Жылқының көз жасы

Авторы: Нұрғали Ораз

УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-44 О 65 Ћазаћстан Республикасыныѓ Мќдениет жќне аћпарат министрлiгi Аћпарат жќне мџраѕат комитетi «Ќдебиеттiѓ ќлеуметтiк маѓызды тљрлерiн басып шыѕару» баѕдарламасы бойынша шыѕарылды Ораз Н. О 65 Жылћыныѓ к з жасы: Ќѓгiмелер мен хикаяттар, эсселер / Нџрѕали Ораз – Алматы: «Ћайнар баспасы», 2012. – 320 бет. ISBN 978-601-212-040-0 Белгiлi жазушы Нџрѕали Ораздыѓ «Жылћыныѓ к'з жасы» атты кiтабына оныѓ соѓѕы жылдары жазѕан жаѓа ќѓгiмелерi мен хикаяттары енгiзiлiп отыр. Нџрѕали Ораз шыѕармаларыныѓ ќдетте тiлi к'ркем, оћиѕасы ћызыћты жќне айтар ойы аныћ болып келедi. Бљгiнгi замандастарымыздыѓ жан дљниесiн толѕандырып жљрген к'кейкестi мќселелердi жан-жаћты ћозѕап, џтымды да џрымтал диалогтар арћылы талћыѕа салып отыратындыѕымен ћџнды. Ћаламгер ћай таћырыпћа ћалам тартса да, оћырман ћауымныѓ жљрегiне жол тауып, ќдеби ортада ћызу талћыланып, жљрекжарды, аћадал пiкiрлердiѓ жиi айтылып жататындыѕы да содан болса керек. Жазушыныѓ ауыл таћырыбына арналѕан ќѓгiмелерiнiѓ желiсi бойынша «Ћазаћфильм» киностудиясы «Ќурелеѓ» аталатын толыћметражды к'ркем фильм тљсiрдi. Ол «Хабар», «Ћазаћстан» жќне «Алматы» телеарналарында жиi к'рсетiлетiн, к'рермен ћауымныѓ ыстыћ ыћыласына б'ленген туынды болып шыћты. «Ћазаћфильм» киностудиясы тљсiрген љздiк фильмдердiѓ ћатарынан 'зiне лайыћты орнын алды. Сондай-аћ жазушыныѓ «Ћазаћ ќдебиетi» газетiнiѓ арнайы сыйлыѕына ие болѕан «Оѓаша арал» атты ќѓгiмесi бойынша «Таѓ» телекомпаниясы да ћысћаметражды фильм тљсiрiп, к'рермендерге џсынды. Оныѓ «Адасћан жџлдыз» пьесасы халыћаралыћ «Тќуелсiздiк толѕауы» конкурсында жљлделi орынѕа ие болды. Ол 2010 жылдан берi Ѕ.Мџсiрепов атындаѕы академиялыћ жастар театрында табысты тљрде ћойылып келедi. Сондай-аћ, жазушы осы театрдыѓ тапсырысы бойынша 'зiнiѓ «Баћ ћџсы» ќѓгiмесiнiѓ желiсi бойынша «Таудаѕы тљн» атты жаѓа дљние жазды. Ол да ћазiр аталѕан театрдыѓ сахнасында табыспен ћойылуда. Тљйiндеп айтар болсаћ, ћазаћ ќдебиетiне 'зiндiк љлес ћосып келе жатћан ћаламгердiѓ жаѓа кiтабы ћалыѓ оћырман ћауымныѓ жљрегiне жол табады деп сенемiз. УДК 821.512.122 ББК 84 Ћаз 7-44 ISBN 978-601-212-040-0 © Ораз Н., 2012 © «Ћайнар баспасы», 2012

ТАУДА ЏШЋАН ТАЗЋАРА Ћалааралыћ љлкен трассаныѓ бойымен желдей есiп, саѕатына жљз сексен шаћырым жылдамдыћпен жљйткiп келе жатћан шетелдiк жеѓiл машина жљрiсiн кенет кљрт бќсеѓдетiп, сол жаћ ћапталдан шыѕа келген тас жолѕа ћарай бџрылуѕа бейiмделгенде ћаладан џзаѕалы берi жаћ ашпай, ћалѕып-мљлгiп отырѕан Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ маѓдайындаѕы жiѓiшке ќжiм сызыћтары жиырыла тљсiп, жылдамдыћты машина емес, тап бiр 'зi жоѕалтћандай ћабаѕын кiржитiп, к'зiн ашып алды да, терезеден сыртћа жаћтырмай ћарады. Табаны асфальттан басћаѕа тиiп к'рмеген аппаћ «Вольво» бiз 'кше туфли киген кiнќмшiл бойжеткендей кiбiртiктеп, ойћы-шойћы тастаћпен ћорѕалаћтап жљрiп келiп, ауыл арасындаѕы ескi жолѕа тљстi. Бiраћ бџныѓ ендi асфальт деген аты ѕана ќшейiн. Жаѓаѕы азаптыѓ тез бiткенiне ћуанып, ћар љстiндегi шанадай сырѕи ж'нелмек болѕан жеѓiл машина темiреткенiѓ орнындай ойдым-ойдым кесе шџѓћырларѕа кезiгiп, екi бљйiрiн солћ-солћ соѕып алды. – Ќй! – деп рульде отырѕан џлына зеки љн ћатћан Кќрiм Меѓдiѕалиев тiлiнiѓ џшына кеуректiѓ дќмi тљсiп кеткендей бетаузын тыржитты. – Жайыраћ айда! Содан келесi ауылѕа жеткенше ћабаѕы ашылмай, тџнжыраѕан ћалпы тас мљсiндей мелшиiп отырды да ћойды. Олар к'пiрге жеткенде алдарынан кесе-к'лденеѓдей 'тiп бара жатћан бiр табын сиырѕа кез болып, амалсыз кiдiрдi. Маѓ-маѓ басћан мынау аймљйiздердiѓ тiптi асыѕатын тљрi к'рiнбейдi. Жалпаћ тiлдерiмен ќлсiн-ќлсiн сулы танауларын жалап ћойып, арћаларына ћонѕан шыбын-шiркейлердi ћџйрыћтарымен шып-шып ћаѕып, жайбараћат 'рiп барады. Арт жаћтаѕы алћынып тџрѕан ќдемi машинаѕа тiптi пысћырып та ћарайтын емес. «Иќ-ќ, сен «Вольво» болсаѓ ћайтейiк, бiздiѓ де сиыр деген атымыз бар. Таѕдыр жазып, тар к'пiрдiѓ љстiнде жолыћћан екенбiз, кезегiѓдi кљт. Сенi адам жасаѕан болса, бiздi Ћџдайдыѓ 'зi жаратћан!» деп, ћыр к'рсетiп бара жатћан тќрiздi. Сауырында таѓбасы бар ћызыл-ћоѓыр атћа мiнген баћта-

шыныѓ да бџлармен iсi болѕан жоћ. Ер љстiнде бiр жаѕына ћисайып, џйћылы-ояу ћалпы дќл тџстарынан 'тiп барады. Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ џлы шыдамсыздыћ к'рсетiп, жапон елiнiѓ к'ѓiлдi бiр ќуенiн ойнайтын сигналды ћайта-ћайта басып едi, баћташы селк етiп, басын к'терiп алды да, екi езуi екi ћџлаѕына ћарай жайылып, аппаћ тiстерiн к'рсете, ыржиып кљлдi. Кљн к'зiне шаѕылысып, жалт-жџлт ћџбылып жатћан 'зеннiѓ айдынынан к'з алмай ћарап отырып, Кќрiм Меѓдiѕалиев 'зi к'птен берi к'рмеген к'не суретпен ћайта табысћандай болѕан. Жаѕада арћандаулы тџрѕан ћџлынды биелер, ќне, анау ћарына шелегiн iлiп, сауынѕа шыћћан аћ орамалды ќйел, к'к теректерi аспанѕа шаншылѕан ауыл оѕан баяѕыдан таныс, жљрегiне жаћын тiршiлiктiѓ тынысын сездiредi... Кќрiм Меѓдiѕалиев бџрын бџл тџсћа аялдап к'рген емес-тi. Ћайда-ан! МАИ-дыѓ к'к жолаћ машиналары ћызыл сиреналарын бажылдатып алѕа тљсiп, жол-ж'некей ћыбырлаѕан к'лiк атаулыны шетке ысырып, бiр сќт кiдiру дегендi бiлместен, зулап 'те шыѕатын. Иќ-ќ, ол кезде «Кќрiм Меѓдiѕалиев келе жатыр!» деген хабарды естiген жџрттыѓ 'зi де есiнен танып ћала жаздаушы едi ѕой. Есiк алдында керiлiп-созылып жататын итiне дейiн беймќлiм бiр тылсым ћџдiреттiѓ жаћындап ћалѕанын сезiп, аяћ астынан жым-жылас боп, iнге кiргендей жоѕалып кететiн. Ендi мiне... Аздан соѓ сиырлардыѓ арасы сиреп, аппаћ «Вольво» аћырын орнынан ћозѕала бастады. Олар ауылѕа жеткенде кљн сќскеден ауып ћалѕан едi. Кќрiм Меѓдiѕалиев бљгiн кешке ортаншы џлыныѓ љйлену тойын 'ткiзейiн деп жатћан iнiсiнiѓ љйiне келiп тљстi. Ћалбалаћтап ћуана ћарсы алѕан љй иелерi оларды к'леѓкесi ћою, саясы мол баћтыѓ iшiне жасалѕан дастарћанѕа ћарай бастады. – Ќйекем ћайда? Ол кiсi неге келмедi? – дедi iнiсi‚ бiздiѓ тарапымыздан бiр аѕаттыћ болып ћалѕан жоћ па екен дегендей‚ кiнќлi пiшiнде Кќрiм Меѓдiѕалиевке жаутаѓдай ћарап. Ќйекем дегенi – жеѓгесi, Айжан Аћжоловна, Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ кербез бќйбiшесi ѕой. Тоћал алу ойында жоћ болса да, Кќрiм Меѓдiѕалиев ќйелiн љнемi бќйбiше деп еркелететiн. Мiне, ћазiр де: – Иќ-ќ, бiздiѓ бќйбiше келе алмады, – дедi ћолындаѕы орамалмен ернiнiѓ џшын ептеп сљрте отырып, осы шын к'ѓiлiмен сџрай ма дегендей iнiсiнiѓ жљзiне сынай ћарап. Бiраздан берi тойдыѓ ќуресiмен тыным таппай шапћылап жљргендiкi ме, ќлде

биылѕы жаз ћџрѕаћ, ћырыћ кљн шiлде аса ыстыћ болѕан ба, Мќлiктiѓ 'ѓi ћарауытып, тљтiгiп кетiптi. – Олардыѓ жџмысы ћазiр тiптi ћиындап кеттi ѕой. Поликлиникадаѕы дќрiгерлер штатыныѓ теѓ жартысы ћысћарѕан. Бiраћ ауру бџрынѕыдан к'беймесе, азайѕан жоћ. Ћайда барсаѓ да сапырылысып жатћан тiршiлiк ќйтеуiр. Жеѓгеѓ сендерге дџѕай-дџѕай сќлем айтты. Екi жастыѓ баћытты болуына шын жљректен тiлектес. – Ќ-ќ, раћмет, раћмет! – аћ к'ѓiл Мќлiк жеѓгесiнiѓ алыстан болса да тiлектес боп отырѕанына ћуанып, басын ћайтаћайта шџлѕыды. Тљстiктен кейiн Кќрiм Меѓдiѕалиев жаздыћ жеѓiл пиджагiн иыѕына желбегей жамылып, ауланыѓ iшiн асыћпай аралап 'ттi де, баћша жаћћа ћарай аяѓдады. Ауылдаѕылар атам заманнан берi баћшаны 'зен аѓѕарына таяу, етектегi жазыћћа салатын. Отаѕасы еѓбекћор, пысыћ болса, шарбаћ ћоршауды ерiнбейжалыћпай созып, жаѕадаѕы ћалыѓ ћамыстыѓ тџсынан бiр-аћ ћайырады. Ал егер де шаруаѕа ћыры жоћ, жалћаулау болса, онда шарбаѕы да соѕџрлым шолаћ ћайырылып жатушы едi. Мќлiк болса... Ойбай-ау, мынау тiптi шарбаѕын арѕы бетке 'ткiзiп жiберген бе, немене?! Кќрiм Меѓдiѕалиев ћолымен кљн салып, ћоршаудыѓ ћай жерден бiтетiнiн бажайлап џзаћ тџрды. Иќ, мына Мќлiктiѓ тал шарбаѕы 'зендi ортаѕа ћалдырып, арѕы бетке 'тiп кетiптi. «Ойпыр-ай, – деп таѓ ћалды ол iшiнен, – бџл ћайдан осынша пысыћ болып жљр?..» Оныѓ есiне бiр ћџлаѕы ортасынан шорт кесiлген ћара есегiне мiнiп алып, ауыл-ауылды аралап, љй-љйден iшкен ћымызыныѓ буына мас боп, ћызара б'ртiп, аузы к'пiрiп ќѓгiмеден босамай жљретiн Тоћымбай жќкесi тљстi. Жарыћтыћ, 'мiр баћи бау-баћшаныѓ ортасында отырса да ћолына бiр кетпен џстамай-аћ кетiп едi... Сiрќ, Мќлiктер сол жќкесiнiѓ атымен ќлi де «Тоћымбаев» болып жазылады. Ал Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ туѕан ќкесi Тоћымбай деген кiсi, сол Тоћымбайдыѓ туѕан аѕасы. Соѕыстан ћайтпай ћалѕан... Kз ќкесi есiнде жоћ. Ол соѕысћа аттанѕанда бџл аяѕын ендi ѕана тќйтќй басып жљре бастаѕан шынашаћтай сќби екен. Ќмеѓгерлiк жолымен анасын жеѓгелей алѕан ќкесiнiѓ iнiсiн жќке деп 'стi. Аспирантураны бiтiргенге дейiн Кќрiм Тоћымбаев болып жазылып жљрдi де, кейiн атасыныѓ атына ауысып кеттi. Kз еркiмен емес, ќрине, сол кезде металлургия министрi болып отырѕан ћайын атасыныѓ бiр ѕана емеурiнiмен 'згерткен. Расында да, болашаћта биiк мансап пен лауазым иесi болайын деп тџрѕан жас жiгiтке ол фамилия бiртљрлi ћолайсыздау едi. «Иќ-ќ, бџл батырыѓа ат шаптырымдай шарбаћ не љшiн

ћажет болды екен?..» Кќрiм Меѓдiѕалиев ћоршаудыѓ iшiне ћанша љѓiлiп ћараса да, екiншi, ќлде љшiншi орымнан кейiн ћайта жетiлiп келе жатћан к'кпеѓбек жоѓышћадан басћа ештеѓе к'ре алмады. Ендi байћады, бiр Мќлiктiѓ ѕана емес, басћа љйлердiѓ де талшарбаћтары арѕы бетке жамырап 'тiп кеткен екен. Kзен бойлап тауѕа ћарай 'рлейтiн жалѕыз аяћ жол бар едi. Оны да ћазiр ћалыѓ ш'п басыпты. Апыр-ай, ендi сол соћпаћпен аяѓдап барып тџма-бастаудан су iшiп ћайтудыѓ да сќтi тљспейтiн болѕаны-ау... – К'ке, жалѕыз 'зiѓiз зерiгiп тџрѕан жоћсыз ба? – деген таныс дауыс естiлдi арт жаѕынан. Мал ћорадан шыѕып, осылай ћарай келе жатћан Мќлiк екен. Ол ћасына жеткенше Кќрiм Меѓдiѕалиев љн ћатпай, к'зiнiѓ ћиыѕымен баћылай ћарап тџрды. – Мына баћшаныѓ ћоршауын џзартудай-аћ џзартћан екенсiѓдер!.. – Ќ-ќ, – деп Мќлiк ќлденеден ыѓѕайсызданѕандай желкесiн ћасыды. – Биыл жоѓышћадан басћа ештеѓе еккенiмiз жоћ. Ж'ндеп ћарауѕа да мџрша болмады. – Неге? Ол мџндай наћты сџраћты кљтпеген болуы керек, сќл мљдiрiп тџрып: – Пайдасы жоћ боп тџр ѕой, – дедi. – Ала жаздай бел жазбай еѓбек ћыласыѓ, ал жиын-терiн болѕанда соныѓ бќрi арзымайтын бiр тиын-тебенге кетедi... – Онда неге ћоршадыѓдар? – Жер жекеменшiкке берiледi деген ќѓгiме шыћћалы берi, ќрћайсымыз 'з љлесiмiздi ћармап ћалайыћ деп жатћанымыз да!.. Кќне, љй жаћћа барайыћ, к'ке, ас дайын боп ћалды. – Оу, жаѓа ѕана тамаћ iшiп шыћћан жоћ па едiк?! – Ауылдыѓ аћсаћалдары келiп, сiздi кљтiп отыр. Дастарћан басына ћайтып баруѕа заућы соћпай тџрса да, Кќрiм Меѓдiѕалиев ауыл дќстљрiнен аттап кетуге болмайтынын iштей ескерiп, љй жаћћа ћарай бџрылды. Ол т'ргi љйде ћаућылдасып отырѕан бiр топ адамныѓ љстiне кiргенде ендi ѕана ћызып келе жатћан ќѓгiме пышаћ кескендей кiлт тиылып, есiк жаћћа жалт ћарасћан жџрт жапа-тармаѕай орындарынан тџра бастады. – Отыра берiѓiздер! – Кќрiм Меѓдiѕалиев сыпайылыћ љшiн ћолымен белгi бергендей болѕанымен, ауылдаѕылардыѓ 'зiне деген бџрынѕы сый-ћџрметi ќлi жоѕалмай, сол ћалпы саћталып келе жатћанына iштей ћуанып та ћалды. Бiр мезет к'з алдына баяѕы Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ т'ралћасы

келiп. С'з сыѓайына ћараѕанда жауап кљткен кiсiсi Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ 'зi секiлдi. Ћапелiмде не айтарын бiлмей сќл б'гелiп едi: – Бџ кiсiлер госќбеспешениеде шыѕар, – деп екi ортаѕа таѕы бiреуi тљсiп кеттi. – Сенi мен бiз сияћты ћап к'терiп, кљнде базаршылап жљр дейсiѓ бе?! – Иќ, – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев тамаѕын кенеп, ендi сќл тосылса 'зi туралы ќѓгiменiѓ бiраз жерге џзап кетерiн сезiп. – Базарѕа кљнде барып жљрмегенiмiз рас. Бiраћ 'кiмет те бiзге ешћандай ћамћорлыћ жасап отырѕан жоћ. – Зейнетаћыѓыз ћанша? – деп ћалды бџл љйге кейiнiрек келiп, есiк жаћћа таман жайѕасћан отыздар шамасындаѕы д'ѓгелек сары жiгiт. Жџрт бџрын-соѓды 'здерi к'рмеген мол аћшаны кљткендей Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ аузына ћарап аѓтарыла ћалды. – Он екi мыѓ, – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев олардыѓ анау-мынау сырѕытпа жауапћа сене ћоймасын сезiп, наћтысына ћарай к'шiп. – Ойпыр-ай, – дедi бiреу таѓ ћалѕаны, ќлде к'ѓiлi толмаѕаны белгiсiз екi-џштылау љн ћатып, – базардаѕы бiр шынжау бџзаудыѓ ћџны екен ѕой. – Тљнеугљнi ѕайыптан тайып ћаладаѕы бiр хан сарайындай ќлемет дљкенге кiре ћалайын, – дедi басында жиегi мыжырайѕан ескi шляпасы бар, жаѕы ћушиѕан џзынтџра ћара кiсi ертегi айтатын адамдай жџртты ќѓгiмеге ћарай ынтыћтыра тљсiп. – Ой-бой, ќлгiнiѓ iшiнде не жаћсыныѓ бќрi бар екен, ћысталаћ! Тџнып тџр-ау, тџнып тџр! Тiптi, к'зiѓдi тура ћадай ћарауѕа џяласыѓ. Сонда к'рдiм-ау дейiм, ќшейiн бiр, ћонышы келте, љшкiр бас етiктiѓ 'зi он екi мыѓ теѓге! – Е, ол рас, – деп ћоштады оны есiк жаћта отырѕан манаѕы д'ѓгелек сары. – Керек десеѓ, одан да ћымбаттары бар. Бџ кiсiлер – баяѕы ескi 'кiметтiѓ адамдары ѕой. Зейнетаћылары аз болса, аз шыѕар. Ал бљгiнгiлер сџмды-ыћ... ћыстыгљнi ћар кљрегендей кљреп алады дейдi теѓгенi! – Оу, ќлгi, – дедi осы тџста басындаѕы таћиясы желкесiне ћарай ысырылып, ќѓгiменiѓ ара-арасында кќдiмгiдей ћорылдап џйыћтап кетiп отырѕан бадыраћ к'з арыћ шал к'зiн ашып алып. – Тiлибџзардаѕы анау сџлу кемпiр ћасындаѕы ћызына соны кљнiне дљз ћайтара айтып отырады емес пе!.. – Не дейт? – Ћасындаѕылар‚ осы џйћысырап отырѕан жоћ па дегендей‚ бастарын к'терiп оѕан таѓдана ћарады. – Е-е, – дедi есiк жаћтаѕы ќѓгiмећџмар д'ѓгелек сары оны елден бџрын тљсiнгенiн аѓѕартып, – Ћорабай жќкем теледидардаѕы зейнетаћы ћорыныѓ жарнамасын айтады!

