«...Адал адам Отанын сүйеді, адал, ақ жүрекке Отан — анасындай. Отанның дегенін істеу — қуаныш, мақтаныш. Отанға деген махаббатты, әсіресе біздегі махаббатты өлшеуге болмайды...»

Жаралы орыс жері, сенің топырағыңды басып жүріп келемін. Сен жаралысың. Бірақ қатардан шығып қалған жоқсың. Сен өз халқыңа еңбек сіңірудесің. Бұл қанды майданда сенің кермегенің бар ма? Саған атылмаған оқ, лақтырылмаған бомбы аз-ақ шығар. Жаратылыстың, бір мүшесі тал, қайыңдарды қараңдаршы, олар да қайғылы. Соғыстың қасіретін біраз шеккен. Көбінің аспанмен таласып тұратын бастары жоқ. Жаудың снаряды жұлып кеткен. Дегенмен бұтақтары кектеп өсіп, екі қолын сабалап ойнайтын жас балаша талпынып бас изейді. Қара жердің беті бұрынғы қалпынан өзгерген — бұжыр. Бұл неміс бомбысының ізі, жаудың қорасан ауруының соңынан болған әрекет. Бомбыдан пайда болған шұңқырлар (воронка) бітіп келе жатқан жараның аузындай кебе бастаған. Қоршаған бай табиғат қара жерге жаралы болып едім, жазыла бастадым дегенді айтқызып тұрған сияқты. Жаз! Бір тамаша уақыт. Дүниенің ажары кіріп, әлемнің құлпыратын кезі. Ол өзінің көлеңкесін қара жерге түсіреді. Жер күлімсірейді, жер құлпырады, жер табиғаттың жібек желегін жамылып бой жасайды. Ол адамның махаббатын өзіне тартады. Оһ, бай Россия жері, сені бізден артық сүйе алатын кім бар?! Біз жауынгерлер сені сүйеміз, сен үшін біз жанымызды қиюға дайынбыз, біз әлемге қарсы аттанамыз, саған атылған оққа қарсы жүреміз. Мұның бәрі сен үшін, туған жер, біздің анамыз, табиғаттың түкті кілемі, береген Россия жері! 25 жыл сен ерікті елдің, еңбекші халықтық жері болып едің. Сен бөлінбейтін жер болып едің. Ешқандай диференциялық жіктеуді білмеп едің, саған ешбір Давид Рикорда, болмаса Андерсен, болмаса Мальтус сияқты;ір қонып түстенген жоқ еді. Біз сені «тәуір», «нашар» барғымыз жоқ. Біз сені метрлеп өлшегеніміз жоқ. Менің мейірімді береген халық ен байлықты, қара жер, ең бөлшектемей тұтасыңнан пайдаланбап па еді. Адам үшін жаратылған табиғаттың бай қазынасы сенің берекесіне береке қосып, сені қадірлеп енбекші елдің жақын досы деп есептеп едік. Біз сені сүйіп едік, біз сені қадірлеп едік, жарқын Россия жері, біздің анамыз. Бүгін сен жаралысың, туған жер, бірақ жауға бас имейсің,. Бүгін сен кектісің, орыс табиғаты, бірақ сенің көкірегің жоғары. Сен дүниеге тәкаппарлықпен қарайсың. Сен кешегі Суворов пен Донскойдің, Кутузов пен ұлы Петрдің, Пушкин мен Некрасовтың жері екеніңді білдіресің, сен бізге өзіңнің ұлдарың жауынгер жастарға бауырмалшылдықпен қарайсың. Біз сені түсінеміз! Біз сені білеміз! Сен бізден еркіндікті, жаудан босануды тілейсің, сен өз халқыңа, өз жұртшылығыңа, біздің бауырларымызға еңбек сіңіргің келеді. Сен 17-20 жылдары саған бостандық алып берген біздің әкелерімізге таң қалған едің. Бүгін бізге сен таң қалмайсың. Біз бейбітшілік уақытта керемет істер істедік. Бізге бүкіл дүние таң қалды, бізді әңгіме қылды. Бізді жаңа дүниенің жас құрушылары деп санады. Біз дүние жүзінің жастарының, алдыңғы қатарында болдық. Бүгін бұл жастар майданның орталық соғыс театрында гастроль беруде. Бұл жастар оған соғысының көрнекті актерлеріне айналды. Біз, жастар, тағдырымыз сенімен байланысты екенін білеміз, туған жер! Біз сенің топырағыңмен жүріп бақытты белшемізден кешкенбіз. Өмірдің биік шыңына қол созғанбыз, адам дүниесінің сала-саласына ой жүгірткенбіз. Біз бақытты жастар едік, сенің үстінде қуанышқа батып той тойлаған күндер есте. Бүгін сенің үстіңде жаумен жағаласудамыз. Біз сенің үстіңде тудық, сенің үстіңде өстік, сенің үстіңде күреспен ақ іс үшін өлу арман емес. Мүмкін арсыз.өлім мезгілсіз уақытта қызу айқас үстінде келіп табуы, туған жер, сен сонда мақтан — менің ұлдарым анасы үшін, ақ сүті үшін күресте жанын қиды деп. Сен сонда мақтан! Менің ұлдарым дүние жүзіндегі батырлардың батыры деп! Біз мұны ақтаймыз. Сен сонда біз үшін жылама, берік, тәкаппар бол, кеудеңді жоғарыға сал. Әлі есімде, бейбітшілік уақытта жастар қосылып алып не мектепке, не қызметке, не бақшаға қарай бет аламыз. Біз жүрген жерде әзіл, біз жүрген жерде күлкі, біз жүрген жерде ән! Қарттар үйлерінің жанында отырып, біздің сыртымыздан қуанады, бізді өздерінің мақтанышы көреді. «Шырақтарым, — дейді олар, — заман сендердікі. Күліңдер, ойнаңдар, керемет істер жасаңдар. Өмірден қапы соқпаңдар, нағыз дер кез! Нағыз уақыттарың осы кез, сендер бақытты жассыңдар. Сендер дүниеге бізді ауыстыруға келдіңдер, біз сендерге бәрін қалдырамыз, өмірдің шыңына шығыңдар», — деп батасын береді. «Сендер де қалыспаңдар, біздің заман қарттарды қадірлейді», — деп күлкімен ілгері жылжимыз.

Біздің соңымыздан көңілді қарт жүгіріп: «Ей, жастар! Біздің жырымыз жырланып біткен, енді сендер жырлаңдар, біз өмірден өзіміздің үлесімізді алдық, енді сендер алыңдар! Сендер өмірдің шыңына аяқ басасыңдар, ал біздің жасымыз өтіп барады, біз өмірден гөрі қабірге жақынбыз», — дейді. Біз күлкімен ілгері жүреміз. Қарт адам өзінің күрмеуге келместей қысқа өміріне ренжиді. Ол жас болғысы келеді, ол өмір сүргісі келеді, бірақ ол 70-те. Ол енді 70 жыл жасамайтынын біледі, оған қайран 25 қайтып оралмайтыны анық. Сондықтан ол бізге заманды тапсырады, ол бізге жаңа дүниені тапсырады, ол бізге жалпақ бай Россияның жерін тапсырады. Адам дүниесі біртіндеп әкеден балаға ауысып отырады. Өмір жолы таусылып «жасарын жасап, асарын асаған» адам адамшылығын жасап, кейінгілер мен арыздасады. Ол кейінгі ұрпақтарына дүниені тапсырады. Қарт өзінін, қолындағы ұлы постыны жасқа тапсырады, жас алады. Постының тәбілінде: адам дүниесі, заман, жер, право — өткізетін байлықтың бірінші бөліміне саналады. Біз 20-ғасырдың 40-жылдарынын, жастары ұлы постыны жауынгерлік дәуірде алып отырмыз. Ардақты миссияны атылған оқтын, жарылған снарядтың астында қанды майданда алып отырмыз. Өзіміздің дәуірді, ұлы постыны жауынгерлік уақытта, Отан соғысының ұлы күресінде алуға тура келіп отыр. Жастар өзінің заманын қолдап жауға бере алмақ емес. Біз өзіміздің заманымызды қорғаймыз. О, жастар! О, құрбылар! Біздің заман таласта. Үлкен қауіп біздің алдымызда. Бірақ біз өз заманымызды ешкімге бере алмаймыз. Заман біздікі. Өз заманымыз үшін жан пида. О жастар! О құрбылар! Біз келешек ұрпақтардың алдында жауапты болмайық, біз оларға бересіміз. Біз қанды майданда күреспен жеңіп алған тамаша дәуірді мақтанышпен өткізуіміз керек. Біз келешек үшін туған Ильичтің жастары екенімізді естен шығармауымыз керек. Біз кеше ғана 20-ғасырды алтын ғасыр деп атап едік. Тек осы ғасырдың дәмін татқан жастармыз. Міне, қараңдаршы, жау алтын ғасырға оқ атуда. Алтын ғасырдың тұтас денесінде оқтың ізі. Ол ауыр соққыны бастан кешіруде. Бірақ алтын ғасырдың жастары тәкаппар, жау алдында арыстан жүректі, болат жүйкелі, көңілі көтеріңкі әрі шешімді. Алтын денесіне таңба түсіруі бар шірімейді, болат сынуы бар — майыспайды, біздің жастар өлері бар — жау алдында бас имейді... Тыңдаңдар, менің достарым мен жауларым, бұл — біздің үн. Үн — жеңілмейтін Россия жерінің жастарының үні. Бұл ұлы күрестегі қажырлы ер жастар — Ленин комсомолының үні. Біз — Россия жерінің иесіміз, біз оны қорғаймыз. Заман біздікі, біз ез заманымыз үшін оққа, өлімге қарсы жүреміз. Біз, жастар, кешегі алтын ғасырды қайта тұрғызамыз. Біздің орнымыз майдангерлердің алдыңғы қатарында, біз өз орнымыздамыз. Жастар, өзіміздің заман үшін, өзіміздің жақ үшін жауға оқ атайық! Заман біздікі!

Батыс майдан 1942 ж. июнь.

(Майдандағы қазақ жасының дәптерінен) Адам туады, адам өледі. Мұнда тұрған қайғы не? Бұл — жаратылыс заңы. Біздің шығыс елдері: «Адам — дүниеге келген қонақ, біраз қонақтадық, аттануын керек», — деседі. Бірақ адам дүниеге тек қана келіп, әшейін ғана аттана бермейді: ол артында ой қалдырады, ойдан мұра қалдырады. Ол өмірге адам болып келіп, адам күйінде қайтады. Мен — ұлы жиырмасыншы ғасырдың жасымын. Бүгін мен өз жайымды әңгіме еткім келеді. Өйткені бір жағымнан кек қысып отыр да, екінші — үлкен бір қайғым да бар. Менің бұл жазғандарым болашақта біздің осы ұлы күресімізді зерттеушілердің қолына түсіп, үлкен істердің кішкене бір тетігіне тиянақ болуға жараса, менде одан басқа арман да жоқ; ол зерттеушілердің біз осы арпалыста жүргенде қайғыра да, жылай да, күле де, кектене де білгенімізді ұғынса болғаны. Кек неге қысады дерсіздер, оны да айта кетейін. Жастық шақ маған бір-ақ рет берілмеп пе еді? Сол кезімді әлдеқайда түнерген қара күш жұлып әкетпекші. Ол жастықтан бір айрылсам, ол қайтып оралар ма? Оралмайтынын мен жақсы білем, аһ, тіпті жақсы білем! Біз, жаста.р, өмір сүруге асығатын едік, жастық шағымыздың іші - тысы бірдей мағыналы болсын деуші едік қой, солай емес пе, құрбыларым? Міне, сол қымбат шағымызды фашистер тонап алғысы келеді, балдырғанды бақшаға өрт салғысы келеді. Мен осыған кектенем. Мен дүниеде жиырма - ақ жыл жасамадым ба? Бірақ дәл қазір ересек адаммын деуге болады. Мен жиырмадамын, бірақ мендегі ой ақсақалды, байсалды, талай белді артқа салған адамның ойындай. Менің 19 жасымда бар ойым оқуда, қызмет жайында және, несін жасырайын, атақ, жайында болатын. Мен толып жатқан өнер жайын ойлаушы ем. Алдымен ақын болғым келетін. Пушкин мен Лермонтовты, Гете мен Гейнені, Байрон мен Шиллерді оқығанда бір жола сүңгіп кетуші ем. Бұл ақындар маған қатты ұнайтын да, күні-түні басымды көтермей оқитынмын. Мен күйші де болғым келетін. Чайковский мен Глинканы, Бетховен мен Шопенді ерекше құмартып тыңдаушы ем. Мен өзімшіл екем, әрі ақын, әрі күйші болғым келетін. Жоқ, шынын айтсам, маған ол да аз еді. Менен гөрі ересек жолдастарым мен бір туған ағаларым институт бітіріп, біреу — инженер, біреу — тарихшы болып шыққанда, осы мамандықтар түгелімен менде де болса деуші едім. Өмір үшін, жас жігіт үшін, әрине, бұ да аз. Мен бір жақсы қыз жайында да қатты толғанушы ем. «Сүю» деген жалғыз сөзде қандай ұлы күш бар! Солай емес пе, құрбылар? Мен бір сұлу қызды, қазақтың бір сұлу қызын сүюші ем! Аты Жанна еді. Сол кезде бақыт дегенді бағалай білсемші! Ол. кезім өмірімнің бір ұмытылмас кезеңі екені енді ғана еске түседі, Адам жүрегін өзгеше жақсы білетін ұлы Гете жастық шақты босқа жырлаған жоқ. Ол жастық шақты адам өмірінің ең биік шыңы деп босқа айтпаған. О, жастықтың ұлы ақымы, Гете! Мен сенімен тілдескім келеді: сен туған елді, сенің бауырларыңның үрім бұтағын неге айналдырғанын білесің! Сен үшін ерекше қымбат саналатын асылдарды қалай қорлап, қайран жастықты қалай құртып жатқанын сезесің! Бір кезде Гетенің елі деп аталатын Германия енді тапшылық таңбасын жасыра алмайтын зорлық-зомбылықтың еліне айналды. Германия фрицтердің еліне, шала сауаты еврейлер Гитлердің еліне айналды. Атақты ата, ұлы ақын, біздің жанымызға да осы батады. Бүгінгі фрицтер Фаусты» оқымайды, білмейді. Олар сені де білмейді! Атақты ақын, сені біздің ел ғана шын сүйеді. Сені біз Пушкинмен қатар қоямыз. Сен естіп, білмеген біз, казак, жастары, сенің «Фаустыңды» қандай кұрметтейміз! Өйткені біз жастық шақты, жас өмірді ерекше сүйеміз. Біздің елдің жас буын, жаңа ұрпағы осындай, ұлы ақын! Ұр да жық ақымақ фрицтер біздің жастығымызды, болашағымызды құртқысы келеді. Біз, әрине, бере алмаймыз оны! Өлерміз, бірақ бере алмаспыз! Бермейміз! Орыс та осыны айтады, казак та осыны айтады, СССР- дағы барлық ұлттар осыны айтады! Мен, міне, 300 күннен артығырақ соғыста жүрмін. Бүл уақыттың ішінде біздің ел де өзгеріп кетті, адамдар да өзгерді, мен де өзгердім. Міне, жауынгер болдым. Қабағымнан кәр төккен, ызғар шашқан жауынгермін мен! Мені қазір көрген адам бұдан он ай бұрын бар ойы оқуда, я сүйген қызында болатын жас жігіт еді-ау дей алмайды. Менің жастығым адам баласының қызметіңе берілді. Мүмкін, мен жастығымды қайыра алмаспын. Бірақ ол босқа кетпейді, менен кіші інілерімнің еншісіне тиеді. Кейінгі жастар, жас інілерім, сендер бақытты жандарсыңдар. Сендер соғыс дегенді білмей ететін боласыңдар. Біз жастығымызды сендердің бақыттарыңның жолына құрбан еттік. Сендер. тыныш өмірде бақытты жасайтын боласыңдар. Біз кәрлі кезеңнің, соғысты заманның жандарымыз. Біз соғыста туғанбыз, соғыста өлеміз де. Күресте тудық сол күреспен өлеміз. Осының бәрі сендер үшін, кейінгі ұрпақ! Өткен он айдың ішінде мен бірнеше шабуылда болдым. Өлімді тіпті көп көрдім. Адам өлімін, жақсы ұғыныңдар! Жақын жолдасыңның қиналып барып жап тапсыруын көруден ауыр не болады дейсің. Ол — жаныңа қосылған досыңның өлімі, ол — тізе қосып бірге алысқан жолдасыңның өлімі! Жауды мен аямаймын, оның өліміме ішім қынжылмайды, мен адамды емес, адам бейнелі айуанды қырып жүргенімді жақсы білемін. Ал енді қасыңда жаңа ғана қызыл әскерше киінген қыршын жас өліп жатқанда жүрегің қатты ауырады, құрбылар! Осы ғажап қырғын, сұрапыл соғыс үстінде жаныңа сүйеу болатын нәрсе — біздің жігіттер ерлерше өліп жатыр деген берік сенім! Олардың өлімінде де өмір бар! Әлі есімде, бір шабуылда мен қатты жараландым. Қан майданда қала бердім. Жолдастарым жұлқысып жатыр. Соғыс тым - ақ қатты, қырғын үстінде. Мен шыдай алмай барам, тұрғым келеді, алға ұмтылғым келеді. Амал не, қансырап барам, көтеріле алар емеспін. Жаныңа бататыны да өзіңнің дәрменсіздігің. Бір кезде есімді жисам, қасымда бір неміс солдаты шыңғырып жатыр екен. Қызыл әскердің штаты неміс солдатына қатты қадалған көрінеді. Мен оған: «Дыбысыңды шығарма!» — деп әмір етемін. «Соғыста жылай ма.екен!» — деймін мен оған. Ол сорлы: «Орыс - ау, ей орыс, өлгелі жатырмын ғой», — дейді тым - ақ әлсіреген дауыспен. «Не үшін өлмексің?» — деймін мен тағы да. Ол жауап бере алмайды. Ауыр ыңқылдай береді. Фриц, неге өлмексің деймін мен саған? Бұл өлім саған не үшін керек болды? Неге құмарттың елімге? Не үшің өлмексің? Ол жауап бере алмады, сол күйі өліп кетті. Оның берер жауабы да жоқ"еді. Ол соғысқа келе жатқанда да қайда, не үшін келе жатқанын білген жоқ-ты. Ол соғысқанда да не үшін соғысатынын білген жоқ. Ол өлімге келе жатқанда да, неге елетінін білген жоқ. Ол ақымақ фриц еді, сол ақымақтықтан елді де. Мен соғыстың қымбатқа түсетінін жақсы білемін. Соғыс орасан кеп адамның өлімі деген сөз. Бір кезде барлық адам баласы ұлы ақын Гетенің: «Біздің тәңірден . алған ең үлкен сыйымыз — өмір», — дегенін аңдып, қандай мерейленетін еді! Бұл мерейін ешкім тартып ала алмайды. Адам ұлы адамша өмір сүрсін, адам дүниесі үшін маңыздысы да адам дүниесі болсын! Біз осы үшін күресеміз, осының жолында өмірімізді аямаймыз да! Өмір үшін күресте біз өлім дегеннен сескенуден жеркенеміз! Адам бір-ақ рет туады, бір-ақ рет өледі. Өлім әр түрлі болады: біреу суықтан өледі, біреу қыз үшін қырқыншы өледі, енді біреулер аурудан өледі. Мұндай өлімдерді көргенде құр ғана ренжисің де қоясың. Ал естігеніңде үлкен құрметпен, бас иетін өлім де бар! Ол — майданда ерлерше өлу! Мен жаспын, мен өмір сүргім келеді. Ең қызықты өмір әлі де алдымда екенін жақсы білейін. Менің үстімде қызыл әскер киімі, мен армияда жүрген Азия елдерінің ұлымын.

Тас түлегім, мен сені баулыдым, сылап өсіріп, қанатыңды қатырдым. Қиын бір кезен келіп қалды: жау жағадан, бөрі етектен алғалы тұр. Аттан, қуып - жойып қайт! Ұлым, сен кәрлі кезен соғысты заманның жігітісің, жауынгерше қимылдай біл! — деген. Мен мұны ұмытпаймын. Мен өмірімнің өзім үшін қымбат екенін де жақсы білемін, дүниеге мен келгелі де көп болған жоқ қой. Бірақ бұл күресте сол өмірімді аямаймын да! Аяуға да қақым жоқ деп білемін. Менде ұран біреу-ақ, ол Ленин ұраны: «Не өлім, не жеңіс!» Мен — шығыс адамымын, батысқа кетіп барам. Біраз жерге келіп те қалдың. Менің елім жақтан шығатын алтын күн мені ұзақ күн бойы жылытады, ол қашанда қасымда. Міне, кеш бола бастады. Күн батысқа еңкейіп келеді, мен де батысқа қарай келе жатырмын. Күн де мені қимағандай, ұясына қона қоймай тұр. Маған кезін тура қадап: «Шығыс ұлы, жолын болсын! Шығысқа жеңіспен қайт! Мен сені Алатаудың аясында қарсы алармын!» — деп тұр. Күн көкжиекке батып барады. Мен әлі жүріп келем, алға кетіп барам. Мен жау тас-талқан болып жеңілгенше, ілгері қарай аяңдай беруге тиістімін.

Батыс майдан, 1942 жыл апрель.

Кавказ, сен менің алдымда тұрсың. Сенің асқар шының көз алдымнан кетпейді. Мен сені окопта жатып көріп отырмын. Жүрегіңнің қалай соққаны маған естіліп тұр. Сенің басыңа қауіп төнгенін, сенің жауға зығырданың қайнағанын сеземін мен. Кавказ, немістер саған қарай ентелеуде. Парнасқа да оқ, атқан олар, сенін шыңына да оқ атқысы келеді. Немістер Гомердің ұрпақтарын атып-асып, тірі қалғандарын аштан қыруда, олар неміс айуандарынан қорлық керуде. Элладаның атам замандағы тасы гректің жас қыздарының көзінен аққан жасына боялды. Грек қыздарын фашистер. күң етті. Тыңдаңыздаршы, грузин, армян, азербайжан, осетин, қыздары, ардақты апа-қарындастарым! Егер Кавказға өте қалса, сіздердің бастарыңызға да сол түнекті орнатпақшы ол сұмдар. Тыңдаңыздар, Шығыс пен Кавказдың ұлдары, менің бауырларым! Отанымыздың қасиетті асқар белі — Қазбек пен Эльбрустың алтын шынын қайтып қана неміс оғына талқандатқызарсың? Бостандық, сүйгіш, көп ұлтты, тәкаппар Кавказды қайтып қана фашистердің құлдық ойнағы етерсің? Кавказ! Шота Руставелидің туған жері, Пушкин мен Лермонтов жанындай сүйген жер, Совет Одағының мақтаны, сеңі қалайша сүймессің, қалайша сені мақтаныш етпессің? Мен қазақпын, мен сенен алыс жерде туып-өскем, бірақ сен үшін елуге де, сені қорғап қалуға да бармын, енді біздің ұран осылай болуға тиіс, достарым! Біз қашанда Кавказды сүйгенбіз. Оның ішіндегі сән-салтанатты республикаларға насихат етуді сүйген жанбыз. Менің достарым, жерлестерім, қымбатты қазақ жігіттері! Біз сіздермен тізе қосып майданда, Белоруссияда, Москвада, Ленинград маңында жауға қарсы соғыстық. Біз бұл ұрыстарда жаман атақ, алғамыз жоқ, жаман соғысқанымыз жоқ. Жолдастарымыз: украиндар, белорустар, орыстар бізге жақсы баға берді. Қазір Кавказ тағдыры шешілетін кезде де, біз мынаны есте тұтуымыз керек: мұнда біздің әрқайсымыз ерекше табанды болуға тиіспіз. Харьков маңында соғысып жүрген қазақ жігіттері жаудан құтқарылған Украина жерін құшып сүйгенін газеттен оқығаным бар. Біз бұл хабарды бір украин жігітімен отырып оқыдық. Онымен құшақтасып тұрып сүйістік, жыластық та. Біз — ат жалын тартып мінген адамбыз, біз — жауынгерміз. Жау қаншама қорлық көрсетсе де бізді жылата алмас еді. Бірақ бұл жерде жыладық — біздің халықтардың достығының соншама күшті екеніне сүйсініп жыладық. Сонда қанша тар жолғы тайғақ кешу кездессе де жауды жеңіп шыққанша күресуге, жауды жеңіп шығуға ант еттік. Міне, қазір жаңа кезең, ауыр сын үстіндеміз. Оңтүстіктен келіп жатқан хабарларды біз күн сайын жауға зығырданымыз қайнап оқимыз. Сонда өзімізге берген сертіміз мынау: қайда жүрсең де, қай майданда болсаң да сен немісті атуға тиіссің, немісті қыруға тиіссін, немісті жоюға тиіссің. Біздің Оңтүстікті, біздің Кавказды қорғап жатқандарға бұл сенің көмегің болады. Біз ауыр ұрыс жүргізудеміз. Біз жаралы жермен жүріп келеміз. Бірақ бұл жаралы жер саптан шыққан жоқ, ол өзінің халқына қызмет ете береді. Бүл соғыста ол не көрмеді дейсің! Бірақ мен жүрген жолдарымның бәрінде де мойымаған жерді керем: жау оғынан бұтағы сынған сонау ағаш, сонда да ол қайта бүрленді, неміс бомбасынан ойылған сонау ойпаң — ол да суға толды. Біз оған жуынып жүрміз. . Шіркін, қайыспас мықты, мейірімді, жомарт, туған жер, біздің ана! Біз сенін үстіңде тудық, сенің үстіңде өстік, сенін үстіңде өлсек те арман жоқ. Туған жер, егер біз сен үшін өліп кетсек, қамықпа, қайғыланба, кайта өзіңнің адал ұлдарыңмен, солардың батырлығымен мақтан: Ұшқары ойламау керек. «Қалаларымызды қиратқанмен де өздері сау қалған жоқ. Мыңдаған солдаттарынан, жүздеген танктері мен самолеттерінен айрылды ғой», — деп жұбанатын адам — ойсыз адам. Енді олай деуге болмайды, олай ойлауға болмайды. Енді фрицтің өміріне бір метр де жер бермеуіміз керек... Біз оларды тегіс қыруымыз керек, біздің кесім осы болсын. Немістерді Кавказға қоя беруге біздің хақымыз жоқ. Оны тарих кешпес те еді. Мен Шығысты жақсы білемін. Ғ.л аузында өлең-жыр болған меймандос, алтын Шығыс жауға қаһарлы да, рақымсыз да бола біледі. Шығыста күн күледі. Батыста жылайды. Бірақ Шығыстан көтерілген күн қатулана да біледі. Мен езім Шығыс ұлымын, Кавказ ұлдары менің бауырым, сырласым. Қазір орыс, грузин Кавказдың тағдыры үшін қан төгіс ұрыста жүр. Ленин жастары советтің әрбір сүйем жері ұшы қандай табандылықпен күрескенін болашақ ұрпақ білер болсын, шырқат, Кавказ, таудың ерлік маршын! Біз сені қорғаймыз, Қызыл Армия жауынгерлеріне ұрпақтарымыз риза болып мақтанарлықтай етіп қорғаймыз. Осы ерлік жыр мәңгі жырлана берсін, болашақтың жас адамдары Кавказға саяхатқа келгенде, оның алдынан сүр шинельді батырдың — Кавказды ерлікпен қорғаған жауынгерлердің тұлғасы тұратын болсын!

Мен бұл хатты дзоттан жазып отырмын. Біз осы тамаша бекіністі тек жаңа ғана сен үшін арнайы салып бітірдік. Біз — саперлер бұған өзіміздің бар шеберлігімізді жұмсап, дзоттың мүмкіндігінше жақсы да мықты болуына күшімізді салдық.

Оны салу барысында біз бір-бірімізге:

Жаяу әскер бұл бекіністен фашистерге — біздің ата жауымызға қарсы оқ боратады. Мүмкін ол немістерді бекініске жақын жіберіп, оларды ондап жояр. Мүмкін жау дзотты қоршап та алар, бірақ біздің жаяу әскер досымыз фашистер түгелдей қырылғанша шайқасады,— деген едік.

Біз — сегіз адамбыз. Бәріміз де саперміз. Біз дзотты бірінші болып салып бітірдік. Жаяу әскер, дос, бүл бекіністі өз ісінің шеберлері — "жауынгер саперлердің сен үшін салғанын есінде сақта. Мен біздің бір сапер жайында айтайын. Ол — украин. Аса ұстамды, мақтануды білмейтін адам. Біз — саперлер оны «Батько» дейміз. Бір күні жау әскері шабуылға шығар алдында бізге көпірді бұзып, жою тапсырылды. Соны орындауға Батькомен мен де аттандым. Батько көпірді тас талқан етті, бірақ біз өз шебімізге қайта алмай қалдық. Азығымыз таусылды. Батько трубкасын соңғы құм аралас бір шым-шым темекі қалдығымен толтырды. Трубкасын бір тартты да маған ұсынды. Осы сәтте менің ойыма: «Досыңның трубкасын тартсаң, досыңды еске аласың», — деген нақыл сөз түсті. Жетекшімізді жауынгердің бірінші досы — командирімізді еске алдық. Бізге жаңа жігер қосылды. Біз алға ұмтылған жаудың соңынан жүрдік. Түн болатын. Алға баса отырып, біздің жаяу әскер достарымыздың қарсы шабуылға шығуын асыға күттік. Батько екеуіміз шайқасуға белімізді бекем будық. Пулемет те, патрондар да таптық. Жаудың тылында бекініп алдық. Батько: «Мен — командирмін, менің бұйрығымды орында!» — деді. Шабуыл басталды. Жаяу әскеріміз жауға жақсы тойтарыс беріп, кейін қуды. Фашистер келген жағына қарай қаша бастады. Ол бізге қарсы жүрді. Батько: — «Огонь!» — деп қиқу салған сәтте-ақ немістерге қарсы оқ бораттық. Мықтап соққыладық жануды. Бір де бір фашист аман қалған жоқ. Жаяу әскер командир! бізден мұндай көмек күтпеген еді. Ол бізге алғысын айтып, «ер жүрек саперлер» деді. Мен осы кішкене оқиғаны саперлердің жаумен шайқасуға әр кезде дайын екенін көрсететін мысал ретінде жазып отырмын. Қызыл әскер тұрған жер — әр кезде мықты қамал. Қымбатты жолдас, бізбен — Батькомен де, Семенмен де жүзбе-жүз кездесе алмайсың. Жаңа шепке кетіп барамыз. Біздің уақытымыз тар. Біздің бұл дзотты жау оғының астында жүріп жасағанымызды есіңде сақта. Міне, сондықтан да ол бізге ерекше қымбат. Біз оны күні-түні салдық. Жұмысқа еңбектеп жетіп, еңбектеп оралып жүрдік. Орманнан мына жуан бөренелерді осында еңбектеп сүйреп жеткіздік. Осы хатты жазып отырған мына столды арнайы сенің «Максимің» үшін өзім жасадым, «Максимнің» қай жаққа болсын бұрылуына мүмкіншілік бар емес пе? Жаяу әскер жолдас, барлық жүз сексен градус аймақта жауды күйретуіңе болады. Біз кетіп бара жатырмыз. Саперлер күректерін, балта - араларын жиыстыруда. Менің қаруым — күрек пен балта стол үстінде, алдымызда жатыр. Соғыс жылында мен олармен достасып алдым. Мен кетіп бара жатып, жаяу әскер жолдас, сен қанша фашисті жермен-жексен еттің, бүл дзотта не болды, осынын бәрін хабарлауды өтінемін.

Менің, қымбатты жаяу әскер жолдасым!

Отан қауіпті жағдайда. Мені мен сенің — Отанымыз. Мен саған Отанымызды қорғау жолында, туған жерімізде опасыз жауға беріспей батыл да, мықты төтеп беру үшін мығым бекініс жасадым. Мықты шептен жауға қарсы алға басу жеңіл. Біз дзотты батыр да батыл, тұрақтылар үшін тұрғыздық. Бір адым кейін шегінбе! Міне, бар жазайын дегенім осы. Мен саған осы хатты жазып үлгергенімше, жолдастарымның бірі анау бөренеге мына сөздерді жазып үлгеріпті: «Жаяу әскер жолдас! Отанымыз қауіп-қатерде! Біздің дзоттан жау көрініп тұр. Жау жап-жақын! Фашистерді үздіксіз жой! Табанды бол! Бір адым кейін шегінбе! Сенің досың — Сапер». Бұл сездерді қолтаңбасына қарап ер жүрек сапер Батьконың жазғанын сездім. Бұл тіпті жақсы. Біздің талап-тілегімізді, жаяу әскер жолдас, қайта-қайта оқып, есіңде сақта!

Шығыс ұлы!

Біздің қазіргі уақыттағы орнымыз қанды майдандағы қызу ұрыста ғой. «Ереуіл атқа ер салмай, егеулі найза қолға алмай, еңку-еңку жер шалмай» біздің ісіміз бітпейтін нағыз қызу кезең осы емес пе, Шығыс ұлы! Мен сағал осы хатты немістің блиндажында жазып отырмын. Жанымда бірнеше казак жігіті бар. Осыдан 40 минут бұрын бұл блиндажда немістер отырды. Біз оларды қамауға алып, үстінен басып қалдық. Тек аз тама солдаттары қашып құтылды. Сен біз «дәу қара» деп атайтын Қарағандының забойшигі Бейсенәліні білесің ғой! Ол қазір бізбен бірге. Өзі де дәу қара десең, дәу қара - ау! Бүгінгі ұрыста жұртты тым - ақ сүйсіндірген сол болды. Оның қимылы да қызық. Сонша Ірі денесімен керіліп тұрып немісті найзаға түйреп алып, басынан асыра кейін лақтырады. Жау онымен қарсыласуға беттемей жалт береді. Жана оны командир шақырып алып, арқасынан қағып, алғыс айтты. Жауынгерлер оған Шығыс ұлы деп ат қойып алды. Менің есіме сен түстің сонда. Сондықтан саған хат жазуды дұрыс деп таптым. Шығыс ұлы! Сонау туған.өлкең Арқаны есіңе түсірді. Ондағы мейірімді халықты, бізді тәрбиелеп өсірген Отан ананы еске түсірші! Сен соларды сүйетін едің. Бүгін сол шын махаббатты іс жүзінде көрсету керек болып отыр. Отан деген бір-ақ сөз. Бірақ осы бір сөздің мағынасына тең келер ешбір сөз жоқ. Сол ардақты Отан бүгін қауіпте тұр. Менің көз алдыма: «Қарағым ұлым, тағдырым сенің, қолыңда», — деп тұрған ізгі ана — қазақ әйелінің бейнесі келеді. Бүл маған Отан өміріне төнген қауіпті аңғартады. «Ұланым, туған еліңді сақтап қал!» — дегендей болады. Осы лебіз жанды жанып, күш-қуатты тасытады. Сақтаймыз, ана, өміріңді сақтаймыз, — дегің келеді, сөзбен емес, іспен ақтауға ұмтыласың. Ел қорғауға ер намысымен. аттанған біздің алдымызда үлкен бел жатыр, Шығыс ұлы! Туған елдің келешегін сақтауға біз міндеттіміз. Ендеше қазақ қыздарының ғасырлар бойы «Елім-ай» деп сары даланы күңірентіп салған зарлы әнін бүгінгі күні жана күймен ұрыс алдында біз шырқасақ, оның айып-шамы жоқ. «Елім-ай» — елін сүйген қыз жүрегінен шыққан ән. Елін сүйген ер жігіт қазіргідей заманда «Елім-ай» десе, ол — ант! Ол— серт! Ұрыс алдында жауынгердің жүрегіне төтенше махаббат құймақ. Шығыс ұлы, кел, шырқатып «Елім-айды» салайық. Қайғымен емес, жауға бермейміз елімізді деп, жігерленіп салайық; қасіретпен емес, ел үшін, жер үшін өлімге қарсы жүреміз деп, серт бере салайық. Сен қайда болсаң да біздің дауысымыз қосылады. Сен түстікте, мен батыста — бір фашистен өлтірсек, Отан екеу деп санайды. Біздің ән де, қимыл да осылай ұштасады. Өткен жылы Гитлердің аз уақыттың ішінде Москваны, Ленинградты алып Оралға өтем, Азия ұрыссыз бас иеді деп көпіргені есіңде ме? Ол ақымақ бізді адамға санады ма екен? Ол Азия ұлдарының алып қимылын көріп қана мойындаған жоқ па? Кеше ғана бізге күлген немістер енді қара шашты, қара көзділерден өлердей қорқады. Отан бізге қолымызға қару, бойымызға қуат беріп, өзіңнің сүйікті Арқаңды, сұлу Шығысыңды, қонақжай халқыңды қорға деді. Сол Отан, бүгін менің тағдырым сенін қолында, жауынгер, деп отыр. Ойлашы, Шығыс ұлы, біз ел сенген ерміз, қалайша неміске туған жерді қолдан береміз? Ел намысы үшін, ер намысы үшін жан қиятын шақ бұдан артық болар ма? Сен еркіндіктің туын көтерген азат елде өстің. Сен езің сүйген Шығыстың бір сұлуына үйленіп едің, сен өзінше, менің әйелімнен сұлу, сүйкімді жан жоқ деп ойлап едің. Ендеше ордаң бүлінбесін, сүйген сұлуың күң болып зарламасын десең, өлтір жауды, өлтір фашисті! Өлімнен қорықпа, екі өлмек, екі тумақ жоқ, ұмтыл ілгері... Шығыс ұлы! Өткен жылы бастан бірге кешірген ауыр күндерді есіңе алшы. Біз неміс қоршауында, өлімнің аузында бірге өлуге серттесіп едік. Қоршаған жау жанымызды алмақ болып еді. Бірақ біз берілмеп ек. Сенің сол ауыр минутта өлсем, артымда балам бар, атым өшпейді деп мақтанғаның әлі есімде. Екі жастағы кішкене бөбегің саған өлімнің алдында әл-қуат болып еді. Сенсіз басымнан еткізген осындай ауыр минуттарда: «Менің досымның баласы бар, біздің артымызда өсіп келе жатқан жас буындар бар», — деп кейінгі ұрпақтарды бел етіп, мен де талай қуанбадым ба! Сенің кішкентай бөбегің маған күш-қуат бола алды ғой, Шығыс ұлы! Сен мұны мақтан ет, кеудеңді жоғары сал! Ендеше сол балаң келешекті болсын десең, дүниеге келген кішкене Жәдияң өмір сүрсін десең, өлтір жауды, өлтір фашисті! Әйтпесе балаңның, келешегін фашист жояды. Жалған солдат болуға біздің правомыз жоқ. Біз ерліктің екі бірдей мектебінен тәлім алдық. Біз шығыстың Қобыланды, Тарғын сияқты батырларынан ерлікті бір үйренсек, бауырлас орыс халқының қолбасшылары Суворов, Кутузовтардан екі үйрендік. Біз — Исатай мен Махамбеттің, Аманкелді мен Абайдың халқының балаларымыз. Біздің қылышымыз фашист немістің, қанымен суарылуы керек, серт осы болсын! Таң бозарып келеді. Артиллерия тағы да өзінін, әнін бастады. Біздің кейінгі жағымыздағы орманнан атылған совет артиллериясының снаряды үстімізден зыңылдап ұшып, жау бекіністерінің ортасына түсіп жарылып жатыр. «Фрицтерге онша оңай тиіп жатпаған болар», — дейді көршім, Алматының кешегі бағбаны, жауынгер Шәріп жымыңдап. Әрине, немістің басына күн туса, минометті ала жүгіретін әдеті... Міне, мина ұшып келеді. Оның даусы бізге мәлім... Бірінен соң бірі он шақты мина жарылғанда, тулаққа салып жүн сабап жатқан сияқты болып естіледі. Tіc қаққан, күзем тойда болған қазақ жігіттері Фрицтер күземге кірісті» деп күлісіп тұрады. Жау оғының астында қасқайып күлісіп тұрған шығыс адамдарын жаным сондай сүйеді. Асылы, біздің халық намысқой, «өлімнен ұят күшті» дейтін халық қой. Ел намысы үшін білген, ер өлімі бізде қадірлі, сондықтан біз өлімнен намыс жоғары дегенді жау оғының астында да қайталап айтамыз. Нағыз қиыншылық кезеңде менің көз алдыма шығыстың жиырма сегіз батырының бейнесі елестейді. Жазғытұрым сол 28 батырдың бейітінің үстінен еттік. Шығыстың топырағы торқа ерлері қара жер астында жатқанменен қолын қысып амандасқың, тілдесіп .сөйлескің келеді. Осыларша өлу біздің де дәстүріміз болуы керек. Отан: «Жауынгер, менің тағдырым сенің қолыңда», — дегенде 28 батырдың сертін жоғары көтеріп, бас иіп жауап беруіміз керек оған, Шығыс ұлы! Немістер бізді әрі минометтің, әрі артиллерияның снарядтарымен атуда. Оқ астымен келіп шабуыл жасамақ. Танктің алыстан шуы естіледі. Қарсы атакаға дайындалыңдар деген команда беріледі. Мықты бол, Шығыс ұлы! Біз қазір шабуылға шығамыз...

Батыс майдан, 1942 ж.

Мен өмірде бірінші рет ай Жарығында хат жазып отырмын. Қағазға қаз-қатар түскен жолдар жақсы көрінсе де, қайта оқып шығу қиын-ақ. Сондықтан шалғай тұрған сөздерді өзгертіп, қатесін түзеуге болар емес. Қатем болса өкпелемей, олпы - солпысын өздерің түзетерсіңдер деп ойлаймын. Бүгінгі айлы түн ерекше жақсы. Мұндай қоңыр күзде сирек кездесетін түн. Мен айлы әсем түндерді көп көріп ем, ал ертеңгі айқас алдындағы мына түн тіпті таң қалдырды. Айқасқа кірер алдында дүниемнің бәрі де өзінің дәл қалпынан анағүрлым әсем көрінеді, өзің де күндегіңнен өзгеріп кеткендей көрінесің. Ұйқың келмейді. Бірдеме істегің келеді. Не айғай салып, не тіпті мылтық атқың келетіндей. Атысқа дейін әлі уақытым болғандықтан мен, міне, хат жазып отырмын. Кейде жазған жазудың да оқтай атылатын кезі болады. Біз таң ата шабуылға шығамыз. Немістер түйдектелген күшін, танкісін дәл біздің үстімізге қарай аударып жатқанын барлаушылар анықтап келді. Олардан бұрынырақ қимылдап, ойлағандарын істетпей тастау керек. Сонымен фашистер алып отырған қалаға біз таң ата атака жасаймыз. Алдымызда қанды сұрапыл ұрыстар тұрғанын білеміз. Жолдастарым қазір дем алып жатыр, көбінің маған ұқсап ұйықтамай, ояу жатқандарын да білем. Мүмкін ойға шомған болар. Олар көп нәрсені ойлайды. Ұрысқа шығар алдында ылғи осылай жаңа бір дүниенің құшағына кіргендей болатын әдетің. Менің ең жақын жолдастарым — Федя мен Вася да ұйықтамаған. Немене жазып отырсың деп, менен бірнеше рет сұрасып еді, мен үндемедім. Вася ақырын ғана:

Біз едәуірден бері достасып келеміз. Майданда кездессек те әлдеқашаннан бергі байырғы достар сияқтымыз. Федя — орыс, Вася — белорус, мен — қазақпын. Неше рет атакаға бірге кірдік, неше рет бір шинельдің acтындa бірге жаттық. Неше рет жақсы көретін аспазымыз Абдулхайым пісірген тамақты бір тостақпен жедік. Достарым үндеспей қалды, әрқайсысы ойға шомып кетті білем. Майдандағы үлкен семья — жаны бір достар семьясыз еткен өмірін ойымен барлап, өзіне-өзі есеп беріп дем алып жатыр. Бұл — шабуыл алдындағы тыныс. Тыныштық. Жел үнсіз, жапырақ тілсіз, құстар әнсіз, дүние түгел қалғығандай. Атылған оқ, жарылған бомбы гүрсілі де естілмейді. Ғажайып бір үнсіздік; тым-тырыс, қан майдан алдындағы тылсым тыныштық. Міне, мен кішкене өмірімді тағы бір шолып, әр күнімді тексеріп, алыстан бастап, дәл бүгінгі түнге жеттім. Көз алдымнан өзіме сонша ыстық жиырма жылдық өмірім өтті. Біріне-бірі жалғасып келіп, біріне-бірі айқайлап жатқан әдемі шақ, қымбат күндер жүрегіңді жүз жаралап, сол күйінде қайтадан есіңе түседі. Бір тізбегі — ескі жылдық бақытты шағың, бала кезің; одан соң оқумен өткен он жылың, одан кейін — армия, майдан. Шынымды айтқанда менің өмірім қазақтың жас жігітінің өмірі — жаңа ғана басталды. Міне, тап бүгінгі түнде, таңертеңгі ұрыс алдында, туған елім мен барлық халқыма, тіпті барлық адам баласына: «Мен өмірден алатын еншімді әлі алғаным жоқ, мен өмірді қатты сүйемін, менің өмір сүргім келеді», — деп бар даусыммен айғайлағым келеді. Мен мұны ертең мені өлтірер - ау деп қорқып айтып отырғаным жоқ. Жоқ, Федя мен Вася жолдастарым сияқты мен де аянбаймын. Мен соғыстың барлық қауіп-қатерін де білемін, нар тәуекелге нені салып отырғанымды да білем. Мен үшін ертеңгі күннің ерекшелігі де осында. Горький: «Адам деген — айбарлы үн», — деген. Мен атысқа сол адам болып кіргім келеді. Мен жиырмасыншы ғасырдың биік белінде, асқар шыңында тұрған адаммын. Софоклдан Ленинге дейін, Гомерден Горькийге дейін, Бахтан Шостаковичке дейін адам баласы ұзақ өмірі үріп, ғасырлар бойы мәдениет байлығын жасап келеді. Сондықтан біз... адам баласының. ен. бір бай ұрпағымыз. Біз бұл бай мұраны қашан да қасиеттеп ерекше сүйіп, қорғап келдік. Біз оны жанымызбен де, жүрегімізбен де айрықша бағалаймыз. Бүл мұра әсіресе қазақ елі үшің бағалы. Талай ұмытылмас ұзақ түндерді мен кітаппен өткізуші ем. «Илиададан» бас көтермей, Бальзактың көп томды «Адамшылық комедиясына» батып кететін едім. Толстойдың бізге бергенінде есеп бар ма! Даңқың зор, орыс әдебиеті, мен сені мадақтаймын! Мені тәрбиелеп өсірген сенсің. Осы мынау ауыр күндерде Андрей Болконскийді, Тарас Бульбаны, Павел Власовты есіне алмайтын кім бар екен! Жалғыз солар ғана ма еді!.. Біз поэзияны сүйетін едік. Бос уақытымызды философияға бағыштайтын едік. «Адам жүрегімен сөйлескің келсе — музыканы үйрен», — деген сонау бір композиторға біз неше рет алғыс айттық екен! Біз музыканы жүрегімізбен тыңдаушы едік, біз Шостаковичті тыңдағанда желпініп, көтеріліп кетуші едік. Біз оның жетінші симфониясын әлі ести алған жоқпыз. Оқасы не, оны тыңдайтын уақыт та алыс емес шығар. Иә, біз білімге тоймайтын адамдар едік. Біз қол бос болғандықтан, іш пысқандықтан емес, білімді болу үшін оқитынбыз. Адам баласы жасаған ұлы мұраны біліп алып, мұраға мұра қоса алатын мәдениетті адам болу үшін оқитынбыз. Біз оны істей аламыз, мұраға мұра қоса аламыз. Осы түнде Федя Раясын ойлайды, орыстың әдемі әйелін сағынады. Вася белорус қызы Сашасын ойлайды. Мен де өзімнің сүйген қызымды ойлаймын. Шығыс қызы Жаннаны сағынам: Жаным Жанна, сен тіпті алыстасың. Бірақ суретің қалтамда, комсомол билетімнің арасында, менің жылы құшағымдасың. Жүрегімді сенің адал махаббатың жылытады. Жанна, сен қайдасың қазір? Мүмкін екінші сменаға қалып, дәл қазір соғыс заводында жұмыс істеп тұрған шығарсың? Маған оқты көбірек құйып берудің жолында шығарсың. Мүмкін ұзақ түн оқ құйып, қазір ұйықтап жатқан шығарсын,? Түсіңде өзің құйған снарядтардың немістерді қалай талқандайтынын көріп жатқан шығарсың? Тыныш ұйықта, жаным! Ұйқың бұзылмасын деп, күзетінде біз тұрмыз мұнда. Мен оқымысты болуды арман етуші едім. Қазіргі күнде сені қорғайтын, өзіміздің Шығысты қорғайтын, өзіміздің Отанды қорғайтын солдатпын. Таңертең соғысқа кіргенде есімде сен боларсың, елім болар. Менің өмір сүргім.келеді. Жанна, білемісің, соғыста өлу деген қиын жұмыс емес. Көп адамдар: «Отан үшін өлеміз», — дейді. Керек болса, Москваны қорғап өлген біздің 28 бауырлар сияқты өлеміз Отан үшін. Бірақ біз, оған солдаттары: «Отанымыз үшін өмір сүргіміз келеді!» «Фашистерді қырғымыз келеді!» — дер едік. Менің өмір сүргім келеді. Бірақ фашист неміспен бірге өмір сүре алмаймын. Фашисі бар дүние тар мен үшін. Адам мен аң бір бөлмеде тұра алмайды. Бір жердің үстінде фашист неміспен бірге жасай алмаймын мен. Біз Шиллерді, Гетені сүйетінбіз, біз оларды қазір де жақсы көреміз. Біз қанқұмар емеспіз. Бірақ мен Германия жастарының арасында Вертер сияқты біреуін де таба алмадым. Оларда жүрек жоқ. Фашист немістер тіпті солдат та емес. Суворов «Солдат — талаушы емес», — депті. Мен мұны азырақ қана ауыстырып: «Талаушы — солдат емес», — дер едім. Неміс фашисі! Сен біздің ғасырдың қылмысты жанысың. Сені бүкіл ел қарғайды! Сені кейінгі ұрпағың қарғайды!

