуретА1 ІІ1 111 1г 1 \/ / / Өңір төсемесі \—1—Г 1   /(У 21 О-1 -2ІІ -г у/ \1 2- \ Л-—І—г )                                 Желімсіз ернеулерді алдымен біріктіру амалдарыСурет2. Ернеудің ішкі шеті өңірасты төсемесіне қайып тігіледі (1 тігіс жолақ), сыртқысын қиғаш инешаншыммен алдына жапсырып тігеді (2 тігіс жолақ) /В7>11г—1 \ (  Ескерту. Қиғаш қол инешаншымы немесе машинаның жасырын тігіс жолақтары киім-кешектің өңінен байқалмауы керек.  Ернеуді төсеудің сапасын тексеру. Ернеуді төсеу жауапкершілікті операция және оны дұрыс орындалуы киім-кешектің теңгерімінің сақталуы, алдының оң және сол бөлшектерінің симметриялығына әсер етеді. Ернеуді төсеудің сапасын және алдының бөлшектерінің симметриялығын тексеру үшін оларды өңін сыртқа қаратып қабаттайды, барлық қиықтарын, тігістерін, қалталарын және басқасын қиыстырады. Әйелдер киімінде алдының оң бөлшегі сол бөлшегіне қарағанда өңір қиығы бойынша 0,5...0,7 см ұзын болуы керек, ал ер киімдерінде сол бөлшегі оң бөлшегінен 0,5,0,7 см ұзынырақ болуы керек. Өңірінің төменгі бұрышы пішінді киім-кешектердің алдыңғы жақ бөлшектерінің ұзындығымен өңір қиығы бойынша тең болуы керек. Алдының әрбір бөлшегін жіңішке қапсырма сызығымен қайырады; егер ернеу түзу салынған болса, онда өңір қиығы жіңішке қапсырма сызығына параллель және қиықтар етек сызығымен сәйкеседі (5.9 сур.). Бұл жағдайда түймеленген киім-кешекте өңірлер тік болады. 5.9 сур. 5.10 сур. 5.11 сур. 248 Егер өңір қиығы бойынша алдының ернеу қонымдылығы жетпейтін болса (5.10 сур.), киім-кешек түймеленген кезде өңір шеттері үйлеспейтін болады. Егер өңір қиығы бойынша алдының ернеу қиығы асып кететін болса (5.11 сур.), онда өңірлер бірінің үстіне бірі шығып кетеді. Егер қиық бойынша қонымдылық алдының оң және сол бөлшектерінде бірдей болмаса, онда олардың ұзындығы әртүрлі болады. АЛДЫНЫҢ БӨЛШЕКТЕРІМЕН ӨҢІРАСТЫН БІРІКТІРУӨңірастын өңдеуӨңірасты — негізгі матадан жасалатын бөлшек, онымен қайырмалар мен киім-кешек өңірлері өңделеді; олар киім-кешектің ішкі жағынан орнатылады.Конструкциясына қарай өңірастылары алдының бөлшектерімен тұтас пішілген және қиылған болады.Қиылған өңірастыларындаңы қиықтар атауын 2.12 суреттен көріңіздер. Негіз жібі өңірастының сыртқы қиығындағы тік аумағынан өтеді. Өңірастын бір не екі жалғамамен пішеді. Жалғамаларды қайымдау тігісімен біріктіріп, айыра үтіктейді, тігіс ені 0,5...0,7 см (5.13 сур.); негіз жібі жалғамаларда өңірастындағыдай өтеді. Ашық суретті матадан тігілген киім-кешектердің өңірастында жалғамаларды қайып тіккен кезде суреттерді қиыстырады. Үстіңгі жалғаманың қайып тігу тігісі бірінші ілмекке 3 см кем емес алшықтықта төмен орналасады. Жалғамаларды қайып тігу тігісі ілмектерден 3 см алшақтықта жүргізіледі. Төменгі жалғаманың ұзындығы (дайын күйінде) 6 см-ден кем болмауы керек. Қайырмалы киім-кешектер үшін өңірастын пішкен кезде (5.14 сур.) өңірастындағы қайырманың аумағына алдының қайырмасын бүгуге, әдіптеу тігісінен оқа жасауға және қайырма бұрышы мен оның ұзындығы бойына қонымдылық жасау үшін қосымша жалғайды. 5.13 сур.Внутренний срез подборта – Өңірастының ішкі қиығы н.о. – н.ж.Вершина ... – Өңірастының ең жоғарғы ұшы (иық қиығы) Раскеп – Раскеп Срез низа подборта – Өңірасты етегінің қиығы Уступ – Кертік Внешний ... – Өңірастының сыртқы қиығы; не менее 6 – 6-дан кем емес, 3-тен кем емес Қосымша қосу матаның қасиетіне байланысты, әдетте ол 1,5...2 см-ге тең. Өңірасты алдынан 2.3 см ұзын болуы керек. Өңірасты ені иық қиығы бойынша 2.3 см, өңірастының ішкі қиығы мойындықтың ұшында аяқталуы мүмкін. Үстіне дейін түймелікті киім-кешектерде өңір пішіні бойнша жоғарыда сипаттаған ережелерге сай пішеді. Жолақты немесе торлы матадан тігілетін киім-кешектерде өңірастында жолақ өңір мен қайырма қиығына параллель болуы керек. Ол үшін өңірастын ішкі қиық бойынша бірінші ілмектің деңгейінде жия үтіктейді. Жия үтіктеудің көлемі қайырманың пішініне байланысты болмақ. Өңірастын өңдеп болғаннан кейін оны үтіктейді және қосымша сызбаүлгімен пішінін дәлдейді. Киім-кешек қайырмалары әртүрлі пішінде, әртүрлі ұзындықта болуы мүмкін (5.15 сур.). Егер қайырмада бұрыш тұйық болса (5.15 сур., а, б онда раскеп қайырма кертігінің жалғасы болып кетуі керек. Етек шеті ашық астарлы, қықа астарлы немесе астарсыз киім-кешектерде, сонымен қатар киім-кешек пен астарды біріктіру амалына қарай өңірастының ішкі қиықтарын тепшиді, кертеді немесе астарлы не әрлеу материалынан жолақ арқылы кеуде деңгейіне дейін жиектеме жүргізеді. Өңірастын алдының бөлшектеріне қиғаш жөрмеу және өңірді әдіптеуӨңірастын алдының бөлшектеріне қиғаш жөрмеу. Алдының бөлшегін үстелге жұмысшыға өңір қиығын беріп жайып қояды, өңі үстіне қарайды. Өңірастын өңін төмен қаратып алдына жатқызады, өңірасты қиықтарының орналасуын алдының қиығына қарай анықтайды. Алдының оң бөлшегіне өңірастын қиғаш жөрмеу төменнен жоғары, ал сол жағында жоғарыдан төмен жүреді. Үстіне дейін түймелікті киім-кешектерде (5.16 сур.) тепшілген немесе ілулі ілмектермен өңірастын алдының астарсыз ілмек аумағына қиғаш жөрмейді.Әдіптелген ілмекті киім-кешектерде әрбір ілмек деңгейіне өңірастынан 0,1...0,2 см қонымдылық жасайды. Қонымдылықты кеуде аумағына жасайды; оның көлемі киім-кешектің конструкциясына, өлшеміне және матаның қасиетіне байланысты. Өңірдің үстіңгі бұрышы аумағында алдын аздап отырғызады, бұл дайын күйінде бұрыш майысып қалмас үшін қажет. Өңірастын ұзындығы 2.2,5 см қиғаш қол инешаншыммен, алды қиығынан 1...1,5 см алшақтықта қиғаш жөрмейді. Қайырмалы киім-кешектерде (5.17 сур.) өңірастын қайырма аумағында екі тігіс жолақпен қиғаш жөрмейді: бірінші тігіс жолақты қайырма бұрышының биссектрисасын жүргізеді (өңірдің ішкі қиығынан 2.3 см шегініп және қайырма бұрышына 2.3 см жетпейді). Екінші тігіс жолақты мойындық, қайырма және өңір қиықтары бойымен жүргізеді. Қиықтан 1.1,5 см алшақтықта қиғаш инешаншыммен жүргізеді. Қайырма аумағында өңірастын жөрмеген кездегі инешаншымдар ұзындығы 1.1,5 см, өңір мен мойындық аумағын жөрмеген кездегі ұзындық – 2.2,5 см. Мойындық аумағында өңірастын астарсыз қиғаш жөрмейді. Қайырма аумағында өңірастын қиғаш жөрмеген кезде оның бөлшегінің үстіне босаңдау жер қалдырады, ол әдіп тігісінен оқаның бар болуы және оның еніне, сонымен қатар матаның қалыңдығына байланысты өңірастын оның ішкі қиығы жағына 0,2.1 см жылжыту үшін есептелген; алдының қайырмасын өңірастымен айналдырып шығуға осы көлем жарауы керек. Қайырманың бұрышына өңірастын астармен бірге қиғаш жөрмейді, бұрыш пішіні мен матаның қаситетіне байланысты ені 0,3...0,5см. 5.16 сур.Қайырма ұзындығы бойынша қонымдылық шамамен 0,2...0,8 см; ол қайырманың пішіні мен ұзындығына және матаның қасиетіне байланысты. Қонымдылықты қайырма бойымен ыдыратып отырып, бірінші ілмекке қарай жоққа тән етеді. Етек пен өңір қиығы бойынша өңірастын егер ілмектер тепшілген немесе ілулі болса астарсыз, ал әдіптелген ілмек болса, үстінен астармен (0,1.0,2 см) қиғаш жөрмейді. Егер өңірдің төменгі бұрышын әдіптейтін болса, онда өңірастын қиғаш жөрмеген кезде алдынан кішкентай ғана қонымдылық жасайды (бұрыш майысып кетпес үшін). Өңірастын алдына қиғаш жөрмегеннен кейін қиықтан 2.3 см алшақтықта жия үтіктейді. Қосымша сызбаүлгі арқылы қайырма бұрышын, егер оларды әдіптеу тігісімен өңдейтін болса, бормен белгілейді (бір уақытта олардың кертіктерінің ұзындығын нақтылайды). Өңірлерді әдіптеу. Өңірді өңір төсемесі жағынан 0,5.0,7 см енді тігіспен ернеуді қоспай әдіптейді. Өңірдің оң бөлшегін төменнен жоғары, сол жағын жоғарыдан төмен әдіптейді. Егер киім-кешек жұқа немесе синтетика матадан болса, өңірді алдын ала өңір төсемесіне қайып тігілген мақта-мата матасының жолағымен әдіптейді. Кей жағдайларда егер алдының бөлшегі тұтас қосарланған болса, онда ернеуді тек қайырманың қайырылған сызығымен ғана (ТШ сай) төсеуге рұқсат, ал өңірді ернеусіз әдіптейді. Алдының бөлшектерінің өңірін әдіптеу сапасын тексеру. Алдының оң және сол бөлшектерінің өңірін әдіптеу тігіс жолағы симметриялы және бірдей тегіс болуы керек, сол және оң өңі қонымдылығын ыдыратқаны мен көлемі бірдей болуы керек. ӨҢІРДІ ӘДІПТЕУ ТІГІСІН ӨҢДЕУ АМАЛДАРЫӨңірді әдіптеген тігісті арнайы қалыпта айыра үтіктейді (5.18 сур.). Қалың, тығыз маталы киім-кешектерде тігістер қайшы жүзі арқылы талшықты қырнай отырып, қобырайтады. Бөліктің оқа жасалатын тігіс әдібін 0,2.0,3 см қияды, ал басқа бөліктің тігіс әдібін 0,4.0,5 см қияды. Қайырма бұрышына әдіпті бұрыш астына 0,2 см қалдыра отырып қияды. Қайырманың кертік нүктесінде әдіптерді тігіс жолаққа 0,1.0,2 см жетпей кертеді. Өңірді әдіптеу тігісі бірнеше амалмен өңделеді:1)Әрлеу тігіс жолағымен;2) «таза шет» арқылы (әрлеу тігіс жолағынсыз);қобырайту арқылы (әрлеу тігіс жолағынсыз).5.18 сур.                                Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Қайымдайтын машинамен1.1. Әдіптерді қиюАталмыш амал бағасы төмен маталардан киім-кешекті тіккен кезде қодданылады. Әдіптеу тігісін айыра үтіктегеннен кейін тігіс әдібін қиыды:қайырма бойынша – тек алды жағынан 0,2...0,3 см-ге дейін, өңір бойынша – тек өңірасты жағынан 0,2.0,3 см.                                                            Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Өңір шеттерін айналдыра жөрмеуӨңір шеттерін айнладыра жөрмеу, оларды ЫЖӨ, әдіптелген (өңірасты жағынан) немесе тепшілген ілмектерді өңдеу өңір бойынша әрлеу тігіс жолағы бар киім-кешектегідей (5.9.1 тараушасы, 1.1 операцияны қараңыз)—       Өңір төсемесі Өңірасты           Өңірасты  Желімді жіп        Өңір шеттерін қобырайта өңдеуӨңдеудің ерекшеліктеріСуретӨңір шеттерін қобырайту амалымен өңдеу технологиясы өңірді әрлеу тігіс жолағымен өңдеу технологиясы тәрізді (өңір және жаға бойынша оны төсегенге дейін). Өңір шетін айналдыра жөрмегеннен кейін одан 0,7.0,8 см шегіндіріп қобырайған инешаншыммен тігіс жолақ жүргізеді, оы матаның түсіндей жіңішке жіппен қол арқылы немесе арнайы машинамен жүргізеді \N е 0,7...0,81 ' Өңірасты тұтас пішілген киім-кешекті өңдеу ерекшеліктеріКиім-кешекте тұтас пішілген өңірасты болса, өңірді өңдеу сапасы арта түседі және киім-кешекті дайындау кезіндегі уақыт пен еңбек шығынын азайтады. Өңірасты тұтас пішілген киім-кешекті өңдеу ерекшеліктері келесідей. Өңірасты тұтас пішілген киім-кешекті өңдеу қиық өңірастылы киім-кешекті өңдеу тәрізді жүреді. Киім-кешектің шеттерін нақтылағаннан кейін өңірасты төсемесін дәлдеп қияды, жалпы ережеге сай ернеу төселеді (5.7.1 тараушаны қараңыз), дайын күйіндегі өңір шеті сызығынан 0,1...0,2 см алшақтықта ернеу төселетін өңір аумағы бұл ережеге кірмейді. Алдының ернеу қонымдылығы да қиық өңірастылы киім-кешектікі тәрізді болады (5.19 сур.). Өңір шеті қиығы бойынша өңін ішіне қаратып өңірастын бүгеді, өңір кертіктерін әдіптейді және өңірдің төменгі бұрыштары қайымдайды (немесе әдіптейді). Тігістің қосымша әдіптерін дәлдеп қияды, айналдырады және өңір кертіктері мен өңірдің төменгі бұрыштарын (егер олар әдіптелген болса) айналдыра жөрмейді, өңір шеті мен өңірдің төменгі бұрыштарын (егер олар қайымдалған болса), сонымен қатар киім-кешек етегінің қайырылған жерін бүгіп көктейді. Өңір шеттерін әрлеу тігіс жолағымен немесе желімді материалдармен, немесе қобырайған тігіс жолақпен бекітеді.  5.19 сур.ӨҢІРДІҢ ТӨМЕНГІ БҰРЫШТАРЫ МЕН КИІМ-КЕШЕК ЕТЕГІН ӨҢДЕУӨңірдің төменгі бұрыштарын өңдеудің амалдары әртүрлі. Оларды киім-кешек етегі бойынша (ашық шетті, қайып тігілген) астарын өңдеу амалына, төменгі бөлшектеріндегі өңір пішіндерін, мата қасиетіне байланысты таңдайды. Киім-кешек етегін бүйір қиықтарын біріктіргеннен кейін өңдейді. Өңдеу амалдарын киім-кешекпен астарды біріктіру амалына байланысты таңдайды. Өңірдің төменгі бұрыштарын өңдеу      Өңірасты  Алды      Астарды қайыптап тігу сызығы                   Астар Алды      Өңірасты Алды                Өңдеу амалыСурет1. Етегі бойынша қайып тігілген астарлар5.25.3 тараушасында қарастырылған  Өңірасты                Төсеме Өңірасты                                  Қайталап қосарланған көмкерме әдіп                                 Қайталап қосарланған көмкерме әдіп  Өңірасты     Көмкерме-ойып түсірілген әдіп  Өңірасты    Бірінші ілмек   Соңғы ілмек                                   АЛДЫ МЕН АРҚАНЫҢ БҮЙІР ЖӘНЕ ИЫҚ ҚИЫҚТАРЫН БІРІКТІРУКиім-кешекті өңдеудің технологиялық ретіне байланысты бүйір қиықтарын өңірді өңдегенге дейін немесе кейін, алды мен арқаны ЫЖӨ-ден кейін біріктіреді. Егер астар киім-кешек етегі бойынша шеті ашық болса, бүйір қиықтарын оларды қайымдағанға дейін тепшиді (кертеді).Өңдеудің бұл сатысында өңір төсемесіне бүйір қалталарының үлескерлерінің ұшы бекітілген, тік немесе көлбеу орналасқан қалта астары (қалта астарын өңір төсемесінің астына немесе үстіне орналастырады) бекітілген. Ескерту. Егер киім-кешек өңір төсемесінсіз болса, онда қалта астарын өңірастының ішкі қиықтарына, олар киім-кешек астарымен біріккеннен кейін, бекітеді. Егер қалта астары өңірастына дейін жетпесе, оны өңірастының ішкі қиығына бекітеді, бекіту үшін астарлы материалдан (немесе тоқыма бау) бүгілген жолақты пайдаланады, ол қиықтарды қалта астары мен өңірастына жапсырып тігеді. Сонымен қатар өңір астары алдының тігіс әдіптеріне: бедерлерге, қымтаулы тігістерге, иініш тігістерін және т.б. (тік немесе қиғаш қол инешаншымды тігіс жолақтармен немесе машинаның жасырын инешаншымымен) бекітілген           Алдынан жасалған қонымдылық                                                  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Иық қиықтарын көктеуИық қиықтарын арқа жағынан көктейді. Алды мен арқаны өңін ішіне қаратып қабаттайды, жең ойығы мен мойындық бұрышын, қиықтарын қиыстырады, ұзындығы 1,5.2 см болатын тік инешаншыммен көктейді. Егер арқада жауырынның шығыңқылығына арналған қымтаулы тігіс болмаса, мойындықтан 1,5.2 см шегіндіріп және жең ойығына 3.4 см жетпейтіндей алшақтықта арқаға қонымдылық жасайды. Максималды қонымдылық осы аумақтың ортасына кеп түседі. Қонымдылық көлемі тапсырыс берушінің пішініне, киім-кешектің конструкциясына және мата қасиетіне байланысты болмақ. Қонымдылықты қиықтан 2.3 см алшақтықта жия үтіктейді1,5 ...2'у,---'2. Иық қиықтарын қайымдауҚиықтарды алды бойынша тігіс жолақтың басында және аяғында бекітпе қойып қайымдайды. Сырт киімдерде иық қиықтарын бір тігіс жолақ арқылы 1 см енді тігіспен қайымдайды. Өңір төсемесі тігіске түспеуі керек. Егер мата созылмалы және босаңдау болса, немесе иық қиығы ұзартылған болса, онда қиықтарды қайымдау тігіс жолағының астына көлденең жіп арқылы пішілген мақта-матадан жолақ төсейді                             Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет3. Иық тігістерін ЫЖӨТігістердің созылуы немесе қисаюына жол бермей тігістерді айыра үтіктейді (немесе арқаға қайыра үтіктейді). Иық қиықтарын модельге байланысты бастыруға да немесе айыра тігуге де болады—4. Ақаулардың кездесуіИық қиықтарының қисаюы арқадағы қонымдылықты дұрыс ыдыратпағаннан, иық тігістерін қайымдау тігіс жолақтарының бірдей болмауынан, берілген тігіс енін қадағаламағандықтан болады. Киім-кешек өңірінің төменгі жағының үйлеспей қалуы егер алдындағы мойындық ұшы арқадағы мойындық ұшынан асып кетсе, немесе адындағы иық тігісінің қосымша әдіп ені қажет мөлшерден кем болса, немесе мойындық созылған жағдайларда кездеседі. Киім-кешек өңірлері бірінің үстіне бірі шығып кететін жағдай егер арақын мойындық ұшы алдының мойындық ұшынан асып кетсе, немесе алдындағы иық тігісінің қосымша әдіп ені қажет мөлшерден артық болса кездеседі —МАУСЫМАРАЛЫҚ ПӘЛТЕЛЕРДІҢ ЖАҒАЛАРЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ СИПАТТАМА5.13.1. Жаға түрлеріМаусымаралық пәлтелерде жаға сәндік әрі қорғаныш қызметін атқарады және киім-кешектің негізгі модельдік ерекшеліктерінің бірі саналады. Жағаның пішіні мен өлшемі киім-кешектің жалпы стилдік шешіміне қарай, сән үлгісінің бағытына және т.б. анықталады. Мойындықпен біріктіру амалы бойынша жағалар киім-кешектің негізгі бөліктерімен тұтас пішілген, қиылған және аралас болады. Түймеліктің конструктивті шешіміне қарай жағаның келесідей түрлері болады (5.20 сур.): қайырмаға дейін түймелікті жағалар – ашық түймелікті (пиджак типті қайырма жаға, шәлі); үстіне дейін түймелікті жаға (қайырма, тік, тегіс жатқызылған) және аралас түймелікті жаға. Жағалар астыңғы және үстіңгі жағадан тұрады. Астыңғы жаға негізгі форманы тудыратын жаға боп саналады; үстіңгі жаға негізінен сәндік қызметін артқарады.Дайын жағаның екі бөлшегі болады: жағаның ашық шеті (сыртынан қарағанда көрінетін бөлшегі) және жаға тіктемесі (тігіске қараған көрінбейтін бөлшегі); бұл бөлшектер жаға тіктемесін қайырған сызықпен бөлінген. Тіктеменің биіктігі мен ашық шетінің ені қатысына қарай жағалар бөлінеді: тік тұратын (тіктеменің әр түрі), қайырма (пиджак типті (5.20 сур., в), шәлі (5.21 сур., а), апаш (5.21 сур., б) және тегіз жатқызылған («матрос» және т.б.). 5.13.2. Қайырма жағаның бөліктеріҮстіңгі жаға тұтас пішіледі, негіз жібі жағаның ортаңғы сызығы бойымен жүреді. 5.22 суретте пиджак типті үстіңгі жағаның қиықтары мен сызықтарының атаулары берілген. Астыңғы жағаны екі бөлшекпен (5.23 сур.)пішеді, соған орай оның негіз жібі қайырмалы киім-кешектерде (5.23 сур., а) раскеп қиығы бойымен жүреді немесе үстіне дейін түймелікті киім-кешектерде (5.23 сур., б) жаға ұшына параллель жүреді.Астыңғы жағаның әр бөлшегі екі бөлшектер тұруы мүмкін. Астыңғы жағаның бөлшектерін біріктіретін тігіс (мойындықпен біріктірген кезде) иық қиықтарымен сәйкесуі керек және жаға тіктемесі мен қайырманың қайырылған жер сызығына түспеуі керек. 5.22 сур.   5.24 сур.5-тен кем емес; 9-дан кем емес;7-ден кем емес; Иық қиығы: Қайырманың қайырылған жер сызығыҚалдыратын ең аз арақашықтық: жаға ортасынан оның бөлшектерін біріктіру сызығына дейін – 5 см-ден кем емес; жаға ұшынан ашық шеті ұшы тігісіне дейін – 9 см-ден кем емес; жаға ұшы мен тіктемедегі тігіске дейін – 7 см-ден кем емес (5.24 сур.). Жағаның ені бойынша қаптама қойылмайды. Жағаны өңдеудің амалдары және оны киім-кешекпен біріктіруПәлтелі-костюм киім-кешек ассортиментін дайындау кезінде ең кең таралған амал үстіңгі жағаны астыңғысымен әдіптеу тігісімен (5.25 сур., а) және бүктеліс тігісімен (5.25 сур., б) біріктіру болып саналады. Ережеге сай, әдіп тігісімен өңдеу әйелдер киімін дайындаған кезде қолданылады. Бүктеліс тігісімен өңдеу ерлер киімдерінің жағаларын өңдегенде қолданылады. Астыңғы жағаны мойындықпен қ а й ы м д а у тігісімен айыра үтіктеумен (5.26 сур., а) немесе ашық қиықты (5.26 сур., б) не жабық қиықты (5.26 сур., в) ж а п с ы р малы тігіспен біріктіреді. Әрі қарай киім-кешекті жағасымен біріктіру амалдары қарастырылған. 1 амал — өңделген жағаны (үстіңгі жаға астымен ашық шеті мен ұшы арқылы біріккен) мойындықпен біріктіру.  Астыңғы жағаАстыңғы жаға5.25 сур.270        Астыңғы жаға төсемесі Астыңғы жаға төсемесі Астыңғы жаға                                             Төсеме           Қиықтар сәйкеседі      Қиықтар сәйкеседі     Қиықтар сәйкеседі                                        Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретЕкінші тігіс жолақты қиғаш инешаншыммен жағаның ашық шеті мен ұштарының қиықтарынан 1...1,5 см алшақтықта жүргізеді. Тігіс жолақ жағаның ұшына қонымдылық жасай отыра сол жақ ұшынан басталады. Екі тігіс жолақтың арасында босаңдау жер болуы керек, ол әдіп тігісінен оқа жасау үшін және астыңғы жағаны үстіңгісімен айналдыра шығу үшін қажет. Екінші тігіс жолақ ПеРваяГ строчка|Қонымдылықты қиықтан 1,5.2 см алшақтықта жия үтіктейді 2. Жаға қиықтарын әдіптеуЖағаны төменгі жаға жағынан 0,5.0,7 см енді тігіспен әдіптейді. Әдіптеу тігіс жолағы не тіктеме қиығынан, не тіктеме қиығынан жағаны мойындыққа қондырған тігіс енімен бірдей көлемде шегініп бастайды және аяқтайды. Қиғаш жөрмеген тігіс жолақты сөгеді//''/ ^ 0,5 ...0,73. Жағаны әдіптеу тігісін өңдеуӘдіптеу тігісі «таза шетте» өңделген; әрлеу немесе қопсытылған тігіс жолақпен, сондай-ақ желімді өрмекпен немесе жіппен біріккен әдіптеу тігісін өңдеуді өңірді әдіптеу жібін өңдеген тәрізді жүзеге асырады (5.9 тараушаны қараңыз)— ЖАҒАНЫ КИІМ-КЕШЕК МОЙЫНДЫҒЫМЕН БІРІКТІРУДайын (әдіптелген) жағаны киім-кешек мойындығымен қайымдау тігісі арқылы біріктіруОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСуретЖағаны мойындыққа түйреуЖаға тіктемесінің қиығының ұзындығы мойындық қиығы ұзындығына тең. Жағаны қондыра көктеуді мықтырақ ету үшін оны алдын ала жағаның мойындығына (жаға мен арқаның ортаңғы сызықтарын және бақылау белгілерін қиыстыра) түйреп қояды. Егер жағаны мойындықпен бір ғана тәсілмен біріктіретін болса (2.1 тараушаны қараңыз), онда жағаны міндетті түрде түйреу керек—                                                Үстіңгі жаға                   Операцияны орындаудың техникалық шарттары Егер астарды тіктеменің қиығына қайып тіксе, үстіңгі және астыңғы жағаны қондырған тігісті астармен біріктіргеннен кейін барып сирек қаяды Сурет: Үстіңгі жаға; Өңірасты; өңірасты; Арқа; Сирек қаятын инешаншымның тігіс жолағы                                                                                         Өңірасты     Астыңғы жаға  Үстіңгі жағаның теріс жағы Өңірастының теріс жағы     Үстіңгі жаға    Тік қол инешаншымының тігіс жолағы      Қиғаш жөрмеудің бірінші тігіс жолағы    Қиғаш жөрмеудің бірінші тігіс жолағы  Төменгі жаға контуры Қиғаш жөрмеудің екінші тігіс жолағы             Жасырын инешаншымдар тігіс жолағы                  Үстіңгі жаға тіктемесін астарлаған тігіс жолақ         Жасырын астарлыИнешаншымдар Өтпелі инешаншымдар  Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1.11.2. Ілгекті бастыру Ілгектің қайырылған шетінен 0,2 см алшақтықта ілгекті машинамен өтпелі тігіс жолақ арқылы бастырады  1 \////////////м\^ 1 1.11.3. Ілгекті қайып тігуЕгер астар тіктеменің қиығымен қайып тігілген болса, онда ілгектің ұштарын үстіңгі жаға тіктемесіне қайып тіккен тігіске салады. Ілгек ұзындығы 6-7 см, дайын күйіндегі ені 0,4-0,5 см. Ал астарын тіктеменің қиығы бойынша қайымдайтын машинамен қайып тігеді.Үстіңгі жаға тіктемесінің қосымша әдібін қолмен астыңғы жағаны қондырған тігіске сирек қаю инешаншымымен тұрақты етіп жапсырып тігеді. Инешаншым ұзындығы 1-1,5 смҮстіңгі жаға тіктемесіне астарды қайып тіккен тігіс// / И [' І \  1.12. Түйінді ЫЖӨҚайырмалы киім-кешектерде жағаны тіктеменің қайырылған жері бойынша және қайырылған жер сызығы бойынша қайырманың 2/3 ұзындығына қайыра үтіктейді—КҮЛАПАРАНЫ ӨҢДЕУ ЖӘНЕ ОНЫ КИІМ-КЕШЕКПЕН БІРІКТІРУКүлапара бас киімнің орнына қолданылады, киім-кешекке сән береді, жауын-шашыннан қорғайды. Күлапараның түрлері: киім-кешекпен мойындық арқылы біріккен; киім-кешектің мойындығына түймеленетін; астарлы және астарсыз.  Күлапараны сыртқы шеті бойынша көмкерме әдіппен астарда өңдеу      н.ж. н.ж.н.ж.          Күлапара Күлапараның теріс жағы Көмкерме әдіптің теріс жағы  Күлапара   Астар Көмкерме әдіп          Түймеленетін күлапараларды өңдеу       Күлапараның теріс жағы                  Өңірастының үстіңгі бөлшектерімен тұтас пішілген жағаларды өңдеу (шәлі, апаш)Жағаның түрлеріӨңірастымен тұтас пішілген жағалардың бірнеше түрі болады. Өңірастының үстіңгі бөлшектерімен тұтас пішілген және ортасы тігісті жағалар (5.27 сур.). Ортасы тігіссіз жағалар (5.28 сур.). Өңірастымен біріктіру тігістері 1-ілмектен және 1-түймеден 3 см төменде және одан жоғарыда орналасады.Өңірастына раскеп бойынша біріккен жағалар (5.29 сур.).                              Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет5. Жаға мен өңірді әдіптеу тігісін өңдеуТігісті ТШ сай өңдейді (5.9 тараушаны қараңыз) ЖЕҢ ТҮРЛЕРІ. ЖЕҢДЕРДІ ӨҢДЕУЖең түрлеріСырт киімдердің жеңдері констукциясы мен әрлеуіне қарай әртүрлі болады.Пішілуіне қарай жеңдерді қондырылған; тұтас пішілген; реглан және аралас деп бөледі.Жеңдегі тігістер санына қарай: бір тігісті (5.30 сур., а); екі тігісті – алдыңғы және шынтақ тігістерімен (5.30 сур., б), үстіңгі және астыңғы тігістерімен (5.30 сур., в); үш тігісті (5.30 сур., г) деп бөлінеді. Жеңде әрлеудің әр түрі болады: бедерлер, қымтаулы тігістер, қатпарлар, белдікшелер, оймакілтектер, паталар, манжеттер (қайырма жіне қайып тігілген) және т.б.               Ть р        н.ж. н.ж.                Бірдей ен Алдыңғы бүкпе сызығы Алдыңғы қиық       Жең ұзындығы      Жең  Төсеме  Жең Төсеме                Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретУақытша тігіс жолағын сөгеді, қайтадан үтіктейді  10. Желімсіз төсемелі етекті өңдеуЖең етегін белгілеген сызықпен қайыра бүгеді және етектің қосымша әдібін тік көктеме инешаншым арқылы етек сызығынан 1,5 см алшақтықта бүгіп көктейді (инешаншым ұзындығы 2 см).Үтіктейді. Етектің қайырылған жерін астарға қиғаш инешаншыммен астарлап тігеді (инешаншым жиілігі 1 см-ге 2-ден). Жең етегін арнайы жастықшада теріс жағынан үтіктейді; содан соң алдын ала көктелген тігісті сөгіп тастап бүкіл жеңді үтіктейді     ! *-*-* Іх *4U /Г / Ч 'У1.5 Шынтақ тігісінде әрлеу тігіс жолағы бар және паталы жеңдерді өңдеуОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Әрлеу тігіс жолақты шынтақ тігісін өңдеуЖеңнің үстіңгі бөлшегін алдыңғы қиық бойынша созады.Шынтақ тігісін өңдейді (көктейді, қайымдайды, жеңнің үстіңгі бөлшегі бойымен бастырады).Жең етегіне төсемесін қояды.Жең етегін өңдейдіӘрлеу тігіс жолағыіі\2. Патаны өңдеуПатаны ТШ сай өңдейді (3.1.3 тараушаны қараңыз)—3. Патаны жеңге қиғаш жөрмеуЖеңнің жоғарғы бөлшегіне алдыңғы қиықтарды көктемес бұрын белгіленген сызық бойынша патаны жатқызады, алдыңғы қиықтармен оның қиықтарын қиыстырады және бір тігіс жолақпен ортасынан жөрмейдіJu-1іL А \ Nт )+—-/ 4. Алдыңғы қиықтарды біріктіруЖеңнің алдыңғы қиықтарын қайымдайды (ТШ сай), тігістерді айыра үтіктейді, патаның ұшын жеңнің төменгі бөлшегіне қайыра үтіктейдіЖеңнің алдыңғы тігісі Жеңнің төменгі бөлшегі \          Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет5. Соңғы өңделуіЖеңді әрі қарай ТШ сай өңдейді— Екі тігісті жеңдерді үстіңгі және төменгі тігістерімен өңдеу  Операцияны орындаудың техникалық шарттары 1. Жеңнің үстіңгі бөлшектерін біріктіруЖең бөлшектерінің үстіңгі қиықтарын айыра үтіктелетін, қайыра үтіктелетін қайымдау тігісімен немесе бастыру тігісімен біріктіреді. Қосымша әдіптері модельге байланысты жеңнің алдыңғы немесе шынтақ бөлшегіне бастырылады. Үстіңгі тігістің қосымша әдіп ені әрлеу тігіс жолағының еніне 0,3-0,5 см қосқанға теңСурет2. Жеңдерді ЫЖӨТШ сай жеңді алдыңғы қиығы бйынша созады. Шынтақ бүкпесі сызығынан шығып кетпей, шынтақ аумағын жия үтіктейдіГр^евойп^- X.