– О ћџдай!.. – Анау орысша с'йлейтiн кемпiр ме?! – «Д'шiѓкќ, я т'жi кќгдќ-тќ думќла, што ыстарыст 'шiн дќлек'-'!» дейтiн! – Ћорабай жќкемнiѓ ол актрисаѕа к'зi тљсiп жљрмесiн! Хаха-ха! – Ќй, бџдан ба, бџдан шыѕады! Баяѕыда таудаѕы пермеде тџратын аћ сираћ Мќриеге ћырындауы жаман едi ѕой. – Е-е, бџ жќкеѓнiѓ талай ћулыѕы iшiнде бџѕып жатыр! – Ойпыр-ай, со тауда тџратын љш љй орыс бљгiнде ћайда кеттi екен?.. – Уа, ћойыѓыздар ендi! – Шалдарѕа ћымыз ћџйып берiп отырѕан жџћалтаѓ жiгiт ожаудыѓ сабындай ћылћиѕан мойнын созып, аяћ астынан талапайѕа тљсiп ћалѕан Ћорабай жќкесiне араша тљскен болып жатыр. Бiраћ оныѓ да бiр џртында сыртћа теуiп шыћћалы тџрѕан бiр уытты ќзiл бар сияћты. – Ћорекеѓ бие сауып, ћымыз ашыта алмайтын актриса кемпiрдi ћайтсiн, ауылдаѕы 'зiмiздiѓ Айымгљл ќжей тџрѕанда! – Ќй, бџл сонда да кет ќрi емес-ау! – Сџлу кемпiр деп отыр ѕой. – Е-е, ћџр босћа айта бергенше‚ соны 'з ћолыѓмен ќкеп берсеѓ кќнеки!.. Љй iшiндегiлер аю тиген араныѓ џясындай уiлдеп барып басылды. Оћыста айтылып ћалѕан бiр ауыз аѓѕал с'з осы жерде Кќрiм Меѓдiѕалиевтi ќлi де бiразѕа созылатын сан тљрлi сџраћтардан оп-оѓай ћџтћарып жiберген секiлдi. Бџдан кейiнгi ќѓгiме кешегi 'ткен колхоздыѓ жекеменшiкке таратылып, талан-таражѕа тљскен мал-мљлкiне ћарай ауысты. – Апыр-ау дейiм дќ, соншама малдыѓ, техниканыѓ сџрауы жоћ па бљгiнде?! Оныѓ бќрiн ћайда жiбердiѓдер демей ме бџл љкiмет?! Осы тџста Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ 'зi де љнсiз ћарап отыра алмады. – Сџрамайды, – дедi ќлгi сауалдыѓ иесiне ћарай бџрылып. – Ол сiздердiѓ бџрынѕы колхоздан б'лiп алѕан еншiлерiѓiз ѕой. – Сонда ћалай? Мљлде сџрамай ма?.. – Мљлде сџрамайды, – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев даусын ћатайтып. – Ендi колхоз жоћ. Ол 'зiнiѓ мал-мљлкiн сiздерге ћалдырды да, 'зi келмеске кеттi. Келмеске кеткендер ћайтып келiп ћџн дауламайды ѕой! – Оп-по! – дедi ћатар отырѕан бiр-екi шал ћолдары билеттерi бола тџра, пойыздан ћалып ћойѕандай сандарын соѕа 'кiнiп. – Бiз сол колхозда кљнi кешеге шейiн ћырыћ-елу жыл жџмыс iстемедiк пе, ал... бiздiѓ еншiмiз ћайда?

– Немене, сiздер ештеѓе алѕан жоћсыздар ма? – Жоћ. – Оны кiм бередi бiзге?.. – Ћайсыбiр кљнi Тќлiпбай бiр с'зiнде ќркiм 'зiне тиесiлi жер љлесiн алуы керек деп жљр едi... Сол болмаса... – Екi тљрлi љлес болады, замандас, – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев ћалтасынан џћыпты бљктелген аппаћ бет орамалын алып, шып-шып тершiген маѓдайын сљрте отырып. – Бiрi – мљлiктiк љлес, екiншiсi – жер љлесi. Мљлiктiк љлес дегенiмiз – бџрынѕы колхоздыѓ малынан, техникасынан, ћора-жайы мен таѕы да басћа ћџрал-саймандарынан жекеменшiкке б'лiнiп шыѕамын деген ќрбiр колхоз мљшесiнiѓ алатын еншiсi. Кезiнде соны неге сџрамаѕансыздар, неге талап етпегенсiздер?! – Ойпыр-ай, оны кiм бiлiптi... – Џстаѕанныѓ ћолында, тiстегеннiѓ аузында кетiп жатты ѕой. – Бiз айѕа ћарап, аузымызды ашып жљргенде бiр пысыћтар б'лiп-б'лiп алѕан да... Ендi ештеѓе ћалмады. Kзiмiзге де обал жоћ. – Сол кезде 'стiп тљсiндiретiн адам болса ћанеки!.. – Ќй, ћойсаѓдаршы, – дедi кенет аппаћ ишанныѓ оѓ жаѕында отырѕан аћ сџр костюмдi, аћ к'йлектi, бетiнiѓ џшындаѕы џсаћ ћызыл тамырлары к'рiнiп тџратын аћ сары кiсi жамырай с'йлеп бара жатћан екi-љш шалды 'ктемдеу љнмен тоћтатып. Бџл – бџрынѕы колхоздыѓ бџрынѕы экономисi Айшуаћ Ћарабалаев едi. Ћазiргiсiн кiм бiлiптi, алайда бџрынѕы ауыл шаруашылыѕы жљйесiнiѓ жай-жапсарын жаћсы бiлетiн мџндай љздiк маман ћай жерде болса да тапшы-тџѕын. Кезiнде облыс бойынша осы колхоздыѓ к'рсеткiшi жоѕары болып, 'нiмiнiѓ барлыћ тљрлерiнен алѕа озып шыћћан жылы Айшуаћ Ћазаћ КСР Жоѕарѕы Кеѓесiнiѓ Ћџрмет грамотасымен марапатталып, оѕан Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ 'зi ћол ћойѕан болатын. – Осы айтылѕан ќѓгiменiѓ бќрi бџрын да айтылѕан, – дедi ол. – Бiраћ «ауылдаѕыныѓ аузы сасыћ» деп, сендер бiздi тыѓдадыѓдар ма?! Ойдаѕыѓ – ћырѕа, ћырдаѕыѓ – ойѕа ћашып, еншi б'лiнер тџста ћџжаттарыѓды дайындаудыѓ орнына той тойлап, тойып iшiп жљрiп алѕан жоћ па едiѓдер. Ендi келiп, «аћсаћ ћой тљстен кейiн маѓырайдыныѓ» кебiн киiп, алыстан келген кiсiге мџѓдарыѓды шаѕып, миын ашытып отырсыѓдар. Адамда џят деген болса ћайтедi екен тљге?! Љй iшiнде бiр сќт љнсiздiк орнап, ащы да болса аћићат с'зге уќж айтуѕа џялѕандай 'ткен кљннiѓ 'кiнiшi 'зектерiн 'ртеп, осы кептi бастаѕан жаѓаѕы екi-љш шал т'мен ћарап, к'здерiмен жер шџћып ћалѕандай болды.

к'ѓiл ћытыћтайтын жеѓiл, ойнаћы ќуендердiѓ бiрiнен соѓ бiрiн т'ктi. Танысын-танымасын ќйтеуiр, бiраз кiсiлер Кќрiм Меѓдiѕалиевке арнайы келiп сќлемдесiп, љй-iшi, бала-шаѕасыныѓ жайжапсарын жалбырап сџрап, жылы ћабаћ, ыстыћ пейiлдерiн бiлдiрiп жатыр. Бiраћ ол солардыѓ ћай-ћайсысымен де ќѓгiмесi жарасып, одан ары шљйiркелесiп кете ћоймады. Ћанша ќдеп саћтап, ыћыластана бас изеп, олардыѓ ќрбiр сауалына кљлiмсiреп отырып, ыждаѕатпен жауап ћайыруѕа тырысћанымен, талай-талай љкiмет делегацияларын ћабылдаудан кейiн де ћолын спиртпен шайып тастауѕа даѕдыланѕан кiрпияз Кќрiм Меѓдiѕалиев‚ тап ћазiр алаћанына бес батпан кiр жџѕып ћалѕандай кiдiленiп жќне онысын сыртћа аныћ сездiрмесе де‚ iштей жиiркенiп отыр. Осы бiр к'зге к'рiнер-к'рiнбес кiнќраттыѓ 'зi-аћ оныѓ сол баяѕы бейопа биiк мансап – биiк жартастан т'мен ћџлдилап, баяу ћалћып тљсiп келе жатћан сќтiн елестеткендей едi. Тљн ортасынан ауа тойѕа келген к'пшiлiк у-ду ћызып, кейбiреулер айналасын басына к'тере ћарћылдап кљлiп, бiрiнен бiрi асыра анайы, д'рекi ћалжыѓдар айтып, маѓайындаѕыларѕа даусын к'тере с'йлегiсi кеп даудырай бастаѕан. Кенет бџлар отырѕан љстелдiѓ жанынан: – Той ћџтты болсын! – деп гљж ете ћалѕан бiреудiѓ жуан даусы естiлдi. Баудыѓ ћараѓѕылау тџсынан 'тiп келiп, жарыћћа шыћћан шомбал денелi, т'ртбаћ кiсiнiѓ ћасында емпелеѓдеп той иесi Мќлiктiѓ 'зi де ерiп келе жатыр екен. – Оу, Таѕай ѕой мынау! – Бџл неге сонша кешiгiп жљр? – деп љстел басында отырѕандар орындарынан ћозѕалаћтап, шетiнен ћоѕадай жапырылып сќлемдесе бастады. Таѕай!.. Кќрiм Меѓдiѕалиевтi бала кезiнен жаћсы бiлетiн бiр адам болса бџл ауылда, ол осы – Таѕай. Мќлiк соны бiлгендей: – Таѕай к'ке, т'рге шыѕыѓыз! Кќрiм аѕамныѓ жанына отырыѓыз, – деп оны осылай ћарай бастап келе жатыр екен. – Оу, т'рдi ћайтем?! Кќрекеѓе сќлем берсем болды, содан кейiн осы есiк жаћћа отыра салсам да жарамай ма?! «Босаѕадан орын табылса, т'рде ќкемнiѓ ћџны бар ма» дептi ѕой баяѕыда мен сияћты бiр ћазаћ. Неге екенi, бљгiнгi кеште Кќрiм Меѓдiѕалиев‚ мынау ћараћџра топтыѓ iшiнен алѕаш рет 'зiне кљшi теѓ тџрѕыласын к'ргендей‚ Таѕай ћасына таяп келгенше кiрпiк ћаћпай, ћадала ћарап ћалды. – Иќ, ћалай, ат-к'лiк аман келдiѓiз бе? – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиевке кљректей алаћанын џсынып. Содан соѓ ауылда-

ѕылардыѓ ќдетi бойынша: – Љй-iшi, бала-шаѕа... – деп бќрiн бiрдей шџбырта ж'нелдi. Палуан денелi Таѕайдыѓ ыѕында ћалѕан Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ жiѓiшке, ћарлыѕыѓћы даусы т'ѓiрегiндегiлерге мљлде естiлмедi. Ол 'зi ж'ндеп жауап берiп те жарымады. Тек басын ћайта-ћайта шџлѕып, сыпайы ѕана езу тартып: «Шљкiр, шљкiр...» дей бергеннен басћа амалы ћалмады. Kз-'зiнен ысырылып, Таѕайѕа ћасынан орын босатты. Ол ћорбаѓдап жайѕасып боламын дегенше бiраз уаћыт 'ттi. – Таѕайѕа толтырып ћџйыѓдар! – Кешiгiп келген айыбын жусын! – Осында отырѕан еркек-ќйелi аралас бiр топ оны ортаѕа алып, ћинай бастады. – Ал, – дедi Таѕай толтыра ћџйылѕан екi жљз грамдыћ ћырлы стаканды џстап. – Екi жастыѓ баћыты љшiн! Содан кейiн ауыр салмаћ к'теретiн штангист секiлдi «уњ» деп тереѓ дем шыѕарды да, ћолындаѕы араћты тљбiне дейiн т'ѓкере салды. Алдындаѕы ащы капуста салаттан к'сiп алып, ћарш-ћарш шайнап: – Осы баланыѓ тойы болады дегендi естiгелi берi ћорадан шыѕармай, кљнiне екi мезгiл жем берiп, семiртiп отырѕан ћара ћџнан бар едi, кешегi тљнде сол босанып кетiп, бљгiн кљнi бойы тау-тасты кезiп, шарћ џрып iздесем бола ма, – дедi айналадаѕы жџрттыѓ алдында аћталѕандай даудырай с'йлеп. – Апыр-ай, сонау Айыркезеѓнiѓ арѕы басына шыѕып кетiптi. О тоба, ол жаћћа 'з аяѕымен барды ма, бiреу жетектеп ќкеттi ме, тљсiнбейсiѓ!.. Таѕай келген соѓ той ћайтадан ћыза тљскендей болды. Еѓ бастысы, ол мынау даудыраѕан ашыћ-шашыћ мiнезiмен манадан берi Кќрiм Меѓдiѕалиев пен басћалардыѓ арасын б'лiп тџрѕан 'рмекшiнiѓ торындай жасандылыћтыѓ жџћа пердесiн байћамай жарып 'те шыћты. – Кќреке, – дедi Таѕай ендi екiншi тостыѓ кезегiн де 'зi алып, – ауылѕа, аѕайын-туманыѓ ортасына, мынадай ћызыћшылыћ-ћуанышћа кеп ћалѕан екенсiз, аман-сау кездескенiмiз љшiн деп алып ћоялыћшы. Той басталѕалы берi iшiмдiк жаѕынан тартынып, 'зiне арнайы ћџйылѕан рюмкадаѕы коньякћа ептеп ћана ернiн тигiзiп отырѕан Кќрiм Меѓдiѕалиев‚ бџл жолы алып ћоймасћа амалы ћалмаѕандай‚ џртын толтыра бiр жџтты да, тџздалѕан ћиярдыѓ бiр тљйiрiн тiсiне басты. Ол мынау маѓайындаѕы елдiѓ 'зiне деген 'лшеусiз ћџрметi мен ћошаметiн ендi ѕана тљсiнгендей болды. «Апыр-ау, мен де осы ауылда туып, осы ауылдыѓ топыраѕына аунап 'скен жоћ па едiм, – деп ойлады ќлгi коньяктан

соѓ тамыр-тамырын ћуалай жљгiрген ћанныѓ ћыза бастаѕанын сезiп. – Бiраћ ылѕи да аѕайыннан алыста, жат ортада жљрдiм... Бџлардыѓ ыстыћ ыћыласын, ќлiмсаћтан берi љзiлмей жалѕасып келе жатћан туыстыћ сезiмдерiнiѓ жылуын сезiнгенiм жоћ!.. Кенет Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ к'з алдына биiк шыѓныѓ басындаѕы тќкќппар, 'р мiнездi ћыран елестедi. Ол ћыран суыћ желдiѓ 'тiнде, панасыз, ыћтасынсыз, жалаѓаш жартастыѓ љстiнде жападан-жалѕыз отыр. Айналасында љнсiз сазарѕан, тiрi жанѕа ћылдай ћайырымы жоћ, мелшиген меѓiреу тасдљние... Ал ана-ау т'менде, тереѓ ћџздыѓ табанындаѕы ћалыѓ жыныстыѓ iшiнде ћыбыр-жыбыр ћызыћ тiршiлiк 'з бетiмен 'тiп жатыр. Иќ, ол жаћта мынадай 'ѓменiѓнен 'тер ызѕарлы жел мен сљйек-сљйегiѓдi сырћыратар суыћтан ћорѕайтын ыћтасын да, пана болар ћуыс та жеткiлiктi. Љнемi љйiрiмен џшып-ћонып жљретiн 'зге ћџстар кейде топ-топ болып љйiрiлiп, бiрiнiѓ ћолтыѕына бiрi басын тыѕып, жанындаѕы бауырыныѓ ћызуына жылынып отырып-аћ жан саћтай бередi. Бџл болса жалѕыз... Жападан-жалѕыз. Жалаѓаш жартастыѓ басындаѕы џясын да, џядаѕы балапандарын да 'зiнен басћа ћорѕайтын ешкiмi жоћ... Шындыѕында сол биiк мансап – биiк жартастыѓ љстiнде, т'мендегi аѕайынныѓ ыстыћ ыћыласынан, жан жылуынан, туѕан ауыл, 'скен 'лкенiѓ аялы алаћанынан алыста кљн кешкен жалѕыз ћыран Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ 'зi емес пе... Маѓайынан ду кљлкi естiлдi. Кќрiм Меѓдiѕалиев ой љстiнде отырып, олардыѓ неге кљлгенiн тљсiнбей ћалса да, ескерткiш сияћты селт етпей отыра берудi ќбес к'рiп, сќл ѕана езу тартћандай болды. – С'йтiп, ћиядаѕы ћалыѓ итмџрынныѓ арасымен жљрiп келiп, ћамыс ћораныѓ дќл љстiнен тљстiм, – деп Таѕай бiр ћызыћ ќѓгiмеге кiрiсiп кетiптi. Айтып отырѕаны – екi кљн жоѕалып табылѕан ћара ћџнанныѓ хикаясы болса керек. Бiраћ ќѓгiме желiсi жоѕалѕан малдыѓ ћай жерден, ћалай табылѕанына емес, жоћ iздеушiнiѓ жол-ж'некей к'рген-бiлгендерiне ћџрылып, тыѓдаушыларды сонысымен елiктiрiп, ћызыћтырып бара жатћан тќрiздi. – Былтыр жазда ћатыны 'лген сары оймауыт бар емес пе. Ћамыс ћорада ћазiр сол тџрып жатыр екен. Ћамшыныѓ сабымен есiгiн тљртсем, ашпайды. Iшiнен iлiп алыпты. Тарсылдатып ћаѕып-ћаѕып жiбердiм. Жауап жоћ. Бiраћ iште бiр ћыбыр-жыбыр бар сияћты. Мен де кете ћоймадым. Там артынан айналып келiп, терезесiн џрдым. Ендi болмаѕанда ќйнегiн шаѕып жiбергелi тџрѕанымда ќлгi ћудыѓ 'зi жалаѓ аяћ, жалаѓ бас атып