Үстіміздегі жиырмасыншы ғасырда, адам ұлының ой

Солдан оңға қарай: Баубек Бұлқышев, Мұқан Иманжанов, Бәткен Сағындықов, Жұмаш Қонақбаев.

Алматы, 1939 жыл.

Октябрь балалары» газетінің қызметкерлері (солдан оңға қарай) Жұмаш Қонақбаев, Есенби Омаров, Баубек Бұлқышев.

Алматы, 1939 ж.

Баубек Бұлқышев қызметтес жолдастары Есенби Омаров және Мәулен Нұрбаевпен (ортада) пікір алысуда.

Алматы, 1940 жыл. 1932-1934 жылдары Баубек оқығaн Қарсақпай мыс заводы жанындағы ФЗУ мектебінің үйі.

Қарсақпай, 1936 жыл.

Бірінші москвалық пролетарлық мотоатқыштар дивизиясының 22-жеңіл инженерлік батальонының қатардағы жауынгерлері (оңнан солға қарай) Баубек Бұлқышев, Әбу Керкінбаев, (аты-жөнін анықтай алмадық), екінші қатардағылар: Ғазиз Әбішев пен Мұқсым Ермеков.

Москва, 1940 жыл, май.

Батыс майдандағы 13-армияның 21-саперлар ротасы саяси жетекшісінің орынбасары Баубек Бұлқышев.

Чудесное письмо Вы нам прислали. Печатаем его полностью, устранив лишь некоторые шероховатости перевода. Пишите нам чаще . Расскажите подробнее о себе - кем Вы работали до войны, как воюете.

«Комсомольская правданың» майдан бөлімінің бастығы Юрий Жуковтың Баубек Бұлқышевқа 1942 жылдың 4 майында жолдаған хатының көшірмесі.

Мұқан Иманжановтың «Лениншіл жастың» 1947 жылғы 9 августағы санында жарияланған «Баубектің хаттары» деген мақаласының фотокөшірмесі. өрісі ер жеткен мәдениетті ғасырда тап сендей қолына автомат ұстаған қанды қол — баскесер барлығына мен қызарам. Сен біздің ғасырдың қылмысы бетіне басылған қара таңбасысың. Сені, сен сияқты қара таңбаны өшіру үшін мен сені үлгеруім керек, мен сені өлтіремін де! Біз қашан да гуманист болатынбыз. Біз адамды ерекше сүйеміз де, оның өмірі ең қымбат өмір дейміз. Мен адам өмір сүрсе екен, еңбек етіп, өнерін көрсете алса деймін. Ал ол Адам өмір сүру үшін, сол адам өмір байлығын жасай алу үшін керек нәрсе ол жаңағы айтқаны — фашист! қыру! Осы тілек үшін біз талай құрбан шалармыз, бірақ бұл тілек орындалады да! Жақын арада мен бір жас ақынның соғыста өлгенін м, ол соғыста батырларша алысты да, батырларша өлді. Өлер алдында есіне Байрон түсіп кетті де, қойын дәптерін баспаға тапсыруға бізге берді. Дүниемен қоштасар кезеңде өлеңдерінің өмір сүруін ойлады, соны медет етті. Оның өлгеннен кейін де өмір сүргісі келді. Ол өмірі - жұрт оқитын өлеңдері. Біздің өмір сүргіміз келеді. Осыны ауызға тым жиі ала береміз бе, сірә? Жоқ. Менің ойыма Спинозаның бір айтқаны түседі: «Азат адам өзгеден гөрі өлімді аз ойладым: оның данышпандығы өлім емес, өмір туралы ойлардан туады».

Біз ерікті адамбыз, сондықтан өмір туралы көбірек айтамыз.

Өмір деген не? Жаңа туған адам дүние есігін қағып, бірінші баспалдаққа шығады. Оның алдында бұралаңы көп ұзақ жол — өмір жолы жатыр. Адам бір жоғары көтеріледі, біресе төмен түседі, тағы да жоғары көтеріледі. Осы бұраң жолмен асыға ұмтылып, алға басады. Ол Ширақ, ол шат. Ол осы жолының бір жерге жетіп таусыларында біледі. Бірақ одан да қорықпайды. Оған қымбат — сол бұралаңы көп ұзақ жол. Мәңгілік өмір — бір көшке бір көш жалғасып, ұрпақ ауысып, ел жаңарып отыратын сол ұзақ жолда. Мен жиырмадағы совет жасымын. Мен өмір жолының біразын жүріп тастасам да, алдымда талай қыр бар. Менің алтын жолым жиырмасыншы ғасырдың биік қырқасынан асып, алға қарай, жоғары қарай тартып барады. Ол жол менің ұлы Отанымның далаларынан етеді. Жан-жағымда сен сияқты миллиондаған совет жастары. Олар да ез жолдастарымен кетіп барады. Бірақ бәрінің жолы да сол биікке, сол алға тартып жатыр. Міне, менің қалам, университетім, менің сүйетін Жаннам. Мен сендерге соғыс өртін қақ жарып етіп келе жатырмын. Әрі асығам. Әрі алқынам. Мен сендерге жеткім келеді. Бірақ дәл жолымда көлденең тосып, автомат ұстаған неміс тұр. Ол мені өлтіргісі келеді. Ол менің жолымды бөгемек болады. Мен сақ болмасам, ол мені өлтіреді де. Онда ол менің барлық туған-туысқандарымды да өлтіреді. Қаламды қиратып, университетімді талқандайды. Менің туысқандарым өз тағдырларын маған тапсырды. Ол тағдырға мен жауаптымын. Сол жауапты бере аламын да. Шығыстан тан атып келеді. Түнді күн жеңіп таңертеңгі алагеуім бола бастады. Қазір: «Тұрыңдар!»—деген белгі беріледі де, дос-жолдастарым түгел түрегеледі. Хатты тез аяқтап майданға жөнелу керек, өзіңнің борышыңды өтеу керек. Жанна жаным, қош бола тұр көріскенше! Мен фашисті өлтіруге жөнелдім.

Батыс майдан, 1942 ж. Октябрь

(Бір құрдас туралы хат) Мен тағы да майданға бет алдым. Біздің елден шыққанымызға біраз уақыт болды. Жақсы солдат ұрыс іздейді дегендей, біздің полктың жігіттерінің көңілі көтеріңкі. Жол бойы әндетіп келеді. Бір бұрышқа жайғасып планшетімнен ескі картаны алып, майданның ауыр күндерін көз алдымнан өткіздім. Бұл картаны төтеннен көрген адам несіне әуре боп мұны тастамай жүр екен деп маған күлер еді. Өйткені біріншіден, ескіріп, тозып бітсе, екіншіден, қарындаш тимеген, шимайланбаған сау жері жоқ. Кейбір жерінде окоп, пулемет, пушкалардың топографиялық белгісі жазылған болса, кейбір жерлерінде тактикалық сызықтар, ротаның қайтып, қай жермен немістерге қарсы ұрысқа бет алған жолдары, жаудың бет алысы, тағы - тағылар. Тек бұл ғана емес, кейбір жерлерінде ұрыста ерлікпен қайтыс болған жолдастардың аты, кей жерде болашақ әңгіменің тақырыбы, кей жерде бір ауыз, жарым ауыз өлең де кездеседі. Мұның барлығы да нағыз қиыншылық уақытта, өмір мен өлімнің арасында жазылып, сызылған нәрселер. Сондықтан бұл картаны менің әскери күндерім деп атасам да қате емес. Бұл картаның бетіндегі әрбір пункт, әрбір үй, әрбір сай менің көз алдымда нақ бүгінгідей елестейді. Қан төгіп, өлім аттап күрескен жер неге сонша ыстық. Міне, біздің жан қия ұрысып, таласқан жерлер менің осы ескі картамның бетіне жазылған. Сондықтан мен үшін құнды карта. Қартаның бетіндегі 116,7 деген цифр кезге түседі. Бұл. штабтың ұрыс алдындағы «азан шақырып» қойған биіктің аты. Осының оң жақ бауырындағы атқыштар окобы табылған белгінің үстіндегі тітіреген қолмен жазылған «Менің құрдасым» деген екі сөз мені талай қиялға, ойға шомылтты. Сондықтан бүгін әңгіме осы құрдас туралы болсын. Қазылған қара жер талай рет - ақ жан сақтап жүр ғой. Mінe, сол батырдың сауытына айналған жер, біз үшін ұрыста осы атқыштар окобы болды. Мен бұл окопта жалғыз өзім ғана едім. Автоматты екінші рет оқтауға ішіме қарай тартып ала бергенімде, жаныма жүгіріп келіп, жата қалып ата бастаған жауынгерді көріп қуанып кеттім. Мен оның бет ажарына назарымды салғаным жоқ: Ұрыc уақытында кісінің бет ажары өзгеріп кететініне қарамастан, таныс адам болса, айырасың ғой. Тек бір намыс, жеңіс үшін жан ұшырған езімдей бір жолдас шығар деген сезім биледі де, пәлендей оған мән бере қойғаным жоқ. Ұрыста жаныңда жолдас болса, көңілге медет. Сондықтан ба, әлде адамның адамға махаббатының әсері ме, әлде өлсем көрім бір болсын дегендік пе, әйтеуір окопты бір-біріне жақын қазуға тырысасың. Ол, мүмкін, армияда бірге кызмет еткен, болмаса мектепте бірге оқыған жолдас болуы, әлде құлындай ойнап бірге өскен туған ағаң әлде сүйегі бірге нағашы, жиен екені әзірше мәлім емес. Біздің көзіміз автоматтың прицелі арқылы жауда болды. Бір-бірімізге бет бұруға уақыт болмады. Біздің бір-бірімізге тіл қатысуымыздың өзі сен тұр, мен атам дегенмен ғана басталды. Өйткені оқты үнемдеу керек. Бізді бір-бірімізге біртіндеп берген сұрақ, оған қайтарған жауап таныстырды. Сөйтсек, бір окопта екі құрдас — бір Отанның, бір тілекті жұртшылықтың тағдыры үшін оқ атып отыр екенбіз. Тек ол бұлбұлы сайраған Курск жерінде, орыс семьясында туыпты' да, мен казак семьясында туыппын. Онан соңғы екеуіміздің өміріміз бір-бірімізге ұқсас. Ақыры келіп бір окопта табыстық. Осы окопта өттен он сегіз сағат, ондаған жылдарға созылған достықтай-ақ бізді жақындастырды. Біз құшақтасып дос болдық. Оқтың қадірін ұрыста ғана білесің ғой. Екеуміз де оқты қойын-қонышымызға, қапшықтарымызға толтырып алған екенбіз. Екі қапшықты ортаға қойып, ол маған: «Шымкенттің, Жезқазғанның дорбасын ашып қондым», — деп күлімсіреді. Қапшықтардың аузын ашып болып, Шымкент пен Жезқазғанның сонау мыңдаған шақырым жерден менің окоптарыммен келіп жалғасатынын біліп айтады - ау құрдас деген мақтанышқа көңілім бір өсіп қалды. Шымкент, Жезқазғанның зәулім қабырғасына арқамды сүйеп отырғандай болдым. Сол жақтан атыс күшейе бастады. Біздің үстімізден оқ жауындап жауды. Бұрылып құрдасыма қарасам жаралы болыпты. Қансыратып әлсіз дене еш нәрсеге шамасы келмей,-сұқ қолы қыбырлап автоматтың серіппесін қозғалта алмай жатыр. Мен де қызумен білмеппін, денем ауырлай бастады. Жаралы болғанымды сездім. Мен құрдасымды өзіме тартып, басын сүйедім. Жараларын бинтпен орағаннан кейін ол көзін ашып, әуелі маған, онан жан-жаққа көзін салды. Біртіндеп есі кіре бастады. Сөйтті де менің мойнымнан құшақтағысы келді. Мен оны босаттым. Екеуміз бірімізді біріміз сүйемелдеп, кейінірек түсіп жатуға орнымыздан қозғалғанымызда, көзіміз жаралы денемізден аққан қанға түсті. Жас адамның қаны қып-қызыл бола ма, әлде бізге солай көрінді ме, өрттеп қып-қызыл. Кейде менің кейде оның денесінен бинтке сыймай кезекпе-кезек тамшылаған жастан, бір жерге көз алдымызда қосылып ақты да тұрды. Әділдіктің анасы болған қара жер, мен үшін жауға ұмтылған балаларымның қаны қарға-құзғынға жем болмасын дегендей, өзіне сіңіріп, ішіне тартып алып жатты. Уа, қара жер, сенен береген, сенен әділ кім бар! Тіршілікте анадай қамқоршысын, тіршілікпен қоштасқан күнде де адамның сүйегі шашылып жатпасын деп өзіңнің жалпақ денеммен жабасың дедік біз алдымыздағы қан төгілген окоптан көзімізді алмай тұрып. Кейін біздің шепке үшінші ротаның жігіттері келе бастады. Біз бірімізді - біріміз сүйемелдеп сайға кеттік. Мен құрдасымның туған жеріндемін. Оның туып-өскен жері осы арадан екі шақырымдай ғана жол. Жүрек сонша алып-ұшып қуанды. Өзім туған Арқада ән салып келе жатқаннан кейін емеспін. Бұл желі майда, жері бай Қырым, Ялта, не болмаса атағы әлемді жарған Москва емес, кішкене ғана село. Бұл маңдағы жергілікті адам тек шіркеу болса болғаны? 10-12 үйді де село деп атайтын әдеті. Майданда менің құрдасым осы өзінің туған жері туралы бірнеше рет еске алып, әңгіме етті. Ол туған жерін ұлы жер деп атайтын. Ол оны атақты қалалардан кем көрмейді. Ол үшін бұл әрі қала, әрі порт, әрі дүкен, әрі жұмыс кабинеті сияқты болатын. Бұл жерде туды. Бұл жерде өзінің алтын балалық шағын өткізді. Дүниедегі орны бөлек албырт жастық шақ үшін осы жерде басталды. Ол осы жерде жан болып еді. Өйткені.осы жерде ғана өзінің әрі кішкентай, сомы мен бірге, әрі үлкен өмірінің тізгінін қолына алып, ұзақ сапарға, өмір сапарына қадам басты. Ол осы жердегі сөйлеуді, күлуді, жылауды, қуанышты, ренішті, сүюді, қайғыруды үйренді. Ол осы өзінің туған жерінде адам деген үлкен атаққа ие болды. Сондықтан да туған жері үшін ұмытылмайтын, жүректен орын алған бір мұнара. Зулаған оқтың, ышқынып ішін тартып ұшқан минаның, снарядтың астында, окопта, землянкеде нелер тәтті сырды ортаға салып, әңгімелескен күндер бір-бірімізді онша жақсы білуге себепші болды. Менің туып-өскенің жерім, оның туып-өскен селосы бір бірімізге таныс. Тіл арқылы мен оның селосын өзіміздің ауылдан кем білгенім жоқ. Қай жерде қандай үй, қандай жол, қандай көлік барына дейін білемін. Бүгін құрбымның туған селосы менің көз алдымда, тек екі-ақ шақырым жүрген соң досымның селосына жетемін. Мен бұл селоны түгел аралауым керек. Досымның туыстарын, достарын іздеуім керек. Әсіресе менің анамнан айнымайтын досымның Карт анасы менің көз алдымда, маған деген оның көз а.асы дайын тұрарына да сөз жоқ. Туған баласы үшін «құлыным», «балам» деген дүниеде жоқ биік теңеу тапты. Арқадағы қазақтың анасы сияқты, ана қазір мені қарсы алмақ.

Жүрегім алып ұшады, ілгері жүре түсем. «Эх, проклятые немцы!» — дедім мен орысшалап, қайнаған қанның әсерімен. Әдейі іздеп келген құрдасымның туған жері мені сонша күйіндірді. Бүл селода не бір тірі лап, не бір бүтін үй қалмапты. Шіркеудің тек қабырғасы ғана тұр. Өртеніп, қираған үйлердің тек жұртының ана орны бар. Кейбір үйлердің сорайып - сорайып сауқалған пештерінің мойны ғана көрінеді. Қирап, күл-талқаны шыққан селоны есі ауған адамдай шыр көбелек айналдым да жүрдім. Менің келіп тоқтаған жерім шеттен санағанда 17 үйдің қарсысындағы қарт терек болды. Ғасырлар бойы жасаған қарияның да өмірі бітіпті. Жауыз немістер кімнің түбіне жетпей жатыр. Ортасынан қақ бөлініп түскен, қарт теректің жоғарғы жартысы сұлап жатыр. Ол кеудесіз адамды еске түсіреді. Құрдас бұл қарт терек туралы, бұл үй туралы маған неше рет әңгіме шертті десеңізші. Бұл үй бір сұлу қыздың үйі еді. Құрдастың айтуынша, селодағы бірінші сұлу — сол қыз. Тіпті ондай сұлуды ауданнан, қалды облыстан табу қиын. Ол қатардағы жастардың бірі болып жүріп, осы сұлудың жүрегіне от тамызып, сұлудың сүйгені Деген мұратқа қолы жеткен. Дүниедегі бір биік алтын жұлдыз — жастық махаббатына екеуі де бірден қол созып, талпынған еді. Ол қоңыр салқын кештерде осы теректің түбінде сұлуды күтіп, кездестіретін. Бұл қария терек олардың махаббатының, олардың бақытының, олардың лапылдаған жастығының куәсі еді. Ең соңғы рет майданға кетерде осы теректің түбінде ол сұлуын сүймеді ме, бұраңдап сұлу осы қария теректің түбінде күтемін деген уәдені беріп, оның мойнына асылмады ма? Сөйтіп менің құрдасымның махаббатына, уәдесіне куә болған қария бүгін жаралы болыпты. Терек жансыз. Бірақ өзінің ұшып түскен жоғарғы жартысына қарамастан кеудесін көтере «ғасырлар бойы Россияда ұзақ өмір сүріп едім, жауыз немістің қолынан жаралы болдым» дегенді айтып тұрған сияқты. Ойың қайнап - қайнап кетеді, «аққан суға бір тосым бар» деген сөз еске түседі. Өртенген селоның көшесімен бір ақ сақалды карт келеді. Ол сылтып ақсайды. Көзі де көруден қала бастаған, қолында скрипка. Ол скрипка тартады. Осы селоның трагедиясы скрипканың қылында сияқты. Бір қайғылы музыка жаралы селоның көшесін жаңғырықтырады. Зарлы музыка кейде үдеп ышқынса, кейде баяу ғана ыңырсыған үнмен жүректі елжіретеді. Қарт әрбір көшеде, әрбір үйдің орнында әр түрлі күй тартатын сияқты. Мен шыдап тұра алмадым. Аяңдап, қартқа қарай жүрдім. Мен оған сәлем бердім. Ол қолын маңдайына қойып маған қарады да: «Неғып жүрген жансың, қарағым?» — деп сұрады. Meн жөнімді айттым. Ол жылап қоя берді. Сөйтсем, құрдасымның әкесі екен. Біз көп сөйлестік. Ол фашистен көрген қиянаттарының бәрін айтты. 60 жыл бойы қартаймаған ол, 6 ай немістердің тепкісінде қартайғандығын айтты. Өмірінде скрипка ұстап көрмеген қарт, қайғы-қасіреттен музыкант баланың скрипка арқылы ғана шертіп тарқататынын айтты... Мен құрдасымның сүйген сұлуын көргім келеді. Не керек, немістер жас аруды өзінің Отанын, елін сүйгендігі үшін дарға асып өлтіріпті. Қарт мені сұлудың қабіріне алып барды. Қарт оған арнаған қайғылы музыкасын ойналды. Мен бас киімімді алып, сұлудың қабірінің жас топырағынан көз алмай қарадым да тұрдым. «Балам, — неге қарт, скрипканың бір шетін сұлудың қабіріне, бір жағын кеудесіне тіреп, жүгініп отырды да, менің ойға шомып кеткенімді аңдап, — дүние деген шеті - қиыры жоқ жатқан бір алып, оның құлашы кең, бауыры жазық. Сөйтсе де сол жалпақ дүниеге сыймайтын жан туады, соның бірі мына сенің замандасын — қабірде жатқан жас сұлу. Бұл өзінің өмірінің тағдырын езі шешкен жан. Бұл өзінін. кішкене өмірін атақты еткен жан. Бұл жас жанның қысқа өмірі көп жыл өмір сүрген ұзақ өмірге бергісіз. Сендердің замандарың жауынгерлік заман. Жауынгерлік сағатта туып, жауынгерлік күнде күреске түстіңдер. Алдарымда құлашын жайып сендерді іздеп келе жатқан бір уы сәулелі таң бар. Ол сендердің қан төгіп, қайыспай қарысқан күрестеріңнің нәтижесі — жеңіс туы. Бұл таң үшін талай шатырлар ағарар, талай кеуде қандалар, талай жас өмірін қияр. Келешек үшін бар қуанышын, күлкісін күреске жұмсаған сендердің істеріңді талай-талай ғасырлар сөз қылар. Сендердің армандарың, сендердің ой - сенімдерін келешектің жүрегінде тоқталып, тілінде жыр болар. Скрипка жыры — сырлы жыр, скрипка жыры — мұңды жыр. Mінe, қартыңның скрипкасы майдандағы қан кешіп, қылыш салысқан ұлының, қабірдегі жанып тұрып лап етіп сенген сұлудың арасындағы ұрланған махаббатты жырлайды. Сол махаббаттың арманын, сол жастардың зарын скрипканың қылы барлық дүниеге жар салады», — деп сөзін тоқтатты да, қарт скрипкасын сыңсытып тағы тартты. Жалғызының сүйгені қабірдегі сұлуды өзінің зарлы музыкасы арқылы көрден алып жерге, жерден алып кекке күймен көтерді.

Мен аң-таң қалдым. Қарт қойнынан ақ жібек орамалға ораған қалың дәптерді ұсынды маған.

Құрдасына бер, шырағым, сүйгенінің сәлемдемесі.

Мен қартпен қоштасып селоны араладым. Үн-түн жоқ иесіз село езінің тіл жеткісіз трагедиясын арқалап қала берді. Бұл — құрдастың туған жері. Мұны ол шын жанымен сүйетін еді. Күні бойы ауыздан тастамай әңгімелейтін еді. Бүл жер көпті көрген қария, оның ата-анасының мекені еді. Ол ылғи бұл жерді есінен шығармайтын. Әрбір қиын кезеңнің өзінде оның көз алдына сұлу село, ақ көңіл ата, бұтағын жайғам терек, күлімдеген сымбатты қыз тұратын еді. Енді ол үшін не қалды? Ол енді не істемек? Суық хабар ешқашан да жатпайды. Мұны ол естиді ғой. Мүмкін ол бүл суық хабарды шабуылда, болмаса қорғаныста естір. Ол өзінің туған жерінде осынша айуандық жасаған фашистерді көзбен көрер, сонда ол не істер, не айтар... Құрдас, сенің туған жерін қорлықтың зәрін көрген. Ол сенің мақтанышың, тірегің еді. Онда сенің туыстарың, достарың, жолдастарын туып, өсіп еді. Солар үшін өшіңді ал! Мен құрбыларымды жинап алып, сенің жас сұлуыңның қабіріне алып бардым. Біз сенің сүйген сұлуыңның қабірінің басында тұрмыз. Тісімізді қайрап біз сенің намысың үшін күресеміз. Сенімен бірге еш алысамыз деп серт берісеміз. Біз де сендей жаспыз, біз де сен де адамбыз. Біздің де сен сияқты туған жеріміз бар, біздің де сен сияқты туыстарымыз бар. Бәріміздің жеңісіміз — жатып - тұрып ойлайтын бір жеңіс. Біздің бет алысымыз — Батыс. Өшпенділікпен жүріп келеміз. Кел, құрдас, кетер қолыңды кекке, қанды кекпен кетер! «Біздің серт — жастар серті. Жалынды серт, өшті бірге аламыз деп серттесейік. Немісті бірге қиратайық деп серттесейік! Асылы, адам өз өмірінің суретшісі. Ол өмірді сырлап бояуға, оған ажар, түр беруге, оны әшекейлеп өрнектеуге енбек етеді. Әрбір адам өзінің өмір жолының сара, сәулелі болғанын жақсы көреді. Оның ой-тілегі, дем алмай істеген қызметі — өмірдің барометрі. Өмір бойы құмырсқадай қыбырлап енбек .еткен адам дүниеге терең түсініктілікпен өзгеше қарайды. Осы жолда ол өзінің ойын, күшін, қуатын сарп етеді де, өмірді өз тағынан құлатпайды. Туа өмір үшін күшін. қуатын, ой-қиялын жұмсап үйренген ол енбекке әбден үйреніп алады да, еңбексіз отыра алмайды. Сөйтіп біртіндеп адам өзінің өмірін күннен-күнге өнерлеп, айқыштай береді. Өміріне серпіліс енгізеді. Менің көз алдымда осы адамдардың бірі — менің құрдасым мен оның әкесі. Немістер өртеп - қиратып кеткен үйінің кірпішін қарт құшақтап тұрып, көзіне жас алдым әлі есімде. Бишара қартқа кірпіш ыстық көрінеді. Өйткені ол кірпіш оның тамшылаған терімен иленген, шынымен құйылған. Бір кірпіш жасап шығару үшін жер жыртып топырақ тасу керек, оған құм қосу керек, оны бітіру үшін су, күйдіру үшін от, күю үшін қалып — осының бәрін істеп шығару үшін уақыт керек. Оған тағаттың берген қысқа өмірінің сан аулы бір бөлімі ілінбек. Сонша енбек сіңіріп өмірінен уақыт бөлген бір кірпіш — төрт қабырғалы үйдің бір кірпіші ғана болып саналады. Міне, үй салу деген оңайға түспейді, адам үйсіз отыра алмайды. Ол: «Осы өмірімнің ішінде үйді бірнеше салып, бірін-біріне қайтадан түзедім. Сондағы ойым менің үйім тәуір болсын деген - ақ», — дейді. Расында да селодағы үйлердің ең тәуірі осы қарттың үйі еді. Мына көрнекті сұлу үй пәленшенің үйі дегенде, ол ішінен мақтанып, өз еңбегіне ырза болмайтын ба еді?! Ақыры фашист келіп қиратып кетті, фашист келіп өртеп кетті. О, еңбек, еңбек! Осы әдемі үйдің бір бөлмесін қарт баласына арнап салған. Ол майданға кетерде осы бөлменің бір жағы сірескен жинаулы кітаптарды, жазылған бірнеше табақ қағаздарды әкесіне тапсырып кетуіне тиісті: «Мен оның не жазып, не оқып жүргенін түсінемін бе? — дейді қарт. — Күні-түні қолынан кітап пен қарындаш түспейтін. Жастайынан кітап үстінде талай таңдарды көзбен атқызатын. Оның кім болғысы келгенін, не жазып жүргенін толық айта алмаймын. Өйткені оның қиялы менің ол туралы білетінімнен әлденеше рет жоғары еді. Тек жазып жүрген нәрсесін аяқтай алмағаны маған анық. Ол осы кітаптарды, осы жазғандарын жанындай сақтайтын еді. Майданға кетіп бара жатып, туған әке деген сөзді ауызына алып маған сақтауға тапсырып еді. Жауыз немістер ойын бәрін өртеп кетті», — деп қайғырды қарт. Жас жігіттің жазғандары еңбегінің әліпбиі ғой. Сол еңбегіңді отпен өшірмек болған еңбектің жауы фашистерге не айтасың. Менің қолымдағы қарт берген дәптер жас ақынның почталарынан бір үзінді: не басы, не аяғы жоқ. Шетінің отқа шарпылып күйгені — ерт ішінен бір адал қолмен алынып шыққандығын айтып тұр. Бұл — қабірдегі сұлудың сүйгеніне жіберген сәлемдемесі. Сондықтан дәптер ішінен кездескен сұлудың хатын көшіріп алуым керек. Мүмкін алда тіршілік болса керек болар.

«Жаным!.. «Жаным!» деген сөз біздің заманда ерсі болғанмен, одан артық сөз таба алмай, жаным деп жаздым. Қазір сөз салмақтауға да уақыт жоқ. Бұрын хат жазуға да уақыт жоқ дейтін едік, ойлап тұрсам, оның бәрі бекер екен, бүгін ғана уақыт жоқ деп айтуға толық правом бар. Менің уақытым шынында жоқ. Мен бүл хатты соңғы рет жазып отырмын. Менен бұдан кейін хат ала алмайсың. Мені екі сағаттан кейін немістер дарға аспақ. Мен қазір суық шошалада, елім алдындағы өмірімнің минуттарын кешіп отырмын. Менің кішкентай өмірім жаңа ғана басталғанына қарамастан, жанып тұрып, лап етіп сөнген шамдай өшпек. Мен онымен енді мүлде қоштаспақпын. Менің жақындарыма да менімен біржола қоштасуға тура келеді. Майдағы жас гүлдей жайқалған өмірдің бұлай қайғының құшағында бітетінін кім біліпті? Мен жаңа ғана мектеп табалдырығын аттаған жоқпын ба, мен кешегі ойнаған қуыршақтардан қанша ұзадым? Жаңа ғана талпынып жарық, кере бастағанда, көктеп өсе бастағанда, сөйткен жас өмірдің осындай ауыр өліммен тіресуіне таң қаламын. Жаным, солай да болса менде бір-ақ арман бар сияқты. Ол тек сенімен қоштаса алмай кетіп бара жатқандығым. Біз бір биік шыңға қол созып тұрған сияқты едік. Біз келешектен құшақ жайсаң жетпестей, үлкен бақыт күтетін сияқты едік. Біз өзіміз сүйген елдің бір ірі қызметкерлері, көрнекті адамдары болуды армандап едік. Бірақ оған жетпедік. Неміс фашистері әкелген соғыс, соғыс әкелген өлім. Біз бір-бірімізді сүйіп, бір махаббатқа екі жүректі жалғап едік. Ақыры шын махаббат бізді алдамады, ол өзінің бет алысынан жаңылмады. Ол өзінің өлімнен күшті екендігін көрсетті. Мен өлімнің алдында отырсам да менің кез алдымда ширатылғандардың, қыл арқаны, болмаса мен жалғыз барын жататын қараңғы қабір емес, сен тұрған сияқтысың. Сенің маған деген махаббатыңнан тұрған тәрізді. Мен өзімді қызыл жауынгердің сүйгені деп санаймын. Мен сені, сен сүйіп қорғаған елді сүйгендіктен, өзімнің туған әкемнің өліміне себепші болдым. Менің қолым туған әкеге тез барды. Ол немістердің құлына айналды. Неміс үшін қызмет істеп, өзінің жеке басы үшін бүкіл жұртшылықты, елді сатты. Ол адамшылықтан шығып фашиске айналды. Неміс басып алған жазықсыз селоның жауы менен бұрын сол болды. Елдің кегі үшін аттанған партизандардың соңынан түскен жау сол болды. Сондықтан мен оны өз қолыммен өлтіріп, сені мен менің елімнің күресшілерін өлімнен сақтап қалдым. Сенің жауыңның қызы санағандықтан сенің бетіңе қарау, елдің бетіне қарау, жер басып; жан болып жүру мен үшін қиынға соқты. Махаббат мені күресшілер қатарына көтерді, ол күрес жолына, жауыздық торым бұзып шығуға маған әл берді. Мен ширақпын. Менің кеудемде өлім алдындағы бір зор мақтаныш бар. Ол — бай табиғаттың маған сыйы тартқан махаббаты. Ол менімен бірге. Meн сүюмен біргe бой жасасам, сүюмен күреске енсем, сүюмен өліп бара жатырмын. Оның күші қандай өлімнен де басым. Мен оны ұлы махаббат, Отанға деген махаббатпен жалғастырдым. Біздің шынайы таза махаббатымызды фашист кір қолымен былғамасын деп қол жетпес шыңға алып шықтым. Жаным! Дүсірлеп біреулер келе жатыр, әзірейілдің жолын жайпауға шыққан немістер болуы керек. Жаза берсем сөз таусылмайтын сияқты. Бірақ амал не?.. Сенің мына бір дәптеріңді өрт ішінен алып шықтым. Өзіміз жазып бірнеше көшіріп жазған дәптерлер кітаптармен бірге өртеніп кетті. Қош, жаным, мен жан болып келген үлкен дүние езінін, мен сияқты кішкентай мүшесіне әлденеге бересілі болса, дүниеден алған сыбағам бойын, кел құшағыма, армансыз тіршілікте бір сүйейін!

Жазықсыз жастық, таза махаббат үшін кек ал фашистен, өлтір нем...» Асығыста жазылып аяқталмаған хат көз алдыма өлім арқалап суық, шошаланың есігін келіп ашқан немісті елестетті. Мен одан жеркенемін. Өлім алдында сүйгенімен тілдескісі келген жас сұлу да елестеді, мен оны аяймын. Сағат сайын туған селосын, сүйген сұлуын аңсаған құрдасты елестетеді менің жүрегім. Өзіміздей жастардың кіршіксіз махаббаты жауыздықпен күресуге ұрысқа шақырып тұрғандай. Мына қайғылы село кеше біздің Арқадағы ауылдарға ұқсас еді, қабірдегі сұлу Жібек пен Сараның сіңлілері — Арқаның аруларына ұқсас, скрипка тартқан қарт біздің Жәкеңнің замандастары, ақсақал — біздің әкемізбен ұқсас еді. Келешекті аңсаған құрдас біздің жарқылдаған жас жігіттерден айнымас па! Ақыры неміс келіп селоны жер бетінен жапырып кетті. Сұлуға өлім, қартқа қайғы, махаббатқа оқ атып кетті. Өлім теңдеп соғысқа аттанған немістерді батыста тоқтатпағанда, осы әрекеттерді Арқа да көретін еді-ау. Қан төгіп, батыста күресіп, шығысты қорғаған біздің Арқа жігіттерінің еңбегі зая кетпепті - ау деген ой келді маған. Үдере көшіп біздің полк ілгері жүріп отырды. Менің құрдас туралы ойымды шашына ақ кірген қарт полковниктің: «Полк, шире шаг!» — деген командасы бөлді. Майданға кетіп бара жатқан әрбір жанкүйердің көз алдында осындай оқиға, басында осындай ойлар болуында сөз жоқ. Қарт полковниктің командасын дұрыс деп қабыл алғандай, полк жауынгерлері аяқтарын ширақ алып, батысқа қарап асыға жүрді. Біз ілгері жүрдік. Бізбен бірге жауға деген ұшы қиыры жоқ кек ішіне симай, жауға аттанған сұлу қыз, карт жүрегімен жауды қарғаған скрипкалы қария, жаудың қиянатын көргісі келмеген қонақжай Сарыарқа келе жатқандай болды. Бұл соғыс жауыздыққа қарсы аттанған махаббаттың жорығы сияқтанды. Біз асыға ілгері жүрдік.

Батыс майдан, 1942 ж. Сентябрь.

Өткен жылдан бері менің майдандық қойын дәптерімде сенің хатыңнан көшіріп алған жолдар жүр. Сен сол хатты алыстағы тылдан, Қазақстаннан жаздың. Сен менің елімде едің. Мені туысым, бауырым дедің көне жаумен ерлікпен шайқасуға, сенін Украинаңды одан босату үшін белсенді күрескер болуға шақырдың. Сенің Украин қызы екеніңді мақтаныш етемін, сен менің махаббатым, сенімен біргемін қадірлі жауынгер деп жаздың. Сен тары да соған қоса өзіңнің Украина тағдыры жөнінен қайғыңды, Украинаға деген сүйіспеншілігіңді соғыс күйреткенін жазған едің. Адам әдетте әзінің болашақ туралы арманымен, еткенді еске алуымен өмір сүреді. Бүгін тар жеркепеде сенің хатыңды есіме түсіріп, саған осы жауабымды жазайын дедім. Украин қызы! Мен Кривой Рог қаласына жақын жердегі Червоный Яр селосының ар жағындағы жеркепеде отырмын. Біз төрт ай немістерді қуып келеміз, Солтүстік Донец, Днепр өзендерін кешіп өттік. Біз айтарлықтай барын бастық, жүздеген селоларды, ондаған қалаларды, Украинаның көптеген жерін Отанымызға қайтардық. Meн бұл арада Киевті босатқан армия, я болмаса Харьковты, Полтаваны және басқа қалаларды азат еткен корпустар туралы айтып отырғаным жоқ. Мен немістерді Солтүстік Донец өзенінен Кривой Рог қаласына дейін үздіксіз шайқастармен өкшелеп қуып келе жатқан өз полкім туралы а и і к.ым келеді. Полкімізді талапқа сай басқарып, жеңістен жеңіске жеткізіп отырғаны үшін біздің сүйікті командиріміз подполковник Титовты Отанымыз ордендерімен наградтады. Ол — Александр Невский орденінің қабыстырды. Ұлы қолбасшының ордені біздің бәрімізге жаңа күш-жігер тудыруда. Біздің полкте немістермен азиялық, сібірлік, оралдық азаматтар шайқасуда. Олардың бәрі Совет Одағының Орталық шетінен жиналып, бір кісіден Украинаны азат ету жорығына аттанды. Неміс қашып барады, неміс артына қарауға мұршасы болмай зытуда, енді оған Украина өзінің «айқасы», семіз еті, ақ нанымен нәрлі қорек болмай, моласы болды. Украин қызы! Сен Украинаны өзіңнің туып-өскен, шағын, керемет сұлу боп өскен Отаныңды сүйесің. Ал, біз оны сенен де артық сүйеміз. Неге десеңіз, ол — біздің жер, онда біздің Совет адамдары, сен сияқты біздің қыздар өмір сүреді. Кім қыз туралы әңгіме етпеді, кім ол туралы ән шырқамады, кім оны сүймеді? Олар туралы аз жазылды ма? Тарастың — Катеринасы, Пушкиннің — Татьянасы, Лермонтовтың — Тамарасы сенің апаларың болған еді, украин қызы! Сендер солардан үйреніп, соларға еліктедіңдер. Мен: «Украин қызын сүйемін! — деймін. Бұл махаббат, сізге деген махаббат менде соғыста туды. Иә, Украина жерімен батысқа қарай алға басып барамын. Осы жолда сендердің көзден аққан жастарың мен қайғы-қасіреттерді, күреске деген ынталарыңды көзіммен керіп келемін. Бандиттер қаншама тамаша қыздарды Германияға алып кетті десеңізші. Мен олардың Германияда қиналғанын сеземін. Маған олардың көз жасы, қайғы-қасіреті түсінікті. Украинада қызы Германияға зорлықпен әкетілмеген бір де бір семья жоқ. Мен Брамшвейц қаласынан Днепропетровск облысындағы Богданов колхозының мүшесі Рижой Евдокияға қызы Нюра жазған хатын келтірмекшімін: «Қымбатты анам! Тұрмысым өте жақсы (ол Германияда кетер алдында тұрмыстары өте нашар болатын болса, «өте жақсы» деп жазуға алдын ала келіскен), заводта тәулік сайын 14 сағат істеймін. Күніне бізді шошқа жаламайтын жуындымен екі рет тамақтандырады. Иә, күніне, 150 грамм нан береді, бірақ оны күнде бере бермейді. Сым темірмен қоршалған лагерьде тұрамыз. Онан аттап сыртқа шығуға болмайды. Аштықтан, ауыр жұмыстан көзім қарауытып, басым айналады. Қымбатты мамочка, сенің тәрбиелеп, есірген балаларыңның ішіндегі ең бақытсызы мен. Қандай болса да посылка жіберші. Мамочкам, көзімнен аққан жас жаздыратын емес. Кездескенше сау бол! Қызын Нюра». Мұндай хаттарды мен өте көп кездестірдім. Сөйтіп, әлі де көп қыздар көңілді күй шертпей, зарлы үнге бөленетін» ән шырқамай, жылайтын кезеңді басынан кешіріп келеді. Немістер олардың бақыты мен қуанышын тартып алды, махаббаты мен мақтанышын таптады, күң етті. Біз оларды күнде кереміз, біз олардың зарлы үнін естиміз. Біз сүйікті қыздарымызды зұлымдықтан, қорлықтан азат ету үшін алға басып барамыз, біздің құрдастарымыздың зары оларды бұрынғыдан да күшті сүюге, олардың бақыты және азат етілуі үшін бізді бар жігермен шайқасуға ұмтылдырады. «Украин қызы! Сендер менің замандастарымсыңдар, мен сендерді сүйемің!—деймін қарулас жолдастарыма, — сүйген қыз үшін, алға!» Қымбатты Украин қызы! Мүмкін сен енді туған еліңде шығарсың. Туып-өскен қалаңды қалпына келтіруге қатысып жүрген шығарсын. Бізден тілектес дос қыздарыңа сәлем айт, біздерді — Отанымыздың түпкір-түпкірінен келген барлық совет ұлдарын Украина майдандарында бас қосып, оны жаудан түгелдей азат етуге кірісті дегейсің! Біз — жауынгерлер сенің Украинаң үшін көкірегімізді оққа қарсы қойып шайқасамыз, Украинаны шын жүрегімізден сүйеміз.

«Заман біздікі». (Январь, 1942 ж.) Алдымен орыс тілінде жазылып, майдандық газеттердің бірінде жарияланған. Біздің топшылауымызша, 10-Армияның «Бей врага!» газетінде жарық көрген болу керек. «Орысша жазып, кейін қазақшалап едім, кейбір сөздер жетпей жатыр,— деп жазды Баубек Мұқанға 1942 жылғы 20 июльдегі хатында. — Әрине, бұл хаттың жолда да біразырақ жүретіні белгілі, передовойдан тылға, тылдан жақын жердегі бір қалаға, онан Қазақстанға барғанша көп өлеңдер жырланып бітеді ғой. Бірақ жағдай болса жіберіп отырған мақаламды тезірек басуға тырысарсыңдар... Біз бомбаның түсіп жарылған жерінде пайда болған шұңқырды «воронка» дейміз орысшалап, қазақша «шұңқыр» болу керек. «Огонь» деген сөздің мықты қазақша баламасын таба алмай-ақ қойдым. «Оқ ат!» «Ат!» — деп көріп едім болмай жатыр. Соның әлегінен «Заман біздікі!» — деп шақырдым азанын. Келісе ме, келіспей ме?» Осы хатқа қоса Баубек казак. тілінде жазылған «Заман біздікі» мақаласының қолжазбасын жіберген. Жайында ол табылды, біздің қолымызда. Ал орыс тіліндегісі «Бей врага!» газетінің Ленин атындағы бүкіл одақтық кітапханада және СССР Қорғаныс министрлігінің Орталық архивінде сақталып отырған 1942 жылдың январь - июль айларының тігінділерінде көптеген сандары жоқ болғандықтан әлі де табылмай отыр. Баубектің бұл туындысы «Социалистік Қазақстанның» 1942 жылғы 25 авгусындағы санында қысқартылып басылды, кейін «Заман біздікі» осы қалпында 1943 жылы жинақта шықты. Бұдан соңғы үш жинақта түгел дерлік жарияланып, соңында орысшадан аударған Ғабит Мүсірепов деп көрсетілді. Біз жинақта Баубектің қазақ тілінде жазылған «Заман біздікі» атты мақаласын жаңадан табылған қолжазбасы бойынша жариялап отырмыз.