Алдыңғы бүкпе3. Жеңдердің етегін өңдеуЖең етегіне төсемесін төсейді. Төменгі қиықтарды біріктіреді. Жең етегі ТШ сай өңделеді— Біртігісті және үштігісті жеңдерді өңдеудің ерекшеліктеріОперацияны орындаудың техникалық шарттарыРисунокБіртігісті жеңдерді өңдеуЕкітігісті жеңдерді үстіңгі тігістерімен өңдеген тәрізді өңдейді, бірақ үстіңгі қиықтарын қосатын операцияны орындамайдыҮштігісті жеңдерді өңдеу2.1. Жеңнің үстіңгі қиықтарын біріктіруЖеңнің алдыңғы және шынтақ бөлшектерін өңін ішіне қаратып қабаттайды және көктейді (тігіс ені 0,9 см). —    Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретҮстіңгі қиықтарды 1 см енді тігіспен қайымдайды 1 Ч^Жеңнің алдыңғы бөлшегі /2.2. Тігістерді айыра үтіктеу және жеңнің үстіңгі бөлшектерін ЫЖӨТігісті екі тәсілмен өңдейді:— ортасынан ашық шетіне қарай;— ортасынан етек қиығына қарай.Жеңді алдыңғы қиығы бойынша созады, шынтақ қиығы бойынша шынтақ аумағына жия үтіктейді « • » ю2.3. Алдыңғы қиықтарды біріктіруЖең бөлшектерін ТШ сай көктейді және қайымдайды. Тігістерді айыра үтіктейді.—2.4. Жең ұзындығын анықтау5.19.2 тарауша, 6 тармақшасын қараңыз—2.5. Шынтақ қиықтарын біріктіруЖеңнің үстіңгі және төменгі бөлшектерін өңін ішіне қаратып қабаттайды және үстіңгі бөлшектің қонымдылығымен қоса қиықтарды шынтақ аумағына көктейді. Қиықтарды 1 см енді тігіспен қайымдайды. Тігісті айыра үтіктейді—2.6. Жеңдердің етектерін өңдеуЖең етегі ТШ сай өңделеді—ОЙМАКІЛТЕКТЕРДІҢ ТҮРІ. ЖЕҢДЕГІ ОЙМАКІЛТЕКТЕРДІ ӨҢДЕУОймакілтектер жеңді әрлеу элементтерінің бірі болып саналады. Оларды тігістің төменгі бөлшектерінде тігеді. Оймакілтектердің мынадай түрлері: қондырма (5.31 сур., а), шеті ашық (5.31 сур., б), ашық (5.31 сур., в) және айырылған тігістердегі «тілік» түрінде болады (5.31 сур., г).а б в г 5.31 сур.Қондырма оймакілтектерді өңдеуЖең бөлшектерінің алдыңғы қиықтарын қайымдайды, жең етегінің қайырылған жер сызығын және оймкілтектерді тігетін қосымша әдіптерді белгілейді. Жеңге жалпы ережеге сай желімсіз төсеме төсейді (532 сур., а) немесе жең етегінің қайырылған жерін қосарлайды (532 сур., б). Оймакілтектердің қосымша әдіптерін төсемелік бөліктермен қосарлауға болады. Шынтақ қиықтары мен оймакілтектің қосымша әдіптерін қайымдайды. Жеңнің төменгі бөлшегі жағынан қосымша әдіп тігісін оймакілтектің үстіңгі және төменгі бұрыштарындағы қайымдау тігіс жолағына қарай кертеді (5.33 сур.). Шынтақ тігісін кертілмеге дейін, ал оймакілтектің қосымша әдіптерін жеңнің үстіңгі бөлшегіне айыра үтіктейді (5.34 сур.). Етектің қосымша әдібін бүгіп көктейді. Жеңнің әрі қарайғы өңдеулері жалпы ережеге сай жүргізіледі. Шеті ашық оймакілтектерді өңдеуЖең бөлшектірінің алдыңғы қиықтарын қайымдайды, жең етегінің қайырылған жер сызығын және оймкілтектерді тігетін қосымша әдіптерді белгілейді (5.35 сур.). Жең етегіне төсеме төселеді. Оймакілтектердің бүйір жақтарын қайымдау тігісінің ені 1 см. Шеті ашық оймакілтектерде етектің қайырылған жеріндегі шынтақ тігісі жеңнің үстіңгі бөлшегі жағына оймакілтек еніндей жылжиды (1 = 11). Етектің қосымша әдібін жеңнің үстіңгі бөлшегіне оймаклітектің екі еселенген еніндей кертеді, етек сызығын бойлай оймакілтек бұрышын әдіптеу тігісіне (0,5-0,7 см) және етектің қосымша әдібіндегі тігіске (1 см) қосымша әдіп қалдырады.  \ "1111ptr—1   Оймакілтек бұрышын жеңнің үстіңгі бөлшегіне әдіптейді (5.36 сур.). Содан соң етек қиығы бойынша а бұрышына жеңнің үстіңгі бөлшегі жағынан әдіптеу тігіс жолағына дейін кертілме жасайды, оймакілтектің қосымша әдібінің б бұрышын және в оймакілтегінің бүгілген жері бойынша қосымша әдіп бұрышын қияды.Шынтақ қиықтарын, оймакілтектің үстіңгі және бүйір қиықтарын, жең етегінің қосымша әдіптерін (5.37 сур., а) қиықтарды қиыстыра отырып қайымдайды.Шынтақ тігісінің қосымша әдібін а бұрышына (5.37 сур., б) және етектің қосымша әдібін б бұрышына кертеді. Шынтақ тігісі мен етектің қосымша әдібінің қайымдау тігісін кертілмеге дейін айыра үтіктейді, ал оймакілтекті айналдырады, әдіптелген бұрышты түзейді, жеңнің үстіңгі бөлшегіне қайыра үтіктейді. Жең етегінің қайырылған жерін бүгіп көктейді. Әрі қарайғы өңдеулер жалпы ережеге сай жүргізіледі. Ашық оймакілтектерді өңдеуЖең бөлшектерінің алдыңғы қиықтарын қайымдайды, етектің қайырылған жер сызығы мен оймакілтек тігетін қосымша әдіпті белгілейді. Жең етегінің қосымша әдіптерін қосарлайды немесе желімсіз төсемені жапсырып тігеді. Жеңнің үстіңгі бөлшегіне оймакілтек бұрышын қайымдау сызығын белгілейді (сызық жең етегі мен шынтақ тігісі сызығының қиылысқан нүктесі арқылы өтуі керек). Оймакілтектің үстіңгі бұрышын қайымдау сызығынан 0,5-0,7 см шегінеді, матаның артықтарын қиып тастайды (5.39 сур.). Оймакілтек бұрышын жеңнің үстіңгі бөлшегіне қиыққа 1-1,5 см жетпей қайымдайды, оймакілтектің қосымша әдіптері мен етегін белгіленген сызық бойынша өңін ішіне қаратып орналастырады. Жеңнің төменгі бөлшегінде етектің қайырылған жерін жеңнің өңіне қайырады және оймакілтек бұрышын оймакілтектің бүйір қиықтарын қайымдау тігісі еніне тең тігіспен әдіптейді (5.40 сур.). Әдіптеу тігіс жолағы етек қиығына 1-1,5 см жетпейді (жең астарын қайып тігу үшін). Әдіптеу тігіс жолағының аяғына қарай тігісті кертеді, әдіптеу тігісінің қосымша әдібін дәлдеп қияды, айналдырады және оймакілтек бұрыштарын түзейді. Жеңнің шынтақ қиықтарын қайымдайды және осы кезде оймакілтектің қосымша әдібін де 1 см енді тігіспен қайымайды. Жеңнің төменгі бөлшегі жағынан қосымша әдіп тігісін кертеді. Шынтақ тігісін кертілмеге дейін айыра үтіктейді, ал оймакілтектің қосымша әдіптерін жеңнің үстіңгі бөлшегіне қайыра үтіктейді (5.41 сур.). Жең етегінің қайырылған жерін бүгіп көктейді. Әрі қарайғы өңдеулерді жалпы ереже бойынша жүргізеді. Айыра үтіктелген тігістегі оймакілтектерді өңдеуЖең бөлшектеріің алдыңғы қиықтарын қайымдайды, жең етегінің қайырылған жер сызығы мен оймакілтекті тігетін қосымша әдіпті белгілейді. Жең етегінің қосымша әдібін қосарлайды немесе жең етегінің қосымша әдібіне желімсіз төсеме төсейді. Сызықтар оймакілтек шеті сызықтары (шынтақ тігісі сызығының жалғасы) мен жең етегінің қайырылған жер сызығының қиылысқан нүктесі арқылы өтеді (5.42 сур.). Оймакілтек бұрыштарын қиыққа 1-1,5 см жетпейтін алшақтықта қайымдайды (5.43 сур.). Бұрыштарды айналдырады және түзейді. Шынтақ қиықтарын оймакілтектің қосымша әдіптерінің үстіңгі қиықтарынан 1-1,5 см алшақтықта аса отырып қайымдайды. Тігісті айыра үтіктейді, оймакілтекті үтіктейді (5.44 сур.). Жең етегінің қайырылған жерін бүгіп көктейді. Оймакілтектерді әрі қарай жалпы ереже бойынша өңдейді. 5.42 сур. 5.43 сур.: Жеңнің үстіңгі бөлшегі; Жеңнің төменгі бөлшегі                                Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Жеңді дайындауЖеңнің алдыңғы және шынтақ тігістері айыра үтіктелген. Жең етегіне төсеме төселген (етек астарлап тігілмеген) ч /"X1 1 )2. Жең астарын дайындауАстар алдыңғы және шынтақ қиықтары бойынша қайымдалған. Тігістер жеңнің үстіңгі бөлшегі жағына қайырыла үтіктелген шт3. Жеңге астарды дәлдеу5.21.1 тарауша, 3 операцияны қараңыз—4. Астарды қайып тігуЖеңді теріс жағына айналдырады, жеңнің қиығына 0,7-1 см енді тігіспен астарды қайып тігеді. Бұл кезде жең мен астардағы бір аттас тігістерді қиыстырады  mк*іlkАстарды қайып тігу     Астарлы астарлаптігу                                 Жең етегінің қайырылған жерін астарлап тігу             Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет  Жеңді дайындауЖеңнің алдыңғы тігісі өңделген. Жең етегіне астар төселген     Астар          Астарды қайып тігу   Жең астары                           МАНЖЕТТЕРДІ ӨҢДЕУМанжет түрлеріМанжеттер жеңді әрлеу үшін қолданылады, олардың пішіндері жеңдердің, жағалардың, қалталардың пішініне сай болуы керек. Манжеттердің қайырма және қосып тігілген түрлері бар.Қайырма манжеттер конструкциясына қарай қиылмаған (тұйық және тұйықталмаған, алмалы-салмалы, алынбайтын) және жеңдермен тұтас пішілген боп келеді. Қосып тігілген манжеттер түймелікті және түймеліксіз болады. Қиылған қайырма манжеттерді (тұйық, алынбайтын) өңдеу және оларды киім-кешекпен біріктіруОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Пішім бөліктерін тексеруЖеңнің өңделген бойлық тігістері бар (тігісі); етектің қайырылған жерінде қосымша әдіп жоқ және етегінде астар жоқ. Манжет негізгі материалдан жасалған (а сур.). Негіз жібі жеңнің үстіңгі бөлшегіндегідей өтеді (егер модельге басқа бағыттар керек болмаса). Қосымша әдіп тігістерінің көлемі а суретінде көрсетілген'0,5 ...0,7 0,7 ...1 _-h- ' A \V/ ' ' —f1 V Манжет jt 1""4a           Төсеме                       Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Жеңдерді киім-кешекпен біріктірмес бұрын   дайындау  Жеңдердің жеңтүптеріне бақылау белгілерін қояды. Жеңдерді ұзындығы, ені және жеңтүп биіктігі бо-   йынша симметриялығын және киім-кешектің жең ойығымен сәйкесуін тексереді                                                                           Жеңтүп бойынша қонымдылықтың дұрыс таратылу ережесінің шартты суреті          Бүйір қалтаның 1/3- ұзындығы Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет5. Жеңдерді қондыруЖең бойынша қондырады (тігіс ені 1 см). Оң қолды шынтақ тігісінен бастап жеңтүптің төменгі бөлшегі бойынша алдына қарай, содан соң жеңтүптің жоғарғы бөлшегі бойынша жеңнің алдыңғы тігісіне дейін, яғни жең ойығының төменгі бөлшегінде тігіс жолақ қосарлы болу үшін осылай қайымдалады.Сол қолды алдыңғы тігістен шынтақ тігісіне қарай жеңтүптің төменгі бөлшегі арқылы, содан соң жеңтүптің үстіңгі бөлшегінен шынтақ тігіне дейін қайымдайды. Қонымдылықты жия үтіктейді, тігісті жең жаққа қарай бағыттайды.Қондыра көктеу тігіс жолағын сөгеді Жеңді қондырудың сызбасы Ескерту. Жең тігістері жеңге немесе жең ойығына бастырылуы мүмкін.КИІМ-КЕШЕКТІҢ ЖЕҢ ОЙЫҒЫН ӨҢДЕУ. ҚОСЫМША ҚАПТАМАЛАРДЫҢ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ КИІМ-КЕШЕКПЕН БІРІКТІРУ АМАЛДАРЫЖең ойықтарын өңдеу өңір төсемелерін киім-кешек тігісіне бекіту және киім-кешекпен қосымша қаптамаларды біріктіру операцияларынан тұрады. Өңір төсемелерін бекітуОперацияларды орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Өңір төсемесін мойындықпен біріктіруМойындық бойынша өңір төсемесінің қиығы жағаны киім-кешекпен біріктіру кезінде екі амалмен бекітіледі: 1 амал – өңір төсемесі жағаны қондыру тігісіне түседі; 2 амал – өңір төсемесін сирек қаю инешаншымымен жағаны қондыру тігісіне қарай оны тігістен жоғары орналастырып тігеді (5.15.1 тараушасы, 5 операцияны қараңыз)—2. Өңір төсемесін жең ойығы және иық қиықтары бойынша қиғаш жөрмеуӨңір төсемесін түзейді және оны қиғашсыз және қондыру тігісі мен иық тігісі бойымен олардан 0,2-0,3 см алшақтықта ұзындығы 1,5-2 см тік                                  ■Кеуде қаптамасы; ■Арқа мойындығының қаптамасы;■Жеңтүп қондырмасы.Қосымша қаптамалар конструкциясы мен модельдің сыртқы түріне үйлесетін жағдайларда қолданылады, сонымен қатар олар тапсырыс берушінің пішініндегі кемшіліктердің орнын толтыру үшін керек. Заманауи өндірісте арнайы сапалы материалдардан қосымша қаптамалардың әртүрлі түрлері шығарылады.Киім-кешекті жеке тігу кезінде синтепоннан немесе ватиннан жасалатын қаптамаларды өңдеу амалдарын қарастырамыз.Қосымша қаптамаларды дайындау және оларды киім-кешекпен біріктіруОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Үстіңгі иық қаптамаларын дайындау және киім-кешекпен біріктіру—.1.1. Қондырма жеңді киім-кешектер үшін 1.1.1. Бөліктерді пішу 1.Тоқылмаған матадан немесе зығыр матадан екі бөлік (негіз жібі – бөлік шетіне 45° бұрышпен)/ X н' °' \2. Синтепоннан бірнеше қабат. Қабаттар саны (сәйкесінше қаптама қалыңдығы) киім-кешек конструкциясы мен тапсырыс берушінің пішіне байланыстыІІІ / 4-қабат \\\\ 2-қабат_ - 3-қабат1 -и слоиІшкі сопақша қиық бойынша қабаттарды өздерінің өлшемдерінен кіші етіп пішеді (шамамен 1 см-ге), сыртқы қиықттан ішкі қиыққа қарай қаптама қалыңдығы білінбей жымдасып кетуі үшін жағдайға қарай материал талшықтарын теріп алып тастау арқылы қиықтарды жұқартады.                                            н.ж.                      Үстіңгі иық қаптамасын бекіту тігіс жолағы                                                      Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет4.2. Киім-кешекпен біріктіруӨңір төсемесі мен қаптамадағы кеуде ортасын беттестіреді, қаптаманы өңір төсемесіне қолмен қиғаш инешаншым арқылы біріктіреді 5. Жеңтүп қондырмасын дайындау және киім-кешекпен біріктіру5.1. ПішуЖеңтүп қондырмасы жеңтүпке көлемді, тығыз пішін беріп тұру үшін қажет. Оны синтепоннан немесе ватиннан пішеді. Жеңтүп қондырмасының ұзындығы жеңнің шынтақ бүкпесінен алдыңғы бүкпесіне дейінгі арақашықтыққа тең, ортасында ені 5-6 см, ұшында 1,5-2 см құрайды. Бос жатқан қиықты теріп алып тастайдытЩ/А5 ...6  5.2. Киім-кешекпен біріктіруТеріс жағынан машинамен немесе қолмен сирек қаю инешаншымы арқылы бекітеді, бекітпес бұрын жең ойығы қиығы мен жеңтүп қондырмасы қиығын беттестіреді. Операцияны орындау барысында жеңтүп қондырмасынан сол аймақта тура жеңдегідей көлеммен қонымдылық жасайды. Жеңтүп қондырмасы жағынан бекітеді 1 ІШКІ ҚАЛТАЛАРДЫ ӨҢДЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Ішкі қалталарды алдының астарында (5.45 сур., а), өңірастында (5.45 сур., б), өңірастының қосымша әдібінде (5.45 сур., в) және және киім-кешек астарымен өңірастын біріктіру тігісінде өңдейді. Ішкі қалталар қиық, жапсырма және тігісте орналасқан болып бөлінеді. Ішкі қалта бөліктерінің міндеті мен түрі 3.4 тараушада қарастырылған сыртқы қалтаның аттас бөліктері тәріздес болып келеді. Ережеге сай, ішкі қалтаның бөліктеріне тауарбелгісін бекітеді. Тауар белгісі бар мата таспасын ойып түсірілген әдіпті бастыру тігісіне салады немесе оның өзіне бастырады. Ішкі қалталарды әдетте әртүрлі түймеліктермен даярлайды. Ішкі қалталар алдының астарында көбінесе қалтаның бір ұшы астарды өңірастының ішкі қиығына қайып тіккен тігіске түсетіндей етіп орналастырады. Мұндай жағдайда қалта астарын былайша пішеді 5.45 сур.қалта астары қиықтары астарды алдының өңірастына қайып тіккен тігіске жетпейтіндей болуы керек. Ішкі қалталар ортасы бойынша алдының астары орналасқан тәрізді орналасуы мүмкін. Кию кезінде ішкі қалтаның түптерінің асты берік болып тұруы үшін жеңойығына қараған жағына үлескер төсейді (мақта-маталы жолақты); үлескер ұшын әрі қарай өңдеу барысында астардың жең ойығында жең астарын қондырған тігіске орналастырады. Ішкі қалта астарының қиықтарын қайымдау кезінде тігіске материал жолағын салуға болады (алды астарының бүйір қиығына қараған жағынан), бос жатқан ұшын кейін астарды өңірастына қайып тіккен тігіске орналастырады. Негізгі материалдан жапырақшасы бар қалтаны өңдеу               Жапырақша н.ж. Қалта астары н.ж.Ілулі ілмек                Жапырақша           Алды астарының үстіңгі бөлшегінің теріс жағы           Алды төсемесінің төменгі бөлшегі   Дайын күйіндегі қалта                 н.ж.Жапырақша-ойып түсірілген әдіп н.ж. Қалта астары Үлескер Ілулі ілмек н.ж.      Қалта астары  Жапырақша- ойып түсірілген әдіп қалта астарының ортасы            Жапырақша- ойып түсірілген әдіп     Қалта астары  Жапырақша-ойып түсірілген әдіп  Алды астарының Алды астары алдыңғы қиығы          Алды астары    Операция және оны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Пішім бөліктеріЕгер киім-кешекте сыртқы бүйір қалталары болмаса, өңірастының ішкі қиығына астарды қайып тіккен тігістегі қалта әйел киімдеріне тігіледі. Қалта оң жағында орналасады.                                   Қалта астары (2 бөлшек) Өңірасты                    Алдының оң бөлшегінің астары        Өңірасты        АСТАРДЫ ӨҢДЕУ ЖӘНЕ ОНЫ КИІМ-КЕШЕКПЕН БІРІКТІРУ АМАЛДАРЫАстар матасының беті тегіс және қажалуға төзімді болуы керек. Астар түсі киім-кешектің негізгі матасының түсімен үндесуі керек. Астар етегіне байланысты қосып тігілген немесе шеті ашық, киім-кешек етегіне дейін, мықын немесе жамбас сызығына дейін жететін болуы мүмкін.Астарды өңдеуАстарды пішу. Астар бөлігін сыртқы бөлікке сәйкес пішеді. Негіз жібі бөлікті бойлай бағытталады. Астар киім-кешекті тартып тұрмауы үшін тағы да қосымша әдіптер қарастырылады (5.46 сур.); негізінен арқа астары ортасынан қатпар салынғаны жөн. Қатпар арқа астарының бар ұзына бойына (5.46 сур.) немесе тек оның үстіңгі бөлшегіне ғана – мойындықтан мықын сызығына дейін орналасады. Бірінші жағдайда, етек сызығы аумағына бекітеді (астар етегінің бүгілген жерін бүгіп тіккен тігіс жолақпен немесе киім-кешекті етектің бүгілген жеріне қайып тіккен тігіс жолаққа) және мықын сызығы аумағына (астардың өңінен қолменайқас инешаншым арқылы немесе астардың теріс жағынан машинаның сызықтық тігіс жолағымен), және арқаның мойындық аумағына (астарды үстіңгі жаға тіктемесінің қиығына қайып тіккен тігіс жолаққа немесе астардың теріс жағынан машинаның сызықтық тігіс жолағымен) бекітеді. Егер қатпар арқа ортасы бойынша мықын сызығына дейін болса, онда оны тек үстіңгі жаға тіктемесінің қиығына қайып тіккен тігіс жолақпен ғана бекітеді.  немесе бірдей немесе бірдей5.46 сур.Астарды өңдеу. 1. Киім-кешекпен астарды қол, машина немесе аралас амалдармен бекітеді. Астарды киім-кешекпен біріктіру амалына байланысты оның дайындалуының екі деңгейі болады:■Бүйір қиықтары, арқаның орта сызықтары қайымдалған және қалта өңделген;■Астар толық өңделген (қымтаулы тігістер қайымдалған, қалта, бүйір және иық тігістері өңделген, егер жеңдердің астары жеңдердің етегімен бірікпеген жағдайда жең жең ойығына қондырылған ). Қымтаулы тігістерді ең тік жағы бойынша қайымдайды, бөлік ортасына қайыра үтіктейді. Қиықтар мен бақылау белгілерін қиыстыра отырып, бүйір қиықтарын арқа бойынша 1-1,5 см енді тігіспен қайымдайды. Киім-кешекпен бекіту амалдарына байланысты қосымша әдіптер арқаға немесе алдына қайыра үтіктелуі мүмкін.Арқаның ортаңғы қиықтарын мойындықтан бастап 1-1,5 см енді тігіспен қайымдайды. Иық қиықтарын алды бойынша арқа қонымдылығымен бірге қайымдайды. Егер киім-кешектің өңірастының ені иық қиықтарында жоққа жуық болса (5.47 сур., а), астар бөлігінің иық қиықтарын бар ұзындығы бойынша қайымдайды. Егер өңірасты иық тігістерімен пішілген болса (5.47 сур., б), онда астар бөлігінің иық қиығы жең ойығынан бастап 2/3 ұзындығына қайымдалады. Иық тігістерінің ашық жерлері алды астарын өңірастының ішкі қиығына қайып тіккеннен кейін қайымдалады. Иық тігістерін арқаның астарына қайыра үтіктейді. Жең астарын астар жең ойығы астарына жең жағынан 1-1,5 см енді тігіспен қондырып тігеді. Қондырмас бұрын қиықтар мен бақылау белгілерін қиыстырады. Иық және бүйір тігістерінің деңгейінде қондырған тігістің астына ұзындығы 4-5 см, ені 2-2,5 см мата жолақтарын төсейді. Кейінірек бұл жолақтарды киім-кешектің иық және бүйір тігістерімен біріктіреді, бұл астарды киім-кешепен қатысты алғанда бекітіп тұрады (5.48 сур.)Әйелдер киімінің сол өңірін ұстап тұру үшін кейде пішін тартқыш қолданады (аралас түймелікті киім-кешектерде). Ерлердің сырт киімдерінде аралас түймелікті киім-кешектерде алдының оң бөлшегіне ілмек тепшиді, ал түймені алдының сол бөлшегіне өңірасты жағынан тағады. Иін ұстағыш екі немесе бір бөліктен тұрады. Екі бөліктен тұратын иін ұстағышты өңдеген кезде иін ұстағышты өңнің ішіне қаратып қабаттайды, бойлай және қиыққа бір рет көлденең әдіптейді. Айналдырады, үтіктейді. Иін ұстағыштың ені дайын күйінде 2-2,5 см. Иін тартқыштың бір бөлшегін жең ойығынан 2-3 см шегіндіре отырып, астардың оң бүйір тігісіне салады. Ал басқа бөлшегін мықын сызығы деңгейінде орналастырады, оның қиығы астарды сол өңірастына қайып тіккен тігіске түседі. Өңірдің шеті маңайына иін ұстағыштың сол бөлігін айқас пішінді инешаншыммен өңірастына жапсырып тігеді (5.49 сур.). Бір бөлікітен тұратын иін ұстағыш ұзартылған ілулі ілмек сияқты болады. Өңдеген кезде иінтартқыштың бөлігін өңін ішіне қаратып, ортасын бойлай қайырып бүгеді, бойлық қиығын бүгеді және 0,2 см енді тігіспен бөлік ұзындығы бойынша бүгіп тігеді. Содан соң иін ұстағышты ортасынан көлденең қайырып бүгеді, бүгілген жерді бұрыш жасап қабаттайды және бұрышты машина тігіс жолағымен бекітеді. Бұрыш іргесінен ілмек ұзындығына қарай шегіндіріп, иін ұстағыштың бүгілген жақтарын біріктіре отырып, бекітпе қояды.           Мұндай иін ұстағышты астардың оң жақ бүйір тігісіне жең ойығынан 2-3 см төменірек қондырып тігеді (5.50 сур.). Сонымен қатар, оны машина (немесе қол арқылы) тігіс жолағымен алдыңғы беттің астарына бекітеді. Сол өңірастына мықын сызығынан 2-2,5 см алшақтықта түйме қадайды. Иін ұстағыш ені дайын күйінде (салынған кезде) 2,5-3 см (5.51 сур.). Ілгіш дайындау үшін негіз жібін бойлай ілгіштің пішілген бөлігін ортасынан қайырып бүгеді, бойлық қиықтарын ішке бүгеді және 0,2 м енді тігіспен бүгіп тігеді (5.50 сур.). Дайын күйіндегі ені 0,7 см, ұзындығы 7-8 см (5.52 сур.). Ілгіштерді арнайы тоқыма баудан да тігеді.Содан соң астармен үстіңгі жаға тіктемесін біріктірген тігіс бойынша ілгішті киім-кешекке тігеді. Ілгіштің ұтарын бүгеді және тігіске қондырып тігеді. Қондырылған ілгіштің ұзындығы 6-7 см, бойлық жағы тігіске 0,3-0,5 см жепейді (5.53 сур.). Ілгішті сонымен қатар үстіңгі жағаның тіктемесіне де бекітеді (5.16 тарауша, 1.11 тармақшаны қараңыз). Егер киім-кешектің етек астары шеті ашық болса, астарға бүйір қиықтары мен алдыңғы қиықтарды кеуде тұсына дейін тепшиді. Киім-кешекке өңір төсемесінің қиықтары, қалта астарын тепшиді; жең ойығына дейін бүйір тігістерінің қиықтарын, өңірасты ішкі қиықтарын кеуде деңгейі тұсына дейін тепшиді (немесе кертеді). Қымтаулы тігістің қосымша әдібін қайыра үтіктей, ішкі қалтаны, пішін тартқыш және арқаның орта тігісін (арқаның сол жағына қайыр үтіктейді) үтіктей отыра астарды теріс жағынан тегістеп үтіктейді.Киім-кешекті астарымен біріктіру алдындағы ЫЖӨ. Бұл жауапкершілікті операцияға жатады, себебі астармен біріктіргеннен кейін киім-кешекті ЫЖӨ қиынға соғады. Өңірді, қалталарды, бүйір тігістерін, әрлеу тігістері, арқаның орта тігісі, қымтаулы тігіс және басқа элементтер киім-кешектің өңінен дымқыл үтік төсемімен үтіктеледі. Теріс жағынан алды мен арқасы бойынша босаңдау жерлерін жия үтіктейді, кеуде пішінін түзейді, тігістердің жапырылп қалған жерлерін кетіреді. ЫЖӨ-ден кейін киім-кешекті манекенге кигізіп, әбден құрғағанша кептіреді.Киім-кешектің сыртына қатысты астарды дәлдеу. Астарды өңін жоғары қаратып үстелде жайылған киім-кешекке жаяды (теріс жағы жоғары қарайды); киім-кешек пен астардың бүйір және иық тігістерін қиыстырады, қатпарларды арқа астарының ортасы бойынша оның сол бөлшегіне салады (егер қатпар керек болса) және кеуде шығыңқылығы деңгейінде астардан босаңдау жер жасайды, астардың ұзындығы мен енін тексереді. Өңірастының ішкі қиығы және астардың алдыңғы қиығы бойынша әр 20 см сайын бақылау белгілерін қояды (5.54 сур.). Астарды өңірастыларымен және үстіңгі жаға тіктемесінің қиығымен біріктіргеннен кейін астар етегін дәлдеп қияды. Етек шеті ашық астарды киім-кешекпен біріктіруАстарды толық өңдеп болған соң, оны киім-кешекпен төмендегі әрекеттерді орындағаннан кейін біріктіреді.Астарды өңірастының ішкі қиығына және үстіңгі жаға тіктемесінің қиығына 1 см енді тігіспен астар бойынша (ілгішті сала отырып) астардың бүйір қиықтары мен өңірастындағы бақылау белгілерін қиыстыра қайып тігеді.Егер астардағы қалтаның ұшы астарды өңірастына қайып тіккен тігіске түсетін болса, онда өңірастындағы қосымша әдіп тігісін қалта бөліктерінің үстіңгі және астыңғы қиықтары деңгейінде (тігіс жолаққа дейін 0,1-0,2 см жетпей) кертеді; астарды өңірастына қайып тіккен тігістің қосымша әдібі мен ішкі қалта бөліктерінің ұшын өңір шетіндегі кертілме арасындағы жерге қарай бағыттайды.Киім-кешекті өңіне айналдырады және өңірастын ішкі қиығы бойынша астарды қайып тіккен тігістен 0,2-0,5 см алшақтықта қиғаш жөрмейді (5.55 сур., 1 тігіс жолақ). Бұл кезде киім-кешекті үстелде астарын жоғары, өңірін жұмысшыға қаратып орналастырады.Астарды өңір төсемесіне қайып тіккен тігісті арнайы машинада жасырын инешаншыммен немесе қолмен қиғаш инешаншым арқылы бекітеді (5.56 сур, 2 тігіс жолақ), ал жағасы бойынша – астыңғы жағаны мойындыққа қондырған тігіске қайымдайтын машинамен немесе қолмен бекітеді. Егер киім-кешекте өңірасты төсемесі болмаса, өңірастының ішкі қиықтарын киім-кешекпен біріктірмей қалдыруға болады, тек қалта бөліктерімен біріктіреді немесе желімді өрмектің қиындыларымен желімдейді, бұны алдын ала астарды өңірастының ішкі қиықтарына қайып тіккен тігіс астына төселіп қояды. Жең астарының төменгі қиығын жеңнің төменгі қиығына 1 см енді тігіспен, жеңді теріс жағына айналдырып қайып тігеді (5.57 сур. а).Жеңнің сыртқы етегі бойынша астарды қайып тіккен тігісті төсемеге арнайы машинаның жасырын инешаншымымен немесе қолмен тігеді, я болмаса жең етегігің қосымша әдібін шынтақ және алдыңғы тігістер үстімен 4-5 инешаншыммен бекітеді (5.57 сур., б).