шыћты. «Ойбай, Тќке, љйде ћонаћ бар едi. Ертеѓ кел, ертеѓ кел!» деп жолатпайды антџрѕан. «Kй, не бопты, мен сенiѓ ћонаѕыѓды жеп ћояр деймiсiѓ?!» «Жо-жоћ, болмайды, Тќке, ыѓѕайсыздау боп тџр...» дейдi. – Ойпыр-ай, не iстеп жатыр екен? – Белгiлi емес пе. Бойдаћ ћой!.. – Ой, ит-ай! – Ќлгi ћонаѕы кiм болды екен? – деген сияћты тџс-тџстан жауѕан ћитџрћы сџраћтар мен д'рекiлеу ћалжыѓдардан бойын алып ћашып, тек ћџлаѕына бџрыннан таныс жер аттары аталѕанда ѕана Кќрiм Меѓдiѕалиев елеѓдеп ћалып отырды. Ендiгi бiр сќтте орнынан ептеп ћозѕалып, ешкiмге сездiрмей-аћ тџрып жљре бергiсi келген. Бiраћ Таѕай бастаѕан топ: – Кќне, Кќке, сiз љшiн! Бiздiѓ мынау Аршалыда сiзден асып, биiк тџѕырѕа к'терiлген ешкiм жоћ. Бќрiмiз де сiздi маћтаныш тџтамыз, – деп, Кќрiм Меѓдiѕалиевке арнап тост к'терiп, таѕы да жiпсiз байлап ћойѕандай болды... Баста тойды тќп-тќуiр шираћ бастаѕан тамада шаршады ма, ќлде дуылдап ћыза-ћыза келе 'з бетiмен жайылып кеткен жџрт оны тыѓдаудан ћалды ма, ќйтеуiр ол да ендi тiзгiннен айырылып ћалѕан тќрiздi. Бiреулер билеп, бiреулер ќн салып, ендi бiреулер ћарћылдап кљлiп, тост к'терiп жатыр. Ћырлы стакандаѕы араћты тљбiне дейiн ћаѕып салып, љстелге тарс еткiзiп т'ѓкерiп ћойѕан Таѕай кенет бiр ћызыћ мiнез к'рсеттi. Аюдыѓ табанындай жалпаћ алаћанымен аузын сљртiп, орнынан к'терiлдi де, ћорбаѓдай басып, ансамбльдiѓ ћызжiгiттерi тџрѕан бџрышћа ћарай барды. Оларѕа ћарап, бiрдеѓе деп кљлiп, ћолына микрофонды алды. – Ау, ћџрметтi халайыћ! – деген зор дауыс кљн кљркiрегендей жаѓѕырыѕып шыћты. Жџрт ерiксiз жалт ћарап, тыныштала ћалды. – Бiз мџнда не љшiн келдiк? Ќрине, той тойлап, ћызыћ к'ру љшiн келдiк. Мынау отырѕан екi жастыѓ, оларды дљнияѕа ќкелген ата-анасыныѓ ћуанышына ортаћ боп, бiрге ћуану љшiн келдiк. Иќ... ќркiм-аћ тойѕа 'з к'ѓiлiне сиѕан ћазынасын ќкеледi. Жас кезде ана-ау таудыѓ ар жаѕындаѕы ћырѕыздарѕа жиi барып жљрушi ек. Сол елдiѓ бiр ћызында ойымыз да болѕан... Турасын айтам да, ендi жасырып керегi не. Со жiгiтшiлiк ћџрып жљрген шаћта естiген бiр ќнiм бар едi, ћысталаћ, ендi соны сiздерге айтып берейiн!.. Таѕайдыѓ даусы ќуелде ћырылдап, ќуездi ћырѕыз ќнiн ћарлыѕыѓћырап бастаѕанымен, бiрте-бiрте џзаћ жолдыѓ сарынына к'ндiккен жолаушыдай 'з мџѓы, 'з ќуенiне џйытып, тыѓдаѕан жџрттыѓ к'ѓiлiн ерiтiп, соѓынан ертiп ќкетiп бара жатты. Кљзгi

даланыѓ сыршыл сазындай ћоѓыр ќуен бiрде баяу ћалыћтап к'кке к'терiлiп, ендi бiрде љзiлген жапыраћтай т'мен ћалћып тљсiп, жан дљниеѓдi 'зiне баурайды. Басћадан кљтсе де, Таѕайдан мџндай нќзiк 'нердi кљтпеген Кќрiм Меѓдiѕалиев иегiн алаћанына сљйеп, балуан тџлѕалы жанныѓ сезiмтал жљрегiнен шымырлап шыћћан мынау нќзiк ќндi бар болмысымен џйып тыѓдап ћалыпты. Оныѓ к'з алдына баяѕы-ы бiр бала кљнiнде к'рген ескi сурет к'лбеѓдеп ћайта оралѕандай болды... ...Тџрћы биiк, басы ћатты, ауыздыѕымен алысћан асау атћа мiнген сџр фуражкелi, ашушаѓ арыћ ћара кiсi љстi-басы ырымжырым, азып-тозѕан т'рт-бес ћарадомалаћ баланы алдына салып айдап барады. Ћит етсе ћамшысын љйiрiп, айћайлап боћтап алады. Байћџс балалар жалаѓ аяћ табандарына тас батћанына ћарамай, бљгежектеп тау б'ктерлей 'рлеген тар соћпаћпен жоѕары к'терiлiп келедi. Кей-кейде сџр фуражкелi 'кiлден сќл озып кетiп, ентiге тыныс алып‚ ана-ау етекте ћалып бара жатћан ауылдарын ћимай, к'здерi жасаурап ћарайды... Бiраћ соѓдарындаѕы сџр фуражке астындаѕы кљреѓ атты жалтыраѕан ќмiркен етiгiмен ћаттыраћ тебiнiп-тебiнiп ћап, к'зiн алартып жетiп-аћ келедi. Ат омырауына ала ћолы жеткен баланы ћамшысымен тартып-тартып кеп жiбередi. Бџлар таѕы да бљгежектеп биiкке тырмысады. Сџр фуражке оларды ана-ау ћарлы таудыѓ етегiндегi ћалаѕа ћарай айдап бара жатыр. Сол жерде бесеуiн ФЗО-ѕа тапсырмаћ. Оћисыѓдар, жџмыс iстейсiѓдер, адам болсыѓдар дейдi... Кенет алда келе жатћан т'ртпаћ денелi шымыр ћара бала т'ѓiрекке таѓдана ћарап тџрѕан баћа тќрiздi тастыѓ жанына келгенде аяѕын жылан шаѕып алѕандай домалап жата кеттi. – Ойбай, аяѕым! Аяѕым-м! – деп зар ћаћты. – Тџр орныѓнан! – дедi ат љстiндегi сџр фуражке жетiп келiп. Ойбайлап жатћан баланы ћамшымен бас-к'зге ћарамай осып-осып жiбердi. – Иттiѓ ѕана кљшiгi!.. Бала болса, баж-бџж етiп, баћа тастыѓ «тамаѕыныѓ» астына домалап кiрiп кеттi. Ендiгi сiлтенген ћамшы оѕан д'п тимей, бiресе тасты, бiресе ш'птi тiлгiлеп, жалѕыз аяћ жолдыѓ шаѓын бџрћ-бџрћ ћаћты. – Тџр деймiн, ќбiлет! Kлiп бара жатсаѓ, мiнгес артыма! – деп айћайлады ашу ћысып, к'здерi ћанталап кеткен сџр фуражке безгек буѕандай ћалш-ћалш етiп. Бiраћ бала тастыѓ астынан шыћпай ћойды. Ћайта одан ары, ћуысћа ћарай тыѕыла бердi. Аттан секiрiп тљскен сџр фуражке ћолын созып, баћайынан џстап берi тартпаћ болѕанда, баж-бџж етiп саусаѕын ћыршып тiстеп алды.

– О, атаѓа нќлет дезертiр! Kш жерде ћалып ћоймаћшы екенсiѓ ѕой! Kлтiрмей ћалдырмаспын мен сенi! Сџр фуражке тiзгiндi бiлегiне орап, ћолындаѕы ћамшысын ыѓѕайлап алды да, тiстенiп тџрып тастыѓ ћуысына ћарай 'ршелене сiлтей бастады. Кљреѓ аттыѓ басын кекжеѓдетiп тартыншаћтаѕанына да ћарамады. – Мќссаѕан, мќссаѕан! – деп балаѕа ћамшы тиген сайын айызы ћанып, айћџлаћтанып есiре тљстi. – Ойбай, жылан! – кенет бер жаћта љрпиiп тџрѕан љш баланыѓ бiреуi баћа тастыѓ т'бесiне ћарап ћолын шошайтып, баћырып жiбердi. Жоѕарыдан т'мен ћарай џп-џзын шџбар жылан салбырап тљсiп келедi екен. Ендi болмаса сџр фуражкенiѓ мойнына оратыла кетедi екен... Тойда отырѕан жџрт ду ћол шапалаћтап, риза боп, «ќне к'рдiѓ бе» дегендей бiр-бiрiне иек ћаѕып жатыр. Ќн аяћталѕанымен, тамада жiгiт Таѕайды жiбере ћоймай, ойпыр-ай, осындай тамаша 'нерiѓiз бар екен, тойдан тарту болсын деп, таѕы да бiр стакан џстатып ћойыпты ћолына. Кќрiм Меѓдiѕалиев орнынан тџрып, бiрте-бiрте ћатары сирей бастаѕан к'пшiлiктен жырылып оѓаша шыћты. Тљн жыпжылы сияћты. Ќдетте тамыз айында тау б'ктерi ћоѓыр салћын, желкемдеу болушы едi. Мына тойдыѓ ћызуы ма, ќлде бљгiнгi тљн шынында да ћапырыћ па, ќйтеуiр лљп еткен леп бiлiнбейдi. Ол есiк алдындаѕы жљзiмдiктiѓ астына келiп аялдап, баћ iшiнде отырѕандарды сыртынан баћылаѕандай бiраз ћадала ћарап тџрып ћалды. Жастар жаѕы секiрiп билеп, думандатып жатыр. Аћћудай сыланѕан ћалыѓдыћ пен кљйеу бала солардыѓ ортасында кљлiп, шаттанып, ћуанып жљр. Иќ, бљгiн сендердiѓ ћуаныштарыѓ! Бiле бiлсеѓдер, бџл тойдыѓ орны б'лек... Ертеѓаћ мџныѓ ћадiрiн тљсiне бастайсыѓдар. Бљгiн анау ћатар-ћџрбыларыныѓ арасында ерекше к'зге тљсiп, аћћудай жљзiп жљрген ћалыѓдыћ келер жолы басћа бiр замандасыныѓ тойына барѕанда, жай ќншейiн к'ѓiл к'теруге келген к'птiѓ бiрi болады да ћалады... – Аѕа, неге тџрып кеттiѓiз? – деген Мќлiктiѓ даусы естiлдi дќл жанынан. – Уаћыт бiразѕа барып ћалды, – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев оѕан ћарай жљзiн бџрып. – Мќлiкжан, айналайын, ендi бiзге рџћсат ет, ћалаѕа жетiп ћонайыћ. Ќлгi бiздiѓ бала ћайда?.. – Аѕа, мынау к'пшiлiктiѓ арасында дџрыстап кљте де алмадыћ. Тойѕа жиналѕан кiсiлер тарћаѕан соѓ, 'зiмiз оѓаша ћалып, емiн-еркiн отырсаћ па деп едiк. – Бiлем ѕой, айналайын, бiлем... Той-томалаћтыѓ ћуанышымен бiрге ћиыншылыѕы да болады. Бiз ендi сендерге салма-

ѕымызды салмай, 'з бетiмiзбен ћайта берейiк. Облыс орталыѕында да бiр-екi жерге бас сџѕып шыѕуым керек, одан ары ћарай, ћџдай жолымызды оѓѕарса, Алматыѕа тездетiп жљрiп кетермiз. – Ћап, – дедi Мќлiк 'кiнiп. – Ылѕи осылай асыѕыс жљресiз, амал ћанша... Елге бiр асыћпай келiп, он шаћты кљн жатып, ћымыз iшiп, демалып ћайтсаѓызшы. – Раћмет, Мќлiк. Kзiм де соны к'птен берi ойлап жљрмiн. Сќтi тљссе, келер жазда отбасымызбен келiп ћайтамыз. Ќлгi бала?.. – Ћазiр шаћырайын. Баћытжан ћайда жљр екен 'зi?.. Бала кљнiнен елгезек, кiшiпейiл Мќлiк есейгенде де кiсi жџмсап љйренбесе керек, елпiлдеп 'зi кетiп барады. Есiк алдында екi ћолын кеудесiне айћастыра џстап, 'зiмен бiрге келген џлын кљтiп ћалѕан Кќрiм Меѓдiѕалиев љлкен љйге кiрiп-шыѕып жљрген ќйелдердiѓ с'зiн ерiксiз тыѓдап тџруѕа мќжбљр болды. – Ќй, Ћалипа, ћайда жљрсiѓ ей? Таудай боп љйiлiп ћалѕан табаћ-аяћты ендi сен жумаѕанда кiм жуады?! – Ћоя тџршы! Ћу тiрлiк ћайда ћашар дейсiѓ?! – Љйбай-ау, саѕан не болѕан бљгiн? – дедi алѕашћы дауыс таѓданып. – Ќн тыѓдаѕым келiп отыр!.. Мџны айтћан бќкене бойлы, тыѕыншыћтай етжеѓдi келiншек екен. Тойдыѓ оны-мџны џсаћ-тљйек шаруасынан ћалжырап шаршаѕан болуы керек, «уњ» деп келiп есiк алдындаѕы аѕаш басћышћа отыра салды. – Ќй, немене, баяѕы жас кљнiѓ есiѓе тљсiп отыр ма? – Иќ, алѕашћы махаббатымды ойлап отырмын, – деп кљлдi бќкене бойлы келiншек. Љнiнде бiр мџѓ бар сияћты... – Мырзаѕаѕа айтып, жаныѓды шыѕартайын ба осы?! – дедi даусы саѓћылдаѕан жiѓiшке, арыћ ќйел ендi ас љйден берi шыѕып. Содан соѓ 'зi де жалп етiп, ќлгi ћџрбысыныѓ жанына тiзе бљктi. – Ќй, абысын-ау, тойгершiлiк ћой... сен бiрдеѓе ауыз тидiѓ бе? – Тс..с! Самбырлама... Олар жљзiм аѕашыныѓ астында тџрѕан Кќрiм Меѓдiѕалиевтi к'рдi бiлем, с'здерiн кiлт тиып, жым-жырт бола ћалды. Осы кезде љлкен љйге жалѕас салынѕан жаздыћ асхананыѓ алдынан 'тiп, осылай ћарай бџрылѕан Мќлiк пен Таѕай к'рiндi. – Оу, Кќке, – деп бiраз ћызыѓћырап алѕан Таѕай гљжiлдеп келедi, – той тарћамай жатып ћайтамын дегенiѓiз ћалай?! – Келдi-iк, к'рдi-iк, Тќке, ризамыз, – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев џйћысы келгендей есiней с'йлеп. – Ендi бiз, 'з

ж'нiмiзбен ћайтайыћ. Рџћсат етiѓiздер. «Ћашпаћ болсаѓ, зымыра» деген бар емес пе... – Ћайда ћашасыз, Кќке-ау?! – Таѕай шын к'ѓiлiмен аћтарыла кљлдi. – Туѕан ауылыѓыз емес пе бџл?! –Иќ, иќ, – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев те жымиып. – Туѕан жер – ер жiгiттiѓ тџѕыры ѕой. Ћонады, џшады... Ћайтып келiп, таѕы да ћонады... Шын жљректен раћмет сiздерге. Келесi жолыћћанша аман-сау боп тџрайыћ. Ќлгi бiздiѓ Баћытжан машинаны берi шыѕарды ма екен?.. – Ол... – дедi Мќлiк ќлденеге кiнќлi боп ћалѕандай т'мен ћарап кљмiлжiп, – жолдан шаршап келген болуы керек, демалып жатыр. – Ояттыѓдар ма? – Иќ... – Немене, мас па? – Кќрiм Меѓдiѕалиев iнiсiнiѓ кљмiлжiген тљрiнен секем алып, даусын к'тере с'йледi. – Тойгершiлiк болѕан соѓ... ептеп... – дедi Мќлiк бќрiне 'зiн кiнќлi сезiнгендей желкесiн ћасып. Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ ашуы лап етiп сыртћа теуiп, аћ сџр жљзi ћып-ћызыл боп шыѕа келдi. Мџндайда ћан ћысымы тез к'терiлетiн ќдетi болушы едi. Iштей оны да ойлап љлгердi. Ол 'зiнiѓ џлдарыныѓ ќлсiздiгiн жаћсы бiлетiн... – Ендi оѕан бiр тамшы да татырмаѓдар! – дедi ашу мен ренiшке булыћћан кеудесiнен ќзер љн шыѕарып. «Ћап, атаѓа нќлет-ай, – дедi iштей кљйiнiп, – џмытып кеткенiмдi ћарашы! Ол иттi ћасымнан екi елi џзатпауым керек едi!» Бiр мезет осы ашумен маскљнем џлын ауылда ћалдырып, рульге 'зi отырып, ћалаѕа тартып-аћ кеткiсi келген. Бiраћ оныѓ соѓы тiптi жаман боларын ойлап, амалсыз тосылып, жасы ћырыћтан асса да, аћылы кiрмеген абыройсыз итке тiсiн ћайрап, не iстерiн бiлмей сазарып тџрып ћалды... – Кќке, – дедi Таѕай ендi басалћы с'з айтып. – Бљгiн бiздiѓ љйге ћонып, демалыѓыз. Алыс жолдан сiз де шаршап келген шыѕарсыз. Былтыр ауылдыѓ шет жаѕынан, ћџлаѕан жардыѓ ћарсы бетiнен жаѓа љй салып алѕанбыз. Сол ћонысымызды к'рiѓiз, Кќке! Таѓертеѓгiлiк џйћыдан тџрѕан соѓ жуынып-шайынып, ћырынудыѓ 'зi ћиынѕа соѕатын ауылда ћалѕысы келмей, iштей ћалаѕа жетiп алуды ойлап, ћанша аѓсары ауып тџрса да, осыдан басћа жол жоћ екенiн тљсiнiп, амалсыз келiскендей љн ћатпады. Сќлден соѓ олар Таѕайдыѓ «Нивасына» мiнiп, ауыл арасыныѓ бџлыѓ-бџлыѓ к'шелерiмен жљрiп келiп, биiк ћаћпалы, еѓселi љйдiѓ алдына тоћтады.