«Өмір мен өлім туралы. Майдандағы жас қазақтың жазбалары».

Алғаш рет орыс тілінде «Комсомольская правда» газетінің 1942 жылғы 1 майындағы, казак, тілінде «Социалист Қазақстан» газетінің 1942 жылғы 23 июніндегі санында жарияланды. Автордың қолжазбасы ВЛКСМ Орталық архивінде, ал оның фотокөшірмесі бізде сақталып отыр.

Қазақ тіліне аударған Ғабит Мүсірепов. «Тыңда, Кавказ!» Апрель, 1942 жыл. Алғаш рет орыс тілінде «Комсомольская правда» газетінің 1942 жылғы 23 авгусындағы санында, ал қазақ тілінде «Социалистік Қазақстанның» сол жылғы 6 сентябрьдегі санында жарық көрді. Аударған Ғабит Мүсірепов. «Сапердің дзотты тапсыру кезінде жаяу әскерге жолдаған хаты». 1942 жылдың авгусында жазылған. Алғаш рет орыс тілінде 10-армняныц «Бей врага!» атты майдандық газетінің 1942-ші жылғы 23 августағы санында жарияланды, ал казак, тілінде «Лениншіл жас» газетінің 1975 жылғы 5 мартындағы санында жарық көрді. Аударған Сейілхан Асқаров. «Шығыс ұлына хат». Мұны Баубек Бұлқышев орыс тілінде жазып 1942 жылы 30 июньде «Комсомольская правда» газетіне жіберген, бірақ онда жарияланбай, «Совет жастары Ұлы Отан соғысында» атты көрменің архивінде сақталған. Бүл қолжазба алғаш рет «Ленинская смена» газетінің 1977 жылғы 5 майындағы санында жарық көрді. Б. Бұлқышев, 1942 жылғы 7 ноябрьде Мұқанға жазған хатында: «23 августа «Социалистік Қазақстанға» үш өлең, бір «Шығыс ұлына хат» деген мақала жіберіп едім, алдыңдар ма? Басылатын ба? Маған жаз», — дейді. Бұл «Социалистік Қазақстанның» 1942 жылғы 1 ноябрьдегі санында үзінді ретінде жарияланған,. қолжазбасы сақталмаған. Мұны орыс тіліндегі түпнұсқамен салыстырған шақта, оны Баубектің өзі қазақ тілінде жазғаны байқалады. Бұған «Социалистік Қазақстандағы» туындының Баубекке ғана тән, сөз екпіні, сөйлем құрылысы, терең ойлы тұжырымдары, сондай-ақ орыс тілінен аударылса, кімнің аударғаны көрсетілмеуі толық дәлел. Баубектің бұл шығармасы оның жарық көрген барлық жинақтарында Ғабит Мүсірепов аударды делініп жүр. «Өмір сүргім келеді». Майдангер жас, қазақтың хаты. 1942 жылдың сентябрінде жазылған. Алғаш рет орыс тілінде «Комсомольская правданың» сол жылғы 5 ноябрьдегі санында, қазақ тілінде «Социалистік Қазақстанның» 29 ноябрінде жарық көрді. Аударған Ғабит Мүсірепов. «Жауыздық пен махаббат». 1943 жылдың июль-авгусінде жазылған, қазақ тілінде «Социалистік Қазақстанның» сол жылғы 19 октябрьдегі санында жарияланды да орыс тілінде «Думы над старой картой» деген тақырыппен «Комсомольская правданың» сол жылғы 12 декабрьдегі санын'да басылды. Осыған орай, Баубектің 1943 жылғы 19 августа Мына аптада жазған хатындағы: «Айтқандай-ақ, әнеугі «Жауыздық пен махаббатты» бір құрдас туралы демей, достық туралы хат деп жібер», — деген сөзін еске алған жөн. Осы публицистикалық туындының стиліне, тіліне, сөйлем құру екпініне, сондай-ақ 1943-ші жылдың 24 сентябрінде Мұқанға жазған хатындағы «Әнеугі «Жауыздық пен махаббатты» көшіріп бір данасын жібер, оны орысшалап «Комсомольская правдаға» жіберем», — деген сөздеріне қарағанда Баубек бұл шығармасын ана тілінде жазып, «Социалистік Қазақстанға» жіберген. «Қымбатты украин қызы». Майдангер жас қазақтың хаты. Бұл — Баубектің орыс тілінде жазып, 1943 жылдың 21 декабрінде «Комсомольская правдаға» жіберген ең соңғы туындысы. Өзі көп ұзамай 1944 жылдың февралінде ерлікпен қаза болды. Бұл шығарма кезінде жарияланбай, «Совет жастары Ұлы Отан соғысында» атты көрменің ВЛКСМ Орталық архиві қорында біз іздеу салғанша сақталып келді. Алғаш рет орыс тілінде «Ленинская смена» газетінің 1976 жылғы 9 ноябріндегі санында жарық керді. Аударған Сейілхан Асқаров.

(1940-1944 ЖЫЛДАРЫ ЖОРА-ЖОЛДАСТАРЫНА ЖАЗҒАН ХАТТАРЫ)

Өмірінің тым қысқа болғаны өкіндірсе, өткен ісі сүйсіндіреді. Өз елінің, өз халқының патриот ұлы болудың жарқын үлгісін Баубек өзі өлсе де көрсетіп кетті. Достарына, жолдас-жораларына жазған хаттары мен отаншыл шығармалары арқылы бізбен күнде сөйлесіп, жастық күйін, өмір сырын әрдайым шертіп тұрады. Не жөнінде сыр шерткің келеді онымен, құрбылар? Жас қырандай түлетіп, өміріңді гүл-гүл жайнатқан Ұлы Отанды мадақ етіп, кеудеңді кекке көтере желпігің келе ме бір? Олай болса, оқы жазған сансыз хаттарын оның. «Адал адам Отанын сүйеді. Адал, ақ жүрекке Отан - анасындай. Отанның дегенін істеу — қуаныш, мақтаныш. Отанға деген махаббатты, әсіресе біздегі махаббатты өлшеуге болмайды», — дейді хат саған. Отанын шын сүйген алғыр азамат, керек болса ол үшін жанын беруге де әзір екенін, бақытты келешегі үшін бас тіккенін балдай тәтті сыр етіп айтады. «Елің үшін жаңыңды беру қиын емес. Өйткені елсіз күн қызықсыз.І Жолдас, дос тіпті тәтті. Туған жер тағы ыстық».— Ол, міне, осылай дейді. Ол жауға қарсы әрі қаламмен, әрі қарумен күресті. Отан соғысының ер солдаты болды. Қызыл Армия оны құрыштай етіп тәрбиелеп, қатардағы жауынгерден Қызыл офицер етіп шыңдады. Мүмкін сен де күні кеше қанды майданды толарсақтан кешкен боларсың. Өз жаныңның күйін, жүрегіңнің қалауын, өшпес ерлік ісіңді айқын елестетеді оның хаты. «Қызыл Армияның рухы деген pyx досты қуантып, дұшпанды жылататын рух қой. Осындағы біздің жолдастар — мен соғыста өлемін дегеннен гөрі немістің күліп көкке ұшырамын — дегенді шын жүрегінен айтады. Тіпті, қуанасың.Ал менің екі жыл Қызыл Армияда болып тек бір аш немістің оғынан өлуім де. оңай емес... Асылы, жанын қорғаған жауынгер бола алмайды ғой». «Бүгін майданға жүргелі отырмын. Майданға жібергеніне тіпті қуанып отырмын. Сондықтан аузыма сөз де түспей отыр. Айқай-шулы біздің күн басталады, мінекей...» Бұл әшейін бір айтыла салған желбуаз сөз емес. Шын жүрегінен жарып шыққан толқынды сөз. Социалистік Отанының тәуелсіздігі мен бостандығы жолында өз жанын садаға етуге мойымайтындығын сөзімен де, ісімен де көрсеткен ер. «Өлім деген еш ңәрсе емес, мен өзім өлімнен қорықпаймын», — деген ол. Бұл сөзді ол жанын тастай алмай жүргендіктен, немесе даңғойлықтан айтқан жоқ. Оның өмірі — үлкен, саналы, мазмұнды, мол өмір еді. Осы мәнді өмір оған ғажап ыстық еді. Өмір сүруге ынтығу деген сезім түпсіз теңіз сияқты еді онда. Сол үшін де: «Өмір сүргім келеді!» — деп асқан тәкаппарлықпен мақтана, әрі жауына кектене айтып еді ол. «Адамға өмір берген күшке мың рахмет!», «Тіршілік мен үшін өте қымбат. Бұл менің шыным», — деген жалынды сөздерді көп хаттарынан кездестіресіз. Отан, ел-жұрт деп соққан ыстық жүрегі осындай тәтті өміріне әмірші, қозғаушы. болды. Автомат асынған неміс басқыншылары тұрған жерде бақыт жоқ, келешек жоқ, өмір жоқ деген ұғымға тастай түйілген еді ол. Өмір деген не? — дегенді байыбына бара толғанып, үңіле қарап салмақтап көрген еді ол... Совет мектебінде коммунистік идея рухында тәрбиеленіп өскен жас ұлан жастайынан зерделі, ойшыл, аңғарғыш, алғыр болып баулынды. Сұлу өмірдің әлеуметтік мәнін терең ұғынды. Өз халқын, өзі өскен ортаны, білім алған қаланы жанындай сүйді. «Жастықтың жалынына жүрегіңді шарпып, ауасымен дем алған қаланың ыстық болатыны несі екен!.. Шіркін, Алматы - ай десеңші, сұлусың - ау... Осы қаланы мендей ешкім сағына да, сүйе де алмас - ау!» — деуі де тегін емес-ті. Баубек хаттарының басым көпшілігі творчество жайында болып келеді. Бұл жөніндегі оның арманы түпсіз терең жатады. Канды жорықта, қарлы окопта елге, дос - құрдастарға тек бір жапырақ қағаз жазса да әдебиет мәселесін еш қалдырмайды. Қай ақын не жазып жатыр, қандай жазушы майданға кетті? Жастардан, әсіресе казак қыздарынан әдебиет майданына жаңадан қосылғандар бар ма? — деген сияқты хабарларды әрдайым ынтыға сұрайды.

Ол шын творчествоның адамы еді. «...Менің арманым — артымда әке-шешем, ағам,інім, қатын-баламның қалмағаны емес-ау, шіркін-ай, тек алақандай кітапша қалдыра алмағандық болады ғой. Дүниедегі ең барып тұрған арман, барып тұрған қайғы. творчестводан өте алмас. Өйткені кісі шын жүрегінің түкпірінен тартып алмай жаза ала ма?» — деп еді ол 1941 жылы күзде жазған бір хатында. Ақын-жазушының өмірден алатын орнын жадында сақтап, арманды оймен қадір тұтып отырады, өз келешегіне асқан сеніммен қарайды. «Лермонтов сияқты офицер - жазушы болу біздің кезеңде қымбат қой», — десе бір хатында, енді бірінде: «Мен болсам, келешекке сенген, келешектен сұраған жанмын. Келешек шешеді ғой менің творчествомды. Шіркін, Фурмановтардың арманы жоқ қой», — дегенді айтады. Ол аз өмірінде едәуір көп жазды. Соғыс бораны ұйтқып соққан, әрбір минут әрі қымбат, әрі қиын болған. сынды жылдарда жауға қарсы соғыса жүріп, уақыт тауып, жаза да білді. «Бүгін бір құшақ хат алдым, әлі оқығаным жоқ. Хат оқуға да уақыттың болмай жатқаны жазуға да уақыттық қымбатқа тусетінін көрсетеді ғой». Осындай жауынгершілік жорықтарда жүріп творчествомен шұғылдануы ғажап нәрсе. Түйіп айтқанда, Баубектің хаттары — оның өмірін, творчествосын зерттеймін, шығарма жазамын деген адамға көп материал береді, жалынды жас жанын ұғынуға, бейнесін көз алдыңа елестетуге көмектеседі.

Біз 6/ІІІ-күні Мәскеуге келіп орналастық.. Әскер де болып алдық. Деніміз сау. Ойнап жатырмыз. Бүгін,. сенбі күні, қолымыз тиіп, хат жазуды қолға алдық... Әскери киім бергеннен кейін елден киіп келгендерімді қайтару керек екен, мен сол киімдерімді:, көрпе-төсегімді саған жібердім. Аларсың. Мұқан-ай, адам әр түрлі болады ғой. Сонымен қатар ;әр түрлі іске де, қиыншылыққа да үйренбекші: Алматыда бір сағатта киініп болмайтын Баубек қазір 3 минутта киініп болады; 3-4 сағат қызмет істеп, қарап отыратын Баубек, енді он екі сағат қызмет істейді, сағат онда төсектен тұратын батыр, бұл шақта ертеңгі алтыда қақшиып тұра келеді. Сөйтіп, бес күннің ішінде-ақ осылайша құрдай жорғалайтын болып алдық. Барлық өмір осында. Мұндағы өмір өмір емес деген сөз Алматыда айтылған құр бос сөз екен. Шын өмірге жаңа араластық. Мәскеуді аралап, қызықтарын көрдік, метроға түсіп, электр поезымен жүріп өттік, әрине, командамен (айн, цвай дегендей). Адам қызық сияқты, өздерің шығарып салғаннан кейін әр түрлі адамдармен жолдас болдық. Ең қиын нәрсе елден кетемін деу емес, кетіп қалу емес, ұзақ жерде жүру емес, тек жүрер сәтте он-он бес минут — нақ қол алысып айрылысу уақыты аса қиым екен.

деген сияқты нағыз айрылысу шақ киын екен. Мысалы, сендер Қатира екеуің сыртта, біз вагонның ішінде тұрып қоштастық. Мен вагонның ішінде өлі тиген жылқыдай теңселіп жүрдім. Тек сендер тұрған есікке қарай беттесем, көзімнен жас ыршып кетеді. Тіпті киын болды. Жыламайын деп кейін шегінемін, бірақ сендерді қимаймын, вагонның есігіне қарай жүрсем болғаны көзімнен жас атып кетеді. Тіпті, адамның жүрегінің елжірейтінін бірінші рет білгенім осы. Бір жақсы жері, вагонның ішіндегі жастардың бәрі де өзімен өзі болып менің жағдайымды байқамады. Мен сенен гөрі Қатираны қимадым, кезімнен шыққан жастың бәрі шынын айтқанда Қатира үшін сияқты болып тұрды. Соңынан вагоннан шығып, жерге түсіп қоштасқанымда сенін, жүдеп тұрған пішінің, оның үстіне жапанда өскен жалғыз кәдедей маған, менің жалғыздық дүниесінде жаралған жүрегіме онша оңай соқпады. Сөйтіп тұрсам, мына жағымда Ғазиз — ана Мұқан иттің қиналып тұрғанын - ай, — деп еді (өзі де сендерді қимай тұр), мен онан сайын тегін көз жасын төгуді аяғаным жоқ, Ғазиз мықты екен, ол күліп жүрді. Бірақ мен күле алмадым. Жыладым. Неге екенін өзім де білмеппін. Не керек, өзімнің ес білгеннен бері тостағанымды жуғаным (әке-шешем өлгенде де жыламаған едім), жүректің нашарлағаны болуы мүмкін. Екі жылдан кейін елге қайтармыз. Ғазиз бұдан ерте қайтамын деп жүр. Осыған орай мен сендерге ол арқылы сәлем жолдамақ болып отырмын. Оны 5-6 айдан соң қайтаруы да мүмкін. Бірақ бұл ашық мәселе емес. Ең жақсысы қасымда біраз жолдас балалар бар, Ғазиз екеуіміз бір жердеміз, инженерлер батальонындамыз. Мәскеу қысы суықтау, бірақ көйлекпен жүре беруден жауынгерлер қорықпайды. Өздеріңнің шаруаларын қандай? Қатираның үй іші аман ба? Қатираның үй іші аман ба? Сарамен мәселе жағын қалай көтеріп тұрсын? Ғазиздің үйіне барып тұр. Кемпірді көңілдендіріп қойып, Сара жағын да ептеп былай нетіңкіретіп қойсаң!!! (Көзі кішірейіңкіреп, беті күлімдеңкіреп түр деп ойлап қалма осы кезде). Өзі жақсы бала ғой. Мұқан, менің ескі киімдерімді, төсек - орнымды шаман келсе түгел сатқызып жіберсең де, болмаса құдайы ғып біреуге берсең де болады. Тек жаңа ботинкам, костюмім, екі жібек көйлегім қалсын. Камалбектін8 шинелін езіне кайтып бер, ренжімесе пальтомды ала сал. Айт!

Қош, Баубек.

Хат жазып тұр! Тек хатпен білісіп тұру да кәп болмас. Ал қолың тимесе, өзің білерсің. Біздің қолымыз демалыс күні болмаса, басқа күндері тимейді. Халықаралық жағдайға байланысты жұмыс күніміз он екі сағат9Сенімен мен төрт-бес жыл жолдас болып - ек, бірақ мені армияға барарда ренжітіп жібердің төрт-бес күн түгіл бір күн көңілді жүріп айрылуға мен арманда болдым. Бірақ, не керек, әйтеуір,.сен ренжіме!

Тек осы хатты өзің оқы. Менің түнеугі күні түсіп, квитанциясын тастап кеткен суретімнің біреуін жібер, қалғанын қағаздарымның арасына сала сал.

Мұқан сенің соңғы хатыңды алдым. Біз қазір лагерьдеміз. Ол – Мәскеуден 100 шақырым жердегі Серпухов дейтін қаладан 8 шақырым жердегі Ока өзенінің жағасына орналасқан. Бұл жерде сентябрьге дейін боламыз. Содан кейін басқа бір жел соғып кетпесе, ескі орнымызға қайтуымыз мүмкін. Қазір сабағымыз жүріп жатыр. Күніне 10 сағат оқимыз. Жер өлшеп, жол қарап, көпір салып, оны бұзып, быж-тыж ғып жүрміз. Сағат таңертеңгі 5-тен кешкі 10-ға дейін дамыл жоқ. Бірақ практикалық, тактикалық жаттығуларымыз өте қызық. Инженерміз. Күніне 30-35 шақырым жер жүреміз, түк те емес. Одан келіп басқа жұмыстарға кіріссек те маңдайымызды тыжырмаймыз. Ғазиздің мені елге қайтарады деп жүргені, менің кеудемнің ауруы бар деп доктордың ауыр жұмыстан босатуы, сөйтіп біраз уақыт жеңіл-желпі істермен шұғылдануыма байланысты. Бірақ босату дегеніміз екі жылдан кейін болмаса, әскери бөлімге келген адам одан оп-оңай кете алмайды... Жақында ағадан (Сейітжаннан) хат алдым. Түрмеден босапты. І - Алматыдан хат жазып жіберіпті. Телеграмма беруге ақшам болмады дейді. Аядым. Осы күні ол Ұлытауда. Босанғанына қатты қуандым.

Үй ішің келді ме?

Бізге хат жазғанда еш нәрседен үрікпей жаза беруіңе болады. Хат өзінің правосын қорғай алады. Лагерь режимі өте қатаң, қалаға, басқа жаққа лагерьден жібере қоймайды. Бірақ көңілсіз емес. Мен қазір кухняда отырып хат жазудамын. Түнімен картошке тазаладым, ұйықтағаным жоқ. Бүгін демалыс, кешкі 6-да босанам, тіпті қызық күлкі ғой, қолым кір - кіp... Мұқан, мен кетерде суретке түсіп, карточкесінің квитанциясын саған тастап кетіп ем, соны алсаң бір данасын өзіме жіберші. Мұсаның үйінің жанына барсаң, келініңнің қасына барған екенсің, танысып сәлем айт, мен оған жазармын. Өзіңнің: «айтатын сөзім көп еді», дегенің мені қызықтырады, әңгімеңді естігенге құмармын. Толық жаз.

Айтпақшы, менің «Айсұлуымның» халі қандай? Журнал бірдеңе басатын ба. Біл...

Біз мықтап киініп, түйініп, жүруге ыңғайланып тұрмыз. Әрине командировкаға бара жатырмыз, оның қандай командировка екенін өзің білесін ғой (дөкейі). Бірақ қайда баратынымыз белгісіз. Менен хат күтерсің...

Үй ішіне сәлем айт.

Айтпақшы, кеше тізімімізді алып жүріп, сенімді туысыңды айт дегенде, ойлап-ойлап тұрып, сенің аты-жөніңді жаздырып қойдым. Бірақ адресіңді проспект Сталина, 43-ке деп көрсеттім.

Жақсы, қош. Баубек.

Ғазиз де бірге, аман. Бұдан 2 күн бұрын саған хат салып жіберіп едім, алдың ба? Мұсаға, Қатираға, апайға, Мәрлен дөкейге16 сәлем айт. Қапасқа, Күлтайға сәлем ант. Ғазиздің үй ішіне анау-мынау демей-ақ қоярсың. . Өйткені апай жүдеп кетер, жай лагерьге ауысыпты дей сал. Барған соң, адамдарымен араласқасын, ден саулық, болып, сенен хат келетін жағдай болса, хат жазамын. Қазір сапарға шықтық, жол үстінде жазып отырмын.

Біз сырғып отырып, Литваға келіп түстік. Қазір осындамыз. Литва халқы, әсіресе жастары совет жауынгерлерін жақсы қарсы алуы, кісіде ерекше қиял туғызады. Сондықтан да мен біp «Литва қызы» деген поэма жазайын деп ынталанып едім, әттең уақыт болмай тұр. Поэманың қалай басталатынын айтайын: Каунас қаласының сыртындағы көп моланың ішінде арфа ойнаған қайғылы бір қыз отырады. Тіпті тек тіл керек... Литва туралы өзін де оқып жатқан шығарсың. Шекарадан 200 шақырым өтіп, Литваның үлкен қаласының бірінің жанына келіп бөтен мемлекеттің ортасында ойнап-күліп, ботқа жеп отырмыз. Былтырғы адамның сөзі сияқты. Қазір Пановежец қаласындамыз картадан қарарсың. Литва мемлекетінде. Қашан елге қайтатынымыз белгісіз. Әзір осы жерде болмақпыз. Бізге бір ғана хат жаз деген соң, қорытып келіп саған осыны жазып отырмын. Ағаға мына хатты сала сал. Бірақ бізге хат жазуға болмайды. Тек біздің амандығымызды біліп тұрасыңдар.

Қатираға, Мұсаға сәлем айт, Күлтайға, Қапасқа сәлем айт.

Менің тастап кеткен өлеңдерім не болып жатыр? Мәскеуге қайта қалсақ, телеграмма беремін. Бірақ мұнда әлі көп уақыт болармыз.

Лидаға мына кішкентай хатты бере сал. Жеке конвертке салып берерсің. Хат жөніндегі жағдайды айт. Әйтеуір бір қыздан хат алып тұрайын деген ой ғой. Сен: «Ай, жассың - ау!» — деп жүрме.

Алматыдан салған хатыңды алдым. Бірақ оны алысымен хат салуға уақыт болмады. Тек бүгін ғапа жазуға тура келіп отыр. Қазір мен Литва мемлекетіндемін. Аз уақыт па, көп уақыт па — белгісіз, дегенмен осында армия қатарында кызмет етуге тура келеді. Мұнда келгелі көп күн болған жоқ. Бірақ біздің келуімізді литва халқы жақсы қарсы алды, алдымыздан гүл алып шықты. Асылы, совет әскерлері қарапайым халықтың көзіне оттай басылған сықылды. Ескі өкіметтің орнына жана өкімет құрылды. Бірақ келешекте нендей істер болатынын айту киын. Дегенмен, біздің ел үшін бұл зиянсыз. Аға, сіздің хатты алып қуандым әрі менің кеудемнен құлаған аз ғана өмірімдегі биік шың қайта көтерілген сияқты болды. Менің қайда жүрсем де есімнен кетпейтін бір мықты қорғаным сияқты кейінгі шақта көңілім тоқтайтын, кейде өзімнен - өзім қуанатын биік мұнарам қайтадан көтерілгендей болды. Дегенмен: «телеграмма беруге ақшам болмады»,— деген сөзіңіз көңілімді бұзды. Не керек, өмірдің соққысы кімге тимейді. Өтіп кеткесін бәрі қуаныш қой. Босағаннан кейін ана Мұқаштарға пәлен-түген демей-ақ қойғаныңыз жөн ғой: Бибігүлге де айтарсыз. Бұл хат кеш баруы мүмкін. Бірақ хатты алысымен хабарласып тұрыңыз. Өздеріңіздің шаруашылықтарыңызды жазыңыз. Тұрмыстарың қандай, үй жүдеп қалатын болар.

Ақыр соңында маған Литва мемлекетінде болуға тура келді. Бүл менің болашақ өмірім үшін жаман болмас. Дегенмен Москвадай емес, жорық жағдайындамыз. Бірақ, бұған қарамастан уақытымыз көңілді өтуде. Литваның қайсыбір қаласына барсаң да жергілікті тұрғындар «уралап» қарсы алады. Олар мақтанышпен — біздің Қызыл Армия! — деп, Қызыл Армияны сүйетіндігін, арқа тұтатындығын білдіреді. Жорық жағдайында болсам да, мені солардың өміріне байланысты бір қызық тақырып толғандырып жүр. Ең болмаса он күн бос уақытым болса, бүл арманымды табысты жүзеге асырар едім. Иә, Мұқан, сендердің хал - жағдайларыңды жете білгім келеді, бірақ, саған тура езіңе түскі ұйқы кезінде ұшып барып, жұрт оянғанша туысқан әскери бөліміме кайтып оралатын қанат менде жоқ. Ғазиз менімен бірге. Аман-сау. Білетіндердің бәріне сәлем.

Сенің 30 августа жазған хатыңды алдым. Әрине, мұндай хаттың мен сияқты адамды толғандыратынын өзің де алдын ала біліпсің. Расында солай болды. Әсіресе сенің аузыңнан өмірі естілмеген сөздердің әр біреуі — ең жақын, ең дос адамға ұқсап келіп, мені құшақтағандай болды, өзіне туыстықпен қысып - тартқандай болды, жүректі тебіренткендей болды. Сен мені қатты сағынғансың. Тіпті өте сағынғансың. Ал, менің сені қалай сағынғанымды мынадан біл: есіңде бар ма, өткен жылы мен 20 күнге командировкаға барғанда анасын аңсаған баладай болып, сенің атыңды қайта-қайта айта беретін едім. Жолда келе жатқанда бір ыстық нәрсе келіп, жүрекке құйылып кеткендей қуанышқа бөленетінмін. Сондағым — қазір Алматыға жетем, Мұқаныммен кездесемін, сырласамын, қыдырамын, күлемін деген арманым еді... Бұл — айналасы 20 күндегі менің жан сезімімнің халі еді. Ал, қазіргі мезгілде менің сені сағынуымның мөлшерін езің ойлап қара. Аққан су сияқты, жайылған су сияқты көлемсіз, тек қана сені көз алдыма елестеткеннен басқа ештеме жоқ. Әрине, сен ойлап отырған шығарсын, — менің хатымды алған соң Баубекте қынжылу, нәзіктік пайда болған екен, ол менен бірнеше есе шыдамсыз, — деп. Ол дұрыс болар. Әйтсе де, адам деген тіпті қиын екен ғой. Әйтпесе сенің ойлағаныңның ар жағынан алып-ақ жазғым келіп отыр. Қатты сағындым, соны айтқым келіп отыр. Бірақ, амал не? Сен бір хатында маған ақыл айтқансың: «Нәзіктік — шын, салқынқанды болу керек», — деп, оны мен қарсы алдым. Бірақ саған жазған нәзік сырларым, сағынғандығым мені көп жеңілдетеді. Саған хат арқылы да болса біраз жазып - жазып алсам, қаптап, лапылдап тұрған жалын бір серпілетін сияқты. Өйткені біз біраз жыл бірге жүргенде әңгімеміз таусылмайтын сияқты еді, олар тәтті сырласу еді. Екеуіміз сырға қанбай жатып, тағы бір әңгіме бастайтын едік. Сонда не айтып, не қоятынымыз осы күнде менің есімде жоқ десем, қате болар. Алайда, бір-бірімізді күнде-күнде іздеп жүретін кезеңдер кісіні толқындатып - толқындатып жібереді. Сондықтан да сенің хаттарың сол жылдар бойы таусылып бітпеген әңгіменің жалғасы сияқты болады да тұрады. Осы себепті сөздің нәзік болып кетуі мүмкін, кісінің жүрегіне тиюі мүмкін, бірақ мен үшін ол... Мұқан, кісінің өмірден қашып құтыла алмайтын бір кезеңдері болады. Әсіресе бұл қиыншылық жағдайда көп кездеседі. Мысалы, сондай кезен мен де көп болды (әрине, бұл әуелгі кездерде болды), кейін олар туралы айтамын. Сол уақыттарда өмірден көретін адамның рақаты не деп сұрау қоясың еріксізден. Ал сонда менің көретін рақатым сен болдың. Сен есіме түскенде 1-2 жылдан кейін Мұқанмен құшақтасып тұрып, көрісіп кездескеннен, сыр шерткеннен артық өмірде не бар деп өзіме – өзім тоқтау салғанда, жүрекке арадағы махаббат ақылшы болды. Маған елге оралып сенімен кездесу өмірімнің. бір биік мұнарасы сияқты, Мұқан. Қызық -ау өзі, тіпті қызық. Әй, Мұқан - ай! Адамның арасындағы махаббатты еш нәрсеге айырбастауға болмайды ғой. Әсіресе екеуміздің арамыздағы. Саған кездескенде айтамын ғой деп едім, қазір-ақ айтқым келіп отыр. Тыңда. Асылы, өмір қызық. Өлгісі келетін адам жоқ. Өлім мен өмірді салыстырғанда өмір киімнің ішкі бауы сияқты. Ал, адал адам Отанын сүйеді, адал ақ жүрекке Отан — анасындай. Отанның дегенін істеу — қуаныш, мақтаныш. Отанға деген махаббатты, әсіресе біздегі махаббатты өлшеуге болмайды. ...Міне, біз бір күні үкімет пен партияның тапсырмасын алып, осы жүрген елдің шекарасына жете беріп қондық, мылтығымызды оқтап дегендей. Соғыс әбзелдерін киіп, шекарадан өтуге дайындалдық... Есіңде бар ма, Н. Островскийдің Корчагині соғыста жараланып, больницаға келіп түскенде, оның партбилетінің, арасынан «Егер өлім кездесе қалса ағама білдір»,— деп ағасынын адресін жазған бір кішкене қағаз шығады ғой. Міне, сондай қағазды толтыруға бізге де кезек келді. Дәл осы сәт нағыз қызықты сәт болды десеңші! Әсіресе ақын үшін тіпті бағасыз кезең болды. Өзің жазған қағазды сол қалтаға салып қою үшін кішкентай қаңылтыр берді. Мен оны толтырудың орнына, екі көзімді балалардан алмадым. Нақ сол минутта көз алдымнан ұшқан «өлім», «өмір» деген екі сөзді айтсаңшы, Мұқан! Қанша айтқанмен өзіміздей керетін қызықтары алда тұрған жас балалар мылтығын асынып, оғын қорамсаққа салып, келсең өлтіремін, өлтірмей өлмен дегендей көрінді маған. Мен де өзімше мықтымын деген жауға қарсы аттануым керек. Әрине, сөз жоқ, қару алып екі жақ ұрысқанда жалындап атылған оқпен адамның жаны да бірге ұшып жүрмек қой. Өлім мен өмір де қарысып, ұрысып жатпақ қой, тек бұл жәйтте өмірге болысатын жеңіс болмақ, жеңіс болса ғана өмір қалмақ, қой.

Міне, бұл момент қызық. Жазуға тұрар еді.

Сонан соң мен де қолымдағы қағазды толтыруға кірістім. Соны әлі сақтап жүрмін. Жоғалтпай кейін саған көрсетермін - ау. Жұрт ағасына, әкесіне, тағы басқа туысқанына жазып жатыр, туған жеріне жаздырып жатыр. Ал, мен ең жақыным, ең туысым деп жаздырған адамым сен білмейтін біреу болды. Мүмкін тұрпайы өлім кездесе қалса, жазған адамым үшін бұл ете ауыр тиеді - ау деп ойладым. Дегенмен, менің өлімімді басқа біреу естігенше, әуелі сол жақын адамым. естісін дедім. Ол адам — Мұқан еді, сен едің... Менің осы табиғатқа қарным ашатын бір жері бар. Ол — неге ғана адамның жүрегін болат қып жаратпады екен деген... Мұқан, мен сөз талғағаным жоқ, аузыма түскенің жазып отырмын. Қынжылып жүрме. Ептеп өз жағдайыммен таныстырғаным ғой. Осы күні денсаулығым жақсы, семіріп алдым, шынықтым деуге болады. Мені осы күні көрсең танымас едің. Физкультура ойнау, не басқа қызметтер арқылы менің денемнің өскенін айтсаңшы! Егер маған кездессең жауырыны қақпақтай, бұлшық еттері тоқпақтай, кеудесі аяққаптай Баубекті емес, бір дөкейді көрер едің. Әуелгі кезде үйренбегендіктен, әскери қызмет қиын сияқты еді, енді редакцияның жұмысынан да жеңілдеу болып кетті, бас тынығулы, уайымның өзі де шамалы, тек творчество мәселесі болмаса. Онымен айналысу енді қиын. Дегенмен, оймен ойлап, тақырып құру жағынан өскендігім бар. Бір қызық, романның желісін құрып, соны желілеп байлап жатырмын. Кейін планымды жібер десең, тіпті жақсы, жіберейін. Бірақ, амал қанша, келгелі дәм - түйін түк жазғаным жоқ,... Сөздің басы онша құрала қоймайды. «Құралмаса қиын бопты, картобым», — деп, сен айтқандай, түбі етегін бір ұстатар.

Мәскеуге кайтамыз ба деген үміт бар. Әзір Латвияның суы жібермей тұр. Дихан мен Әлиге не айтайын. «Айсұлуды» бісміллә деп жаза бастағаннан жақсы көріп, тырнақ алдым деген менің байғұс басым соны үміт дүниесі деп әлі жүр. Сол құрғыр шықса жақсы болар еді-ау! Сен олармен сөйлес, ең болмаса өздері қолдарынан жыртып тастасын, ал мен өлеңмен қоштасайын. Мұқан! Гетенің: «Өмірдің ең биік шыңы — жастық» дегеніне кімде-кім болса да қарсылық жасамайтын сияқты. Көзім көрген бір жақсы күнім екен дегендейін, жастық ит те бір бақытты нәрсе екен ғой, өмірдің қуанышы екен ғой, көңілдің сырнайы екен ғой. «25 қайта айналып келмейді арман» екен ғой. Бұл жөніндегі қызықтарды жазарсың. Сара сүйкімді бала еді ғой, тағы басқалар жөнінде, өзіңнің жағдайын. туралы жаз. Бір қуаныш — бір жыл қызмет уақытымыз өтті деуге аузымыз барады. Енді бір секірсек деген арман. Жүрексініп отырмын, айтар сөзім көп еді демекші, жазатыным көп еді. Қазір сапқа тұр деп мазалап жатыр. Соған барайын. Әзірше осымен қош тұр. Ия, Мұқан, менің поэмамның соңына түсуге уақытын болса, ерінбе. Менің өмірімдегі қызық шақтың бірі — нашар да болса сол сияқты. Ақын деген езінің творчествосы үшін ө.мір сүру керек те, оның творчествосы елінің қабырғасына бір кірпіш боп қаланбақ керек қой. Менде кейде творчество үшін деген толқынның құшағына енушілік, соның соңына ерушілік бар.

Менің суретімді жібердім деп, салуға ұмытыпсың ғой. Жібер, жақсы болса. Қарттарға сәлем айт, олардың жағдайын жаз. Сейітжаннан хат алдым, аман. Әзің әскерге шақырылу мәселесіне қалайсың, жаз. Осы күні семья дегенге қарамайды. Ден саулығын қалай?

Мен аман-есен Мәскеуге келдім. Қазір Мәскеуден 40 шақырым жердегі әскери лагерьдемін...

Көптен ешкімнен хат алғаным жоқ.

Өздеріңнің шаруашылықтарын қалай? Кызметің қалай? Жұртшылық оқу мәселесін не істеп жатыр? Жалпы студенттерге де қиын боп қалды-ау деймін, бізді қойшы, өзің сияқты тірнексіз бейшараларға. Мен әнеугіде «Лениншіл жасқа» бір өлең жіберіп едім. Білмеймін ондағы философтардың басқан - баспағанын, «Балтық жағасында» деген. Бүгін тағы «Лениншіл жасқа» «Бір майданнан қайтқан жауынгер» деген бір елең жібердім. Мұқан - ай, өлең дейміз - ау, өлең — өлең ғой, сол өлең үшін өмір сүретін сияқты, өлеңге деген сүйіспеншілік бізде бар-ау. Дегенмен адамды қинайтын осы өлең антұрған. Өлеңсіз адамның күні жеңіл өмір ғой. Сорлы ақынның, ауыр күндерін айтсаңшы. Бейшара Тарастың ауыр халдері кісінің көз алдынан ұшады да тұрады... Сені сағындым - ау, Мұқан. Асығып отырмын, әйтпесе тағы біраз оттайын деп едім.

Маған ақша, бірдеңе саламын деп әуре болма, қажетсіз, керегінде өзім айтармын.

Сенің соңғы хатыңды алдым. Сен менен көптен .хат алмаған сияқтысың. Мерекеден бұрын бір өлең жіберіп (Октябрь туралы) хат жазған едім және жақында бір хат, бір өлецң жіберіп едім, неғып алмағаныңды білмеймін. Ол хаттар Киров 50-ге жазылған және Мұсаның үйінін адресіне кетуі де мүмкін.

Әрине, кезегіміз келгенде постыда тұрамыз. Әрине, постының мәселесі өзін жазып жүрген Хасеннің басындағы күн ғой. Тек шекара емес. Кісі еріксіз ойға кетеді. Анау-мынау ой кісіні алдандыра алмайды. Тіпті ой түспейді. Тек сені ғапа еске алып, сенімен амандық болса кездесіп, қыдырып, еркіммен қанбай серуендеуді еске алсам, бір түрлі жүрек толқындап – толқындап кетеді. Дауылда толқынның жалыны шығып, күшті көтерілген сәтте бір жеңіл заттай көтерілесің, не керек, қу қиял, қызығы аз-ақ минут! Қиял шіркінді қу дегенмен де ол — тәтті, жүректі дуылдатып жандырып жіберетіндей күші бар қуатты -ау... Жаным Мұқан! Саған көп рақмет. Сен маған мықты тірек бола алдың. Сен болмасаң менің, кімім бар дер едім, кімге барам дер едім, кіммен кездесіп, сырласам, құмарымды тарқатам дер едім. Сенсіз менің өмірім көнілсіз болар еді-ау, Сенсіз маған енді қуаныш болуы мүмкін емес нәрсе. Әжесін сағынатын жас баланың кезінен кеткен уақытымыз ғой бұл уақыт. Дегенмен, достың жолы басқаша ғой деймін. Менің сені сағынғанымдай, жас бала әкесін сағынбас. . Маған ағадан 2-3 айда бір хат келіп тұрады. Менен де солай алады ғой. Ол бейшара мені жақсы кереді, сағынады ғой, дегенмен, одан жарты жылда бір хат келмесе де еш нәрсе емес, тек аман болсын дейтінмін. Ал сенен хат келмесе, черт знает, бір нәрсем жоғалғандай боламын да жүремін. «Хат — жарты көрініс» деген дұрыс-ау. Осында кеп жолдас бар. Қарап тұрсаң қызық-ау, жастар ғой, қайтсын. Жастық өмір кісінің бір балқып тұрған кезі емес пе? Кісі жас шағында бір еріп тұрған қорғасын деу де; меніңше, қате болмас еді. Айтайын дегенім, бәрі де еркіншілікті сүйеді. Оған мен де қарсы емеспін. Біреулері арағын айтады, біреулері ақшасын айтады, біреулері өкімет болғанын айтады, біреулері ту, шіркін, махаббатқа ортақтас қызым бар еді дейді. Тіпті, айта берсе толып жатыр. Әйтеуір, жас адамның арманы кеп қой. Бірақ бәрі бос нәрсе сияқтанады да тұрады маған. Ал менің арманым, кісі білерліктей, оны жазып қайтейін, саған түсінікті ғой. Ал, енді осы пәлен адамның ішінен дос дегеннің не екенін білетін адам аз табылады десем, қателесермін. Бірақ сездерін тыңдап отырсаң кісінің қарнын аштырады. Оларша дос болу үшін тек қыз болу керек. Ал, өз жыныстасы тек жолдас қана (оларға. біздің достығымыз түсініксіздеу)... Ал, Мұқан! Әскер қызметі оңай емес. Мұнда онымен қосалқы бір нәрсе жазамын, келешекке қол созамын деген кісіні онша қуаттамайды. Тіпті кісі .оны ұмытады. Өйткені адам машина емес, адам ғой. Ал менің басыма әдебиет дегеніңнен басқа еш нәрсе кірмейді. Тіпті, әлгі талант деген бір титтей бірдеңе сөніп бара жатқан сияқты. Осы күні мен қарапайым күрекшімін, күрекшінің қазған топырақтан басқаны ойлауға мұршасы жетпейді ғой... Ғазиз Калуга қаласына (қызметінің қалғанын сонда бітіруге) кеткен, 1-2 ай болып қалды-ау.Хат аламын, аман. Ол жарықтықтың баяғы езің керген, өзің білетін қалпы: күнде қайтады ауылға, күнде демалысқа барады, күнде младший политрукке өседі, Бірақ, әлі кеткен жоқ, оның айтуына кісі сену де қиын. Гулясы суға кетіп, өлі қайтқан жоқ қой деймін. Әйтеуір, тірі жан ғой бейшара, қалқаңдап жүре беріп, оны мен жақтырмаған болып қайтейін, тек тұрақсыздығын айтам - ау. Сен ана оқуға түскенің жақсы болған екен. Бітіріп шық, көп пайда ғой. Кітап оқуға уақытың бар ма? Үйді (семьяны) асырау қиын соғып жүрген жоқ па, тұрмыстарың қалай? Неге жазбайсың? «Сырлы сұлуды» не істедің? Біз тек қашып оқығанымыз болмаса, кітап оқуға уақытымыз жоқ. Қысқы нормальная учебаның кезінде 7 сағат ұйқы тиеді, ал қалған уақыт Отандікі... Әлі ант ұрып, сорайып шыға келеміз ғой деймін, амал жоқ, енесін жығайын, Жаңа жылдан кейін он - ақ ай қалады. Бір секірсем — май келеді, екі секірсем — Алматы деп қуанып қоямын. «Алла тағала» шайтан шырмауынан аман қойса, расында солай елге қайтуға өтіріксіз 300 күн қалып отыр. «Айсұлу» да мені шаршатты. Армиядан босағанда антұрғанның қалың малына бір костюм алып кие алмайсың болдым - ау. Алда, байың өлгір бетпақ - ай! Қайтесің Пушкин өзінің героинясын «Татьяна моя милая» десе, мен «Айсұлу — менің бетпағым» деуге тура келді. Қайран еңбек, қайран күйініш, қайран үміт уланыпсың. Осымен бара тұрсын, әрі қайғылы, әрі күлкілі менің бұл сөздерім... Әлидің тон мойындығын мен білемін. Сақыш40, жөнінде редакцияның қатындары екеумізді шайқастыратын. көрінеді, ол сөздерге еретін көрінеді. Мейлі, таныстықпен өспей-ақ қояйын, енді он екі-ақ ай. Сонан кейін біз де келешектің дәмелі күніне ортақтасармыз. Біз де тірі жанбыз ғой. Ал тіршілік мен үшін өте қымбат, бұл менің шыным, Мұқан! «До зари» деп ат қойып Латыш тұрмысынан бір повесть жазбақ боп, планын құрып, әжептәуір басын қайырып ем. Енді, кейінгі кезде соны қазақ тұрмысына аударып жіберсем бе деп ойға қалып, ол ойымды бір жерге қондыра алмай, ақыр аяғы айтарлықтай еш нәрсе жазбай тоқтап тұрмын, «қайдан шықса, одан шықсын» деп, осы жазам дегенімнің бірінші бөлімін алып, трагедия жазам ба деймін. Қиын, қиын да болса Айсұлуға істеген енбектей бір енбек қылсам, қазір ол кезден гөрі көзіміздің тесігі үлкейді ғой деп ойлаймын. Латыш тұрмысынан жазсам Сабырдың Ләйләсі сияқты қазақша, қайғылы жақсы болып шығатын түрі бар... Бүгін біздің біраз адамдарды басқа қалаға көшірді. Бізді де көшіруі мүмкін. Соңғы жіберетін топпен біз де кететін сияқтымыз. Мүмкін басқа қалаға кетуіміз. Бірақ бәрібір хатты осы адреске жаза бер, бізге жібереді.

Суретті, хатыңды алып, біраз жасадым. Хатты уақытың болғанынша жиі жазып тұр.

Серпуховқа жазғы лагерьге келдік. Тағы былтырғыдай бір жаққа жібермесе жаздай осында болуымыз керек. Өзімнің ақындығымды байқайын деп мына бір өлеңді жаза салдым. Оқып, қағаздарыма қоса сал. Жауап қайтарам деп әуре болма. Уақытты текке жіберу қисынсыз ғой. Соқыр қазақтар құсап қайтеміз. Пушкиннің бір досына жазған өлеңі, маған жаз деді, мен жаздым.. Менің поэмамды Дихан неғылғанын біл, қатындар журналына жарамас па екен? Мұқан, күзде ақша керек қой. Ол болса әжептәуір болар еді (толық жаз). «С» жөнінде бірталай сөз жазайын деп едім, кейін жазармын, қазір қолым тимей отыр. Дегенмен, я ее считаю как передовую девушку,из казашек. Ал, жалпы болмаған іске (мүмкін қисынсыз болар) себепші болуым дұрыс емес қой. Өз дегеніне қарсылық жасау да дұрыс емес, өзің біл. Бірақ, менің байқауымша оны («С») сен де басқаша көрмейтін сияқтысың. Сондықтан ғана менің пәлен-түген деуім.)