Қайымдайтын машинамен немесе қол арқылы астардың шынтақ тігістері шынтақ аумағындағы жеңнің шынтақ тігістеріне тігіледі (5.21 тараушаны қараңыз).5.57 сур.: Астар5.58 сур.5.60 сур.: Киім-кешек сырты Етектің қайырылған жері енінің 1,5 мм немесе 0,5 мм-іЖеңді өңіне айналдырады. Астарды жең ойығы бойынша иық және бүйір тігістері үстімен екі амал арқылы тігуге болады:1)Иық және бүйір тігістері үстімен сирек қайған инешаншммен;2)Мата жолағы арқылы (ені 2-2,5 см, ұзындығы 4-5 см болады), оларды бүйір және иық тігістері деңгейінде жеңді астарына қондырған тігіске салады (5.58 сур.). Жолақтың бос жатқан ұштарын киім-кешектің жең ойығына тігеді. Астардың бүйір тігістерін сырттың бүйір тігістерімен арқаның қосымша әдібінен асырып біріктіреді, жең ойығынан 8-10 см төменірек бастап мықын сызығынан 15-20 см төменіректе сирек қаю инешаншымымен аяқтайды (5.59 сур.). Бұл операцияның күлтелі киім-кешектерде керегі жоқ және киім-кешектің констуркциясына керек болмаған жағдайда орындамайды. Сұлбаға жабысып тұратын және жартылай жабысып тұратын киім-кешектерде сырты мен астардың бүйір тігістерін біріктірген жөн деп саналады. Астарды киім-кешекке киім-кешек етегіне параллель төсеп, 20-30 см алшақтықтан тік инешаншымды тігіс жолақпен қиғаш жөрмейді (5.55 суреттегі 3 тігіс жолақ). Астардың төменгі қиығын үстелге киім-кешектіңастарын төмен қаратып жатқызып, дәлдеп қияды (5.60 сур., а). Астардың өңделген етегі киім-кешек етегінің қайырылған жерінің шетін 1,5 см немесе киім-кешек етегінің қайырылған жерінің жартылай енінде жауып тұруы керек (5.60 сур., б). Астардың етегін қосымша әдіпті ирек немесе сызықтық тігіс жолақпен бүгіп тіге отырып, жабық қиықты бүгіліс тігісімен тігеді (етектің қайырылған жер ені 3-5 см) (5.60 сур., б). Астарды өңірастының төменгі бұрыштарымен түйінді өңдейтін ТШ сай біріктіреді (5.10 тараушаны қараңыз). Етегі қосып тігілген астарды киім-кешекпен машина тәсілдері арқылы біріктіруАстарды киім-кешекпен біріктіру барысында оны кейбір өзгерістерді енгізе отырып отырып толық өңдейді (5.61 сур.):■ арқа астарының ортаңғы тігісінің ортасынан ұзындығы 25-30 см болатын қайымдалмаған жер тастап кетеді; 5.62 сур. Етектің қайырылған жері енінің 1-1,5 мм немесе жартысы■Жең астарының тігісінде ұзындығы 10-12 см болатындай қайымдалмаған жер тастап кетеді (жеңтүптен 10 см алшақтықта);■Киім-кешекті астармен біріктірмес бұрын оны киім-кешек етегінің қайырылған жер сызығы бойынша дәлдейді. Астар етегінің қиығы киім-кешек етегінің сызығымен сәйкесуі керек немесе оны 1-1,5 см жауып тұруы керек. Астар өңделіп біткен кезде оны келесі операцияларды орындай отыра киім-кешекпен біріктіреді.Астарды тігіске ілгішті сала отырып, өңірастының ішкі қиығы мен жаға тіктемесіне қайып тігеді. Өңірастының қосымша әдіптерін өңір төсемесіне тігеді (5.56 сур.), тігістердің қосымша әдіптерін мойындық бойынша сирек қаю инешаншымымен немесе машинамен біріктіреді. Астарды екі тігіс жолақпен қиғаш жөрмейді: 1 тігіс жолақты етектен 25-30 см алшақтықта жүргізеді; екінші тігіс жолақты астар етегінің қайырылған жер шетінен 0, 1 см алшақтықта жүргізеді. Астар етегінің қайырылған жер шеті киім-кешектің қайырылған жер шетінің ортасында я болмаса одан 1-1,5 см алшақтықта болуы керек (5.62 сур.). Бірінші тігіс жолақты (уақытша тігілген) сөгеді. Арқасындағы тігіс саңылауы арқылы киім-кешекті теріс айналдырады және астарды киім-кешек етегінің қайрылған жерінің қосымша әдібіне 1 см енді тігіспен қайып тігеді (5.63 сур.). Киім-кешек етегінің қайырылған жерінің қосымша әдібін екі амалмен біріктіреді: 1 амал – тігістерді тек тігіс үстіне тігеді (бедерлі, бүйір бөлшектері қиылған және т.с.с. киім-кешектерде) (5.64 сур.);5.65 сур.2 амал – етектің қайырылған жерін киім-кешек етегінің бар ұзын бойына астарлар тігеді. Арқа тігісіндегі саңылау арқылы киім-кешекті өңіне аударады. Астарды жең етегіне қайып тігеді. Жеңдердің етегінің қосымша әдіптерін жапсырып тігеді (5.67 сур.). Киім-кешек пен астардың шынтақ тігістерін біріктіреді. Астарды жең ойығы бойынша бүйір және иық тігістері үстімен бекітеді (5.58 және 5.59 сур.). Жең астары тігісіндегі саңылау арқылы арқа астарын созып тартады. Арқа астарындағы саңылауды қайымдау тігісімен қайымдайды. Жең тігісіндегі саңылауды 0,1-0,2 см енді тігіспен қосымша әдіптерін ішіне бүге отырып бүгіп тігеді (5.65 сур.). Астарды киім-кешекпен аралас тәсіл арқылы біріктіруЖеңойығымен астарды аралас тәсілмен біріктірген кезде астардың иық тігістері және астарды үстіңгі жағамен біріктіретін тігісті қолмен астарлап тігеді.Астарда бүйір тігістері мен арқаның ортаңғы тігісін өңдейді. Қымтаулы тігісті қайымдайды. Қалталарды өңдейді. Өңірастының ішкі қиығына және үстіңгі жағаның тіктемесіне астарды қайып тігу сызығын белгілейді. Киім-кешектің теріс жағына (үстелге теріс жағын жоғары беріп жатқызылған) астарды (өңін үтіне қаратып) жаяды, киім-кешек сыртына қатысты астар өлшемдерін дәлдейді. Өңірастының ішкі қиықтары бойынша және астардың алдыңғы қиықтары бойынша бақылау белгілері қойылады (5.54 сур.). Астарды иық тігістеріне 3-4 см жетпей 1 см енді тігіспен өңірастына қайып тігеді (5.66 сур.). Киім-кешекті өңіне аударады және өңірасты бойынша астарды қайып тіккен тігісті бойлай қиғаш жөрмейді (5.55 сур.). Киім-кешекті теріс жағына айналдырады және астарды өңірастына қайып тіккен тігісті өңір төсемесіне жапсырып тігеді (5.67 сур.). Астардың бүйір тігістерін пәлте сыртындағы бүйір тігістердің қосымша әдіптеріне тігеді (5.59 сур.).Киім-кешекті өңіне аударады, үстелге астарын жоғары қаратып салады және астардың бүйір тігістерін бойлай арқасы бойынша 0,5-1 см алшақтықта қиғаш жөрмейді (5.68 сур.).                                 Арқаның астарына сол жағына бағыттап қатпар салады (егер қажет болса). Қатпарды бүгілген жерді бойлай одан 0,3-0,5 см алшақтықта, мойындықтан 6-8 см шегініп және пәлте етегіне 20-30 см жетпей бүгіп көктейді. Қатпарды астар бойынша сыртқы арқа жақты қосып алмай бүгіп көктейді (бұл үшін қатпар астына ұзын сызғыш төсейді).Астарды жең ойығы мен иық тігістерін бойлай қиғаш жөрмейді. Тігіс жолақты қиықтардан 3-4 см алшақтықта жүргізеді. Инешаншым ұзындығы 2-2,5 см. Киім-кешектің жең ойығын ұзындығы 1-1,5 см сирек қаю инешаншымы арқылы жеңді қондырған тігістен 0,2-0,3 см алшақтықта, арқадағы иық тігістерінен 3 см алшақтықта шегініп, сол тігістерден бастап астармен біріктіреді, біріктірмес бұрын бөлік қиықтарын қиыстырады (5.69 сур.). Алды астарындағы иық қиықтарын сирек қаю инешаншымы арқылы үстіңгі иық қаптамасына тігеді, егер қаптама болмаса, онда арқадағы иық тігістерінің қосымша әдіптеріне тігістен 0,1 см алшақтықта тігеді. Ілгіштің ұштарын үстіңгі жаға тіктемесіне тігеді (5.70 сур.). Арқа астарын қиықтарын иық тігістері мен арқа мойындығы бойынша иіп, бүгіп көктейді. Жең жеңдердің астарымен жең етегі бойынша біріккен (жоғарыдан қараңыз). Жең астарын жең ойығы жанынан жеңді жеңтүп қиығына қондырған тігіспен айналдыра бүгіп көктейді, жеңтүп қиығын сирек қайған тігіс жолақты 0,1-0,2 см жабатындай етіп ішіне 1 см қайырып бүктейді (жеңтүп бойынша жасалған жең астарының қонымдылығы жең сыртының қонымдылығымен сәйкеседі). Иық тігістерін, арқа мойындығын, киім-кешектің жең ойығын және өңірастының ішкі қиығы бойынша жерлерді 1 см-ге 3-4 инешаншым жиілігімен жасырын инешаншым арқылы астарлап тігеді (5.71 сур.). Астар етегі мен өңірастының ішкі бұрыштары ТШ сай өңделеді. Астарды киім-кешекпен біріктірудің сапасын тексеру. Киім-кешекті манекенге немесе тапсырыс берушіге кигізіп, біріктірудің дұрыстылығын тексереді. Астар киім-кешекті бүлдірмеуі керек, киім-кешектің етегі астынан көрініп тұрмауы керек..КИІМ-КЕШЕКТІ СОҢЫНА ДЕЙІН ӘРЛЕУОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Тепшілген ілмектерді өңдеуЕгер киім-кешекке тепшілген ілмектер қажет деп табылса, оларды пішінді лімектер даярлау үшін жартылай автоматта тепшиді—2. Киім-кешекті тазалауБарлық уақытша тігіс жолақтарды сөгеді. Киім-кешекті бор сызықтарынан және өндіріс қалдықтарынан тазартады—                      Жеңдерді ЫЖӨ-ге арналған қалып   Иық аумақтарын ЫЖӨ-ге арналған қалып      Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет4. Түйме қадау4.1. Түйменің орналасатын жерін өлшеп белгілеуКиім-кешекті үстелге ашып жатқызады, алды бөлшктеріндегі жіңішке қапсырма сызықтары мен киім-кешек етегінің сызықтарын қиыстырады. Ілмектің «көзшелері» арқылы түймелерді қадайтын жерді белгілейді. Сәндік түймелерді модель талабы бойынша қадайды  4.2. Түймелерді қадаудың ережесіТүймелерді жартылай автоматпен немесе қолмен қадайды. Мықты жіпті түйменің (егер түйме тесік болса) немесе матаның түсіне (егер түйме құлақшалы болса) қарап таңдайды. Түймені жіпті екі қабаттап қадайды. Бір инешаншыммен өңірді теседі, әрі қарай 2/3 қалыңдығына өңір төсемесін қоса алып түйрейді. Егер өңір төсемесі болмаса, онда түйме астына теріс жағынан өңір төсемесінен жолақ төсейді немесе түймеасты арқылы қадайды (2.1 тараушаны қараңыз)—5. Сапасын тексеру. Дайын киім-кешекті өткізуТүймені қадап болған соң, киім-кешектің өңделу сапасын тексереді, прейскуранттық талон береді және киім-кешекті дайын өнімдер қоймасына, пішушіге, ауысымдағы шеберге немесе тағайындалған жауапты тұлғаға өткізеді— БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ5.1 және 5.2 тараушалар бойыншаПәлте-костюм ассортиментіндегі тігін бұйымдарының сыртқы көрінісін сипаттап бер.Пәлтенің арқасында болатын бөліктердегі жіптің бағытын көрсет және қаншалық одан ауытқыса, рұқсат етілетінін айтып бер.Пәлте жеңінің жоғары және төменгі бөліктеріндегі жіптің бағытын көрсет және қаншалық одан ауытқыса, рұқсат етілетінін айтып бер.Пәлте жағасының ішкі жағындағы (негізгі матадан жасалған) бөліктердегі жіптің бағытын көрсет және қаншалық одан ауытқыса, рұқсат етілетінін айтып бер.Пәлтенің жұп бөлігіндегі сызықты келесі бөлікке түсірудің тәсілдерін санап бер.5.3 тарауша бойыншаПәлте арқасын дайындаудың негізгі кезеңдерін айтып бер. Мықын тұсы тартылып тұратын, орта тұсында тігісі бар пәлтелерге ылғалды-жылумен өңдеу жұмыстары қалай жасалады?Пәлте-костюм ассортиментінде оймакілтектің алатын орны қандай?Бұйымның қай тігісіне оймакілтек енгізіледі?Оймакілтекті жасаудың тәсілі не нәрсеге байланысты таңдалады?Оймакілтектің жасалу сапасына қандай талаптар қойылады?5.4 тарауша бойыншаӨңір төсемесінің тігін бұйымындағы маңызы не?Өңір төсемесінің түрлерін (пішіндерін) айтып бер.Жұмсақ пішінді өңір төсемелерін жасағанда қолданатын бөліктерді айтып бер.Жартылай қатты пішінді өңір төсемелерін жасағанда қолданатын бөліктерді айтып бер.Қатты пішінді өңір төсемелерін жасағанда қолданатын бөліктерді айтып бер.Қатты пішінді өңір төсемелерінің бөліктерін қалай және қандай ретпен өзара жалғайды?Өңір төсемесін ылғалды-жылу тәсілімен өңдеудің амалдарын атап бер.5.5 тарауша бойыншаАлдыңғы бетке жасалған ылғалды-жылу жұмысының сапасын қалай тексеруге болады?Алдын өңір асты төсемесіне қиғаш жөрмеген кезде бөліктерді үстелге қалай орналастыру керек?Алдын өңір асты төсемесіне қиғаш жөрмеген кезде тігіс жолақтарды жүргізу ережесін сипаттап бер.Алдының қайырмасын қабудың ережелері қандай?Өңір асты төсемесі тігілген алдыңғы бетті ылғалды жылу өңдеудің тәсілдерін атап бер.Пәлтенің бүйір қиықтарын қай бөлік жағынан көктейді?Пәлтенің бүйір қиықтарын қай бөлік жағынан қайымдайды?Бүйір қиықтарын біріктірген кезде пәлтенің арқасына қондырма жасай ма? Егер жасаса, қай жерге жасайды?Бүйір қиықтарын біріктірген кезде пәльтенің алдыңғы жағына қондырма жасай ма? Жасаса қай жерге жасайды?5.6 тарауша бойыншаІлмек түрлері атап бер.Әдіптеп тігілген ілмектер түрлерін санамалап бер.Пәлте өңіріне ілмекті белгілеу ережелерін атап бер.Әдіптеп тігілген ілмектерді өңдеуге арналған көмкерме әдіптердің өлшемдері қандай? Көмкерме әдіпте негіз жібі қалай өтеді?Ілмек шеттерін қай бөлік жақтан әдіптейді?Оқада өңделетін ілмекті әдіптейтін бойлық тігіс жолақтардың арасындағы алшақтық қандай болуы керек?5.7 тарауша бойыншаӨңір шеттеріне, мойындыққа, өңірдің төменгі бұрыштарына және қайырманың қайырылған жер сызығы бойымен ернеуді не себепті салады?Пәлтенің ернеу салынатын жерлерін атап бер.Ернеу салған кезде пәлтенің алдыңғы мойындығына салатын қиықтың көлемі қандай болады?Ернеу салған кезде қайырма бұрышының көлемі қандай болады?Ернеу салған кезде қайырма қиығының көлемі қандай болады? Қайырма қиығының қонымдылығын қалай реттейді?Ернеу салған кезде өңір қиығының көлемі қандай болады?Пәлтенің алдыңғы қиықтары мен сызықтары бойынша ернеу салыну сапасын тексеру ережесін айтып бер.5.8 тарауша бойыншаКиім-кешектің қандай бөліктерін өңірасты деп атайды?Пәлтенің өңірастын жалғамамен пішуге жол беріле ме? Егер жол берілсе жалғаманың жол берілетін өлшемдері қандай?Қосымша тілікті пәлтенің жасырын түймелігін өңдеу үшін қажет пішім бөліктерін санамалап бер.Өңірастындағы жасырын түймелік тілігінің орналасу орнын қалай анықтайды?Қосымша тілікті жасырын түймелікті өңдеудің реттілігі қандай?Пәлте бұйымдарының алдына өңірастын қиғаш жөрмеудің техникалық шарттары қандай? (түймелігі үстіне дейін)?Пәлте бұйымдарының алдына өңірастын қиғаш жөрмеудің техникалық шарттары қандай? (түймелігіқайырмаға дейінгі)?Киім-кешек өңірін әдіптеудің техникалық шарттары қандай?5.9 тарауша бойыншаҚайырманың шеттерін қай бөлік жағынан айналдыра жөрмейді? Неге?Өңір шеттерін қай бөлік жағынан айналдыра жөрмейді? Неге?Айналдыра жөрмеудің бірінші тігіс жолағын әдіптелген шеттерінен қандай алшақтықта жүргізеді?Айналдыра жөрмеудің екінші тігіс жолағын әдіптелген шеттерінен қандай алшақтықта жүргізеді?Пәлтені өңдеудің қай сатысында пәлте өңірлері бойынша әрлеу тігіс жолағын жүргізеді?Өңірлерді әдіптеу тігістерін «таза шетке» өңдеген кездегі бекітудің қандай амалдары белілі?Тұтас пішілген өңірастылы пәлтенің өңір шеттерін өңдеудің ерекшеліктері қандай?5.10 және 5.11 тараушалар бойыншаӨңірдің төменгі бұрыштарын өңдеудің амалдарын неге байланысты таңдайды?Егер өңірдің төменгі бұрыштарын әдіптеу тігісімен өңдесе, оларды қандай реттілікпен өңдейді?Егер өңірдің төменгі бұрыштарын ішкі ашық шеті арқылы өңдесе, олады қандай реттілікпен өңдейді?5.12 тарауша бойыншаПәлтенің иық қиықтарын қай бөлік жағынан көктейді?Пәлтенің иық қиықтарын қай бөлік жағынан қайымдайды?Иық қиықтарын біріктірген кезде пәлтенің алдына қонымдылық жасай ма? Егер жасаса, қандай аумақта?Иық қиықтарын біріктірген кезде пәлте арқасына қонымдылық жасай ма? Егер жасаса қандай аумақта?.Арқаның иық тігісіндегі қонымдылық жия үтіктелетін жердің көлемі қандай?Пәлтенің иық тігістерін өңдеген кезде шығуы мүмкін негізгі ақауларды санамалап бер. 5.13 және 5.14 тараушалар бойыншаҚайырма жағалардың бөлшектерін атап бер. Түймелігі қайырмаға дейінгі киім-кешектің қайырма жағасының қиықтар мен сызықтарының атауларын көрсет. Үстіңгі жағаны астыңғысымен ұшы мен ашық шеті бойынша біріктіретін амалдарды атап бер. Пәлтені дайындаған кезде барлық жағдайда астыңғы жағаға төсеме салына ма?Пәлтелі-костюм ассортимент тобындағы бұйымның мойындығымен жағаны біріктіру амалдарын атап бер. Егер үстіңгі жаға астыңғысына ашық шеті мен ұшынан әдіптеу тігісімен біріккен болса, үстіңгісін астыңғысымен қиғаш жөрмеудің техникалық шарттары қандай?Үстіңгі жағаны астыңғысымен бүгіліс тігісі арқылы қандай реттілікпен біріктіреді?5.15 және 5.16 тараушалар бойыншаКиім-кешектің мойындық қиығының ұзындығы мен жаға тіктемесі қиығының (қондырып тігу қиығы) ұзындығы бірдей болуы мүмкін бе?Киім-кешектің мойындығына жағаны қай бөлік жағынан қондыра көктейді?Жағаны мойындыққа қондыра көктеген кезде жағаның қонымдылығын қай жерлерге жасайды? Қонымдылықтың көлемі қандайЖағаны қондыра көктеген кезде киім-кешек мойындығының қонымдылығын қай жерлерге жасайды? Қонымдылықтың көлемі қандай?Киім-кешек мойындығына жағаны қондыра көктеудің сапасын қалай тексереді?Киім-кешек мойындығына жағаны қай бөлік жағынан қондырады?Киім-кешек мойындығымен жағаны ашық қиықты жапсыру тігісімен біріктірген кездегі реттілікті сипаттап бер. 5.17 тарауша бойыншаКиім-кешектің пәлтелі-костюмді ассортиментінде күлапараның атқаратын қызметі қандай?Пәлте күлапарасын өңдеу үшін қажет бөліктерді санамалап бер. Күлапара астарын қандай материалдан пішеді?Күлапарның қандай реттілікпен өңдейтінін сипаттап бер. 5.18 тарауша бойыншаӨңірастымен тұтас пішілген жағаның түрлерін санамалап бер. Өңірастымен тұтас пішілген жағалы киім-кешектерде үстіңгі жағаға ортаңғы тігіске жол беріле ме?Өңірастымен тұтас пішілген жағалы киім-кешектердегі жаға мен өңірастын өңдеудің технологиялық реттілігін сипаттап бер. 5.19 тарауша бойыншаОртаңғы қиықпен жеңнің үстіңгі бөлшектерін созып тартудың ережесін сипаттап бер. Алдыңғы қиық арқылы жеңнің үстіңгі бөлшектерін созып тартудың сапасын тексеру ережелері қандай?Пәлте жеңімен жең етегіндегі желімсіз төсемені біріктіру ережесін сипаттап бер. Пәлте жеңдерін өңдеудің ережелерін сипаттап бер. 5.20 тарауша бойыншаЖеңдегі оймакілтек түрлерін санамалап бер.Бүкпелі оймакілтегі бар жеңді өңдеудің реттілігін сипаттап бер. Шеті ашық оймакілтегі бар жеңді өңдеудің реттілігін сипаттап бер.Ашық оймакілтегі бар жеңді өңдеудің реттілігін сипаттап бер.Айырылған тігісте орналасқан оймакілтегі бар жеңді өңдеудің реттілігін сипаттап бер. 5.21 тарауша бойыншаПәлтелі-костюмді ассортименттегі киім-кешектердегі манжет түрлерін санамалап беріңдер. Пәлтенің қайырма манжеті мен манжет астарын пішудің ережесін атап бер. Қайырма манжеттің шеттерін әдіптеу тігісінің ені қандай?Қайырма манжетті өңдеу мен оны пәлте жеңімен біріктірудің реттілігін сипаттап бер. 5.22 тарауша бойыншаЖең астары қандай бөліктерден тұрады?Жең астарының алдыңғы қиықтарын қандай енде қайымдайды?Жең астарының алдыңғы қиықтары қай бөлік жағынан қайымдалады?Негізгі материалды жеңге қарап жең астарын дәлдеудің ережесін сипаттап бер.Жеңнің етек қиығына жең астарын қайып тіккен тігістің ені қандай?Жең етегінің қайырылған жерін бекітіп тігудің қандай амалдары таныс?5.23 тарауша бойыншаКиім-кешектің жең ойығы ұзындығын жеңтүптің ұзындығы қандай көлемде арттырады?Жеңтүп бойындағы қонымдылықтың көлемі неге тәуелді?Жеңтүп бойындағы қонымдылықты дұрыс реттеу үшін киім-кешектің жең ойығының ұзындығын қалай бөледі?Жеңтүп бойындағы қонымдылықты таратудың ережесін сипаттап бер. Жеңді киім-кешектің жең ойығына қай бөлік жағынан қондыра көктейді?Жеңді киім-кешектің жең ойығына қай бөлік жағынан қондырып тігеді? 5.24 тарауша бойыншаКиім-кешектің қандай бөліктеріне ішкі қалта салады? Ішкі қалта түймеліксіз болуы мүмкін бе?Іші қалтаға қалай қосымша беріктік үстемелуге болады (тұрақтылық)?Негізгі матадан пішілген жапырақшалы ішкі қалтаны өңдеу реттілігін сипаттап бер. Астарлы матадан пішілген жапырақшалы ішкі қалтаны өңдеу реттілігін сипаттап бер.  5.25 және 5.26 тараушалары бойыншаАстарлы материалдарға қандай талаптар қойылады?Астар қандай ұзындықта болуы керек?Пәлте астарын өңдеудің техникалық шарттары қандай?Киім-кешектің тысына қарап киім-кешектің астарын қалай дәлдейді?Өңірастының ішкі қиығына астарды қалай қосып көктейді?Киім-кешекке ілгішті қалай біріктіреді?Арқа астарныңы ортасы бойынша қатпар не үшін керек?Өңірастының ішкі қиығына астарды қайып тігетін тігістің ені қандай?Астарды киім-кешекпен біріктірудің сапасын қалай тексереді?Киім-кешектің соңына дейін әрлеуде қандай операциялар жүргізіледі? 6 тарауҚЫСҚЫ КИІМ-КЕШЕКТЕРДІ ӨҢДЕУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ6.1 ҚЫСТЫҚ ПӘЛТЕ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ МӘЛІМЕТҚыстық пәлтелердің модельдері сан алуан. Конструкциясы бойынша олар маусымдық пәлтелерге қарағанда жылытқыш төсемелерінің қосымша үстемелерінің болуымен ерекшеленеді. (конструкция сызбасын жасаған кезде). Дайындаудың технологиялық реттілігі маусымдық пәлтелерді даярлануымен негізінен ұқсас болып келеді. Жылытқыш астар мен тері бөліктерінің болуы ғана қосымша әрекет талап етеді. 6.1 суретте біртегіс боялған матадан тігілген, тік сұлбалы, жеңі қондырып тігілген әйелдердің қыстық пәлтесі көрсетілген. Пәлтенің алдыңғы жағында иық тігісінен басталған, қалталар өңделген бедерлер бар. Түймелігі жабық, орталықта орналасқан, бес ілмекпен түймесі бар. Арқасында тік бағытта орталық тігіс жүрген. Жеңі біртегіс, бүкіл ұзындығы тік кеткен, соңында тері манжеті орналасқан. Жағасы үлкен, қайырма, үстіңгі жағыс теріден. Алдының бедері және артының орталық тігісі мен өңірінде тігістен 1 см алшақтықта әрлеу тігіс жолағы жүргізілген. Жылытқыш төсемеге арналған материалдар жеңіл, арзан, өңдегенде қиындық тудырмайтын және жақсы жылытқыш қасиетке ие болуы керек. Көбінесе жылытқыш төсеме ретінде ватиндер мен синтетикалық көлемді маталар (синтепон), тері және т.б. қолданылады.          Арқа Алды      Жең           Дәке                                Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретқосып тігілген астарлы болса, онда ашық қиықты жапсырма тігіспен біріктіреді – б суреті. Тігістер ені 1-1,5 см jlflllі!f—j... : \в                      Бүйір тігісі    Сирек қайған инешаншымды тігіс жолақ      Жамбас сызығы    Жылытқыш төсеме Өңірасты   Өңірастының ішкі қиығы  Өңірасты Жылытқыш төсеме                    Үстіңгі жаға    Сирек қайған инешаншымдар Жылытқыш төсеме                      Киім-кешек тысы  Киім-кешек етегін астарлап тіккен тігіс жолақ   Астар    СИНТЕПОН (ВАТИН) ҚАБЫЛҒАН АСТАРДЫ ӨҢДЕУ ЖӘНЕ КИІМ-КЕШЕКПЕН БІРІКТІРУАстарлы жылытқыш төсемелерді біріктіру амалдарының ерекшеліктеріЖылытқыш төсемелі астрады екі амалмен біріктіреді. 1 амал – өндірістік. Астар мен жылытқыш төсемені (көбінесе синтепон) тұтас кенеппен көпинелі машина арқылы қабады. 2 амал – берік ететін төсеме мен астардың пішілген бөліктері қайымдалатын машинамен тігіледі. Жылытқыш төсеме қабылған астарды өңдеу және киім-кешекпен біріктіру тек бір-екі ерекшеліктерін қоспағанда маусымаралық пәлтенің астарын киім-кешекпен біріктірудегі өңдеу мен біріктіру операциялары тәрізді, атап айтқанда: ■ Арқасына астардағы қатпар салынбайды; ■Ережеге сай, астардың бүйір және иық қиықтарын қайра үтіктейтін қайымдау тігісімен немесе айырылған тігіспен (қиықтарды алдын ала тепшиді немесе тепшімейді) біріктіреді;■Етек сызығы бойынша шет ашық астар етегінің қиығын жөрмелген ашық қиыққа бүгіліс тігісімен бүгіп тігеді немесе жиектемелейді; ■Тігіс жуандығын кішірейту үшін астардың сыртқы қиықтарын алдын ала жиектемеленген өңірастының ішкі қиықтарымен/үстіңгі жаға тіктемесінің қиығымен біріктірген жөн.Синтепон (ватин)қабылған астарды өңдеуОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Астар мен жылытқыш төсеменің бөліктерін қайымдайтын машинамен қабу1.1. Жылытқыш төсеменің бөліктерін пішуЖылытқыш төсеменің бөліктерін тысының бөліктерімен сәйкестендіріп, қабу кезінде (барлық қиық бойынша) отырғызу үшін қосымша әдіпті есепкеалып пішеді. Жылытқыш төсемеге қосымша қабат қосылуы мүмкін (6.2 тараушаны қараңыз)—1.2. Астар бөліктерін пішуАстар бөліктерін барлық қиық бойынша отырғызу үшін қосымша әдіпті есептеп пішеді—1.3. Астарды жылытқыш төсемеге қиғаш жөрмеуЖылытқыш төсеменің бөліктеріне астар бөліктерін өңін жоғары қаратып салады және тік инешаншымдытігіс жолақпен бөлікті бойлай біріктіреді (инешаншым ұзындығы 5 см, тігіс жолақтар арақашықтығы 12-15 см) 12... 151.4. Астарға жылытқыш төсемені қабуАтар жағынан қабу жүреді. Қабу суретін астарға түсіреді - модель бойынша (тігіс жолақтарды жүргізетін сызықты сызғыш бойынша түсіреді). Содан соң бөліктерді үтіктейді және сызбаүлгі немесе киім-кеешк бойынша дәлдейді; артық материалдарды қиып тастайды/ J-І/1 1 '77ІІІ/_1 L_l 11 1 1 / ІІІ/1 1 1 \ -J- -4 — 1—\1 1 1 1\1 1 1 |\1 1 1 1 \ --І—1—1—1-1 Mіll 1 1 1 1 Mіl TІTlІ_l 1 1 u                                Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСуретЕгер бөліктерді қайымдайтынмашинамен қабатаны болса, онда жеңнің астарымен жылытқыш төсеме қабылмауына рұқсат. Бұл жағдайда тысының жеңі астар мен жылытқыш төсемеге машина немесе озық амалдар арқылы бірігеді (6.5 тараушаны қараңыз)—             н.ж.      Өңірасты      Өңірасты   Үстіңгіжаға Мата жолағы  Астар  Ілгіш                               Жең астары Киім-кешектің қабылған астары                   Бүйір тігісі бойынша бектіу  Шынтақ тігісі бойынша бекіту                      ЖЫЛЫТҚЫШ ТӨСЕМЕМЕН ЖЕҢДЕРДІ БІРІКТІРУ АМАЛДАРЫЖылытқыш төсемелі жеңдерді өңдеудің ерекшелігі болып өңдеудің реттілігі мен операцияны орындаудың техникалық шаттарындағы өзгерістер болып табылады.         Негізгі маталы жең      Астар            Астар  Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет 4. Жең астарының шынтақ қиықтары мен жылытқыш төсемені қайымдауЖең астарын жылытқыш төсемемен жоғары қаратып қабаттайды. Шынтақ қиықтарын (шынтақ аумағына)12... 15Астарffj/frf/Yі/'lpk Жеңнің үстіңгі бөлшегінен қонымдылық орнық- |v|////J$tX тырып) жеңнің төменгі бөлшегі жағынан 1 см енділасти локтя) со стороны нижней части рукава V j'l/' VVVVVVVVV'*^ YAT wwvwwwvwvyVs, енді тігіспен қайымдайды. УД/v VVVVVVW^PVV- Шынтақ тігісі аумағында жеңтүптен 12-15 см төмен vfyfvvvvvvvvv. және етек қиығынан 6-8 см жоғары жерде астар мен V s, V і V V V V V V V V V"’Прокладка* жылытқыш төсемені қайымдау жеке-жеке жүргізіледі. Тігістерді айыра үтіктейді6... 8  Ескерту. Жұқа маталы киім-кешектерде шынтақ қиықтарын жылытқыш төсемемен торлап тігеді, ал астрадың шынтақ қиықтарын бөлек қайымдайды. Тыс жеңін астармен және жылытқыш төсемемен қол арқылы біріктіру және өңдеуОперацияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Негізгі маталы жеңді өңдеуАлдыңғы тігіспен өңделген жең тетегіне төсемені тШ сай салады. Жеңнің щынтақ тігістері өңделеді Тыс жеңі\і    2. Тыс жеңінің шынтақ тігісін астар мен және жылытқыш төсемемен біріктіруБөліктерді теріс жағына айналдырады, Жең бөліктері мен жылытқыш төсемелі астарды шынтақ тігістерін қиыстыра отырып қабаттайды. Жылытқыш төсемем мен астардың шынтақ тігістерінің қосымша әдіптерін жеңнің шынтақ тігісінің қосымша әдібіне қайымдай-       Тыс жеңі       Жылытқыш төсеме                Астарды бастыру тігіс жолағы                                      Жең өңі  Жылытқыш төсеме  Жең астары      Тыс жеңі  Жең төсемесі  Астар  Жылытқыш төсеме    Операцияларды орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Теріден жасалған үстіңгі жағаны өңдеу1.1. Берік былғары матаданБерік былғары матадан жасалған тері жағаны ернеулі тіктеме қиығы бойынша бекітеді, оны машинаның жасырын тігісімен немесе қол арқылы қиғаш инешанммыен тігеді.Цигейкадан жасалған жағаға қосымша төсемелер төселмейдіІjllllf 1 1 1 г ' ' X Үстіңгі жаға )1.2. Жұқа және берік емес былғары матаданЖұқа былғары матадан жасалған тері жағаны мақта-маталы немесе тоқылмаған маталы төсемемен бекітеді. Төсемені жағамен сырылған тігіс жолақ арқылы ашық шетіне параллель біріктіреді; тігіс жолақтар арасының арақашықтығы 3-4 см~Vf' -«ЙЙД3... 