алыстан мџнартып к'рiнген Алатаудыѓ сiлемдерiне ћарады. Он т'рт жыл толып, он бесiншi жылѕа аяћ басыпты-ау!.. ...Сол тљнi таѓ алдында бiр жайсыздау тљс к'рiп оянды. Анау белдiѓ ар жаѕында той болып, к'кпар шабылѕан екен-ау дейдi. Шамасы, сол жаћта бiр ћонып, кљреѓ атты додаѕа ћосып ћайтћан бетi болса керек. Неге екенi, љйдiѓ есiгi шалћасынан ашыћ ћалыпты. Апыр-ау, бџлар ћайда кеткен деп к'ѓiлi алаѓ боп, б'лме-б'лмеге кiрiп iздеп жљр. Сљттей аппаћ таѓ нџры терезелерден саулап ћџйылып тџр... Љйде бiр тосын оћиѕа болѕан екен дейдi, ќйтпесе бџлардыѓ бќрi ћайда кеткен?.. Таѕай жан-жаѕына алаћтап ћарап, б'лме-б'лменi аралап келедi. Љй iшiнде тiрi жан ћалмапты. Ћайда?.. Ћайда кеткен бќрi?.. Жљрегi суылдап, алћынып жатып оянып кеттi. К'зiн ашћанда бќрi де бќз-баяѕысынша ћаз-ћалпында тџрѕанын к'рiп таѓ ћалды. «Айналайын, осы менiѓ ћоѓыр тiршiлiгiм, ћараша љйiм, ћара бќйбiшем мен ћарадомалаћ џл-ћыздарым ћандай жаћсы! О жасаѕан, жаппар ием... Осыларды бергенiѓе шљкiр! Тќубе, тќубе! Осылар аман болсын», деп ойлады љй-iшiнiѓ аман-есендiгiне ћуанып. Ендi мiне, таѓѕы салћында кеудесiн кере тыныстап, тоѕай жаћтан ћызыл биенi суѕарып келе жатыр. Кенет љй артында тџрѕан љстi брезентпен бљркеулi машинаны к'зi шалды. Бџны кљтiп, ћызыл шќпке киген екi милиционер жiгiт темекi шегiп тџр екен. Бiреуi осы ауылдыѓ учаскелiк инспекторы, ал екiншiсiн танымады. Ћџдая тоба, осыдан екi кљн бџрын Алматыда жастар бас к'терiп, орталыћтаѕы алаѓѕа шыѕыпты дегендi естiп едi. Бiраћ оѕан сонша мќн бере ћоймаѕан. Тiптi, Таѕайѕа ќуелi, ол 'зi солай болуѕа тиiстi нќрсе сияћты к'рiнген. Ћаншама жыл ел басћарѕан Ћонаев аћсаћалды бiр-аћ кљнде орнынан алып тастай салу оѓай ма екен?.. Оныѓ љстiне, ћайдаѕы бiр ел танымайтын бейтаныс бiреудi ќкелiп ћоя салѕандары несi?.. Оѕан жџрт наразы болмай ма екен?! Болѕанда ћандай!.. Алматы тљгiлi, алыста жатћан бiздiѓ 'зiмiз бџл ћалай болды деп, басымызды шайћап отырмыз. Ал оларѕа бќрi де алаћандаѕыдай аныћ емес пе?! Ендеше, жастардыкi ж'н... Шыћса, шыћћан шыѕар алаѓѕа!.. Бiраћ соныѓ артынша-аћ, суылдап жеткен алып-ћашпа с'здердiѓ бетi жаман едi. Жастар 'йтiп жатыр, жастар бљйтiп жатыр... Ћырып жатыр, 'лтiрiп жатыр дейдi. Ќйтеуiр, алды жел боп басталып, бiрте-бiрте арты дауылѕа џласатындай ќлпетi суыћ... Iшiнде жџрттыѓ 'з жанынан ћосћан ћоспасы да бар ма ћайдам. Бiраћ не десеѓ де, сол оћиѕаныѓ дљмпуi тау б'ктерiнде

'зiмен-'зi тљтiнiн тљтетiп, ћазанын ћайнатып жатћан жуас ауылѕа мџншама тез љйiрiлiп соѕып, тљндiгiн желпiлдетiп, шаѓыраѕын шайћап кетер-ау деп ойламаѕан едi... – Тќке, берi келiѓiз, – дедi учаскелiк инспектор жiгiт онсыз да осылай ћарай келе жатћан Таѕайды саусаѕымен «iлiп» шаћырып. – Аман ба, шыраћ, – биенiѓ бас жiбiн ћолтыѕына ћыса салып, ћос ћолын џсынып едi, сќлемiн салћындау алды. Бџл бiрдеѓенi бљлдiрiп ћойѕандай екеуiнiѓ де ћабаѕында бiр кейiстiк бар сияћты. Содан секемденiп: – Тыныштыћ па, ќйтеуiр, – дедi к'зiне тесiле ћарап. Ол бџѕан бiрден жауап ћатпай, сiз не айтасыз дегендей ћасындаѕы жирен шашћа ћарады. – Алматыда оћитын ћызыѓыз бар ма едi? – дедi кiсi 'лтiретiндей 'ѓi ћџп-ћу боп тџрѕан жирен шаш зiлдене љн ћатып. Таѕайдыѓ жљрегi бiр жаманшылыћты сезгендей суылдап ћоя бердi. – Иќ... – тамаѕы кеуiп, даусы жарыћшаћтанып шыћты. – Лќйла Оспанбекова ѕой? – Иќ!.. Таѕайдыѓ 'ѓi ћашып, боп-боз боп бара жатты. Екi к'зi бадырайып ћарсы алдындаѕы жирен шашћа тесiрейе ћарады. Ќке жљрегiнен бџрћ етiп к'терiлген сџмдыћ сџраћ жанарына кеп љйiрiле ћалды. – Тiрi ме? – Таѕайдыѓ бет-аузы жыбырлап, иегi дiрiлдеп кеттi. – Айтсаѓдаршы, жарћыным-ау, не болды?! – Тiрi, – дедi оныѓ ќлемтапырыћ боп кеткен жљзiнен шошынѕандай жирен шаш бiр-екi адым кейiн шегiнiп. Таѕай арћасын ћызыл биенiѓ алћымына тiреп, к'зiн жџмды. Сезiмтал жылћы жарыћтыћ иесiнiѓ ћазiргi халiн айнытпай тљсiнгендей, кеудесiн т'сеп, оћыранып тџра ћалды. – Ћызыѓыздыѓ не iстегенiн бiлесiз бе? – дедi анау аспаннан тљскендей боп тџрѕан жирен шашћа ћараѕанда Таѕайѕа бiр табан жаћындау учаскелiк инспектор ендi тiлге келiп. – Не?.. – Таѕай оѕан шошына ћарады. – Љкiметке ћарсы ћол к'терген! – дедi жирен шаш жиiркенiштi бiрдеѓе к'ргендей бет-аузын тыржитып. – Ертеѓ аудандыћ iшкi iстер б'лiмiне келесiз. Мiне, шаћырту ћаѕазы... Алдым деп, ћолыѓызды ћойып берiѓiз! Ертеѓiне елеѓ-алаѓда Мќлiктi ћасына ертiп, ауданѕа барды. Одан соѓ екеуi пойызѕа отырып, Алматыѕа тартты. Е-ењ, сол бiр џйћысыз, азапты тљндер мен уайымѕа толы мазасыз кљндер-ай десеѓшi!..

Таѕайдыѓ кеуде тџсы ашып, жљрегi ћысылѕандай болды. Ћолындаѕы пиялайы ћисайып, шайы т'гiлiп ћала жаздады. – Не болды?! – дедi оныѓ бет жљзi кљреѓiтiп, ћиналѕан тљрiне шошына ћараѕан ќйелi басын к'терiп. – Таѕы да сол... жљрегiѓ бе?.. Ол љндеген жоћ. К'з алдында мџздай жарћыраѕан аћ сџр мќрмар баспалдаћ к'лденеѓдеп тџра ћалѕандай болды. Мќлiк екеуi сол баспалдаћпен жоѕары к'терiлiп келедi, к'терiлiп келедi... – К'ке, бџ жердiѓ лифтiсi болушы едi, – дейдi Мќлiк жанжаѕына жалтаћтай ћарап. – Ћай тџста екенiн бiле алмай келе жатћаным. – Жљре бер, айналайын, жљре бер, – дейдi Таѕай к'кпар тартып љйренген темiрдей ћолымен баспалдаћтыѓ аѕаш жаћтауын сыћырлата џстап. – Кќрекеѓнiѓ алдына тез жетейiк... Олар сонсоѓ ћып-ћызыл кiлем т'селген џзын дќлiздiѓ бойымен жљрiп 'тiп, ырдуан арба емiн-еркiн 'тiп кететiндей кеѓ де биiк емен есiктiѓ алдына келiп кiдiрдi. Iште отырѕан алтын шаш орыс келiншек орнынан атып тџрып, байћаусызда кеѓсеге кiрiп кеткен сиырларды к'ргендей шыѓѕырып жiберуге шаћ ћалды. – Кто вас сюда пустил? – дедi екi к'зi шарасынан шыѕа жаздап. Мќлiк болса, орысшалап, мќн-жайды аныћтап тљсiндiрiп жатыр. Ара-арасында жеѓгесiнiѓ де атын атап ћояды. Сќлден соѓ к'зi к'кшиген орыс келiншектiѓ жљзi жылиын дедi, бiраћ сол алѕаш к'ргендегi таѓданѕан кейпiнен ада-кљде айыѕа алмады. Мќлiк с'зiн аяћтаѕан кезде ќппаћ сљйрiктей саусаћтарын сол жаћтаѕы емен есiкке ћарай созып, ќуелi к'мекшiсiне кiрiѓiздер деп ж'н нџсћады. Ћазаћша шала џѕып, шала с'йлейтiн ћалалыћ ћазаћ жiгiтi телефонмен Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ 'зiне хабарласып, Мќлiктiѓ аты-ж'нiн атаѕан. Ар жаћтан ол кiсiнiѓ не дегенiн бџлар естiген жоћ. К'мекшi жiгiт љнсiз тыѓдап, ћолындаѕы трубканы орнына ћойды да: – Кљту керек, – дедi бџл екеуiнiѓ бетiне алма-кезек љѓiле ћарап. – Kзi айтад... Пропускаларыѓызды берiѓiздер, мен ћол ћояды... Бџлар кiргенде ат шаптырымдай кабинеттiѓ ћаћ т'рiнде, жарћыраѕан ћызыл љстелдiѓ ар жаѕында Кќрiм Меѓдiѕалиев тџѕырѕа ћонѕан ћаршыѕадай селт етпей, ћаћшиып отыр екен. Орнынан тџрѕан жоћ. Басын изеп амандасћан болды да: – Иќ, – дедi сџраулы жљзбен Мќлiкке тљксие ћарап. Патша аѕзамныѓ алдына келгендей, алѕашћыда тынысы бiтiп, демiн

ќреѓ алып именiп отырѕан Таѕай ендi ћалай айтасыѓ дегендей Мќлiкке жалбарына ћарады. Ћанша дегенмен, Тоћымбай жќкесiнiѓ тџћымы ѕой, б'тен адамѕа емес, 'з аѕасыныѓ алдына келiп отырѕанын џмытпай: – К'ке, Тќкеѓнiѓ бiр тыѕыз жџмысы боп, – дедi Таѕайды к'зiмен нџсћап, – сiзге келiп ек... Ќрине, оѓай шаруа емес. Бiраћ он екiде бiр гљлi ашылмаѕан бiр жап-жас ћыздыѓ таѕдырына араша тљсу керек боп тџр... Ќйтпесе, сiздiѓ алтын уаћытыѓызды алып, мазаламас едiк ћой... Сонсоѓ Мќлiк болѕан iстiѓ бас-аяѕын ћысћа ѕана ћайырып, бiраћ барынша тљсiнiктi етiп айтып шыћты. Кабинет iшiнде бiр сќтке ћорѕасындай ауыр љнсiздiк орнады. Кќрiм Меѓдiѕалиев ештеѓе естiмегендей, естiсе де ештеѓе џћпаѕандай мiз баћпай отырып алды. Аћшыл жљзiнен ћан ћашып, сџрлана тљстi. Ернiн жымћырып, екi жиегi ќжiмдене сыѕырайѕан ћой к'здерi бос кеѓiстiкке шеге боп ћадалып ћалѕан тќрiздi. Бiр ауыз с'з... Таѕай мен Мќлiк таѕатсыздана кљткен бiр ауыз жылы с'з... айтылмады. Адам таѕдыры, адам болѕанда, 'мiрдiѓ аћ-ћарасын ќлi ажыратып љлгермей жатып, ћара ћатћаћ суыћћа џрынѕан ћызыл гљлдей ћалтыраѕан жап-жас ћыздыѓ таѕдыры сонда осы кiсiнiѓ... Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ бiр ауыз с'зiн кљтiп тџр едi-ау... Ол ернiн жымћырып, басын шайћады. Бiттi! Љмiт жiбi пышаћ кескендей љзiлдi. Ћыз таѕдыры љсiген жапыраћтай ћарайып, Кќрiм Меѓдiѕалиев к'з алмай ћараѕан бос кеѓiстiкте солып бара жатты... – Кќреке, – дедi Таѕай сол дќрменсiз жапыраћты ћолымен ћалћалап, аман алып ћалуѕа џмтылѕандай ћызыл љстелге ћарай кеудесiн созып, – жас бала ѕой... ол ненi бiледi... бiр ћателiгi болѕан шыѕар... – Жо-жоћ, – дедi тас мљсiндей мiз баћаѕан Кќрiм Меѓдiѕалиев тљсiн суытып, љзiлдi-кесiлдi басын шайћап. – К'ке!.. – деп аѕасына жалбарына ћараѕан Мќлiктiѓ жанарына жас љйiрiлiп, жас балаша иегi кемсеѓдедi. – Бџл iске мен араласа алмаймын, айналайын! Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ даусында желтоћсанныѓ боранындай бет ћаратпайтын сџмдыћ ызѕар бар едi... Олар 'з туысћаныѓ да ћол созбайтын ћайырымсыз ћалаѕа жердiѓ љстiмен барып, астымен ћайтты. Ћамауѕа алынѕан ћызымен кездесуге рџћсат етпедi. Тек бџлар апарѕан азынаулаћ тамаћты оймаћтай тесiктен сыѕалап отырѕан тљйенiѓ жарты етiндей жуан ћара кљзетшi алып ћалды. Бiраћ соныѓ 'зiн Лќйлажанныѓ ћолына тигiздi ме, жоћ па, ол да жџмбаћ кљйiнде ћалды. Ауылдан ала барѕан бiлектей ћазыны к'ргенде к'зi

жылт ете ћалып едi бќтшаѕардыѓ. Ал ћаланыѓ дљкенiнен алѕан б'лке нанѕа кљнде к'рiп жљрген асымсыѓ ѕой дегендей, ћолындаѕы iстiк темiрдi ќрi-берi аямай сџћћылады-ай кеп. Терезесiн ћап-ћара темiр ћаћпаћпен тарс бекiтiп тастаѕан сол бiр сџп-сџр тас љйдi Таѕай тiрi жљрсе џмытпайды. Соныѓ iшiне кiре алмай, 'зiнiѓ туѕан перзентiн к'ре алмай, шыбын жаны шырћырап ћайда барарын, не iстерiн бiлмей, аспан мен жердiѓ арасында шарћ џрѕан кљнiн 'лсе џмыта ма... Апыр-ай, ћорлыћтыѓ да неше атасы болады екен-ау?! Сен... мынау жарыћ жалѕанѕа бiр-аћ рет келер пендесiѓ, Алла таѕаланыѓ ћџлысыѓ; сен... сен бџл 'мiрдi ешкiмнен ћарызѕа алѕан жоћсыѓ, Алла таѕаланыѓ 'зi сыйлады, ендеше 'зiѓ сияћты екi аяћты, жџмыр басты пенделердiѓ саѕан зорлыћ ћылуѕа ћандай ћаћысы бар?! Жо-жоћ, 'зiѓдi ѕана азапћа салса, жон терiѓдi сыпырып, ћызыл етiѓдi кескiлеп турап итке тастаса да мейлi, ал бауырыѓдаѕы балаѓды тартып алып, ќлi 'мiрдiѓ аћ-ћарасын да ажыратып љлгермеген бейкљнќ балапаныѓды тас ћамалѕа ћамап ћойып, бiр к'руге зар ћылып ћойѕаннан артыћ ћиянат бар ма екен?.. Сол сапар Таѕайды 'мiрден тљѓiлдiрiп жiбердi. Ол мынау, бiр ћараѕанѕа ћызылды-жасылды керемет боп к'рiнетiн, бiраћ сырт киiмiн шешiп алсаѓ, бiрiнен бiрi айнымай ћалып, ет пен сљйекке iлiнiп тџрѕан терi екендерi беп-белгiлi боп шыѕа келетiн адам атты тiршiлiк иелерi 'мiр сљрiп жатћан жалѕан дейсiз бе, ћоѕам дейсiз бе, ќйтеуiр, кљнi-тљнi шырк'белек айналып, абыр-сабыр сапырылысћан тiрлiкте ћолында не билiгi, не асып-тасћан байлыѕы жоћ ћарапайым адамныѓ ешкiмге керегi де, ћажетi де жоћ екенiн џѕып ћайтты... Содан ауылѕа ћџр сљлдерi ѕана сљйретiлiп жетiп, сеѓ соћћандай меѓ-зеѓ боп жљрген шаѕында соѓынан ћызыныѓ ћаралы хабары ћуа жетiп, мљлде есiнен тандырып кеттi... Ол Ћџдайды ћарѕаѕан жоћ. Оныѓ не жазыѕы бар? Адамѕа жан бердi. Жаратты. Ар жаѕын 'зiѓ бiл дедi. Ол сiрќ да, тќннiѓ емес, жанныѓ иесi. Ал жанныѓ ћалауы не? Оны бiлiп, ескерiп жатћан кiм бар?! Тќннен шыћћан нќжiске тџмсыѕын тыѕып, тџншыѕып жатћан ћомаѕай, ћоѓыз дљние емес пе бџл. Жо-жоћ, Таѕай 'з таѕдырына 'кпелеген жоћ. Не деп 'кпелейдi?.. Таѕдыр дегенiѓiз немене, жол торыѕан ћараћшы ма екен! Жоћ. Таѕайдыѓ тџныћ 'мiрiн лайлаѕан ћџдай да, таѕдыр да емес, адамдар! Иќ, адамдар! Содан да ол адамдардыѓ: »Лќйла ћамаудан босанып шыѕып, жатаћханасына ћайтып келген соѓ, бесiншi ћабаттан ћџлап 'лдi» деген с'зiне сенген жоћ...

зарѕа апарып сатып, мџныѓ ћалтасына мол аћша ћып салып берген... Мiне, мынау ћабырѕаѕа iлiнген ћалы кiлем соны есiне тљсiредi. Содан соѓ... ћышћылтым ћымыз иiсi мџрынды жарып барады. Бџлардыѓ баяѕы-ы ћоржын тамынан да осы иiс кетпейтiн. Анасы марћџм: «Љйге кiрген-шыћћанда кљбiнi пiсiппiсiп ћоюды џмытпа», – деушi едi. Бџныѓ ћџлдыраѓдап к'з алдында жљргенiне ћуанып, ћџдайѕа кљнiне мыѓ мќрте тоба ћылып отыратын. Кенет Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ к'зi кiлемнiѓ бџрышында iлулi тџрѕан жап-жас бойжеткен ћыздыѓ суретiне тљстi. Ћабаѕын сќл шытып, бiр ћиырѕа ћарап мџѓайып ћалыпты. Ол ќуелде осы љйдiѓ басћа ауылѕа кљйеуге џзатылып кеткен ћызы болар деп ойлаѕан. Бiраћ ќлгi суретке ћадалып ћараѕан сайын жљрегi бiр жайсыздыћты сезгендей к'ѓiлi ћобалжып, жанарын тайдырып ќкеттi. Мына бейне – бџл 'мiрде жоћ, марћџм ћыздыѓ бейнесi сияћты... Оныѓ 'ткен кљндердiѓ бiр к'мескi суретi емiс-емiс елестегендей болды. Иќ, сонау ызѕарлы желтоћсанда Мќлiк пен Таѕай алаѓда ћолѕа тљскен ћаршадай ћыздыѓ таѕдырына араша сџрап бџныѓ ћабылдауына келгенi бар-ды. Бiраћ бџл араша тљсе алмаѕан. Kйткенi бџл да сол кезде 'з басыныѓ амандыѕын ойлаѕан. Жаѓа басшылыћ келген бойда-аћ Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ орнына к'з тiккендер к'п едi. Солардыѓ бiрi болмаса бiрi сыпсыѓдап жеткiзiп, аумалы-т'кпелi шаћта биiктен т'мен ћарай сырѕытып жiбере ме деп секем алѕан. Аћыры солай болды да... Ќрине, солай боларын бiлгенде, ќлгi ћыздыѓ таѕдырына араласып, аныћ т'нiп келген ажалдан арашалап ћалуѕа џмтылып к'ргенi де ж'н болар ма едi. Кiм бiлген... Алда не кљтiп тџрѕанынан адам баласы ќмќнда бейхабар ѕой. Таѕайдыѓ ћызы беймќлiм бiр жаѕдайда ћайтыс болѕанын да бџл кейiн, кеш естiдi. Осы кљнге дейiн оѕан тiптi к'ѓiл айту да ойында болмапты... Ол мынау љйдiѓ т'рiне iлiнген ћалы кiлемге ћарап к'сiлiп жатып, баяѕы-ы бiр балалыћ шаѕын есiне алѕанына ћысылѕандай болды. Алайда љйге келген ћонаћтан да айылын жимайтын ерке бала ћџсап таѕы да бiр ескi сурет кимелеп, к'з алдына келiп тџра ћалды. ...Баћа тастыѓ бауырында љнi шыћпай тым-тырыс боп жатып ћалѕан ћайсар бала 'лген шыѕар деп ойлап едi бџлар. Сџр фуражкенiѓ ендi аямайтынына к'здерi жетiп, жалаѓ аяћ табандарына ћиыршыћ тас батћанына да ћарамай, жортаћтай ж'нелген. Олар сонда таудан асып, Тасћалаѕа жетiп едi. Одан соѓ пойызѕа мiнгiзiп, тiптi алысћа џзатып ќкеткен. «Жетiм ћозы тас