Бұдан бұрынғы хатты алған боларсың. Қазір ақ орыстың орта қаласы жақтағы бет алыстың, желке шұңқырындамыз. Нағыз ұрысқа әлі кіріскеніміз жоқ. Денім сау әзірше, өз жағдайымнан айтарым осы. Басқа жағдайларды біліп жатқан шығарсыңдар. Ішін кептіре айтар еш нәрсем жоқ. Мұқан! Мен әнеугіде бір өлеңдетіп хат жазып жіберіп едім, алған шығарсын. «Құланның қасуына мылтықтың басуы» сияқты өлең болды-ау. Алай-бұлай жағдайды антұрған білген екен деп қайта-қайта оқып қынжыларсың... Адамға өмір берген табиғатқа көп рақмет - ау. Бірақ өмірді еш нәрсеге айырбастамайтындай тәтті ғып бергені мен үшін күңгірттеу. Мәриям айтқандай, — мейлі. Бірақ, ең қиыны — бірге жүріп, бірге өлген. Пай-пай, жақын жас адамның екі айыр өмір жолы - ай, үзіліп біткен, сарқылып таусылған өмір жолының шегі - ай! Сендерді кім түсінген, кім білген?! Айналайын Мұқан - ай, бұрынғы еткен атағы зор ақындардың қайғылы өмірі кісінің кез алдынан кетпейді, (қайсысын алсаң да) аяйсың. Асылы, әрбір адамның өмірі жатқан бір трагедия ғой. Өлім деген еш нәрсе емес. Мен езім өлімнен қорықпаймын. Асылы, алысып өлген адамның өлгені — өмір. Ол арман да емес. Тек, менің арманым, шіркін - ай, артымда әке-шешем, аға-інім, қатын-баламның қалмағаны емес-ау, тек алақандай бір кітапша қалдыра алмағандық болады ғой. Дүниедегі ең барып тұрған арман, барып тұрған қайғы творчестводан өте алмас. Өйткені кісі жан жүрегінің түкпір нең тартып алмай жаза ала ма?.. Кешегі бір өткен түнде сенімен кездесіп (түсімде), сенен поэмамды басыла ма деп сұрап жүрмін. Өзім де әбден рақаттандым, не керек! Көзімді ашсам жанымдағы винтовкадан басқа ештеңе жоқ. Түсімде болсадағы біраз қыдырайын деп қайта жатып ем, сен емес, Сақыш па, тағы біреулер түсіме кірді. Менің жоғарыдағы айтқандарым, менің, ойға батып, жүдеп жүргендігімнен емес, достың досқа айтарлық сыры ғой. Қызыл Армияның рухы деген рух досты қуантып, дұшпанды жылататын рух қой. Осындағы біздің достар — мен соғыста өлемін дегеннен гөрі, мен немістің күлін аспанға шығарамын дегенді шын жүрегінен айтады. Тіпті қуанасың. Ал, менің де екі жыл Қызыл Армияда болып, тек .бір аш. немістің оғынан өлуім оңай болмас. Шыны, оларды соғып -соғып, қыратын, Отан соғысының тарихын қазақтарға жазып беретін өзім болармын деп қуанам.

Мен үшін қыздарға сәлем дерсің.

Менің уайымым осы қыздар байсыз қала ма деймін (күлкі ғой). Жеті жүз немка байсыз қалыпты деп естіп отырмын бүгін. Мұқан - ай! Сенен хат алып оқуға жаным құмар. Бірақ менде адрес жоқ. Бір жаққа жаза сал дегенмен бола ма? Сенің үйіңнің адресін толық білмей (Ғазиздің үйінің адресі есімнен шығып кетіпті, Киров 50 ме, 52 ме,) «Октябрь балалары» газетінің адресіне жібердім. Есіңде болсын.

Мал-жаның аман ба деудің орнына, денің сау ма, тірімісің дегеннің қолайлы екеніне кім талассын. Бар болсаң — болады. Тіршіліктен, тірліктен басқа мықты қуаныш кейінге қала тұрсын. Менің әзір денім сау, тек адрессымақты бүгін алған соң, сенен хат алам ба деп жазып отырмын. Мүмкін хатыңа кездесермін, толық етіп жазарсың. Тек жазуға тырыс. Алматы тыныштық па? Жаз! Мені білетіндерге сәлем айт! Қош, айналайын Мұқанжан...

Менен хатты жиі алу көптік болмас деп тағы жазып шырмын. Әрине, өзің айтқандай кісі cay болған соң жазды ғой. Әй әжем байғұс, есіме бірнеше рет түсті. Ол бір аяғым жерде, бір аяғым керде дейтін еді. Екі қабат уақытындағы соның кебі де ендігі жастың айтатыны. Әрине, былай құлап тұруға болмайды ғой. Дегенмен, келешек - келешек деп зар еңірейтін адам үшін солай да ғой. Біз ойлай алатын адамбыз. Бейбақ адам тууды, өлуді білумен бірге соның арасындағы қисық жолдың не болын, не қоятынын білмесе де, апырмай дегенді ойлай алатын болыпты – ау. Осы апырмайды айтқызатын да тірі адамның өмірінің қызықты болғаны... Әйтпесе есінді бірін ақыл жиғаннан көргенің тіршілік болып, соған үйреніп қалғаннан қимастық билей ме кім білсін. Әйтеуір ой осыған келіп, топшыланады да, елің үшін жаныңды беру қиын емес. Өйткені елсіз күн қызықсыз. Тек, сонымен қатар, атыңды қалдырып кете алмағаныңа өкінесің. Жолдас, дос, тіпті туған жер тағы ыстық. Шіркін, Алматы десейші! Көшелерімен бір ай сенімен қыдырып, осыдан екі жыл бұрынғыдай ,серуен кешкен кісінің арманы бар ма — деген ойлар әл бермейді. Ақыры, сөйтіп, сайып - сайып келіп қорытасың: «Осыған жетудің мың да бір емі тек күрес», — дейсің. Онда мең күрес жолындамын деп күресші болғаныңа көтерілесің... Сонан кейін адам адамшылығын істеп, ойды пышыратып тоздырасың, әр ойды өз орнына қондырып, сап-сап көңіліңе аласың. Мұқанжан, мен әуелде бір-ақ тал қағаз алып едім, енді жазбақшы ойларым соған сыймай кетуге бет алып, сөз тасып келеді. Осы жерден бір тоған салып бекінейін, сен де ырза бол, оттай берсең, бұл сөз құрғыр табыла береді. Сөз жүректі тырнайды, одан да «сөзін танымағанның өзі жақсы».

Сенің хатыңды екі күн ежелеп, әрең айырдым. Мына жаңа алфавитін, қиын көрінеді, Ендігіде латынша жаз. Әйтпесе арабша. Өйткені Мына алфавитті біз оқып көргеніміз жоқ қой. Сенің боспын дегеніңе түсінбедім. Қазір қызметтен босап, жазудың соңына түспексің бе? Күн керулерің қалай, қарттар аман ба, неге олар туралы жазбайсың? Ал, Ғазиздің шешесі қайда, Ғазизден хат бар ма? Адресін жібер! Тіпті асығып күтемін. Семен сұрайтыным — хатты жиі жаз! Бір хатпен бір хаттың арасы 40-50 күнге созылады. Қолың бос болған сайын жазып тұр!

Менің денім сау.

Ақын-жазушылардан кімдер майданға аттанды? Қандай тамаша (айта қаларлықтай) шығармалар туды Отанды қорғау мәселесінде? Сенің айтқан ақылдарыңды қарсы алдым. Тіпті дұрыс. Асылы, жанын. қорғаған адам жауынгер бола алмайды ғой. Кісі, Шәңгерей айтқандай, үлкен үйдің бір кірпіші болып, қалана білгені жөн ғой. Н. Островский өмір мәселесін әдейі талқылауға паркке барып отырып: «Өзімнің өмірім жаман өткен жоқ», — деген. Сонда 17 рет атакаға қатынасқанын, азамат соғысының, мықты күресшісі болғанын, күреске сіңірген еңбектерін қорыта келіп, өмірім тек өтпеген деп шешпей ме? Міне, өмір — күресте. Мен де осылайша ойлаймын... Сейтжан ағайдан хат алдым. «Сендерден басқа тілек былай қалды», — дейді. Аяйсың. Иә, Мұқан! Мен саған ертеде, бейбітшілік уақытта бір өлең жіберген едім, алдың ба? Сонан кейін мына бір хаттан басқа хат алмадым. Міне, саған данышпандық. Сенің көзқарасың оған қандай? Әрине шыныңды жаз!

Баубек. 4. 9. 41 ж.

Қатираға, Мұсаға, Іскеңе, апайға, Ғазиздің әжесіне (шешесіне) сәлем айт менен.

Сендерден хат алғаным жоқ, неге олай екені түсінікcіз. Хатты жиі жаз! Алматыдан тірі жаннан хат алмаймын қазір. Әрине, илі жанның жазбайтыны анық қой.

Ақын-жазушылар не жазып жатыр? Өзің не жазып жатырсың?

Маған бірдеңелер жазуға болар еді, бірақ бас жұмыс Істемейді. Әйтпесе кейде бос уақыттар болып қалады. Өйткені августан бері политруктің орынбасар.ы болып істеймін (екі жүз сомға таяу ақша төлейді) былай жаман емес, бірақ мазаң, ештеңе жазғызбайды. Әйтпесе, андай - бұндай ұсақ нәрселерді үзбей жазып-ақ тұруға болады. Және сендердің газет - журналдарыңның да мазасы оншама емес қой деймін.

Сағынғандық қой деймін, хатты жиі жазамын. Тіпті сен есіме түскен сайын жазудан бас тартпаймын, Мұқанжан. Сенін хатың мені сағындырды. Тіпті хат алмаймын.

Мен болсам, келешекке сенген, келешектен сұраған жанмын. Келешек шешеді ғой менің творчествомды. Жазатын күн болса, шіркін! Фурмановтардың арманы жоқ қой. Мұқанжан! Мұса, Қатиралар аман ба? Ғазиздің адресін неге жібермейсің? Шешесі не күн кереді, кімнің қолында, әлде Қарсақпайда ма?

Мен мына «Алматылықтардың» бірінші бөлімін жіберіп отырмын. Әрине, оны жазып шықтым. Бірақ қайтып оқып шыққаным . жоқ. Сенде жоғалмайды ғой деп жібергелі отырмын. Обязательно оқып шық. Танып оқы. Түсініп оқы. Сонан соң өзіңнің ой -пікіріңді, ақылыңды жазып жіберерсің. Мен тек жазып шыққаным болмаса, мұның тіліне қарағаным жоқ, өмір болса кейін жөндей жатармын деп. Қолыңнан келсе машинкаға бастырып қой, ол түзеуге оңай ғой. Соңғы жағын асығып тез бітірдім. Осылай болу дұрыс па деймін өзімше. Бірақ тым тез. Әрине, бірінші бөлімді езін оқып көресің ғой, екінші бөлімнің сюжетін қысқаша айтайын...

ІІ бөлім Армияның тұрмысы. Ғазиздің... Гүлге ғашықтығы өсе береді. Ол сонда жүріп хат жазады. Барлық хаттары — жүректен шыққан сөздер. Бірақ жауап қайтармайды Гүл. Соңынан оған махаббаттың жауысың, т. т. деп оны жамандап соңғы рет хат жазады.

Мұндағы Гүлдің шешесінің бейнесі жағымсыз.

Орыстың Пушкині сияқты жағымсыз кейіпкер. Ол Гүлдің Ғазизді күткеніне қарсы. Бірақ Гүл Ғазизді жақсы көреді, ішінен тынады. Мещанка әйелдің жүрегі нәзік. Ол Ғазиздің үйіне өзінің шешесінен жасырынып келеді. Бірақ келіп тұрып, кірмей кетеді. Ғазиздің Гүлге жазған хаттарын шешесі бермейді. Тек соңғы хатын береді. Гүлді адамшылықтан шығарып жазған хатын. Гүлдің жүрегі суынады... Лиданы жазғытұрым мединституттан Украинаға тәжірибе кызметіме жібереді. Ол Украинада болады. Оны Қырымнан көшіп, Украинаның бір қаласына келген Ольга мен Ольганың күйеуі қонаққа шақырады. Лидалар тәжірибе программасын каникулдан он күн бұрын бітіріп, институтке қайту керек еді. Оған тәжірибе жөніндегі разъездная комиссия (институттың өкілі) апасына қонаққа баруға ұлықсат етеді. Ол «Н» қаласына келгенде соғыстың басталғанын естиді. Кейін кайта алмайды.

Немістермен ұрыста көп адамдар жараланады... Бір жаралыларға жәрдем беріп, өліп жатқан фельдшердің сумкасын тауып әкеліп береді. Олар, біраз совет адамдары тоғайды паналайды. Партизан болып ұйымдасады. Лида тіпті солардың дәрігері болып кетеді. Олар жау тылында соғыс жүргізеді. Әрине, мұнымен партизандарды көрсетемін, Лиданың ерліктерін (әрине, армияға қызды шақыртып, әйтпесе өз еркімен барғызып жұрт жазады і ой)... көрсеткім келді. Сөйтіп жүріп, партизан отрядының екінші тобы Ольгаға кездеседі. Ғазиздің батальоны соғысқа кіріседі, Ғазиз сапер. Көп ерліктер істейді. Бірақ батырлықпен бірге ептеп қателік жасайды. Ол қателік бейбітшілік уақытта үйренбесең әскери оқудың нәтижесі болады. Түрлі мінезді 4-5 қазақ көрсетіледі. Адал мінезді... бір күні орындаған заданиясы туралы батальон командирі бұларға алғыс айтады. «Алматылықтар ма бұлар?» — дейді. Олар мақтанып: «Алматылықтармыз!» — деп жауап береді. Бүл кез Совет Армиясының шегініп келе жатқан кезі. Нағыз мықты нервы, құрыштай жүрек керек кез. Өз өмірің мен Отанның, бүкіл елдің тағдырының. айырымсыз кезі. Осы кездегі патриот, — я өлім, я жеңіс! — дегенді іспен көрсетуге талпынған, ашынған мықты жауынгер патриоттың бейнелерін көрсету. Ол көп барлауға, саперлік істерге... қатынасады. Жаудың тылына барып, талай танкінің жолына миналар салады. Әрине, бұл жөнінде мықты жазылады ғой. Сөйтіп, ол бір күні полевой госпитальға түседі жараланып. Хирург профессордың жәрдемшісі Лиданы көреді. Олар бір-бірін таниды, амандасады. Бірақ, ештеңе айта алмайды бір-біріне. Лида жаудың тылынан ұрыспен шығады. Ақыры, жараланған өздерінің командирлерін арқалап, жолдағы госпитальге әкеліп тапсырғанда, госпитальдың бастығы онымен сөйлеседі. Партизанка қыз медицина институтының студенткасы екенін біледі. Оның госпитальда қалуын сұрайды. Ақыры, хирургия профессоры жақсы істеген оны өзінің жәрдемшісі етіп алады. Ғазизбен оның сөйлескісі келеді. Ауыр жағдай, сонда да болса баяғы айтам деген Гүл туралы әңгімені айт деп сұрайды. Ол айтады. Профессор, бірталай адамдар, ірі дәрігерлер алғы шепке кетеді. Медсестралар мен Лида қалады. Бұл күн бір жұмыс жеңілдеу күн еді. Ақыры, әңгіменің аяғында: «Мен сені сүйемін», — деп айтамын деп Ғазиз, — мен сені, — дей бергенде тарс-тұрс мылтық атылады. Лида жүгіріп шығады. Немістер десант түсіріп, госпитальға шабуыл жасайды. Ғазиздің сөзі аяқталмай қалады. Аурулар да мылтықтарын алып, ұрысқа кіріседі. Десанттармен үлкен ұрыс болады. Көп аурулар, кеп медсестралар қаза болады. Бірақ, ұрыс тоқталмайды. Бір кезде Лиданың браунингінің оғы таусылады. Ол не істерін білмейді. Бір кезде браунингті атып тастап, қансырап жатқан адамдарға көмектеседі. Штыкпен жекпе-жек шайқасқа кіріседі. Ғазиз өзінің жараланғанына қарамай, сау адамдай қимылдайды. Ол өзінің жаралы екенін ұмытады. Сөйтіп, Ғазиз бір аурудың жарасын таңып жатқан Лиданы бір жаудың наганнан көздеп тұрғанын кереді. Ол штыкпен жауға ұмтылғанша, жау Лиданы атып тастайтын болды. Оның ойына осы кезде өлімнен Лиданы сақтап алып қалу керек деген ой кіреді: «Мен болсам жараланған кеп жауынгердің бірімін, менен қазіргі жағдайда армияға Лида пайдалы. Ол тірі қалса, талай жауынгердің жазылып, сапқа қайтуына жәрдем етеді», — деген патриоттық сезім билейді. Лиданы елімге қимайды. Атылған оққа қарсы өзі ұмтылады, Лиданы өзінің денесімен жауып, жауға кеудесін тосады. Жаудың оғы тиеді. Бұл Лиданы құшақтап тұрып құлайды. Лида, оның басын сүйеп, жарасын таңады. Кез жасымен оның аққан қанын жуады. Бір кез ол: «Лида, мен денемді көтере алмағаным болмаса, есім түсу», — дейді. Бірақ жанындағы қолынан ұшып түскен мылтығына қолы жетпейді. Лида оны сүйреп, ұрыс алаңынан алып шығады.

Кейін Ғазиз тәуір болады, айығып жазылады. Осы кісіде біздің армия шабуылға дайындалып жатады. Лида оған: «Сен мені шын сүйемін дегенді іспен көрсеттің, жаныңды да қидың, мен де сені сүйемін деуге ұлықсат ет», — дейді. «Біздің махаббат соғыста, өлім мен "өмірдің күрес майданында нығайды», — деп екеуі сүйіседі. Сөйтіп, Лидамен қоштасып, 6 декабрьдегі шабуылға? - аттанады Ғазиз. Осымен бірінші кітаптың аяғын бітіріп, қол қоямыз. Соңын тағы көре жатармыз.

Ал бірінші бөлім — махаббат. Анау-мынау соғыста махаббатты жаза ма екен деп қыртушылар болады ғой. Махаббатсыз жеңіс болмайды. Қызды, жауынгерді аспаннан салбырап түсіргендей ғып көрсеткенше, совет адамынан, жай жастардан шығатынын ұмытпау керек қой деймін. Алысымен тез хат жаз. Жоғалып кете ме деп те қорқып отырмын. Әрине, менде жүргенде жоғалуы тез ғой.

Мұқан!

Мына екінші бөлімді бітіре алмай, жазылғанын жіберіп отырмын. Ендігі бұл бөлімде жазылатын Гүлдің шешесінің жауыздығы, Гүлдің қапалы жағдайы, оның Ғазиздің шешесінің үйінің сыртына барып тұрып, ұялып кейін қайтқаны; Ғазизден келген хаттардың бәрі оның шешесінің қолына түсіп, Гүлге берілмейтіні; шешесі Ғазиздің жазған хатының бірін бермей, Гүлге ақыры оның ренжіп жазған соңғы хатын беріп, Гүлдің жүрегін суытуы; Гүлдің бұл хатты оқып, Ғазизден күдерін үзуі; екеуі осы тарауда ажырасып бітеді.

ІІІ бөлім 1. Тәжірибе. Лида Алматыдағы мединституттан Украинаға практикаға барады. 2. Шекаралық аймақ. Лиданың апасы тұрмысқа шыққан. Оның ері — лейтенант, шекарадан беріректе тұрады. Лида соған бармақ болып, машинамен екі құрбысымен сапарға шығады. Жолда бұларды жау самолеттері бомбылай бастайды. Мініп келе жатқан машинадан түсе қашып орманға тығылады. Сөйтіп, немістердің тылында қалады. 3. Адасқандар орманға жиналады, жаралы болған адамға Лида жәрдем көрсетеді. 4. Топ. Партизан отряды құрылады. 5. Барлау. Партизандар іске кірісе бастайды. 6. Жолда партизандар немістің машинасын қиратып, қаруланады. 7. «Федерация» — партизан отрядының аты. Отряд мүшелерінің ісін көрсету... 8. Олардың қаупі. Бір ай бойғы ісінің нәтижесі.

ІV бөлім 1. Саперлер жорығы. Ғазиздердің взводы жаяу әскер полкіне беріледі; сонымен бірге ұрыста болады. 2. Прожектор. Жаяу әскер полкінің істері, немістер түңде шабуылға шыққанда, полк жауынгерлері прожектормен олардың көзін шағылыстырып, жауды түгелімен қырып салады. 3. Жаудың тылына барлау. Ғазиздің басқаруымен жаудың тылына барып көпірді қиратып, жолына мина салып қайтады. 4. Бомбылау. Саперлар взводын немістер бомбылайды. 5. Нүкте. 6. Өзеннен өту. 7. Көпірлерді қирату жөніндегі бұйрық. 8. Жаудың үрейін ұшыру. 9. Фашистерді тұтқынға алу. 10. Біз шегінеміз 11. Артымызда Москва. 12. Атыңдар! Алға!

V бөлім 1. Партизан отряды. Госпиталь. 2. Жаралылар. 3. Мен танимын. 4. Әңгіме. Десанттың түсуі, госпиталь. 5. Мен сүйемін. 6. Мойындау. 7. Қоштасу. Біздің армия 6 декабрьде шабуылға шығады, госпитальдан жазылып шығып Ғазиз де аттанады. Лида оны шығарып салады.

(Соңы).

Бұл менің жоспарым, әрине. Қол тисе жазып көрермін. Қазір менің жазуға қолым тиетін емес. Өзім де кетіп бара жатырмын. Менен хат алмай, хат жазба. Хат күт.

Баубегің.

Мына бір орысша жазған майдангер қазақ жігітінің хаты дегенді де жіберіп отырмын. Әрине, оны жөндеуге қолым тимеді. Қатесі көп, дегенмен, ойы, желісі жақсы. Қолын тисе аударып газетіңе бер. Жібере ме, мұны өзің біл. «Казахстанская правдаға» берсең де болады, ондағылар тілін жөндеп басар.

Кеше саған бір хатпен жазып жүргенімнің екінші бөлімін (бітпеген) жіберіп едім, аларсың. Және менің ескі адресіме хат жазба деп едім. Ендігі білдіретінім, менің ескі адресіме хат жаза бер. Мен бұрынғы адресімнен ауыспақ болған едім, бірақ ауысқаным жоқ. Хатты ескі адреске жаза бер. Сенің жіберген суретіңді алдым, бүгін ғана. Менің саған бұрынғы жіберген «Алматылықтардың» бірінші белімін алдың ба? Жаз Қарттарға көп-көп сәлем. Қатираға, Мұсаға сәлем айтарсың. Не жаңалық бар, жаз?!

Мен саған екінші жіберген бандеролымның ішінде «Записки молодого казаха-фронтовика» деген статья жібердім. Әрине, асығыста қалдырған орныма ең басына Сталиннің: «Біздің әрбір жауынгер не үшін өлімге қарсы туратынын, не үшін соғысатынын біледі», — деген сөзін кіргізейін деп ұмытып, жазбаппын. Соны тауып, бас жағынан кіргізерсің. Цитата ретінде. Оны «О трех особенностях Красной Армии» деген, болмаса 24-жылдық тағы бұйрығынан табуға болады. Аяғына менің әскери лауазымымды саяси жетекшінің орынбасары деп қолымды қоярсың. Сөйтіп, «Казахстанская правдаға» бер. Тілінің кемістігі болмаса, ойы жақсы. Басады. Мен оған тура жіберейін деп едім, адресін білмедім. Абай 40-та екенін, болмаса өзгергенін білмегендіктен асығыс жағдайда саған жібердім. Әрине, мен оны орысша жазғанда өзімнің қарамағымдағы адамдарға оқуға керек болған соң орысшаладым ғой. Әйтпесе, қазақша жазсам оны 5—10 жылдан кейін қайта оқып, жылауға болар еді... Мұқанжан, сен соны құнттап, «Казправдаға» беріп, жауабын біліп жазып жібер. Әрине, майдангерлердің, әсіресе өз балаларының хатын қазақстандықтар басатын болу керек. Онша нашар емес, дұрыс.

25.4.42 ж.

Мұқанжан!

Горький қаласынан кеше шықтым қайтадан майданға бет алып кетіп барамын. Әрине, қай майданда болатынымды кейін жазармын. Менің тұрмысымда ешқандай жаңалық жоқ бұдан басқа. Кейін тұрғылықты орынға келген соң хат жазармын. Алматыда қандай жаңалық барын сосын жазарсың. Үй ішіне сәлем айт. Қатираға сәлем айт! Жазушылар одағының мартта болған жиналысын «Лит. газетадан» оқыдым. Қысқаша өзіңнің халің қалай? Хат жазарсың кейін. Баубегің. Жолдағы бір станциядан жазып отырмын.

Мұқанжан!

Сенің екі хатыңды алдым. Менің мақалам туралы жаңалығыңды естідім. Жұрттың жақсы дегеніне тәуба, тәуба! Менің «Алматылықтарымды» түгел алдың ба? Үш рет жіберіп едім ғой екі бөлімін. Ол қалай? Саған ұнай ма? Жақсы болатын түрі бар ма? Жаз, сенің лебізіңді естідім келеді. «Комсомольская правда» арқылы патриоттардан мақалам жөнінде көп хат алам. Әсіресе Украина мен Белоруссия қыздары коп жазады. Редакциядан құттықтап 4-5 рет материал сұрап хат жазды. Мен бұл кішкентай мақаламен жастардың жүрегіне қобыз ойнасам керек, қайтсін бишара жастар. Бүгін тағы редакцияға бір жақсы мақала жіберіп, «бір данасын саған жолдаңыз» деп сұрап жаздым, көшіре алмағанның кесірінен. Мүмкін жіберер. Алсаң «Казахстанская правдаға» бер. Қазақшылаймын деген жігітке, әрине, қарсы емеспін ғой. «Казправда» менің ана мақаламды басты ма, тағы қайда басылды? Маған бір данасын жіберерсің. Оны езіңде сақтауыңа сөз жоқ қой... Өздеріңнің халдерің қалай? Әдебиет төңірегіндегі қалам иелерінің өрбісі қалай? Мені сұрағандары болса, сәлем айтарсың. Дүйсенбек деген жігіт кім ол? Неғып мен оны білмеймін. Адам мақтағанды неге жек көрсін, оған менің рақметімді ұсын. Әрине, Шығыстың сұлулары сендердің төңіректеріңде шығар, қызыңа сәлем айт! Жеңістен кейін біз де келеміз. Мұқанжан! Мен сенен сусап тұрғанда, қанып оқырлықтай бір хат ала - алмай-ақ қойдым. Көптен бері 20 сезбен доғарасын да тұрасың. Хатты толық жаз. Бәрін жаз, маған Қазақстанда болып жатқан жаңалықтың, ескіліктің бәрі қызық. Әлидің қайда екенін білесің бе? Сақыш деген менің бір қарындасым бар еді. Оқи ма, әлде бұл кезде бірдеңе жаза ма? Ол әдебиет мәселесі жөнінде түсінігі бар қыз. Ондай қазақ қыздары аз-ақ. Қазақ қыздарынан жаза бастаған ешкім жоқ па? Неге солар жазбайды? Ғазиздің адресін тауып алып, хат жаздым. Бишара әлі тірі екен. Өзін не жаздың, не жазып жатсың? Сейітжанның кішкене баласы сенің мақалаларын «Социалистік Қазақстанда» көп шығады деп жазады. «Сорлы сұлу» мен біздің сұлу, тіпті атын да ұмытып барады екенмін, «Айсұлу» ұрысқа жарамайтын болғандықтан көміліп қалған шығар. Жаңағы бірдеңе болмаса, басқа жазған ештемем жоқ. Толық қып хат жаз. Барлық жолдастарға сәлем айт. Хатты тез-тез жаз. Ақтанов59, Омаровтарға сәлем айт, неге олар хат жазбайды?

Менің денім cay. Қазір бос уақытта саған хат жазып отырмын. Сендердің жіберген газеттерің штабқа келіпті деп естідім. Бүгін алуым керек. Өзімнің бір-екі бет қазақшалағаным бар еді. Ол, әрине, жақсы, бірақ түгел аударылмаған. «Комсомольская правдаға» бір жақсы мақала жіберіп, саған бір данасын шебер деп сұрағанмын. Алсаң қазақшаларсың өзің - ақ. Менің. уақытымның өзі құрметтеуге келмейді. Әрине, мен орысшалап жазғанда, орысша жазуғa құмарлық емес, адам орталыққа бағынады ғой. Әйтпесе қазақша жазған дұрыс қой. Менің ана мақаламды қазақшалап газеттеріңе басқандарың қазақ, халқы өз баласын ұмытпайды дегенді көрсетеді ғой. Риза болып-ақ жатырмын. Мұқанжан, толық қып жиі хат жазып тур. «С. Қ - ға» бір нәрсе жазып жіберейін десем, алыс сияқтанады да тұрады. Өйткені біз расында алыспыз ғой және қазақша сөйлемеген соң, сездер тосырқап, жатырқап келе қоймайды. Амалсыз орысшалайсың, әл келгенінше бос уақытта майдан газетіне жазып тұрамын. Жақында бір жап-жақсы мақалам шықпақ. Саған жіберем. Шіркін-ай десейші, казак, газеттері болса, осы кез өндіріп жазатын кез ғой. Маған келген бірталай тілектес хаттар бар, саған жіберемін және жаңа мақаламды менің қағаздарымның арасына сала сал, мен сақтап жүре алмаймын ғой. Көшіп жүрген майдандағы өмір ғой. «Алматылықтардың» соңын кейін жазбасақ, әрине, әзір өзінше болып кетті уақыттың жоғынан. Әйтпесе бірінші кітабын бітірсе, жақсы-ақ болар еді-ау. Бөрік алдын ба, екінші бөлімнің аяғына дейін. Жаз, қалай, саған ұнай ма? (Шыныңды, әрине). Кісінің рухын алдап көтергенмен бола ма? Ол туралы хат күтемін. Майдан газеті менің «Өмір мен өлім туралымды» жеке бөлек нәрсе ғып шығарамыз ба деп еді суретпен. Кейін газеттен басқанын бәрі қысқарып қалды. Ол жақта мұндай нәрсе болмай ма? Жаз... Байқап көр! Мүмкін «Комсомольская правдадан» анау мақаланы алсаң, тағы біреуін жіберем — армиялық газетте басылған. Әй, бірақ орысша - ау, мүмкін орысша басылымға байқап көрерсің, Жазушылар одағы арқылы. Бұл үш мақала — тәуір дегендерім. Өзіңнің жазған мақалаларын, жақсы өлең сияқты дегендерің болса жіберіп түр. Газет жібер. Сауатымызды ашайық, тым болмаса.

Қарттарға сәлем айт!

Қызына екібастан сәлем айтарсың деп сенемін. Егер ол мені осы уақытқа дейін білмесе, онда болмай жатыр. Соғыстан кейін — қазақша бір төбелес.

А и Б. Булкишеву Баубеку.

Мұқан!

Менің бұл мақалам армиялық газетте де шыққан. Әрине, сендерге жіберіп отырмын. Орысша жазып, кейін қазақшалап едім, кейбір сөздер жетпей.жатыр. Әрине, бұл хаттың жолда да біразырақ жүретіні белгілі: алғы шептен тылға, тылдан жақын жердегі бір қалаға, одан Қазақстанға барғанша көп өлеңдер жырланып, бітеді ғой. Бірақ жағдай болса жіберіп отырған мақаламды тезірек басуға тырысарсыңдар! Жіберген газеттеріңді алдым. Менің дүниелерімді ескеріп, басқандарыңа көп рақмет! Әрине, казак халқы өз балаларын неге ұмытсын. Баланын. көңілі де далада болатын уақыт емес қой. Мынауымның аударма екені байқалып-ақ тұр. Өзімнің жазғанымды жібергенде, оны оқыған талай қыздар жылайтын еді. Бірақ мен соны дұрыстап аударуға үлгере алмадым. Уақыт сатып алуға да түспейді («сатып» деген сөзден - ақ біздің жағдайды біле жатарсың). «Комсомольская правдадан» сол статьям туралы жастардан келген көп хат алам. Әсіресе украин, белорус, орыс қыздарынан хаттар коп келеді. Ұнаса керек оларға бүгін Ғазизден хат алдым. Бір аға комиссар Әбілқайыр Молдабаев деген жігіт сәлем айтты дейді. Мен ол туралы журналдан оқып едім. Кім екенін білмеймін, сен оның қайда істегенін білесін бе? Ғазиз маған ақша керек пе дейді. Өзім де ақшамды қайда қоярымды білмей жүрмін. Айына 750 сом төлейді маған. Саған ақша керек болса жаз. Әйтпесе Сейтжанға жіберемін - ау. «Комправдадан» 300 сом алдым әнеугі статьяма. Бүл жақта ақша керексіз. Мұқанжан, Ғазиз маған қазақтың батыр жастарын көрсететін материал жинай бер, соғыстан кейін жазармыз дейді. Біздің комиссар оның хатын оқып, қазақ халқы жауынгер ұлдарына риза болатыны сөзсіз, бұлар өз халқының патриоттары дейді. Ғазиздің орысша жазғанына бір риза болдым. Расы, біздің халық намыс - ұятты көп білетін халық қой. Расы, патриот қазақ туралы қолғa түскен газеттерде бір ауыз сөз айтылмаған мақалалар аз кездеседі. Пәлен шахта пәлен орындадыға дейін құмарта оқып шығасың. Мұқанжан! Хатты жиі жаз. Сен мұнда болсаң хаттың қадірін білер едің. Сенің бір хатың Ұлытаудан бір адам келгеннен кем емес мен үшін. Мені сұрағандарға сәлем айт. Ахтановқа сәлем! Әрине, мен білетін, білмейтін қыздарға да сәлем айтуыңа сөз жоқ қой. Пай-пай, жас адам - ай десейші, қыз аузымыздан түспейді, «ит жастық» дегендей. Ғазизге сен туралы роман жаздым, соның соғыстан кейін бітіремін деп хат жібергелі отырмын. Әрине, «Алматылықтар» туралы хат күтем сенен! Мынау мақала туралы тек фактісі жоқ деп жауап жазарсыңдар. «Лениншіл жастан» қалған традиция ғой, күліп отырмын. Бұл өлеңдердің шетіне Ахтанов дейтін менің жақсы досым: «Фактісі жоқ, басылмайды», — деп бұрыштама қоятыны әлі есімде баспай қойып жүрмеңдер — жазушының өлеңі ғой. (Мұны күлкі үшін айтып отырмын). Біз бомбының түсіп жарылған жерінен пайда болған шұңқырды «воронка» дейміз орысшалап, қазақша «шұңқыр» болу керек. «Огонь» деген сөздің мықты қазақшасын таба алмай-ақ қойдым. «Оқ ат!», «ат!» деп көріп ем болмай жатыр. Соның елегінен «Заман біздікі!» деп шақырдым азанын. Келісе ме, келіспей ме?.. Әрине, нүкте, үтірінде менің шаруам аз!

Қарттарға сәлем айт!

Сендерге эпизод, андай - мындайды жазып тұруға алыссыңдар, қызықсыз. Осы тәрізділерді, жіберіп отырған мақалам сияқты бос уақытта жазып тастауға болар еді, егер сендер жақтыртсаңдар! Әрине, саулық, болса.

Менің туысым, ұшқыш, орденді капитан Серікбай қайтыс болыпты . Бүгін әйелінен хат алдым. Ол: «Қайда барарымды білмеймін, Серікбайдың туған жеріне барсам ба екен», — дейді. Сұм өлімнің таппайтын адамы болсайшы — жалғыз Серікбайды да алып кетті. Отан оған екі рет награда беріп еді, жетім казак, баласын капитанға дейін жетілдіріп еді ол Әуе флотының көрнекті біp командирше айналып еді. Жауыз Гитлердің қарақшыларымен күресте 27 май күні ұрыста қаза тауыпты. Ішің қимайды, жүрек тулайды. Амал не, қазақтан шыққан мұндай летчик - капитан аз-ақ қой. Серікбайдың өлімі қазақ халқының патриоттары үшін ауыр қайғы. Әсіресе, туысы мен үшін. Мұқан, Ираға Алматыға бар деп ақыл бердім. Ол — орыс қызы, ол — қазақ, жігітінің досы, ол — біздің бауыр, мен оны ренжіткім келмейді. Алматыдағы жігіттер оны орналастырар деп сенемін. Ол саған келеді, редакцияның адресін бердім. Үйіне орналастыр, кіргіз, маған істеймін деген жақсылығыңды соған істе, бауырым Мұқан. Оны жетімсіретпеңдер: Ол туыс деп майданнан мені тапты,.сен сені тауып отырмын... Ленин проспектісі 12-үйдегі Республикалық Жоғарғы Совет Президиумының председателінің орынбасары Ермағамбетова апайға хат жаздым. Соның үйіне алып бар Ираны. Апай үй, қызмет тауып беруі мүмкін, әйтпесе қайда айдайсың Ираны. Ол жоғарыда көрсеткен үйде тұратын еді, қазір бар ма екен, жоқ па екен, осыны біл. Ермағамбетовамен сөйлес. Қазақтың майданда өлген ер жігіті капитанның әйелін жетімсіретпесін, ол Казак, халқы бар, менің Серікбайымның туысы бар. деп іздеп барады. Сен жәрдемдес. Сен мені дұрыс түсін Әрине, жалпы жағдайларыңның киын екенін білемін. Мүмкін квартирді өзің де іздеп жүрген шығарсың. Қатираға сәлем айт. Қатираның үйіне де болса орналастыр. Ол езінін еліне келгендей болсын. Оның қайғысы басына жетерлік қой. Көңілдендір. Қыздарыңмен таныстыр, театр мен киноға апар. Ренжітпе, көңілдендір. Адамшылық жасаңдар, аяңдар. Қиын уақыт қой, қиыншылықты онымен бір көріңдер. Сен оны күтіп ал, оның тек бір кішкене қыз баласы бар — Рита деген, басқа ешкімі жоқ. Фамилиясы Асатова Ирина Акимовна66.

Жігіттік жаса, мен қолыма түскен ақшаны соған жіберіп тұрамын. Қатираға сәлем айт, Ираға — менің жеңгеме жәрдемдессін. Мен бүгін оны тіпті аяп отырмын, хатын оқып жылап алдым. Тіпті аяныш. Хат жаз, қош.

Баубегің.

Мұқанжан!

Мықтымысың. Менің денім cay. Менің хаттарымды алған шығарсың. Әрине, сол хаттар туралы жауап күтемін.

Мұқанжан!

Не жаңалық бар? Амансыздар ма? Іскен туралы жаз. Апайдың жағдайы қалай, мықты ма?

Мына маған келген хаттарды саған жібердім. Менің қағаздарымның арасына сала сал. Жата берсін.

Сенің 7.8.42 жылғы хатыңды бүгін алдым. Мең саған хатты жиі жазамын, неғып алмайтыныңды білмеймін. Мен сендерге бір статья жібергем, алған шығарсыңдар. Саған хат жазғам. Басуға жарай ма, әлде болмай жатыр ма, жаз! Қыздарыңа сәлем айт! Хатты толық жаз! Серікбайдың әйелі сендерге барады деп хат жазып едім. Әзірше ол өз орнында қалып отыр. Солай бола тұрсын. Мен мұнда Елшібеков Ахметке жолықтым. Бір-бірімізді сағынып қалған екенбіз. Біраз әңгімені төктік. Қазақтың осындай жөн білетін жігіттерімен кездесіп, әңгімелессең, бір демалып қаласың. Ақаңмен хат жазысып тұрамын. Кандидат партиямын, яғни коммуниспін деп мақтанып жүрмін. Бүгінгі «Комправдада» мақалам жүр, оқып көр, қалай? Армейская газетаға да жазып тұрамын. Кеше бір «сапердің хаты» деген әжептәуір келемді бір статьям шықты. Жолдастар газетті таласып алып жатыр. Сапердің өмірінен алып «Алтын сағат» деген бір әңгіме жазып жатырмын. Бітпей жатыр. Шауып жүріп жазған шығарма түссін. Әйтеуір жазғың келеді — жазасың, орталық газеттердің біріне берем бе деп жақсы ғып жазайын деп тырысып жатырмын. Қазақшасын сендерге жіберемін...

А. Б. Булкишеву.

Қатираға, үй ішіңе сәлем айт. Өзіңнің қызынды менімен қашан таныстырасың. Сенің қуанышыңа мен қуанамын ғой. Әрине, жақсы қыз болу керек.

Әрине, ептеп ренжіпсің, ренжитініңді өзім де білгем. Дегенмен, осы күнгі жағдайдың өзі маған түсініксіз. Сендердің қалай тұратындарыңды білмеймін. Сондықтан еріксіз мазасыз өлімге ренжіп жазылып кеткен ғой. Мұқанжан, менің сенен басқа жақын кімім бар? Сенің де жақының мен ғана емес пе? Біз бір-бірімізді түсінеміз ғой. Мен Алматы деймін. Сенсіз Алматы маған қызық болуы күмән нәрсе. Менің арқа сүйейтін, кеудеме толған жырды, сөзді төгетін, айтатын бір ғана биік шыңым бар. Ол — сен ғой. Сені ойласам Шығыста менің биік мұнарам бар сияқты. Ол мұнара сен ғой, Мұқанжан.

Енді уақыт болса, сендерге жазып тұрармын. Әрине, саған жіберемін ғой. «Золотые часы» деген сапер қазақ жігіттің өмірінен алып бір әңгіме жазып жатырмын. Сюжет! жақсы, тілі де нашар болмас деймін. Орысшалап жатырмын. Қазақшасын сендерге жіберейін. Обязательно басасыңдар, қуана-қуана басасыңдар. «Алматылықтардың» үшінші частысынан бір үзінді сияқты. Қазіргі майдандағы өмір. Оның жақсы боп шығуына сөз жоқ. Басын бастап қойдым. Тек қара сезбен жазылған поэма десең болар, ретімен сөз төгіліп-ақ жатыр (қазақшалағанда, әрине, құйылады ғой). Гогольдік «Майская ночі» құсатып желпініп жазып жатырмын. Бірақ, дәл осы бір күндерде қол тимей жатыр. Бітіруге, әрине, асығыстау, нашар болмай, жақсы шығатын - ақ нәрсе. Әрине, сенің таныс қызыңнан мен хат алғаным жоқ. Жазса, жауап беремін. Әрине, қызға дегенде әдемі сөздерді жазамыз ғой. Осында қыздардан хат келеді де жатады. Оларға да жауап жазам. Әрине, олар маған шоқынады. Қыз алдында бас имеске болмайды ғой.

Иә, ол қыз, мүмкін сенің, менің жолдасым болар, ол туралы жаз. «Комправдада» шыққан әнеугі және соңғы мақаламды, «С. Қ.- да» шыққан мақаламды алып салып қой. Мен бұл жақта оларды жинап жүре алмаймын, қиын - қыстау кезеңде бір жерде қалып қояды. Серікбайдың әйелі әзір орнында, сендерге бармақ болса, телеграмма берер. Ермағамбетовадан хат алдым, келсе, орналастырамын деп. Жоғарғы Совет арқылы хат жазыпты. Рақмет, әрине. Да, Мұқан, «Шығыс ұлына хат» деген бір хат жазып едім. Мүмкін, жаратсаңдар, басарсыңдар, оны кейін жіберермін.

Майданда жазушылар бар ма? Кімдер сендерге жазып тұрады?

Орыс жазушыларының көбі майданда, өкіртіп жазып жатады.... Олардың негізгі тақырыбы — майдан өмірі.

Тез хат жаз.

Менің «Алматылықтарым» жатқан шығар сенде... Қалай екен, жалғастыра беруге тұра ма, әлде түкке тұрғысыз дүние ме?

Мұқанжан!

Бүгін, міне, Октябрь мейрамына 25 жыл болыпты - ау. Өткен күндерді ойлап тұрсаң, сол кездер өте қызық екен-ау, Мұқанжан! Дәл, осы мен хат жазып отырған уақыт екеуміздің қосылып алып, көшелерде топ-топ болып ағылған халықты аралап, қыздарға қыр көрсетіп жүрген уақыттар ғой. Сонда біз Алматының халқына, өзіміздің көзімізді ашқан оқу орындарына еркелейтін сияқтымыз. Иә, ол еркелік — бүгін басқаша. Ол мейрам — бүгін басқаша. Ол кездегі Баубек пен Мұқан бүгін басқаша. Мұқанжан, сағынғанда, сен еске түскенде қалам, қағазға жүгіретін әдетім. Саған бір хат жазсам, сенімен сөйлесіп, шер тарқатысып отырған сияқтымын. Бүгін «Ком.правдадағы» мақаламды көріп, жап-жақсы болып отырмын. Онша жамап мақала емес. «Өмір мен өлімнің» жалғасы сияқты нәрсе ғой. Оқып көрерсің. Әрине, сендер газеттеріне аударуларың керек деп сеніп отырмын. Аталған газеттің осы жылғы 5 ноябрьдегі номерінде шыққан 23 августа «С. К - ға» 3 өлең бір «Шығыс ұлына хат» деген мақала жіберіп едім, алдыңдар ма?, Басылатын ба, маған жаз. «Алтын сағат» деген орысша бір әңгіме жазып едім — 27 бет, әжептәуір көлемді, жап-жақсы. Карамзиннің «Бишара Лизасы» сияқты. Әрине, ол күйректіктен гөрі батырлық патриотизмімен айырылады одан. Қазақшалауға қол тимей жатыр. Сендерге жіберуге жаным құмар. Әрине, қазақшаласам сендерге жіберемін ғой. Ол жақта не жаңалық бар? Менің мақалаларым жөнінде жаз. Өлеңдерімді бастыңдар ма? Бассаңдар, газет жібер және қазақша жазылған бір кітап жібер. Мұхтардың «Абайын», Махамбеттің жинағын, Исатайдың тарихы туралы кітап болса, соны да жібер. «Исатай - Махамбет» пьесасын, тағы басқа жақсы-ау, керек - ау деген қазақша кітаптарды жібер. Осы күндерде жіберуге болады. Шамалы күнде адресім белгілі болады, жіберем, сол адреске саларсың. Бірақ осы хатты алысымен мына адрес бойынша толық етіп хат жаз:

Мұқанжан!