4 Үстіңгі жаға, д,._'"‘ЯДлЛ-''-7^^                                Үстіңгі жаға Астыңғы жаға  Үстіңгі жаға Астыңғы жаға                        Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет1. Жағаны мойындықпен біріктіруЖағаны мойындыққа қондырады; жағаны мойындыққа қондырған тігісті маусымаралық пәлтелердегідей өңдейді. Жағаны қондырған кезде   Бүгіліс тігісі                                                             Өңірасты Өңірасты               Үстіңгі жаға   Астыңғы жаға         Астыңғы жағаның ұштары мен ашық шетінің қиықтарын Астыңғы жағаүстіңгі жағаның қосымша әдібімен айналдырып шығады және қиғаш инешаншыммен (1 см-ге3-4 инешаншым)немесе жасырын қайырма тігіспен тігеді (2 тігіс жолақ). Алды Өңірасты  Үстіңгі жағаның қиығын қиғаш немесеЖасырын инешаншыммен астарлап тігеді(3 тігіс жолақ).     Жағаны астыңғы жаға бөлшектерінбіріктірген тігіс бойынша астыңғы жаға жағынан қобырайтады (4 тігіс жолақ)      ТЕРІ МАНЖЕТТЕРДІ ӨҢДЕУ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ КИІМ-КЕШЕКПЕН БІРІКТІРУ АМАЛДАРЫОперацияларды орындаудың техникалық шарттарыСурет1 амал Манжеттерді бұл амалмен біріктіру үшін жең толық өңделген, яғни астар және жылытқыштөсемемен біріккен                                                     Жең   Манжет  Манжет астары             БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫКиім-кешектің жылытқыш төсемелері неше қабаттан тұруы мүмкін?Өңірастының ішкі қиықтары жиектемеленген, жылытқыш төмемелермен қабылған астарды киім-кешекпен біріктірудің реттілігін сипаттап бер. Тыс жеңдерімен жылытқыш төсеме мен астар жеңдерін біріктірудің және өңдеудің реттілігін сипаттап бер. Теріден жасалған манжеттерді өңдеу мен оларды жеңдерімен біріктірудің реттілігін сипаттап бер. Тері жағаны өңдеу және киім-кешекпен біріктірудің реттілігін сипаттап бер.  7 тарауТҮРЛІ ПІШІМДЕГІ ЖЕҢІ БАР КИІМ-КЕШЕКТЕРДІ ӨҢДЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ реглан пішіміндегі жеңі бар киім-кешектер Реглан пішіміндегі жеңі бар киім-кешектердің конструктивті ерекшеліктеріРеглан пішіміндегі жеңі бар киім-кешектердің негізгі ерекшелігі – мойыннан басталатын жең ойығының тұйықталмаған сызығы және киім-кешектің иық жақ бөлігімен тұтас пішілген жеңдер болуында (7.1 сур.). Мұндай жеңдер көлемі, пішіні, бөлшектену сызығының санына, етек сызығының жасалуына және әрленуіне байланысты әртүрлі болу мүмкін. Жалпақтығына байланысты жеңдер біркелкі кеңейтілген (қалпыт, кең және тар) және етек сызығы бойымен кеңейтілген болады. Бөлшектенудің бойлық сызық саны бойынша жеңдерді: бір тігісті (қымтаулы тігіспен мойыннан бастап иық сызығының бойымен) — 7.2, а сурет; екі тігісті (жоғарғы және төменгі тігістермен) — 7.2, б сурет және 7.1 сур., үш тгісті (жоғарғыы, алдыңғы және артқы (шынтақ) тігістермен) – 7.2 сур. Реглан пішіміндегі киім-кешек сұлбасы кез келген түрде болуы мүмкін.                 Реглан пішіміндегі екі тігісті жеңдері бар киім-кешектердің негізгі бөліктері7.3 суретте қондырылған жеңі бар киім-кешектерден ерекшеленетін реглан пішіміндегі жеңі бар киім-кешектердің бөліктері көрсетілген. Ойық қиықтарыҚиық және бөлік сызықтарының атаулары қондырылған жеңі бар киім-кешектердің атауларына сәйкес келеді. Астар бөліктерін киім-кешектің негізгі материалындағы бөлік пішініне сәйкес етіп кесіп пішеді. Технологиялық қосымша әдіптердің көлемі астар бөліктерінің қиықтарын қиюда әртүрлі болып келеді. Олар көптеген факторларға байланысты (қандай да бір түйіндерді өңдеуге, материалдардың қасиетіне және т.б.). Кейбір жағдайларда реглан пішімді жеңі бар киім-кешектер үшін астарды қондырылған жеңмен кесіп пішеді. Астар бөліктеріндегі бөлік, қиық және сызық атаулары киім-кешектің негізгі материалындағы бөлік атауларына сәйкес келеді. Реглан пішімді жеңі бар киім-кешектерді өңдеудің технологиялық ерекшеліктері Реглан пішімді жеңі бар киім-кешектерді өңдеуде технологиялық реттіліктің өзгеруі жеңдердің жоғарғы бөлігі мойындығының құрамдас бөлігі болуымен байланысты. Мұндай киім-кешектерді өңдеу реттілігінің екі негізгі нұсқасы болуы мүмкін.І нұсқа. Алдыңғы және артқы жағын өңдеп болғаннан кейін бүйір жақ қиықтарды біріктіреді, киім-кешектің төменгі жағын өңдейді және ойық бөліктерін жеңмен біріктіруге дайындайды; содан кейін өңделген жеңдерді қайып тігеді және жағаны киім-кешекпен біріктіреді. ІІ нұсқа. Жеңдердің төменгі тігістері киім-кешектің бүйір жақ тігістерімен бір қатарда тұрған киім-кешектерге қолданады. Алдымен жең бөліктерін киім-кешектің алдыңғы жақтың және артқы жақтың жең ойықтарымен біріктіреді, содан кейін жеңнің жоғарғы қиықтарын біріктіреді; жеңдердің төменгі қиықтарын сәйкесінше киім-кешектің бүйір жақ қиықтарымен біріктіреді, содан кейін мойынға жағаны қайып тігеді. 2. Тағы бір технологиялық ерекшелікке жеңдерді, жең ойықтарын өңдеу және жеңдерді ойықтармен біріктіру жатады. Киім өңірлерін, жағаларды, қалталарды, өңдеу бөліктерін және т.б. өңдеу қондырылған жеңі бар киім-кешектердегі бөліктер мен түйіндерді өңдеуден еш айырмашылығы жоқ.  Реглан пішіміндегі киім-кешектердегі жеңдерді, жең ойықтарын өңдеу және жең ойықтары бар жеңдерді біріктіру            Арқа Алды    Жасырын инешаншымдар         Алдыңғы бөлшек      Шынтақ бөлшегі        Шынтақ бөлшегі                                           Сирек қайған инешандшымдар Өңір төсемесі Өңірасты   ТҰТАС ПІШІЛГЕН ЖЕҢДЕРІ БАР КИІМ-КЕШЕКТЕРТұтас пішілген жеңдері бар киім-кешектердің конструктивті ерекшеліктері  Тұтас жеңдері бар киімнің алдыңғы және артқы бөліктерін жең бөліктерімен бірге тұтас етіп қиып пішеді. Тиісінше, мұндай киім-кешектерде ойық сызықтары болмайды. Мұндай пішімдегі киім-кешектердің бірнеше негізгі құрылымы болады: қиындысы жоқ жеңмен, ромб тәріздес немесе тікбұрышты қиындымен (7.6, а суретін қараңыз); жеңнің төменгі бөлігіне өтетін қиындымен (7.6, б суретін қараңыз); киім-кешектің тілмелі бүйір бөлігіне өтетін қиындымен (7.6, в суретін қараңыз).Тұтас жеңдері келесідей болуы мүмкін: тігіссіз (иыққа жамылатын жамылғы тәрізді), бір тігісті (жоғарғы тігіс қатысында тұтас), екі немесе үш тігісті. Тұтас жеңдері бар киім-кешектердің сұлбалық пішіні түрлі болуы мүмкін. Тұтас жеңдері бар киімдерді өңдеу тәсілдері қондырылған жеңдері бар киім-кешектерді өңдеумен бірдей. Басты айырмашылық – жеңдерді киім-кешектердің ойықтарымен біріктіру операциясы болмайды және қиындылары бар киім-кешектерге қиындыларды киім-кешекпен біріктіру операциясы қосылады. Бұл бөлімде тұтас пішілген екі тігісті ромб тәріздес қиындысы бар жеңдері бар киім-кешектерді әзірлеудің кейбір ерекшеліктері қарастырылған.  7.7 сур. СуреттікіЖеңнің жоғарғы қиықтарыАртқы бөлігіҚолтық қиындысына арналған ойықЖеңнің төменгі қиықтары Қолтық қиындысыАлдыңғы бөлікн.жн.ж.Жіңішке қапсырма сызығы  Тұтас пішілген жеңдері бар киім-кешектерді пішімдеудің негізгі бөліктері7.7-суретте қондырылған жеңдері бар киім-кешек бөлшектерінен ерекшеленетін тұтас пішілген жеңдері бар киім-кешектердің бөлшектері көрсетілген. Қиықтар мен сызықтардың атаулары қондырылған жеңдері бар киім-кешек бөлшектерінің атауына сәйкес келеді. Төсеме бөлшектерін киім-кешектің негізгі материалындағы бөлшектер пішіміне сәйкес қиып пішеді. Кей жағдайларда тұтас пішілген жеңдері бар киім-кешектер үшін төсемді қондырылған жеңдермен бірге қиып пішеді. Бөлшектер, қиықтар мен сызықтардың атаулары киім-кешектің негізі материалындағы бөлшек атауларына сәйкес келеді. Операцияны орындаудың техникалық шарттарыСурет 1. Өңдеу реттілігінің өзгерістеріЖеңдерді қондыру операциялары алынып тасталады; қиындыларды киім-кешекпен біріктіру операцияары қосылады (қиындылары ар киім-кешектерде) —Жеңдердің жоғарғы қиықтарының ЫЖӨ-сі Алдыңғы жақтың бөліктерін беткі жақтарымен ішке қарата бүктейді, қиықтарды қиыстырады және жеңдердің алдыңғы жақтарын иық тұсынн бастап, шыгтақ тұсына дейін 5...6 см-ге жетпей жоғарғы қиықтар бойынша тартады. Бір мезетте қондырылған жең ойығының сызық тұсындағы материалдың босаңдау жерін үтіктейді. Содан кейін басқа бөлшек жақтан ЫЖӨ қайталанады. Пішінін бекіту үшін бөлшектерді ажыратады және әрқайсысын жеке-жеке үтіктейді. Тура солай жеңдердің артқы бөліктерін арқа жақтағы бөлікпен қосып үтіктейді. Шынтақ сызығы . '/ \ ; \   Жеңдердің төменгі қиықтарының ЫЖӨ-сіЖеңдердің алдыңғы бөліктеріндегі төменгі қиықтарды алдыңғы бүкпе сызықтарына дейін тартады және и жеңдердің артқы бөліктеріндегі төменгі қиықтарды шынтақ бүкпелеріне дейін үтіктейді. —4. Ойық сызығының бойымен жиек салу Алдыңғы және артқы бөліктердегі ойық сызықтарының бойымен созылудан алдын ала сақтану үшін және жасалған пішінді сақтау үшін жиек салып, оны жасырын қабу арқылы арнайы машинада немесе қолмен тігеді. Кейбір үлгілер үшін жиек салу қарастырылмайды.  К/ЖиекТұтас жеңдері бар киім-кешектерді өңдеудің технологиялық ерекшеліктері         Арқа                                            Көмкерме әдіп Көмкерме әдіпКиім-кешектің теріс жағыҚолтық қиындысыКөмкерме әдіп          суреттікіКөмкерме әдіпЖеңнің төменгі тігісіҚолтық қиындысыКөмкерме әдіпті қайып тігу тігісіҚолтық қиындысын қайып тігу тігісіБүйір тігісі  Беткі жағыҚолтық қиындысы Сирек қайған инешаншымдарӨңірастыҮстіңгі тігісӨңір төсемесі               Операцияны орындауың техникалық шарттары Сурет9. Жоғарғы иық қаптамаларын тігу   Сирек қаю /Г \чЖоғарғы иық қаптамасын қаптаманың ортаңғы тұсын иықтың жоғарғы тігісімен сәйкестендіре отырып, киім-кешектің иық бөлігіне ішкі жағынан тігеді; қаптаманы сирек қаю арқылы жоғарғы тігістің қосымша әдібіне тігеді. Қаптама шеттерін қиғаш көктей отырып, ернеу төсеміне тігеді. Тігіс беткі жағынан көрінбейді. (Т\І а' қиғаш 1 қабу1 л 9. Астарды киім-кешекпен біріктіру Астарды киім-кешекке жалпы ереже бойынша біріктіеді.   БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫРеглан пішіміндегі жеңдері бар киім-кешектердің негізгі ерекшеліктерін атап көрсет. Реглан пішіміндегі жеңдері бар киім-кешектердің сызықтары мен қиықтарын атап көрсет.Реглан пішіміндегі жеңдерді өңдеудің реттілігін сипаттап бер. Реглан пішіміндегі жеңдердің киім-кешектің жең ойықтарымен бірігу ережесін айтып бер. Тұтас пішілген жеңдері бар киім-кешектердің негізгі ерекшеліктерін атап бер.Тұтас пішілген жеңдері бар киім-кешектер бөліктерінің сызықтары мен қиықтарын атап бер.   8 ТАРАУБЕЛДЕМШЕЛЕРДІ ӨҢДЕУ  БЕЛДЕМШЕ МОДЕЛЬДЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СИПАТТАМАСЫ Белдемше модельдері. Белдемшелер белдікті киім-кешекке жатады. Оларды желет, бешпетпен бірге немесе жеке киім түрінде тігеді.Сұлбасына қарай белдемшелерді тік және коникалы деп бөлуге болады.Тік белдемшелер (8.1-сур.) түрлі оймакілтектермен, бедерлермен, бүгілген және үтіктелген қыртыстармен немесе бүрмелермен орындалуы мүмкін.Коникалы белдемшелер (кең) (8.2-сур.): клеш, «қоңырау», «жартылай күн», «күн» және т.б. болуы мүмкін.Біріктіру тігістерінің санына байланысты белдемшелер тігіссіз («күн», қаусырмасы бар белдемшелер), бір, екі, төрт, сегіз және көп тігісті болып бөлінеді.Белдемшенің әшекейлері ретінде бедер, иніштер, қиықтар, кестелер, бастырмалар, қалталар және т.б. болуы мүмкін.Белдемшенің ілгектері сыдырма ілгек, ілмек және түйме, шыртылдақ түрінде болуы мүмкін. Ілгек белдемшенің сол жақ бүйірінде, артқы ортаңғы тігісте және т.б. орналасуы мүмкін.  8.2 сур.Белдемшелердегі жоғарғы қиықты белдікпен, корсаж таспасымен, көмкерме әдіппен, созылмалы тоқыма баумен өңдейді.Белдемшелердегі төменгі қиықты ашық немесе жабық қиықпен, тоқыма баумен, жиектемелі тігіспен қайыра отырып тігіспен өңдейді. Үлгінің сыртқы түрінің сипаттамасы. 8.3 а суретінде төменгі жағына қарай аздап кеңейтілген белдемше көрсетілген. Белдемшенің артқы бөлігінде ортаңғы тігістің төменгі жағында оймакілтек жасалған (1-үлгі)Белдемшенің алдыңғы және артқы бөлігінде белден төмен қарай екі қымтаулы тігіс жүргізілген.  8.3 сур.Сыдырма ілгек – сол жақ бүйір тігісте. Белдемше тұтас пішілген белдікпен орындалған.  8.3, б-суретінде кең, түзу, бір тігісті, бел тұсында бүрмелері бар белдемше көрсетілген (2-үлгі). Сыдырма ілгек белдемшенің артқы бөлігіндегі ортаңғы тігіске жасалған. Жоғарғы қиығы қайып тігілген белдікпен өңделген. ПІШІМ БӨЛІКТЕРІ. БЕЛДЕМШЕНІ ТІГУГЕ ДАЙЫНДАУ Пішім бөліктері. Сызықтар мен қиықтардың атаулары Пішім бөлшектерінің саны және пішіні белдемше үлгісіне байланысты болады. Белдемшенің жоғарғы жағын пішімдудің негізгі бөліктеріне алдыңғы және артқы ені, белдік жатады.Астар матасынан белдемшеге арнап астар, қалта бөлшектерін, ілгіштер және т.б. кесіп пішеді.Астар материалдарынан белдікті қатайтуға арналған бөліктер, қалта бөлшектерін, ілгектер және т.б. қиып пішеді. Белдіктің астары ретінде кез келген корсажды таспаны қолдануға болады. 8.4-сур.Белдемшенің артқы еніБелдемшенің алдыңғы ені Белдемше пішіміндегі қиық бөлшектер мен қиықтардың атаулары (8.4-сур.): 1 — белдемше енінің ортаңғы сызығы; 2 — етек қиғы; 3 — бүйір жақ ойығы; 4 — жоғарғы қиық; 5 — алдыңғы қымтаулы тігіс; 6 — артқы қымтаулы тігіс.Белдемшені тігуге дайындау Белдемшені тігуге дайындауда:1)мыналарды анықтайды: негізгі мата, астар, төсеме пішімдерінің бөлшектерінің болуы; бөлшектерді қиып пішудің дұрыстығын – негіз жібінің бағыты, түктің жатысы, мата суреті; кездеме ақаулығының бар-жоғы, олардың орналасу жерлері; қымтаулы тігістердің, бедерлердің, иініштердің, қатпарлардың, қалталардың орналасқан жерлері.2)сызықтарды бір бөлшектен екіншісіне көшірме қабу арқылы, түйреуіштердің көмегімен және т.б. көмегімен көшіреді.■қымтаулы тігістерді, бедерлерді, иніштерді, қатпарларды, қалталарды өңдейді:■қымтаулы тігістер белдемшенің бел және мықын тұсында керек пішінге қол жеткізу үшін қажет. Олардың саны үлгіге және тапсырыс берушінің дене пішініне байланысты болады. қымтаулы тігістерді бел тұсындағы қиықтан қайып тігеді; әдетте бөлшектің ортасына қарай қайыра үтіктейді; ■бедерлерді, иніштері техникалық талаптарға сай өңдейді. Қиықтарды ілмек тігіспен тігеді (немесе) жиектейді;■белдемшелердегі бүрмелерді қимыл еркіндігін қамтамасыз ету үшін, бел тұсында жабысып тұруы үшін және әшекейлеу үшін пайдаланады;■қалталарды жеңіл әйел киіміндегі қалталарды өңдеу техникалық талаптарына сәйкес өңдейді;3)тігістерді біріктірудің реттілігін анықтайды, ол ілгек түріне байланысты болады:■егер ілгек ілгіш немесе ілгектерге салынса, бүйір қиықтарын ілгекті өңдегеннен кейін қайып тігеді;■егер сыдырма-ілгек қарастырылған болса, бүйір қиықтарын ілгекті өңдегенге дейін қайып тігеді.Белдемшелердегі тігістерді қайым тігіспен, бастырма тігіспен және сырып тігумен өңдейді. Тігісті таңдау үлгіге, тапсырыс берушінің қалауына және матаның түріне байланысты болады. БЕЛДЕМШЕ ТІГІСТЕРІН ӨҢДЕУ Егер белдемшелердегі бойлық тігістерінің әдіптерін үтіктесе, онда олардың қиықтарын бөлшек қиықтарын қайып тіккеннен кейін немесе қайып тігумен қатар тепшиді. Егер тігіс әдіптері айыра үтіктелген, олардың қиықтарын қайып тіккенге дейін тепшиді.Белдемшенің алдыңғы және артқы бөліктерін беткі жақтарын ішке қарата бүктейді, қиықтар мен қорытынды белгілерді қиыстырады, бойлық қиықтарды ені 1...1,5 см болатын тігістермен қиғаш көктейді және қайып тігеді 8.5-сур.Киімді жеке тапсырыспен тіккен уақыта тігіс ені бұдан да үлкен болуы мүмкін. Егер өңделетін тігісте ілгек қарастырылған болса, онда қиықтарды тек ілгектің ұзындығын анықтайтын белгіге дейін қайып тігеді. Ілгек тұсындағы көктеу жолақтары алынбайды.Үлгідегі тігісерді айыра үтіктейді немесе айыра үтіктейді. Ілгек салынатын тігісті ұзына бойына айыра үіктейді және содан кейін ілгек тұсында қалдырылған көктеу жолағын алып тастайды.Етек ағына қарай кең пішілген белдемшелердегі қиықтарды етектің бүгілетін жеріне дейін қиықтармен параллель орналастыра отырып қайырып тігеді. Қосымша әдіп қиықтарын етекке қайырғанда қайым тігіс негізгі бөлшектеріне және етектің бүгілген жеріне сәйкес келетіндей етіп қайып тігеді – 8.5 а,б.Егер үлгіде тігіс бойымен өңделген тігіс жолағын жүргізу қарастырылса, оны тігістен белгіленген қашықта орындайды.БЕЛДЕМШЕЛЕРДЕГІ ТҮЙМЕЛІКТІ ӨҢДЕУ Белдемше тігісіндегі сыдырма-түймелікті өңдеудің ерекшеліктері Белдемшелердегі ілгек бөлшектері дәл әрі мықты байланыстырып тұруы керек. Сыдырма-түймелікті әдетте белдемшенің бүйір жақ тігісіне немесе белдемшенің артқы бөлігіндегі ортаңғы тігіске қондырады; үлгісі бойынша ілгек белдемшенің алдыңғы бөлігіндегі ортаңғы тігісте орналасуы мүмкін. Ілгекті киім-кешектің беткі жағынан киім-кешек материалының түсіне сай таңдалған жіптермен, машинамен тігіс жолағын сала отырып, қайыра тігеді (жасырын ілгек-сыдырмадан басқа).Сыдырма-түймелікті киім-кешекпен біріктірерде арнайы құралдарды қолданған дұрыс.Егер киім-кешектің үлгісімен басқаша көзделмесе, сыдырма-түймелікті оның түйіндері киім-кешектің беткі жағынан көрінбетіндей етіп қайып тігеді.2. Сыдырма-түймелік орналасатын тігісті өңдеу кезінде сыдырма-ілгектің ұзындығына сәйкес келетін қайып тігілмеген жер қалдырады.Тепшілген қиықтары бар тігістің қосымша әдіптерін тігіс бойымен дайын түрінде үтіктейді.3. Киім-кешектің ішкі жағының бүгілген жерінен сыдырма-ілгекті беткі жағын жоғары қарата салады. Оны белдемшенің жоғарғы қиығына, сыдырманың жоғарғы шектеуіштері белдікті қайып тігу тігіс жолағына түспейтіндей етіп салады (шамамен 1,2.1,5 см қашықтықта).Сыдырма-түймелікті белдемшеге түрлі тәсілдермен қосып көктейді және қайып тігеді:■ қайып тігу жолақтары белдемшенің ілгек бүгілген жерінен бірдей қашықтықта жүргзілген (8.6-сур., а); 8.7-сур.■Қайып тігілген тігіс жолақтары бір бөлшектің бір жаққа ығысытырылуымен жүргізілген (8.6-сур., б);■Қайып тігілген тігіс жолақтары белдемшенің ілгек сықытарының бойымен дәл жүргізілген. (жасырын сыдырма-ілгек — ішкі жағында орналасқан түйіндерімен) (8.6-сур., в).Сыдырма-ілгекті қайып тіккен соң уақытша тігіс жолақтарын алып тастайды, түйінді үтіктейді. Қосымша әдіптелген тігістердегі сыдырма-ілгек таспаларының ішкі жақтарын бастыра тігу мүмкін (8.7-сур.).  Сыдырма-түймелікті өңдеу амалдары                                            Сыдырма-түймелік ұзындығы Белдемше түймелігінің ұзындығы                                                                        Ілгіш                          Дайын күйіндегі белдік ұзындығы  Өту белдігінің ұзындығы   Төсеме      'HІ 1'! 0,5...0,7 \ Г\ 11 11 0,5 ...0,7 ц ' = = ( L       Төсеме Белдіңтің теріс жағы  Белдемшенің өңі                                     АСТАРЫ БАР БЕЛДЕМШЕНІ ӨҢДЕУПәлтелік-костюмдік ассортиментті бұйымдардағы белдемшені астармен өңдейді. Астар бұйымның орнықтылығын қамтамасыз етеді, үйкелісті азайтады және тігістерді жабады. Белдемшелердің астарларының бөлшектерін (астарларды алдын ала декатировкалайды) тыс бөлшегі түрінде пішеді.Тілік күлтесі бар белдемшелердің астарларын бел сызығынан төмен тілік күлтеге қосымша әдіпсіз (8.8-ші сурет) пішеді.Егер белдемше мықынды қынап тұрмаса (бүрмелеу, күлтелеу және қатпарлау есебінен) онда белдемшенің астарын белді қынап тұратын төмен қарай біраз кеңейтіп немесе онсыз, яғни, түзу белдемше пішінінде пішеді (8.8-ші, б сурет) Дайын түрдегі белдемшенің астарының ұзындығы белдемшенің етегінің бүгілген жерінің ортасына дейін (8.9-шы а сурет) немесе егер белдемше ұзын болса белдемшеден айтарлықтай қысқа болуы мүмкін. Астардағы қымтаулы тігісті белдемшедегі қымтаулы тігістің деңгейінде орналастырады; қымтаулы тігістерді қайып тігеді және олардың қосымша әдіптерін 8.9 сур.негізгі материалдан жасалған белдемшедегі қымтаулы тігістердің қарама қарсы жағына үтіктейді (8.10-шы, а сурет). Астардағы қымтаулы тігістерді қайып тікпеуге, оларды қатпар түрінде салуға да болады – 8.10, б сурет.Белдемше астарының бөлшектерінің тігістерін белдемшеде сыдырма өңделген аумағын қайып тікпей қалдырып, ені 1,5 см тігіспен үстінің бөлшектері сияқты қайып тігеді.  Белдемше астарының бөлшектерінің қиықтарын тепшиді.Астардағы сыдырма қиықтарын жабық немесе ашық қиықпен (тігіс ені 0,7 см) бүгіп тігу арқылы бүктеп тігеді – 8.11-сурет.Егер астарда оймакілтек болса, оларды да жабық немесе ашық қиықпен бүгіп тігу арқылы өңдейді (8.12-сурет).Белдемшенің астарының етегін жабық қиықпен бүгіп тігу арқылы өңдейді (астардағы оймакілтектерді өңдеген соң) - 8.12-сурет.Астарды теріс жағын үстіне қаратып, белдемшені (үстіңгі қиығы өңделмеген) теріс жағын үстіне қаратып айналдырады. Белдемшені астарға бір біріне теріс жағымен қояды, қиықтарын, бүйірлік тігістерін, ортаңғы сызықтарын, қымтаулы тігістерін сәйкестендіреді және астарды белдемшеге жоғарғы қиықтың қосымша әдібімен ені 0,5...0,7 см тігіспен қайып тігеді (8.13-сурет). Егер астарда қымтаулы тігіс орнына қатпарлар жасалатын болса оларды белдемшенің қымтаулы тігістерінің үстінен салады.Астардың жоғары жағына бүйір тігістеріне екі дайын ілгішті орналастырады. Сыдырманың шетінде астар сыдырма түймеліктің таспасын оның енінің жартысына жабуы тиіс. Астарды қайып тіккен соң белдікті қайып тігеді (8.5 бөлім. қараңыз) – 8.14-сурет.                                Белдемше астары Белдемше астары Белдемше   Ескертпе. Астар белдемшеге қолмен сыдырманың шетімен, оймакілтектің төменіне және шетіне жапсыра тігілуі мүмкін.Егер белдемше жұқа материалдан жасалса, онда оны астармен басқа тәсілмен біріктіреді. Қосып тігілген белдікті жалпы ережелер бойынша өңдейді (8.5 бөлім. қараңыз) және оны белдікке қайып тігеді (8.15, а суретттегі 1 тігіс жолағы); ал белдіктің екінші бойлық қиығына (белдіктің астарына) белдемшенің астарын 2 тігіс жолағын (тігіс ені 0,9 см) қайып тігеді, қиықтарды және бақылау белгілерін сәйкестендіріп (егер қымтаулы тігіс қайып тігілмеген болса) қатпарлар салып, (белдік пен астардың арасына) ілгіштер салып тігеді, астардағы сыдырманың шеттері сыдырма түймеліктің енінің жартысына дейін жетуі тиіс; қайып тігу тігістерін белдемшенің астары жаққа бағыттайды; белдіктің астарын белдемшенің астарымен бірге белдемшенің теріс жағына қайырады және қайып тігу тігісіне (3 тігіс жолағы) немесе белдіктің шетіне одан 0,2 см қашықтықта бастыра тігеді ( 8.15, б сурет).БЕЛДЕМШЕНІ СОҢЫНА ДЕЙІН ӘРЛЕУБелдемшені тазалайды, уақытша қолданған тігіс жолақтарын алып тастайды, ілгектерді тепшиді, белдемшені үтіктейді оған түймелерді және/немесе басқа фурнитураларды қадайды.БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫБелдемшенің сыртқы түрін сипатта.Белдемшенің қиықтарын өңдеу ережелерін сипатта.Белдемшенің бүйірлік қиықтарын біріктіру ережелері қандай?Белдемшеде сыдырма түймелік қай жерінде болуы мүмкін?Белдемшеге сыдырма түймелікті қандай түсті жіппен қайып тігеді? Сыдырма түймеліктің буындары белдемшенің түймелігінің шетіне қатысты қалай орналасуы керек?Белдемшенің жоғарғы қиығын қандай тәсілдермен өңдеуге болады?Белдемшенің жоғарғы қиығын қосып тігілген белдікпен өңдеу үдерісін сипатта.Белдемшенің жоғарғы қиығын пішілген көмкерме әдіппен өңдеу үдерісін сипатта.Белдемшені белдемше астарымен біріктірудің ерекшелігін сипаттаңыз.Белдемшені соңғы әрлеу үдерісін сипаттаңыз.  9 тарауШАЛБАРЛАРДЫ ӨҢДЕУШАЛБАР МОДЕЛЬДЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СИПАТТАМАЛАРЫ Шалбар модельдері (9.1 сур.). Шалбарлар жеңе өзі бір киімнің түрі болып та немесе костюмнің құрамбас бөлігі болып та табылады. Оларды сәндік үшін және күнделікті киюге болады. Пішін, ұзындық, сұлбасы шалбардфі сән үлгісіне байланысты: кеңейтілген, тарылған, белдеумен, белбеусіз, сыдырма-түймелікті, түйме мен ілмекті түймелігі бар, шалбр балағында манжеті бар және онсыз. Конструкциясына байланысты шалбарларды балағы сыртқа шыққан (аяқ-киімнің сыртына шығарып киеді), етіктің ішіне салынған (шалбар-галифе пішінінде), спорттық шалбарлар (шаңғы тебуге арналған, гольф ойыны үшін, шолақ шалбар және т.т) деп бөледі.  9.2 сур.Шалбардың сыртқы түр сипаттамасы. 9.2 суретте күнделікті киюге арналған шалбар көрсетілген, жоғары жағында белі қосып тігілген, алдыңғы бөлшегінің жиегінде тілінген бүйір қалталалар орналасқан, алдыңғы орта тігісінде сыдырма түймелік және металды ілмегі бар түймелік пен металды ілгіші белдігінде орналасқан. Белбеуді ұстап тұру үшін белдікке бес бастырма тігілген. Шалбардың алдыңғы бөлшектерінде шалбардың алдыңғы бүгілген жерінен өтетін мықын сызығы бойынша екі қымтаулы тігіс жүргізілген. Шалбардың артқы бөлшегінде мықын сызығы бойынша қымтаулы тігісі бар, шалбардың оң жағының артқы бөлшегінде жиекте тілк қалта орналасқан. Шалбар балағында манжет жоқ. ШАЛБАР БӨЛІКТЕРІ. БӨЛІКТЕРДІҢ СЫЗЫҚТАРЫ МЕН ҚИЫҚТАРЫНЫҢ АТАУЛАРЫ. ШАЛБАРДЫ ТІГУГЕ ДАЙЫНДАУПішім бөліктері және оларды пішудің техникалық шарттары. Пішім бөліктерінің қиық атауларыПішім бөліктері. Сызықтар мен қиықтар атаулары. Піщім бөліктеріндегі матреиалдардың бойлық бағыты және бойлық бағыттан жіберілетін ауытқулар Сурет1. Негізгі материалдан алынған шалбар бөліктері1.1. Шалбардың бір жағының алдыңғы бөлшегіШалбардың бір жағы – дененің төменгі бөлшегі мен аяқты оң және сол жағынан жауып тұратын тігін бұйымының бөлігі. Шалбардың бір жағы алдыңғы және артқы бөлшектердн тұруы мүмкін (ГОСТ 22977—89).Сызықтар мен қиықтар: 1 – 2 – үстіңгі қиық; 2 – 3 – бүйір қиықтары; 4 - 5 — қадамды қиық; 5 - 6 — ортаңғы қиық; 6 -1 — алдыңғы қиық; 7 — қымтаулы тігіс сызығы; а — шалбардың алдыңғы бүгілісінің сызығы; б — балақтың қайырылған сызығы; в — тізе сызығы.                         7-ден артық емес20-дан артық емес                                                                                                       Сонымен қатар арнайы қолданбаоы  Пішім бөліктері. Сызықтар мен қиықтар атаулары. Піщім бөліктеріндегі матреиалдардың бойлық бағыты және бойлық бағыттан жіберілетін ауытқулар СуретНегіз жібі шалбардың артқыбөлшегіндегідей өтеді. Жіберілетін ауытқулар — тек біртегіс боялған маталар үшін — 10 % 4. Төсеме материалды щалбар бөліктері4.1. Сыдырма жапқыш төсемесіНегіз жібі ішкі қиыққа параллель өтеді —Шалбарды тігуге дайындауШалбарды тігу дайындамас бұрын модельге қатысты техникалық құжатнамамен танысу керек; пішім бөліктерінің түгел екенін тексеру, бөліктердің дұрыс пішілгендігі, техникалық кемшіліктердің бар-жоғын тексеру қажет; бір бөліктен екіншісіне сызықтарды көшурі керек. ШАЛБАРДЫҢ ҰСАҚ БӨЛІКТЕРІН ӨҢДЕУ. ЖАЛҒАМАЛАРДЫ ҚАЙЫП ТІГУ ЖӘНЕ ҚЫМТАУЛЫ ТІГІСТЕРДІ ӨҢДЕУҰсақ бөліктерді өңдеу              Мен бүгілген жерден   Операцияны орындуадың техникалық шарттары Сурет2. Бастырмаларды өңдеуТШ сай өңделеді (3.1 тараушаны қараңыз) —3. Қалталардың бөліктерін өңдеуТШ сай өңделеді (3.1 тараушаны қараңыз) —                                                                                                                                          ШАЛБАР ҚИЫҚТАРЫН ӨҢДЕУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІШалбар қалталарының үш әртүрлі түрінің өңдеу технологиясын қарастырамыз: клапанды артқы тілік қалта, шалбардың алдыңғы бөліктеріндегі қарапайым жиектегі қалта, қалтаның алдыңғы бөлшектеріндегі қарпайым жиектегі қалта және бүйір бөлшегі нен тілік қалталарды қарастырамыз. Артқы тілік қалтаны өңдеудің келесідей ерекшеліктері бар:1)Үлескер болмайды, оның қызметін қалта астары атқарады;2)Қалта астарының үстіңгі қиығы белдікті қайып тіккен тігіске кіреді;3)Қвалтаға түймелік тағылады;4)Қалта астарының қиықтарын қосарлы жіппен қайымдайды, жиектемелейді немесе тепшиді;5)Қалта астарының өңі (егер ол жібек маталы болса) шалбардың теріс жағына қарауы керек.           