бауыр, тљѓiлер де отыѕар» дегендей, бџлар к'п џзамай-аћ к'з жастарын тиып, жан-жаѕындаѕы б'тен адамдарѕа, бейтаныс љйлерге жаутаѓдап ћарай бастаѕан. Kздерi љшiн мљлде жаѓа 'мiр басталѕанын тљсiнген. «Ћџдайѕа шљкiр... бќрiмiздiѓ де шыћћан биiгiмiз аласа болѕан жоћ, – деп ойлады Кќрiм Меѓдiѕалиев ћабырѕаѕа тџтылѕан ћалы кiлемнен к'з алмай ћарап жатып. – Ћайырбек сыртћы iстер министрлiгiнде iстедi, ћазiр елшiлiкте, Ќкiмбек љлкен облысты басћарды, бiраћ кейiн, заман 'згергенде орнынан тљсiп ћалды, 'ткен жылы жолыћћанымызда, кiшi-гiрiм бiр ћорды басћарып отырѕанын айтћан, ал Ќнуар... Ќнуар мљсiншi... деген. Ћызыћ-ай соныѓ тiршiлiгi! Жасы жетпiске келсе де бала секiлдi елпектейдi де жљредi. Басынан сол баяѕы ескi береткасы тљспейдi. Тџрмысы да мќз емес, ќйелiмен ажырасћан. Kљнi бойы белуарынан балшыћћа батып, шеберханасынан шыћпайтын болса керек... «Ћайсыбiр жылы бiр к'рменiѓ ашылу салтанатында к'рiп ћалып: «Ќй, менiѓ мљсiнiмдi ћашан жасайсыѓ?» деп ќзiлдеп едi, «Сен ћайтадан адам ћалпыѓа тљскен кљнi жасаймын» деп, ж'н-жосыћсыз жџрт к'зiнше жырћылдап кљлiп, бiр џятћа ћалдырѕаны бар. Ол кезде Кќрiм Меѓдiѕалиев Жоѕарѕы Кеѓестiѓ хатшысы едi.... Т'ргi љйдегi ћонаћ џйћысын ћандырып, кешегi алыс жолдан шаршап келгенiн џмытып, ќппаћ ћудай селдiр шашы аћ ешкiнiѓ тљбiтiндей љлпiлдеп есiк алдына шыћћанда, ћарсы беттегi биiк жотаныѓ љстiнде тџрѕан кљн кљлiмдеп, тљнiмен тоѓазып ћалѕан марѕау дљниеге шуаѕын т'гiп, айнала т'ѓiректi ћыздыра бастап едi. Сќкiнiѓ љстiнде сары самаурынды орталарына алып, љнтљнсiз отырѕан Таѕай мен ќйелi Сырѕаш орындарынан апалаћтап ћатар тџрып, байћаусызда џрлыѕы ашылып ћалѕан аѓћау жандардай ќбiгерге тљстi де ћалды. – Џят-ай, – дедi Сырѕаш к'йлегiнiѓ етегiн ћаћћан боп, т'мен ћарап сыбырлап, – шайды 'зiмiз жасырынып iшiп отырѕандай болдыћ-ау!.. – Ћалай, Кќреке, џйћыѓыз ћанды ма? – дедi Таѕай ћаућылдап. – Бiз сiздiѓ мазаѓызды алмайыћ деп, кемпiрiмiз екеуiмiз екеуден екеу жеѓiл-желпi шай iшiп отыр ек, ќйтпесе, iште, љстелде дастарћан дайын ѕой, дайын!.. – Раћмет, – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев сљйрiктей ќппаћ, салалы саусаћтарымен ћудай шашын сипап ћойып, сыпайы ѕана љн ћатып. – Шай ћайда ћашар дейсiѓ, Тќке, ќуелi тоѕай жаћћа барып, бастаудыѓ суына бетiмдi жуып ћайтайын. – А-а, – дедi Таѕай тљкпiрдегi ауылѕа адасып келiп ћалѕан хан тќрiздi Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ анау тоѕайдаѕы бастауды ћай-

дан бiлiп тџрѕанына ћайран ћалѕандай. – Оныѓыз да ж'н екен... Ж'н екен. Кќне, Кќреке, жљрiѓiз. Жљрiѓiз. Ќй, Сырѕаш, сљлгi ћайда, сљлгi, ќтiр сабын болса, оны да ала шыѕыѓдар!.. – Ештеѓеге ќуре болма, – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев ћолын сермеп. – Баяѕы... бала кездегiдей бетi-ћолымызды шаямыз да ћайтамыз. Олар сайдаѕы тоѕайѕа ћарай бастайтын жалѕыз аяћ жолмен т'мен тљстi. Таѓѕы шыћ кеуiп, шыбын-шiркейлер ћайтадан гуiлдеп шыѕа бастапты. K'к шалѕынныѓ иiсi танауын ћытыћтап, таза ауаѕа елiтiп келе жатћан Кќрiм Меѓдiѕалиев тап ћазiр жоѕалтћан нќрсесiн ћайта тапћандай ћуанышты едi. Ол кеше тљнде кетiп ћалмай, мынау жаймашуаћ тамаша кљндi ауылда ћарсы алѕанына риза едi. «Ћандай ѕажап тыныштыћ! Жантќнiѓдi тазартатын кќусар ауа... – деп кљбiрледi iшiнен. – Туѕан жердiѓ табиѕаты б'лек ћой, шiркiн! Б'лек!» Жџпар аѓћыѕан к'к шалѕынныѓ арасынан бiр таныс иiс жеткендей болады, ћайта-ћайта танауын делдитiп ћџшырлана жџтады, бiраћ ненiѓ иiсi екенiн бiле алмайды, аныћ танып, ажырата алмайды. Тоѕайдаѕы кiшкентай, кiшкентай болса да тентек 'зен ќлi сол баяѕысынша тастан-тасћа секiрiп, сарћырап аѕады екен. Апыр-ай, осы су баяѕыда-а-а, таусылып ћалатындай к'рiнушi едi. Басћаны ћайдам, бала Кќрiмнiѓ к'ѓiлiнде сондай бiр ћорћыныш болатын. Бiрде ол апасынан: «Осы су аѕа берсе, аѕа берсе – таусыла ма?» деп сџраѕаны бар. Сонда ол кiсi ошаћтаѕы ћып-ћызыл шоћћа ћарап отырып: «Е-е, шыраѕым, оны бiр Алла ѕана бiледi...» деген-дi. Ендi мiне, жасы жетпiстен асћанда Кќрiм Меѓдiѕалиев сол 'зеннiѓ жаѕасына келiп, бќз-баяѕысынша аѕып жатћан суѕа ћарап ойланып тџр. «Содан берi ћаншама уаћыт 'ткен, ћаншама су аћћан, апыр-ау!..» Ол жартастыѓ бљйiрiн тесiп, бљлкiлдеп шыѕып жатћан м'лдiр бџлаћћа бетiн шайып, сергiп ћалды. Осы 'зеннiѓ бойын жаѕалап жљрiп, балыћ аулаѕан бала кез сќттерi есiне тљстi. Ол 'зiнiѓ туѕан љйiне, балалыћ шаѕына адасып ћайта келiп ћалѕан жолаушыдай едi ћазiр. Иќ, дљние д'ѓгелек деген осы екен-ау! Несi бар, аз ба, к'п пе, ќйтеуiр жер-жањанды шарлап, талай ел, талай жџртты к'рiп келдi. Шетсiз-шексiз ш'лдерден, асу-асу белдерден 'ттi. Шљкiр, абырой-атаћсыз болѕан жоћ, бiр кездерi алыстан мџнартып к'рiнiп тџратын биiк шыѓѕа шыћты. Тау б'ктерiнде тыѕылып жатћан мынау кiшкентай мекеннiѓ де ќлiмсаћтан басталатын мыѓ жылдыћ тарихы бар. Ендеше, сол мыѓ жылда осы 'лкеде Кќрiм Меѓдiѕалиев жеткен биiкке к'терiлген арѕы-бергiде ешкiм болмапты. Кенет таяу маѓдаѕы жарћабаћтыѓ биiгiнен бiр ћыран сам-

ѕап џшып, к'кке к'терiлдi. Кќрiм Меѓдiѕалиев жалт ћарап, оныѓ соѓынан сљйсiне к'з салып тџрып ћалды. Ћџс т'ресi сќлден соѓ шырћау к'к жљзiнде баяу ћалыћтап, жер бетiндегi ћыбыр-жыбыр тiршiлiктi зау шырћау биiктен шола бастады. Жалпы, мынау жаратылыстыѓ iшкi тљйсiкпен ѕана сезуге болатын тылсым бiр кљшi бар екенiне осы сќт Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ таѕы да бiр к'зi жеткендей болды. Kйткенi оныѓ ќлгi ойын д'п басћандай, табиѕат та 'з ћыранын к'кке џшырып, белгi бердi ѕой. Иќ, с'йттi. Мына ћыран тап ћазiр жайдан-жай џшћан жоћ. Ол бљгiнге дейiн талай-талай биiктерде болып, ел к'рiп, жер шолып келiп, ћартайѕан шаѕында туѕан мекенiне ћайта оралып келiп тџрѕан Кќрiм Меѓдiѕалиевтi бейнелеп џшты... Аћ сџр 'ѓiне ћан жљгiрiп, к'зiнде бiр ойнаћы џшћын пайда болѕан ол Таѕайѕа ћарап иек ћаѕып: – К'рдiѓ бе?! – дедi. Жарћабаћтыѓ басынан самѕап џшћан ћыранѕа назар аудармай, тоѕайда жайылып жљрген биелердi баћылап тџрѕан Таѕай: – Ненi айтасыз, Кќреке? – деп оѕан аѓтарыла ћарады. – Туѕан жердiѓ ћырандары ћалай-ћалай самѕайды ќ?! – дедi Кќрiм Меѓдiѕалиев аспанда баяу ћалћып жљрген ћџстан к'зiн алмай. Таѕай басын шалћайтып, зеѓгiр к'кке ћарады да, жљзiн ћайтадан ћонаћћа бџрды. «Ол ћыран емес ћой!..» Ќйтсе де Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ ќлденеге ћатты ћуанып, ерекше сљйсiнiп тџрѕанын к'рiп, љндемей ћалды. Оныѓ љстiне, тауда туып, тауда 'скен кќнiгi жан болмаса, тазћараны алѕаш к'рген кiсi, шынында да, ћыран екен деп ћалуы кќдiк-тi. Бiраћ та ол ћыран емес, 'здiгiнен тiрi аѓѕа тљсе алмайтын кќдiмгi тазћара ѕой. Љнемi 'лексе аѓдып, 'зiнен басћаѕа 'лiм тiлеп, 'йтiп-бљйтiп кљн кешетiн бейшара ћџс ертелi кеш сасып-босып, ћџрттап жатћан ћызыл етке к'к шыбынмен таласа тџмсыѕын тыѕа берген соѓ ћайтсiн, т'бе жљнi тљсiп, таз боп ћалѕан к'рiнедi... Ал мынау Кќрекеѓ... Кќрiм Меѓдiѕалиев болса, со шiркiндi ћыран екен деп, к'к аспанѕа сљйсiне ћарап ќлi тџр. Бќлкiм, тазћара бiр замандарда ћыран болса болѕан-аћ шыѕар, бiраћ кейiн тџћымы азып, жiгерi жасып, 'лексе аѓдып, тегiнен айырылып ћалѕан да... Таѕайдыѓ љндемегенiн Кќрiм Меѓдiѕалиев 'зiнше жорыды. Табиѕатпен таласып, тљзде 'скен жан ештеѓеге таѓ ћалмайды. Ол љшiн мџныѓ бќрi кљнде к'рiп жљрген кќдiмгi кљйбiѓ тiршiлiк. Содан болар, табиѕаттыѓ ќдемi экзотикасына да, асћаћ романтикасына да бџлардыѓ ќлдећашан к'зi љйренiп кеткен.

Олар тоѕайдан ћайтып келiп, љйдегi љстелге жайылѕан аћ дастарћан басына жайѕасћанда Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ жљзiнен ќлгiндегi ћуаныш табы ќлi кеткен жоћ-ты. Ол бљгiн 'зiн туѕан 'лкенiѓ байтаћ аспанына ћайта оралѕан ћырандай еркiн сезiндi. Аяѕыныѓ џшынан басып, ерекше ыћыласпен ћызмет к'рсетiп жљрген Таѕайдыѓ бойжеткен ћыздарына сљйсiне ћарап отырып: – Тќке, џлдыѓ алды – џяѕа, ћыздыѓ алды – ћияѕа ћонѕан болар? – деп сџрап ћалды. – Иќ, – деп, Таѕай сќл кiдiрiп, аздап ойланып ћалып: – љлкенiмiз Ќбiлћасым мынау iргедегi љйде, 'зiмiзбен к'ршi тџрады, – дедi. – Шаѓыраѕы б'лек болѕан соѓ, шаруасы да б'лек болады екен. Бљгiн азанда Жќѓгiрдегi базарѕа апарып сатпаћ боп, бiр-екi ћара малын айдап кеткен к'рiнедi. – Балалардыѓ мектепке баратын уаћыты жаћындап ћалды, – дедi осы тџста шай ћџйып отырѕан Таѕайдыѓ ќйелi с'зге араласып. – Соларѕа киiм-кешек алып келемiз деп кеттi келiн екеуi. Љнiнде «шаруасы б'лек деп, баланы босћа жазѕырма» дегендей наз жатћаны аныћ байћалды. Таѕай оѕан к'зiнiѓ астымен бiр ћарап ћойып: – Одан кейiнгi ћыздарымыз тџрмыста, екеуi де анау белдiѓ астындаѕы оймауытћа барѕан. Ал-л... Лќйлажаннан айырылып ћалѕанбыз. Хабарыѓыз бар шыѕар... Ћараѕым... – Таѕайдыѓ к'зiне жас iркiлiп, љнi ћарлыѕып шыћты, – кеттi ѕой сол... желтоћсанныѓ ћџрбаны боп... Kлi денесiн алып ћайттыћ ауылѕа... – Одан ары ћарай айта алмай, тамаѕына 'ксiк тiрелiп, булыѕып отырып ћалды? Љй iшiнде ауыр љнсiздiк орнады. Дастарћанѕа дќм ќкелiп ћойып, зыр жљгiрiп жљрген ћыздар да ќлдененi сезгендей iшке кiрмей, ауызѕы љйде iркiлiп тџрып ћалѕан сияћты. Т'мен ћарап, ернiн жымћырып отырѕан Таѕайдыѓ бќйбiшесi: «Шыраѕымай!..» деп, кеудесi ћарс айырыла кљрсiнгенде ћос тамшы жас к'зiнен ыршып-ыршып тљстi. Кќрiм Меѓдiѕалиев кљн тимеген сљйрiктей ќппаћ саусаћтарымен аћ дастарћанныѓ шетiн бiр ћайырып, бiр жазып, мынау ћолайсыз тыныштыћтыѓ ћџрсауынан ћалай шыѕарын бiлмей: – Естiгем жоћ, кешiрiѓiздер... – дей салды аћталѕандай болып. – Ол бiр ћиын уаћыт едi ѕой... – Иќ-ќ, – дедi Таѕай да еѓсесiн ћайта тiктеп. – Алла таѕаланыѓ жазуына амал бар ма. Kлген ћайтып келмейдi, 'шкен ћайтып жанбайды екен. Ћалѕандары аман болсын. Жаратћан ием ендi ћайтып жылатпасын деймiз де... Ћџдайѕа шљкiр, ћолымызда ќлi екi балапанымыз бар. Сќтi тљскен кљнi олар да џшып кетiп, басћа џяѕа барып ћонады ѕой... Кќрiм Меѓдiѕалиев оныѓ 'зiн-'зi шебер жџбатып отырѕа-

нына iштей тќнтi болып, ћайта-ћайта басын шџлѕи ћоштап, љнсiз отырып ћалды. Есiне ендi ћайтып оралмайтын ескi кљннiѓ оћиѕасы оралып, Жоѕарѕы Кеѓесте отырѕан кезiнде осы Таѕай мен Мќлiктiѓ 'зiн iздеп келгенi к'з алдына емiс-емiс елестегендей болды. Егер сонда Кќрiм Меѓдiѕалиев сол iске шындап араласса, байћџс ћызды ажал тырнаѕынан арашалап алып ћалар едi-ау. Ќрине, таяћтыѓ бiр џшы 'зiне тиер едi. Бќлкiм, биiк лауазымымен бiржолата ћоштасар едi. Бiраћ... бiраћ ќлi оѓ-солын да танып љлгермеген ћаршадай ћызды, 'зiмен бiрге 'скен, баяѕыда-а, сонау бiр сџр фуражкенiѓ заманында, алды – тџман, арты – соћпаћ џзаћ сапарѕа амалсыз аттанып бара жатћан шаћта баћа тастыѓ бауырына тыѕылып, туѕан 'лкеде ћалып ћойѕан Таѕайдыѓ перзентiн, 'зiнiѓ кiшкентай жерлесiн, ћарак'з ћандасын аман алып ћалар едi ѕой!.. – Ассалаумаѕалейк'-'м! – деген дауысћа љй iшiндегi ауыр љнсiздiктi сейiлте алмай, тџѓѕиыћ ойѕа батып, тџнжырап отырѕан жандар хаћтан медет кљткендей жалт ћарасты. Табалдырыћтан берi аттап келе жатћан Мќлiк екен. Тойѕа келген ћонаћтар тарап, абыр-сабыр басылѕанша тiкесiнен тiк тџрып ћызмет жасаѕаны бiлiнiп-аћ тџр. Ћабаѕы салбырап, к'зi ћызарып кетiптi. Бiраћ к'птен кљткен тойдыѓ ћуанышы ма, ќлде мойнында жљрген бiр парыздыѓ толыћ 'телгенiне ћуанып келе ме, ќйтеуiр љнi сергек. – Кел, т'рлет! – деп Таѕай оѕан т'рден, Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ ћасынан орын џсынып жатыр. – Ћалай, аман-есен ћонаћтарды атћарып салдыѓдар ма? – Шљкiр, – дедi Мќлiк. – Бќрiн аттандырып салдыћ. – Содан соѓ Кќрiм Меѓдiѕалиевке бiр ћуанышын айтћысы келгендей ыћыластана бџрылып: – Ћалай, к'ке, жаћсы дем алдыѓыз ба? – дедi. Kзiмен бiрге туѕан бауырыныѓ жџмысбасты ћарапайым кейпiн к'рiп, 'з биiгiне лезде ћайтып шыћћандай болѕан Кќрiм Меѓдiѕалиев ежелгi тќкќппар мiнезiн ћайта тауып, айналасындаѕыларѕа сыр шаша ћоймайтын ќдетiмен ернiн жымћырып, аћырын ѕана басын изей салды. – Бiздiѓ бала ћайда?– дедi содан соѓ аћ ћџба 'ѓiнен жылулыћ ћашып, сџрлана ћалып. – Џйыћтап жатыр, – дедi Мќлiк бiр тљрлi ыѓѕайсызданып. – Оятыѓдар. Бiз ћазiр жљремiз... Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ бџл с'зi бiр айтћанын екi ћайталамайтын ћатал да ћайырымсыз ќмiршiнiѓ бџйрыѕындай болып естiлдi. Тљкпiрдегi ауылѕа таѕдырдыѓ жазуымен келiн боп тљсiп, той 'те салысымен кљйеуiн жетелеп, ћалаѕа ћарай кетiп бара