Сенін 10 октябрьде жазған хатыңды тап бүгін ғана алдым. Осы хатың мейрам күні келіп, жетті, қуантты. Әрине, өзің білесің ғой, «хат» деген сөз маған өте жылы сездер екенін. Бағана бір хат жазып жіберіп едім, оны да алған боларсың. Мұнымен бірге менің өлеңдерім мен мақалам қолыңа тиген шығар. Солар туралы ой-пікіріңді жазып жібер және олар басылса, газеттерді салуға ұмытпа! Осы газеттердің бір данасын менің қағаздарымның арасына сала сал. Мен бұл жақта жүріп, сенің жіберген қағаздарыңды жоғалтып алуым сезсіз ғой. Өзің білетін «С Қ - да» және «Комсомольская правданың» 1 майындағы, 23 августағы, 5 ноябріндегі сандарында жарияланған мақалаларымды соларға қоса сал. Қатираның үй іші аман ба? Қарттар қуатты ма? Ғазиздің әжесінің халі қандай? Бұлардан басқа Алматыда мен танитын адамдар аз-ақ қой. Ал, мені білем дейтін менің Жанналарым болса, соларға да сәлем айт. Мұндайлар жоқ болса оқа емес. Бірақ, өз қызыңа менен сәлем айт! Әрине, оны менің атымнан салт бойынша мейраммен құттықта. Қызыңның атын осы күнге дейін білмеймін, сенің хаттарыңда неге атамайтыныңды түсінбеймін. Тағы қайталап айтарым, менің саған жіберген өлең, мақалаларым туралы ой-пікіріңді жаз! Ерекше «Мен өмір сүргім келеді» туралы жаз. Бұл ұнай ма саған? Елдегі жаңалықтар туралы жаз. Жақында Ағаңа барып кайттым. Өте бауырмашыл адам, ақылын айтты. Қазақшалап әңгімелесіп, екеуміздің де бойымыз жазылып қалды. Ал елден хат келмейді, бұған не себеп екенін білмей отырмын. Сенің соңғы хатың Алматының өзінде 13 күн жатып қалыпты. Сірә, цензурадағы жігіттер үлгере алмай жатқан болу керек. Дегенмен, хаттың Алматыда жарты ай бойы жатуы тым ынғайсыз. Хат жаз.

Саяси қызметкерлердің күрсіне барамыз деп майданнан келіп, осы Мәскеудің маңындағы бір станцияда жатырмыз. Не жаңалық бар! Менің сендерге жіберген мақала –өлеңдерім туралы не айтасың? «Ком. правдада» шыққан мақалаларды қазақшаға аудардыңдар ма? Бұлар туралы ой-пікіріңді жазарсың. Жаңа адресімді кейін жіберемін, әзірше қайда баратынымыз белгісіз.

Үй ішің аман ба? Қош, Баубегің. 5 ноябрьдегі «Ком. правданы» менің қағаздарымның арасына салып қой. Менде ол жоқ.

Үй-ішің аман ба, денін сау ма? Кейде жақын жердің алыс болатыны жаман. Мен тұрған осы жерге хат келіп, кеткенше де коп уақыт өтеді. Әйтеуір темір жолдан қашық бір қала. Мұқанжан, адам кейде жалығып шағынады ғой әр нәрседен. Осы соғыс бітсе екен деген ойда отырмын бүгін. Жұрт расында: «Жақсы солдат өлім іздейді, соғысты тілейді», — дейді ғой, сонда да жай азамат болып, бір галстук тағып, кеудеңді көкке көтерген күнді сағынасың. Әрине, біз екеуміздің жазушы боламыз деген тілегіміз, арманымыз осылай созыла беретін шығар. 70-ке келгенде де бірдеңе.жазсақ екен. Жазамыз деп сенемін. Бірдеңе бізден шығар деген үміт екеумізден де қалмас. Тағдырдың табанына түскен бір бақытсыз - ақ жанмын. Мен әжептеуір-ақ, жазар едім, қатарға қосылар едім. Бірақ, өмірлік бақытсыздық менің соңымнан ешқашан қалмақ емес, ешқашан творчестволық бетіңді ашатын жағдай тумақ емес! Мұқанжан, іш қазандай қайнайды, ал уақыт болса өтіп барады. Қол сермейтін кезең дәл осы кез ғой, не керек, творчествоға жағдай жоқ. Жын ішінде булығып жатыр, ол тұншығып бой көтере алмай жатыр. Қайтейін. Қайран, шіркін, осылай жын соғып, селкілдеумен көзінен төгілген жасын жинай алмай өтіп барады. Еңіреумен барады, не айтарсың?! Сөз бірікпей жатыр, ал айтайын.деген әңгіме коп, сенімен мұңдасатын күн болар ма екен? Бар сырды айтып, көңілдің шерін босатар күн қайда? Әшейін Саулық білдіріп, бытыратып ауызға түскен сөзді әр жерге лақтырып жатырмын.

Қажып, шаршаған уақытта менің саған бірдеңе жазып, дем алатын әдетім, әлде бір нәрсені шатып жазып, бой жазатыным өзіңе белгілі ғой. Мен ойлай-ойлай келе осы өзіміз секілді адамның өміріне ренжимін. Не деген ол қатаң, пе деген көңілсіз? Қайсыбір адамның өмірін шолсаң да, бәрі жатқан бір тұман. Міне, біз жиырма алтыға келіппіз. Енді бір секірсек 30-40, тағы - тағыларға .жетеміз. Өткен жолға көз салып, қорыта келсең көңілге алатын ештеңе жоқ сияқты. Дүние осылай сираңдап бізден бет аудара береді екен-ау, жаралы қолың сау қолыңнан саған қымбат деген сияқты. Жүректе жатқан біздің қымбатты жол творчество, міне осы ой ғана кісіні қажитын. Бір кинокартинада окоп қазып жатып, екі солдаттың әңгімелесетіні сенің есіңде бар ма, солардың бірі екі жыл міндетті әскери қызметте болдым, екі жыл дүниежүзілік, екі жыл азамат соғыстарына қатыстым, б жыл қатарынан әскер болдым дейтіні, содан соң әлгі қазып жатқан окобына қарап, еркіндік азаматтық тұрмысқа тоңази қарайтыны... Қазір мен де сол солдат сияқтымын. Елді, сендерді сағындым. Солдаттың тұрмысының бәрі ничегомен өте бермек қой. Жақсы да, жаман да бізге ештеңе емеспін өтіп жатыр. Мына Татарияның жері суық. Оқуымыздың көбі далада, майдандағыдай қыстық киім бере қоймайды, жалпы айтқанда жағдай онша көңілді емес. Соғыс уақыты болғандықтан шыдай беру керек қой. Мұқанжан, жиі хат жаза ма?. Бұл жерден менен хат жиі келіп тұруы мүмкін. Жақын жер ғой, не жаңалықтар бар? Жаз!

Мұқанжан!

Конверт, қағаз деген жоқ. Мына, бір жапырақ қағазға он шақты сөз жазып, соны бүктегелі отырмын. Қыздардың хаты тіпті басып кетті; ал соларға конвертсіз жауап жазу ыңғайсыз. «Шығыс ұлына хат», «Тыңда, Кавказ» жарияланған газеттерді неге жібермедің, өлеңім қайда? Курс біткесін болмаса, «Алтын сағатты» аударуға уақыт жоқ. Әлі ,үш ай оқимыз. Осы оқудың қашан бітетінін білмеймін. Майдан жақсы еді. Менің мақалаларымды жинап, баспаға беріп көрсейші. Елшібеков осылай деп ақыл беріп еді.

Бұл кез өзімнен - өзім буынып жүрген кезім. 10 минуттен артық бос уақыт болмайды. Әттең, жазсаң көсіліп кететін кезең. Не керек, іш қазандай қайнайды. Амал жоқ, уақыт жетпейді. Жағдай да мықты емес. «Алтын сағатты» аударатын уақыт жоқ. Әйтпесе оның соғыс туралы жазылып жатқан қазақ тіліндегі шығармалардың ішіндегі ең басымдылардың бірі болуына талас болмас еді, әрине мақтанып айтып жатқаным ғой. Оны майдандық газетке жіберіп едім, (27 бет) ұзақ болып реті болмай жатқанын, әлде ол жарияланып, сол газетті мен көрмей қалдым ба, білмеймін. Қазір ол газеттен қол үзіп кеткелі көп болды. Мұқанжан, шынымды айтсам, осы күреске түссем Алматыға барып қаламын ба деп дәмеленіп, іліккен едім, ал енді әуреге түсіп жүрмін: Барлық әуре — мені қиналтатын жағдай — жазу мәселесі ғой, тағы басқа жәйттер. Әрине, Алматыны тірі болсақ бір көрерміз, бірақ, солдаттың осындай арманды өмірі - ай десеңші. Міне мен 3 жыл солдаттың көрген күнін бастан кешіріп келемін. Соғыстан кейін қолға қалам тиетін күн болса, «Алматылықтарды» іс қылып шығарамын ғой. Батыс майданда майдандық газет ұйымдасқан екен, Ғазиз соған орналасыпты. Мені сонда қызметке шақырған документті дайындап, оны аяқсыз қалдырды. Орыс халқының «не везет» дейтіні осы да. Әйтеуір, мемің жазғаныма тағдыр қарсы сияқты. «әрине, онда бара қалсам біраз жазайын -ақ дедім ғой. Кейде, «Менің көшемде . де той болатын күн қашан туар - ау», — деп те ойға түсем.

Әлбетте, бұл тірі жамның үміті ғой.

Қазақ тілінде шыққан мақалаларымды жинап, Елшібековке жіберейін десем, олар түгелдей қолымда жоқ. Әсіресе «Тыңда, Кавказ» бен «Мен өмір сүргім келеді» есімде жоқ болып отыр. Міне, Жаңа жыл да келді. Өмірім үш жыл бойы осылай өтіп жатыр; Жаңа жылды солдатша қарсы алып, омы солдатша ұзатамыз. Менің саған жіберген бір өлеңдерім бар еді. Олар қалай? Басылғаны бар ма? Солардың арасында «Күн туды» деген бір өлеңім әжептеуір сияқты. Жаз, шаруаларың қалай, үй ішің аман ба? Маған бір Жамантаева деген қазақ қызы Алматыдан хат жазыпты, мен оған жауап жазып жібердім. «Ком. правдада» шыққан кейінгі «Мен өмір сүргім келеді» туралы хаттар келе бастады. Орыс халқы көңілжай, сезімтал халық қой. Не жаңалық бар? Өзің не жаздың? Тәуір нәрселерің бар ма? Толық жаз. Сенің хатыңмен дем алмасам, осы кез бір шаршап жүрген кезім.

Қазір мен Татарияда жүріп жатырмын. Қызыл Армияның саяси қызметкерлерін даярлайтын курста оқимын. Мұнда бір айдай болып та қалдым. Алда әлі үш ай бар. Бүгін бір құшақ хат алдым. 74 дана! Сендердің хаттарың соларға ілесіп келді, әлі оқығаным жоқ. Олар полевая почта бастығының хатына қарағанда, шамасы, менің «Комсомольская правдадағы» мақалам туралы жастардың ой-пікірлері сияқты. Хат оқуға да уақыт болмай жатқаны, жазуға да уақыттың қымбатқа түсетінін көрсетеді ғой. Кейін уақыт болғанда жаза жатармын. «Шығыс құлына хатым» басылған газетіңді алдым. Өлең т. б. шыққан туындым болса, жіберіңдер. Қағаз жібер. Асеке! Майдан жаққа барып тұратындарың жақсы нәрсе ғой. Орыс жазушыларының басым көпшілігі дерлік майданда ғой. Менің қазақ жазушылары туралы тіпті хабарым аз. Елшібеков Ахметтен хат алып тұрамын, ол екеуміз бір армияда болып едік, анда-санда әңгімелесіп, бой жазысып тұратынбыз. Сол ғана естіген - білгенін айтатын. Одан басқа қазақтарды аз-ақ кездестірдім. Жазатын жақсы материалдар бар, әттең, уақыт жоқ.

Менің денім сау. Осы хатымды асығыста жазып отырмын. Уақыттың жоқтығы мәжбүр етуде. Әрине, жинақ шығатын болса, шыға берсін. Ол туралы жазарсың. Мұқан! Өтетін болса менің киімдерімнің бәрін сатқызып жібер, ал ақшасын маған жібер. Себебі, біріншіден, ақша керек, ал екіншіден, бәрібір енді ол киімді кию бізге жоқ қой. Солдаттың тігулі киімі бізге жарап жатады емес пе? Тез, аса тез жіберуге тырыс. Соңғы мақала жөнінде жан-жақтан 100 шамалы хат алдым. Коллектив хаттары да көп. Соларға жауап беруге уақыт жоқ. Курсанттарға таратып берсем бе деймін.

Менің жарық көрген өлеңдерімді, тағы басқаларды жібер. Ақша төлесе, оны да жіберерсің. Баяғы Белгібайдың жылағанындай.

Қолым тиіп кетсе болғаны, саған хат жазатын әдетім. Бүгін 10 күнге командировкаға колхозға шығып, сол колхозда отырмыз. Аз күннен кейін күреске кайтып барамын. Оның. бітуіне әлі екі айдан аса уақыт бар. Соны тез бітіріп, майданға кетуге тілеймін. Бірақ мұндай жағдайда уақыттың өтпейтіні өзіңе мәлім. Жұртшылықтан алған 74 хаттың біріне уақыттық жоқтығынан жауап бере алғаным жоқ. Көп-көп жақсы хаттар бар. Командировкадан қайтқаннан соң, «Комсомольская правдаға» жіберейін деп отырмын. «Алтын сағатты» аударуға қол тимей-ақ қойды. Жақында Ғазизден хат алып едім, «Сені редакцияға алғызайық деп іздеп - іздеп таба алмай қойдық», — дейді. Тіпті бір жолым болмайтын жігітпін. Сол редакцияға орналассам, көп туынды жазар едім. Бірақ, енді бұл тарапта үміт етуге болмайды, өйткені мен Батыс майданның қарамағынан кетіп, басқа майданға ауыстым. Енді мені басқа қызметке жіберу тек Главупр РККА - ның ұлықсатын керек етеді. Өздеріңде не жаңалық бар? Түнеугі хатыңда жинақ мәселесінде бірдеңе дегендей болып едің. Ол туралы тағы не айтасың? Үй ішіңнің тұрмысы қалай? Өзіңнің творчестволық мәселең қалай? Жазып тұрасын ба? Екі айдан кейін курсті бітіреміз. Иыққа погон тағып, совет офицері боламыз. Лермонтов сияқты офицер - жазушы болу біздің кезеңде қымбат қой. Кейін біз де жалармыз. Ел ұмытпас үшін анда-санда лебіз білдіріп тұрармыз. Мұқанжан! Адамның тағдыр жолы деген бір басы қатты арғымақ сияқты ғой. Екеуміздің бас қосып, сыр, әңгіме, жазу дегендерді жүзеге асыратын күндерге бет бұрылмай түр ғой. Бірақ, үміттің, келешек алдына тосқауыл қоюға болмайды ғой. Солай да болса арманымыз жуықтамайды. Толық етіп хат жаз!

Мұқан!

Алматыдан жазған хатыңды бірінші рет алдым. Қағаздарыңды, хаттарыңды да алдым. Жақында курсты — бірінші мартқа қарсы бітіреміз. Бұл адреске енді хат жазба. Менен хат күт. Менің мақалам туралы жүз шамалы хат алдым. Жауап жазуға уақыт жоқ. Саған да бір жапырақ қана қағаз жазып отырғанымды өзің көріп отырсың ғой. Менің жинағым шықпақ болса, менің суретімді бер. Реті келсе, әрине. Соның мұқабасының бірінші бетіне суретпен шығаруға болады емес пе? Сенде менің суретім болу керек. Енді сенен кепке дейін хат ала алмаймын. Өйткені тұрғылықты адрес кепке дейін белгілі болмайды. Мұқанжан, халің қалай, шаруаң жақсы ма? Жазуға қол тимей жатыр. Курсты бітірген соң жағдай болса жазып та керермін. Әлгі Евдокия туралы. Ол әншейін бір қыз еді. Майданның маңайынан тылға кешірілген сол қызға Алматыдағы адресімді сұраған соң бергем. Қол тигенде жазармын оған. Ғазизден, Елшібеков Ахметтен хат алып турам. Елшібеков менің мақалаларымды сұрапты. Жинап ЦК- ға, болмаса баспаға жіберейін дейді. Әрине, өздерің орналастырсаң, оған жіберіп қайтейін. Мұқанжан, сағынғандықтан сені құшақтап тұрып, тәтті достықпен сүюге дайынмын.

Мұқанжан!

Сенің жіберген қағаздарын мең конверттеріңді алдым. Менің тұрмысымда еш жаңалық жоқ. Осы хатты алған соң. менің бұл адресіме хат жазба. Курсты бітіріп кетуіміз мүмкін. Тағы да бір жаққа кететін шығармыз, Әрине, ол майдан жақ қой. Мұқанжан, кеше «Котовский» атты киноны керіп едім. Әрине, оны Алматыда түсірген болу керек. Алматының шеткі көшесінің бірін керіп, соны езім барып көргендей болғаным бар емес пе? Жастықтың жалынына жүрегіңді шарпытып, ауасымен дем алған қаланың ыстық болатыны несі екен, ә? Біз туған Ұлытау сені мен маған ыстық – ақ көрінер ғой, бірақ адамшылыққа бой жаздырған сұлу Алматыны басқаға ауыстыруға болмайтын көрінеді. Осы қаланы мендей ешкім де сағына да, сүйе де алмас - ау. Курсте оқып жүргенде еш нәрсе жазғаным жоқ. Мұнда жазуға мүмкіншілік те жоқ.

Ғазиздер мені газетке алдырамын деп, алдыра алмай - ақ жүр. «Мен өмір сүргім келеді» туралы жүзден аса хат алдым. Қазақ қыздары да көп жазады. Бірақ соларға жауап беруге уақыт жоқ. «Комсомольская правда» сұраған соң, оған солардың біразын жібердім. Кейбірісін басуы мүмкін. Әрине, Алматыда көктем түскен шығар. Ертең Алматыдан шыққаныма аттай үш жыл.97 Уақыт деген артына қарайтын емес, жылжып кетіп жатыр ғой. Өздеріңде не жаңалық бар? Үй іші аман ба? Қатираның үй-іші аман ба? Ғазиздің анасына сәлем айт менен! Әрине, өзіңнің қыздарыңа да менен сәлем айтуды ұмытпассың! Кейін бүл жерден кете қалып, басқа әскери бөлімге орналассам, адресімді телеграммамен білдіремін. Соны алысымен хат жазуға тырыс. Әдебиетте не жаңалық бар? Әзіңнің творчестволық адымың қалай? Не жаздың, не жазып жүрсің? Әрине, қолың да тимейтін шығар.

Алматыда мен танитындардан кім бар? Әли, Қапан, тағы басқалар қайда? Жастар, Дихан армияда болу керек. Сендердің газеттеріңнен оның бір өлеңін көрдім. Сенің жіберген газеттеріңді алдым. Айтпақшы, «Күн туды» деген ертеде бір өлең жіберіп едім, басылды ма? Ол қайда?

Менің денім сау, саған да, маған да қуанышты нәрсе — амандық, саулық қой. Жаным Мұқан, сенің әрбір хатың кеудемді көкке бір көтерді - ау. Неткен жақын жүрек деймін - aу, соларды оқығанда олар жүректі елжіретеді де, кеудеме жана күш береді. Сенің хаттарың маған ақыл. Сен жасы үлкендік жасап әлде ақыл айтып, маған былай ет, олай ет демегенмен солардың ар жағын жүрек түсінетін жылы сөздерің өз-өзінен терең жатыр. Адал сөздің өз орнын табатындығы осы да. Мұқанжан! Бірге оқу, өмірді кере, біле бірге бастау, кешіре жүріп жақын дос болу — мұндай жәйтті мен, сірә, кездестірмедім. Сондықтан кісіні кісі ауыстыра алмайтынын естен шығара алмайтын сияқтымын. Бұл хатты мен Мензелинскіден соңғы рет жазып отырмын. Бүгін он екісі, үш күннен кейін мемлекеттік емтихан басталады. Марттың жиырмасына қарсы бұл жердей кетуіміз керек. Сондықтан бұл хаттан соң мұнда хат жазба, жаңа адресімді телеграммамен жеткіземін. Маған енді қағаз, ештеңе жіберме. Жинақ шыға қалса, Ғазизге екі экземплярін ала берерсің. Оның адресін білетін шығарсың. Маған Сейтжанның кішкене баласы — «Иманжанның. Мұқаны «С. Қ - ға» кеп жазып тұрады»,— деп жазады." Мен қуанамын. Әйтеуір қазақстандықтар Мұқан деп тұрса, маған соның өзі қандай қуанышты десеңші. Төселт, жаным, қаламыңды, жаз, жаза түс! Менің өмірімде еш жаңалық жоқ, тек тіршілік.

Бүгін наркомның бұйрығы бойынша әскери атақ берілді. Елге келе қалсам, старший лейтенант деген атақпен қарсы алуыңа болады.

Бүгін марттың жиырмасы. Мемлекеттік емтиханды тапсырып біттік. Бүгін мойын бір босап отыр. Төрт айдан бері кеше бірінші рет Джек Лондонның «Адамды өлтір» деген бір әңгімесін ғана оқып шықтым. Бұл төрт ай ішіндегі менің көркем әдебиет дегеннің жүзіне бірінші рет күлімсіреп қарағаным... Мына осы хатты бұдан 10 шақты күн бұрын жазсам да ол қағаздардың арасында жатып қалыпты. Әзір қайда баратыным белгісіз. Әрине, РККА - ның саяси басқармасының қарамағына барамыз ғой. Сонда қай майданға баратынымыз белгілі болады. Кейін адресімді білдіріп хат жазам ғой. Ендігі хат-хабарды Ғазизге жібер. Менің адресім анықталғанша. Сол арқылы алармын. Халың қалай? Өзіңнің туындыларың туралы маған неге жазбайсың? Қыздарыңның жайлары қалай? Оларға менен сәлем айтарсың. Әрине, олар мені танымайтын болар. Мені сен арқылы білетін шығар. Мені хат деген нәрсе басып кетті. Қазақстанның қыздары.да көп жазады. Бірақ менің жауап беруге уақытым болмай жатыр. Совет Одағының бұрыш-бұрышынан 200-ден аса хат алдым, негізінен «Өмір сүргім келеді» туралы. Әрине, бұл газет оқушыларының ой-пікірлері жаман емес қой. Мұқанжан, Алматыда не жадалық бар, көктем шыққан болар. Алматыға соғыс біткен соң барамыз ғой, оған дейін, әрине, мұны тек кеудеде сақтаймыз ғой. Көптен қазақша кітап оқып, сөйлемегендіктен сөз бірікпейтін болып кетіпті. Әрине, бұл жазуға да кемшілік.

Мұқанжан!

Денім сау. Бұл хатты Мензелинскіден соңғы рет жазып отырмын. Кеше хат жазып жіберіп едім, бүгін әншейін қол бос болған соң тағы да жазып отырмын. Асылы, менен келген хаттың саған кеп болмайтынын білемін ғой. Курсты бітірдім. Жақсы бітірдім деуге болады. «Аға лейтенант» деген атақ берді. Мұқанжан, халың қалай? Үй іші аман ба? Менің тұрмысымда жоғарғы айтқаннан басқа жаңалық жоқ.

Ғазизге хат жаз.

Әзірше менің адресім белгісіз. Кейін жазармын. Саяси бас басқарма арқылы майданға кетуім мүмкін. Бір сөзбен айтқанда, адресімді кейін жазамын.

Бұл хатты Горький қаласынан жазып отырмын. Мұнда келгеніме 3-4 күн болды.100 Мензелинскдегі курсты бітірген соң осында уақытша жіберді. Жақында бір майданға кетемін. «Старший лейтенант» деген атақ берді. Курсты жақсы бітірдім. Жақында бұл жерден кетемін. Қандай жаңалық бар? Үй ішің аман ба? Алматыда қандай жаңалық бар? Әрине, әзірше менің тұрақты адресім жоқ. Кейін, орналасқан соң адресімді жіберемін.

Менің деңім сау. Әзірше Горькийдемін. Тұрақты адресім жоқ. Өздеріңнің жайларың қалай?

Алматыда не жаңалық бар?

Қазіргі кезде қайда баратыным белгісіз. Сондықтан тек амандық білдіріп қана осы ашық хатты жолдадым.

Мұқанжан!

Денім сау. Қазір, көптен хабарласа алмағандықтан, ашық хат жазып отырмын. Мүмкін аларсың. Менің тұрмысымда ешқандай жаңалық жоқ. Ротаның саяси жолбасшысы болып істеймін. Майданға жақында келдім. Ірі күреске осы жердің өзінде дайындалып жатырмыз. Өзіңнің жағдайыңда жаңалық бар ма? Үй тұрмысы қалай? Толық етіп хат жазарсың.

Мұқанжан!

Халың қалай? Менің денім сау. Москваның маңындағы офицерлер оқуындамын. Тұрмысымда еш жаңалық жоқ. Алматыда не жаңалық бар? Толық етіп хат жаз. Әдеттегі жаңалықты жаз. Өзің туралы жаз. Бұл жердей хат алысып турармыз. Тез хат жаз. Сәлем айт үй ішіңе, Қатираға, Ғазиздің үй-ішіне.

Менің сенен хат алмағаныма көп болды ғой. Мүмкін менен де сирек алатын шығарсың. Мен бұл хатты Москваның маңындағы бір әскери лагерьден жазып отырмын. Майданнан жақында осы жерге келдім. Төрт айлық оқуғa келдім. Қазір сол офицерлер курсында оқимын. Денім сау.

Өзіңнің қалың қалай? Үй ішің аман ба? Бұрынғы орныңдасың ба? Сағынғандық орнынша қала береді ғой. Қашан көрісетінімді кім біледі. Адамның тағдыры, өмірі, дәмнің тартуы деген осылай болады екен ғой. Екеуіміз екі шетте тек бір жапырақ қағазды медеу ғып жүреміз деп ойлап па едік? Ақыры, басқаша болып шықты-ау. «С. Қ.» - ның майданда әскери тілшілері бар ма қазақ жігіттерінен? Әрине, жазуға мен сияқты әскери сапта жүргендердің қолдары тие бермейді ғой. Не жаңалық бар Алматыда? Мен бұл хатсымақты адресімді жіберейін деп асығып жазып отырмын.

Мұқан, менің мақалаларымның жинағы шығады деп жазып ең, не болды, толық етіп жаз.

Хал-жағдайың қалай? Неге екенін білмеймін, сендерден март айынан бері хат алмаймын. Бұған не себеп? Менің өмірімде ешқандай өзгеріс жоқ. Аман-саумын. Бүгін жазба ретінде «Жауыздық пен махаббат» деген мақала жібердім. Бірақ оны қайта көшіріп жаза алмадым. Өзің ашып оқи аларсың деп ойлаймын, машинкіге өзің оқып бастыр, менің көп жолдарды өшіріп, жаман жазғаным соншалық, бұларды әйел байғұстар айырып оқи алмайды ғой. Саған «Комсомольская правданы» жіберейін деп едім, бірақ сонда басылған мақаланы аударуға уақытым болмай жатыр. Соның жалғасы есепті «Ұрланған жастық» деген мақала жазамын.

Менің қағаздарым мен конверттерім таусылып келеді.

Асқармен және басқалармен сөйлесіп, менің сіздердің газеттің майдандағы әскери тілшісі болуға мүмкіншілік бар ма екен, осыны білші. Менің жазуға қандай ынтық екенімді білсең! Жазғым келеді. Біздің жерлестеріміз майданда қандай тамаша істер көрсетуде десеңші! Мен солар туралы зор сүйіспеншілікпен жазуға кірісер едім. Жұрт бұл жәйтті Халық Комиссарлары Советі арқылы шешуге болады дейді. Біліңдерші осыны. Жарық көрген менің кітапшамды салып жібер, ең болмаса көз қиығымды салып көрейін. Мен оны әлі көрген жоқпын ғой. Егер менің адресім қажет болса, ол төмендегіше. Полевая почта С415-А, Соединение под полковника Фентиктинова, старшему лейтенанту Булкишеву. Ғазиздің адресін жібер, жиі жазып тұр, телеграмма соқ. Бетіңнен сүюші өзіңнің Баубегің.

Жақында бір хат, бір мақала жіберген едім, алған боларсың. Сенен тіпті хат күте - күте шаршадым. Алматыда не жаңалық бар? Өзіңнің үй ішің сонда ма? Осы хатты алған соң Алматыда не боп жатқаны туралы, өзің туралы, үй ішің туралы жаз. Және кімдер бар, кімдер жоқ? Үй адресіңді жаз, өзіңнің творчеством туралы жаз! Міне, менің білгім келетін нәрселер осылар. Ғазиздердің редакциясындағылар кішкене газетке үлкен деп баспаған «Золотые часы» деген әңгімемді өздерінше ұйғарып «Каз. правдаға» жіберіпті. Соның жайын біл. Олар басатын ба? Өзін асылы қазақшалау керек еді, енді қолыма түспей жүр. Әрине, ол қазақшалауды керек қылатын шығарма және өзім қазақшалауым керек. Ол туралы біл, жаз. Ғазиз мен туралы, бір мақала жаздым дейді. Не деп жазғанын біл, соны жібер.109 Бүгін Ғазизден тағы хат алдым. Аман. Қанапия, Жағыпар, Бұлқышев Үміт Мәскеуде көрінеді. Байқап тұрсам, бұлардың бәрі де үлкен бастықтар. Айтқандай-ақ, әнеугі «Махаббат және жауыздықты» бір құрдасқа хат дегеннен гөрі, «Достық туралы хат» деп жіберерсің.

Мен сендерден соңғы хатты мартта, я апрель айында алдым ғой деймін. Содан бері жарым жылдай еткен соң ғана бүгін көптен күткен жауабыңды — бір хатыңды алдым. Соны алғаныма, бәріңнің де аман-есен екендеріңді білгеніме өте қуаныштымын. Бірақ хатыңда бірнеше сөз ғана сызғаныңа өкініштімін. Алты ай бойы хабарсыз болған адамның, менімше бірдеңелерді білгісі келетінін түсінесің ғой! Мұқанжан, мен саған ескі адресіңе, редакцияға көптеген хат салған едім. Мүмкін аларсың. Солармен «Зұлымдық пен махаббат» деген мақала жібергем. Ал Батыс майданының майдандық газетінің редакциясы «Каз. правдаға» менің «Алтын сағат» атты әңгімемді салған көрінеді. Осы әңгіменің тағдырын біліп, жазып жібер. Жинақтың жайы қалай? Шықса, маған жібер, мен оны әлі көрген жоқпын ғой!

Мен мұнда әлі үш ай оқуға тиістімін. Мұнда жиі жазып тұруыңа болады. «Зұлымдық пен махаббат» туралы пікіріңді жазып жібер, ол ұнай ма саған? Жалғасын жазуға бола ма? Бұл үшін ұйқы мен дем алуға берілетін шағын уақыт есебінен бірдеме етермін. Жаз, жаз!

Қолым тиіп кетсе саған хат жазатын әдетім ғой. Денім сау. Оқып жатырмын. Сабақ қалыпша жүріп жатыр. Тұрмысымда еш жаңалық жоқ, тек тіршіліктің етегінен ұстап дедектеп жүрген жәй. Қазақ «тағдыр айдап» дейді ғой, сол тағдырдың алдындағы тоқтысы біз. Мұндай тағдырмен күресіп, оған қарсы шығу кейінге қала берсін. Жақында Қанапияға жолықтым. Москвада оқып жатыр. Сен туралы Сәбитке жазамын, анау-мынау деп менің жазғанымды жақсы көретіндігін білдірді. Бірақ оның мұнысынан ештеңе шықпайды ғой. Мұқанжан! «Іш қазандай қайнайды, күресуге дәрмен жоқ» дегендей «Алматылықтарды» соғыс кезінде бітірер ме еді, әттең не керек, болмай жатыр ғой. Сен оны оқып шықтың ба? Өзінен бірдеңе шығатын ба, шығармаға ұқсай ма? Жаз. Кейін мүмкіншілік болса, сенен қайтып алып, жалғауға тұра ма? Әнеугі «Жауыздық пен махаббатты» көшіріп, бір данасын жібер. Орысшалап «Комсомольская правдаға» жіберем. Ол туралы жазарсың, басуға жарай ма? Қысқартпай басуға тырыс.

Алдымда жатқан сенің 6 бет хатың сусынымды бір қандырды. Әрине, жалғасы тағы болса, оқып сусаған кеудеге тағы да әл ала түсетін сияқтымын. Бүгінге дейін жазылмай жүрген бойым, бір жазылды. Конвертті ашып жібергенде бүкіл Шығысты менен көлегейлеп тұрған шығыстың шымылдығы ашылып жүре берген сияқты болды. Міне, менің алдымда достықтың желбіреген туын көтеріп тұрған сенсің.

Менің, біздің езіміз туған аймақтың тірегі болған Ұлытау сияқты бір тірегім, бір сүйенішім, бір досым бар. Ол естисің ғой. Мен ер жете келе жетімдіктің құшағында жалғыздыққа бас иіп, есейе келе туыс таптым ғой. Ол «зің ғой. Мен Алматыға барам, елге барам деп қиялданғандағы ойдың, қиялдың жуан ортасында сен тұрасың ғой. Сен арқылы ғана бірге оқып, бірге өскен қала қызық сияқты. Сен жақ Ұлытаудың бауыры тек туған жер болып қана еске түседі. Бүгін сентябрьдің 28-і. Хатыңды алысымен жауап жазып отырмын. Жіберген кітаптарыңды, конверттеріңді алдым. Хатты 23 күні бастасам да тек, бүгін ғана жалғасын жазуға тура келді. Бір суреттерімді жіберейін деп ойлап едім. Конверт болмаған соң сәті түспей жүр еді. Бүгін сенің жіберген конверттерің сай келіп, жіберіп отырмын. Сенің суретіңді баяғыда жоғалтып алғанмын. Кейін суретің болса, жібер. «Жауыздық пен махаббат» туралы жазарсың. Жақында басқа бірдеңе жібере қоюға уақыт жоқ. Мәскеудегі жігіттер менің жағдайымды біліп, жазуға жағдай туғызамыз деп әуреленіп көріп еді, болмай-ақ жүр. Жағыпарға, Қанапияға кездестім. Олар Москвада ғой. Не жаңалық бар Алматыда? Жазарсың. Менің «Алматылықтарым» сенде жатыр ма? Жоғалған жоқ па? Қоса жіберген, жазылмаған бөлімдерінің жоспарсымақтары бар еді. Олар бар ма? Сен сол туралы пікіріңді жазып жібер, кейін ретін тапсам, соғыс кезінде де жалғасын бітіруге тырысар едім, әрине, ол егер іске асатын болса.

Менің хаттарымды алған шығарсың.

Бүгін майданға жүргелі отырмын. Сондықтан менің ескі адресіме хат жазба. Менен хат күт! Адресімді жіберемін. Майданға жібергеніне тіпті қуанып отырмын. Сондықтан ауызға сөз де түспей отыр. «Айқай-шулы біздің күн басталды, мінекей» деп отырмын. Мен өткен жылдан бері сұрай-сұрай шаршап едім. Енді қолым жетті.

Аман-есенмін. Майдандағы үйімдемін. Менің өмірімде әзірше ешқандай өзгеріс жоқ. Москвадан жолға шығар алдында саған хат жазғанмын. Оны алған да боларсың.

Алматыда, жеке өз өміріңде не жаңалық бар?

Хатымды алысымен бір жол болса да жазып жібер. Хатыңды асыға күтемін. Адресім хаттың сыртында.

Мұқанжан!

Денің сау ма, үй іші аман ба? Менің денім сау, ептеп дімкестеніп, тәуір болдым. Қазір ауруханадамын жақында шығам. Түнімен ұйықтамай қиялға шомдым да жаттым. Алматының көшелерінен мен қыдырмаған біреуі де қалған жоқ. Әсіресе. студенттік ардақты шақ еске көп түсті. Талғар, одан Гоголь көшесіне бұрылатын жердей тапал үйдің жанындағы бәйтерек, кәрі ағаштар көз алдымда. УЭК - тің клубы, редакция, «Байланыс үйі» — тіпті бәрі, әсіресе екеуміз кездесе кететін трамвай тоқтайтын жер, не керек бәрі... Бір жапырақ қағазға сыяр емес, кеп - ақ жазар едім. Мұның бәрі мына тыныштықтағы рақат ойлар ғой. Ың-жың, у-шу, атыс - тартыста өзіңнің міндетіңді атқаруда ой деген былай қалады. Қазір Украинадамын. Нағыз ұрыстың мықты жеріндемін! Әзір қалтаңдап тірі жүрмін. «Комсомолкаға» бір мақала жіберіп едім, хабарсызбын.

Хал-ахуалың қалай, қарттарымыздың тұрмыс жайы қандай? Менің жеке өмірімде әзірше ешқандай өзгеріс жоқ. Шайқасып жатырмыз. Бұрын бастан кешірген тынымсыз солдаттық өмір қайта созылуда. Мұқанжан, егер таба алсаң, орыс тілінде жарияланған менің мақалаларымды, әсіресе «Өмір мен өлім туралыны», «Мен өмір сүргім келедіні» және таза қағаздар жіберші, Не жаңалық бар? Жаз. «Жауыздық пен махаббат» не болып жатыр? Жиі және тез жаз.

Мұқанжан, Жаңа жылмен құттықтай отырып, өмірде және творчествоңда ең жақсы табыстарға жетуіңе тілектестігімді білдіремін. Осы Жаңа жылда ақын жүрегінен ағылған әрбір сөзі оқырмандардың жүрегін толғандыратын жаңа поэмалар жазуға тілектеспін.

Мен сенен хат аламын деген ойымда жоқ еді. Сенің хатыңды алғанда менің қалай қуанғанымды білсең ғой. Рас, мен екі хатыңды бірден, жаудың қарша бораған оғының астында жатқанда алдым. Окопта жатып оқыдым. Иә, мұнда тұрған не бар, ол бір қаңғырған оқтар еді. Сәтсіз жарылған жарықшақтар да маған бөгесін бола алмады. Хаттарыңды оқып шықтым, қайта-қайта оқып шықтым. Менің өмірімде саған айтарлықтай, соншалық өзгерістер жоқ. Соғысып жатырмын. Иә, едәуір уақыт бойы әр қилы майдандарда болдым, едәуір қиындықтарды мойнымнан атқардым. Әдетте, соғыстағы солдаттың қуанышы аз да, қайғысы көп қой! Бірақ осының бәрі болашақ өмірім үшін маған керек болар деп білем. Мүмкін, тірі қалармыз, творчествомен де айналысармыз. Өз творчеством жайлы: соңғы уақытта мүлде, ештеңе жазғаным жоқ, өйткені мүмкіндік жоқ, өне бойы «төбелесіп» жүрмін. Менің мамандығымның өзі сондай, оны тек мереке күндердегі электрикпен салыстыруға болады. Сенің ескертпең жайлы бір ауыз сөз: сен әзіл ретінде айтқаныңмен, мен сенің пікіріңе қосыламын. Өйткені осы күндердің өзі ол үшін ең тамаша күндер ғой. Жастық жылдары, жасампаздық жылдары, біз әрдайым осыны ойлаймыз. Осыны ойлаймыз, осыны сөз етеміз. Қапанжан! Әрине, сенің ой-арманың, мұрат - тілегің маған мәлім. Мен де саған мәліммін. Мұрат - тілек... Өмір-бақи босқа мұрат еткеннен не пайда бар?.. Бәрін де жазғың келеді, мақала да, повесть те, роман да жазғың келеді. Бірақ маған (атап айтқанда маған) оны мұрат етіп керегі не, окопта жатып не жазасың, соғыс даласында жүріп не жазасың, жазғанмен, ол қандай творчество болмақ, ол тек өзіңді қайғы - сарсаңға салады, басқа түк емес. Үміт еткен бейбіт күн әлі ертең деп келеді! Әлі де үміт етумен келемін. Бес жыл бойғы солдаттық өмірім әлі де маған күнін туады, сен әлі жассың деп уәде етіп келеді, ойланшы, түсінші. Қапан, сен, міне, бес жыл болды, әр жылда 365 күн бар ғой, бәрі маған осылай уәде беріп келеді. Мүмкін ұлы тәңірі бізге өмірді сыйға тартар, әлі біз сенімен бірге Алматының әсем бағында соғыс жайлы дастанды талқылап отыратын күн де туар. Қапаш! Әбу мен Ысқаққа және Сәбитке сәлем айтарсың, өзің жайында, денсаулығың жайында, Қазақстанның жаңалық хабарлары жайында жаз.

Сендерден көптен бері хат күтудемін, бірақ ешқандай хабар жоқ. Алматыда не жаңалық бар? Өзіңнің хал-ахуалын, қалай, біздің қарттардың жайлары қандай? Mен соңғы жарты жыл бойы Алматы жаңалықтары жөнінде ештеңе білмеймін. Қағаз жібер, жазатын ештемем жоқ. Егер мүмкіншілік болса газеттер де жібер. Өзіңнің не жазып жүргеніңді хабарла. Қапаннан хат алдым. Ол біздің майданда. Творчество жөнінде мен жазуға мүмкіндігім болмағандықтан әзірше ләм демеймін. Хатыңды күтемін.

Сенің сырқаттанып қалғаныңды естіп қатты қайғырып отырмын. Өйткені қазіргі біздің уақытымызда денсаулықтан артық не бар, сол денсаулықтың арқасында ғой әрқайсымыздың маңдайдан тер төгіп, ерінбей еңбек етіп, қанымызбен де, жанымызбен де Отан алдындағы парызымызды өтеуге әрекеттеніп жүргеніміз. Осы соғыста біз нені аяп қалдық екен? Осы соғыстан мына негізгі тұлға болып жүрген біздің аяғанымыз бар ма? Өзінің әлі де болса бүлдіршіндей жасына қарамастан, шаштары ағарып кеткен құрдастарымыз аз ба? Мен өзіміздің арамызда қазір жоқ, енді бұдан былай бізбен дастарқан басында бірге отырғанын өмір-бақи көре алмайтын, өзінің ғашық болған қызымен бірге бола алмайтын, бізбен бірге болашақ дастандарымызды талқылауға қатыса алмайтын, мәңгі жоқ достарымыз туралы айтып отырғаным жоқ. Әсіресе болашақты армандап өмір сүрген, әлі де өзінің жарқ етпеген талантын көрсетпек болып, өмір шыңына ұмтылуға құлшынғандарды айтсаңшы! Ондай адамдардың бір күнде көрген қайғысының өзі қаншама, алдағы күнде әлі керері қаншама? Әрине, атына қарай алмай, көйлегіне қарап алу керек. Ол француз қызы емес (әзіл ретінде).

Мен редакцияға хат жазып едім, мүмкін сен оны көрген боларсың, ойланшы. Жаңа жылыңмен құттықтаймын, творчестволық майданда табысқа жетуіңе тілектеспін.

...Мені жалпы майданның инженерлік басқармасы я болмаса Армиялық инженерлік бөлім арқылы іздеп табуға болады. Тіпті болмаса, менің бөлімімнің әдірісі конверттің сыртында. Осы жөнінде ізденіп керіңдер. Мүмкін бірдеңе шығар. Бұдан бұрын бір хат жазып жіберіп едім, алған боларсыңдар. Газеттеріңе уақыт болса жазып тұрамын ғой. Ол кейде болып қалады. Әрине, сол кезде тізені стол орнына пайдаланып, бірдеңе жазып тастайтыным да бар.

Өздеріңнің жағдайларың қалай? Газеттерін, оқушылар арасында қызықты ма? Елдің жағдайы қалай екен? Үй іші аман ба? Қазақтың жазушылары көзге түсерліктей не жазыпты? Өзіңнің менен кейін жазғандарыңды айтарсың. Өйткені, міне 4 жыл, қазақша кітаптың бетін ашпадым десек өтірікші болмаспын. Анда-санда кездескен бірлі-жарым қазақтармен болмаса қазақша сөйлеудің өзі де былай қалып бара жатыр. Елшібековті білесің ғой. Екеміз бір армияда болып, анда-санда кездесіп тұратынбыз.

Әбеке! Сөз дегенің жаза берсең таусылар емес. Аман кездесуге тілектеспін. Төлегеннің: «Өлмеген жанға, апырым-ау, болып та қапты-ау мына жаз», — дегеніндей, Жаңа жыл да келіп қапты-ау. Жаңа жылмен құттықтаймын! Сөз майданында жеңімпаз болуыңа, сөз шебері болуыңа тілектеспін.

Жаңа жылмен құттықтаймын және саған өмірінде бақытты болуыңды, сондай-ақ творчестволық майданда жаңа табыстарға жете беруіңе тілектестігімді білдіремін. Хал-жағдайын қалай? Қазақстанда не жаңалық бар? Нeгe екенін білмеймін, сенен хат жоқ, мен сенің үйіңе жазған едім, хаттарымды алып тұрасың ба, жоқ па, білмеймін. Алматылықтардың тұрмысы қалай, жаз. Біздің «Байрон — Есенин» қайда? Оған сәлем айт, маған хат жазсын. Мүмкін сіздің редакция қызметкерлерінің бірі Ахмет Елшібековтың адресін білер? Осыны анықташы! Асқарға және басқаларға менен сәлем. Ғабит пен Сәбит қайда? Олар қандай жаңа туындылар жазды? Жалпы айтқанда жаз, мен бәрін де білгім келеді.