Қалта Астары н.ж. Ойып түсіретін әдіпті бастыратын орын                                   Көмкерме әдіп  Қалта астары                                    Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет1. Пішім бөліктерін тексеруҚалтаның көмкерме әдіптері – негізгі маталы екі бөлік. Негіз жібі бөлікті бойлай өтеді. Көмкерме әдіп н. ж.       Қалтаның үстіңгі қиығы               Дайын күйіндегі қалта       Операцияны орындаудың техникалық шарттары СуретНегізгі маталы ойып түсірілге әдіп — негізгі матадан пілішген бөлік. Негіз жібі шалбардың алдыңғы бөлшегіндегідей өтеді.Қалта астары — астарлы матадан пішілген бөлік; үстіңгі және бүйір қиықтары шалбардың алдыңғы бөлшегінің үстіңгі және бүйір қиықтарымен сәйкесетіндей етіп пішеді. Негіз жібі қолты қалтаға апаратын бағыт бойынша өтеді Қалта астары Ойып түсірілген әдіп2. Қалта аузын өлшеп белгілеуҚалта аузын үш негізгі және екі көмекші сызықпен белгілейді; көмекші сызықтар арасының алшақтығы жиек енін төртке көбейткенге тең (3.4.4 тараушаны қараңыз) ІJ///Ч-і- 3. Шалбардың алдыңғы бөлшегіне қалта астарын қиғаш жөрмеуАстарды үстіңгі және бүйір қиықтары шалбардың сәйкес қиықтарымен сәйкесетіндей етіп тері жағынан жаяды, ал көлбеу қиығы қалта аузы сызығын 1,5-2 см жауып тұрады. Шалбардың үстіңгі қиығына параллель екі сызықпен қиғаш жөрмейді: 1- үстіңгі қиықтан 1 см төмен; 2 – қалта ұшынан 1 см төмен 2.„2,5 1 ІІІп 1 4. Көмкерме әдіпті қайыра үтіктеуКөмкерме әдіпті өңір сыртқа қаратып бүгеді (алдыңғысын 1/3 енде, бүйірін тура ортасынан) және қайыра үтіктейді Көмкерме әдіптің 1/3 ені Бүйір көмкерме әдібі Алдыңғы көмкерме әдіп5. Көмкерме әдіптерді қосып тгу және қайып тігуКөмкерме әдіптерді бүгілістерін көмекші сызықтарға төсеп, қосып тігеді және бүгілістен 0,5 см алшақтықта қайып тігеді. Тігістерді көмкерме әдіпке қайырады (3.4.4 тарауша, 4 тармақшаны қараңыз) —6. Тігіс жолақтар арасында негізгі бөлікті тілу. Жиекті айналдыра жөрмеу, қалта ұштарын бекіту Тігіс жолақтар арасында негізгі бөлікті тілу, жиекті айналдыра жөрмеу, қалта ұштарын бекіту қалтаны өңдеудің ТШ сай орындалады (3.4.4 тараушаны қараңыз) —                             Дайын күйіндегі қалта                                                                   н.ж.                            Шалбардың оң бөлшегі Дайын күйдегі түймелік сызығы                     Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет1. Шалбардың алдыңғы орта қиықтарын қайымдауШалбардың алдыңғы бөлшегінің ортаңғы қиықтарын тігіс жолақты бақылау белгісінен бастап және қадам қиықтарына                                                             ()                                                          Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет1. Шалбарды белдігімен біріктіруге дайындауБарлық қалталар өңделген, шалбар астарының үстіңгі қиықтары шалбардың үстіңгі қиықтарына бекіген.Шалбар түймелігі өңделген.Бүйір және қадам тігістері өңделген.Шалбардың үстіңгі қиығы өлшенген және дәлдеп қиылған —2. Белдікті пішуБелдіктің (екі бөлшекті) ұзындығын шалбардың бңр жағының үстіңгі қиығының ұзындығына (егер бар болса өтпелі белдіктің ұзындығы мен сыдырма жаппқыштың енін қоса есептейді) белдік бөлшектерінің үстіңгі қиықтары өңдеуге керек қосымша әдіпті қосқан ұзындықта пішеді. Пішімдегі белдік бөлшегінің ені дайын күйіндегісіне тігіс үшін 2 см қосқанға тең —3. Бастырмаларды орналастыруБеліктегі бастырмалар саны 5-6 немесе одан көп. Оларды былай ораластырады: екі бастырма – шалбардың алдыңғы бөлшегінде,;екеуі – шалбардың артқы бөлшегі жағынан бүйір тігістерінде;                                             Белдік                   Белдік Дайын күйіндегі белдік ені                                                  Тігілуінің ерекшеліктері СуретБелдіктің қосымша әдібі мен гульфикті белдік таспасына қарай қайырады; шалбармен гульфикті әрлеп-бекітетін тігіс жолағы арқылы, ал белдік қосымша әдібін екі тесік бекітпе арқылы біріктіреді, Жиектеме жолағының ұшын теріс жағына қайырады және бекітеді                Дайын күйіндегі түймелік шеті              Дайын күйіндегі белдік енінің сызығы   Дайын күйіндегі түймелік шетінің сызығыОқа үшін        Белдік таспасы    Белдіктің үстіңгі шет сызығыГульфиктің теріс жағы                                                                                                 Теріс жағы   Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет2.2. Ортаңғы тігіске леяны қайып тігуШалбардың теріс жағына леяны теріс жағын төмен қаратып жаяды. Лея бөлшектерін қайымдаған тігісті ортаңғы тігістің қоымша әдібіне машина тігіс олағымен тігеді. Леяның алдыңғы ұшын түймелік бөлікгінің төмегі ұшына тігеді, ал қалған қиықтарды қысқа тігіс жолақпен (машина немесе қолмен) қадамды тігістерге тігеді —            Дайын күйіндегі шалбар ұзындығы       Дайын күйіндегі балақ сызығы                            Желімді өрмек     Дайын күйіндегі балақ сызығы Манжеттің екі еселенген ені 1-сызықМанжет астары А2-сызықМанжет 3-сызық\ V 7Шалбар таспасы енінен 0,3... 0,5 шегеру <                      3-сызық 2-сызық                   Манжеттің 0,5 ені 1-сызық 2-сызық Манжет 3-сызық Балақтың қосымша әдібі Манжет ені         2-сызық 1-сызық 3-сызық         Шалбарды соңына дейін әрлеуІлмектерді тепшиді. Содан соң жіп ұштарын сөгеді; киім-кешекті өндіріс қалдықтары мен бор іздерінен тазартады. Соңына дейінгі ЫЖӨ-ні қалталарды, белдік, түймелік, және т.б. түзей отыра, шалбардың үстіңгі бөлшегінен дымқыл үтік төсемі арқылы бастайды. Содан кейін шалбарды үстелге жатқызып, тізе деңгейінен балаққа дейінгі бүйір және қадамды тігістерді қиыстыра отыра, шалбардың төменгі бөлшегін үтіктейді. Бүгілістерді қадамды тігіс жағынан шалбардың әр бөлшегінде жеке-жеке үтіктейді, бүйір жағынан – екі бөлшегінде де бірге үтіктейді. Сол уақытта манжетті де үтіктейді және булайды. ЫЖӨ соңшалбарды ілінген күйі 30-40 мин кептіреді. Түймеленуге қажет түймелерді ілмектердің орналасуына қарай қадайды. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫШалбардың алдыңғы бөлшегіндегі сызықтар мен қиықтарды көрсет. Шалбардың артық бөлшегіндегі сызықтар мен қиықтарды көрсет. «Гульфик» деген не?«Сыдырма жапқыш» деген не?«Лея» деген не? Ерлердің шалбарына белдікше не үшін қажет?Шалбарды тігуе дайындаудың ережесін сипатта.Шалбардың үлкен және кіші белдікшесінің өңделу үрдісін сипатта. Шалбардың артқы бөлшегіндегі салпыншақтың жол берілетін мөлшері қанша?Шалбарға ЫЖӨ не үшін жүргізеді?ЫЖӨ үшін үстелге шалбарды қалай орналастырады? Шалбардың алдыңғы бөлшегінің ЫЖӨ тәсілдерін сипатта. Шалбардың артқы бөлшегінің ЫЖӨ тәсілдерін сипатта. Астарлы матаны одан шалбар астарын пішпес бұрын декатирлеуге бола ма? Егер болса, қандай мақсатта?Шалбар астарының төменгі қиығын өңдеудің амалдарын санамалап бер. Шалбар астарын пішудің ережелерін сипатта.Шалбардың алдыңғы бөлшектерімен астарды қалай біріктіреді?Шалбар қалталарын өңдеудің ерекшеліктерін санамалап бер. Клапанды артқы тілік қалтаның бөліктерін атап бер. Клапанды артқы тілік қалтаның өңделу реттілгін сипаттап бер.Бүйір бөлшегінен тілінген бүйір қалтаның бөліктерін атап бер.Бүйір бөлшегінен тілінген бүйір қалтаның өңдеу реттілігін сипаттап бер. Шалбар түймелігінің өңделу реттілігін сипаттап бер. Шалбардың қадамды және бүйір тігістерінің өңделу ережелерін сипаттап бер. Шалбардың үстіңгі қиығына бастырмаларды қалай орналастырып, бекітетінін айтып бер. Белдікшелі шалбардың үстіңгі қиығын өңдеу үрдісін сипаттап бер. Шалбардың орта қиықтарын қалай біріктіретінін айтып бер. Шалбарға шалбартаспасын бастырудың ережесін сипаттап бер. Шалбар балағының қайырылған жерін бүгіп көктеу және астарлап тігу ережелерін сипаттап бер. Егер қос манжетті болатын болса, шалбар балағын қалай өлшеп белгілейді?Қос манжетті балақты өңдеу үрдісін сипаттап бер. Егер бір жарым манжетті болатын болса, шалбар балағын қалай өлшеп белгілейді? Бір жарым манжетті балақты өңдеу үрдісін сипаттап бер.  10 тарауЖЕЛЕТТЕРДІ ӨҢДЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІЖЕЛЕТ МОДЕЛЬДЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СИПАТТАМАЛАРЫЖелет модельдері. Желет костюмнің бір бөлшегі болып та немесе жеке өзі киім тболып та саналады. Конструкциясына қарай желеттер тік немесе жартылай жабысып тұратын, жабысып тұратын сұлбалы, өңір түймелігі орталық немесе аралас болып келеді. Модельдеріне байланысты желеттерің жағалы немесе жағасыз безендірілуі мен саны түрлі қалталы түрелі болады. Түймеліктері ілмек пен ілгіш, батырма немесе сыдырма-түймелікпен тігілуі де мүмкін.Төменде костюм бөлшегі болып келетін ерлердің классикалық желеттерінің өңделу технологиясы берілген. Мұұндай желеттердің арқасын сыртындағы костюм түсіне қарай астар матасынан пішеді, мықын сызығы бойына екі бөлшекті белдікше орнатады. Алдыңғы жағына жиектегі жапырақшалы және т.б. екі, төрт қалталар тігіледі. Желет бөліктерінің сызықтары мен қиықтарының атауы пәлте, пенжек, бешпет және т.с.с. қиықтары мен сызықтарының атауы тәріздес. Желеттің сыртқы түр сипаттамасы. 10.1 суретте жағасыз, сұлбаға жартылай жабысып тұратын, алдыңғы және артқы мықын сызығында қымтаулы тігісі бар, бес тепшілген ілмек пен түймесі қадалған орталық өңір түймелігі бар желет көрсетілген. Алдыңғы жағына жапырақшалы төрт қалта тігілген. Арқасының ортасында тігісі бар, мықын сызығында екі бөлшекті белдікше орналасқан. Белдікшедегі айылбаспен желеттің мықын сызығының енін реттеп отыруға болады. Өңірлердің, мойындық пен алдының етегі «таза шетте» өңделген. 10.1 сур.                                                                      Арқа астарының орта қиығы                     н.ж.       Кеуде ортасы             Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет5. Ернеу салуАлдының бөлшектері қосарланған киім-кешектерде ернеуді тек мойындық қиығы бойына иық қиығынан 6 см шегіндіріп салады; егер мата қасиеті жарап жатса, ернеу салмауға жол беріледі Ескерту. Төменде берілген суреттерде материалды жеңіл түсіну үшін алды бөлшегінің төсемесі мен мойындықтағы ерену көрсетілмеген.6. Алдының астарын өңдеу6.1. Астардағы қымтаулы тігіс пен қалтаны өңдеуҚымтаулы тігісті қайымдайды және оны бөліктің ортасына қарай қайыра үтіктейді. Қымтаулы тігістің орнына алдының астарына қатпар салуға болады. Жапсырмалы қалтаны өңдейді. Қалтанының үстіңгі қиығын тіккеннен кейін оған ілмек тепшиді. Алдының астарымен қалтаны біріктіреді (4.6.3 тараушаны қараңыз) Өң жағы 6.2. Етектегі көмкреме әдіппен астарды біріктіруАстардың етек қиығына астарды қайырып үтіктейтін қайымдау тігісі арқылы (тігіс ені 1 см) қайып тігеді, тігістің қосымша әдібін астарға бағыттайды Көмкерме әдіп 6.3. Өңірастымен астарды біріктіруАлдының астарына өңірастын қайыра үтіктейтін қайымда тігісі арқылы қайып тігеді (тігіс ені 1 см). Көмкреме әдіптің үстіңгі қиық деңгейінде өңірасты тігісінің қосымша әдібін қайып тіккен тігіс жолаққа қарай кертеді және өңірастымен көмкреме әдіп біріккен жердегі тігісті айыра үтіктейді. Өңірастының теріс жағы  4-г1111\ Төсемеиг^***^ \х \V -х1'  Операцияны орындаудың техникалық шарттары СуретАстарды өңірастымен біріктірген кезде астардан кеуде аумағына қонымдылық қондырады да7. Алдыңғы жағын астарымен біріктіру7.1. Мойындықты, өңірлерін және етегін әдіптеуЖелеттің алды мен дайын астарды (өңірасты бар және көмкерме әдіпті) өңдерін ішіне қаратып қабаттайды, қиықтарды қиыстырады және өңірастын мойындық қиықтары мен өңір бойымен қонымдылықсыз жөрмейді, өңір мен етек, өңірасты бұрыштарында ақырын созады, алдының етегінде қонымдылықсыз жөрмейді.Түймелік аумағында өңір әр жұп ілмек арасында 0,1 см қонымдылықпен жөрмелуі мүмкін. Инешаншым ұзындығы 1 см. Мойындықтың, өңір және желет етегінің қиықтарын 0,5-0,7 см енді тігіспен әдіптейдә (1 тігіс жолақ). Тігісті айыра үітктейді және алдыңғы жақтан 0,2-0,3 см-ге қияды, ал өңірасты жағыан 0,4 см-ге қияды Y X X 0,5 ...0,71 Алдының теріс жағы7.2. Жең ойығын әдіптеуАстарды түзейді, алдынан қарап дәлдейді, алдыңғы астардың жең ойығының қиығын желет алдының жең ойығының қиығына қатысты сыртына қаратып, қиыстырады да (әдіптелген тігістің оқа еніне қарай), жең ойығының қиығы бойынша бөліктерді көктейді.0,5-0,7 см енді тігіспен әдіптейді (2 тігіс жолақ). Ең терең жерінде тігісті кертеді                            Оң белдікше  Сол белдікше                                Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет5. Сыртқы жақтағы арқаны астарымен біріктіру 5.1. Бөліктерді көктеуСыртқы жақтағы арқа мен арқа астарын өңдерін ішіне қаратып қабаттайды және өңін ішіне қаратып, арқа астар қиықтарын әдіптелген тігістің оқа еніне байланысты сыртқа қарай қиыстырады және жең ойығы мен етек қиықтарын көктейді —5.2. Жең ойығы мен етек қиығы бойынша арқаны әдіптеуЖең ойығы мен етек қиығын 0,5-0,7 см енді тігіспен әдіптейді. Жең ойығының ең терең жеріне және етек сызығының пішінді аумағына кертілмелер жасайды; тігістің қосымша әдіптерінің шығып тұрған бұрыштарын қияды У1 1 '//////////П/ '//////////\ 10,5...0,7SL У-*) Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет1. Желеттің иық және бүйір қиықтарын біріктіруҚайымдалмаған бүйір қиықтары арқылы сыртының арқа жағы мен астар арасына алдыңғы жақтың дайын бөлшектерін салады, бөліктің өңдерін қиыстырады, бүйір және иық қиықтарын қиыстырады, 0,8-1 см ұзындықтағы тік инешаншыммен көктейді. Сыртқы жақ арқасын бүйір тігісі арқылы жең ойығы мен етектен 0,1-0,2 см қайта шығарады (оқа үшін); сыртының арқа жағын иық тігістерінде жең ойығы жағынан қайта шығарады. Осылай тіккендіктен желет астарын киім-кешектің өңінен білінбейтін болады (суреттерде сыртқы жақ арқасының қайта шығарылуы көрсетілмеген). Иық қиықтарын көктеген кезде арқа мойындығының қиықтары алды мойындығының штін 1 см жауып тұру керек екені ескеріледі (өңдеуге қажет қосымша әдіп)                                                                                             11 тарауЕРЛЕР ПЕНЖЕГІН ДАЙЫНДАУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІПЕНЖЕК МОДЕЛЬДЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ СИПАТТАМАСЫ Пенжек модельдері. Пенжектер костюмнің бөлшегі немесе жеке өзі киімнің бір түрі де бола алады. Ерлер костюмі бірнеше нәрседен құралған жинақ түрінде болып келеді – пенжек пен шалбар («екілік») немесе пенжек, желет және шалбар («үштік»). Ерлер пенжегінің негізгі сұлбасы жартылай жабысып тұратын немесе тік болады. Түймелігі – орталық немесе аралас. Арқасында бір не екі оймакілтегі бар. Жеңінің шынтақ тігісі оймакілтекті. Пенжектің пішіні, оның ұзындығы, иық сызығының жатысы және басқа параметрлері клиенттің таңдаған сән бағытына, оның дене пішімінің ерекшеліктеріне байланысты. Ерлердің пенжегі арқасынан, алдынан, бүйірінен, жеңдерінен (әр жеңі екі бөлшекті – жоғарғы және төменгі), үстіңгі және астыңғы жағадан, өңірастынан, қалта бөліктерінен (клапандардан, көмкерме әдіптерден, ойып түсірілген әдіптерден, т.б.), астар және төсеме бөліктерінен құралады. Ерлердің костюмінің бөлшегі боп саналатын классикалық пенжектеріне астарды екі түрлі астар матасынан пішеді. Алды мен арқасының астарын киім-кешектің тысының түсіне қарай жібек матадан, жеңдерінің астарын ашық түсті жолақ матадан пішеді.Пенжек бөліктері ерлердің классикалық пәлтелерінің бөліктері тәрізді. Бөліктерінің атауы, пенжек бөліктеріндегі негіз жібінің бағыты, бойлық бағыттан жіберілетін ауытқулар, бөліктердің қиықтар мен сызықтарының атауы маусымаралақы пілтемен ұқсас (5.2.1 тараушаны қараңыз). Пенжектің бөліктері мен түйіндерін негізінен маусымаралық пәте бөлігіндей өңдейді, сондықтан бұл тарауда пенжекті өңдеудің тек кейбір ерекшеліктері ғана сипатталған. Ерлер пенжегінің сыртық түр сипаттамасы. 11.1 суретте сұлбаға жартылай жабысып тұрған, екі ілмек пен екі ілгіші бар өңір түймелігі ортасында, пенжек типіт қайырылған жағалы және жеңдері қондырылған ерлер пенжегі суреттелген.Пенжектің бүйірлері тілік, алдының мықын сызығында қымтаулы тігісі бар, клапанды тілік бүйір қалталарым мен алының сол жақ бөлшегінде жапырақшалы үсітңгі қалта орналасқан. Арқасы ортасынан тігісі және төменде оймакілтекті екі бөлшектен құралған. Жағасының ұштары тік, қайырма. Жеңі екі тігісті шеті ашық оймакілтекті, үш түймемен әрленген. Өңір қайырмасы мен жаға шеті «таза шетте» өңделген. БӨЛІКТЕРДІ ЖЕЛІМДІ ТӨСЕМЕМЕН ҚОСАРЛАУ                                         Операцияны орындаудың техникалық шарттары СуретТілік бүйірлерТөсемемен тілік бүйірлердің барлық бетін немесе тек үстіңгі бөлшегін ғана қосарлайдыӨңірастыЖелімді төсемемен өңірастының үстіңгі бөлшегін (қайырма ұзындығынан)немесе тұтас қосарлайдыАрқа Қиықтардың созылып кетпесі үшін арқа мойындығы мен жең ойығы бойынша арқаның үстіңгі қиықтарының пішінімен пішілген желімді ернеу немесе төсеме материалдарын (желімді не желімсіз) төсейді Операцияны орындаудың техникалық шарттары Сурет5. ЖағаларАстыңғы жаға мен жағаның тілік тіктемесін барлық үстіне (а сур.), ал үстіңгі жағаның тек ұштарын ғана қосарлайды (б сур.) а б6. Қалталардың бөліктеріБөліктерді ТШ сай қосарлайды —АЛДЫҢҒЫ ЖАҒЫ МЕН АРҚА ЖАҒЫН ӨҢДЕУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Модельдік ерекшеліктері бар ерлер пенжегінің алды мен арқасын өңдеудің кейбір ерекшеліктерін қарастырамыз. Тілік бүйірімен алдын келесідей реттілікпен біріктіреді (11.2 сур.).Алдыңғы қымтаулы тігістерді қайымдайды. Қалта қиықтарын айқас пішінді инешаншыммен тығыз біріктіреді және/немесе желімді жолақпен желімдейді. Тілік бүйірін алдыңғы жаққа бүйір жағынан қайыра үтіктейтін қайымдау тігісімен қайып тігеді (тігіс ені 1-1,2 см). Бүйірді алдымен қайып тіккен тігісті екі түрлі тәсілмен айыра үтіктейді: 1-ші – мықын сызығынан жоғары; 2-ші – мықын сызығынан төмен. Төменде мысал терінде иініш пен бедері бар, мықын сызығынан тілінген алдыңғы жақтыөңдеудің реттілігі берілген (11.3 сур.).Алдыңғы жағында бедерді өңдейді (алды қымтаулы тігіспен, қатпарлармен немесе бүрмемен сәнделуі мүмкін – барлық сәндейтін және конструктивті элементтер бірінші кезекте ТШ сай өңделеді). Иінішті жалпы ереже бойынша негізгі бөлікпен біріктіреді (3.3 тараушаны қараңыз).ТШ сай алдының жоғарғы және төменгі бөлшектерін мықын сызығымен киім-кешекке біріктіреді.Алдын өңір төсемесімен біріктіреді; егер киім-кешекте өңір төсемесі болмаса, онда алдының бөліктерін біріктіргенге дейін желімді төсемемен қосарлайды. Бүйір қалтасын өңдейді, оны алдыңғы жақпен біріктіреді (3.4 тараушаны қараңыз). Алдыңғы жақтың кеуде шығыңқылығын ЫЖӨ жалпы ереже бойынша төрт тәсілмен жүргізіледі (5.5 тарушаны қараңыз).Киімді жаппай өндіру кезінде бөліктерді сыққышта арнайы жастықшамен пішінге келтіреді.Иініші және қарама-қарсы қатпарлы, мықын сызығынан тілінген арқа жақты өңдеудің реттілігі келесідей (11.4 сур.).Арқа жағына қарама-қарсы қатпар салады (ТШ сай). Иінішті модельдің ТШ сай арқа жақпен біріктіреді. Арқа жақтың үстіңгі және төменгі бөлшектерін модельдің ТШ сай бірктіреді. Арқа жаққа ЫЖӨ жүргізеді. Оймакілтекті арқа жағын маусымаралық пәлтедегі тәрізді өңдейді (5.3.3 тараушаны қараңыз).Ескерту. Өңірлерді, киім-кешек етегін, бүйір, иық тігісетірн, жеңдерді өңдеу, жеңдерді пенжекпен біріктіру маусымаралық пәлтедегі тәрізді орындалады (5 тарауды қараңыз).ЕРЛЕР ПЕНЖЕГІНІҢ ҚАЛТАЛАРЫН ӨҢДЕУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІКлапанды және қос көмкерме әдіпті тілік қалтаның бірегей өңделуіОперацияны орындаудың техникалық шарттары Сурет 1. Пішім бөліктерін тексеруКлапан, клапан астары, екі көмкерме әдіп, ойып түсірілген әдіп, қалта астары, үлескер (3.4.5 тараушаны қараңыз) —Ескерту. Қалталарды бірегей өңдеудің ерекшеліктері оларды өңдеу реттілігінде жатыр. Әуелі қалтаның бөліктерін өзара біріктіріп алады, содан соң оларды алдыңғы жағына қайып тігеді.        Жиектің 4 ені          Үстіңгі көмкерме әдіп Қатаң түрде           Төменгі көмкерме әдіп                             Дайын күйіндегі қалта         н.ж.     Жасырын қалта            Ойып түсірілген әдіп   Қалта астары  Операцияны орындаудың техникалық шарттары Суретолардың бойлық бағытында қиыстырады. Қалтаны екі тігіс жолақпен бастырады (4 және 4' тігіс жолақтар). Үтіктейді          Жапырақшаның бүйір қиығы Жапырақшаның төменгі қиығы     Дайын күйіндегі жапырақша ені    Дайын күйіндегі жапырақшаның ұзындығы   н.ж.       н.ж.      н.ж.       0,5-тен кем емес          Дайын күйіндегі жапырақша ені                       Дайын күйіндегіқалта     Операцияны орындаудың техникалық шарттары СуретМашинаның тігіс жолағымен бастырады. Жапырақша ұштарын қосымша қобырайған өтпелі тігіс жолақпен бекітуге болады (1 см-ге 3-4 инешаншымнан), ол тігіс жолақ жапырақша шеттерінен 0,6 см алшақтықта жүргізіледі. Алдыың теріс жағынан жапырақша ұштарын айқас пішінді инешаншыммен (немесе сирек қаятын) астарлап тігеді, тігіс өңінен білінбейді —              Бүгіліс Тоқылмаған материал Қиық Негізгі мата н.ж.  н.ж.   н.ж.      н.ж.     н.ж.                          Астыңғы жаға                     Астыңғы жаға         АСТАРДЫ ӨҢДЕУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ПЕНЖЕКПЕН БІРІКТІРУАстардағы ішкі қалталар (11.5 сур.). Пенжектің астарына бір (алдының сол бөлшегінде) немесе екі үстіңгі жаға және алдының сол бөлшегінде мықын сызығынан 3-4 см төменде орналасатын лорнет қалтасын өңдейді. 11.5 сур. Ішкі қалталарды маусымаралық пәлтедегідей өңдейді (5.24 тараушаны қараңыз). Астарды пенжекпен біріктіру. Киім-кешекті ЫЖӨ кейін астарды киім-кешекпен машиамен немесе аралс амалдармен біріктіреді (5.25 тараушаны қараңыз). Киім-кешекті соңына дейін әрлеу маусым аралық пәлтедегідей жүргізіледі (5.26 тараушаны қараңыз).БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫЕрлер костюмі қандай киім-кешектерден құралады?Өңдеудің қай сатысында пенжек алдыың бөлшектерін қосымша қосарлайды?Қатты пішінді пенжектің желімді өңір төсемесі қандай бөліктерден тұрады?Пенжек алдының бүйір қалталарының тілігі жақтарын қалай біріктіреді?Пенжек алдының бөлшектеріне тілік бүйірлерді қайып тігу ережелерін сипаттап бер. Клапанды және екі көмкерме әдіпті тілік қалтаның бөліктерін атап бер. Клапанды және екі көмкерме әдіпті тілік қалтаны өңдеу реттілігін сипаттап бер. Жапырақшалы үстіңгі тілік қалтаның бөліктерін атап бер. Жапырақшалы үстіңгі тілік қалтаның өңдеу реттілігін сипаттап бер.    12 тарауЖЕКЕ ТАПСЫРЫС БОЙЫНША КИІМДЕРДІ ӨЛШЕП ТІГУКИІМДЕРДІ ЖЕКЕ ТІГЕТІН КӘСІПОРЫН ЖҰМЫСЫ Кәсіпорын түрлеріАдамдардың жеке тапсырысы бойынша киімдерін тігетін тігін кәсіпорындарына ателье мен Сән үйі жатады. Ателье — халыққа киім тігіп немесе жөндеп қызмет көрсетеді; ол фабриканың өндіріс бөлімшесі немесе өз алдына дербес кәсіпорын болуы мүмкін. Ателье бір бағытқа бейімделген немесе аралас жұмыстарды атқара беретін болуы мүмкін.Бір бағытқа бейімделген ателье киімнің бір түрін дайындайды (мысалы ерлер киімі немесе той көйлегі, немесе балалар асстортиментіне тән киімдер, және т.с.с.).Аралас жұмыстарды атқаратын атаельелер әртүрлі киімні әртүрлі тобының ассортиментін дайындай береді.Деңгейіне байланысты ательені былай бөлуге болады: люкс, жоғары деңгейлі, бірінші деңгейлі, екінші деңгейлі және шеберхана.Сән үйі люкс, жоғары, бірінші деңгейінде қызмет көрсетеді. Халыққа ең жоғары деңгейде қызмет көрсету сипатына ие. Сән үйінде мынадай артықшылықтар болған соң ательеден ерекшеленеді: 1) перспективасы жоғары үлгілерді дайындайтын, киімнің құрылымын жақсарту жұмыстарын, т.с.с. жүргізетін, үлгі-құрылымдық топ болады; 2) модельдер көрмесін өткізетін көрме және жаңа үлгіні таныстыратын залдары болады.Ательенің негізгі орнының сипаттамасы мен жабдықталуыАтельенің негізгі орындары мынадай: салон; ауыз үй; пішу шеберханасы, шикізат пен фурнитура сақтайтын қойма; тігін цехы және дайын өнімдерді сақтайтын қойма.Салон ателье (немесе қабылдау залы) — бұл тапсырыстарды қабылдайтын, өлшейтін, дайын киімдерді тапсыратын орын; сондай-ақ, бұл жерде сән үлгісінің бағыттары туралы ақпарат беріледі.Салонның іші кең, жарық болуы керек. Әсіресе интерьер дизайнына, жиһаздардың, жарнамалық элементтердің, т.с.с. ыңғайлы болуына ерекше көңіл бөлінеді. Салон кәсіпорынның бет-бейнесі іспетті болғандықтан, бұл нәрсеге ерекше назар аударылады, өйткені, тапсырыстарды көбейтуге және кәсіпорынның абыройын қалыптастыруға осы нәрсе айтарлықтай әсер етеді.Салонда киім киіп көретін бірнеше кабина болуы шарт, ол кабиналарда айна, киімілгіш, орындық (кресло), тумба секілді жабдықтар болуы, кілемше төселуі керек. Кабиналардың іші жарық болуы тиіс.Материалдардың ассортименті мен фурнитурасы арнайы дайындалып безендірілген стендтер мен витриналарда, т.с.с. көрініп тұруы қажет. Тапсырыстарды қабылдау мен өткізу туралы ақпараттар, ұсынылатын қызметтердің прейскуранты, орындалатын қызметтердің тізімі және басқа да ақпараттар көрінетін жерге ілінуі тиіс.Перспективасы жоғары үлгілер манекенге кигізіліп, сәнді тіреуіштер мен витриналарға қойылады. Бұндай үлгілерден бөлек, сән журналдарының кейінгі сандары, суретшілердің сызбалары, жарнама нобайлары және басқа да ақпарат көздері жатуы керек. Ауыз үйде түскен тапсырыстарды тіркейді; оны сақтау аймағына қояды; тапсырыстарды жинап өндіріс аймақтарына бөледі; тапсырыстардың түсу, орындалуы бойынша есеп журналыс жүргізеді.