жатћан аћсаусаћ келiншек сияћты ќппаћ «Вольво» Мќлiктердiѓ љйiнiѓ ћаћпасынан сыртћа шыћћанда кљн сќскеге к'терiлiп ћалѕан едi. Бџл жолы рульге Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ 'зi отырыпты. Ал артћы орындыћта тљндегi мастыѕынан ќлi айыћпаѕан џзынтџра, жирен шаш џлы бљк тљсiп, есiн жия алмай жатыр. Аузынан сасыћ иiс мљѓкiп, ауыћ-ауыћ сандыраћтап: «Пошел вон!.. Ты еще попляшешь!» деп, белгiсiз бiреулерге кiжiнiп, тiсiн ћайрап, с'йлеп ћояды. Маѓдай терiсi тырысып, ызадан жарылардай боп отырѕан Кќрiм Меѓдiѕалиевтiѓ аћ сџр жљзi шићандай ћызарып: – Сволочь! – дейдi бiр ауыз ћазаћша бiлмейтiн баласын орысша балаѕаттап. – Свинья!.. Ауыл арасыныѓ ойдым-ойдым тас жолына ћайта-ћайта т'сiн соѕып, бiресе кiбiртiктеп, бiресе долдана жџлћынып, ќппаћ «Вольво» бiрте-бiрте џзай бердi. Олардыѓ соѓынан к'з алмай, ћадала ћарап тџрып ћалѕан Таѕай мен Мќлiк бiраздан соѓ бљгiнгi шаруаныѓ жайын ћысћа-ћысћа аћылдасып алып, ќрћайсысы 'з љйлерiне ћарай беттедi. КОЛОНИЯДАН ЋАШЋАН БАЛА Таѓ алдында Жаманћаладан шыћћан автобус кљн сќскеден ауѕанда Аћжардыѓ тџсына таяп келе жатты. Кљпќйкелi бала орнынан тџрып, шоферѕа ћарай жљрдi. Алыстан к'гiлдiр теѓiздей бџлдырап к'рiнген к'кжиектi ћуып, џзыннан-џзаћ созылѕан таћтайдай тегiс асфальт жолдыѓ бiр ћалыпты ырѕаѕына бойы љйренiп, ћалѕып-шџлѕи бастаѕан жолаушылардыѓ бiразына бџл тџс елсiз ћџла тљздей к'рiнген. Олар мынау кљпќйкелi баланыѓ айдаладан тљсiп ћалмаћ болѕанына iштей таѓырћаѕан. Бiраћ шофер кiшкентай жолаушыныѓ ниетiн iштей тљсiнгендей, лќммим деп љн ћатпастан автобусты тоћтатты да, оны жол жиегiне тљсiрiп кеттi. Ћоѓыр кљздiѓ ауылы ќлi алыс екендiгiне ћарамастан, ќлгi бала ћалыѓ киiнiп алыпты. Басында ескiлеу ќрi арзанћол малаћай, љстiнде к'нетоз кљпќйке, ал аяѕында ќкесiнiкiндей ћолпылдаѕан керзi етiк. Ћалай десеѓiз де тап ћазiр бџлай киiнiп жљретiн баланы жайшылыћта к'шеден кездестiре ћоймайсыз. Мынау сiрќ, кiшкентайынан шаруаѕа бейiм пысыћ, не болмаса ешнќрсенiѓ парћын бiлмейтiн бозымбай болар. Бiраћ автобустаѕы жолаушылар к'п џзамай-аћ оны џмытып, жайлы орындарында шалћая отырѕан кљйi ћайтадан ћалѕып-мљлгуге кiрiстi. Бала жол жиегiнде айналаѕа бiраз аѓтарыла ћарап тџрды да, жљгiрiп сайѕа тљстi. Даланыѓ боз жусаны биыл бойшаѓ ќрi

ћалыѓ 'скен екен. Тџп-тура белуарынан кљмп берiп батып кеткендей болды. Кiшкентай кљнiнен таныс ћышћылтым иiсi бџрћырап, танауын ћытыћтап барады. Ол шыдай алмай бiр уысын сындырып алды да, дќл мџрныныѓ џшына таћап тџрып, ћџшырлана иiскеп-иiскеп ћойды. «Ќпшту!» Танауы жыбырлап, тљшкiрiп жiбердi. Сонсоѓ к'зi шоћтай жайнап, т'ѓiрекке таѕы да к'з жљгiрттi. Бџл жолы кљлiмсiреп, риза боп ћарады. Айналадаѕы таныс т'бе, таныс ћыраттардыѓ бќрi де жылы џшырап, к'ѓiлi 'рекпiп ћуанып кеттi. Бiр тљрлi кеудесiн шаттыћ кернеп, кеѓ даланыѓ т'сiнде шаттанып жљгiре ж'нелгiсi, айћайлап бiр ќн айтћысы да келдi. Бiраћ ћапелiмде ћандай ќн саларын бiлмедi. Ќуелгiде: Ќрид'-д'й-д'й, Ќрид'-д'-д'й, Дќй-д'й-дiм-м-ай, – деген бiр ћызыћ ќуен тiлiнiѓ џшына ћайта-ћайта орала берген. Ќйтсе де, с'зiмен айтпаѕан соѓ, бiрте-бiрте сќнi кетiп, ћожырай бастайды екен. Ол 'зiне ќрбiр ћойнау-ћолаты, сай-саласы мен бџрылысћалтарысы ќбден таныс 'лкемен ћайта табысып тџрып, бiр ќн тауып айта алмаѕанына iштей 'кiнiп те ћалѕандай болды. Ћай-ћайдаѕы: «Белая армия, черный ворон» деген ќн бiр бљйiрден кимелеп, басћасын ыѕыстырып жiбере беретiн сияћты. Ћџрысын. Ол ќндi айтпайды ендi. Айтпаћ тљгiлi, есiне де алмайды. К'ѓiлге де, к'зге де ыстыћ мына 'лкенi ол бес саусаѕындай жатћа бiледi, жаћсы к'редi. Бiраћ, бiраћ бiр ќн тауып айта алмаѕаны 'кiнiштi-аћ!.. Ћазiр ћалыѓ жусан арасында к'зге к'рiнер-к'рiнбес болып жатћан аяћ астындаѕы ескi сљрлеуге тљсiп алып, ерiнбей-жалыћпай жљре берсе, айналасы екi-љш саѕаттыѓ iшiнде ол туѕан аулыныѓ дќл т'бесiнен тљседi. Сонсоѓ, ауылѕа жеткен соѓ, ќрине Ќскербектi к'редi. Екеуi ћол алысып амандасады. Жожоћ. Ћџшаћтасады. Kйткенi бџл оны ћатты саѕынды ѕой. Ол да бџны саѕынѕан болар... Бiраћ к'к д'нен к'ѓiлiѓ ћанша алып-џшса да, тап ћазiр асыѕудыѓ тљкке керегi жоћ. Ауылѕа кљн бата, адам аяѕы басылѕан кезде жеткенi ж'н. «Ћазiр Ќскербек не iстеп жљр екен?.». – деп ойлады кљпќйкелi бала ћалыѓ жусан арасындаѕы ескi сљрлеумен ћырѕа ћарай асыћпай 'рлеп келе жатып. – Менiѓ бљгiн келетiнiмдi бiлмейтiн шыѕар. Ћайдан бiлсiн. Хат та жаз-

ѕам жоћ ћой... Кешке ћарай љйге к'ктен тљскендей болып кiрiп барѕанымда, Асан аѕам келдi деп, орнынан атып тљрегелдi ѕой! Ќрине, ћуанады. Kзiм де сол љшiн, Ќскербектi бiр рет ћуанту љшiн ћашып келе жатћам жоћ па..». Ол кеше кеш ћарая колониядан ћашып шыћћан-ды. Бќрi де кљтпеген жерден болды. Алдын ала ойлап, кљнi бџрын ќзiрленген де жоћ едi. Бiраћ, оѓтайы келсе, алды-артыма ћарамай зытып кетермiн деген ой ќмќнда болѕан. Ћайда барса да сол ой соѓынан к'леѓкедей iлесiп, ћалмай жљрген. Несiн айтасыѓ, кеше аяћ астынан соныѓ сќтi тљсе кеткенi... Ќуелi олар ћаздыѓ балапандарындай тiзiлiп, асханаѕа беттейтiн. Ћџрдан-ћџр бара салмайды. Кезекшi офицердiѓ ќмiрiмен бќрi бiр кiсiдей ћосылып, ќн айтып барады. Белая армия, черный ворон... Сосын iшiнде бiр тљйiр етi жоћ сџйыћ сорпаны ћалайы ћасыћпен сылпылдатып ашћараћтана соѕып алѕан соѓ, таѕы да ћаз-ћатар тiзiлiп, керзi етiкпен асфальт ауланы сарт-сџрт басып келiп, бiп-биiк темiр ћаћпаѕа маѓдай тiрейдi. Сќлден соѓ сџсты ћаћпаѕа жан бiткендей екi жаћћа ћарай аћырын ысырылып ашылады. Кезекшi офицердiѓ баћылауымен бќрi де љстi берзентпен жабылѕан машинаѕа мiнiп, ћала сыртындаѕы цехћа ћарай тартады... Машинада балалар ћойны-ћоныштарына жасырып жљрген шылымдарын алып шеге бастады. Кезекшi офицер кабинаѕа, шофердiѓ ћасына отырѕан. Бiраћ ол бќрiбiр бiледi, сезедi ѕой. Kйткенi кабинаныѓ артћы терезесiнен бќрi де к'рiнiп тџрады. Сондыћтан жолда келе жатып, машинадан секiрiп тљсып ћашып кетемiн деп ойлаудыѓ 'зi наѕыз аћымаћтыћ. Екi аттап љлгермей-аћ ћолѕа тљсесiѓ. Анау бiр жолы џзынтџра Саша Пашков с'йттi ѕой. Асфальтћа оѓбай ћџлап тљсып, тiзесiн ћџшаћтап домалады да ћалды. Оныѓ љстiне, ызѕып бара жатћан машинадан секiрiп тљскен офицердiѓ жџдырыѕыныѓ дќмiн де жаћсылап татты... Сол есiне тљскенде кљпќйкелi бала кеше 'зiнiѓ тапћырлыћ танытћанына масаттанып, жљзiне кљлкi љйiрiлiп, риза кейiпте жымиып ћойды. Машинада отырѕан Д'ѓке – Алексей бџныѓ бљйiрiнен тљрткiштеп: – Ей, Тљйе, мен тљнде 'леѓ шыѕардым, – деп едi ћџлаѕына сыбырлап. – Тыѓдайсыѓ ба?.. – Оћы... Д'ѓке тамаѕын бiр кенеп алып, аћырын ѕана оћи бастады. Kлеѓi жаћсы екен. Бџл оны бiр естiгенде-аћ жаттап алды.

(Мљмкiн, 'леѓнiѓ 'зi-аћ жатталып ћалѕан болар.) Тiптi ћазаћшаѕа да тез аударып ала ћойѕаны. Дќл ћазiр де тiлiнiѓ џшында тџр. Тiкенек сымдар тартылѕан, Ћоршаулар биiк сазарып Жљрек бар бiзде жыртылѕан. Жоћ, бiраћ мџнда тазалыћ... Сол кезде наћ желке тџсынан тырћ-тырћ кљлiп: – Кљйеу жiгiт пен ћалыѓдыћ сияћты неѕып сыбырласып отырсыѓдар?! – деп Сумаћай – Ысмайылдыѓ килiге кеткенi. Оны балалардыѓ бќрi де у-ду ћоштай ж'нелдi. Езуiне шылымын ћыстырып, к'к тљтiндi раћаттана бџрћыратып отырѕан Мљйiзтџмсыћ: – Ќй, жiгiттер, Тљйе мен Д'ѓкенiѓ љйлену тойын жасап жiберейiк, – дедi алаћанын ћџшырлана ысћылап. Ал сосын тџп-тура сайћымазаћ спектакль басталды да кеттi. – Орамал ќкелiѓдер! – дедi бiреуi салтанатты тљрде. – Ќќ... мiне, табылды. Сен бџдан былай мџрныѓды сљртпей-аћ ћойсаѓ да болады! – Ћайсысыныѓ басына салайыћ мџны? – Бџл ћџрѕырлардыѓ кљйеуi ћайсы, ћалыѓдыѕы ћайсы 'зi? – Тљйе кљйеу болсын! – Д'ѓке ћалыѓдыћ! – Ойбай, орыстыѓ ћызын ћазаћтар ала ма? – Ала бередi! – Ћазiр ћазаћтарѕа бќрiбiр! Таѕы да ду кљлкi. Ќлдекiмнiѓ ћалтасынан шыћћан кiр-кiр беторамал Д'ѓкенiѓ басына салынды. Ол бџлћынып, басын алып ћашып едi, бiреуi ћџлаѕынан тартып, ендi бiреуi мџрнынан ћысып, желкесiнен басып, ерiксiз к'ндiрдi. Сосын балалар жџдырыћтарын «стаћан» етiп отырды да, олардыѓ бќрiне Сумаћай џзын ћолын сумаѓдатып, тџп-тура тойдаѕыдай «iшiмдiк ћџйып» шыћты. С'йтiп, тiлек айту басталды. – Ал... ћџрметтi Тљйе, айдай ажарлы Д'ѓке, – дедi Мљйiзтџмсыћ маѓѕазсып. – Сендердiѓ екеулерiѓнiѓ махаббаттарыѓ маздап жана берсiн. С'нбейтiн болсын. Бiраћ, достым Тљйе, сен жљнiѓдi кљйдiрiп алма. Ал сен, Д'ѓке, тљгiѓ ћалмай жанып кетiп жљрме. Саћ болѕайсыѓдар! Махаббат – 'те ћауiптi нќрсе... – С'з-аћ, шiркiн! – Мљйiзтџмсыћ ћалай-ћалай б'ртедi-ай!

– Тура саћтандыру мекемесiнiѓ жарнамасы... – Ей, ей, маѕан да с'з берiѓдершi! – Тоћтай тџрыѓдар! – деп оѓ ћолын жоѕары к'тердi Мљйiзтџмсыћ. –С'здi тамада бередi. Ал... кљйеужан Тљйе, асыл жар Д'ѓке, ендiгi с'здi сендердiѓ екеуiѓнiѓ де ортаћ аналарыѓ Ашыћау... Ќ-ќ, кешiрiѓiздер, Анна Петровнаѕа беремiз. Бiр бџрышта балалардыѓ бџл сайћымазаћ ойынына аѓырая ћарап отырѕан Ашыћауыз – Андрей Петров асып-сасып ћалып: – А-а... мен не деймiн? – деп алаћтап жан-жаѕына ћараѕыштап, кiр-кiр ћолымен желкесiн ћасыды. – Аха-ха-ха-ха! – «Шешейдiѓ» тљрiн ћара! Балалардыѓ iшек-сiлесi ћата ћарћылдап, сыћылыћтап кљлiп жатыр. Сол сќтте машина кiлт тоћтай ћалды. Кезекшi офицер брезент есiктен мойнын созып, iшке љѓiлдi де: – Ћане, тынышталыѓдар! – дедi жекiре љн ћатып. –Ендi бiреуiѓнiѓ жыбырлаѕаныѓды к'рсем, менен жаћсылыћ кљтпеѓдер! Сосын машина ћайтадан зымырай ж'нелдi. Балалар жымжырт. Кенет бiреуi: – Ћџрметтi Тљйе, сљйiктi Д'ѓке-е... – дедi сыбырлап. Балалар таѕы да ду кљлiп жiбердi. Тiптi ћызараћтап, ашуланып отырѕан Д'ѓке де 'зiнiѓ ћалайша езу тартып ћойѕанын байћамай ћалды. К'п џзамай, олар ћала шетiндегi желдеткiш шыѕаратын цехћа жеттi. Сол жерде таѕы да ћаздыѓ балапандарындай тiзiлiп сапћа тџрды. Ќлгi бiр к'ѓiлдi сќттi аѓсаѕан ќлдекiм «Ењ» деп кљрсiнiп жiбердi... Балалар жол љстiнде келе жатћанда ѕана осылайша 'здерiн еркiн сезiне алатын. Ал ћазiр кљнi бойы станоктыѓ жанында ћаздитып ћоятын ћызыћсыз жџмыс басталады. Ћызыћсыз болатыны – кљн сайын ћайталана бередi, ћайталана бередi. Содан соѓ олар таѕы да љстi брезентпен жабылѕан машинаѕа мiнедi. Жол бойы аздап к'ѓiлденедi. Сосын таѕы да темiр ћаћпа ашылады. Љстiне тiкенек сым тартылѕан биiк ћоршаудыѓ iшiне енедi. Сџп-сџр асфальт ауланы сарт-сџрт басып 'тедi... Биiк ћоршау балалардыѓ к'ѓiлiн ћџлазытып, т'ѓiректегi ћызыћ 'мiрден, тынымсыз тiршiлiктен б'лiп тџрады. Ћайда ћарасаѓ да назарыѓ сџп-сџр, сџп-суыћ тас ћабырѕаларѕа тiреледi. Жљрегiѓ сыздайды. К'зiѓе жас тыѕылады. Тамаѕыѓа 'ксiк кептеледi... Тас т'беѓдегi т'ѓкерiлген алаћандай аспанѕа ћарайсыѓ телмiрiп. Тљпсiз, тџѓѕиыћ кеѓiстiкке ћџс болып џшып кеткiѓ-аћ

келедi. Ќттеѓ, ћанатыѓ жоћ. Адамдар неге џша алмайды екен осы?.. Шiркiн, ћџстарѕа раћат ћой. Олар ашыћ аспанда ћанша ћалыћтаса да, ћай жерге ћонып, ћай жаћћа џшамын десе де 'з еркi. Кей кљндерi бiр-екi батыл шымшыћ биiк ћоршаудыѓ iшiне келiп ћонатын да, секектеп жљрiп-жљрiп, жып-жылтыр ауладан тљк таппаѕан соѓ ћайтадан џшып кететiн. Сџп-сџр биiк ћабырѕа да, тiкенек сымдар да оларѕа б'гет бола алмайды. Балалар азат аспанныѓ шымшыћтарына ћызыѕа ћарап, к'зiмен џзатып салады. Ћџстар оларѕа еркiндiктiѓ, ертегiдегiдей таѓѕажайып сићырлы 'мiрдiѓ жаршысындай к'рiнедi... Тљйенiѓ... Ќ-ќ, кешiрiѓiздер. Бџл оныѓ колониядаѕы лаћап аты ѕой. Ћазiр ћалыѓ жусан арасындаѕы ескi сљрлеумен ћџлдыраѓдап келе жатћан кљпќйкелi бала Асанныѓ онда жљргенiне жарты жылдай болып ћалып едi... содан берi ол шетi мен шегiне к'з жетпейтiн кеѓ даланы, к'гiлдiр к'кжиектi, ашыћ аспан мен азат 'мiрдi ќбден саѕынѕан-ды. Ќсiресе... Ќ-ќ, кешiрiѓiздер. Бџл оныѓ колониядаѕы лаћап аты ѕой. Ћазiр ћалыѓ жусан арасындаѕы ескi сљрлеумен ћџлдыраѓдап келе жатћан кљпќйкелi бала Асанныѓ онда жљргенiне жарты жылнде: «Ќскербек ћазiр ауылда не iстеп жљр екен?.. Ойнап жљр ме екен. Kзiнен љлкен балалар ќлiмжеттiк к'рсетiп, жылатып жљрген жоћ па екен?.». – деп ойлаушы едi. –Егер бiреу тиiссе: «Асан аѕама айтамын» дейтiн шыѕар. Ия, с'йтiп айт, Ќскербек! Мен ауылѕа барѕан соѓ саѕан ешкiм де тиiсе алмайтын болады ќлi». Бiр ћызыѕы, ол Ќскербектен басћа ешкiмдi саѕынѕан жоћ. Тiптi туѕан ќкесiн де к'ѓiлi елжiреп есiне алѕан емес. Ћайта оѕан деген ренiшi кљн сайын џлѕайып, кiшкентай кеудесiн кернеп бара жатћан секiлдi. Еѓ болмаса бiр рет те iздеп келмедi-ау артынан. Ал Асан оны ћаншама кљттi. Басћа балалардыѓ ќке-шешелерi апта ћџрѕатпай, артынып-тартынып келiп, кездесу б'лмесiнде айналыптолѕанып, жылап-сыћтап отырѕандарында ол тiптi т'бесiн де к'рсетпедi. Асанды ауылдан ешкiм iздеп келген жоћ... Тљнде ол колонияныѓ кереуетiн сыћырлатып, џйыћтай алмай д'ѓбекшiп жататын кездерiнде анасы туралы џзаћ ойѕа батушы едi. Егер анасы болѕанда, Асанды iздеп келер едi ѕой. Ќрине, ол да ћабылдау б'лмесiнде жасын сыѕымдап, айналып-толѕанар едi. Ќскербектi де ћасына ертiп келер ме едi... Асанныѓ апасы мейiрiмдi ѕой. К'здерi љнемi кљлiмдеп тџратын. Бiраћ ћанша тырысса да, апасыныѓ бет-пiшiнiн к'з алды-