Бауырым, Әбеке! «Бағып артқан шағыңда, жапалақ салсаң қаз ілер: бағың қайтқан шағыңда лашын салсаң аз ілер», — дегені сияқты қазақтың, нағыз бүл бір лашын салсам аз ілетін кезім. Сондықтан да сендердің әрбір хаттарың мен үшін үлкен сүйеу, бойға — қуат, жүрекке — әл. Сендердің мен келген майданда болғандарың қандай жақсы мен үшін. Менің Шығысымдағы Алатауға сәйкес таулар сияқтысыңдар сіздер. Тек қана сол таудың жыра -жырасын хат арқылы аралағанымда мен екі жерде сияқтымын. Түсінген адамға осындай ғана халім бар. Бұрынғы болған майдандарға Баубек едім, мұнда оңын - солын білмейтін қара табандарға кездесіп, бастықсымақ олар, жалғыздыққа бас идім. Менен бұрын біздің полктегідей бір қазақ жігіттері болған екен (Ракеев Шәкен, Әжібаев дегендер). Жақсы адам біздің халықтың маңдайына сыя ма, ұрыста өліп кетіпті. Солар туралы материал жинап жазам ба деп едім. Өліп кетсе де қазақтың атын шығарсын деген оймен және аты аталсын деп. Мені алдырамын деген ойларыңа 100 процент қосыламын ғой... Сендер әуелі совещанияға деп бірдеңе дәлел тауып шақырып көрсеңдер: из части подполковника Титова — П. П. 61271 деп телефонограмма беріп шақыртып көріңдер, болмаса майданның инженерлік басқармасы арқылы шақырыңдар. Олар менің қай армияда екенімді біледі. Менің әскери атағым аға лейтенант, қызметім саперлер взводының командирі, ВҚП(б) мүшелігіне 1942 жылдан кандидатпын, орта білімім бар, саяси басқарманың бұйрығы негізінде шақырылады деген сөз біздің бастықтар үшін заң ғой. Сөйлесіңдер тезірек. Ысқаққа сәлем айтарсың. Қанапияға да. «Комсомол правдасында» шыққан (12 декабрьдегі 1943 ж.) менің «Көнетоз картаға үңілгенде туған ойлар» деген мақаламды кездестірдің бе? «Зұлымдық пен махаббат» дегеннен қысқартып беріп ем. Иә, Әбеке, менің сол газетте шыққан мақалаларым өзімде жоқ. Әсіресе «Өмір мен елім туралы» (1 май, 1942 ж.) және «Мен өмір сүргім келеді» (5 ноябрь 1942 ж.). Сендердің тігінділеріңде болса, маған жіберші. Өте қажет.

Мұқанжан!

Жазамын, жазамын, ал бірақ соларға жауап ала - алмай жүрмін. Нағыз өкініш, міне, осында. Шынында да сансыз рет жазған хаттарыма бір рет жауап алмау, көңілде қобалжу тудыратын жәйт қой. Мұқанжан! Хал-жағдайың қалай, бұрынғы жеріңде еңбек етесің бе, біздің қарттардың тұрмысы қандай? Мен тірі болғандықтан өмір сүріп жатырмын, кездейсоқ қаңғып ұшқан оқ әзірше дарыған жоқ. Мүмкін менің тағдырым осылай болар, мүмкін өзімнің, туыстарымның, достарымның жауларын соққылау үшін өмір сүре берермін . Редакция қызметкерлеріне, солардың арасында әйелдер мен қыздарға менен сәлем айт.

Сәлеметсіз бе, Иманжанов жолдас. Мен сізге өзімнің қызыл әскерлік сәлемімді жолдаймын және Сіздің қала жағдайындағы өміріңізде бар жақсылық болсын деп тілектестік білдіремін. 16 апрельде сізден Бұлқышев Бористің атына хат келген еді. Осыған орай төмендегі жәйтті хабарлап отырмын: Бұлқышев — менің командирім. Ол — біздің ең жақсы досымыз және жолдасымыз еді. Ново-Юльевка селосы үшін ұрыста қаза болды. Онымен бірге біздің екі қызыл әскер жолдасымыз дүниеден қайтты. Бұлқышев бізге туған әкеміздей болатын, командиріміздің қаза болуы біз үшін аса қайғылы жағдай болды.

«Адамзатқа хат» жинағын құрастырушылар 168 бетте «Қатира — М. Иманжановтың анасы» деп түсініктеме берген. Бұл дұрыс емес. Бүл кезде Мұқанның әке-шешесі Ұлытауда болатын. Мұны Баубектің 1940 жылғы 12 июньде Мұқанға жазған хатында: «Үй ішің келді ме?» деп сұрауынан білуге болады. Мұнда жерлесі, сол кездегі драма театрының артисткасы Қатира Ақанова туралы айтылып отыр. 1940 жылы 1 мартта Баубек Бұлқышев пен Ғазиз Әбішевті жерлестері мен жора-жолдастарынан тек Мұқан Иманжанов пен Қатира Ақанова шығарып салған. Жерлесі, 1932-1933 жылдары Қарсақпай мыс заводы жанындағы ФЗУ- да бірге оқыған, Қызыл Армия қатарына бірге шақырылып, 1940 жылдың ноябрь айына дейін Отан алдындағы борышын бірге өтеген Баубектің жолдасы Әбішев Ғазиз. Ол 1916 жылы туып 1982 жылы қайтыс болды. Тарих ғылымдарының докторы. Баубек Бұлқышев және оның Алматыдан бірге аттанған жолдастары 1940 жылдың 6 мартынан бастап, 1- Москвалық пролетарлық мотоатқыштар дивизиясының 22-жеңіл инженерлік батальонның жауынгерлері болды. Баубек мұнда 1941 жылдың 24 шеніне дейін болған.

Ақ финдерімен соғыс енді ғана аяқталып, Финляндия мен СССР арасында келіссөздер жүріп жатқан шытырман кез. Баубек Мұқанмен 1934 жылы ФЗУ - ды бітіріп, Ұлытауда есепші болып қызмет істей бастағаннан жақын араласып, достасқан. 1938 жылы жаламен сотталып, кейін ақталып еліне қайтып оралған ағасы Смайлов Сейтжан туралы жазып отыр. Мұса Ақанов — Қатира Ақанованың күйеуі, журналист, Ұлы Отан соғысы кезінде жау оғынан қаза болған. 1940 жылдың февраль айының соңғы күндері Қызыл Армия қатарына шақырылған шақта соңғы рет түзетіп, машинкаға бастырып, сол кездегі «Әдебиет майданы» журналының редакциясына табыс еткен поэмасы «Айсұлу» туралы жазып отыр. Балтық жағасындағы елдердің еңбекшілері мен демократияшыл өкілдері буржуазиялық үкіметтерін құлатып, өкімет билігін өз қолдарына алғаннан соң, солардың өтініші бойынша, Қызыл Армия бөлімдерінің бір қатары соларға көмекке барған.

Мұнда «апайға» деп Ғазиздің анасын айтып отыр.

Мәрлен — Қатира және Мұса Ақановтардың тұңғышы. Оны Баубек өзінің «Октябрь балалары» газетінде шыққан бір әңгімесінің басты кейіпкері етіп алған. Қазіргі кезде Мәрлен Мұсаұлы Ақанов республикамыздың белгілі дәрігерлерінің бірі.

Мұнда «Октябрь балалары» газетінің редакциясына табыс еткен «Су сұлуы» және басқа бізге белгісіз өлеңдері туралы айтып отырса керек. Ұлы Отан соғысы аяқталып, аталмыш газет қайтадан шыға бастаған кезде сол редакцияда еңбек еткен қазіргі белгілі жазушы Амантай Байтанаев «Су сұлуын» газет архивінен тауып М. Иманжановқа табыс еткен. Лиданың кім екенін әзірше анықтай алмадық. «Алматылықтар» романындағы кейіпкер болуы да мүмкін. Іскең — Баубектің «Лениншіл жас», «Октябрь балалары» газеттерінде жұмыс істеп жүргенде танысып, кейін жақын араласқан досы — сол кездегі жас ақын Омаров Есенби 1948 жылы науқастан қайтыс болды. Сейітжан Смайловты айтып отыр. Баубек жасы үлкен туысы, өзімен ФЗУ- да бірге оқыған Мұқаш Бимағамбетов туралы жазып отыр.

Бибігүл — Сейітжан Смаиловтың жұбайы.

Кәмәш — Сейітжанның баласы — Камал Смаилов, өнертану ғылымының кандидаты, Қазақ ССР Министрлер Советі телевизия және радио хабарлары жөніндегі комитетінің председатель 1940 жылдың 22 июнінде жазған хатында айтқан жазбақшы болған «Литва қызы» деп аталатын поэмасы туралы айтып отыр. Баубек бүл арада 1939 жылдың 25 авгусынан 10 сентябріне дейін Шығыс Қазақстан облысында командировкада болғанын еске алып отыр. Жауға қарсы соғысар шақта әрбір жауынгер өздерінің рет сандарын, жақын туған-туысқандарының есімдерін, адрестерін жазып, әр кезде қалталарында болуға тиіс медальонға салуды айтып отыр. Баубек Бұлқышевтың өмірбаянына, әскери қызметіне байланысты кейбір мақалалардың авторлары (Ғ. Әбішев, Р. Ыдырысов, т. б.) «Баубек жау оғынан қаза болсам, мына адреске: «Москва, Кремль. Сталинге хабарлаңыздар», — деп жазған еді дейді. Бүл шындыққа үш қайнаса сорпасы қосылмайды. Қазіргі белгілі ақынымыз Диқан Әбілев сол кезде «Әдебиет майданы» журналының редакциясында қызмет істейтін. Әли деп сол кезде жұртшылыққа танымал болған, аталмыш журналда Диқанмен әріптес болған Есмәмбетов Әли деген жас ақынды айтып отыр. Баубек ұлы неміс ақыны, гуманист ойшысы Гетенің бүл сөздерін арада бір жарым жылдан аса уақыттан кейін, соғыстың ауыр кезеңінде жазған «Өмір мен өлім туралы» публицистикалық мақаласында еске алып, халық мәдениетін таптаған неміс фашистерін әшкерелеуге пайдаланады.

Баубек бұл арада Мұқанның әке-шешесінің жалғыз баласы екенін мегзеп отыр. «Балтық жағасында» атты өлеңі «Лениншіл жастың» 1940 жылғы октябрьдегі санында алғаш рет жарық керді. Бұл өлеңі сол кезде жарияланды ма, жоқ па, әзірше белгісіз. Соғыстан кейін «Жолаушы сыры» деген тақырыппен бірнеше рет жарияланды.

Ғазиз Әбішев көзі тірісінде Гуляның кім екенін ашып айтпады. Оның сырын Баубек «Алматылықтар» романында жазған. Осы жинақта жарияланып отырған Б. Сағындықовтың естелігіне жүгінсек: «Сақыш — дегені Құсайынова болу керек. Драматург Шахмет Құсайыновтың қарындасы, «Октябрь балаларында» әдеби қызметкер болып істеген. 1941 жылы Әли Есмәмбетовке тұрмысқа шықты, кейінде баладан қайтыс болды», — делінген. Әңгіме болып отырған «До зори» деп аталатын повесін де және басқаларын да жазбаған. Сабыр Шәріповтың белгілі «Юзи Иран» атты романының басты кейіпкерлерінің бірі. Осы жинақта жарияланып отырған «Сырымды ашсам деп едім дүниеге» деген елеңін айтып отыр. Сірә, Баубек А. С. Пушкиннің каторгадағы декабристердің хатына жазған өлең жауабын айтып отырған болу керек.

«Лениншіл жас» газетінде кеп жылдар бойы машинистка болған Мэриям Арыстанбекова туралы айтқан. Орыс графикасы негізінде жаңа қазақ алфавитіне көшу туралы Қазақ ССР Жоғарғы Советінің шешімі 1940 жылдың 10 ноябрінде қабылданды.

Москва түбіне қайтып оралғанын айтып отыр.

Б. Сағындықовтың естелігіне қарағанда, Хасен Сейілханов — жас жазушы, «Пионер» журналының жауапты секретарі, майданда қаза тапқан. Қара дүрсін жазылған «Алматылықтар» романының бірінші бөлімінін қолжазбасы туралы айтып отыр. Қызыл Армия неміс фашистеріне Москва түбінде соққы берген, 1941 жылдың 6 декабріндегі шабуылын айтып отыр. Кейіннен «Комсомольская правдаға» жіберілген, соның 1942 жылғы 1 майдағы санында жарияланған «Өмір мен өлім туралы» атты публицистикалық мақаласын айтып отыр. Баубек 303-армияның дербес инженерлік батальонының комсомол бюросының жауапты секретары болып тағайындалуына байланысты Горький қаласындағы Батыс майданның саяси бас басқармасына шақырылып, содан өзінің әскери бөліміне қайтып келе жатқанда осы хатты жазған.

«Өмір мен өлім туралы» мақаласы. «Шығыс ұлына хат» деген «Комсомольская правдада» жарияланбаған мақаласы жөнінде айтып отыр.

Дүйсенбек деген кім екенін әзірше анықтай алмадық.

Ақтанов Мұхамедияр — Баубекпен бірге «Лениншіл жас» газетінің редакциясында еңбек еткен журналист. Соғыс жылдарында да, соғыстан кейін де «С. Қ» - ның Көкшетау облысындағы меншікті тілшісі болған, елуінші жылдары қайтыс болды. Бұл «Заман біздікі, жастар!» атты мақаласы болу керек. Осы айтылып отырған орыс тіліндегі нұсқасы әзірше табылмай отыр. «Заман біздікі, жастар» мақаласының орыс тіліндегі нұсқасы туралы айтып отыр. «Өмір мен өлім туралы» мақаласының «Социалистік Қазақстанның» 1942 жылғы 23 июніндегі санында жарияланған аудармасын айтып отыр.

Бұл азаматтың кім екенін, тағдырын әзірше анықтай алмадық.

Асатов Серікбай Ерсентұлы 1912 жылы осы күнгі Жезқазған облысы, Жезді ауданының Аманкелді атындағы совхозының «Сарлық» бөлімшесінде туған. Совет Армиясы қатарына 1932 жылы өз еркімен барып, 1933 жылы ұшқыштар дайындайтын еліміздің бірінші әскери авиация мектебін бітірген. 1940 жылы жетінші алысқа ұшатын бомбылаушы авиация полкінің звено командирі ретінде ақ финдерге қарсы соғысқа қатынасып, «Жауынгерлік ерлігі үшін» медалімен наградталған. Ұлы Отан соғысының алғашқы күнінен бастап, 750-авпация полкінің эскадрильясы командирінің орынбасары, неміс фашистерімен күресте талай рет ерлік көрсеткен. 1941 жылдың 11 сентябрінде - ақ Қызыл Ту орденімен наградталған. Берлинді бомбылауға барған сапарында 1942 жылы 27 майда, өртенген самолетін жау әскерінің үстіне түсіріп, батырлықпен қаза тапқан (СССР Қорғаныс Министрлігінің 1971 жылдың 17 декабріндегі 130/4/5737 санды анықтамасынан және басқа деректерден).

Б. Бұлқышевтың бүл хаты әзірге табылмай отыр.

И. А. Асатова қазіргі кезде қызымен (Рита Серікбаевна Асатова), немересі Серікбаймен (атасының құрметіне солай атаған) Москва қаласында тұрады. Бізге жазған хаттарының бірінде «Б. Бұлқышев Ұлы Отан соғысы басталғанға дейін І - Москвалық пролетарлық мотоатқыштар дивизиясының құрамында әскери міндетін өтеп жүрген шақта үйімізде жиі болып тұрды, күйеуімді туған ағасындай сыйлайтын, мені де құрмет тұтатын. Серікбайдың қаза болғаны туралы хабарды естігенде бізге жұбаныш хат жазып, қолынан келетін бар көмегін көрсетуге дайын екенін білдіріп, Алматыға қоныс аударуға кеңес берген еді. Бірақ, біз кездейсоқ жәйттерге байланысты Қазақстан жеріне жете алмай қалдық та, соғыс жеңіспен аяқталғанша Чувашияда болдық», — дейді. (И. А. Асатованың 1971 жылғы 15 ноябрьдегі хатынан).

Омаров Есеби жөнінде сұрап отыр.

Марқұм Ғазиз Әбішевтің кезі тірісінде сұрастырғанымызда, ол: «Баубек Бұлқышевпен 1940 жылдың күзінде Москва түбінде қоштасып, айрылысқаннан кейін Ұлы Отан соғысы басталысымен арамыздағы хат алысу мүлдем үзілді де, тек неміс - фашист басқыншыларының беті қайтарылып, кейін қуыла бастаған шақта Қорғаныс Министрлігі арқылы досымның адресін тауып, оған алғаш хатымды жолдаған едім. Сол бір қысқа жазылған хатыма Баубектен соғыс басталған күннен бері басынан кешкен уақиғаларды толық баяндаған көлемді жауап хат алған едім. Өкінішке орай, қазіргі уақытта баға жетпес Баубектің бұл хаты менде жоқ», — деген еді. «Комсомольская правда» газетінің 1942 жылғы 1 майындағы санында жарық керген «Өмір мен өлім туралы» атты публицистикалық мақаласына байланысты оқырмандардан келген бір топ хатты Мұқан Иманжановқа жіберген, бірақ солардың тек үшеу-төртеуі ғана сақталған. Біздің байқауымызша, осы хаттардың негізгі бөлегі Баубектің творчествосына байланысты мақалалар, дипломдық жұмыстар жазамыз деп Мұқан Иманжановтан сұрап алған журналистер мен бұрынғы студент азаматтардың архивтерінде болу керек. 1942 жылғы 20 июльдегі хатымен жіберген «Заман біздікі, жастар!» атты мақаласын айтып отыр. Осы жинақта алғаш рет жарияланып отырған А. Елшібековтың естелігінде толығырақ баяндалған. Соны оқыңыз. «Комсомольская правданың» 1942 жылғы 23 августағы санында жарияланған «Тыңда, Кавказ!» атты публицистикалық мақаласын айтып отыр. Б. Бұлқышевтың бұл «Сапердың дзотты тапсыру кезінде жаяу әскерге жолдаған хаты» деген публицистикалық мақаласы Батыс майданның 10-армиясының «Бей врага!» деп аталатын қызыл әскер газетінің 1942 жылғы 23 августағы санында жарық көрген.

Б. Бұлқышевтың бұл әңгімесі, өкінішке орай, бүгінге дейін табылмай тур. С. Е. Асатовтың қаза болуына байланысты оның семьясы Алматыға көшіп келе қойса, көмек көрсетуді сұрап 1942 жылы 24 июльде жазған хатына байланысты айтылған сөздер.

Баубек қиын-қыстау кездегі жағдайды М. Иманжановқа хабарлауды өтінген. «Комсомольская правданың» 1942 жылғы 23 августағы санында жарияланған «Тыңда, Кавказ!» және «Социалистік Қазақстанның» сол жылғы 5 июльдегі санында басылған «Өмір мен елім туралы» мақалалары жөнінде жазып отыр.

Ш. Ермағамбетованың Б. Бұлқышевқа жазған бұл хаты табылмады. «Комсомольская правданың» 1942 жылғы 5 ноябрьдегі санында басылған. «Мен өмір сүргім келеді» деген публицистикалық мақаласы туралы жазып отыр. «Шығыс ұлына хат» деген мақаласымен бірге «Жүріп келе жатырмын», «Күн туды» және «Көз алдымда» атты өлеңдерін жіберген.

Өкінішке орай, бұл әңгімесі табылмай отыр.

Жанна — Б. Бұлқышевтың «Мен өмір сүргім келеді» деген публицистикалық мақаласының әдеби кейіпкері.

Бұл кездесу жөнінде А. Елшібековтың естелігінде толығырақ баяндалған. Батыс майданңың 10-Армиясы саяси бөлімі 1942 жылдың ноябрь айының орта кезінде Б. Бұлқышевты Әскери-саяси курстердің біріне оқуға жіберу жөнінде СССР Қорғаныс министрлігіне ұсыныс жасайды. Осыған байланысты Москваға шақырылып, Красково станциясы маңындағы әскери лагерьде бірнеше күн тұрады. Көп ұзамай Татар АССР -ының Мензелинск қаласындағы әскери саяси қызметкерлер дайындайтын төрт айлық курске оқуға жіберіледі.

Мензелинск қаласын айтып отыр.

Бұл жолдар оқырмандарда, «Баубек сары уайымға батқан азамат екен», — деген ұғым тудырмаса керек. Оның бүкіл өмір жолы, творчествосы болашаққа сенген, алға қойған мақсатына қалайда жететінін анық білген азаматтың бейнесі. Баубек бұл жерде творчествомен айналысатын уақыттың тапшылығына қынжылып жазып отыр. М. Иманжанов Б. Бұлқышевтың бүл тілегін орындап, 1942 жылдың декабріне дейін «Социалистік Қазақстанда» жарияланған мақалаларын жиып Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасына табыс еткен. Бұл «Заман біздікі» атты жинақ 1943 жылдың аяқ шенінде Ғ. Мүсіреповтың «Екі ауыз сез» деген алғы сөзімен жарық көрді. Марқұм Ғазиз Әбішевтың айтуынша, Б. Бұлқышевты Батыс майданының «Красноармейская правда» газетінің редакциясына кызметке алу, я алмау мәселесін шешуде редактордың орынбасары Әнуарбек Меңдібаев деген азамат құптамаған. Бұл азаматтың Қостанай қаласында тұратынын анықтап, Б. Бұлқышев туралы не білетіні жөнінде жазып жіберуді үш-төрт рет өтіндік, жауап бермеді. Б. Бұлқышевтың бұл елеңі «О, ерлер - ау, ерлер - ау!» деген тақырыппен «Социалистік Қазақстанның» 1942 жылдың 5 декабріндегі санында алғаш рет жарияланды. Көп жылдар республикалық газет-журналдар редакцияларында, баспаларда еңбек еткен, ал қазір пенсияға шыққан Мағира Жамантаеваны атап отыр. Алматыда тұрады. Асқар Тоқмағамбетов осы хат жазылған шақта «Социалистік Қазақстан» газеті редакциясының әдебиет бөлімінің меңгерушісі, ал Мұқан Имашқанов осы бөлімнің әдеби қызметкері болатын.

Белгібайдың кім екенін анықтай алмадық.

Б. Бұлқышев осы шақта оқып жүрген әскери-саяси курстардың тыңдаушылары жергілікті партия - совет органдарының саяси - үгіт, түрлі"шаруашылық - ұйымдастыру жұмыстарын жүргізу үшін қысқа мерзімді командировкаға жіберіліп отырған. Татарстан облыстық және Мензелинск аудандық партия архивтерінде Б. Бұлқышевтың қай колхозда болғаны, қандай нақты жұмыстар атқарғаны жөнінде ешқандай дерек сақталмаған. Мұндай деректің аталмыш курстардың СССР Қорғаныс министрлігінің Орталық архивінде сақталып отырған 1941-1944 жылдардағы материалдары арасынан табылып қалуы мүмкін. Б. Бұлқышев бүл хаттарды «Комсомольская правда» газетінің редакциясына жіберген (1943 жылғы 28 февральдағы хатын қараңыз), бірақ солардың тек үш - төртеуінің түп нұсқалары ғана ВЛКСМ - ның Орталық архивінде сақталып отыр. Әскери-саяси курсты бітіргеннен кейін Б. Бұлқышевты Орталық майданның саяси басқармасының қарамағына жіберген.

Евдокияның кім екенін анықтай алмадық.

Б. Бұлқышев Қызыл Армия қатарына Алматыдан 1940 жылдың бірінші мартында аттанған. Мұнда Алматыда кызмет істеп жүрген шақта танысып, 1938 жылдың жазынан 1940 жылдың мартына дейін жиі кездесіп, жақын араласқан ақын-жазушылар Әли Есмамбетов, Қапан Сатыбалдин және Дихан Әбілов туралы сұрастырып отыр. Осы күні Республикалық телевизия және радио хабарын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетінің председателі Камал Сейітжанұлы Смаилов жөнінде айтып отыр. Горький қаласына орналасқан Орталық майданның саяси басқармасының қарамағына келген. Көп ұзамай мұның жолдамасымен сол майданның 170-атқыштар дивизиясының 391-атқыштар полкінің рота командирінің саяси жұмыстар жүргізетін орынбасары ретінде алғы шепке аттанған. Бұл уақыт Орталық майданның әскери құрамалары аты шулы Курск шайкасына әзірленіп жатқан кез болатын. Бірақ СССР Қорғаныс министрлігінің рота, батальон командирінің саяси жетекшінің орынбасарларын қысқартып, оларды командирлер етіп кайта дайындау жөніндегі бұйрығына сай Баубек 1943 жылдың июнь айында Москва маңында орналасқан бірінші жеке инженерлік оқу бригадасына жіберілгендіктен Курск түбіндегі шайқасқа қатыса алмады. Б. Бұлқышев бірінші жеке инженерлік оқу бригадасында 1943 жылдың 20 июнінен бастап оқыған. Б. Бұлқышевтың ана тілінде жазып жіберген бұл публицистикалық мақаласы «Социалистік Қазақстанның» 1943 жылғы 19 октябрьдегі санында жарияланды. Кейіннен Б. Бұлқышев мұны өзі орыс тіліне аударып, толықтырып «Думы над старой картой» «Көнетоз картаға үңілгенде туған ойлар» деген тақырыппен «Комсомольская правдаға» жібереді. Бұл 1943 жылғы 12 декабрьдегі санында жарық көрді. Б. Бұлқышев бұл арада «Комсомольская правданың» 1942 жылғы 5 ноябрьдегі санында басылған «Мен өмір сүргім келеді» деген публицистикалық мақаласы туралы айтып отырса керек. Демек, ол бұл мақаласының «Социалистік Қазақстан» газетінің сол жылғы 29 ноябрьдегі санында Ғ. Мүсіреповтың аударуымен жарияланғанын осы хатын жазғанға дейін білмеген болу керек. Әйтпесе «Комсомольская правдада» одан кейін жарияланған басқа мақаласы болса, біз әлдеқашан тапқан болар едік. Бұл арада кезінде «Комсомольская правдаға» жіберіліп, онда жарияланбаған, бірақ соның архивінде сақталған «Қымбатты украин қызы» деген мақаласын айтып отыр.

Соңғы кезге дейін М. Иманжановтың жұбайы Р. Рүстембекованың куәлігіне сай, Б. Бұлқышевтың бұл әңгімесін Мұқан «Казахстанская правдадан» алған. «Диплом жұмысына пайдаланайын» деп сұраған КазПИ - ді бітіруші Карабалина деген студенткаға берген екен, ол қайтармай қойыпты деп топшылаушы едік. Кейінгі деректер мұның растығына күмән тудырады. Сірә, Б. Бұлқышевтың бұл әңгімесі кезінде «Казправдадан» алынбаған болу керек те, газет редакциясы Москвада ұзақ жылдар бойы тұрақты жұмыс істеген «Совет жастары Ұлы Отан соғысы жылдарында» атты кермеге жіберіп қоюы ықтимал.

Ғ. Әбішев. Жауынгер журналист. «Социалистік Қазақстан» 1943. 5 май. Кезінде «Лениншіл жас» және «Октябрь балалары» газеттерінде бірге кызмет істеген Қанапия Мұстафа, Жағыпар Мұхамеджанов, Үміт Балқашев сынды замандастары туралы айтып отыр. Б. Бұлқышев бірінші жеке инженерлік оқу бригадасына келген алғашқы күннен-ақ: «Мен Қызыл Армия қатарына алынған 1940 жылдың мартынан бері сапермін, взвод, саяси жетекшісінің орынбасары, батальон комсомол ұйымының секретары болып жүргенде де бұл істен қол үзгенім жоқ. Әскери-саяси курстарды бітірген соң да маған сапер жұмысын қайтадан оқып, игерудің қажеті жоқ. Осы себепті мені инженерлік бригададағы оқудан босатып, майданның алдынғы шебінде жаумен шайқасқан әскери бөлімге жіберуіңізді өтінемін», — деп бригада, Орталық майдан командованиясына бірнеше рет рапорт жазады. Бұлардан еш нәтиже шықпаған соң, СССР Қорғаныс министрлігіне арыз жазады. Міне, осыдан кейін ғана Баубек Бұлқышев саперлер взводының командирі ретінде 394-атқыштар дивизиясының 810- атқыштар полкіне жіберіледі. Осы әскери бөлім Днепр өзенінен өтіп, жауды Қырымға қарай қууға дайындалып жатқан шақта 1943 жылдың октябрь айынын орта шенінде барып қосылады. Баубектің сырқаттанып қалғаны туралы жинақта дәрігердің анықтамасы беріліп отыр. «Комсомольская .правда» газетінің 1943 жылғы 12 декабріндегі санында жарияланған «Көнетоз картаға үңілгенде туған ойлар» деген публицистикалық мақаласы туралы айтып отыр. Бұл кезде Қапан Сатыбалдин белгілі жазушымыз Әбу Серсенбаевпен бірге 3-Украин майданының «Совет жауынгері» атты қызыл әскер газетінің редакциясында қызмет ететін. Әбу Сәрсенбаев пен Қ. Сатыбалдин қаншама күш салса да, Б. Бұлқышевты майдандық газеттің редакциясына дер кезінде қызметке ауыстыра алмаған. Есімдері аталған азаматтардың кімдер екенін, қандай ерлік көрсеткендерін әзірше анықтай алмай отырмыз. Қазақ тілінде жазып, «Социалистік Қазақстан» газетінің 1943 жылғы.19 ноябрьдегі санында жариялаған мақаласы. Совет Армиясы қатарында бірге болған орыс жолдастары Баубекті осылай атайтын. Степурин Н. В. Баубек Бұлқышевтың қосшысы (денщик) болған, кейіннен әскери училищеде оқып, офицерлік атақ алып, взвод командиріне дейін өскен, жаумен болған шайқас кезінде ерлікпен қаза тапқан.

(«КОМСОМОЛЬСКАЯ ПРАВДА» ГАЗЕТІ РЕДАКЦИЯСЫ ЖӘНЕ ГАЗЕТ ОҚЫРМАНДАРЫМЕН АЛЫСҚАН ХАТТАРЫ, ХАТ АВТОРЛАРЫ ЖӨНІНДЕ АНЫҚТАМАЛАР, БІРҚАТАРЫНЫҢ ЕСТЕЛІКТЕРІ)

Жинақтың бұл бөлімінде жарияланып отырған материалдарды іздеп, жинау және зерттеу ісін аса құрметті Юрий Александрович Жуковтан сұрау салған хатымызға қайтарған жауабынан кейін бір ізбен бір бағытта жүргізе бастаған едік.

«Құрметті Асқаров жолдас!

Баубек Бұлқышевтың есімі шынында да маған белгілі. Соғыс жылдарында мен «Комсомольская правда» газетінде жұмыс істедім және ол майданнан жіберіп тұрған хаттар біздің назарымызды бірден аударып отырды. Егер, ұмытпасам, бұл Сталинград үшін қиян-кескі соғыс болып жатқан кез болатын. Баубек Бұлқышевтың фашизмге деген лаулаған ашу-ызаға, өшпенділікке және жеңіске жету жолында қайыспас жігерге толы хаттарына газетіміздің беттерінде бірден орын беріліп тұрды. Бүл хаттар оқырмандардың назарын ерекше аударды. Майданнан және тылдан соларға үн қосқан көп хаттар келді. «Комсомольская правданың» сол кездегі архиві сақталмады, барлық хаттар «Комсомол Ұлы Отан соғысында» атты көрменің қорына өткізілген еді. Кейін, көрме жабылған кезде, бұл қор жоғалған болып шықты. Оны іздеп таба алмадық. Әлбетте бұған енді өкініш білдіру ғана қалды. Баубек Бұлқышевтың тағдыры қандай болғанын білмеймін. Бірақ онымен кездейсоқ басталған хат алысу, солайша күрт үзілгені көмескілеу болса да әлі есімде. Баубек туралы деректі фильм жасаудағы жұмысыңыздың жемісті болуына тілектеспін.

Оқырмандарға ұсынылған Баубек Бұлқышевтың «Комсомольская правда» газетінің редакциясымен алысқан хаттары, жарық көрген мақала - очерктеріне үн қатқан газет оқырмандарының хаттары негізінен ВЛКСМ - ның Орталық архивінің көп жылдар бойы үнсіз жатқан қоры, марқұм Мұқан Иманжановтың тарих ғылымдарының докторы Ғазиз Әбішевтің жеке архивтерінен табылды. Бұлар бұған дейін толық күйінде еш жерде жарияланған емес. Тек кейбіреулерінен қысқа-қысқа үзінділер «Лениншіл жас», «Ленинская смена» газеттерінде, кейбір жинақтарда 60-70 жылдары жарық көрген болатын. Газет оқырмандары мақала, очерктеріне байланысты Баубекке жазған, осында жарияланып отырған хаттардың авторларын іздеп табу көп жыл уақытымызды алған үлкен енбекті талап етті. Солардың тек біреуін ғана таба алмадық. Қалғандарымен хат алысып, жүзбе-жүз кездескенімізге, Баубек және оның творчествосы туралы естеліктерінің қолымызға тигеніне шексіз қуаныштымыз. Бұлар да осы бөлімде мүмкіндігінше толық күйінде жарық керіп отыр.

Құрастырушы.

Баубек Бұлқышевтың «Комсомольская правда» газетінің редакциясына 1942 жылдың 10 апрелінде жолдаған хаты

Редактор жолдас!

Бүл мақаланы жазған — мен — қазақпын. Оқып отырып байқаған шығарсыз, езімнің ана тілімде әлдеқайда тәуір жазған болар едім. Қарулас жолдастарыма оқып беру қажет болғандықтан, орыс тіліне аудардым. Бұлар менің тікелей оқырмандарым ғой. Кей кезде олар менен көбірек жазуымды талап етеді. Осыған орай мен қазіргі уақытта «Алматылықтар» деген трилогия жазып жүрмін. Онда Ұлы Отан соғысына қатысушы, біздің жас казак жігіттері бейнеленеді, басты кейіпкерім — 20 жасар жауынгер жігіт. Мұны «Менің кейіпкерімнің жазбалары» деп атағым келіп еді, бірақ мен сияқты кішігірім адамға асық айтылған сөз болар деп «Майдангер жас қазақтың жазбалары» деуді жөн көрдім. Мақаламның ана тіліндегі түп нұсқасын жіберейін деп ойлап едім, бірақ орыс тіліндегі аудармамнан да жәнe тартпассыздар деп, көп кемшіліктері бола тұрса да біздің әскери бөлімше жастарының «Комсомольская правдаға» жіберіңіз деген кеңестеріне сай сіздерге жолдап отырмын. Орыс тілі қиындау, сонымен бірге тамаша тіл, оны нашар білетін адамға барлық сездері әдемі көрінеді. Менің жазбаларымды оқыған кезде осы жәйттерді ескерерсіздер деп ойлаймын. Островскийдің кітабын оқығанмын, ол да, онымен қатар өмір сүріп, ержеткен біздер де онша сауатты емес едік. Демек, біз өзіміздің жастар газеті «Комсомольская правдаға» майдандық заметкаларымызды жіберуді ұят көрмейміз.

Сіз бізге тамаша хат жолдадыңыз. Оны аударған кезде жіберілген бірер кемшілікті түзетіп сол күйінде толық басамыз. Бізге жиі-жиі жазып тұрыңыз. Өзіңіз туралы, соғысқа дейін кім болып жұмыс істедіңіз, қалайша жаумен шайқасып жүрсіз, міне, осылар туралы бізге толығырақ айтып беріңіз.

Құрметті Бұлқышев жолдас!

Сіздің «Өлім мен өмір туралы» мақалаңызға орай редакцияға келген хаттың көшірмесін жіберіп отырмыз. Ең жақсы ізгі тілектерімізді білдіреміз және сізден алғашқы осындай жаңа қызғылықты хаттар күтеміз. Сәлеммен

Баубек Бұлқышевтың «Комсомольская правда» газетінің 1942 жылдың 1 майында басылған жазбаларына үн қосу (Отклик)

Қымбатты Баубек! Сіздің жазбаларыңызды жау оғынан жараланып елге оралған сіз сияқты саяси жетекшінің орынбасары болған ағам Нұрғалиевпен бірге оқып, талқыладық. Сол сәтте менің кез алдыма Украина жерінің тамаша көріністері, бұларды бұзған, қиратқан көргенсіз дөрекі фрицтер, жауға оқ жаудырған біздің артиллеристер елестеп, жауынгер қызыл әскерлердің ызбарлы даусы, атылған оқтардың гуілі, соғысқан қылыштардың ащы дыбысы естілді... қаһарлы «Ура» айналаны жаңғыртты. Жау қаша жөнелді, фрицтер шабуылға төтеп бере алмай, табандарын жарқыратты. Міне, сол бір минуттарда шайқас болған жерден жүз метрдей қашықтықта ауыр жараланған қызыл әскер күш жиып, бойын көтеріп, алға басқан жолдастарына қарап күлімсіреді... Ол бұл арада шайқас болып жатқанын, тіпті өзінің ауыр жараланғанын ұмытты. Оның езу тартқаны қандай сүйкімді десеңізші! Бір сәтте Совет адамын мұндай қуанышқа бөлендірген жеңіс, иә, жеңіс! — қой деп жүрегім лүпілдеді. Мен өзім мұндай шайқасқа қатысқан да, жау бомбылары астында қалған да жоқпын. Жау орнатқан оккупациялық тәртіпті керген де емеспін. Көз алдымда қос украиндық, белорустық құрдастарымның туған жерлерінде жаумен алысып жатқаны тұрды анық. Олар — партизандар! Осындай атаққа ие болу қандай мақтаныш дедім мен. Булар партизандар отрядының барлаушылары, қызыл армия бөлімдерімен байланыс жасауға бара жатыр... Әттең, мына жол үстінде далбаса фриц жас партизанның нақ жүрегіне винтовкасын көздеуін қарашы! Оған бала өмірі тук те емес қой. Бір сәтте құлақ, жарған оқ та ұшты. Еңгезердей фриц «Жеңіске» жеттім деп қуанышқа бөленгендей болды. Бірақ менің құрдасым — партизан бір ауыз тіл қатуға шамасы келмей өлді. Оның жолдасы мергендікпен жауызды сұлқ еткізді... Иә, інісі ағасы үшін, баласы әкесі үшін, қарулас жауынгер әріптесі үшін кек алу — біздің ғана ұранымыз. Совет адамдарының ызбарлы ашуы, міне, осындай. Баубек аға, сіздің жазбаларыңызда совет жауынгерінің өмірі мен өлімі туралы айтылады. Мен соларды оқығаннан кейін, біздер үшін жауынгердің тіршілігі — қуаныш, өлімі — ашу-ыза тудырады, бірақ игілікті іс жолында оның жанын құрбан етуі ерлік деген тұжырым жасадым. Жасыратыны жоқ, бұрын өмір — жарқын дүние, ал өлім — қара түнек сияқты көрінетін еді. Сіздің жазбаларыңызды оқи отырып, бұл ойымның қате екенін түсіндім: өмірден де артық өлім, өлімнен де жаман өмір бар екен. Бит талаған топас, қорқақ фрицтің өмірі өмір ме? Мен де сіз сияқты туған халқымды мақтаныш тұтам, қауіпті кезең туғанда менің халқым мың, миллиондаған ұлдары Қызыл астанамыз бен Ленин қаласын қорғау үшін берік қамал болып сапта тұрды. Менің миллиондаған ағаларым, апаларым мен әкелерім бүкіл халықтық іске қосылып, қанды жорыққа аттанды. Біздің халқымыз ерлік даңқы бүкіл жер шарына тараған 28 гвардияшыл батырды өсіргенін жақсы сезінемін. Мен он алтыдамын. Тылда мендейлер әлі де көп. Ағалар, қам жемеңіздер, батыл болыңыздар, саптан шыға қалсаңыздар жаумен шайқаса беретін .сенімді орынбасарларыңыз бар. Өмірімізді сарп' етсек те сіздердің даңқтарыңыздың үнін өшірмейміз. Біздің балалық, сіздің жастық шағыңызды Гитлер тартып ала алмайды. Ол 1942 жылы - ақ орыстың шексіз кең даласында моласын табады. Қайталап айтамын, осы бір мың тоғыз жүз қырық екінші жылы жаудың бетін күрт қайтарамыз деп сенемін... Сәлем сізге, Баубек аға! Маған хатты «Комсомольская правда» арқылы, не мына адреске: Казак, ССР-Ы, Ақмола облысы, Еңбекшілдер ауданы, Казгородок селосы, Комсомольская көшесі, сегізінші үй деп жазыңыз.

Құрметті Бұлқышев жолдас!

Біз тағы да сіздің атыңызға хат алдық, соны жіберіп отырмыз. Мақалаңыздың жастар жүрегінде қаншама ыстық патриоттық сезім тудырғанын өзіңіз көріп отырсыз. Оны сіздің достарыңыз — Совет Одағының барлық комсомолецтері оқыды. Мақалаңыздың оқырмандар назарын мол аударғанына өте қуаныштымыз және ол бұған сөз жоқ тұрады.

Қымбатты жауынгер!

Сенің «Майдандағы жас қазақтың өмір мен өлім туралы жазбалары» атты мақалаңды оқыған кезде менің ойыма: «Егер қолыма автомат ұстап, жарылған зеңбірек оқтарының астында сенімен бірге фрицтерге. қарсы оқталып тұрсам, мен қандай бақытты болар едім», — деген қиял келді.

Бірақ екеуміздің арманымыз бен өмірге деген құштарлығымыз, ен. бастысы, біздің болашақ бауырластығымыз, фашистерге өлтіре соққы беруге бағытталған ісіміз, тек Совет елінің ұлдары мен қыздары ғана өмір сүре алатын нағыз өмірге талпынуымыз бірдей... Мен сені ұлы Гетенің отанында туған жыртқыш хайуандарды соншама жек кере білетінің үшін сүйемін. Ал, егер жауынгер сапынан шығатын күн туа қалса, мен өзім сенің орныңды басуға әзірмін.

Матвеевка селосы, Чкалов облысы , Матвеев ауданы. Аудандық, «Поленинскому пути» газетінің редакциясы. Дубинаға деңіз.

(Е. Дубина-Голованеваның естелігінен) Ұлы Отан соғысы басталған күннен бері көп уақыт өтті. Бірақ сол жылдар біздің есімізден еш уақытта кетпек емес. Әсіресе майданның алғы шебінде жүргендердің, жау күйреткен халық шаруашылығын қайта қалыпқа келтіруде талай қиыншылықтарды басынан кешіргендердің есінде мәңгі қалады. Осы соғыстың халқымызға зор зардап шектіріп, қайғы-қасірет әкелгенін мына біздерден естіген жас буындар да ұмытпақ емес. Баубек бізді терең ойландырып, советтік патриотизм сезімін оятуға айтарлық үлес қосқан бір мақаласында: «Адам — дүниеге жай ғана келіп кетпейді, ол өзінің орнын басатын буындарға рухани мұра қалдырады», — деп жазған болатын. Мен соғыс жылдарында Орынбор облысы, Матвеев аудандық газеттің редакциясында еңбек ете жүріп майданда не болып жатқаны туралы газеттерде басылған мақалаларды үзбей оқушы едім. 1942 жылдың май айында «Комсомольская правдада» жарық көрген «Өмір мен өлім туралы. Майдангер жас қазақтың жазбалары», атты публицистикалық мақаласын оқығанымда бойымды билеген алғашқы әсердің күшін мен асқан қаламгер бола қалған шақта да сөзбен жеткізе алмас едім. Мұны тек жүрегінде қуаныш пен қасірет сезімі қатар жүрген адамның ғана рухани сезінуі мүмкін. Қазіргі кезде бұл қарама-қарсы екі сезімнің бір кеудеде қатар тұруы ете сирек кездеседі. Ал соғыс жылдары бұл екі сезім көптеген совет адамдарының жүрегінде қатар жүрді. Отан үшін шайқастарда адамдарымыз оққа ұшты — бұл бүкіл халқымыздың қасіреті, жақын адамымыз қаза болса — бұл жеке басымызға түскен қайғы-қасірет болды. Сол шайқастар нәтижесінде бір қала не бір деревня жаудан азат етілсе жалпы да, жеке де қуанышқа бөленіп жүрдік. Баубектің мақаласын оқи бастағаннан-ақ өксіп - өксіп жыладым. Сай-сүйегім сырқырай жыладым. Сол мезетте майданда жүрген аға-інілерім еске түсті. 1941 жылдың авгусында 18-ге тола қоймаған бауырым Николайды армия қатарына шығарып салғанымыз көз алдыма елестеді. Ол сол шақта орта мектепті жана ғана бітірсе де, Қызыл Армия қатарына белін бекем буып, «Сендер жыламаңдар, жыласаңдар қатты ренжимін» деп, жұбаныш айтып, көз алдымызда есейіп аттанған еді... Мен Баубектің мақаласын газетіміздің кезекті санын бастырып жатқан шақта, түнде оқыған едім. Мен жылай бастаған кезде қасымдағы редакция қызметкерлері мен типография жүмысшылары абыржып қалды. «Газеттен бауырлары жайлы суық, хабар оқыған шығар», — Деп ойлаған болу керек. «Не болып қалды? Қандай хабар оқыдың?» — деп мені жұбата бастады. Мен сонда Баубектің мақаласын нұсқап, «осыны оқып шығыңдар» дегеннен басқа ештеңе айта алмадым. Келесі күні оны редакция коллективі түгел жиналып оқыдық. Сол мезеттен бастап көптеген құрбыларыма оқыттым, және селолық комсомол комитеттерімен телефон арқылы байланысып, Баубектің мақаласын ауылдық жерде коллектив болып оқуды ұйымдастыру қажет екенін хабарладым. Баубектің «Комсомольская правдада» жарық көрген осы алғашқы мақаласының езі шынайылығымен жүрегімді. елжіретіп, жанымды тебірентті. Оның ерекшелігі тек майданда жүрген журналист қана емес, сонымен катар қару-жарақпен де, өткір айбынды сөзбен де жауды мерт қылатын майдангер солдаттың жазуы болатын. Баубектің өмірге деген махаббаты және сол үшін аянбай күресетіні осы мақаласынан - ақ аян болды. Ол, шынында, терең ойлана білетін және ыстық жүрегімен, жалынды сөзімен басқалардың жүрек қылын шерте білетін дала қыраны, ер жүрек жауынгер екеніне бірден көзіміз жетті. Турасын айтсам, Баубекті мен де, менің сол кездегі құрбы-құрдастарымның бәрі де — Горькийдің Данкосының жүрегі бар талантты жас екен деуші едік. Бұлай деудің өзі үлкен қуаныш. Мен оның мақалаларын оқи отырып: «Баубектей жауынгерлері бар армияны ешкім жеңе алмайды, бүл армия фашистердің, сөз жоқ, тас-талқанын шығарады», — деп терең ойға бататынмын. Соғыстың нағыз ауыр кезеңдерінің. бірі сол 1942 жыл болғаны бәріміздің есімізде. Баубектің мақалалары біздің көп ұлтты халқымызға, біздің жастарымызға деген мақтаныш сезімін қуатты күшке айналдырып, соғыс біздің жеңісімізбен бітеді деген сезімімізді тереңдете түсті... Иә, өткен соғыс біздің Коммунистік партиямыз жүзеге асырып келе жатқан Лениндік ұлт саясатының данышпандығын, шыншылдығын паш етті. Біздің халқымыздың достығы, бауырластығы бұрынғыдан да нығайды. Орасан қауіпті жылдарда біздің халқымыз біртұтас күшке айналып, ол тұтастық — жеңістің кепілі болды. Бұл туралы Баубек өте дәл, әрі жақсы жазды. Соғыстың қаншама адамның өмірін жойғанын ойласам, жүрегім қанға толады. Өзінің рухани және творчестволық талантын аша алмаған қаншама жастардың опат болғаны еске түссе, фашистерге лағнет айтатынмын. Баубектің хатына мықты жауап бермекші болып мен өзімнің төрт құрбыммен майданға өз еркімізбен баруға тілек білдірдік. Төртеуміз соғыстың әлегінен Украинадан кешіп келген қыздар болсақ, бесіншіміз жергілікті жердің байырғы тұрғыны болатын. Әскери комиссариат төртеуіміздің арызымызды қабылдады, газетте істейтініме байланысты маған аудандық партия комитетінін рұқсатын алып кел деген нұсқау берілді. Өкінішке орай, аудандық партия комитеті рұқсат етпеді. Аупартком хатшысы Рачков жолдас: «Сіз қазіргі таңда майданда болудан гөрі осы жерде қажетсіз. Редакцияңызға барып, жұмыс істеңіз», — деді. Баубек қазақ халқының ұлы еді. Ол барлық совет халықтарының бақытты өмірі үшін жанын пида еткен интернационалист еді, ол Октябрь елінің ұлы болатын. Баубек «Комсомольская правдаға» аз жазса да, саз жазды. Оның мақалалары біз оқып жүрген мақалалардың ішіндегі ең татымдысы, саяси қоғамдық мәні тереңі дер едім. Оның хаттарынан фашист зұлымдар таптаған Украинаны, менің туған халқымның қаны төгілген Украина жерін көргенін, сүйгенін, оны жаудан босату үшін күресіп жүргені айқын көрінеді. Егер ол бүгінгі Украинаны көрсе, оның қуатты индустриясын, тамаша табиғатын, кен байлығын, жер байлығын, алып Днепрдің көгілдір суларын көрсе қандай зор қуанышқа бөленген болар еді! Баубектің хаттарын бүгінде толғанбай оқу мүмкін емес. Бұларда өмірге құштарлық, жауға өшпенділік, жеңіске сенімді адамның сезіміне толы болатын. Осындай асыл мұраны поэзия мен барлық әсемдікті сүйген, өзінің ой-арманы мен ізгі ниетін адам жүрегіне жеткізе білетін Баубектей жігіттер ғана қалдыра алады. Оны жарқын болашақ күткен еді.