Пішу шеберханасында киімдер пішіледі. Тапсырыстың көлеміне байланысты киімдер төсемемен пішіледі — жаппай өндіру ме немесе жекелеген матамен тігілу ме (жеке тапсырыстар бойынша болғанда) — сол жағы ескеріледі.Пішетін жерде пішуге арналған үстел, кесетін, қиятын құралдармен, сызғыштармен, қосалқы және көмекші сызбаүлгілермен және т.б. жабдықталуы керек.Шикізат пен фурнитура қоймасында маталар — бөлшек және орама күйінде сөрелер мен сүйеуіштерде сақталады; фурнитура — ұяшықтары бар шкафтарда сақталады; табиғи таза терілер — ауа айналымы жақсы жасалған арнайы шкафта; жасанды терілер мен түкті маталар — ілініп тұрады немесе арнайы қаптамада сақталады.Тігін цехы әртүрлі ассортимент бойынша жоғары сапалы киім тігуге мүмкіндік беретін заманауи тігін құрал-саймандармен жабдықталуы керек.Дайын киімдердің қоймасында тіреулер мен шкафтар қойылып, сонда өлшенетін немесе дайын киімдер сақталады. Бұл қойма салонға жақын жерде орналасуы керек.КИІМДІ ӨЛШЕП ТІГУДІҢ РЕТТІЛІГІТапсырыстарды қабылдау және рәсімдеуТігін бұйымдарын тігуге жеке тапсырыс қабылдаған кезде және рәсімдегенде белгілі бір тәртіп сақталады. Модельдерді таңдау барысында сән журналдары мен ательедегі бұрын тапсырыс бергендердің немесе суретші-кеңесшілердің дайын бұйымдары қолданылады. Суретші-кеңесші немесе пішуші клиенттің пішіні, жасы, сырт келбеті ерекшеліктерін, материал түрлерін, киім-кешектің қайда киілітенін және заманауи сән бағытын ескере отырып, оған модель таңдауға көмектеседі. Модель таңдаған кезде пішуші киім-кешектің сұлбасын, жең пішімін, түймелік түрін, жағаның (немесе мойындықтың) қалыбы мен өлшемін және т.б. анықтайды. Дене пішімі ерекшеленетін адамдарға модельді аса мұқияттылықпен таңдайды, киім-кешек конструкциясы мен қосымша әрлеу элементтерін қолдана отырып, дене пішімінің кемшіліктерін жасыруға көмектеседі.Пішуші тапсырыс берушінің пішінін өлшейді. Пішуші адам алынған өлшемдерге, таңдалған модельге, сүйенетін нормативтерге қарап отырып кететін матаның, егер ательенің материалы қолданылатын болса түйме, ілгек секілді қосымшалардың да шығынын анықтайды. Егер тапсырыс берушінің матасын қолданатын болса, пішуші адам клиенттің көзінше матаның ұзындығы мен енін өлшейді, кемістіктері болса көрсетеді, содан соң жобалап бағасын белгілейді.Одан соң әрбір тапсырыстың құжаттарын рәсімдейді (тапсырыстың паспорты және квитанция). Бұл құжаттардың ішінде төмендегі нәрселер қамтылуы керек: кәсіпорынның атауы мен орны (заңды мекен-жайы) (жеке кәсіпкер үшін – фамилия, аты, әкесінің аты, мемлекеттік тіркеу туралы куәлігі); тапсырыс берушінің фамилиясы, аты, әкесінің аты, мекен-жайы, телефон нөмірі; киімнің түрі; сыртқы үлгісінің сипаттамасы, суреті, оны ерекшелейтін элементтері; тапсырыс берушінің дене пішімінің белгілері (немесе тапсырыс берушінің өлшемі мен бойы), дене пішінінің ерекшеліктері; материалдың аты, сипаттамасы мен бағасы, өлшемі (ұзындығы мен ені), өндіру құны мен берілген аванс мөлшері, тапсырыстың орындалу және киіп көру мерзімі; киім тігілетін материалдың үлгісі (үлгілері); тапсырыс қабылдап алған адамның фамилиясы, аты және оның қолы, содан соң тапсырыс берушінің қолы. Осы құжаттың бір данасы тапсырыс берушіге беріледі, екіншісі өндіріске, үшіншісі есеп бөліміне жіберіледі.Модельдердің дайындалу күрделілігін анықтауХалыққа жеке тапсырыс бойынша киім тігудің прейскуранты бойынша тігілетін киімнің қиындығы мен бағасы анықталады.Киім тігудің бағасы кәсіпорынның деңгейіне, материалдың ассортимент тобына, киім үлгісінің дайындалу қиындығына байланысты.Материал тобының төрт ассортиментін ерекшелеуге болады:інші топ: таза табиғи былғары, күдері, кесінді; дүрия және метал жіп қосылған материалдар; габардин; бостон; жібек шілтер кенептер, гипюр, кесте және өңдеудің еңбек көлеміне қарай басқа да материалдар жатады;інші топ: жүн және жартылай жүн маталар, соның ішінде синтетикалық талшықтар қосылған маталар; созылмалы материалдар; жасанды тері; жасанды былғары мен күдері; жүн, жібек трикотаж кенептер; тоқылмаған текстиль материалдар; табиғи жібек, жасанды және синтетикалық, пәлтеге, костюмге, көйлекке арналған маталар; мақта-мата доқаба, мақпал, гипюр, кесте және басқа материалдар;інші топ: қатырмаланған материалдар; жадағайлық маталар; қабылған кенептер; мақта-мата және зығыр тоқыма кенептер; мақта-матадан жасалған шибарқыт; мақта-мата және зығырлық, пәлтелік және костюмдік маталар; тоқыма емес текстильдік және өңдеудің еңбек көлеміне қарай басқа да материалдар жатады;інші топ: мақта-мата және зығыр, көйлектік және жейделік маталар, тоқыма емес текстильдік және өңдеудің еңбек көлеміне қарай басқа да материалдар жатады.Модельді дайындау қиындығы ең минималды қиындықпен дайындалатын модельдің бағасына қарап анықталады да (12.1 кесте) оған күрделенген элементтердің бағасы қосылады (солардың санына қарай).12.1 кесте. Ең минималды қиындықпен дайындалатын киім-кешектердің сипаттамасыКиім-кешек түрі Ең минималды қиындықпен дайындалатын киім-кешектер сипаттамасыПәлте, шолақ пәлте, жадағай, бешпет, пенжек Тік немесе жартылай жабысып тұратын сұлбалы, бүйір тігістерінің төменгі аймағында аздап кеңейтілген, қымтаулы тігісті (мықын сызығы бойынша қымтаулы тігістер саны төрттен артық емес), қымтаулы тігісті және тілік бүйірлі пенжек; мықын сызығынан төрт қымтаулы тігісі немесе екі қымтаулы тігісі бар, бүйірлері тілік бешпет.Астарлы, өңірлі немесе желімді төсемелі (төсеме маттериалдарының әртүрлі ыңғайына қарай) немесе мұндай төсемесіз киім-кешек; немесе астрасыз – қиықтары таза өңделген (жиектемелеу және т.с.с.) маусымаралық киім-кешектер. Өңірлік, орталық немесе аралас, ілгіш пен түймеленетін немесе сыдырма түймелікті, немесе батырмалы, немесе ілмекті ілгішпен сыртқы және ішкі түймелік.Өңірдің ішкі бұрыштары тік немесе дөңгеленген. Қалталар: тігісте орналасқан; жиекте тілінген немесе жапырақшалы, немесе клапанды; түрлі пішіндегі күрделі емес жапсырмалы (үстіңгі шеті тік я пішінді немесе үстіңгі шетінен планкасы бар). Пілте, жадағай, бешпетте – екі қалтадан артық емес немесе бір күрделі жапсырмалы қалта (клапанды, белдікшелі, көмкермемен, қатпармен және т.б.); пенжекте – үш қалтадан артық емес; немесе төрттен аспайтын әрлей клапандары не киім-кешектегі белдікшелер; немесе бедер тігістерінің көмегімен жапсырмалы қалтаға (немесе калталар мен клапандар) ұқсатқан екі қалта.Әрлеусіз ішкі қалталар – екіден артық емес, тілік қалтаның астарындағы ұсақ-түйекке арналған қалта. Тұтас немесе тігісті тілік арқа, немесе біржақты, немесе қарама-қарсы қатпарлы арқа.Қайырма жаға (тіктемемен тұтас пішілген), шәлі, апаш, тіктеме.Жең: қондырылған, жартылай реглан, реглан, тұтас пішілген, аралас. Жең етектері тегіс немесе ілмексіз немесе түйме мен ілмекті оймакілтегі бар, немесе қайырмалы немесе бір қатарда дайын баумен өткізілген созылмалы тоқыма баулы, немесе бір қымтаулы тігіспен, әр жеңде қатпар орналасқан. Киім-кешек етегіне немесе бір қатарда дайын баумен өткізілген созылмалы тоқыма баулы немесе бұларсыз. Киім-кешектің шеттері мен тігістері әрлеу тігіс жолағынсыз немесе бір жіпппен бір әрлеу тігіс жолағымен өңделген   Киім-кешек түрі Ең минималды қиындықпен дайындалатын киім-кешектер сипаттамасыЕрлер мен ер балаларға арналған шалбарлар (алдыңғы бөлшектері астарланған және астарсыз) Ені 7 см-ге дейін тұтас пішілген немесе қосып тігілген белдіктердің ұшатыр әртүрлі пішінмен безендірілген, бестен аспайтын бастырмасы бар, мықын сызығынан төрт қымтаулы тігісі (қатпарлы) бар. Түймелігі түйме мен ілмектен немесе сыдырма-түймелікті. Қалталары: шалбардың алдыңғы бөлшектерінде – бүйір бөлшектері тілінген; жиекте тілінген немесе жапырақшалы, немесе клапанды; бүйір тігістерінде орналсқан; күрделі емес модельдердің әртүрлі пішінді жапсырмалы қалталары (үстіңгі шеті тік немесе пішінді немесе үстіңгі шетінен планкасы бар) – қалта екіден артық емес немесе біркүрделі жапсырмалы қалта (клапанды, белдікшелі, көмкермелі, қатпарлы, т.б.); шалбардың артық бөлшегінде бір қалта; сағатқа арналған қалта немесе онсыз. Шалбар балағы манжетпен тұтас пішілген немесе манжетсіз, балағының ені 30 см-ге дейінӘйелдерге және қыз балаларға арналған шалбарлар (алдыңғы бөлшектері астарланған және астарсыз) Ені 7 см-ге дейін тұтас пішілген немесе қосып тігілген белдіктің, немесе корсаждың ұштары әртүрлі пішінде безендірілген, бастырма саны бестен артық емес, мықын сызығынан (қатпар) төрт қымтаулы тігісі бар. Тігістегі түймелігі сыдрма түймелікті немесе ілмек пен ілгіш тағылған. Шалбар балағы манжеттермен тұтас пішілген немесе оларсыз. Балақ ені 30 см-ге дейінБелдемше (көйлекті-блузкалы және пәлтелі костюм ассортименті) Тік немесе етегі аздап кеңейтілген, екі тігісті, қымтаулы тігісті немесе үстіңгі шетіндегіқымтаулытігістің орнына бүрме (жұмсақ қатпарлы). Белдемшенің үстіңгі шеті тұтас пішілген немесе қосып тігілген белдікте немесе корсажда (бір түйме мен ілмегі бар, немесе батырмалы, немесе ілмек пен ілгіші бар түймелікті). Немесе бір қатарға дайын баумен өткізілген тоқыма баулы. Тігістегі түймелігі ұзындығы 20 см-ге дейінгі сыдырма-түймелікті, немесе ілмек пен ілгіш, немесе батырмалы. Киім-кешек етегі әртүрлі тәсілдермен өңделген: бүгіліс тігісімен, қайымдайтын машинаның екі тігіс жолағымен, арнайы машинаның ирек пішінді тігіс жолағыменКөйлек, сарафан, халат, бешпет, блузка(көйекті-блузкалы ассортимент) Мықынынан тілінбеген, тік немесе жартылай жабысып тұратын сұлбалы, бүйір тігістері аумағында аздап кеңейтілген, орта тігісті немесе қосымша әдіп есебінен қатпарлы немесе алдында немесе арқасында ендірмелер бар. Жеңсіз немесе ұзындығы қолтық ойығына дейін тұтас пішілген қысқа жеңді, көйлек қолтығына қойылатын қиындысы жоқ немесе киім-кешек аспабаулы. Мойындықтан сыдырма түймелікке дейінгі ұзындығы 20 см-ге дейін қысқа түймелікті немесе әртүрлі түймесі бар бір ілмекті (халаттан басқа).Қайырма жағалы (тіктемемен тұтас пішілген), шәлі,апаш (тілік астыңғы қалтасы бар), тіктеме немесе күрделі емес пішіндегі мойындық ойығы (мойынды қамтитын ойық, ойығы үлкен емес – иық тігісі ұзындығымен 5 см жоғары немесе ойық терең емес кеуденің бірінші қамту сызығына дейін). қолтықастыыыввувву Киім-кешек түрі Ең минималды қиындықпен дайындалатын киім-кешектер сипаттамасы Мойындығында жаға жоқ және жең ойығы киім-кешектің өңінде немесе теріс жағында көмкерме әдіппен немесе жиектеме тігісімен өңделген. Халаттардың түймелігінде әртүрлі түрдегі тепшілген ілмек пен түйме орналасқан немесе белдік ортасынан белбеу тағылады.Киім-кешек пен жең етегі әртүрлі тәсілдермен өңделген: бүгіліс тігісімен, қайымдайтын машинаның екі тігіс жолағымен, арнайы машинаның ирек пішінді тігіс жолағымен; жең етегі – сонымен қатар жиектеме тігісімен өңделген  Өңдеген кезде киім-кешекті қосымша күрделендіретін элементтер тігілуінің күрделілігіне қарай әртүрлі төленеді::■әрқайсысы — бір күрделендіретін элемент тәрізді, мысалы: тілікшелер, годе үшкілі, киім-кешектің әртүрлі бөліктеріндегі ышқырлықта, иініш, жаға орнына арналған күлапар және т.б.;■әрқайсысы — екі күрделендіретін элемент тәрізді, мысалы: астарлы және астарсыз баска, қосып тігілген пелерина, жаға бар кездегі күлапара, қатырмалап қабатталған немесе кеңірдектелген жеңдер, «жарты күн» боп пішілген белдемше және т.б.;■әрқайсысы — күш күрделендіретін элемент тәрізді, мысалы: көйлек пен комбинезонға астар, маусымдық пәлте немесе жеңді комбинезонның арқасы мен алдына етегіне дейін жылытқыш төсеме;■әрқайсысы — төрткүрделендіретін элемент тәрізді, мысалы: алмалы-салмалы пелериан, күлапара немесе киім-кешекке түймеленетін тері жаға (тері илеу жұмысы жатпайды), «күн» пішінімен пішілген белдемше, күрделі терең күлте және т.б.Киімді өлшеп тігудің ерекшеліктеріӨлшеудің мәні. Жеке тапсырыспен киім тігу үрдісінің ажырамас бөлігінің бірі киім-кешекті тапсырыс берушінің дене пішінімен өлшеу. Бұлай өлшеудің мәні, киім өлшемінің адам денесіне дәлме дәл келуін көздейді; тапсырыс берушінің барлық қалауын орындау және киім моделін нақпа-нақ жасау.Киім бір рет өлшегеннен кейін немесе екі рет өлшеп барып дайындалуы мүмкін. Егер тапсырыс берушінің дене пішіні әдеттегі үлгілерден өзгеше болса немесе киімнің моделі ерекше қиын болса, екі реттен де көп өлшем алынуы мүмкін.Шама келсе, бір рет қана өлшем алып, киімді тігіп шыққан дұрыс, өйткені солай киім тігу үдерісінің циклін қысқартуға болады (бір операцияны қайталай бермегендіктен); еңбек өнімділігін арттыруға болады; бригададағы жұмысқа жағдай жасауға болады; бұйымды дайындау уақытын қысқартып, тапсырыс берушінің де уақытын үнемдеуге болады.   Жең бөлшектері   Арқасы Алды    Жең бөлшектері    Арқасы Алды        Қ   Киім-кеешкті екі рет өлшеп тігу тек күрделі модельдерде, немесе тапсырс берушінің дене пішіні қалыпты дене пішінінен өзгешеленетін жағдайда, немесе пішушінің кәсіптілік деңгейі жетпесе ғана қолданылады. Екінші рет өдлшеудің болмасы үшін, пішуші мыналарды ұстану керек:■Киімді констукрцияланғанда сенімді тәсілді қолдану;■Балазақ конструкцияның сызба үлгісін қолдану;■Тапсырыс берушінің пішінін тура өлшеу;■Тапсырыс берушінің дне тұрқының өзгешеліктерін ескеру;■Киім-кешек тігудің озық технологиялларын қолдану. Өлшеу жұмысының кезеңдері. Киім-кешекті бір рет өлшеп тігудің жұмыс кезеңдері келесідей:■Тапсырысты қабылдау және рәсімдеу (модель таңдау, құжатты рәсімдеу);■Материалды пішуге дайындау (декатирлеу), киім-кешекті пішу;■Киім-кешекті өлшеуге дайындау;■Киім-кешектің пішінге қонымдылығын дәлдеу үшін тапсырыс берушінің пішінінде өлшеу;■Киім-кешекті өлшегеннен кейін дайындау;■Дайын өнімді қоймаға өткізу (тапсырыс берушіге). Киім-кешектің негізгі бөліктерін пішудің ерекшеліктері. Матаны декатирлеп болған соң киім-кешек бөліктерін пішуге кіріседі. Негізгі бөліктерді қиықтары бойынша пішу кезінде тапсырыс берушінің пішініне киім-кшек келісіп, қону үшін тігіске қосымша әдіптер (артық жер) қалдырады. Қосымша әдіптердің көлемдері әртүрлі қиықта әртүрлі. 12.1-12.3 суреттерде қондырма жеңді (12.1 сур.), жеңі реглан пішімді (12.2 сур.) және жеңі тұтас пішілген (12.3 сур.) пәлте мен шолақ пәлтелер берілген. Көйлекті-блузкалы киім-кешек ассортиментінде қосымша әдіптер барлық қиық бойынша 1,5 см-ден кем болмауы керек. Мықын сызығы бойынша қиылған киім-кешектерді, көкірекшенің төменгі қиықтарын 2,5-4 см қосымша әдіппен пішеді. ПӘЛТЕЛІ-КОСТЮМ АССОРТИМЕНТІНДЕГІ ИЫҚТЫ КИІМ-КЕШЕКТЕРДІ ӨЛШЕП ТІГУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Иықты киім-кешектерді бір рет өлшеп тігуКиім-кешекті өлшеуге дайындау келесі операциялардан тұрады:1)Модель эскизімен танысу, пішім бөліктерін түгендеу және негіз жібімен бөліктерді дұрыс пішілуін тексеру, тоқыма ақауларын байқау; пішім бөліктерін қосарлау; бір бөліктегі сызықты екіншісіне көшіру және бормен сызылған сызықтағы тік инешаншымды тігіс жолақ жүргізу;2)қымтаулы тігістер мен бедерлерді қайымдау, негізгі бөліктермен иінішті біріктіру және т.б.;3)өңір төсемесін, үстіңгі иық қаптамасының өңделуі; астыңғы жағаның бөлшектерін өзара біріктіру және оны төсемемен біріктіру;4)өңір төсемесі мен алдының кеуде шығыңқылығын ылғалды-жылумен өңдеу, арқа мен жеңнің үстіңгі бөлшектерін ЫЖӨ;5)алдын өңір төсемесіне қиғаш жөрмеу; қайырманы қабу;6)арқа тігістерін көктеу және жөрмеу;7)киім-кешектің бүйір және иық тігістерін көктеу және жөрмеу;8)киім-кешек етегінің қайырылған жерін бүгіп көктеу;9)жеңнің алдыңғы қиықтарын қайымдау және айыра үтіктеу;10)шынтақ тігістерін көктеу; шынтақ тігістерін жөрмеу және жең етегінің қайырылып бүгілген жерін бүгіп көктеу (әйелдер киімінде – оң жағы, ерлердің киімінде – сол жең; қалыпты жене тұрқынан өзгешелігі бар пішіндегі киім-кешектерде бұл операцияны екі жең үшін де орындайды);11)астыңғы жағаны мойындыққа қондыра көктеу;12)оң жақ жеңді жең ойығына қондыру;13)үстіңгі иық қаптамасы мен киім-кешек құжатын бекіту;14)орындалған операциялардың сапасын манекенде тексеру. Ескерту: 1. Өлшеуде өңір мен қалта өңделген болуы мүмкін.Қыстық киім-кешектерде жылытқыш төсемені өңдейді және оны киім-кешекпен біріктіреді. Жеңі реглан болып пішілгенкиім-кешектерде екі жеңді де жеңойығына қондыра көктейді.Жеңі тұтас пішілген киім-кешектерде қолтық қиындысын қондыра көктейді. Барлық уақытша тігіс жолақтарды мақта-мата жіптермен тігіс жолақтың басында және соңында мықты бектітпелермен тігеді, көктейтін инешаншымдар ұзындығы 1,5-2 см, бүгіп көктейтін және қиғаш жөрмейтін инешаншымдар ұзындығы 2-2,5 см.Бүгіп көктегеннен кейін (қиғаш жөрмегеннен) тігістің қосымша әдіптері мен қиықтары еңіл үтіктеледі. Пішушімен жүргізілетін өлшеу төмендегідей орындалады. Ерлердің киімінде өлшеуді киім-кешектің сол жағымен жүзеге асырады, ал әйелдер киімінде оң жағымен. Егер тапсырыс берушінің пішіні қалыпты дене тұрқынан басқаша болатын болса, киім-кешектің екі жағынан дәлдейді. Пішіндегі дұрыс қонымдылықты мынадан біледі:■Мойындық, жең ойығы ауманығда, т.б. қиғаштық пен кептелу болмайды;■Иық аумағында, кеуде мен жауырын аумағында киім-кешектің пішінге қонымдылық деңгейімен анықтайды;■Қонымдылығы еркін болу үшін оңтайлы үстемені таңдау (яғни, киім-кешек тм жіңішке не тым кең болмауы керек);■Бүйір тігістерінің, жіңішке қапсырма мен арқа ортасының сызықтарының пішімде көрсетілген бөліктердегі негіз жібінің бағытының сақталу кезінде қатаң түрде тік орналасуы (яғни, киім-кешектің тегеріінң дұрыс болуы). Өлшеген кезде пішуші:1)Киім-кешекті тапсырыс берушіге кигізеді, өжіңішке қапсырманың сызығы мен алдының оң және сол бөлшектерінің шетін етегінен қиыстырып, өңірді түйрейді; киім-кешкті түзейжі және денеге қонымдылығын тексереді; 2)Жең ойығынан жең шығарады;3)Киім-кешектің теңгерімін тексереді немесе оны (әлдене дұрыс болмаған жағдайда) иық тігістерін қайта түйреу арқылы түзетеді;4)Киім-кешектің сұлбасына, міндеті мен түріне байланысты тапсырыс берушінің денесіне киім-кешектің қону деңгейін тексереді; қосымша ылғалды-жылумен өңдеу қажеттілігін айтады және егер керек боп жатса, қосымша қаптамалардың орналасу орнын анықтайды;5)Өңір енін,ілмектің орналасу орны мен санын анықтайды, жағаның өлшемі мен қалыбы; мойындық қалыбын анықтайды;6)Жең ойығы сызығын дәлдейді (ерлердің киімінде – сол, әйелдер киімінде – оң); түйреуіш көмегімен жеңді ойығына түйрейді, жеңтүп биіктігін, жеңнің ені мен ұзындығын нақтылайды. Конструктивті сызықтарды нақтылап, түсіре отырып, жең мен жең ойығына бақылау белігелір қояды. Сонымен қатар пішуші бормен шартты белгілеулерді қолданады (12.2 кесте);7)Киім-кешек ұзындығын дәлдейді;8)Әрлеу бөліктерінің өлшемі мен қалыбын, орналасу орнын, әрлеу тігіс жолағының енін, т.б. анықтайды.  12.2 кесте. Киім-кешкті өлшеу мен тігу кезінде қолданатын шартты белгілер Атқаратын жұмыс Жұмыстың шартты белгісі Шартты белгінің суретіҚиықты тарту Созу орнында толқынданған сызықтар Шығыңқылықты жия үтіктеу Жия үтіктейтін жерде бірнеше жартылай дөңгелек сызықтар Кеуде аумағына қаптама қою Қаптаманың орналасу орнына бірнеше екі жақты жартылай дөңгелек сызықтар (о)Иық қаптамасын қою Қаптама шегін көрсететін бірнеше жартылай дөңгелек сызықтар (, Киім-кешекті немесе бөлікті ұзарту Ұзарту көлемін көрсететін көлденең сызық, және оны қиып өтетін екі бойлық сызықтар і ~~ 11і іSИ ЧJ _ и   Атқаратын жұмыс Жұмыстың шартты белгісі Шартты белгінің суретіКиім-кешекті немесе бөлікті қысқарту Қысқарту көлемін көрсететін көлденең сызық і іі іЬ- - - - 1- і і Киім-кешекті немесе бөлікті кеңейту Кеңейті көлемін көрсететін бойлық сызықғ және оны қиып өтетін екі көлденең сызықтар :zіі Киім-кешекті немесе бөлікті тарылту Тарылту көлемін көрсететін үзік бойлық сызық. Осындай сызықпен жең ойығы мен өңір айналмасының сызығын дәлдейді ll//У/\ r 1 іі! Бөлікті көтеру немесе түсіру Бөлікті көтеру не түсіруге байланысты бөліктегі кертілмеден жоғары не төмен жүргізетін қысқа сызық   Өлшеп болғаннан соң пішуші:1)Жағаны сөгіп алады, жеңді түйреуден алады, бүйір және иық тігістеін сөгеді; 2)Иық және бүйір тігістерінің, мойындықтың, киім-кешек етегінің және т.б. сдәлденген сызықтарын егер өлшеу кезінде өзгерген болса, бор белгілерін басшылыққа ала отырып, әйелдер киімінде оң жағынан, ерлер киімінде сол жағынан белгілейді; қайырма мен ілмектің ораласу орнын дәлдейді; жең ойығына жеңтүптің сәйкесуін тексереді, жеңнің ұзындығы мен енін дәлдейді; жағаның ашық шеті мен ұштарының соңғы қалыбын және оның мойындыққа әйкес ұзындығын анықтайды; әрлеу бөліктерінің өлшемі мен қалыбын және киім-кешкте орналасуын дәлдейді;3)Киім-кешек бөліктерінде шартты белгілердің көмегімен қосыша қаптамалардың орналасуы мен қосымша ылғалды-жылумен өңдеудің орнын көрсетеді; бөліктерде бақылау белгілерін түгендейді немесе жаңасын белгілейді; киім-кешектің қалған бөліктерін – үстіңгі жаға, өңірастын, қалта бөліктерін (егер олар әлі өңделмеген болса), әрлеу бөліктерін (модельге байланысты) пішеді;4)Киім-кешекті соңына дейін өңдеу үшін тігіншіге тапсырады (немесе бригадаға).  Екі өлшеммен иықты киім-кешектерді тігуБірінші өлшеу. Киім-кешекті бірінші рет өлшеуге дайындаған кезде мынадай әрекеттер ретімен атқарылады:1)Модель эскизімен танысады, пішім бөліктерін түгендейді, негіз жібінің бағыты мен тоқыма қауларының бар-жоғын тексереді;2)Бөліктерді төсемемен қосарлайды;3)Бор сызықтарын бір бөліктен екіншісіне көшіреді, сызық пен бақылау белгісі бойынша жіпті тігіс жолақ жүргізеді;4)Қымтаулы тігістерді, бедерлерді, қатпарларды жәнеалдындағы басқа элементтерді көктейді және жөрмейді;5)Өңір төсемесін дайындайды;6)Алды мен өңір төсемесінің кеуде шығыңқылығына ЫЖӨ жүргізеді, өңір төсемесіне алдының бөлшектерін жөрмейді, алдына өңір төсемесімен бірге кеуде шығыңқылының ылғалды жылу өңдеуін жүргізеді;7)Арқаның ылғалды-жылу өңдеуін жүргізеді, арқадағы тігістерді көктейді және жөрмейді (ортаңғы, бедерлер, т.б.), жеңіл үтіктейді;8)Киім-кешектің иық және бүйір тігістерін көктейді және жөрмейді, үтіктейді;9)Киім-кешек етегінің қайырылған жерін бүгіп көктейді, үтіктейді;10)Алдыңғы қиық бойынша жеңнің үстіңгі бөлшектерін созады, алдыңғы тігістерді қайымдайды және айыра үтіктейді, бір жеңгнің шынтақ тігісін көктейді және бүгіп көктейді (оң жағын – әйелдерде, сол жағын – ерлер киімінде); қалыпты дене пішінінен өзгешеленетін пішіндер үшін екі жеңді де өңдейді, жеңнің қайырылған жерін бүгіпикөктейді, үтіктейді;11)Сол жеңді (немесе оң) қондыра көктейді (немесе киім-кешекке қосады);12)Ернеуді мойындық бойынша қосып тігеді немесе астыңғы жағаның төсемесін оған қондыра көктейді;13)Қыстық пәлтелерде өңделген жылытқыш төсемелерді киім-кешекке жөрмейді;14)Қосымша қаптамаларды қосып тігеді;15)Киім-кешекті өндіріс қалдықтарынан тазартып тапсырыс құжатын қадайды және жұмыс сапасын манекенде тексереді. Киім-кешекті екі өлшеммен тігу кезінде пішушінің бірінші өлшеуді жүргізу реттілігі мен ережесі киімді бір өлшеммен тігу ережелеріне ұқсас. Ерекшеліктеріне жататыны: қымталы тілік, тілік, қатпар, т.б. салаларының көлемі мен орналасу орынын дәлдеуі. Әрлеу бөліктерінің өлшемі мен қалыбын алдын ала белгілеп қояды. Бірінші өлшемнен кейін киім-кешек бөліктерін дәлдеу кезінде пішуші:1)Ерлерде сол, әйелдер киімінде оң жағына өлшеу кезінде дәлденген мойындық, жең ойығы, бүйір тігісі, киім-кешек пен жең етегі сызықтарын белгілейді; ілмектерді, қалталар, қайырманығ қайырылған жер сызығының орналасу орнын дәлдейді; бөліктерді біріктіру үшін бақылау белгілерін қояды;2)Жең түптің ұзындығы мен енін, және оның жең ойығына сәйкестігін дәлдейді, жеңнің зыгдығы мен ені бойынша өлшемін дәлдейді; жең бөлшектерін және жеңді жең ойығымен біріктіру үшін бақылау белгілерін қояды.Екінші өлшеу. Киім-кешекті екінші рет өлшеуге дайындаған кезде келесі әрекеттер жүзеге асады:1)Пішімнің барлық бөліктерін түгендейді, әрі қарай өңдеуге қажет емес уақытша тігіс жолақтарын сөгеді, жұп бөліктеріне жаңа бор сызықтарын көшіреді;2)Алды (өңірді өңдеуді қоса) мен арқа бөлшектерін тұтас өңдейді; 3)Дәлденген тыс бөліктерімен сәйкес астрады пішеді;4)Бүйір қиықтарын көктейді (қайымдайды) және оларды жөрмейді, үтіктейді;5)Иық иықтарын көктейді (қайымдайды) және оларды жөрмейді;6)Киім-кешек етегін бүгіп көктейді (немесе тұтас өңдейді); 7)Астыңғы жағаны өңдейді және мойындыққа қондыра көктейді (егер киім-кешектің бүйір және иық тгістері тұтас өңделген болса, онда жаға да тұтас өңделіп және мойындыққа қондырыуы мүмкін); 8)Екі жеңді де өңдейді, жеңді жең ойығына қондыра көктейді;9)Қосымша қаптамалар (егер қажет болса) қосып тігіледі (қайымдалады);10)Киім-кешекті тазартады, тапсырыс құжатын қадайды, жұмыс сапасын манекенде тексереді. Пішушінің екінші өлшеуді жүргізуі мен өлшеуден кейін бөліктерді дәлдеуі киім-кешекті бір рет өлшеген жұмыс тәрізді жүргізіледі.КӨЙЛЕК-БЛУЗКА АССОРТИМЕНТІН ӨЛШЕУІМЕН ДАЙЫНДАУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Бірінші өлшеу. Бірінші рет өлшейтін кезде төмендегідей әрекеттер жасалады:1)эскизбен танысады, пішім бөліктерін түгендейді, бөліктердегі негіз жібінің бағытын және матадағы тоқыма ақауларының бар-жоғын тексереді;2)барлық бөліктердің ортаңғы сызығы бойынша тік инешаншымды тігіс жолақтар жүргізеді (көкірекшеде – алды мен арқасы бойынша, белдемшеде – алдыңғы және артқы ені бойынша), жеңінде – жең ойығының үстіңгі нүктесінде; мықын сызығы бойынша. Содан соң Симметриялы бөліктердің бірінен екіншісіне бормен белгіленген сызықтарды көшіреді, көбінесе кескіш пен «борлы» тақта қолданылады. Егер маталар жұқа болса, сызықтарды түйреуіш көмегімен көшіруге болады, егер қалың болса – көшірме инешаншым арқылы көшіреді;3)үшкілдер мен жалғамаларды негізгі бөліккке қосып тігеді (кей жағдайда қайып тігеді);4)көкірекшеде қымтаулы тігісті, бедерлерді, бүйір, иық тігістерін және оң қолдың қиықтарын көктейді. Қажеттілігіне қарай жең ойығы қиығы бойынша бүрме жасау үшін (қонымдылық) тігіс жолақ жүргізеді; 5)белдемшеде қымтаулы тігісті, бедерді, қатпарларды және т.с.