на аныћ келтiре алмайды. Тек мейiрiм т'гiп тџнып тџратын ћара к'здерi ѕана есiнде... Бџл бiрiншi класты бiтiрген жылы жазда апасы т'сек тартып жатып ћалды. Шiлiѓгiр шiлденiѓ жер-дљниенi отша ћарыѕан аптап ыстыѕына ћарамай, ћалыѓ к'рпе жамылып, ћалшылдап тоѓа бердi. Љйде бiр кљн жатты, екi кљн жатты... ал љшiншi кљнi оны аудан орталыѕындаѕы екi ћабатты ауруханаѕа алып кеттi. (Кейiн, интернатта оћып жљргенде Асан ол аурухананы сыртынан талай рет к'рдi ѕой.) Белiнде ћызыл жолаћ сызыѕы бар, аћ жџмыртћадай «Жедел жќрдемге» екi кiсi сљйемелдеп мiнгiзiп жатћанда апасы ћинала тiл ћатып: – Асантай, кiшкентай iнiѓе 'зiѓ ћарайлап жљр. Оны жылатпа, – деп тапсырып едi. – Мен бiраз кљннен кейiн, тќуiр болсам, ћайтып келермiн... Бiраћ Асанныѓ апасы сол сапарынан ћайтып келмедi. Жожоћ. Келдi... Алайда Асан да, Ќскербек те оны к'ре алѕан жоћ. Сол кљнi љйге жиналѕан кiсiлер оларды ћаћпайлап, iшке кiргiзбей ћойды. Келген ћонаћтардыѓ бiр-бiрiмен неге жылап к'рiсiп жатћандарына бџлар алѕашында онша тљсiнбедi. Kйткенi бiреулер ћора жаћта ћой сойып, бiр топ ќйел ћазаношаћтыѓ басында ет асып, бауырсаћ пiсiрiп, ќлденеге абыр-сабыр дайындыћћа кiрiсiптi. Iнiсi екеуi бљгiн 'з љйлерiнде той болып жатћанын, не болмаса басћа нќрсе басталѕанын тљсiне алмай дал болды. Неге жылайды бџл жџрт? Неге бауырсаћ пiсiредi, неге ћой сояды?.. Бќрi де жџмбаћ... Сол кљнi Ќскербек шынымен-аћ: – Бiздiѓ љйде той болып жатыр ма, Асан? – деп сџраѕаны есiнде. – Бiлмеймiн, – деп жауап ћатты бџл. Екеуi бауырсаћћа таласып, Ќскербектi жылатып ћойѕаны да есiнде. С'йтсе... ертеѓiне бiр-аћ бiлдi ѕой. Ќскербек екеуiнiѓ ойлап жљргенi барып тџрѕан аћымаћтыћ екен. Апасы дљние салыпты. Солай болѕанын Асан кеш тљсiндi... Ертесiне бiр топ кiсi аћћа оралѕан апасын џзын сатыѕа салып к'терiп, зиратћа ћарай ќкетiп бара жатты. Сонда Асан кешеден берi болѕан жќйттiѓ сџмдыѕын кiшкентай жљрегiмен сезiп: – Апа, ап-а! – деп жылап, апасын к'терiп бара жатћан кiсiлердiѓ соѓынан жљгiрдi. Ќскербек те жылады. Ол да Асанныѓ артынан жљгiрiп: – Апа, апо-о-ой! –дедi 'ксiп-'ксiп. Бiраћ ќлгi кiсiлер тоћтамады. Олардыѓ арасынан ќкесi б'лiнiп шыѕып, ебiл-дебiл еѓiреп келе жатћан екеуiне:

– Ћайтыѓдар дегенiне кiсiлер тоћтамады, бџлар љйге ћайтпады. Сол жерде, май топыраћтыѓ љстiнде жер тепкiлеп, жылап отырып ћалды. «Апа, мен Ќскербектi жылатпаймын, – дедi Асан 'ксiп- 'ксiп. –Кешiршi, апа. Бауырсаћтыѓ бќрiн де Ќскербек жесiн. Тек сен тезiрек љйге келшi. Зират жаћта ћалып ћоймашы, апа. Жарай ма. Мен... мен Ќскербектi ендi ешћашан да 'кпелетпеймiн. Кеше бауырсаћћа таласып жылатып ћойѕанымды џмытшы. Бiздiѓ љйде той болып жатыр екен ѕой деп ойлап ћалдыћ. Сен бiздi кешiршi, апа..». Ќйтсе де, ќлгi бiр топ кiсi ауылѕа ћайтып келгенiмен, бџлардыѓ апасы сол сапардан оралмады. Зират жаћта мќѓгiлiкке ћалып ћойды... Келер жылы кљзде ќкесi к'ршi ауылдаѕы Биѕаным дейтiн басћа бiр ќйелге љйлендi. Kзi кербез, тќкќппар Биѕаным алѕашћы кљннен бастап-аћ Асанды џнатпады. Бџл да оны жаћсы к'рген жоћ. К'зiнiѓ астымен алайып бiр ћарап алды да, љнтљнсiз к'шеге ойнап кетiп ћалды. Кешке дейiн љйге кiрмей ћойды. Соны сезген болар, ћыстыгљнi ќкесi шанаѕа ат жегiп, Асанды аудан орталыѕындаѕы интернатћа алып кеттi. Ќскербектi ћимай, басћа жаћћа бармаймын деп ћыѓћылдаѕанына да ћарамады. Ћыстыѓ сол бiр ћытымыр кљнi Асанныѓ есiнде ешћашан џмытылмастай болып ћалып ћойды. Ћар ћалыѓ едi. Кљннiѓ к'зi жылтырап тџрѕанымен, шыѓылтыр аяз ћџлаћтарыныѓ џшын ћайта-ћайта шымшылап, тызылдатып шыдатпай бара жатћан соѓ, малаћайыныѓ бауын шешiп, екi жаѕын т'мен тљсiрiп алѕан. Сол кезде айналадан естiлiп тџрѕан дыбыстыѓ бќрi сап басылып, тым-тырыс тына ћалѕан. Бiраз кљннен берi неше тљрлi к'лiктiѓ iзi тљсiп, аћсырѕаћтанып жатћан жолдыѓ љстiмен ат шана зырлап келедi. Алдыѓѕы жаћта ќкесi делебенi оћта-текте бiр ћаѕып ћойып, темекiсiн бџрћыратып, ойѕа шомып отыр. Кљреѓ ат болса, басын жиi-жиi шџлѕып, желiп барады. Танауынан жылы бу бџрћ-бџрћ етедi. Тоћ ат ентiгiп келедi-ау шамасы. Бiраћ оныѓ пысћырѕаны да, сыртсырт желгенi де естiлмейдi. Бќрi де дыбыссыз кинодаѕыдай 'згеше ћызыћ к'рiнедi. Сќлден соѓ малаћайыныѓ ћџлаѕын ћайтадын жоѕары к'тердi. Шананыѓ табаны бiр ѕана ырѕаћпен сырылдайды. Кљреѓ ат сырт-сырт желедi. Артта ћалып бара жатћан ауыл жаћтан иттiѓ љргенi естiледi. Ќкесi де љнсiз. Соѓына бџрылып та ћарамайды. Шанада Асан отыр ма, жоћ па – онымен iсi де болмай барады. Егер Асан ћулыћ ойлап, тап ћазiр шанадан до-

малап тљсiп ћалса да сезер емес. Тџп-тура осы бетiмен ауданѕа дейiн кете беретiндей... Ќлгi аѓћау балыћшы сияћты... Асанныѓ есiне ћу тљлкi туралы ертегi тљстi. Оны мектепте, ана тiлi сабаѕында Бiлќл аѕай айтып берiп едi. Баяѕыда-а бiр балыћшы шал болыпты. Ол ћыстыгљнi де 'зенге барып, сљйменмен мџз ойып, балыћ аулайды екен. Кљн сайын бiр ћу тљлкi оны сыртынан баћылап, сiлекейi шџбырып, тамсанып жљрiптi. Бiр кљнi аѓћау шалды алдап соѕайын деп, жолда 'тiрiк 'лген болып жата ћалыпты. Kзеннен ћайтып келе жатћан балыћшы шал аппаћ ћардыѓ љстiнде 'лiп жатћан ћыпћызыл тљлкiнi к'рiп ћызыѕып, шанадаѕы балыћтарѕа ћоса салып алады. Ендi, несiн айтасыѓ, кемпiрiм бiр ћуанып ћалатын болды деп ойлапты. Ал ћу тљлкi болса, бiраздан соѓ оѕан сездiрмей, балыћтарды бiр-бiрлеп жолѕа тљсiре берiптi, тљсiре берiптi. Еѓ аћырында 'зi де шанадан тљсiп ћалыпты. Ал балыћшы болса, 'з љйiне жете бере, анадайдан айћайлап: – Ќй кемпiр, мен саѕан не ќкелгенiмдi бiлесiѓ бе?! Ћџдай 'зi жарылћады. Сенбесеѓ, далаѕа шыѕып ћарашы 'зiѓ! – дейдi. Кемпiрi жљгiрiп келiп ћараса, шанада тљк те жоћ. – Есуас шал-ау, не айтып тџрсыѓ сен?! Ћартайѕанда менi мазаћ ћылайын дегенiѓ бе! – дейдi кейiп. Аѓћау шал ендi артына бџрылып ћараса, шанада тљлкi де, балыћ та жоћ. Сасћанынан к'зi жыпылыћтап, кемпiрiне бiр, шанаѕа бiр ћарай берiптi... Дќл ћазiр сол ћу тљлкi сияћты мен де шанадан домалап тљсiп ћалсам, ќкем тљк те сезбей кете берер едi-ау деп ћулана ойлады Асан. Сосын ќкесiнiѓ интернатћа жападан-жалѕыз барѕанын, ондаѕы мџѕалiмдермен с'йлесiп болып, аяѕын маѓѕаздана басып ћайтып келгенiн, шанадан ешкiмдi де таппай аѓтарылып тџрып ћалѕанын к'з алдына елестетiп, љнсiз кљлiп ћойды. Ия, айтпаћшы, ћу тљлкiнiѓ таѕы бiр ћасћырды алдап соѕып, мџзѕа ћџйрыѕымен шоѓћитып кететiнi бар емес пе... – Шљу, жануар! Ќйт шљу! –деп делебенi ћаћты алда отырѕан ќкесi. Кљреѓ ат бiр оћыранып алып, желiске к'штi. Аћсырѕаћ жолдыѓ љстiмен Асан аздан соѓ маужырап, ћалѕи бастады. Содан ол ат-шана ауданѕа жетiп, интернаттыѓ алдына келiп тоћтаѕанда, к'зiн бiр-аћ ашты... Алѕашћы кезде ауылѕа ћайтћысы келiп, интернаттыѓ тiрлiгiне љйрене алмай жљрдi. Бiраћ ћанша кљтсе де, ол жаћтан ешкiм де ат iзiн салмады. Бќрi де Асанды бiржола џмытып кеткендей... Екiншi тоћсанныѓ каникулында жоѕары кластыѓ балала-

рына iлесiп, 'зi де келiп ћайтты. Ќскербектiѓ бойы ќжептќуiр 'сiп ћалѕандай к'рiндi. Асан кќст'мiнiѓ ћалтасына салып бiр уыс кќмпит ќкелiп едi. Соны бердi. Ол џртын бџлтыѓдатып кќмпит сорып тџрып: «Аѕа, ћайтар кезiѓде менi де 'зiѓмен ала кетшi, ия ма?» – дедi 'тiнiп. «Љйдi саѕынасыѓ ѕой, – дедi Асан оѕан 'зiнiѓ есейiп ћалѕанын бiлдiрiп. – Сен тљгiлi, менiѓ 'зiм де кейде ќреѓ шыдаймын. Сосын... ќлi мектепте оћымайтын балаларды интернатћа ћабылдамайды». К'зi жаутаѓдап, бiраз љндемей тџрып ћалѕан Ќскербек: «Ал мен ћазiрден бастап мектепке бара берсем бола ма? С'йтейiншi а, Асан?.». – дедi ћиылып. – Жоћ, болмайды. Мектепке баруѕа сенiѓ жасыѓ жеткен жоћ ќлi. – Ћашан жетедi, а? – Ендi... бiр жылдан соѓ. – Сол кезде мен де интернатћа барамын ба? – Иќ... – Бiр жыл ћашан 'тедi, а? – Бiр жыл... бiр жылдан соѓ 'тедi. – А-а... Бiраћ бiр жылдан соѓ Ќскербекке интернатћа барудыѓ сќтi тљспедi. Биѕаным кiшкентай б'пелi болѕан. Соны жџбатып жљресiѓ, ауылдаѕы мектепке барасыѓ деп, олар Ќскербектi жiбермей ћалды. Асан ауылѕа келген сайын Ќскербек ќр нќрсенi айтып, солардыѓ бќрiн де ќкелiп бершi дейтiн 'тiнiп. Бiресе автомат, ендi бiрде батареймен жљретiн танкi алѕысы келедi. Басћа балалардiкiндей ойыншыѕы к'п емес екенiн айтып шаѕынады. Ол айтћан нќрсенiѓ бќрiн де Асан ћуана-ћуана ќкелiп берер едi-ау. Бiраћ к'кесi аћша бермейдi. Кiтап, дќптер, тљрлiтљстi ћарындаш сатып алудыѓ 'зiне бiр-екi сомды ћинала тџрып ћалтасынан ќреѓ шыѕарады. «Ћалѕанын интернаттыѓ 'зi бередi. Сендерге киiм-кешек, кiтап-сiтапты солар ќперуге мiндеттi, сол љшiн нан тауып жеп жљр», – дейдi ћабаѕын тљйiп. Биѕаным да бџныѓ аћша сџраѕанын жљдќ жаћтырмайды. Тiптi каникул сайын љйге келiп-кетiп жљргенiн де џнатпайтын сияћты. Бесiкте б'леулi б'песi сќл жылай бастаса болѕаны: «Ќй, жџбатсаѓшы ана баланы! Тербет бесiктi! Ћолыѓ сынып ћалмас. Ќлде оѕан да аћы сџрайсыѓ ба?! О, тасбауыр..» – деп шапылдап џрса ж'неледi. Асан тљк те тасбауыр емес. Егер сондай екенi рас болса, интернатта шай iшуге берiлген кќмпиттерiн 'зi жемей жинап, iнiсiне ќкелiп жљрмес едi ѕой. Ќзiрге одан басћа ќкелер

ештеѓесi де жоћ. Биѕанымныѓ б'песi Ќскербек сияћты кќмпит соратын болѕан кезде оѕан да ќкелiп бередi. К'рерсiѓ ќлi-аћ.... Бiраћ Биѕаным бостан-босћа кiнќлап, жиi-жиi џрса берген соѓ, оныѓ б'песiн тербетпей, ћашып кетiп ћалатыны бар. Ондайда Ќскербектi ћасына ертiп алып, жоѕарѕы ауылдыѓ балаларымен асыћ ойнап ћайтады. Ал ол ауылдыѓ балалары к'бiнесе асыћћа тиын тiгiп ойнаушы едi... Ќуелде бiреуiнен бес тиын ћарызѕа сџрап алып, ойынѕа ћосылѕан соѓ, Асан ынты-шынтысымен кiрiскен. Бiр к'зiн ћысып тџрып, к'здеп атћан сайын мљлт жiбермеуге тырысты. Ќлде 'зi мерген бе, ќлде ойынѕа жанын сала кiрiскендiктен бе, ол к'бiнесе дќл тигiзе бастады. Шеѓбердiѓ iшiне тiгiлген асыћты да, оныѓ љстiндегi сары шаћаларды да сыпырып џшыра бердi, џшыра бердi. Ойынныѓ аћырына ћарай тљгi ћалмай џтылѕан жоѕарѕы ауылдыѓ балалары шатаћ шыѕарып, соћтыѕуѕа сылтау iздедi. – Асан ћосылмасын! – дедi шикiл сары Шерќлi шiѓкiлдеп. – Ол арам ойнайды! – Ћашан?! Ћашан арам ойнадым?! – дедi Асан оныѓ бџл ќдiлетсiздiгiне шыдай алмай ћызараћтап. – Ия, сен к'збояушылыћ жасайсыѓ! Шерќлiнiѓ айтћаны рас! – Арам ойнайсыѓ-ѓ... – Ћашан олай ойнадым? Kз к'здерiѓмен к'рдiѓдер ме?! – Kз к'зiмiзбен к'рдiк. – Немене, басћа бiреудiѓ к'зiмен к'редi ѕой деп пе еѓ?! – Ойынныѓ басында менен ћарызѕа алѕан бес тиынымды ћайтарып бер! – Мќ-ќ.. Ала ѕой. – Бџл емес. Ол басћа тиын болатын. – Бќрiбiр емес пе?! – Жо-о... Бќрiбiр емес. Маѕан 'зiмнiѓ тиыным керек. – Мќ, ендеше, оныѓ орнына он тиын ал... Баѕана 'зiне ћарыз берген бќкене бойлы бала Асан џсынѕан он тиынды алсам ба екен дегендей к'зi жыпылыћтап, тосылып тџрып ћалып едi. Оныѓ ћасындаѕы достары: – Арамныѓ ћолынан бiр тиын алма! – Он тиынѕа бола бiздiѓ бќрiмiздi сатып кетейiн деп тџрсыѓ ѕой, ќ?! – деп оны жан-жаћтан ћаумалап, тоћтатып тастады. – Ћарашы мџны, бiзбен ойнауѕа келген кезде бiр тиыны да жоћ едi. Ендi сенiѓ бес тиыныѓмен жалданып, ћалтасын томпайтып алып тџрѕанын! Асан олардыѓ бџл с'зiне ћатты ћорланды. Ќскербектi