Менің алғашқы мақалама байланысты «Комсомолка» оқырмандарының редакция арқылы жіберіп жатқан хаттарын алып жатырмын. Рахмет, сізге! Қазақстаннан да бірнеше хат алдым. Бұлар да казак тіліне аударып «Социалистік Қазақстан» газетінде , ал қырғыздар қырғыз тілінде өз газетінің осы жылғы 31 майындағы санында басылғаны туралы хабарлайды. Осы хатыммен бірге сізге жаңа мақала жіберіп отырмын . Біздің республикалық газеттің редакциясы материал сұрап өтініш еткендіктен, осы мақаламды машинкаға бастырып, мына адреске салып жіберуіңізді сұраймын. Қазақ ССР-Ы, Алматы қаласы, Карл Маркс көшесі, 43, «Социалистік Қазақстан» газетінің редакциясы, Иманжанов Мұқанға деңіз. Егер оны өз газеттеріңізде жариялау керек деп тапсаңыздар, Алматыға жібермей-ақ қоюларыңызға болады. Біздің сүйікті жастар газетінің редакциясында бірге қызмет ететін өзіңіздің. барлық жолдастарыңызға менен майдандық сәлем айтыңыз. Әзірше сау болыңыз.

Айтпақшы, бұған дейін сізге екі хат жіберген едім . Олар сізге жетті ме, жоқ па, білмеймін, жауап күтемін.

Сіздің «Өмір мен өлім туралы» мақалаңызға жауап ретінде Отанымыздың патриоттарынан ете көп хаттар келуде. Сізге солардың бірін тағы да жіберіп отырмыз.

Сіздердің 1 майдағы 102-санды газетіңіздің үшінші бетінде жарияланған майдангер жас қазақтың «Өмір мен өлім туралы» жазбаларын оқып шықтым. Менің шексіз ізгі алғысымды және оның тамаша істерінде, сондай-ақ жаумен күресте жеңіске жету жолында денсаулығы әр кезде жақсы болуына тілектестігімді жеткізуді өтінемін. Құрметті жолдастар! Мақаласын оқыған саяси жетекшінің орынбасары Батыс майданнан қазіргі кезде менің семьям біздің жауынгерлерді: «Гитлершілдердің үстемдігінен тезірек құтқарыңдар»,— деп күтіп отырған майданнан жазған. Бұл — Смоленск қаласы. Мен туып.. өскен, мені тәрбиелеген, маған бақыт берген, маған өмір берген — қала. Мен енді Бұлқышев жолдасқа шексіз алғысымды баяндайтын сөз таба алатын емеспін. Баубек айтқандай, тек «Өмір, я жеңіс!» деген ұран ғана бар. Бізге өмір сүруге, енбек етуге, Отанын сүюге теңдесі жоқ праволар берілген. Менің туыстарымды тезірек жаудан босатса екен. Жаумен бәріміз бірге күресеміз. Ол Батыста, ал мен Оңтүстік батыста жауды аямай соққылайық деген тілегімді жеткізсеңіздер. Сіздерден менің осы хатымды газет арқылы, я ,тікелей өзіне салып жіберуді көп-көп сұраймын. Оның адресін жазып жіберіңіздер.

Сізге «Өмір мен өлім туралы» мақалаңызға байланысты редакцияға келіп түскен тағы бір хатты жіберіп отырмыз.

Мен «Комсомольская правдада» «Өмір мен өлім туралы» майдангер жас қазақтың жазбаларын оқыдым да жас жауынгер қазаққа хат жазып жіберуді жөн кердім. Бірақ, мен оның адресін білмеймін, осы себепті сіздерден менің ашық хатымды «Комсомольская правдада» жариялауыңызды қатты өтінемін. Саламатсыз ба, жаным Баубек Бұлқышев! Өзіңді, ағам ретінде Баубек деп атауыма, «сен, саған» деуіме рұқсат ет. Бұған сен өкпелеме. Қазіргі кезде, шынында да, біздің бәріміз аса жақын, туысқан адамдармыз ғой. Бізді Отан анамыз осылай тәрбиелеп өсірдік. Қымбатты Баубек, сен тек өзін, өзіңнің сезімдерің мен ойларың туралы ғана емес, жүз мыңдаған совет елінің қыздары мен ұлдары туралы, солардың бүгінгі күні жүректерін билеген жауға деген ыза-кек, патриоттық сезімдері туралы да жазып отырсың. Иә, біз өмірді мақтаныш етеміз, шынында да ол адамдағы ең қымбат дүние ғой. «И ее нужно прожить так, чтобы не было мучительно больно за бесцельно прожитые годы». Николай Островский осылай деген еді, біз де солай дейміз. Жоқ өткен өмірімізге көз салсақ бізде қиналатын, ұялатын жәйт жоқ. Жерді басқан қара түтінге, үздіксіз жарылған зеңбірек оқтарына бас имей, жарқын болашаққа жететінімізге күмән жоқ. Мен — белорус қызымын. Қазіргі кезде Қырғызстанда тұрамын, осында жұмыс істеймін. Менің ата-анам мен жақын адамдарым — соғыс өртінен лаулап жанған Белоруссия мен Украинада. Қаныпезер фашистердің соларды қалайша қорлап, азапқа салып жатқандарын есіме түсірсем, менің жүрегім қанға толады. Қазір мен он тоғыздамын. Орта мектепті соғыс басталар алдында бітірдім. Мен сен сияқты инженер де, мұғалім де, тіпті барлық мамандықтың да иесі болуды. арман еткен едім. Бірақ қандыбалақ Гитлер біздің жастық өмірімізді, бақытымызды және махаббатымызды құртқысы келді. Ол бұл мақсатына жете алмайды! Тізе бүгіп өмір сүргеннен, тік тұрып соғыста өлген артық. Соғыс кезінде мен партия қатарына кірдім, санитарлық кезекшінің мамандығын меңгердім, ал қазір Отанымды қорғауға күнбе-күн, жан-жақты дайын түру үшін байланысшының мамандығын үйреніп жүрмін... Жаудан азат етілген Белоруссия мен Украина үстінде ал Қызыл ту желбірейтін күн қашық емес. Сол күні орыс пен қазақ, украин мен қырғыз құшақтасып, шексіз қуанышқа бөленетіні сөзсіз. Қымбатты Баубек! Қарапайым совет қызының Отанға деген сүйіспеншілік ар - күшімен, жастығымен саған және сенің жолдастарыңа былай дер едім: «Опасыз жауды патрондарыңды аямай құрта беріңдер, ал біз — сіздерге патрондар мен зеңбірек оқтарын қанша болса, сонша жеткіземіз. Қарапайым совет адамдары естерінде қаларлықтай бойы битке толы фашистерге күндіз де, түнде де тыным бермеңдер». Жеңіс сағаты жақын. Барлық жауынгерлерге, командирлерге, саяси қызметкерлерге ыстық комсомолдық сәлемімді жеткізіңіз.

(И. Р. Грищенко-Попованың құрастырушыға жазған хаты) 1941 жылдың июнь айының 21-інен 22-не қараған кеште оныншы класты бітірушілер кеші болды. Таң ата соғыс басталғанын естідік те Сүлікті ауданы арқылы өтетін үлкен Шу каналының құрылысында болған митингіге бардық. Алдыңда соншама бақытты даңғыл жолдар ашылған шақта, айналаңды бірден қара түнек басқанына сене қою киын еді. Мен Фрунзе қаласындағы медицина институтының қабылдау сынағынан табысты өттім, бірақ соғыстың зардабынан онда оқи алмадым. Аудандық комсомол комитетіне, есеп бөлімінің меңгерушісі болып кызметке орналастым, кейін секретарымыз майданға аттанған соң, оның да міндетін атқардым. Сол бір қиыншылық кезеңде біз, жастар, күнбе-күн «Комсомольская правда» газетін жұмыстан соң, кешке қарай бас қосып үзбей оқитынбыз. Баубек Бұлқышевтың 1942 жылдың май айында жарияланған «Өмір мен өлім туралы» мақаласы бәрімізді ерекше толқытты. Біз үйде — тылда отыра алмадық, бірақ әскери комиссариат, «асықпаңдар, сендерге де кезек келер» деп тоқтау салды. Сол кезде «Комсомолканың» редакциясы арқылы Баубек Бұлқышевқа хат салдым да, аудандық партия комитетінің әскери бөліміне ең болмаса санитарка ретінде майданға жіберіңіз деп өтініп, арыз бердім. Бұл өтінішім аяқсыз қалды. Көп ұзамай Баубектің жауап хаты келді. Өкінішке орай, сақтай алмадым. Ол көп уақытқа дейін, жау оғынан жараланып медсанбатқа түскеніме дейін комсомол, партия мүшелігіне кандидаттық билеттерімен бірге қойын қалтамда жүрді. Қарулас қыз-келіншек достарыма оны жиі-жиі оқытып жүрдім. Баубектің тек «Қымбатты Нинка!» деген, бадырайтып үлкен әріптерімен жазған сөздері ғана есімде берік сақталыпты. Ол хат төрт парақтай еді. Мазмұны да қызғылықты. Патриоттық, адамгершілік, шынайы азаматтық сезімдерін қарапайым сөздер арқылы терең білдірген кімді де болса ойландырмай, толғантпай қоймайтын хат болатын. «Нинка!» деуі — менің оған жазған хатымда тура «Баубек аға» деп атауға, «сен» деуге рұқсат ет дегенімді қабыл алып, бірден мені езінің туған қарындасындай көргенін сезіндім. Иә, Баубектің сол хатында «Белоруссияның да неміс - фашист оккупанттарынан азат етілетін сағаты, күні алыс емес, Нинка!» — деп Совет халқының оның жауынгерінің күшіне, жауды туған елімізден құтқарып шығатынына зор сенім білдірген отты сөздері тылда да, майданда да жүрген кездерімде әрдайым бойыма қуат беріп неміс фашистерімен бетпе-бет шайқасуға ынта-жігерімді өршітті. Баубектің осы тамаша хатын алған соң көп ұзамай Сүлікті аудандық партия комитеті 1942 жылдың июль айының соңғы күндерінің бірінде баяғы арызыма қозғау салып маған: «Әскери-медициналық училищеде оқисың ба? Соны бітірген соң майданға бара аласың!»— деп хабар берді. Арада екі-үш күн етпестен Сүліктіден Зина деген (фамилиясы есімде қалмапты) комсомолкамен аттанып, Харьков қаласынан көшіріліп, Ашхабадқа орналасқан Совет Армиясының әскери-медициналық училищесіне жеттік. Оны жүзге тарта орыс, қазақ, белорус, қырғыз және басқа да ұлттардың қыздары болып бітіргеннен кейін бәріміз майданға аттандық. Осы арада тағы айта кетейін, Баубектің 1942-1943 жылдары «Комсомольская правдада» жарық көрген мақалаларын (тақырыптары есімде қалмапты) соғыс аяқталғанша сақтап, қайта-қайта оқып жүрдік. Әскери-медициналық училищеде бірге оқып, Калинин майданына жіберілген алты қыз едік. Міне, осы құрбы-құрдастарыммен сол майданда (ол кейін 3- Прибалтика майданы аталып, қайта құрылған болатын) өзіміздің армиялық газеттерден қазақ халқының асыл қыздары Мәншүк пен Әлияның жауынгерлік ерліктері жөнінде, оларға Совет Одағының Батыры деген атақ берілген СССР Жоғарғы Советі Президиумының Указдары шыққанға дейін-ақ оқып білген едік. Сол шақта Баубектің отты да, жалын атқан мақалаларына қайта-қайта көз жіберіп, құрбыларыма оның маған жазған хатын көрсетіп: «Қазақ халқының ұлдары қандай болса, қыздары да сондай ер екен: соларша жаумен соғысып, өзімізге жүктелген міндетті абыроймен атқарайық!» деген едім. Отан алдындағы сол сертімізді ақтадық. Осы арада құрамында Мәншүк Мәметова болған Алматыда құрылған жүзінші атқыштар бригадасы мен біздің полк Невель қаласын жаудан азат етуге зор үлес қосқаны үшін «Гвардия» атағын алғанын айта кеткенім жөн. Неміс фашистері жеңіліп, бас иетін соңғы күндері құрамында негізінен қазақ, қырғыз республикаларының ұлдары мен қыздары бар 8-Панфилов атындағы гвардиялық атқыштар дивизиясымен бірге атышулы Курляндиядағы шайқаста өшпес ерлік көрсеткен және гвардия атағын алған 3-Белоруссия майданының 184- атқыштар дивизиясының құрамында болған едім. Неміс фашистерімен соғыс жеңіспен аяқталған соң осы біздің дивизия іле-шала Қиыр Шығысқа аттанып,-"жапон самурайларына қарсы соғысты. Сөйтіп, жапон миллитаристері тізе бүгіп, Совет халқының Қарулы күштерінің қуатын бүкіл әлемге тағы да паш еткен бұл майданда болған кезімде де Баубектің өшпес сөздері мен терең ойлары әр уақыт бойыма күш-қуат бергенін, Отаныма, Коммунистік партияға патриоттық сезімімді оттай лаулатқанын ерекше атап айтқым келеді. (Хатты ықшамдап, орысшадан аударған құрастырушы.)

Саламатсыз ба, Баубек!

Май айында «Комсомольская правдадан» сіздің «Майдангер жас қазақтың жазбалары» деген мақалаңызды оқып, газет арқылы адресіңізді білдім. Мүмкін бұл жәйт сізді ойға қалдырар, шынында да осылай болды. Сіздің мақалаңыз өткен-кеткен жәйттерді есіме түсіріп ойлануға мәжбүр етті. Иә, Баубек, біздің енді ғана өзіміздің тамаша балалық, есею шақтарымызды жете бағалай бастағанымыз туралы айтқан пікіріңіз ете дұрыс. Мектеп, пионер отряды, комсомол, бұлардан соң Институт — бәрі де бізге қолымыз жететін жәй қатардағы нысаналар сияқты көрінетін. Ал қазір фашистік малғұндар біздің бақытты жастығымызды жоқ қылғысы келген шақта бұлай деп ойлау қате екенін түсіндік. Менің өмірім алда, дегенмен, керек болса болашақ бақытты жастығымыз үшін оны ойланбастан құрбан етемін. Баубек, бірге туған туыстарың, жақын адамдарың Украинада, қаныпезер фашистердің қол астында қалғаны туралы ойлау ете ауыр. Бірақ немістердің күйреуі алыс емес. Сіздер — майданда, біздер — тылда жаумен күресте жеңіске жетуді жеделдету жолында бар күш-жігерімізді жұмсап жатырмыз. Мазалап, уақытыңызды алғаныма кешірім етіңіз. Әзірше қош, сау болыңыз. Барлық жақсылық денсаулығыңыздың мықты болуын тілеймін. Сіздің майдангер достарыңызға сәлем! Ляля Горунь.

Менің адресім: Мордва АССР-Ы. Саранск қаласы, Комбикорм, 8-барак, 3 пәтер.

(Е. Горуньның құрастырушыға жолдаған хаттарынан) Осыдан 42 жылдай бұрын, «Комсомольская правда» газетінен көзіме бірден ілінген Баубек Бұлқышевтың «Өмір мен өлім туралы» деген мақаласын оқып, көңілім толғаны сондай, авторға дереу хат жазған едім. Арада ай жарымдай уақыт өткен соң Баубектен жауап хат келді. Көшіп-қонып жүргенде жоғалтып алған сол хатты және бар ынтаммен оқыған алғашқы мақаласын еске алсам, майдандағы жас казак жігітінің сол ауыр кезеңдердегі өмір жолы мен творчествосы бүгінгі күнге дейін баршамызға үлгі болып қалғанын мақтанышпен айта аламын. Ол шынында" да, тан қаларлық жоғары идеялы азамат болғанын жеке өзіме жазған төрт хатынан жете сезген едім. Сіз маған жіберген «Қымбатты украин қызы» деген бұрын жарияланбай, белгісіз болып келген мақаласының мазмұны маған жіберген хаттарында айтылған бір катар жәйттерді есіме түсірді. Украина жеріне, халқына деген шексіз сүйіспеншілігін білдірген, қандыбалақ фашистердің әсіресе Украина қыздарына жасаған зұлымдықтарын баяндаған, өзі бастаған қарулас достарының, Украин жерін жауыздардан қалайша босатып жатқаны туралы жазған жолдарын есіме түсірді де, әрі-беріден соң Баубектің бұл шығармасы «Саған арнап мақала жаздым» дегені осы емес пе екен? деп те терең ойланып қалдым. Иә, Баубектің Социалистік Отанына, Совет халқына жан-тәнімен берілген нағыз үлкен реалист жазушы болатыны күмәнсіз еді. Әттең, жеңіс күніне жете алмай кетті. Оның майданда қаза болғаны туралы соғыс бітісімен іле-шала «Молодая гвардия» баспасы шығарған «Жизнь солдата» атты жинақта жарияланған Баубектің екі мақаласына берілген шағын алғы сөзден біліп қатты қайғырған едім. Енді оның бейнесі деректі фильмде көрсетіліп, творчестволық мұрасының толық жинағы баспаға дайындалып жатқанын есітіп, білгеннен кейін шексіз қуанышқа бөленіп отырмын.

«Комсомольская правданың» тұрақты оқырманы болғандықтан мен оның 1942 жылғы бірінші майдағы санында жарияланған майдангер жас қазақ Баубек Бұлқышевтың «Өмір мен өлім туралы» жазбаларын оқып шықтым. Өзім жеке хат жазып, оған казіргі кезде біздер сияқты жастардың қайсысын болса да толғандырған мақаласы үшін, ойын нақты, шынайы, жүрекке жылы, қарапайым сөздермен ашық айтқаны үшін алғысымды білдіремін. Бірақ өкінішке орай, оның Батыс майданда екенінен басқа ештеңесі белгісіз. Турасын айтқанда, оған менің жалынды комсомолдық сәлемімді жолдауды өтінемін. Оның туған өлкесінде жүрген он мыңдаған совет қыздары сияқты, бізге асыл ой-пікірі мен мақсатын бүкпей білдірген Қызыл Армияның Баубек Бұлқышев сияқты даңқты жауынгерлері бар екенін мактан тұтамын. Мен көптеген жауынгерлермен хат алысып тұрамын. Олар маған нағыз бірге туған аға -інілерімдей жақын. Біздің бостандығымызды, тәуелсіздігімізді қорғаушы осы жастардың үйлеріне аман-есен оралуына тілектеспін! Баубек әзі не бары 20 жаста болғанмен, соғыс оны ересек адам еткендігін жазады. Мен де 19 жастамын. Менің де ол сияқты орындайтын кептеген мақсаттарым бар. Қанышер жау бастаған соғыс біздерге үлкен апат әкелді. Гитлердің әлегінен қанша балалар жетім қалды!

Жоқ, мұны оларға еш уақытта, ешкім де кешірмейді!

Баубекке және оның жолдастарына — олар біздің қыздардың ар-ұжданына қиянат жасағаны үшін, біздің аналарымызға, қарттар мен балаларға шеккізген азаптары үшін жауды аяусыз соққыласын деген ізгі талап-тілегімді хабарлаңыз.

Жеңіске деген біздің ынта-жігеріміз мызғымайды.

Мүмкін, біз Баубек Бұлқышевтің өзімен кездесерміз. Сонда мен оның қолын қысып, оған барлығы үшін алғысымды айтамын. Кездескенше қош болыңыздар, қымбатты редакция! Менің өтінішімді орындайды деп сенемін.

Егер мүмкін болса маған Баубектің адресін хабарлаңыз, мен оған шын көңіліммен хат жазамын.

Люба

Сіздің «Менің өмір сүргім келеді» атты мақалаңызды бас қосып шын ынтамызбен оқыдық. Содан кейін достарым Хасиет пен Абиданың ұсынысымен осы хатты жазып отырмын. Біздер Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыспалы Қызыл ту алған «Октябрь» колхозы жанындағы жаңаша орта мектебінде оқытушы болып істейміз. Сіздің «Менің өмір сүргім келеді» деген тілегіңізге дүние жүзіндегі прогресшіл - адам баласының бәрі ортақ. Оның ішінде Октябрь революциясынан кейін туған, жаңа дүние құрып, бақытты тұрмысқа аяқ басқан Совет елінің миллиондаған жас ұрпақтары ортақ. Біз де сол жастармыз, біз бақыттымыз. Сіздің Жаннаңыз сияқты біз де қазақ халқының жас жауынгерлерінің сүйген жарымыз. Өзіңдей жас достарымыз майданда, бірақ дәл қазір олардан еш хабар жоқ. Біз оларды сағынамыз, күтіп те отырмыз, аман-есен кайтып оралады деген үлкен үмітіміз де бар. Кей уақытта терең ойға батып кетеміз. «Суық хабар» келіп қала ма деп те еріксіз ойға түсеміз. Ойды ақылға жеңгізетін болсақ, олардың дүние жүзіндегі адам баласының қас дұшпаны — жыртқыш фашистерді жеңіп келулерін, жеңбей қайтпауларын тілейміз. Біз де сіз сияқты жаспыз. Біз де өмір үлесін толық алғанымыз жоқ. Өмір үлесіміздің бірі — сүйгеніміз болса, бұлар сіз сияқты қан майданда өздерінін, туған елін жаудан қорғауда. Өмір үлесінің ең үлкен туған еліне — қоғамға еңбек сіңіру болса, біз әлі айтарлықтай еңбек сіңірген жоқпыз. Себебі біз жаңа ғана Совет мектебін бітіріп, өмірге жаңа аяқ басқан, болашақта ұлы бақытты кездеген жастармыз.

Досымыз, құрдасымыз, Баубек!

Осы хатты жазып отырғанда колхозшылардың жалпы жиналысы болып, онда председателіміз былай деді: «Біздің колхоз үкіметке астық құю жоспарын толық орындап шықты. Тапсырмадан тыс 900 центнер дән бердік, керек болса майдан үшін, өзіміздің бақытымыз үшін тағы да береміз!» Бүл сөз бізді шексіз үмітке бөледі. Себебі: кең байтақ Совет елінде миллиондаған тонна астық шығады, жер қайысқан мал өсуде, жер-анамыздан жұмысшылардың құрыш болат қайлалары темір, көмір, алтын, мыс, қорғасынды мың батпандап шығарып, мұнайды дариядай ағытуда. Міне, мұның бәрі майдан үшін, бәрі болашақ, бақытымыз үшін жасалып жатқаны анық. Біз, оқытушылар, жас жеткіншектерді жаудан қайтпайтын қаһарман етіп тәрбиелеуге туған ел алдында ант етеміз. «Бәрі жауды жеңуге, бәрі майдан үшін» деген ұран жалпы еліміздің ұраны. Бүл ұран майдандағы жауынгерлерімізді жеңіске, фашистерді құртуға бастайды. Сіздің жауды жеңіп, Коммунистік партиядан алғыс алып, өмір сүре беруіңізге тілектеспіз. Жанна досыңызды тауып бақытты тұрмысқа жетуіңізге тілектестік білдірін, осы хатты жолдаушы Берікбала Мұсаева.

(Берікбала Мұсаеваның құрастырушыға жазған хаты) Баубекке хат жазған шақ жас шақ қой. Ол кезде дарияның суы тобықтан да келмейтін. Жастық шақ тосырқауды, бөтенсуді білмейді емес пе! Менің туған жерім Еңбекшіқазақ ауданы Жаңашәрі аулы, қазіргі «Октябрь» совхозы. Соғысқа дейін де біздің ауылда 10 жылдық мектеп болды. Бірақ мен 8 кластан кейін Түргендегі педучилищеде оқыдым. Соғыс басталғанда училищені бітірген едім. Содан ауылға мұғалім болып оралдым. Қызметіміз мұғалім болғанмен жер жыртып, егін салдық. Малға жем-шөп даярладық. Ондағы біздің көргенімізді енді ешбір адам баласынын басына бермесін. Бел шешіп демалған күніміз болмаған шығар. Өзіммен бірге туысқан ешкімім жоқ, немере екі ағайым соғысқа қатынасқан еді, олар мүгедек болып келіп, қайтыс болды. Мені үлкен шешем тәрбиеледі. Соғыс басталғанда мен 18-ге жаңа жеткен едім. Оқып жүргенде танысқан жігітім бар еді. Көңіл шіркін қайда алып бармайды, училищені бітірген соң, институтқа бірге түсіп, өмір жолымызды бірге жалғастырамыз деп жүргенбіз. Оларды соғыс басталысымен алып кетті. Біраз әскери даярлықтан өткізді. Содан Сталинград түбіндегі шайқаста қаза болды. Ерлікпен қаза тапты деп хабарласа да, жас жүрегіңе қандай ауыр сөз. Себебі, келеді деп үлкен үмітпен күтіп жүргенде, аяқ, астынан суық, сөз есту төбеңе жай түскенмен бірдей болады екен. Хасиет соғысқа дейін тұрмыс құрған адам еді. Ол Абида екеумізден әлдеқайда үлкен. Біз тұрған «Октябрь» совхозының сол кездегі председателі Хасиеттік немере ағасы еді. Абиданың әкесі де сол колхоздың белсендісі болды. Ал Абида соғыстан жаралы болып келген Девятко деген украин жігітіне қосылып, одан екі балалы болған. Мен партия қатарына қабылдандым. Аудандық партия комитеті 8 жылдық мектепке директор етіп тағайындады. Соғыс аяқталғанша мектеп директоры болып қызмет атқардым. Соғыс аяқталған күні аудандық соғыс комиссариатының алдына жиналып, бір жағы шексіз қуаныш, бір жары келмеске кеткен боздақтарды еске алып, іштегі шерімізді шығарып жыладық. Ол кезде кімге жылап жүрсің, неге жылайсың деп сұрайтын адам болмайды екен. Соғыстан кейін Исаев Әуезхан деген заң қызметкеріне тұрмысқа шықтым. Жолдасым өте тәртіпті, байсалды адам болды. Содан мен Есіктегі орта мектепке қызметке ауысып, мұғалім болып істедім. Қайным сол мектептің оқу жұмысын басқарды (Исаев Сейітхан Ахметович). Қазір Қаскелең ауданындағы мектеп-интернатта 30 жылдай завуч болып қызмет атқарады. Содан қызмет жөнінде Талғарға ауыстық. Мұнда 1949 жылы июль айында көшіп келдік. Аудандық комсомол комитетіне секретарь болып қызметке орналастым. Содан 1951 жылдың аяғында үш балалы болған соң ол қызметтен босап, Сәкен Сейфуллин атындағы қазақ орта мектебіне мұғалім болып ауыстым. Сол жылы ҚазПИ-ге сырттай оқуға түстім. Институтты төрт балалы болғанда, 1957 жылы аяқтадым. 1961 жылдан 1974 жылға дейін санаториялық мектеп-интернатта аға тәрбиеші болып қызмет атқардым. Пенсияға шығуыма байланысты 1974 жылы аға тәрбиеші кызметінен босап, қатардағы мұғалім болып істеп келемін.

Екі қызым партия мүшесі.

Баубектің мақалаларын «Комсомольская правда» газетінен оқып жүретін едім. «Социалистік Қазақстан» газетінен оқыған мақаласы, әсіресе «Жаннамды іздеймін» деген сөзді мен жеке бір қызды емес, казак, даласында өсіп, бойжеткен барлық қазақ қызына деген жас жүрегінің ілтипаты деп ұғып, жауап хат жаздым. Ондағы ойым қарлы боран оқ астында жүргенде күш-қуат берсін, туған еліндегі қыздар солардың тілегін тілеп, еңбек етіп жатқанымызды білсін деген ой еді. Тағы бір ескеретін жері, хатында туысынан жалғыз екені сезілетін.

Мен Баубектің «Адамзатқа хат» деген кітабын оқып шықтым.

Мұқан Иманжановпен араларында тек жерлестік ғана емес, үлкен достықтың лебізі сезіледі. Майданнан аман қайтса, нөсер жауыннан соң қаулап өскен жауқазындай қазақ Совет әдебиеті бірсыпыра қазынаға ие болатын еді. Баубек сияқты азаматтарын біздің ұрпақ, құрметпен атап, мәңгі ұмытпақ емес. Мен 1965 жылы Литваның Советтік Социалистік республика болғанына 25 жыл толған мерекесіне қатынастым. Туысқандар зиратына барып, қаза болған казак солдаттарының басына шырақ, жағып, гүл шоқтарын қойдым. (Май шам). Ондағы ойым жағылмай қалған шырағыңды ұрпағың осылай жағады, өсіре алмай кеткен гүлдеріңді ұрпағын өсіреді деп айту. Егер Баубек соғыстан аман-есен оралса, амандасуға бару да ойымда бар еді. Қарғыс атқан жау талай боздағымызды тілегіне жеткізбеді ғой.

Қасым Аманжолов айтқандай, «талайдың асылы» кетті ғой.

Менің ендігі ойым: «Соғыс болмаса екен, мен көрген, менің құрбыларым керген ауыр тұрмысты, қайғылы күндерді біздің ұрпағымыз кермесе екен деп тілеймін. 7. V. 78 жыл.

Қысқаша өмірбаяным (Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті жанындағы Партия тарихы . институтының архивінде сақталған Баубек Бұлқышевтың 1939 жылы 13 мартта өз қолымен жазып, толтырған өмірбаяны мен кадрлар листогі.) 1916 жылы Қарағанды облысының Қарсақпай ауданындағы 9-ауылда тудым, әкем революцияға дейін де, одан соң да мал шаруашылығымен айналысты. 1931 жылдан колхоз мүшесі болды, 1932 жылы әкем де, шешем де қайтыс болды. Ата-анам өлген соң мен Қарсақпайдағы ФЗУ-ға оқуға кірдім, оны 1934 жылы бітірдім, 1935 жылдың 1 сентябрінен 1938 жылдың 1 октябріне дейін Алматыдағы есеп - экономика техникумында оқыдым. 1938 жылдың 1 октябрінен 1 декабріне дейін Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы жас жазушылар мен ақындардың курсында оқыдым. 1938 жылдың 1 декабрінен «Лениншіл жас» газетінің редакциясында әдеби қызметкермін. Ұлтым — қазақ, шыққан тегім — кедей шаруа. 1932 жылдан бүгінгі күнге дейін ВЛКСМ мүшесімін. 1934 жылдың 7 авгусынан 1935 жылдың 6 авгусына дейін Қарсақпай ауданының «Ұлытау» совхозының сүт фермасында есепші, 1938 жылдың 2 июлінен 2 октябріне дейін Алматыда Қазақтың Мемлекеттік баспасында іс басқарушы болып істедім. Алматы қаласы, Школьная көшесі, 40-үйде тұрамын.

Қарсақпай мыс заводының 1930 жылдардағы архиві негізінен Ұлы Отан соғысы жылдары жарушы оқ-дәрілерді тығындау үшін жұмсалғандықтан кейбір жеке документтер ғана .сақталған. Солардың арасындағы комбинат жанындағы ФЗУ мектебінің оқушыларына еңбек ақы төлеу жөніндегі ведомостарда: 1933 жылдың февраль айында практикант Бұлқышев Баубекке 24 жұмыс күні үшін 30 сом 90 тиын; 1934 жылдың март, апрель, май және июнь айларында контор есепшісі ретінде 47 сом 25 тиыннан еңбек ақы төленген. ФЗУ мектебінің шәкірттеріне 1933 жылы стипендия төленген ведомостарда 453 оқушының есімдері аталып, мектеп меңгерушісі Жанғалин қол қойып, куәландырған. 1934 ж. ведомостардан мектептің директоры Ефанов, меңгерушісі Байдуллаев Қалабай, оқу ісі меңгерушілері Тимофеева, Олейникова, тәрбиешісі Жәкенов, нұсқаушысы Өміртаев С., оқытушысы Әлмұхамедов Т. жолдастар болғаны анықталды. Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитеті жанындағы Партия тарихы институты — КПСС Орталық Комитеті жанындағы Ленин орденді марксизм-ленинизм институты филиалының 1976 жылғы 4 июньдегі 55-санды анықтамасы Партия архивінің документтері бойынша, Бұлқышев Баубек «Комсомол баспасының» бұйрықтарында көрсетілгендей, 1938 жылдың 11 декабрінен 1939 жылдық 8 майына дейін «Лениншіл жас» газетінің Ақтөбе облысындағы меншікті тілшісі, 1939 жылдың 8.майынан 1940 жылдың 1 мартына дейін «Октябрь балалары» газетінің мәдениет және балалар творчествосы бөлімінің меңгерушісі болған, бұл қызметінен Қызыл Армия қатарына шақырылуына байланысты босатылған. 1938 жылдың 16 февралінен 1939 жылдың 5 мартына дейін «Лениншіл жас» газетінің жауапты редакторы — Жанұзақов; ал 1939 жылдық 4 мартынан 1940 жылдың 27 авгусына дейін — Ұржанов Шәкәрім; Жауапты хатшылары — 1938 жылдың 15 мартынан 1939 жылдың 15 мартына дейін Абдулханов, 1939 жылдың 15 мартынан 1940. жылдың 19 ноябріне дейін Нұртазин Мұхамед болған. 1939 жылдың 22 майынан 1940 жылдың, 18 октябріне дейін жауапты редактордың орынбасары болып Көшеков Хажым еңбек еткен. «Октябрь балалары» газетінің жауапты редакторының орынбасары (1939 жылдың 7 майынан.1940 жылдың 1 январына дейін), сонан соң жауапты редакторы (1940 жылдың 1 январынан 1940 жылдың.16 авгусына дейін) Қонақбаев Жұмаш, жауапты хатшысы (1938 жылдың 1 июнінен 1940 жылдың 1 январына дейін), содан соң жауапты редактордың орынбасары Бейісов Бәкібай. 1940 жылдың 1 февралінен бастап, июль айына дейін редакцияның жауапты хатшысы Ақтанов Мұхамедияр болған.

Қазақстан пионерлері мен мектеп балаларының газеті, Қазақстан ЛКЖО - ның Орталық Комитеті мен Алматы облыстық комитетінің органы.

25 декабрь 1939 ж. № 09

Бұлқышев Баубек жолдастың «Октябрь балалары» газеті (ҚЛКЖО Орталық Комитеті мен Алматы обкомының органы) редакциясында мәдениет және балалар творчествосы бөлімінің меңгерушісі болып істейтіні анық.

Бұлқышев Баубектен

Мектепте бірге оқыған байырғы жолдастарым 4а командасына жіберілгендіктен, Сізден мені 30-командадан соған ауыстырушыңызды өтінемін. Мен Қызыл Армия қатарында Отан алдындағы борышымды бірге өсіп, бір мектепте оқыған байырғы жолдастарыммен өтегім келеді.

1974 жылдың 21 майындағы 21676 санды анықтамалары Бұлқышев Баубек, 1916 жылы Қарағанды облысының Қарсақпай ауданында туған . Архив документтерінен оның Совет Армиясында: Март 1940 ж. — июнь 1941 жылы Москва қаласында 22-жеңіл инженерлік батальонда — қызыл әскер; Июнь 1941 ж. — апрель 1942 жылы — Батыс майданының 21-дербес сапер ротасы саяси жетекшісінің. орынбасары; Апрель 1942 ж. — август 1942 ж. Батыс майданының 303-армиясы инженерлік батальонының ВЛКСМ бюросының жауапты секретары болғаны анықталды. 22-жеңіл инженерлік батальон — 1941 жылдың август айына дейін 7-мотокорпустың 1-мотоатқыштар дивизиясы құрамында болған, содан кейін екінші рет қайта жасақталып, 1-танк дивизиясының 22-инженерлік ротасына айналдырылған. 1941-1942 жылдары Батыс майданында болған 21- саперлік рота — 1942 жылдың 28 апрелінде ұйымдастырылған 303-армиясы инженерлік батальонның негізі болған.

Құрметті С. Асқаров жолдас!

Сіздің өтініш хатыңызға алдын ала жауап ретінде Ұлы Отан соғысы кезінде Мензелинск қаласында болған әскери-саяси курстар жөнінде төменгі деректерді хабарлаймыз: Орта құрамдар дайындайтын Әскери-саяси курстар Мензилинск қаласына 1941 жылдың ноябрь айында Орел облысынан көшіп келіп, Мензилинск педагогикалық училищесінің үйіне орналасты. Бұл курстар Қызыл Армия үшін саяси қызметкерлер дайындады. 1941 жылдың ноябрь-декабрь айларында осы курста Совет Одағының Батыры татар ақыны Мұса Жалил оқыды. Қазіргі кезде өзінің бұрынғы үйіне орналасқан педагогикалық училищеде Мұса Жалилдің музейі бар. Онда әскери-саяси курстар жөнінде Сізге қажет боларлықтай материалдар бар. Музейді Хадыев Василий Хадыевич басқарады. Қазір ол санаторияда демалуда. Мензилинск қаласында 1941 жылдың ноябрінен бастап Мұса Жалилмен бірге оқыған, парторгы болған, аға лейтенант Ахметов Хамат Хамзеевич тұрады. Бірақ ешкімнің де аты-жөні есінде жоқ. Өкінішке орай, аудандық әскери комиссариатта да, жергілікті басқа органдарда да курстар жөнінде архив материалдары жоқ. Дегенмен, ауданның байырғы тұрғындары жеке курсанттардың нақты тапсырмасымен аудан, деревняларында партиялық - саяси жұмыс жүргізуге келіп-кетіп жүргенін айтады. Мәселен, Мұса Жалил осы күні өз атымен аталатын колхоздың Жоғарғы Текермен деревнясында сондай жұмыс жүргізген. Қазіргі уақытта бұрын әскери-саяси курстарда оқыған ардагерлердің ешқандай Советі жоқ...

1-дербес инженерлік оқу бригадасы бойынша 1943 жылдың 20 июнінде жарияланған бірінші санды бұйрықта: «Орталық майдан Армия штабының инженерлік бөлім жіберген команда құрамында келген: ...Аға лейтенант Бұлқышев Баубек бүгіннен бастап тыңдаушылар тізіміне енгізілсін және қолындағы аттестаты бойынша барлық қажетті ас мүлікпен қамтамасыз етілсін», — делінген. 394-атқыштар дивизиясының 1943-1944 жылдардағы офицерлер құрамының штаттық қызметі туралы есеп кітабында: «810-атқыштар полкінің саперлер взводының командир! аға лейтенант Бұлқышев Баубек 170-ші атқыштар дивизиясының 391-атқыштар полкінің рота командирінің саяси жұмыстар жөніндегі орынбасарлығынан 1943 жылдың 16 ноябрінде келді», — деп көрсетілген.

196180. Ленинград қ. ф — 180 «810-атқыштар полкі саперлер взводының командирі аға лейтенант Бұлқышев Баубек 1916 жылы туған, Совет Армиясына Алматы қаласының Фрунзе аудандық әскери комиссариаты арқылы шақырылған, 478-медициналық-санитарлық батальонға жалпы әлсіздігіне, денесі мұздап, түршігетініне және басы ауыратынына байланысты келіп түсті, температурасы 39,5°. Медсанбатта аурудың диагнозы — қайта қозып күшейе түскен безгек екені анықталды. Осыған орай жүргізілген емдеу курсынан соң аға лейтенант Бұлқышев 1943 жылы 5 декабрьде өзінің әскери бөліміне қайтарылды.

394-атқыштар дивизиясының 810-аткыштар полкі саперлер взводының командирі аға лейтенант Бұлқышев Баубек, 1916 жылы туған, 1944 жылы 3 февральда қаза болып, Днепропетровск облысы, Софиев ауданының Ново-Юльевка селосында жерленген.

Отан үшін соғыста қаза болған аға лейтенант Бұлқышев Баубектің есімі Днепропетровск облысы, Софиев ауданының аймағында жерленгендердің тізімінде жоқ. Ново-Юльевка селосында бауырластар бейіті бар, бірақ сонда жерленген көп жауынгерлердің аты-жөні анықталмаған. Ново-Юльевка селосындағы бауырластар бейітінде жерленгендердің тізіміне кіргізу үшін аға лейтенант Бұлқышев Баубектің Ново-Юльевка селосының іргесінде қаза болғанын растайтын документтің кешірмесін жіберуіңізді өтінемін.

Отанымыз үшін шайқаста 1944 жылы 3 февральда қаза болған аға лейтенант Баубек Бүлқышевтың Ново-Юльевка селосындағы бауырластар бейітінде жерленгенін тағы да анықтадық. Бұл бейіт басында скульптуралық ескерткіш бар, Пово-Юльевка селосындағы орта мектептің оқушылары қамқорлыққа алған. Софиев ауданының территориясында болған соңғы шайқастар 1943 жылдың 28 ноябрінен 1944 жылдың 5 февраліне дейін болды. Осы шайқастарда Кривой Рог темір рудасы және Никополь марганец бассейнінің тағдырлары шешілді. Айтылған бейітте жерленген Совет жауынгерлерінің тура дәл саны белгісіз, бірақ территориясында 15 мыңнан астам солдаттар мен офицерлер жерленгені анық. Бұлардың тек жеті мыңнан астамының ғана аты-жөні белгілі. Ново-Юльевка селосын жаудан азат етуде қаза болғaн жауынгерлердің тізіміне Баубек Бұлқышевтың есімі жазылған мемориалдық тақта таяу күндерде дайын болады.

Днепропетровск облысы, Софиев аудандық әскери комиссариатының 1977 жылы 18 январында жинақты құрастырушыға жіберген 4/27 санды хаты Ново-Юльевка селосындағы бауырластар бейітінің басына қойылған мемориалдық тақтаға Отан үшін қаза болған аға лейтенант Бұлқышев Баубектің есімі жазылғанын хабарлаймыз.

103160. Москва қаласы, К-160 Кадрлардың Бас басқармасының үкімет наградаларымен наградталғандардың есебінде 1916 жылы туған Бұлқышев Баубектің есімі жоқ.