с., бүйір қиықтарын көктейді; көкірекшені белдемшеге қосып көктейді; белдемше етегінің қайырылған жерін бүгіп көктейді; оң жеңді қондыра көктейді (немесе киім-кешекке қосады); астыңғы жағаны қондыра көктейді (немесе киім-кешекке қосады);6)белдемшенің үстіңгі қиығына белдікті немесе корсаж таспасын қосып көктейді;7)киім-кешекті үтіктейді, тапсырыс құжатын тағады. Бірінші өлшеуді жүргізген кезде пішуші:1)киім-кешекті тапсырыс берушіге кигізеді, алдының бөлшектерінің орта сызықтарын қиыстырып, өңірді түйрейді; киім-кешекті денеде түзейді; киім-кешекті алдынан және артынан бөліктің орта тігісі бойынша іш киімдерге түйрейді;тапсырыс берушіні жіңішке тоқыма баумен белдеулеп, мықын сызығын орнатады;2)әйелдер киім-кешегін өлшеуді киім-кешектің оң жағынан жүргізеді. Егер тапсырыс берушінің пішіні қалыпты дене тұрқынан өзгешеленетін болса, киім-кешектің екі жағынан өлшейді;3)киім-кешектің теңгерілімін дәлдейді – бөліктерде қиғаштық пен кептелудің болмауы, мойындық, жең ойығы, кеуде, мықын және жамбас аумағының пішінге қону деңгейі; иық және бүйір тігістерінің дұрыс орналасуын анықтайды;4)теңгерімді тексергеннен кейін қымтаулы тігіиердің, бедерлердің және т.с.с. айырығын, ұзындығын, қалыбы мен бағытын дәлдейді;5)киім-кешектің мойындық аумағындағы қонымдылығын дәлдейді және мойындық сызығын белгілейді, жағаны түйрейді, оның қалыбын дәлдейді;6)мықын мен жамбас аумағындағы киім-кешектің қоынмыдылығ дәлдейді, киім-кешектің денеге қонуының ең жоғарғы деңгейін таңдайды, тік тігістердің бағытын тексереді;7)киім-кешектің ұзындығын сызғыш немесе арнайы жабдықтарды пайдалана отырып, белдіктен бастап алдынан, артынан, бүйірінен анықтайды; 8)жең ойығы аумағында киім-кешектің қонымдылығын дәлдейді, оны бормен белгілейді, ені мен ұзындығын анықтап, жеңді түйрейді;9)жеке бөліктердің қалыбы мен орналасуын анықтайды. Ескерту. Костюмді өлшеген кезде алдымен бедемшені, сосын жекетті өлшейді. Екінші рет өлшеу. Киім-кешекті бірінші рет өлшегеннен кейінгі өңдеу кезінде мынадай әрекеттер реттілікпен жүзеге асады:1)барлық белгіленген сызықтар бойынша тік инешаншымды тігіс жолақтар жүргізеді. Бөліктерді алдын ала өңін ішіне қаратып орналастырып және қиықтарды қиыстырып, қымтаулы тігістерді және т.с., бір бөліктегі сызықты екіншісіне кескіш, түйреуіш немесе көшірме инешаншым арқылы көшіріп, тігістердің қосымша әдібін техникалық шартқа сай дәлдеп қияды; 2)жең түппен жең ойығы бойынша жең ойығы, бүрме, қатпар, буф және т.б. орналасу орны қатысына қарай жеңнің орналасу орнын анықтайтын бақылау белгілерін қояды;3)көкірекше мен белдемшеге олардың біріккен тігістері бойынша бақылау белгілерін қояды; бүрме, қатпар және т.б. орналасуын анықтайды;4)қосымша бөліктерді – мойындық, жең ойығының көмкерме әдібін және т.с.с. пішеді.Киім-кешекті екінші рет өлшеуге дайынлаған кезде келесі әрекеттер жүзеге асады:1)қымтаулы тігістер, қатпарлар, буфтар, тіліктер, қалталар, қосетектер, бедерлер, түймеліктер, жеңдер, белдідк, жаға және т.б. толығымен өңделеді; 2)бүйір және иық тігістері көктеледі, көкірекшені белдемшемен көктейді, киім-кеешк етегі бүгіп көктеледі, жағаны мойындыққа қондыра көктейд, жеңді жең ойығына қондыра көктейді, әрлеу бөліктері өосып көктеледі. Екінші рет өлшеген кезде пішуші киім-кешек теңгерімін, киім-кешектің денеге қону деңгейін, иық, бүйір тігістерінің орналасуы, мойындық, жең ойығы қалыбын және т.б. соңғы рет дәлдейді. Екінші рет өлшеп болған соң пішуші бор жағады және киім-кеешкті соңына дейін өңдеу үшін тігіншіге береді. Ескерту. Тігіншінің біліктілігіне, модельдің күрделілігіне, мата қасиеті мен клиенттің денесінің ерекшелігіне байланысты киім-кешек бір рет өлшеп те тігілуі мүмкін.БЕЛ КИІМДЕРІН ӨЛШЕУ АРҚЫЛЫ ТІГУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІБел киімдерін бір рет өлшеумен немесе өлшеусіз де тігеді (ерлердің шалбары немесе әйелдердің шалбары егер тапсырыс берушінің пішінінде шарты түрдегі пішіннен айтарлықтай өзгешелігі болмаса және/немесе шалбар моделі қиын емес болса өлшеусіз дайындала береді).Белдемшені өлшеуге дайындау кезінде:1)пішім бөліктерін тексереді және симметриялы бөлігіне (немесе жақтарына) сызықты көшіреді;2)қымтаулы тігісті, қатпарларды, бедерлерді және т.с.с. көктейді және жөрмейді;3)қиықтарды көктейді және белдемшенің бүйір тігістерін жөрмейді;4)белдемшенің етегінің қайырылған жерін, белдемшеден басқаетегі бойынша кеңейген жерлерді бүгіп көктейді (өлшеу алдында мұндай белдемшелер 2-3 күн ілініп тұруы керек);5)белдемшенің үстіңгі қиығына корсаж таспасын немесе белдікті қосып тігеді; сыдырма-түймелік те қосып тігілген болуы мүмкін;6)киім-кешекке ылғалды-жылу өңдеу жүргізеді, тазартады, орындалған операциялардың сапасын тексереді, тапсырыс құжатын тағады. Шалбарды өлшеуге дайындау кезінде:1)пішім бөліктерін тексереді және бор сызықтарын бір бөліктен екіншісіне көшіреді;2)қымтаулы тігістерді көктейді және жөрмейді;3)бүйір, қадамды қиықтарды, ортаңғы қиықтарды көктейді және жөрмейді, шалбар балағының қайырылған жерін бүгіп көктейді;4)корсаж таспасын (немесе белдік) шалбардың үстіңгі қиығына қосып көктейді. Кейде сыдырма-түймелікті қосып көктейді;5)үтіктеу жұмыстары атқарылады, киім-кешекті тазартады, жұмыс сапасын тексереді, тапсырыс құжаты бекітіледі. Ескерту. Өлшеудің көп жағдайында қалталар, бүйір және қадамды тігістер толық өңделеді.Бел киімдерін өлшеген кезде пішуші:1)киім-кеешкті тапсырыс берушіге кигізеді, мықын сызығы бойынша корсаж таспасын түйрейді, түймелікті түйрейді (немесе түймелейді);2)бүйір тігістерін түйреу арқылы киім-кешектің теңгерімін дәлдейді (олардың теңгерімі бұзылған жағдайда);3)мықын, жамбас етегі аумағында киім-кеешктің енін тексереді; қымтаулы тігіс, қатпар, т.б. көлемін дәлдейді;4)белдікті қайып тіккен сызықты, киім-кешек ұзындығын дәлдейді;5)Бормен белгілеу арқылы киім-кешекке дәлдіктерді түсіреді және соңына дейін өңдеу үшін цехқа өткізеді. КИІМДІ БРИГАДАЛЫҚ ТӘСІЛМЕН ТІГУДІҢ НЕГІЗІАтельеде еңбекті ұйымдастырудың үш түрі қолданылады: жеке, аралас (жеке-топтық) және бригадалық.Жеке дайындағанда тиісінше кәсіптік деңгейі бар жалғыз тігінші өзі орындайды.Еңбекті бригадалық ұйымдастыру түрінде (еңбекті бөліп алады) әрбір бұйымды бригада дайындайды.Еңбекті аралас (жеке-топтық) бөлу түрінде жеке және топпен жұмыс істеу түрлерінің белгілері үйлеседі. Мысалы, өлшеу жұмыстарына бір тігінші дайындайды да, соңғы тігін жұмыстарын бригада (топ) атқарады.Басқа әдістерге қарағанда бригадалық әдістің артықшылықтары мыналар:■жұмысшылардың мамандануы, жұмыс орнының арнайы бір жұмысқа бейімделуі – бұл еңбектің өнімділігін арттырады және шығаратын өнімнің сапасын арттырады; құрылғыларды қолданудың жоғары коэффициентіне қол жеткізуге;■прогрессивті технологияны қолдануға;■құрал-жабдықтар кешенін пайдалануға;■жұмыс орындарын рационал (ақылға сай) түрде ұйымдастыруға және өңдеу кезінде жартылайфабрикаттарды рационал түрде тасымалдауға мүмкіндік береді.Өндірістің ауқымы мен қарқынына қарай бригаданы құруға болатын санақ: адам – аз ауқымды үрдіс үшін; 12-20 адам – орташа ауқымды үрдіс үшін;21-35 адам – үлкен ауқымды үрдіс үшін. Бригада қол, машина, үтіктеу жұмыстарын атқаратын тігіншілерден және бригадирден құралады. Бригадирдің міндетіне жатады: тапсырыстарды тіркеу, киім-кешекті тігу барысын және оның сапасын бақылау, жұмысшыларға нұсқау беру, пішімдер мен фурнитураларды алу және сақтау, дайын өнімдерді ауысымдағы шеберге немесе технологқа өткізу, пішім бөліктерін тігіп бастауға дайындау және еңбек бөлінісінде қарастырылған өзге де технологиялық үрдіс операциялары. Жұмыстың жоғарғы сапасын қамтамасыз ету үшін және киімді бірінші ұсынғаннан-ақ тапсыру үшін бригадада ішкі және сыртық бақылаудың барлық түрі жүргізілуі керек (13 тарауды қараңыз). Дайын киім-кешекті клиентке тапсырмас үшін оны пішуші, ауысымдағы шебер, ТББ тексерушісі (техникалық бақылау бөлімі) немесе бригадир тексереді.ЖАРТЫЛАЙФАБРИКАТТАРДАН КИІМ-КЕШЕК ТІГУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІТігін өндірісіндегі жартылайфабрикаттарға қалыпты пішін өлшем белгілері бойынша пішілген және белгілі бір дайын деңгейге дейін тігілген, тек тапсырыс берушінің пішініне сәйкес дәлдіктерді белгілеу мүмкіндігі ғана қалған бұйымдар жатады.  Ережеге сай, жартылайфабрикаттардың дайындық деңгейі киім-кеешкерді екінші рет өлшеуге дайын деңгейімен пара-пар. Өлшеуден кейін киім-кешекке өзгерістерді енгізіп, тапсырыс берушіге береді. Жартылайфабрикаттарға мата мен модельді таңдау үшін заманауи сән бағытын қадағалау керек; халықтың киімнің сол немесе басқа түрлеріне деген сұранысын ескеру керек; бір сұлбалы қалыпта, әрлеу бөліктерінің конструкциясын, жағаны, киім-кешек ұзындығын және т.б. өзгертіп, әртүрлі модель негізінде дайындау; маусымдық сұранысты ескеру; әртүрлә өлшемдермен және шаамлы партиямен модельдердің кең шоғырын дайындау. Жартылайфабрикаттармен жұмыс кезінде киім-кешекті өңдеу уақыты азаяды, өнімнің өзін-өзі ақтауы артады, киімді тігу үрдісіне жалпы өндіріс элементтерін қосу арқылы еңбек өнімділігі артады, нақтылай айтсақ:■Киім-кешек бригадалық тәсілмен тігіледі;■Алдын ала дайындалған сызбаүлгі бойынша пішеді;■Киім-кешекті төсеммен пішу;■Бірінші рет өлшеуге дайындау және жүргізу жұмыстары болмайды;■Негізгі тігін үрдісі стандартталған. Жартылай-фабрикат киім-кешектер киімді жеке тігу шартына арналған техникалық шарттарға сәйкес өңделеді. Жартылайфабрикаттардан киім-кешектерді тігу уақытының шамасы киім-кешекті жеке тіккендегі өңдеуге кеткен уақыттың шамамен 87 % құрайды. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫТігін өнеркәсіптері халықтың тұрмыстық қолданысына қызмет көрсетудің қандай түрлерін ұсынады?Тұрмыстық қызмет көрсетудегі тігін өнеркәсіптері қандай топтарға бөлінеді?Ательенің негізгі орналасу жерлерін сипатта. Киім-кешекті тігуге тапсырыс қабылдау кезінде қандай құжаттар (және қанша данада) рәсімделеді?Тапсырысты тіркейтін құжаттарда қандай мәліметтер болуы керек?Жеке тапсырыс бойынша киім-кешекті тігудің қиындығы мен құнын қалай анықтайды?Тапсырыс берушнің пішінде өлшеудің қандай қажеті бар?Иықты киім-кешектерді өлшеуге дайындау кезінде қандай операциялар атқарылады (киім-кешекті бір рет өлшеп тігу кезінде)?Пәлте-костюм ассортиментіндегі киім-кешекті тапсырыс берушінің пішінінде пішушімен бірге өлшеу үрдісін сипаттап бер. Пәлтелі-костюм ассортиментіндегі иық киім-кешектерінің бірінші рет өлшеуге дайындық деңгейін сипатта (киім-кешекті екі рет өлшеп тігу кезінде ). Иық киім-кешектерін екінші рет өлшеуге дайындық деңгейін сипатта. Бел киім-кешектерін өлшеуге дайындау кезінде қандай операциялар орындалады (киім-кешекті бір рет өлшеп тігу кезінде)? 13 ТАРАУЖАСАЛҒАН БҰЙЫМДАРДЫҢ САПАСЫН ҚАДАҒАЛАУ ТУРАЛЫ ҚЫСҚАША МӘЛІМЕТЖАСАЛҒАН БҰЙЫМНЫҢ САПАСЫН АНЫҚТАУ ЖӘНЕ ОНЫ ҚАДАҒАЛАУДЫҢ ТҮРЛЕРІ Бұйымның сапасы. Тігілген киімдердің сапасы алдымен мына стандарттар арқылы анықталады: мемлекеттік стандарт (МЕМСТ), салалық стандарт, республикалық стандарт және кәсіпорынның стандарты. Киім-кешек тігудің негізгі нормотивтітехникалық құжаттары осылар.Кәсіпорындарда стандарттардан бөлек техникалық шарттар қолданылады. Ол шарттар өнімге қойылатын, атап айтқанда дайындалуына, бақылауына, қабылдауына, жеткізуіне және қолданысқа берілуіне қатысты барлық талаптарды қамтиды. Техникалық шарттар (ТШ) стандарттар қойылмаған өнімдерге арнап жасалады. Техникалық шарттар стандарттардың талаптар нақтылап және бөлшектеп кеңите алады.Нақты модельге техникалық сипаттама (ТС) жасалады. Бұл өз алдына бөлек құжат емес, техникалық құжаттың құрамдас бөлігі ғана. Ол модельдің сыртқы көрінісін суреттеп, сипаттайды, бұйымдардың барлық өлшемі бойынша сызба үлгілер кешенін, сызба үлгілері ауданыны туралы мәліметті, бұйымды өңдеу жұмысының көлемі туралы ақпаратты, моделдің үлгісін, жобаның бағасы, тағы сол секілді мәліметтерді қамтиды. Текхникалық сипаттаманы кәсіпорындар немесе модель үйлері жасап, тапсырыс беруші құптаған соң, кәсіпорынның жетекшісі немесе көркемдік кеңес бекітеді. Моделдің үлгісі де осы кезде бекітіледі.Сапаны бақылау. Сапаны бақылау органолептикалық әдіс (манекенге кигізілген не үстелге қойылған бұйымды қарап шығу, оны бастапқы үлгісімен салыстыру, желіммен жабыстырылған тұстарын тексеру, бөліктердің симетриямен орналасуын байқау, т.с.с.) арқылы немесе өлшеу әдісі (өлшеу құралдары арқылы тексеру) арқылы жүзеге асады.Бақылау екі түрлі болуы мүмкін: тегіс (яғни дайындалған бұйымдардың барлығын тексеріп шығады) немесе таңдап-таңдап (жасалған бұйымдардың арасынан кейбіреулерін ғана тексереді).Техникалық бақылаудың түрлері туралы мәлімет төменде келтірілген. Техникалық бақылаудың түрлеріБақылаудың түсіндірмесіКәсіпорынға келген материалдарды бақылауӨңдеудің ақтық кезеңіне өткен жартылайфабрикаттардың сапасын бақылау (яғни, технологиялық операциялар жиынтығы)Технологиялық операция барысында және аяқталғаннан кейін бақылау Сапаны қадағалайтын комиссияның өткізетін бақылауы, бұл осыған дейінгі өткізілген бақылаулардың жұмысын тексеру үшін өткізіледі Дайын болған өнімнің сапасын бағалайды; сапа бақылаушысы немесе технолог өткізедіБҰЙЫМНЫҢ СҰРЫБЫН АНЫҚТАУМемлекеттік стандарттардың талаптарына, техникалық шарттарға және киімнің тұтынушылық ерекшеліктеріне – сыртқы көрінісі, дененің пішініне лайық болуы, өлшемі, дайындалу сапасына қарай отырып, техникалық бақылау бөлімінің (ТББ) бақылаушылары бұйымның сұрыбын анықтайды.Сапаның тексеру. Бұйымның сапасын тексергенде алдымен оны жалпы қарап шығады да, содан кейін барып жекелеген бөліктері мен түйіндерін тексереді.Пәлте-костюм ассортиментіне жататын иығы бар киімдерді манекенге кигізіп тексереді:■бұйымның өңін сыртқа, астарын ішіне қаратып манекенге кигізіп қайрайды, өлшемдерін тексереді;■одан соң айналдырып, астарын сыртына қаратып манекенге кигізеді де, астардың қаншалық дұрыс тігілгенін, тысымен қалай жалғанғанын және астар мен тысының өлшемдерінің сәйкесуін тексереді;■киімді тысын сыртына қаратып, үстелдің үстіне қояды да, жекелеген бөліктері мен тұстарының жасалуын тексереді;■одан соң астарын сыртына қаратып үстелге жазады да, астар жағының өңделу сапасын тексереді.Шалбарды тексергенде төмендегідей тәртіппен қарайды:■екі қырын біріктіріп, ышқырын сол жаққа қаратып үстелдің үстіне жазады да, екі жағын кезек аударып, оң және сол жақ жанындағы тігістерін тексереді;■балағының қалай тігілгенін тексереді;■шалбардың ышқыр жағын солға қарай жылжытып, аттама тігістері мен жалғануын тексереді;■ышқырдың, бастырмалардың, қалтасының, қатпарларының, түймеліктерінің, т.с.с. өңделу сапасын тексереді;■ екі балақты екі жаққа қатты тартып, ортаңғы тігістің мықтылығын тексереді.Көйлек-блузка ассортиментіндегі киімдерді үстел үстіне қойып та, манекенге кигізіп те тексереді. Сапасын тексерген кезде алдымен манекенге кигізіп көреді, одан кейін үстелге өң жағымен қойып – алдыңғы жағын да, арт жағын да қарайды; одан соң іш шағын да солай қарайды. Бұйымды иінбаудан бастап тексереді – алдымен жаға, одан соң лиф, жең, одан соң етек. Жұп бөлшектердің немесе түйіндер пішінінің симетриясы, өлшемі және орналасуы бір-біріне беттестіру арқылы немесе өлшеу арқылы тексеріледі. Мысалы, өңірінің шеттерін, кертіктерінің нүктелерін, екі жақ жағаның шетін, етектің екі жағын біріктіріп, киімді ортадан бүктеу арқылы бөлшектердің симетриялылығын тексереді.Егер бөлшектер немесе тігістер бір-біріне тікбұрышты үшбұрыш жасай орналасқан болса, олардың орналасуы тік бұрышты үшбұрышпен тексеріледі.Бөлшектер пішінінің дұрыстығын, оқасының енін және басқа элементтерді көзбен тексереді, кей жағдайда оқаның енін өлшеу үшін сызғыш қолданады; сызғыш түзу нәрсе болғандықтан, бөлшектердің (түйін) шетін сызғышпен қатар қойып салыстырады.Бөлшектерді өлшегенде мемлекеттік стандарттар мен әр моделдің техникалық сипаттамасындағы кестелерде көрсетілген өлшемдер міндетті түрде басшылыққа алынады. Егер дұрыстауға болатын ақаулар болса, оларды дұрыстату үшін бұйымды өндіріске қайта жібереді.Сұрыпты анықтау. Тігілген бұйымдарды екі сұрыпқа бөледі: бірінші (І) және екінші (ІІ). Егер киімдер бірге жүретін болса, сұрпы төменгі сұрыптағы бөлігіне қарай белгіленеді. Мысалы, егер бешпент І сұрып, белдемше — ІІ сұрып болса, костюмді ІІ сұрыпқа жатқызады.Тігін өнімдерінде жол берілмейтін ақаулар бар. Айқын көрініп тұрған, І және ІІ сұрыпқа да жіберілмеуі қадағаланатын ақаулар мынадай:1)оқаларының беттеспеуінен немесе біреуінің екіншісіне қарай көбірек кетуіп қалуынан болатын киімнің жалпы теңгерімінің бұзылуы; бұл ақаулар оймакілтекте де жіберілмеуі керек;2)қайырмалардың (босаңдау жер), жағалардың, өңірастыларының, клапандардың және басқа да әдіптеу бөліктерінің созылуы;3)киім-кешектегі қиғаштық пен кептеліс;4)жеңтүптегі қонымдылықтың өзгеруі (немесе оның дұрыс таратылмауы); жеңдердің алға не артқа ауытқуы; жеңді қондырған тігістердің қисаюы;5)төсемелердің дұрыс бірікпеуі; киімді астарлағаннан киім-кешектің (немесе бөлек бөліктердің) бұзылуы;6)киім-кешек бөліктеріндегі негіз жібінің, түктің бағытының бұзылуы;7)материал түсіне жіп түсінің сәйкеспеуі, тігіс жолақтардың айырылып кетуі, инешаншымдардың босап кетуі;8)ашық суретті маталардан тігілген киім-кешектердегі суреттердің сәйкеспей қалуы;9)астыңғысымен салыстырғанда оймакілтектің (өңірдің) үстіңгі жағының қысқа болып қалуы;10)техниклық сипаттауда қарастырылған төсеменің төселмеуі;11)күйдіріп алу (ІІ сұрыптағы киім-кеешктердің жабық бөліктерінің шамалы ғана білінетін күйген жерлерін қоспағанда);12)жылтырақ іздер мен тігістердің жатып қалуының кездесуі. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ:Сапаны тексеру әдістерін айтып бер.Өнімнің сапасын техникалық бақылаудың түрлерін айтып бер.Тігін бұйымдарының сапасын тексерудегі ережелерді әңгімелеп бер.Тігін бұйымдарының сұрыбы қалай анықталады?Тігін бұйымдарында жол берілмейтін, яғни қатаң қаралатын қандай ақауларды білесің? 14 ТАРАУКИІМДІ ЖӨНДЕУ ЖӘНЕ ЖАҢАРТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫКИІМНІҢ ТОЗУЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫКиім киілу барысында алғашқы сыртқы түрін жоғалтып, моральдық жағынан ескіреді. Киім материалының сапа көрсеткіштерінің өзгеруін тудыратын және уақыттың өтуіне байланысы бар процесті тозу деп атайды. Ал ақырғы нәтиже – тозған киім болмақ.Киім материалының сыртқы факторларға қарсы тұру қасиеті, яғни белгілі бір жағдайға дейін өзінің алғашқы сипаттарын сақтай алуын, текстиль материалының тозуға қарсы тұру қасиетін көрсетеді. Моральдық және қолданыстық тозуын ажыратуға болады.Киімнің моральдық тозуы — киімнің заманауи киім үлгісіне пошым, модель, материалдағы суреті, т.б бойынша сәйкесе алмауы. Моральдық тозу, яғни ескіру болса, киімнің кей бөліктерін немесе тұтастай қайта пішіп тігу керек болады.Тігін бұйымдарының эксплуатациялық тозуының белгілеріне әртүрлі түрдегі кемшіліктер, материалдың біраз немесе шамалы қажалуы түріндегі ақаулар, оның тұтастай бүлінуі жатады. Киім-кешектің тозуы қажалу, жыртық, түктерінің түсуі, тері маталарының сыдырылуы, түсінің өзгеруі және т.б. түрінде болады. Шамалы қажалу материалдың үстіңгі бетінің бұзылуы, талшықтардың ептеп сиреуі, материалдың ептеп жұқаруы сияқты белгілермен сипатталады. Біраз қажалған кезде талшықтардың сиреуінің айқын білінуі, материалдың жұқарғанының айқын білінуі, әртүрлі өзгерістер әсерінен жыртылғанша қажалуы сияқты сипаттары болады. Киім-кешектің белгілі бір аймақтарында негізгі өзгерістер болады:■ пәлтеде, пенжекте, бешпетте және т.б. — жеңдердің етегі, өңір шеттері, жаға тікмесенің қайырылған жері, жеңнің шынтақ бөлшегі, ілмектре мен түймені адаған жерлер, бүйір қалталары;■шалбарларда — шалбар балағы, шалбардың артқы бөлшегіндегі бөксе аумағы (отыратын жер), қадамды тігістердің үстіңгі аумағы, тізе аумағы, түймелік аумағы, қалталар;■астарда — астар етегі, жең ойығы аумағы, арқа мойындығының аймағы.КИІМДІ ЖӨНДЕУДІҢ ТҮРЛЕРІКиімді жаңарту мақсатында, эксплуатациялық тозу салдарын жою, киім-кешекті пішін бойынша тарылту және тауарлық түр беру үшін жөндейді. Оны тек тозған жерлерді қалпына келтіру үшін ғана емес, сонымен қатар заманауи сән ағымына сәйкес әртүрлі безендіру және конструктивті құралы ретінде де қолдануға болады. Киімді жөндеген кезде бөліктер мен олардың бөлшектерінауыстыру қажеттілігі көп кездеседі. Сондықтан киім-кешек материалына ұқсас материалды таңдайды немесе киім-кешектің бөлшектерін қолданады: өңірастының төменгі бөлшектері, белдікшелер, белдік, жапсырмалы қалталар және т.б. Киімді қалпына келтіру үшінтәртүрлі қосымша материалдар қолданады: тері, былғары, күдері, барқыт және т.б. Әрлеу материалдарын киім-кешектің негізгі материалымен қасиеті мен үндесуіне байланысты таңдайды. Киім бөліктерінің тозу деңгейіне байланысты жөндеудің үш түрі кездеседі: ұсақ, орташа, ірі. Ұсақ жөндеу. Ұсақ жөндеген кезде бөліктің конструкциясы мен киім-кешектің моделі өзгермейді. Оған түймелерді, ілгіштер, ілмектерді қадау; ілмектерді тепшу; қалта ұштарын бекіту; киім-кешек сыртының және астардың сөгілген тігістерін қайымдау; ілгіштер мен бастырмаларды дайындау және тігу; етектен 10-12 см ұзындықтағы жерде астардың төменгі бөлшегін ауыстыру арқылы жең астарларын жөндеу; жамау; балақ шеттерін жөндеу; киім-кешекті тазалау және ЫЖӨ.Орташа жөндеу. Орташа жөндеу кезінде тозған жерлерді жөндейді, бөліктерді ауыстырады, киім-кешектің немесе оның негізгі бөліктерінің өлшемдерін аздап өзгертеді. Орташа жөндеуге жаға тіктемесін, киім-кешек және жең етегін жаңарту немесе жөндеу; өңірлер мен қайырмаларды жөндеу; бөліктің жекелеген бөлшектерін жөндеу, бөліктердің өлшемдерін немесе киім-кешек моделін ептеп өзгерту жатады. Ірі жөндеу. Оған жеке бөліктердің конструкциясы мен өлшемдерін өзгерту жұмыстары жатады: алдының қайырмалары мен жағаны қайта қалпына келтіру; астарды ауыстыру; жеңдерің орналасуын өзгерту; киім-кешектегі аралас түймелікті орталық түймелікке ауыстыру; киім-кешек енін өзгерту және т.б.Киімнің жергілікті зақымдануын жөндеуЖөндеу білдірмей торлап тігу, торлап жамау, жамау қою арқылы жүзеге асады. Торлап жамау – киімнің зақымданған жерін (тілінген, жыртылған, қажал,ан жерлер және т.б.) жөндеудің кең тараған түрлерінің бірі, оны егер зақымданған аумақтың көлемі 5 см2-ден артық болмаса қолданады. Машинамен немесе қолмен торлап жамалады. Қолмен торлап жамаған кезде киім-кеешк материалынан алынған жіпті, кей жағдайларда басқа дәл келетін жіпті қолданады. Торлап жамау былай болады: зақымданған жер үстіне алдымен негізгі материалдағы жіп бағытымен бағытталған, зақымдаған жерді жан-жағынан ең аз дегенде 1 см жаба отырып, жіп жүргізеді (14.1, а сур.). Сосын «негіз» жібімен тоқи отыра көлденең бағыттағы жіп жүргізеді. Торлап жмамаған жіпті тоқу негізгі материалдың жібін тоқыған тәрізді болуы кеерк. Торлап жамаудың бұл тәсілі көп еңбек пен орындаушының жоғары Кәсіптілігін қажет етеді. Машинамен торлап жамау кезінде (14.2 сур.) зақымданған бөліктің теріс жағынан негізгі матреиалдың түсі мен қасиетіне ұқсас материал кесегін салады және оны өңінен машинамен тік немесе ирек пішінді тігіс жолақ арқылы негізгі мата түсіндей жіппен бастырады. Машинамен торлап жааған кезде киім-кеешктің эстетикалық сапасы қалпына келмейді.Білдірмей торлап тігу қиықтары стенімейтін қалың түкті материалдан тігілген киім-кешектерде қолданылады (14.3 сур.). Бөліктің қиықтарын (бөліктердің) қолмен білдірмей торлайтын иншешаншым арқылы, киім-кешек түсіндей берік жұқа жіппен біріктіреді, оларды киім-кешектің теріс жағынан қадайды. Біріккен қиықтарды бір-біріне тығыз орналастырады, инешаншымдарды тік бұрышы арқылы қиыққа қарай тігеі, инешаншым жиілігі 1 см тігіс жолақта 5-12, тігіс жолақ ені – 0,3-0,4 см. Біріктіру мықты болу үшін инешаншымдарды қатты тартады. Тігіс жолақ тілкітн 0,5-0,7 см жоғары басталады. Инені материалдың барлығы дерлік қалыңдығына өткізеді, бірақ инешаншымдар өңінен байқалмайды. Тігіп болған соң, бөлікті үтіктейді және инемен тігістен материал түктерін түзейді. Жамаумен жөндеу материал қатты жұқарып немесе қажалып, киім-кешектің тозу аймағы айтарлықтай тозған кезде қолданады. Жамауды киім-кешекпен біріктірудің 3 тәсілі белгілі: машинамен, қолмен, желімді жөндеу. Машина тәсілі тозу аумағы байқалатындай болған кезде және қымбат емес материалдан тігілген киімдерді жөндеген кезде қолданылады. Жамаулар киім-кешекпен әртүрлі тәсілмен бірігеді, мысалы а, б, в суреттерінде көрсетілген.14.1 сур.Егер киім-кешек бағалы жұқа, тез сетінейтін материалдан болса, онда машина тігісін бүркемелеу үшін бөліктің өң жағынан қол тігіс жолағымен мықтап тігеді. Тігіс жолақты берік жұқа жіппен негізгі матаның түсіндей жіппен жүргізеді. Жамауды (ендірмені) қондырған, айырыла үтіктеген тігісті жамбасқа қайыра бүгеді және тігісті сол қолдың бас бармағымен және сұқ саусағыменен шетінен қысып ұстайды. Инені материалға бұрыштың астынан тығады да, тігістің екі жағынан да материалдың бір-екі жібін қаптып аттатып отырады. Иненің қадалуы бағыты тігіншінің өзінен әрі немесе өзіне қарай да жүруі мүмкін. Қадамның жиілігі 1 сантиметр тігіс жолақта 15-20 инешаншымнан (14.5 суретте).Жамауды қолмен орнату тәсілі қымбат матадан тігілген киімдерді жөндегенде немесе киімнің аз ғана бөлігі бүлінгенде жасалады. Егер материалдың ерекшелігі сәйкессе жамауды торлап тігу инешаншымымен жамайды не матаға қоса өреді.г Т V V V■\/ V V V V \V V V V V \V V V V V \•V V V . V V V'J V V Торлап тігу инешаншымымен тігілген киімдерге жамау жасау мынадай жолмен жасалады: міндетті түрде негіз бен арқаудың жібі бойымен бүлінген бөлікті кесіп алады; киімнің негізгі материалынан немесе соған түсі мен құрылымы сәйкес келетін басқа материалдан жоғарыдағы кесілген бөліктің өлшемімен бірдей етіп кесіп алады (міндетті түрде негіз бен арқаудың жібі бойымен); жамауды жамайтын жерге қояды да, торлап тігу инешаншымымен тігеді. 14.5 сур.Жамауды қоса өру қиған жерлері тез сетінеп кететін матадан тігілген киімдерге жасалады. Жамауға негізгі матамен сәйкес келетін мата таңдап алынады. Жамау бүлінген жерден 5 см үлкен болуы керек. Жамаудың шетінен 2 см ұзындықтағы жіптерді суырып алып тастайды. 14.7 сур.Киім-кешектің өңіне жамауды өңін жоғары қаратып жатқызады, жамаудың шетімен зақымданған аумақтың әрбір жағы 0,5 см жабылатындай киім-кешектегі және жамаудағы суреттерді қиыстырады. Тарқатылған жіптен 0,2 см алшақтықта тігіс жолақты салып, жамауды жөрмейді. Тігіс жолақты жамаудың диагоналі бойынша жүргізіп тағы бір қосымша жөрмейді. Негіз жібі мен арқау бойынша өрілген суреттерді қарап отырып, жамаудың әрбір жібін негізгі матаға қоса өреді (14.6 сур.). Уақытша тігіс жолақтарды сөгеді, үтіктейді. Желімді тәсілмен жамауды біріктіру дұрыс орындалған жағдайда жамауды киім-кешекке берік сапада біріктіреді (мысалы 14.7 суретте). Текстиль материалдарын желімдеу үшін желімді үлдірлер, БФ-16 желімі, латекс негізді желімдер, желімді өрмектер, торлар, жіптер және басқасы қолданылады.Қалталарды жөндеу және жаңартуҚалта түрі және зақымдану сипаты. Жөндеу тәсілі Сурет1. Тілік қалталар1.1. Қалта ұштары тозғанТілік қалталарда алдымен қалтаның бұрыштары, көмкерме әдібі, қалта астары, клапан шеттері және жапырақшаның үстіңгі шеті тозады.                                                                                                                                           Тері Тоқыма                    Зақым келудің сипаты (тозған жері). Сурет Жөндеу тәсілдері     4. Ілмек аумағындағы алдыңғы жақты жөндеу Ілмек аумағындағы алдыңғы жақ қатты тозған болса, бұл аумақты қияды (немсе аумақты  алдының бар ұзындығы бойынша қияды)және оны негізі материалға ұқсас я әрлеу материалынан пішілген ендірмемен алмастырады (а сур.) Ендірмені тек ілмек аумағына ғана тігуге болады (б сур.)                                                                                                 КИІМДІ ҚАЙТА ЖАҢАРТУКиімді жаңарту деген тек қана оны тазалап, үтіктеп, жыртықтарын жамап, қысқартып, денеге шақтау ғана емес, ол сонымен қатар киімді заманауи үлгіге сай етіп лайықтау. Киімнің мделін өзгерту, денеге сай қылып қысқарту киілген киімге де, жаңа киімге жасала береді.Киімді бастан аяқ немесе кей бөлігін қайта пішіп, айналдырып және айналдырмай да қайта жаңартады. Мысалы, пәлтені күртке немесе желетке, шалбарды шолақ шалбарға, үлкендердің киімін балалар киіміне айналдырады. Киімдерді жаңартқан кезде әрлеу материалдары, тоқыма бау, көмкерме, фурнитура, кесте, кестенің жеке түрлері және басқалар кеңінен қолданылады. БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫКиім-кешекті жөндеудің түрлері мен тәсілдерін санамалап бер.Қандай жағдайларда көркемдеп торлап жамау, жамаумен, білдірмей торлап жамаумен жөндеу жүзеге асырылады?Қалталарды қалай жөндейді және жаңартады?Жеңдер мен киім-кешек етегін қалай жаңартып, жөндейді? Киім-кешек өңірлерінің шеттерін қалай жаңартып, жөндейді?Киім-кешек жағаларын қалай жаңартып, жөндейді? 15 ТАРАУДӘСТҮРЛІ ЕМЕС МАТЕРИАЛДАРДАН КИІМ ТІГУДІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ құрама (кешенді) материалдардан жасалған киім-кешектерҚұрама материалдар (кешенді) туралы жалпы мәлімет Құрама материалдар (кешенді) көптеген киім түрлерін тігуде қолданылады. Бұл материалдар қыртыстанбайды, желге берік, салмағы жеңіл және жылу сақтағыш қасиеттері жоғары. Сонымен бірге құрама материалдар өте қатты, күлтеленуі қиын және ауа өткізгіштігі төмен.Бір және екі жақты құрама материалдар болады. Біржақты құрама материалдарды негізгі материалдың теріс жағына полимерлі жабын (латекс, акрильді смола қоспасы және т.б.) жағу арқылы алады.Екіжақты құрама материалдарды әуелгі екі немесе үш материалды үш тәсілдің бірімен: желіммен, отпен немесе қайып тігу арқылы біріктіреді.Желімдеу тәсілі – негізгі материалдың теріс жағына жағылған желім арқылы материалдың екі қабатын өзара біріктіреді. Материалдарды каландрда жоғары қысыммен жоғары температурада біріктіреді. Негізгі материал ретінде тығыз маталарды және трикотаж маталарды, жасанды тері, былғарыны және жұмсақ тері, т.б. пайдаланылады. Астар ретінде тығыз, ауыр түсті жіптен тоқылған маталар, трикотаж және тоқылмаған маталар, жасанды тері және т.б. пайдаланылады.Отпен біріктіру тәсілі – тоқыма материалдарды поролонмен біріктіргенде қолданылады. Бұл үшін поролонның беткі жағын ерітіп, қысым астында материалмен біріктіреді және суытады. Үш қабатты материалдар өндірісі үшін поролонды екі жағынан ерітіп, екі тоқыма материалмен біріктіреді. Негізгі материал ретінде капрон, трикотаж маталарды, жасанды тері және т.б. қолданылады. Үш қабатты материалдардың астары ретінде жұқа, тегіс полиамидті маталар, трикотаж маталар және т.б. пайдаланылады.Қайып тігу тәсілі – көп инелі қабу-сырмалы машиналарда жіпті тігіс жолақтарымен тоқыма материалдардың екі немесе үш қабатын өзара біріктіріледі. Негізгі материал ретінде мақта-мата, синтетикалы немесе аралас маталар, соның ішінде пленка жабыны бар маталар, астар ретінде жұқа, тегіс, сырғығыш синтетикалы және трикотаж маталар пайдаланылады. Материалдардың арасына әртүрлі жылытқыш астар салады.      Құрама материалдардан киім-кешек тігуде олардың қаттылығын, қалыңдығын, күлтеленуінің қиындығын ескереді. Сондықтан киім-кешектерді қарапайым силуэтті пішімдерден жобалайды.Құрама материалдардан киім-кешек тігуде ЫЖӨ (ылғалды-жылу өңдеу) мүмкіндігі шектеулі немесе мүмкін емес. Сол себепті қандай да бір бөліктің пішінін құрылымдау жолымен алады.Бөліктерді біріктіруде тігістерді үлгі бойымен машинада тігеді. Құрама материалдар инемен теседі, сол себепті тігіс саны аз киім-кешектерді жобалауға кеңес беріледі. Түймелерді негізгі материал астынан түйме астымен немесе астармен бірге тігеді.Құрама материалдардан тігілетін киім-кешектерді өңір астарынсыз тігеді.Құрама материалдардың кейбір түрлерінде тігіс қалыңдығын азайту үшінқосымша әдіп тігістерінен бір материалдың қабатын алып тастауға кеңес беріледі. Екіжақты құрама материалдардың кейбір түрлері киімді астарсыз тігуге мүмкіндік береді, себебі материалдың астарлы жағы киім-кешек үшін астар ретінде қызмет ете алады, мысалы, жасанды тері (жұмсақ тері), терімен біріктіріліп тігілген мата және т.б.    Екіжақты құрама материалдардан тігілетін киім-кешектердегі жекелеген түйіндерді және бөліктерді өңдеудің ерекшеліктері                                                                             Сурет Өңір қайырмасының ішкі жағы                                         ЖАСАНДЫ ТЕРІДЕН ТІГІЛЕТІН КИІМ-КЕШЕКТЕР 15.2.1. Жалпы мәлімет Жасанды тері пальто, куртка, жакет, пиджак және т.б. тігуде қолданылады. Жасанды теріні мақта-мата негізге (мата, трикотаж кенеп мата, тоқылмаған кенеп мата, жасанды тері) полимерлі жабын (каучук, полиуретан, полиамид және т.б. негізіндегі полимерлі заттар) жағу арқылы өндіреді. Жабын тұтас, ұсақ тесікті, ұсақ тесікті-тұтас болуы мүмкін. Полимер мақта-мата негізге кіруі немесе оның беткі жағын ғана жауып тұруы мүмкін.Киім-кешектерді өңдеуді қондырмай тігуді қамтамасыз ететін машиналарда жасауға кеңес беріледі. Материалдың беткі жағын бүлдіріп алмас үшін материалға табан аз қысым түсіретіндей етіп, ұсақ тісті төрткілдешті пайдаланады.Жасанды теріден тігілген киім-кешекті ылғалды-жылу өңдеуден өткізбейді, сол себепті бөліктерге қалып беру үшін құрылымдауды қолданады. Тігіс әдіптері жақсы жатуы үшін тігістерді айыра немесе бастыра жүргізеді. Айыра жүргізілген тігістерді киім-кешектің сыртқы жағындағы тігіс астынан жүргізетін материал жолағымен бекітеді (15.1-сур.).     Жасанды теріден жасалған бөліктің қиықтарын жиектеп торламайды (трикотаж негізіндегі жасанды теріден тігілген киім-кешектерге бұның қатысы жоқ). Созылғыштығы жоғары бөліктердің қиықтары желімделмейтін жиектермен немесе материал жолақтарымен бекітіледі.Кей жағдайларда киім-кешектерді жиек немесе материал жолақтарын қолданбай-ақ тігуге болады.Трикотаж негізіндегі жасанды теріден жасалған киім-кешектерде (материалдың екі бағытта да созылғыштығы жоғары болғандықтан ) астар бөліктерімен бөліктердің қиықтарын, өңір шеттерін, жеңнің төменгі жақтарын және т.б. бекітеді.Материалдың өң жағынан тігіс жолақтарын жүргізген уақытта тігіс жолақтарын машина майымен, силиконды эмульсиямен немесе концентрациясы төмен сабын ерітіндісімен майлайды.Жасанды тері инемен тесілетіндіктен, қайта түзетуді болдырмас үшін технологиялық операцияларды дәл орындау керек.Жасанды терінің тазалық қасиеттері төмен болғандықтан, киім-кешектің жабық жерлерінде (ойық пен жеңнің төменгі бөлігінде, жағаның астынан және т.б.) өтпелі саңылаулар жасауға кеңес беріледі.Түймелерді алдын ала алдыңғы жақ пен өңір қайырмасы аралығынан жүргізілген қатайтатын төсеммен немесе түйме астымен бірге тігеді. Жасанды теріден тігілген киім-кешектердегі жекелеген түйіндер мен бөліктерді өңдеу ерекшеліктері                                                                                    СУҒА ТӨЗІМДІ ҮЛБІРЛІ ЖАБЫНЫ ЖӘНЕ «ЛАКЕ» ӘШЕКЕЙІ БАР КАПРОН МАТЕРИАЛДАРДАН ТІГІЛГЕН КИІМ-КЕШЕКТЕР  Киім-кешектерді өңдеу жөнінде кеңестер Суға төзімді пленкалы жабыны бар капрон маталардың беріктігі жоғары, бу, су және ауа өткізбеу қасиеті мықты, салмағы жеңіл. Осындай қасиеттерінің арқасында мұндай маталар тігін өндірісінде кеңінен қанат жайды. Олардан пальто, плащ, куртка, ветровка, бас киімдер, жилеткалар, шалбарлар мен комбинезондар тігеді.Капрон маталардан тігілген киім-кешектер жылытқыш төсемдермен және оларсыз да тігіле береді. Жылытқыш төсемдер ретінде көбінесе синтепон, астар ретінде капрон материалдар пайдаланылады. Төсемдер үшін тоқылмаған материалдар қолданылады. Төсемдермен өңірлерді, жағаларды, жеңдердің төменгі жақтарын және киім-кешектер мен бөліктерді бекітеді. Төсемдердің қиықтары бөліктерді біріктіру тігістерімен сәйкес келуі тиіс. Киім-кешектердің кейбір түрлерінде төсем ретінде синтепонды (мысалы егер куртка немесе пальто тұтастай синтепонмен бірге тігілсе) қолданады. Үлгілер сән бағытына қарай өзгеріп отырады. Киім-кешектер түрлі пішінде болуы мүмкін, жеңдерінің үлгіс, өңдеу бөліктері де сан алуан болып келеді. Мұндай киім түрлері үшін фурнитураны таңдау маңызды, ол пайдалы әрі сәндік қызмет атқарады.15.2-сур.Суға төзімді пленкалы жабыны бар капрон маталардан киім тіккен уақытта матаның келесі ерекшеліктерін ескерген жөн:■Бөліктерді қайып тіккен уақытта тігісті тігіс жолағымен жинап тігу қажет болуы мүмкін. Мұндай ақаулықты болдырмас үшін қондырмай тігетін тігісті қамтамасыз ететін машиналарды пайдаланады немесе қайып тіккен уақытта бөліктерді тартады. Машинаның тігіс жолағындағы қабу тігістерінің арасындағы қашықтық 1 см-ге 4-5 қабі тігісі болуы қажет;■Жылу әсер еткен кезде суға төзімді жабын бұзылады, сол себепті мұндай маалардан тігілген киім-кешектерде тігістердің ылғалды-жылу өңдеуін бастаыра тігумен алмастырады;■Әдіптеу бөліктерінің шетерін өңдеу тігіс жолағымен бекітеді немесе «таза шетпен» өңдейді;■бұл маталар қиық тұстарында аз сетінейді, сондықтан астарсыз киім-кешек тіккен уақытта тігістерді жиектемеуге болады;■суға төзімді жабын бар маталардағы тігістердің тесіліп қалу қаупі жоғары, нәтижесінде киім-кешектің суға төзімді қасиеттері төмендейді. Мұны болдырмас үшін киім-кешекті құрастыру уақытында иық қиықтарын алдыңғы бөлік жаққа қарай ығыстырады (15.2-сур.) немесе тігісерді әдіптеу бөліктерімен жабады (15.2, б сур.). Матаның тесіліп қалу қаупі жоғары болғандықтан, тігістерді сөгуге жол берілмейді.■Суға төзімді жабыны баркапрон маталар бу және ауа өткізбейді, сондықтан жеңнің төменгі жақтарындағы жеңтүп немесе бүйір тігістерінің жоғарғы жағында өткізгіштік саңылау қызметін атқарады. Киімнің гигиеналық қасиеттері жоғалатындықтан, жабысып тұрмайтын киім-кешектерді жобаламауға кеңес беріледі.Жылытқыш төсемі жоқ киім-кешектердегі негізгі түйіндерді өңдеу ерекшеліктері Операцияларды орындауға арналған техникалық шарттар Сурет1. Ұсақ бөліктерді өңдеу                                                              > 1Подборт J1 11 11 1 1 Г 1  суреттікіПодборт – өңір қайырмасы Перед – алды Подборт – өңір қайырмасыНижний воротник – жағаның төменгі жағы Верхний воротник – жағаның үстіңгі жағы Подборт – өңір қайырмасы Верх изделия – киім-кешек үстіПодкладка – астарыПодкладка – астары                         Астар                         Жең Жең   Синтепонмен қатырмаланған киім-кешек дайындаудың ерекшеліктеріЖылытқыш төсемнің бөліктерін тысынң бөліктерінің пішіндеріне сәйкес қиып пішеді. Тыс бөлігінің теріс жағына синтепон қабатын салады, олардан 0,5...0,6 см қашықтықта қиықпен машиналық тігіспен біріктіреді. Синтепонмен қатырмаланған тысының бөліктерін кәдімгі тәртіппен өңдейді және біріктіреді. Машиналық тігістің тігістерінің жиілігін 1 см-ге 3-4 тігіске дейін арттырады.жасанды теріден жасалған киім-кешектерКиім-кешектерді өңдеу бойынша ұсыныстарЖасанды тері деп сыртқы түрі мен қасиеттері бойынша табиғи теріге ұқсайтын текстильді материалдарды айтады. Жасанды тері түп қабаттан (қаңқадан) және түк жамылғыдан тұрады. түпқабатты синтетикалы немесе мақта айылбастан; түк жамылғыны – кешенді химиялық жіптерден немесе талшықтардан дайындайды.Жасанды тері тоқымалы, трикотажды, тоқылмаған және жамылғы желімделген түгі бар болуы мүмкін.Жасанды тері тозуға төзімді болуы, киілу мерзімінде пішінін, бастапқы жылтырын және сыртқы түрін сақтауы тиіс; түк жамылғысы мыжылып қалмауы және киізденбеуі керек.Жасанды теріден жасалған үлгілердің, әдеттегідей, тігіс саны азын таңдайды. Жасанды теріге ЫЖӨ жасамайды.Трикотажды теріден жасалған киім-кешектерде қиықтардың созылуын болдырмау үшін бөліктердің қиықтарына желімделмейтін жиектерді немесе біржағында желімді жабыны бар (лейкопластырь сияқты) жиекті салады. Тоқылған теріден жасалған киім-кешектерге жиекті иық қиығына, мойын қиығына және қайырмалардың бүгіс сызықтарына салады. Пішу кезінде тек жасанды терінің түпқабатын түгін бүлдірмей кеседі.Жасанды теріден жасалған киім-кешектерде негізгі түйіндерді өңдеудің ерекшеліктеріОперацияларды орындауға арналған техникалық шарттар Сурет 1. Бөліктердің қиықтарын, қымтаулы тігістерді біріктіруБөліктердің қиықтарын, қымтаулы тігістерді біріктіру сырып тігу машинасында, үлбір тігу машинасында немесе ирек тігісті машинада біріктіреді. №№ 100— 120 инелерді, № 40 мақта немесе капрон жіптерді қолданады —                                                                                          Тері туралы жалпы мәліметТабиғи теріні (түлкі, қара күзен, ақ түлкі, қоян және т.б. жануарлардың терісі) пальто, жартылай пальто, жакет, жилет, бас киімдер үшін қолданады. Теріні киім-кешекті әшекейлеуге пайдаланады, сондай-ақ одан жаға, манжет, иыққа жамылатын жамылғы жасауға, өңірлерді және киім-кешектердің етек жақтарын көмкеруге пайдаланылады.Табиғи терінің жылу сақтау қабілеті жоғары, қажетті ылғалтартқыштық және буөтімділікке ие, одан бөлек, түсін ұзақ уақытқа сақтауға қабілетті, түрі де әдемі. Табиғи терінің негізгі көрсеткіштері: біркелкілігі, қалыңдығы және түгінің ұзындығы; төзімділігі, созымдылығы және тері жұмсақтығы. Теріні іріктеу және оларды тігу тері илеу өндірістерінде жүзеге асады. Сауда айналымына пішілген күйінде түседі.   15.3-сурет Тері киім-кешектерде бітімнен – алдыңғы өңір қайырмасының бөліктерінен және киім-кешектің артқы жағынан тұрады, олар бір бөлікке қосылған (бітім екі бөліктен тұруы мүмкін – артқы жағының бөліктерінен қосылған алдыңғы бөліктен), жеңнен (әр түрлі пішімдерден), жағадан (екі бөліктен – үстіңгі және астыңғы), өңдейтін бөліктер мен қалтадан тұрады.   1.5.3. – сурет: стан – бітім, рукав – жеңі, верхний воротник – жағаның үстіңгі жағы, нижний воротник – жағаның төменгі жағы.   15.5. ТАБИҒИ ТЕРІДЕН ЖАСАЛҒАН КИІМ-КЕШЕКТЕР15.5.1. Табиғи теріден жасалған киім-кешектерді тігу ерекшеліктері1. Табиғи теріден жасалған киім-кешекті пішу немесе қиықтарын тегістеу тері шашын зақымдамай тері матасы жағынан арнайы өткір үлбір қию пышақтармен орындайды. Қиықтарын үлбір тігу машиналарында қосады, олар қосу орны тігісінің енін немесе аралықты минималды орындауға мүмкіндік береді. Терінің ылғалды-жылу өңделуіне жол берілмейді.Бөлік жиектерін құрастырып тігу тігісін қопсытып тігу тігісімен бекітеді. Шаштардың бөліктерін қосу кезінде тігіс жолақтары алынып тасталуы керек. Егер тері матасы жеткілікті берік болмаса, бітімін, жеңі мен төменгі жағасын жұқса мақта матасымен немесе тоқылмаған материалмен қатырмаланады. Астарын жасырын қабу машинасымен немесе тігіс жолағын бітімді бойлай (қолмен қосу тәсілінде) немесе бітімге көлденең орналастырып қолмен шаша қаяды (қолмен қосу тәсілінде ); тігіс жолағының арасы 12...15 см. Қиғаштануды болдырмау үшін астарды алдын-ала өңірге белгілейді. Өңірдің, жең ойындысының, жағаның, үстіңгі жаға тіктемесінің жиектеріне, қайырманың бүгіс сызықтарына, қымтаулы тігістің бір жағына, алдыңғы жақтың иық қиықтарына, алғы жағының төменгі қиықтарына желім қабатымен (лейкопластырь типі) немесе желімді емес (оны қиғаш тігіспен қабады) жиекті төсейді.Жұқа пішінді өңір өңдеу құралы зығыр, мақта мата немесе тоқымалы емес материалдардан орындалады. Жекелеген түйіндер мен детальдерді өңдеу (табиғи тері ерекшеліктерін ескере отырып) жасанды теріден жасалған түйіндер мен бөліктерді өңдеуге ұқсас орындалады ( 15.4.2 бөл.қараңыз).БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫҚатырмаланған (кешенді) материалдардың қасиеттерін сипатта.Біржақты қатырмаланған материалдар қандай тәсілмен алынады?Екіжақты қатырмаланған материалдарды алу тәсілін сипатта.Қатырмаланған материалдардан жасалған киім-кешектерді қымтаулы тігіс пен ұсақ бөліктерін өңдеу ерекшеліктерін сипатта.Қатырмаланған материалдардан жасалған киім-кешектердің қалталары мен өңірлерін өңдеу ерекшеліктерін сипатта.Қатырмаланған материалдардан жасалған киім-кешектердің жағалары мен жеңдерін өңдеу ерекшеліктерін сипатта. Жасанды теріден (жас.тері) жасалған киім-кешектерді тігу кезінде қандай тігу машиналарын қолдану ұсынылады ?Жасанды теріден тігілген киім-кешектерде ЫЖӨ ұшыратуға бола ма?Жасанды теріден тігілген киім-кешектерде бөліктерінің кесіктерін тұрақтандыру (бекіту) талап етіле ме ?Жасанды теріден тігілген киім-кешектерде қымтаулы тігісі мен ұсақ бөліктерін өңдеу ерекшеліктерін сипатта.Жасанды тері қалталары мен өңірлерін өңдеу ерекшеліктерін сипатта. Жасанды теріден тігілген киім-кешектерде жағалары мен жеңдерін өңдеу ерекшеліктерін сипатта. Суға төзімді мен лакпен өңделген астары бар капрон материалдардан жасалған киім-кешектерді өңдеудің негізгі қағидаларын сипатта.Суға төзімді мен лакпен өңделген астары бар капрон материалдардан жасалған киім-кешектердің жекелеген бөліктері мен түйіндерін өңдеу ерекшеліктерін сипатта.Жасанды теріден жасалған киім-кешектерді өңдеудің негізгі қағидаларын сипатта.Жасанды теріден жасалған киім-кешектердің жекелеген бөліктері мен түйіндерін өңдеудің негізгі ерекшеліктерін сипатта.   Әдебиеттер тізімі ГОСТ 12.0.002—80 ССБТ. Основные понятия. Термины и определения.ГОСТ 12566—88. Изделия швейные бытового назначения. Определение сортности.ГОСТ 15.007—88. Система разработки и постановки продукции на производство. Продукция легкой промышленности. Основные положения.ГОСТ 25295 — 2003 Одежда верхняя пальтово-костюмного ассортимента. Общие технические условия. — М. : Стандартинформ, 2005.ГОСТ. Швейные изделия бытового назначения. Сборник. — М. : Гос. стандарт, 1987.ОСТ 17945—83. Процессы производственные предприятий швейной промышленности. Требования безопасности.Кокеткин П. П. Одежда: технология-техника, процессы-качество / П.П.Кокеткин. — М. : Изд-во МГУДТ, 2001.Конструирование одежды с элементами САПР / [Е. Б.Коблякова, Г. С. Ивлева, В. Е. Романов и др.] ; под ред. Е. Б. Кобляковой. — М. : Легпромбытиздат, 1988.Конструирование швейных изделий / [Э. К. Амирова, О.В. Сакулина, Б.С. Сакулин, А. Т. Труханова]. — М. : Издательский центр «Академия», 2015.Литвинова И. Н. Изготовление женской верхней одежды / И.Н.Литвинова, Я.А. Шахова. — М. : Легпромбытиздат, 1991.Орленко Л. В. Терминологический словарь одежды / Л. В.Орленко. — М. : Легпром- бытиздат, 1996.Основы промышленной технологии поузловой обработки верхней одежды. — М. : Легкая индустрия, 1976.Основы промышленной технологии поузловой обработки верхних сорочек и белья. — М. : Легкая индустрия, 1975.Основы промышленной технологии поузловой обработки легкой женской и детской одежды. — М. : Легкая индустрия, 1975.Першина Л. Ф. Технология швейного производства / Л. Ф. Першина, С. В. Петрова. — М. : Легпромбытиздат, 1991.Ребрин Ю. И. Управление качеством / Ю. И. Ребрин. — Таганрог : Изд-во ТРТУ, 2004.Реут Т. Н. Экономика и организация производства одежды по индивидуальным заказам / Т. Н. Реут, Р. Б. Конторер. — М. : Легкая и пищевая пром-сть, 1983.Савостицкий А. В. Технология швейных изделий / А.В. Савостицкий, Е.Х. Меликов ; под ред. А.В.Савостицкого. — М. : Легкая и пищевая пром-сть, 1982.Садыкова Р. К. Дидактические материалы по предмету «Технология швейного производства» (лабораторно-практические работы): для преподавателей индустриальнопедагогических техникумов. — М. : Науч.-метод. центр профобразования, 1993.Садыкова Р. К. Технология одежды. Практикум / Р. К. Садыкова. — М. : Издательский центр «Академия», 2010.Силаева М.А. Технология одежды. В 2 ч. / М.А.Силаева. — М. : Издательский центр «Академия», 2012.ЦОТШЛ. Рекомендации по технологии обновления и ремонта мужской и женской верхней одежды, изготовляемой по индивидуальным заказам. — М., 1980.Труханова А. Т. Основы технологии швейного производства / А.Т. Труханова. — М. : Высш. шк., 2001.Швейное производство предприятий бытового обслуживания : справочник / [Е.М.Матузова, АИ.Назарова, Т.Н.Реут, И.АКуликова]. — М. : Легпромбытиздат, 1988.  Мазмұны М.А. СИЛАЕВАҚұрметті оқырман!Алғысөз1 ТарауКИІМДЕРДІҢ МІНДЕТІ ЖӘНЕ ЖІКТЕЛУІ КИІМДЕРДІҢ МІНДЕТІ КИІМДЕРДІ ЖІКТЕУКИІМДІ ДАЙЫНДАУ КЕЗІНДЕ АТҚАРЫЛАТЫН ЖҰМЫС ТҮРЛЕРІ Қол жұмысыҚол жұмысына арналған жұмыс орнын жасақтау 2.1.2. Қолмен тігу жұмысына арналған құралдар мен тетіктер2.1.3. Жіппен біріктірудің технологиялық параметрлеріҚол инешаншымы мен тігіс жолағының жіктері мен түрлері2.1.5. Қол инешаншымы мен тігіс жолағының сипаттамалары2.1.6. Қолмен жұмыс терминологиясыҚол жұмысын атқаруға қойылатын техникалық шарттар МАШИНА ЖҰМЫСТАРЫ2.2.1. Машина жұмысы үшін жұмыс орнын жасақтауМашина жұмысына арналған жабдықтарМашина жұмысының терминологясыМашина жұмыстарын орындау үшін қойылатын техникалық шарттар ЫЛҒАЛДЫ-ЖЫЛУ ЖҰМЫСТАРЫ Ылғалды-жылу жұмыстары үшін жұмыс орнын жасақтау2.3.2. Ылғалды-жылу жұмысына қажет құралдар мен тетіктер Ылғалды-жылу жұмысының терминологиясыЫлғалды-жылу жұмыстарын өңдеудің техникалық шарттары КИІМ БӨЛІКТЕРІН ӨҢДЕУДЕГІ ЖЕЛІМДЕУ ӘДІСТЕРІКиімді өңдеуде желімдеу әдістерінің маңызыЖелімді материалдардың түрлері мен сипаттамасы 2.4.4. Желімді төсеме материалдарымен киімдердің бөліктерін өңдеудің ерекшеліктері 2.4.5. Киім-кешектің алдын төсемелермен қосарлау З тарауТІГІН БҰЙЫМДАРЫНЫҢ БӨЛІКТЕРІ МЕН ТҮЙІНДЕРІН ӨҢДЕУ ҰСАҚ БӨЛІКТЕРДІ ӨҢДЕУҰсақ бөліктерге клапандар, парақшалар, белдікшелер, пата, бастырма, белбеу, аспабау, иінұстағыштар жатады.КЛАПАНДАРДЫ ӨҢДЕУ3.1.2. Жапырақшаларды өңдеу3.1.3. Пата, белдікше, белбеу және бастырманы өңдеуҚымтаулы тігіс түрлеріҚымтаулы тігістерді өңдеу ИІНІШТІ ӨҢДЕУ ЖӘНЕ ОНЫ КИІМ- КЕШЕКПЕН БІРІКТІРУИініш түрлері3.3.2. Киім-кешектің негізгі бөлігімен бір шеті бекімеген иінішті біріктіру3.3.3. Бір шеті ашық иініштерді өңдеудің ерекшеліктері ҚАЛТАЛАРДЫ ӨҢДЕУҚалталардың түрі3.4.2. Клапанды және бір көмкерме әдіпті қалталарды өңдеу3.4.3. Күрделі жиектегі қалталарды өңдеу3.4.4. Қарапайым жиектегі қалталарды өңдеу3.4.5. Клапанды және екі көмкерме әдіпті қалтаны өңдеу3.4.6.Ұшы қондырылған жапырақшалы қалтаны өңдеу3.4.7. Ұшы бастырылған жапырақшалы қалталарды өңдеуЖапсырмалы қалтаның түрлері3.4.10. Өңделген жапсырмалы қалтаны киім-кешекпен қолмен біріктіру3.4.11. Жапсырмалы қалтаны киім-кешекпен әрлеу тігіс жолағымен біріктіру3.4.12. Жапсырмалы қалтаны киім-кешекпен қайым тігіспен бекіту3.4.13. Күрделі жапсырмалы қалталарды өңдеу ерекшеліктері және оны киім-кешекпен біріктіру3.4.14. Қалталардың тігістерге орналасуына байланысты әртүрлілігі3.4.15. Бедерлі тігістердегі әрлеу тігіс жолағынсыз қалталарды өңдеу3.4.16. Әрлеу тігіс жолақты қалталарды бедерлі тігісте дайындау ерекшеліктері3.4.17. Тігістегі жапырақшалы қалталарды өңдеу ерекшеліктеріКИІМДЕРДІҢ КӨЙЛЕКТІ-БЛУЗКАЛЫ АССОРТИМЕНТІНІҢ БҰЙЫМДАРЫН ӨҢДЕУ жалпы мәлімет, модельдің сыртқы түрінің сипаттамасы4.1.1. Киімнің көйлекті-блузкалы ассортименті 4.1.2. Модельдің сыртқы түрі сипаттамасы КӨЙЛЕК ПІШІМІНІҢ БӨЛІКТЕРІ4.2.1. Киім бөліктерінің сызықтары мен қиықтарының атауыМатериалдың бойлық бағытына орналасуының және ондағы бөлік пішімдерінің жіберілетін ауытқуларының техникалық талаптарыҚИЫҚТАР, ҚЫМТАУЛЫ ТІГІСТЕР, ТІЛІКШЕЛЕР ЖӘНЕ БЕДЕРЛЕРДІ ӨҢДЕУ4.3.1. Қиық түрлері және оларды өңдеуҚымтаулы тігістерді өңдеудің ерекшеліктері. Қымтаулы тігіс-тілікшелердің әртүрлілігіКөйлекті-блузкалы (әйелдердің жеңіл киімі) киімдер ассортиментін дайындау кезіндегі қымтаулы тігістерді өңдеу ерекшеліктері.4.3.3. Тілікшелерді өңдеуБедерлердің түрлеріБедерлер түрлері мен оларды өңдеуҚатпарлардың әртүрлілігі мен олардың міндетіҚатпарларды өңдеу КИІМ-КЕШЕКТІ ӘРЛЕУБүрмелерді өңдеуБуфты қолмен дайындауБуфтарды машина тәсілімен дайындауЖелбіршек, қосетек және желбіреуішті өңдеуЖелбіршек, қосетек және желбіреуішті киім-кешекпен біріктіруКөмкермелердің түрлері мен оларды өңдеуКөмкермені киім-кешекпен біріктіру4.4.8. Тоқыма баумен (шілтермен) киім-кешекті әрлеу Көйлекті-блузкалы киім-кешектердегі иініштердің түрлеріОқалы, желбіршекті және шілтерлі иініштерді негізгі бөлікпен біріктіру және өңдеу4.5.3. Ішкі бұрыштары бар иінішті негізгі бөлікпен біріктіру ерекшеліктеріҚАЛТАЛАРДЫ ӨҢДЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ4.6.2. Киім-кешек тігісіндегі қалтаны өңдеу4.6.3. Тегіс жапсырмалы қалтаны өңдеудің ерекшеліктеріІЛГЕКТЕР МЕН ТҮЙМЕЛІКТЕРДІҢ ТҮРЛЕРІ. ОЛАРДЫ ӨҢДЕУДІҢ ТӘСІЛДЕРІ4.7.1 Ілмектің түрлері мен оларды өңдеуТүймеліктің түрлері4.7.3. Өңірасты қиылған өңірлерді өңдеу4.7.4. Планкалы өңірлерді өңдеу   Оқу басылымыСилаева Марина Александровна

Жеке тапсырыс бойынша киім-кешек тігуОқулық11-басылым, стереотиптіАударған С. Қасым Редакторлары В. А. Савосик, А.Әлмәнбет. Техникалық редактор О. Н. Крайнова

Компьютерлік беттеу: Р.Ю. Волкова. Корректоры Н. В. Савельева, Т. Н. ЧесноковаБасылым.. № 111103627. Басуға қол қойылды 22.05.2017. Формат 70 х 100/16. Қағаз офс. № 1.Гарнитура «Балтика». Офсеттік басылым. Шартты б.т.. 42,9. 2 000 дана. Тапсырыс №«Академия» баспа орталығы. www.academіa-moscow.ru 129085, Москва, Мира даңғылы, 101В,. 1.Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.Санитарлы-эпидемиологиялық сараптама № РОСС RU.ПЩ01.H00695 31.05.2016. Идел-Прессте басылып шыққан.