(А. С. Серафимовичтің туғанына 76 жыл толуына) Орыс пролетариат әдебиетінде Алексей Максимович Горькиймен қатар шыққан зор талантты жазушының бірі — А. С. Серафимович. Ол пролетариаттың, пролетариат революциясының туын көтеріп, жырын жырлаған, адам баласының ежелгі жауына — капитализмге қарсы шыққан жалынды жазушы. 1933 жылы январьдың 20 күні қарт большевик жазушының 70 жасқа толуына байланысты юбилейі өтті. Жазушының сол юбилейі қарсаңында Москва - Қазан темір жолының жұмыскерлері жазушы Серафимовичке: «Біздер, Москва - Қазан темір жолының жұмыскерлері, жолдас Серафимович, сіздің туғаныңызға 70 жыл толуы қарсаңында пролетариаттық жалынды сәлемімізді жолдаймыз. Пролетариат жазушысы, сіз талантты қаламыңызбен 40 жылдан астам уақыт жұмысшы табының пайдасы үшін қызмет істедіңіз. Тұманды реакция жылдарында жұмысшы табының езілгендігін және қаналғандығын сіз жақсы сипаттап бердіңіз. Сонымен бірге, буржуазияға және буржуазиялық қоғам құрылысына қарсы жұмыскерлердің жүрегіндегі кектілі отын тұтатқан да сіз болдыңыз», — деп хат жазған еді. Бұл — большевик жазушыны бүкіл еліміздің кұрметтейтіндігін, оның еңбегін ерекше бағалайтындығын, көркем әдебиеттің социалистік құрылысқа дем беріп отырғандығын көрсететін айқын факты. Қарт жазушы Серафимович 70 жасқа толғанда, большевик жазушының еңбегін бағалап, СССР Орталық Атқару Комитетінің Президиумы оны Ленин орденімен наградтады. Халықтың сүйіспеншілігіне бөленген, орденді большевик жазушы Серафимович 1863 жылы 19 январьда Ростов облысындағы Нижне - Курмоярск станциясында туған. Оның әкесі әмірін полктерде, кеңселерде қызмет істеумен өткізген. Серафимович 12 жасқа шыққанда оның әкесі қайтыс болады. Бұл кезде ол гимназияда оқып жүрген. Тұрмысы ауыр болса да, ол гимназияны бітіріп, 1883 жылы Ленинградтағы университетке түседі. Ол өзінің әдеби қызметін бұрынғы Архангельск губерниясындағы Мезен деген жерде айдауда жүргенде бастайды. 1887 жылы патша үкіметі Серафимовичті ІІІ Александрге қарсы шыққан,Ульянов бастаған халықшылдармен бірге жер аударады. Соңынан, патша үкіметінің жарлығы бойынша, Донға келіп, онда 1902 жылға дейін тұрады. Оның бірінші енбегі 1889 жылы жазған «Мұз үстінде» деген шығармасы, онан кейін «Кек», «Стрелочник», «Кішкентай шахтер», «Семишкура», «Никита», «Жер астында», «Жұмысшы күні» сияқты әңгімелерін жазды. Серафимович бұл шығармаларында жұмыскер мен шаруаның сол кездегі бастан кешірген ауыр халін айқын көрсетеді, олардың қоғам құрылысына қарсылықтарын, патша үкіметінен көрген зорлық - зомбылықтарын көркем суретпен, өткір тілмен айтып береді. 1905—1907 жылдары Серафимовичтің творчествосының жаңа дәуірі басталады. Ол осы кезде жазған шығармаларында пролетариаттың оянған таптық сана - сезімін, олардың езуші тапқа қарсы қозғалысын ашық суреттейді. Жұмысшы табын жаңа өмірге, социализм жолындағы күреске шақырады. Өзінің «Таң» деген шығармасында деревнядағы революциялық істі суреттейді. 1905 жылы жазған «Қырдағы қала» деген шығармасында Серафимович өзінің реалист жазушы екендігін көрсетеді. Ол мидай жазық, кең далада капиталистердің салдырған завод, фабрика, қалаларының, қиқы - жиқы тартылған темір жолдарының есуін, оларда істеген жұмысшылар екендігін, капитализмнің ішкі қайшылығын, олардың қанаушылығын әшкерелейді, жұмысшы табының тарихи рөлін көркем сөзбен көрсетеді. Қазіргі фашистік Германияда еврейлерге жасалып отырған жауыздық халықтың түрмесі болған ескі Ресейде де болды. Әсіресе 1905 жылғы революцияның кезінде патша самодержавиесі ұлт - ұлттың арасына от салумен, бірін-біріне айдап салумен катар, Одессада, Кишиневте, Ростовта, Донда, тағы да басқа Ресейдің оңтүстік қалаларында еврей халқына жаудай шапты. Патшалық самодержавиенің бұл айуандық саясатын пролетариаттың жалынды жазушысы А. С. Серафимович өзінің шығармаларында аяусыз әшкереледі. Ол еврей халқына жасалып отырған қысым туралы «Семьяда», «Өмір ыңғайы» деген әңгімелерін жазды. Соңынан бұл әңгімелеріне қанағаттанбай, патша үкіметінің жауыздығын халыққа сценада айқын көрсету үшін «Қабырғадағы қыз» деген 4 перделі пьесасын жазды. Серафимович мұнымен қатар революцияға дейін балалар әдебиетімен көп шұғылданған жазушы. Ресейде, әсіресе 1908 жылдары, бала еңбегін қанау өте кең өpіc алған еді. 15 жасқа дейінгі балалардың еңбегі 100 адамға Германияда 0,2%, Англияда 2,8% келгенде, Ресейде 9,9% келетін еді. Патша енбек қорғау орны күніне балаларға 9 сағат жұмыс істеуді бекітсе де, іс жүзінде балалар 13—15 сағатқа дейін жұмыс істейтін. Патша үкіметінің бұл мейірімсіздігіне қарсы Серафимович өзінің «Кішкентай таған» деген әңгімесінде балалар еңбегінің қаналуын, кедей балаларының нашар халін, олардың өмірге көзқарасын өте айқын суреттейді. Балалар еңбегін қорғау, олардың дүниеге көзқарасының проблемасын көтереді. Серафимович 1918 жылы Коммунистік партия қатарына енді. Бұл азамат соғысының кезі еді, шет ел интервенттеріне қарсы, социализм үшін, халық үшін, рақат өмір үшін, партияның, халықтың ұлдары қолына қару алып майданға аттанды. Соның бірі Серафимович болды. Ол азамат соғысының майданында жүріп, ұшқыр қаламымен «Правда» газетіне үзбей жазып тұрды. Өзінің туған баласын социализм үшін майданға аттандырды. Жалынды большевиктің баласы қан майданда жаумен алысып жүріп қаза тапты. Серафимовичтің азамат соғысы кезінде «Революция, фронт және тыл» деген кітабы басылып шықты. Бұл кітабы үндеу, фельетон, статья, очерктерден құралған. Ол — азамат соғысының тарихындағы өшпес асыл документі саналатын алтын қазына. Большевик жазушыны жер жүзі пролетариатының көсемі Владимир Ильич те зор бағалаған. Ол 1920 жылы 21 майда Серафимовичке жазған хатында былай деді: «Сізбен жақсы танысып, жиі қатынасып тұру туралы ойымды әлі орындай алмағаныма өкінемін. Бірақ сіздің, және қарындасымның сіз туралы әңгімелері менің сүйіспеншілігімді арттырады. Менің сізге айтқым келгені — жұмыскерлерге, маған сіздің шығармаларыңыз өте бағалы». Данышпан Лениннің берген бағасы бақытты халқымыздың да бағасы. А. С. Серафимовичтің совет әдебиетінде алатын орны зор. Оның «Темір тасқыны» совет әдебиетінің эпопеясы совет әдебиетіндегі классикалық шығарма, алтын қазына болып саналады. Жалынды, орденді, большевик жазушы А. С. Серафимовичтің ісі бүкіл жастарымызға үлгі. Оның шығармасы социалистік құрылысымызға дем беріп отырған күшті шығарма. Сондықтан да оны бүкіл халқымыз, бүкіл жастарымыз сүйіп оқиды, ол — совет көркем әдебиетінің үлкен тұлғасы, үлкен мақтанышы.

(Туғанына 127 жыл толуына) Орыс революциясының тарихындағы ұлы күштерді айтқанда, әдебиет тарихындағы тамаша бай қазына мұраларды айтқанда, суреткер-публицист Александр Иванович Герценнің аты аталады. Герцен 1812 жылы апрельдің 6 күні Москва қаласында туды. Әкесі ауқатты, қарамағында крепостной шаруалары болған адам.

Герценнің тәрбиеленіп өскен жері Мәскеу қаласы болды. 1829 жылы Герцен университетке түседі. 1830 жылдардың басында университет жастары саяси мәселелермен шұғылдана бастайды. Саяси кружоктарға ұйымдасады. Кружоктардың қызу жұмыс істеуінде Герценнің рөлі күшті болды. Жастар утопист - социалист Сен - Симонның саяси шығармаларын және Шиллердің поэзияларын тамаша ынтығып оқитын еді. Герцен де осы жастардың алдыңғы қатарында болды. Бүл кез XІX ғасырдың алғашқы жартысында І Николай патшаның саясатына қарсы шаруалардың көтерілісі кең өріс алған дәуір еді. 30 жылдарда шыққан, Герцен бастаған жастардың мақсаты: үстем тұрған қоғамның қарым-қатынастарын сынау, әділетсіздікті сөгу, білім қажеттілігіне, прогреске ұмтылу және әйел теңдігіне жол беру идеясы еді. Герцен бастаған кружоктағы жастарды полиция қолға түсіреді. 1834 жылы июльдің 21-нен 22-не қараған түнде Герцен қамауға алынып, Вятька (қазіргі Киров қаласы) қаласына жер аударылады.

Герцен ол жақта ауыр тұрмыс кешті. 40-жылдардың басында Герцен Мәскеуге кайтып келіп, әдебиетпен шұғылданады, философия мәселесімен айналысады. Ол өзінің «Ғылымдағы диалектизм» және «Табиғатты үйрену туралы хаттар» деген белгілі философиялық еңбектерін «Отечественные записки» журналына бастырады. Герценнің 40-жылдардыц орта кезінде баспасөз бетінде «Искандер» деген жасырын атпен бірнеше еңбектері шықты. Герценнің жазушылық өмірі өзінің тамаша еңбектерімен басталды. Ол «Кім кінәлі» деген романын, «Қарақшы сауысқан», «Доктор Крупов», «Франциядан және Италиядан хаттар» деген повестерін, «Сол жағадан» деген очерктерін, «Өткендер мен ойлар» деген классикалық шығармаларын жазды. Оның 40-жылдардағы публицистикалық шығармаларында саяси күрес жағы өте басым келеді. Герценнің шығармаларында помещиктердің, қанаушылардың, арамтамақтардың образы ашық беріледі. Оның «Кім кінәлі» деген романы әдебиет тарихына Лермонтовтың «Заманымыздың геройы» деген шығармасынан кейінгі психологиялық шындық стилімен жазылған роман болып кіреді. Владимир Белтов «Кім кінәлі» романының басты геройы, ол асқан күшті, талантты адам, өзінің еңбегінің, талабының нәтижесіз қалуына қатты уайым жейтін адам. Және басқа бір геройы қиялшыл, идеалист Круцферский басына қайғы-қасірет, қиыншылық істер түскенмен, өмірінде шыдаумен болады. Любенка Круцферская мен Софи қатты қасірет шегеді. Круцферскийлердің тып-тыныш семьясы күл-талқан болып бүлінеді. Жазушы шығармасында адамның өмірін уландырып отырған ықпалдарды, ашық қатынастарды айқын суреттейді. Герцен өзінің шығармасындағы «Кім кінәлі» деп қойылған сұраққа бостандық көксеген Белтовтардың аяныш халіне қожайындық істегендер кінәлі деп жауап береді. Герцен өзінің шығармалары арқылы крепостнойлыққа, дінге қарсы күреседі. Ол адам баласы жеке басының правосы болуын көксейді. Ол шығармаларында ойының шексіз кең, өткір екендігін көрсетеді. Орыстың ұлы сыншысы Белинский «Герцен жазуының басты күші — ойының қуаттылығында» деп жазған болатын. Герцен 1847 жылы январьда самодержавиеге, крепостной правоға қарсы күресу үшін шет мемлекетке кетті. Онда да азшылық көпшілікті езіп отырғанын көріп, налиды. 1848 жылы Францияда болған революцияның даңқын естіп тез Парижге қайтады. Ол оқиға үстінде революцияның қозғаушы күшін, стихиялық характерін аңғарады. Парижде февраль революциясын жасаған, монархияны құлатқан халықты қатты қуаттап құттықтайды. Ол «республика жасасын!» деп қызыл ту алып ұран салған пролетариаттар жағында болды. Ол осы оқиғадан кейін, өзінің көрген-білгендерін жазу үшін Ресейге қайтты. Бірақ 1851 жылы күзде Герцен туралы І Николай бекіткен мемлекеттік советтің: «Сенат үкіметіне лайық бүл айыпкердің барлық праволары жойылып, мемлекет маңынан мәңгіге қуылсын» деген қаулысы шыққан кез еді. Герцен барлық күшін, барлық жігерін самодержавие мен крепостнойлық тәртіпке қарсы үгіт жұмысын жүргізуге жұмсады. 1853 жылы февральда Лондон қаласында орыс типографиясын ұйымдастырып, 1855 жылы «Полярная звезда» журналын шығара бастады. Соңынан ақын Огаревпен қосылып орыс кітаптарын бастыруды қолға алды. 1856 жылы июльдің бірінде Герцен «Колокол» газетінің бірінші нөмірін шығарды. Алайда Герценнің саяси санасындағы және тактикасындағы либералдық тенденциялар, оның шаруалардың бұқаралық революциясын басқаруына кесір жасады. Үкіметтің өзі-ақ шаруаларды крепостнойлықтан босатар деп ойлады. Ол ІІ Александр патшаға түс жылытып хат жазды. Пугачевтан қорықты. Дегенмен 1861 жылғы реформаның нәтижесін керіп патша үкіметіне шүйлікті, олардың арамзалығын әйгілеп, әшкереледі. Герцен феодалдық - крепостнойлық құрылысқа, царизмге қарсы шыққан революционерлер қатарында болды. А. И. Герцен Парижде бір саяси демонстрация кезінде суық тиіп, өкпе ауруына шалдығып, 1870 жылы январьдың 21 күні қайтыс болды. Герценнің туғанына 100 жыл толуына арнап жазған өзінің мақаласында В. И. Ленин былай деді: «Жұмысшы партиясы Герценді еске түсіргенде құр сөзбен мадақтау үшін ғана емес, өзінің міндеттерін әбден түсіну үшін, орыс революциясын әзірлеуде ұлы роль атқарған нағыз тарихи орнын түсіну үшін еске түсіруге тиіс» (Ленин шығармалары, XV том, 464-бет). Герцен орыс революциясы тарихында көрнекті роль атқарды. Совет халқы, ұлы орыс халқының даңқты ұлдарының бірі Герценді ұмытпай мәңгі сақтайды.

Апрель 1939 ж.

Ұлы жазушы-драматург А. Н. Островский 1823 жылы апрель айының 12 күні Москвада, Замоскворечье деген жерде ұсақ чиновник семьясында туды. Ол гимназия оқуын бітіріп, Москва университетінің юристік факультетінде үш жыл оқыды. 1843 жылы университет оқуын тастап кетеді. Островский енді сот орындарында істейтін қызметкер атанды. Оның айналасын қоршаған Замоскворечьеге қарасты көпестер сол кездегі қоғамның көрнекті бір уәкілі деп есептелінетін еді. Олар сот мекемесінде Островскиймен жиі байланысты болды, жиі кездесіп отыруға тура келді. Сондықтан Островскийдің сол көпестердің тұрмысы, өмірі және коғамдағы мақсатымен жеке танысуына мүмкіндік болды. Келешек ұлы жазушы, драматург Островский жазушылықты кеңседе қызмет істеп жүрген кезінде бастайды. Оның бірінші және өте күрделі күлдіргі пьесасы 1846 жылы шықты. Ол кейін де, сыннан өткеннен кейін «Өзіміздің адам, келісе жатармыз» деп аталады. 1850 жылдан бастап мемлекеттік қызметті тастайды да Островский сол кездегі «Москвитянин» және «Современник» журналдарының редакциясына қызметке кіреді. Содан бері өзінің тіршілік өмірін әдебиет қызметкерлігінде өткізеді. Островский еңбек етуді өте жақсы көрді. Ол ерінуді білмейді және еріншектерге қарсы күресті. Оның «Күшің жеткенше жұмыс істе» деген сөзі күні бүгінге дейін ұмытылмай келеді және ұмытылмақ та емес. Ұлы драматург өзінің оқушылары үшін және театр көрермендері үшін 51 пьеса жазды. Бұлар драма, күлдіргі, тарихи пьеса және т. б. Әрине, бұған Шекспирден, Сервантестен аударған пьесалары және басқа жазушылармен бірлесіп жазған пьесалары қосылмайды. Олар өз алдына. Тамаша пьесаның авторы Островский өзінің бірінші енбегі шыққаннан - ақ, оның аты көпшілікке әйгілі болды. Оның қаулаған таланты күн санап өрістей берді. Бірақ, сонымен қатар, оның өсу жолын бөгеушілер де өте көп болды. Оның сыртынан полициялар бақылап, аңдып жүрді және Островскийдің шығармаларын шығаруға ерекше бақылау қойылды. Островский шындықты сүйген адам. Сондықтан оның барлық шығармалары шындыққа арналды. Оның жазған пьесалары сол кездегі қараңғылық басқан Ресейдің күңгірт өмірін суреттеді. Патшалы Ресейдің зұлымдығын әшкерелеп жазды. Оның шығармалары тараған жерге қоғам мүшелерінің сезімі оянып үкімет орындары мен көпшіліктің арасында келісімсіз қайшылықтар туа бастады. Әрине, ондай пьеса чиновниктер үшін керегі жоқ. Сондықтан да олар Островскийдің пьесаларын жарыққа шығармауға тырысты. Шығуына рұқсат бермей кешіктіруге тырысты. Островский кездескен қиыншылықтың барлығын да жеңіп шықты. Оған себеп, ол орыстың ұлы ақыны Пушкиннің, ұлы жазушы, көркем сөздің шебері Гогольдің шындық идеясын іске асыруда болды. Өз еңбектерінің өрістей беруі үшін үздіксіз жұмыс істейді. Островский мен Гоголь шығармалары ұлы орыс халқының реалистік театрын жасады. Болашаққа сенімі зор халқы үшін халық мәдениетінің мұрасы бола аларлықтай театрдың мәңгілік типтерін жасады.

Алдыңғы қатарлы сыншылар Островскийдің еңбегін өте жақсы бағалайды. Островскийдің творчестволық еңбегі бұрынғы Ресейдің түнерген қараңғылығын, әділетсіздігін толық айтады. Сондықтан да оның пьесалары сол уақыттағы театрдан көпке дейін орын ала алмай жүрді. Островский реалистік театр үшін күресті. Ол өзінің еңбегін болашақ қоғам үшін, бақытты халық үшін арнады. Оның барлық өмірі, тамаша еңбегі өзінің халқына шын берілгендігін көрсетеді. Сондықтан да ұлы жазушы, драматург Александр Николаевич Островскийдің жасап кеткен тамаша образдары мәңгілік жасай береді. Оның «Найзағай», «Орман», «Қасқырлар мен қойлар», «Ыстық жүрек» және «Жасаусыз қалыңдық» атты пьесалары күні бүгінге дейін театрларда ойналып келеді.

(Қайтыс болуына 50 жыл толуына) Орыстың ұлы сатиригі Михаил Евграфович Салтыков-Щедрин 1826 жылы январьдың 27 күні Тверь губерниясындағы ауқатты шаруаның семьясында туды.

Кішкентай бала шағынан бастап зорлық - зомбылықпен жаны қас болды. Әкесі, Салтыков 10 жасқа толғанда, оны Мәскеудегі дворяндар институтына береді. Онда екі жыл оқығанда сабақтан өте жақсы үлгіргені үшін отличниктер қатарында Александр Сергеевич Пушкин тәрбие алған Царскосельский лицейіне ауыстырылады. Бірақ бүл оқу келешек зор талант иесі Салтыковты қанағаттандырмайды. Өйткені лицейдің даярлайтыны чиновниктер, оның жақын кызметкерлері еді. Бұл қызмет Салтыковты еліктірмейді. Салтыков әдебиетпен шұғылданады. Әсіресе оның сүйіп оқитыны орыстың ұлы сыншысы Белинскийдің шығармалары болды. Салтыковтың ең бірінші тырнақ алды еңбектері «Қарама-қайшылық», «Шатақ жағдайлар» повестері. Бұл шығармаларында жазушы өзінін революциялық идеяларын білдіреді. Бірақ патша үкіметі жаңа өсіп келе жатқан тамаша жазушы Салтыковтың соңынан тексеру жүргізіп тұтқынға қамап, Вятька даласына жер аударады. Салтыков коғамның мәдениетінен, саясатынан амалсыздан қол үзіп, сегіз жыл шамасы айдауда жүреді. Салтыков тек жазушы ғана емес еді, ол өте ірі саяси қайраткердің бірі еді. Оның шығармаларынан самодержавиеге, езуші тапқа қарсылық пікірлер көрініп тұрады. Ол сонша жігермен, сонша қайратпен, сонша адамгершілікпен өзінің шығармалары арқылы самодержавиеге қарсы күрескен. Өзінің «Бір қаланын тарихы», «Ташкенттік мырзалар», «Губерниялық очерктер» деген шығармаларында ашық айқын Ресей шаруаларының типін және жауыздық, езушілік, капиталистік қанауларды тамаша суреттеп анық көрсетеді. Салтыков-Щедрин езінің шығармаларында капиталистік қоғамды оның ішіндегі соның жақтаушыларын, помещиктерді, кулактарды, езуші таптарды сықақ етеді. Салтыков шығармаларында шындық типтер, келісімді образдар беріледі. Сондықтан да, адам баласының данышпаны Ленин ұлы жазушының өткір сөздерін жиі пайдаланады.

Салтыков-Щедрин 1889 жылы майдың оны күні қайтыс болды.

Совет халқы, совет жастары, біздің пионерлер мен мектеп оқушыларымыз да ұлы революционер, демократ - жазушы Салтыков-Щедрин шығармаларын сүйіп оқиды. Оның тамаша еңбектері совет әдебиетінің алтын қорына, бай қазынасына кіреді.

(1873-1935) Францияның атақты жауынгер жазушысы Анри Барбюс 1873 жылы майдың 17 күні туған. Анридің балалық шағы қара түнек реакция жағдайында өтті. Сондықтан да ол өзінің алғашқы шығармаларын өмірден түңілушілік, үмітсіздік қиялымен жазды. Оның 1895 жылы шыққан бірінші шығармасы «Жоқтаушылар» деген атпен жарыққа шықты. Онан кейін сол жылы оның «Тілеушілер» деген екінші кітабы шықты. Барбюс осы реакция жылдарында қараңғы түнекте адасумен жүрді. Сөйтіп жүріп империалистік соғысқа кездесті. Окопқа түсті. Бұл оның дүние тануына, не үшін соғысып жатқандығын ұғынуына үлкен сабақ болды. Ол мұнда жұмысшы шаруа солдаттарымен кездесті. Олармен өте жақын сыйлас болды. 1916 жылы жазған «От ішінде» романы бүкіл Францияға әсер етті. Шындықты көркем сөзбен тамаша айтып беруі бүкіл оқушыларды сүйсіндірді. Анри бұл романда өсіп келе жатқан еңбекшілердің революциялық сана-сезімін империалистік соғыста төгілген қанның түп негізі капитализмнің араны үшін екенін көрсетті. Ұлы гуманист, пролетариат жазушысы Горький Анридің «От ішінде» романы туралы: «Соғыстың мазмұнына өзіне дейінгі жазушылардың қайсысынан болса да тереңірек көз жіберіп, адамдардың шексіз адасқандығын көрсетеді», — деді. Барбюс империализмге қарсы шығуымен қатар, ол күн санап жау жүрек революционерлік рухта бола берді. Ол Ресейде бірінші болған Октябрь социалистік революциясын жақтап Совет елін интервенттерден қорғап қалуға ат салысты. Барбюс өмірінің соңғы минутына дейін Советтер Одағының бір деген досы, бір деген жақтаушысы болды. Өмір бойы шындықты, адамгершілікті сүйген, социализм үшін күресші болған, жауынгер - жазушы Анри Барбюсты зұлым фашистер жек көрді. Олар ұлы жазушының сыртынан өсек жүргізді. Оған нелер жаман атақтарды тақты. 1935 жылы Анри Барбюс мәдениетті қорғау туралы Париж қаласында жазушылардың конгресін өткізді. Фашизмге қарсы күресу үшін күш жинап қарсы тұруға интеллигенттерді шақырды. Оларды жұмысшылармен тығыз байланысты болуға ұйымдастырды. Жауынгер жазушы Анри Барбюстың болат қаламы жұмысшы табының ісі үшін, революция ісі үшін жұмсалды. Сондықтан да ол прогресшіл адам баласының жүрегінде мәңгі сақталмақ.

(Туғанына 140 жыл толуына) Францияның атақты жазушысы Оноре де Бальзак 1799 жылы майдың 20 күні туды. Яғни А. С. Пушкиннің құрдасы. Бальзактың өз әкесі орта шаруа, бірақ әкесінің әкесі нағыз кедей болған. Бальзактың кезіндегі Францияның дәуірі мен Ресейдің дәуірі бірыңғай да еді. Сондықтан Александр Сергеевич Пушкиннің өмірі мен Бальзактың өмірін салыстыруға болады. Бальзак өзінің туып-өскен Тур қаласында оқып, бастауыш мектеп білімін алды. Кейінірек Парижге келіп оқыды. Оның сол оқып жүрген кезіндегі жағдайы өте нашар болады. Оған ешкім қараспайды. Парижде танысы болмайды. Содан ұзамай-ақ, әдебиетпен шұғылданады. Оның мақсаты өзінің ешкімге жалынышты болмай тұрмыс жағдайын түзеу болды. Ақырында, ол мақсатына көп қиыншылықпен жетеді. Оның қолынан күні-түні қалам түспейтін уақыттары да болды. Бальзак жазумен шұғылданған күннен бастап мықты реалист, реализмді жақтаушы болады. Сол кезде Францияда үлкен орын алған натурализмге қарсы шығады. Бальзак шығармалары болған тарихи материалдарды шындық арқылы беруге, өз оқушыларына болған фактілерді жете таныстыра беруге бейімделген. Оның жүз томнан астам роман, әңгімелері бар. Бальзактың «Адам комедиясы», «Шегірен былғары», «Жоғалған арман», «Ауыл молдасы» әңгімелері шындықты сүюдегі, шындықты көрсетудегі оның анық реалист жазушы екеніне толық куә болады. Бальзак әдебиет тарихынан реалист, шындықты сүйген және тамаша еңбегімен өзін көрсете алған жазушы болып орын алады.

(Қазақстан жазушыларының ІІ съезі қарсаңында) Жақын арада Қазақстан жазушыларының ІІ съезі ашылады. Бұл съезді тек ересек адамдар ғана емес, біздің пионерлер мен мектеп оқушылары да зор қуанышпен қарсы алғалы отыр. Бұл съезде еліміздің шаруашылығы күн сайын өркендеп өскен дәуірде, үшінші бесжылдық тұсында БҚП(б) XVІІІ съезінен кейін шақырылып отыр. Бұл съезде Қазақстанда искусство мен совет әдебиетінің бұдан былай да өркендей беру жөнінде көп мәселе қаралмақ. Соның бірі қазақ совет әдебиетінде осы уақытқа дейін жете көңіл аударылмай келген балалар әдебиеті туралы мәселе қойылуға тиіс. Біздің пионерлер мен мектеп оқушыларының күн санап қызық кітаптарға тамаша шығармаларға тілегі өсіп отыр. Олар жазушыларымыздан балалар тұрмысынан жазылған заманымызға сай, оқып отырғанда оның геройлары өз оқушыларына тамаша үлгі, әсер беретіндей қызық, жақсы шығармалар болуын күтеді. Бірақ Қазақстан жазушылар коллективі, Қазақстан Жазушылар Одағы бүл жөнінде күрделі ешнәрсе істей алмай отыр. Балалардың жүректерінің нәзік келетіндігі, олардың әр нәрсеге әуестенгіш келетіндігі, олардың бір нәрсені көңілге алса сол нәрсеге ынтығып, сусағыш келетіндігі ашық нәрсе. Әсіресе совет балаларының алға ұмтылғыштығы — олардың қиялы, олардың ойы, олардың талабы тіпті өзгеше. Олар ұшқыш, командир, педагог, дәрігер, инженер, шахтер, ақын-жазушы болғысы келеді. Олардың келешекте сол қиялдарына жетуі сөзсіз. Сондықтан да балалардың тілегіне сәйкес оларға үлкен тәрбие беретін, үлкен эсер беретін күшті құралдың бірі — көркем әдебиет болуға тиісті. Бірақ Қазақстан Жазушылар ұйымы мен біздің көрнекті ақын-жазушыларымыз, жас ақындарымыз кішкентай балаларға үлкен шығармалар керек екенін ескермей жүр. Жазушылардың ішінде балалар әдебиетіне ептеп көңіл аударған Қалмақан еді. Ол да ең соңғы рет балаларға өмір бойы азық қылыңдар деп «Тәтті қауынын» тарту етті де соңғы уақытта балалардан ол да қол үзіп кетті. Мүмкін, Қалмақан балаларға «Тәтті қауын» есейіп, ер жеткенше қорек етуге жетеді деп жүрген болар. Бірақ балалар бірнеше «Тәтті қауын» сияқты тәтті әдебиет жемістерін күтіп отыр. Қалмақанның мұнысына да рақмет. Басқа ақын - жазушылар «Тәтті қауын» түгіл балалардың әдебиет қорына бір уыс «бүлдірген» де қосқан жоқ. Кейбір жас ақындардың ұялғанынан онда да ренжіп, қысылып, қымтырылып отырып, жеңіл-желпі бірдеңе жазып бере салатындары да жоқ емес. Бүл жағы да көркем сөз шеберлерінің есінде болатын нәрсе. Балалар әдебиеті жөнінде сыншы жолдастарға не айталық! Сыншылар сынайтын балалар әдебиеті жоқ. Дегенмен, сын мәселесін қолға алып жүрген жолдастар да балалар әдебиетін жасау жөнінде қатынасы болуы өте қажет нәрсе ғой. Редакцияға балалардан күнде хат келіп жатады. Олар бірнеше ұсыныстар, бірнеше тілектер қояды. Сол балалардың көп хатының бірі Ырғыз пионерлерінің жазушылар ұйымына жазған хаты, олар былай деп жазады:

«Ардақты ақын-жазушы ағайлар!

Біз жеткіншек жас ұрпақтармыз. Пионерлер қатарында тәрбиеленіп, мектепте оқып жүрміз. Біз өзімізді ең бақытты балалармыз деп санаймыз. Сабақтан бос уақытымызда көркем кітаптар оқып, мектеп сахналарында пьесалар қойғымыз келеді. Бірақ балалар тұрмысынан жазылған көркем шығарма, пьесалар табу бізге өте қиын. Сондықтан жазушы ағайлар: Мұхтар, Сәбит, Асқар, Әбділда, Тайыр, Әлжаппар, Диқан, Қалмақан, бізге балалар тұрмысынан әдемі әңгіме, тақпақ - өлеңдер, пьесалар жазып берулеріңізді сұраймыз». Бірақ аты аталған және балалардың хатын оқыған жолдастар дұрыс жауап та берген жоқ. Расында, біздің ақын-жазушыларымыз балалар әдебиетіне көңіл бөліп, балалардың тілегіне сай жақсы, қызықты шығармалар бере алмай келеді. Осы уақытқа дейін балалар баспасы (юн. издат.) жоқ. Комсомол баспасының жанында тек қана аудармамен шұғылданатын (онда оригинальный бір шығарма жоқ) нәтижесіз «бірдеңе» бар. Балаларға деген кітапты шығару былай тұрсын, пионер журналдарын да уақытында шығара алмаймыз. Республикалық газеттер мен журналдар балалар әдебиеті туралы мәселе көтеру түгіл ол жөнінде ауызға да алмайды. Көбісі балалар әдебиетін жеңіл-желпі іс көреді. Шынында балалар әдебиетінің балаларға коммунистік тәрбие беруде зор мағынасы бар екенін, балалар әдебиетін жасауда мықты шеберлік керек екенін естен шығаруға болмайды. Қазақстан жазушыларының ІІ съезі балалар әдебиетін жасау жөнінде балалардың тілектеріне сәйкес ақын - жазушылардың кесек шығармалар беру жөнінде мәселе қоюы тиіс. Пионерлер мен мектеп оқушылары балалар әдебиетін жасау жөнінде ІІ съезден нәтижелі іс күтеді.

Балалардың жазда көңілді дем алуы үшін, олардың келесі оқу жылына тың, жаңа күшпен келіп кірісуіне үлкен жағдай жасалып, балалар үшін ауасы кең, орман - тоғайлары жақсы жерлерден көркем лагерьлер ашылды. Мектеп балалары сол лагерьлерде дем алады. Балалар! Әрине, бұл сендерге істеліп отырған үлкен қамқорлық, үлкен жағдай. Сондықтан сіздер мәдениетті дем алуға тырысыңыздар! Демалысты күні-түні ұйықтау, болмаса күні-түні ойнау деп түсінбеу керек... ретімен ойнап, ретімен ұйықтау керек. Сонымен катар әрбір қызықты, керекті нәрселермен де шұғылданған жөн. Әрине, сендер ойынды өте жақсы көресіңдер. Әркім, де сіздердің жастарыңызда, сіздердей уақыттарында ойнауды өте жақсы көреді. Бірақ ойында да, істе де уақытты дұрыс пайдалану керек. Ал нелер ақыл иелері: көсемдердің, ақын-жазушылардың, профессор, академиктердің, атақты ұшқыштардың өмірін, балалық шағын алсаңыздар өте қызық. Олар бала шағынан бір нәрсені білуге, үйренуге әуес болған, олар әдеби кітаптарды қызыға оқитын болған. Мысалы, гуманист жазушы Максим Горький бала шағында кітапты сондай сүйген, ол кітап талғамай қолына түскенінің бәрін оқитын болған. Ол жастайынан кітапты ең жақын дос, ен жақын жолдас етті. Мінеки, осындай ұлы адамдардың балалық шағында істеген істерін өнеге етіп өздеріңіз соларша тәрбиеленуге ұмтылғандарыңыз дұрыс. Әдебиет кітабын үзбей кеп оқығандарыңыз жөн. Сіздер қыс бойы оқыдыңыздар, мектептеріңізде әдебиет үйірмелері болды. Сіздер онда ұйымдасып жұмыс істедіңіздер. Енді жаз лагерьлерде де сіздер әдебиет үйірмесін ұйымдастырыңыздар. Лагерьдегі әдебиет үйірмесі өте қолайлы, өте көңілді болады. Өйткені сіздер әдебиет кітаптарын оқисыздар. Өздеріңіз өлең, әңгіме жазасыздар. Соларды ну ормандардағы, аяққа жібекше оралып жатқан көкорай шалғын үстінде отырып талқыласаңыздар, қандай тамаша! Лагерьде ылғи мектеп оқушылары бірыңғай болыңыздар. Сіздер үйірмені мектептегідей лагерьде де ұйымдастыруларыңызға болады. Үйірме жұмысын көркем жазға, демалысқа арнаңыздар. Жасыл орманның сырт көрінісін, оның хош иісін, ондағы сайрайтын әнші құстарды суреттеңіздер. Міне, жаз лагерьде осыларды көзбен көріп, еркін отырып, біраз жасайсыздар. Және оған толық мүмкіншілік бар. Сондықтан лагерьде әдебиет үйірмесін ұйымдастырып оқыған кітаптарыңызды талқылаңыздар. Жазған өлең, әңгімелеріңізді үйірмеде тексеріп, жақсыларын редакцияға жіберіп тұрыңыздар. Демалыс уақытында, лагерьде болсын, басқа жерде болсын әдебиетпен шұғылдану мейлінше қажет, қызық кітаптарды оқу үлкен пайдалы нәрсе. Әдебиет кітабын оқығаннан шаршап дем ала алмай қалам деп түсінбеу керек. Әдебиет кітаптарын теселе оқу керек, сүйіп оқу керек. Өздеріңізге керекті кітаптарды таңдап ала білу керек. Сіздер оқыған кітаптарыңыздың ішінде ұнатқан геройлардың образдарын жаздыгүні лагерьде, мектепте ұйымдасқан үйірмелеріңіздің жұмыстарын және сол үйірмеде талқыланған, өздеріңіз ұнатқан жақсы өлең, әңгімелеріңізді редакцияға жіберіп отыруларыңызға болады.

Ұлы ақыл иесі данышпан ақын Александр Сергеевич Пушкиннің өмір сүріп, қайтыс болғанына бір ғасырдан аса уақыт етті. Бірақ ұлы ақын Пушкиннің қалдырған тамаша әдеби мұралары әлденеше ғасырлар бойы халықпен бірге жасай бермек. Сондықтан да ақын Пушкин:

Яғни, менің өлеңім де, өзім де жасаймын, бірақ жалғыз емес, халықпен бірге жасаймын дейді. Ұлы ақын болашағын тереңнен болжайды.

Расында солай. Пушкин халық ақыны.

Орыстың ұлы ақынын қазақ халқына бірінші таныстырған, Пушкиннің көркемдігі күшті, тіпті өткір, мазмұны терең, жанға жайлы, жүрекке майда өлеңдерін қазақтың кең даласында ән ғып салған қазақтың классик ақыны Абай болды. Абайдың артықшылығы сол болды, ол сол кездегі қазақтың мәдениет салтына қарай түсінікті тілмен, кең түрде Пушкин өлеңдерін қазақ халқына жеткізді. Абай Пушкиннің көп шығармаларын аударды. Абайға Пушкин үлкен әсер етті. Сондықтан да орыстың ұлы ақыны Пушкинді өзінің творчествосына жолбасшы етіп, үнемі пайдаланып отырды. Октябрь революциясынан кейін казак, халқы Пушкинді бұрынғыдан да кең, ашық айқын тани бастады. Оның көп шығармалары казак совет ақындарының тікелей шұғылдануымен қазақ тіліне аударылып көпшілік оқушыларға тарады... Пушкиннен көп аударма жасаған орденді ақын Тайыр Жароков. Ол Пушкиннің «Кавказ тұтқыны», «Цыгандар», «Ағайынды қарақшылар», «Граф Нулин», «Колоннадағы үйшік» сияқты ірі шығармаларын аударды. Тайырдың аудармалары оқушыларға өте түсінікті, әрі жеңіл, әрі күшті тілмен, жақсы аударылған. Ақынның ойын, қиялын, тамаша образдарын, тілінің көркемдігін жеткізіп мықты бере алған. Осы сияқты қазақтың басқа ақындары да Пушкиннен біраз аудармалар жасады. Олар Пушкинді тани білді. Пушкиннен үйренді. Бұдан біз Пушкиннің орыс әдебиетімен қатар, қазақ совет әдебиетіне де үлкен күш, ірі жетекші болып отырғанын көреміз. Біздің жаңа бастаған ақындарымыз ең алдымен Пушкин шығармаларын, өлеңдерін оқып пайдаланады. Пушкин шығармалары оларға алтын бұлақ. Жас қаламын төселтіп тәрбиелейтін дерек. Пушкин поэмаларын, лирикалы өлендерін, әсіресе пионерлер мен мектеп оқушылары көп оқитын және жатқа біледі. Пушкиннің балаларға арнайы жазған «Алтын әтеш», «Балықшы мен балық» сияқты шығармаларын олар ауыздан тастамайды. Пушкиннің тамаша еңбектері бүкіл совет халқының, оның ішінде қазақ халқының бағалы қазынасы болып отыр. Пушкин казак совет әдебиетін ілгерілетіп өрістете беруде, оның кең құлаш жайып есе беруінде алдағы уақытта да жетекші бола бермек. Пушкин бүкіл совет халқымен бірге ғасырлар бойы жасай береді.

(Абай) Қазақ әдебиетінің іргесін қалаушы, көркем сөздің шебері ақын Абай қазақтың көркем әдебиетін жаңа жолға салуда оны өркендетіп, өсіруде үлкен еңбек сіңірген кісі. Сондықтан да ол өзіне дейінгі ақындарға, өзіне дейінгі әдебиетке, әсіресе қазақтың поэзиясына көз салды.

Ол кезде қазақ елінде өлеңнің қадірі айтарлықтай емес еді.

Ірі тұқымнан, байлардан, билерден шыққан жастар өлеңге әуестенбейтін, өлеңшілік нашар адамдардың күн көруі үшін әр сөздің басын қосып айтатын жарапазаны деген ұғымда болатын. Міне, соларға Абай төңкеріс жасады.

Кетірген сөз қадірін жұртты шарлап», — деп жырлады. Ол өлеңді өте қадірледі, өлеңнің таза өлең болуы үшін күресті. Абай мәдениетті ақын. Ол шығыс әдебиетін зерттеп, шығыс ақындарының шығармаларын оқумен бірге Европаның мәдениетіне де, Европаның әдебиетіне де сусындаған ақын. Абай орыстың белгілі ақын жазушылары Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Толстой, ұлы демократ сыншылар Белинский, Чернышевский, Европа ақындарынан Гете, Байронды және басқаларды оқиды.

Орыстың бай әдебиетін, ірі ақын-жазушыларын қазақ халқына таныстырады. Ол Пушкиннен, Лермонтовтан, Крыловтан бірнеше аудармалар жасап, оларды қазақ әдебиетінің қорына әкеп қосты. Әсіресе Абайдың сүйіп аударғаны орыстың ұлы ақыны Пушкин шығармалары болды. Пушкиннің өлеңмен жазылған «Евгений Онегин» романынан, лирикалы өлеңдерінен аударма жасады. Оларды түсінікті тілмен қазақ халқына жеткізіп берді.

Қазақ халқы ең бірінші рет Пушкинді Абай арқылы таныды.

Біздің елімізде Абай мен Пушкин еңбектері өте қадірлі, олардың әдебиет тарихында алатын орны өлшеусіз зор.

Жақында «Октябрь балалары» газетінің коллективі жас ақын-жазушылармен әңгіме жасады. Оған Қазақстан жазушылары ІІ съезінің делегаттары және облыстардан келген ақын-жазушылар қатысты. Орденді ақын - жазушылар — Асқар Тоқмағамбетов, Әлжаппар Әбішев жолдастар болды. Әңгіме екінші съездің қаулысына сәйкес Қазақстанда балалар әдебиетін өркендетіп, балалардың тілегіне сай шығармалар беру жөнінде болды.

Бұл жөнінде біраз жолдастар ездерінің ұсыныстарын берді.

Гурьев облысынан келген өкіл Тілеков Жәрдем жолдас: аудан, облыстардағы әдебиет кружогының жұмыстары туралы айтты. Әдебиет кружоктарына үлкен көмек керек екенін жас әдебиетшілерді тәрбиелеуде олармен тығыз байланыс жасап, жас әдебиетшілердің творчестволық өсуіне күнбе-күн жәрдемдесіп отыруға ұсыныс жасады. Қарағанды облысынан келген Құлбаев жолдас: кружоктарда жас авторларға көмек беруде, оларды әдебиет теориясымен қаруландыруда «Октябрь балалары» газетінің бетінде авторларға консультациялар беріп отыруды айтты. Әсіресе көркем әдебиеттің теорияларымен, оның ішінде басты жанрлары: проза, поэзия, пьесалардың түрлі салаларын таныстыруды «Октябрь балалары» газеті тәжірибе жүзінде қолға алу керектігін, жас авторларға, жаңа жаза бастаған пионер мектеп оқушыларына үлкен күш екендігін ұсыныс етіп енгізді. Шығыс Қазақстаннан келген жас ақын Сәду Машақов жолдас газет бетінде сапалы әңгімелердің, өлеңдердің басылуына зер салу жөнінде кейбір газетте басылатын шығармалардың тіл жағынан, сюжет жағынан ақсап жататындығына тоқтала келіп, жастардың қызықты тілі, көркем сюжеті бай шығармалар жазылуына көмек ретінде газет арқылы классиктердің шығармаларымен және совет ақын-жазушыларымен таныстырудың қажеттігін әңгімеледі. Сонымен бірге жас таланттарды өздерінің шығармалары арқылы көпшілікке таныстыруды, олардың шығармаларын газетте бастыру жөнінде қадағалап отыруды газет коллективі есіне алу керек деді. Оңтүстік Қазақстаннан келген Малқаров жолдас жаңа жаза бастаған жастарға консультацияның керек екенін, оларға үзбей кеңес беріп отыруды, олардың творчестволық өсу жолында газеттің инициатор болуына тоқталды. Орденді ақын Асқар Тоқмағамбетов Қазақстанда қаулап өсіп келе жатқан жас бөбектердің тілегіне сан шығармалар беруді айтты. Асқар жолдас жас балаларды тәрбиелеуде оларға түсінікті, өздерінің тілімен жазылған әдемі, қызық шығармалар беруді қолға алу керек, оларды қолдап ескі мұралармен туысқан республикалардың мәдениетімен таныстыруды қолға алу әрқайсымыздың міндетіміз болсын деді. Пионер ақыны, жас тілшіміз — Қапан Ахметқалиев өзінің сөйлеген сөзінде аудандағы жас таланттарды творчество жағынан тәрбиелеп өсіруде, олармен үзбей байланыс жасауда «Пионер» журналының облыс, аудан жастарынан қол үзіп кеткендігін айтты. Тек онда редакцияның маңайындағы, Алматыдағылардың ғана шығармаларымен шұғылданып қоймай, барлық облысқа көңіл аударуды, тілшілерді көбейтіп өз оқушыларының тілегіне сай жұмыс істеуді айтты. Жоғарыдағы пионер журналына айтқан жағдайды «Октябрь балалары» газеті де еске алуы керек деді. Комсомол баспасының директоры Табунов жолдас шама келгенше жастарға жәрдемдесетіндіктерін, олардың шығармаларынан комсомол баспасынын күшімен жинақ шығару жөнінде, әсіресе балалар творчествосына балалар үшін жасалатын шығармаларға назар салып, жұмыс істеуді ұсынды. «Октябрь балалары» газетінің коллективі пионерлер мен мектеп оқушыларының тілегіне сәйкес көркем тілді, терең сюжетті әңгімелер, қызық поэмалар, ертегілер, сапта жүргенде әнге қосып айтатын жақсы өлеңдер жазуды ақын-жазушыларға ұсыныс етіп қойды. Және ақын-жазушылардың шығармаларын өзінің ең жақсы ең жас оқушылары пионерлер мен мектеп оқушыларына жеткізіп, оларға таратып отыруда «Октябрь балалары» газетінің коллективі әрқашан да дайын екендігін білдірді. Сонымен қатар, біздің ақындарымыздың, жазушыларымыздың «Октябрь балалары» газетінің авторы болудағы міндеті, отанымыз туралы, партия туралы, халқымыз туралы, тарихи оқиғалар туралы және халық мұралары туралы балалар көпшілігіне түсінікті тілмен, қызықты етіп жеткізіп беру керек делінді. Бұл айтылған ұсыныстарды ақын-жазушылар қуанышпен қарсы алды. Келешекте «Октябрь балалары» газетімен тығыз байланыс жасап тұрмақ болды.