ћолынан жетектеп љйге кетiп ћалайын деп едi, бiр ызаћор бала: – Жабылайыћ! – дедi елiрiп. – Бќрiмiз жабылсаћ, мылжамылжасын шыѕарамыз ѕой! – Ћоршаѓдар! – Ћорыћпаѓдар! Аѕасын жан-жаћтан ћаумалай бастаѕан балалардыѓ ызалы тљрiнен шошып, Ќскербектiѓ иегi кемсеѓдеп, жыламсырай бастады. Бiр-екi ћадам артћа ћарай шегiншектеген Асан кенет белiндегi ћайыс белбеуiн тез шешiп алды да, бiр шетiн бiлегiне орап: – Ћане, жаћындап к'рiѓдершi! – дедi тiстене љн ћатып. К'зi ызѕарлы џшћын шашып тџр. Тап осы ћалпында ешнќрседен де тайынбайтын секiлдi. Балалар оныѓ бџл тљрiнен тайсаћтап, иiрiлiп тџрып ћалды. Осылай бiраз арбасћан соѓ: – Ќскербек, жљр, љйге кетемiз, – дедi Асан iнiсiнiѓ ћолынан жетектеп. Олар џзай бергенде, ќлгi ызаћор бала соѓдарынан: – Тиынымызды ћайтарып бер! Ќйтпесе, бiз сен интернатћа кеткен кезде iнiѓ Ќскербектiѓ мџрнын бет ћыламыз! –дедi айћайлап. Асан ћалт тоћтап, тосылып тџрып ћалды. Шынында да, 'зi интернатта жљргенде бџлардыѓ жазыћсыз Ќскербекке тиiсетiнiн бiлдi. Кенет ол топтанып тџрѕан балаларѕа бџрылып, кљлiмсiрей ћарады да: – Жарайды! Сендер бес тиыннан, мен он тиыннан тiгiп ойнайыћ! Сонда 'здерiѓ-аћ џтып аласыѓдар! – дедi. Жоѕарѕы ауылдыѓ балалары оныѓ бџл џсынысына бiр ауыздан келiсе кеттi. Ќлгiнде ѕана балалардыѓ аяѕымен тапталып ћалѕан шеѓбер ћайтадан сызылып, ойын жаѓадан басталды. Ќ дегенде-аћ Асан бiраз тиындарын џтћыза бастап едi. Бiраћ ойын ћызѕан кезде ол бќрiн таѕы да ћалай џтып алѕанын 'зi де байћамай ћалды. Ендi тiптi ызасы шегiне жетiп, к'здерi шытынап, 'ре тљрегелген балалар: – Сен таѕы да арамдыћ жасадыѓ! – Сызыћтан шыѕып кетiп аттыѓ! –дедi џрынуѕа сылтау таппай. – Ћашан с'йттiм-м?.. – Тура ћазiр! Осы жерде! – Kкшеѓдi бљйтiп... сызыћћа ћойып аттыѓ! Kзiнiѓ аяѕы да бiр... тљйенiѓ табаны сияћты екен!.. – Жарайды! – дедi Асан олардыѓ у-шуынан шаршаѕандай аћырын ѕана љн ћатып. Сосын шып-шып тершiген шекесiн ала-

салып едi. Дљкен iшiндегi ќр тљрлi ойыншыћтарды к'рiп, оларѕа ћатты ћызыћты. Ќсiресе, ћорабы ћызыл, кабинасы сары, батареймен жљретiн машинаны ћолына алып, ћайта-ћайта ћараѕыштап џзаћ тџрды. Оны Ќскербекке сатып алѕысы келдi. Егер осы машинаны апарып берсе, оныѓ ћуанышы ћойнына сыймай жљретiнiн бiлдi. Баѕасына ћарап едi. 1 сом 40 тиын екен. Ондай аћша Асанда ћайдан болсын. Е-ењ... Аћыры дљкеншi ћыз: – Ќй, бала ойыншыћ сатып алатын болсаѓ, тезiрек ал! Ќйтпесе мен тљскi љзiлiске жабамын, – деген соѓ, амал жоћ, сыртћа шыћты. Сосын орталыћтаѕы екi ћабатты аурухананыѓ жанына келдi. Оныѓ темiр шарбаѕына асылып џзаћ тџрды. Аула iшiнде аурухананыѓ халатын киiп жљрген наућас адамдарѕа ћарады. «Былтыр апам осы ауруханада жатты ѕой, –деп ойлады ол кеудесiн саѕыныш кернеп. Бџл жер алѕаш келген кезде-аћ оныѓ к'зiне тым ыстыћ к'рiнген болатын. –Ћай палатада жатты екен? Терезесi ћай тџста?.. Шiркiн, маѕан дќрiгерлер апамныѓ жатћан т'сегiн к'рсетсе ѕой... Алаћаныммен бљйтiп... аћырын сипап, бетiмдi басар едiм-м... Егер апам тiрi болѕанда... тiптi осы ауруханада наућастанып-аћ жата бергенде, мен кљнде келiп тџрар едiм. «Апа, ойыншыћтар дљкенiнде Ќскербекке лайыћты бiр ќдемi машина бар екен. Кн'пкесiн басып ћалсаѓ бiтiп жатыр, зымырай ж'неледi. Соны Ќскербекке сатып алсаћ ћайтедi», дер едiм ѕой. Сосын ауылдан к'кем келгенде, апам аћша сџрап алып берер едi..». Кешке интернатћа келгенде де сол бiр ћорабы ћызыл, кабинасы сары, 'зi батареймен жљретiн машина Асанныѓ ойынан кетпей ћойды. Оны ћайткенде де Ќскербекке апарып бергiсi келдi. Ол љшiн бiреуден ћарыз сџрап алуы керек сияћты... Тљнде џзаћ ойланып жатты. Ќнеугљнi интернатћа Спандиярдыѓ к'кесi келген. Орталыћћа совхоздыѓ бiр машина алмасын тиеп ќкелген екен. Соны ћоймаѕа тапсырып, ћайтар жолда ќдейi бџрылыпты. Спандиярдыѓ шашынан сипап: «Ћарныѓ ашып жљр ме?.. Интернаттыѓ кќп'сте к'жесi ћайбiр тамаћ болады дейсiѓ. Kзiѓ былай... орталыћ жаћћа барып мќнтi, самса алып жеп жљр» деп, кетерiнде бiраз аћша берiп жатћан. Ертеѓ Спандиярдан ћарызѕа аћша сџрап алса ћайтер едi. Кейiн ауылѕа каникулѕа барѕанда, жоѕарѕы ауылдыѓ балаларымен асыћ ойнап, џтып алса, (ќрине, џтады ѕой) ћайтарып берер. С'йткенi ж'н болар. Е-ех, Ќскербек ћалай-ћалай ћуанар екен десеѓiзшi... Спандиярдан ћалай да ћарыз сџрау керек. Егер жоѕарѕы ауылдыѓ балалары бџнымен ойнамаймыз десе, жазѕы каникул кезiнде совхоздыѓ ш'пшiлерiмен бiрге ш'п шабуѕа шыѕып, жџмыс iстеп айлыћ алады. Ия, с'йтедi.

Осы жолы Ќскербекке сол ќдемi машинаны ћайтсе де апарып бередi... Ол осылайша ой кешiп жатып, ћалай џйыћтап кеткенiн 'зi де байћамай ћалды. Ал ертеѓiне: – Не? – деп шошып кеттi Спандияр бџл екi сом ћарыз сџраѕан кезде. – Менi бiр... шiрiген бай ѕой деп жљрсiѓ бе?! А?! К'кем берген аћша баяѕыда-а таусылѕан. Елу љш мќнтi сатып алып жегем! – Ћанша-а?.. – Ћырыћ шаћты... – Соныѓ бќрiн бiр-аћ кљнде жедiѓ бе? – Ендi... кљнде екi-љшеуден... – Ех-х, – дедi Асан оныѓ 'тiрiк айтып тџрѕанын бiлiп. – Маѕан 'те керек едi... – Њм! – дедi Спандияр ернiн шљйiрiп. – Аћша кiмге керек емес дейсiѓ! Таѕы да бiр кљн 'ттi... Асан алдыѓгљнi 'зi к'рген ћорабы ћызыл, кабинасы сары, батареймен жљретiн ойыншыћ машинаны бљгiн де к'рiп ћайтты. Сол орнында тџр екен. Ќлi ешкiм сатып алал ћоймапты. Ендi аз ѕана кљннен соѓ бiрiншi тоћсан аяћталып, бџлар ауылѕа ћайтады... Сол кезде Ќскербекке апарып берсе ѕой, шiркiн! Оныѓ ћуанышы ћойнына сыймас едi-ау... Аћыры, келесi кљнi ол Спандиярдыѓ кќст'м-шалбарыныѓ ћалтасына џрлыћћа тљстi. Балалардыѓ бќрi сыртта ойнап жљрген кез болатын. Интернаттыѓ тай шаптырымдай џзын б'лмесiнiѓ iшiнде ешкiм жоћ едi... Асан 'тiрiк кiтап оћыѕан болып, осы оѓаша сќттi аѓдып жатћан. К'зiнiѓ ћиыѕымен Спандиярдыѓ т'сегiнiѓ бас жаѕында, ћабырѕаѕа ћаѕылѕан шегеде iлулi тџрѕан кќст'м-шалбарѕа жиi-жиi ћарап ћояды. Сќлден соѓ, орнынан тљрегелiп, аяѕын мысыћша басып, солай ћарай жаћындады. Жљрегi атћаћтай соѕып, љрейден бе, џяттан ба – буын-буыны дiрiлдеп бара жатћандай. Ћолы ћалтырап, Спандиярдыѓ кќст'м-шалбарыныѓ ћалтасын ќреѓ тапты. Сол кезде ол тџѓѕыш рет рџћсатсыз алѕан бiреудiѓ б'тен заты 'з ћолын шоћтай ћарып бара жатћанын сездi... Спандиярдыѓ залымын-ай! «Менi шiрiген бай ѕой деп жљрсiѓ бе?!» дейдi мiз баћпай. Ал шалбарыныѓ ћалтасында бљктеп-бљктеп салып ћойѕан тџп-тура жетi сомы бар екен. Асан оныѓ екi сомын дiр-дiр етiп ћорћып тџрып алды да, ћалѕанын орнына ћайтадан тез-тез салып, сыртћа атып шыћты. Ќй, сол кљнi Спандиярдан ћорыћћаны-ай! Жљрегi жарылып кете жаздап, ќреѓ шыдап жљрдi. Ол болса, терлеп-тепшiп фут-

бол ойнап келген соѓ, пырылдап џйћыны соћты-ай! Кешке ћарай сол кќст'м-шалбарын киiп, асханаѕа тамаћ iшуге барды. Бiраћ тљк те сезген жоћ. Ертеѓiне де, бљрсiгљнi де ештеѓе байћамады. Тiптi ешнќрсе болмаѕандай... Асан ендi Спандиярдай арамзаныѓ ћалтасынан байћатпай екi сом џрлап алѕанына iштей ћуана бастады. Оныѓ есiне баяѕы Бiлќл аѕай айтып берген ћу тљлкi туралы ертегi тљстi... Бљгiн 'зi де сол ћу тљлкiден аумай ћалѕан сияћты. Сондай ептi, шапшаѓ, айлалы да аћылды болып шыѕа келгендей... Жоѕарѕы кластыѓ балалары ауылѕа ертеѓ ћайтамыз деп жиналѕан кљнi ол дљкендегi ћорабы ћызыл, кабинасы сары, 'зi батареймен жљретiн ойыншыћ машинаны сатып алып келдi. Оны ауылѕа ќкелгенде, Ќскербектiѓ ћуанѕанын к'рсеѓ ѕой. Асан аѕасына шексiз ризашылыћ бiлдiргендей к'здерi кљлiмдеп, ћайта-ћайта жымиып ћарай бередi. Џзын жiп байлап алып, жаѓа машинасын кљнi бойы сљйретiп ойнады. Сќл шаѓ болып ћалса, тоћтай ћалып алаћанымен ћайта-ћайта сљртедi... Дќл ћайтатын кљнi ол: – Асан, ендi маѕан автомат ќкелiп бершi. Жарай ма? – дедi ћиыла 'тiнiп. Асан бiраз ойланып тџрып ћалды да: – Жарайды, – деп уќде бердi. Сосын екiншi тоћсан аяћталар кезде Спандиярдыѓ ћалтасынан таѕы да т'рт сом џрлап алып, Ќскербекке автомат ќкелдi. Спандияр бџл жолы бiр нќрсенi сезiп ћалѕан болуы керек. Kйткенi ауылына кететiн кљнi 'зiнiѓ кiшкентай шабаданын аћтарып, барлыћ киiмдерiнiѓ ћалтасын тiнтiп, аударыстырыпт'ѓкерiстiрiп, мџрны пышылдап џзаћ ћарап шыћты. Аћыры iздегенiн таппаѕан соѓ, ќлдененi есiне тљсiре алмаѕандай ќрiсќрi кљйде отырып ћалды. Асан болса, к'зiнiѓ ћиыѕын салып ћойып, iшiнен кљлкiсi келiп жатты. «Ќп, бќлем, тарттыѓ ба сазайыѓды?.. деп ойлады мысћылдап. – Сараѓ болѕан 'з сорыѓ!.». Кешкi тамаћтыѓ кезiнде де ћомаѕай Спандиярдыѓ тљнерген ћабаѕы ашылмады. Ол с'йтiп, ертеѓiне ауылына к'ѓiлсiз ћайтты... Спандияр кеткен соѓ дљкенге барып Ќскербекке ойыншыћ автомат сатып алѕан Асанныѓ к'ѓiлi шат-шадыман едi. Ол да сол кљнi тљс ауа автобусћа мiнiп, ауыл ћайдасыѓ деп тартып кеттi... Автобустыѓ iшiнде 'зi де автоматпен ойнап отырып, ћу тљлкi туралы ертегiнi таѕы есiне алды... Бџл жолы да Ќскербектiѓ ћуанышында шек болмады. Ой-

ыншыћ автоматты Асанныѓ ћолынан ала сала, алаћайлап к'шеге жљгiрiп шыѕып, жолында кезiккеннiѓ бќрiн де тырылдатып «ата» бастады. Оныѓ осы ойыншыѕына Биѕаным да ћатты ћызыћћан сияћты. Есiк алдында еѓбектеп жљрген б'песiн еркелете отырып: – Ќ, Асан, тапћан-таянѕаныѓныѓ бќрiн Ќскербекке таси бергенше, мынау кiшкентай б'пеѓе де бiрдеме ќкелмейсiѓ бе? – дедi. Сол кезде Ќскербекке ойыншыћ автомат сатып алѕан аћшаныѓ ћалѕанына 'зiнiѓ т'рт мќнтi алып жегенiне Асан iштей џялып ћалды. Интернатћа ћайтатын кљнi Ќскербек: – Келесi жолы келгенiѓде бџдан да жаћсы ойыншыћ ќкел! Маћџл ма, Асан?! – дедi. Осы жолы ол бџрынѕыдай ћиылып 'тiнген жоћ, аѕасына деген ныћ сенiммен айтты. Содан ба екен: – Маћџл! – демеске Асанныѓ амалы ћалмады. Ендi ол Спандиярдыѓ ѕана емес, басћа балалардыѓ да ћалтасына џрлыћћа тљсе бастады. К'п 'тпей-аћ интернатта бiр џры пайда болѕанын бќрi де бiлiп, бќрi де сезiп ћойды. Ќркiм 'з љйiнен алып келген ћымбат киiмдерiн, аћшасын жасырып, шабаданыныѓ аузын ћџлыптап жљретiн болды. Бiр нќрсе џрлап алу Асанѕа да кљннен-кљнге ћиындай тљстi. Kзiне солай к'рiне ме, ќлде шынымен сезiп ћойды ма, балалардыѓ к'бi осыдан кљдiктенетiн сияћты. Ќсiресе, Спандияр бџдан к'з жазбай, басћан iзiн аѓдып жљр. Бiр рет б'лмеде оѓаша ћалѕанда, бiраз кљннен берi ћалтасына салып жљрген џшы ћисыћ шегемен Жорабай деген баланыѓ шабаданын ашпаћ болып ќуреленiп жатћан едi. Соны байћап ћалѕандай зып етiп Спандияр кiрiп келдi. – Ќ, ќ, таѕы да џрлыћ жасайын деп жатырсыѓ ба?! –дедi ол к'зiн ежiрейтiп. – Немене?! – деп Асан да ежiрейiп тљрегелдi. – Не деп 'тiрiк айтып тџрсыѓ? Спандияр одан мџндай љзiлдi-кесiлдi ћарсылыћты кљтпеген болуы керек, ж'пелдеме не айтарын бiлмей тосылып ћалды. – К'зiѓмен к'рiп айт, бiлдiѓ бе?! Ќйтпесе, жала жаппа 'йтiп! – деп бастырмалатып жiбердi Асан. Ћолындаѕы шегенi жып еткiзiп ћалтасына тыѕып љлгердi. – Ендеше, Жорабектiѓ т'сегiнiѓ астынан не iздедiѓ? Спандиярѕа тiл бiте бастады. – Мен ќншейiн... – деп кљмiлжiп ћалды Асан. – Ќшейiн оныѓ шабаданын т'сегiнiѓ астына ћарай жылжытып ћойдым. Берi... шыѕып жатыр екен.

тiлiндей ѕанайкелi бала Асан бiраздан соѓ биiк 'рдiѓ љстiне к'терiлдi. Б'рiбаев А». деп... Кенет оныѓ дќл т'бесiнен бозторѕай шырылдады. К'к жљзiнде iлiнiп ћалѕандай, бiр орнынан тапжылмай безектеп ќнге басты-ай келiп. «Асан мџнда жатыр! Асан мџнда жатыр!» дегендей бола ма-ау 'зi, немене?.. Бiраћ боз далада Асан Б'рiбаев ћорћатындай тљк те жоћ. «Шырылдасаѓ шырылдай бер, бозторѕай! Тынбай шырылда! Мен саѕан бќрiбiр тиiспеймiн. Мен сенiѓ џяѓа салѕан жџмыртћаларыѓды џрламаймын, – деп ойлады Асан. –Тiптi бџдан соѓ ешћашан да, ешћашан да џрлыћ жасамаймын. Kйткенi џрлыћ жасаѕан адамды жџрттыѓ бќрi жек к'редi..». Ия, с'йтедi. Асан џрлыћ жасап џсталѕан кезде балалардыѓ бќрi де жек к'рiп кеттi ѕой оны... Бiр кљнi ол аудан орталыѕындаѕы дљкендердi аралап, интернатћа ћарай ћайтып келе жатты. Оныѓ бџл жолѕы љмiтi тiптi љлкен едi. Бљгiн дљкенге жаѓадан ќдемi велосипедтер тљсiп жатыр екен. Асан оларды алѕаш к'ргенде-аћ к'зi жайнап, ћызыѕып кеттi. Сол жерде айналшаћтап ћарап, џзаћ тџрды. Ќлгi велосипедтердiѓ жиналып-ћџрастырылуы да оп-оѓай. Жиналѕан кезде кiп-кiшкентай бола ћалады. Ал ћџрастырылѕан кезде Асан мен Ќскербек мiнгессе де к'тере беретiндей љлкен. Бiраћ шiркiннiѓ баѕасы удай ћымбат. Тџп-тура сексен сом. Ал Асанда ондай аћша ћайдан болсын!.. Мљмкiн... Кенет ол 'зi келе жатћан к'шенiѓ екi шетiндегi љйлерге бiр тљрлi љрейлене ћарады. Анау бiр шеттегi љйдiѓ иелерi љнемi бола бермейтiн сияћты. Тљнге ћарай терезесiнен шам жарыѕы к'рiнетiн кезi сирек. Оны Асан бџрын да байћаѕан. Тап ћазiр аяѕы 'з-'зiнен солай ћарай бџрылып, ћиыстап бара жатћан сияћты. Ендi бiр ћараса, ќлгi љйдiѓ ћаћпасыныѓ алдына жетiп ћалыпты. Есiктi аћырын итерiп к'рiп едi, ашыћ тџр екен. Жанжаѕына алаћтап, џрлана басып, ауланыѓ iшiне кiрдi. Сол сќт: – «Егер бiреу алдымнан шыѕа ћалса, адасып жљр едiм, аурухананы к'рсетiп жiбермейсiз бе, деп сџраймын» деген бiр саћтыћ ой санасында зу етiп жљзiп 'ттi. (Ћазiр ойлап отырса, онысы барып тџрѕан аћымаћтыћ. Тек аћымаћтыћ ћана емес, наѕыз сатћындыћ. Апасы соѓѕы рет жатћан аурухананыѓ атын сату...) Мџныѓ баѕына ма, ќлде сорына ћарай ма (ќрине, сорына, оны кеш бiлдi) љйде ешкiм жоћ екен. Есiк ашыћ тџр. Тџп-тура ертегiдегi кейiпкердiѓ алдынан кездейсоћ шыѕа келетiн ћџпия ћамал секiлдi. (Ќрине, оныѓ iшiнде сићырлы ћазына болуѕа тиiстi.) Кенет оныѓ к'ѓiлiндегi ћорћынышы сейiлiп, бойын батылдыћ билеп алѕандай болды. Аяѕын мысыћша басып, т'ргi б'лмеге 'ттi...

Ћызыл сандыћ, сары сандыћ, к'к сандыћ... Жо-жоћ. Бџл б'лмеде ћоѓыр шкаф, ћара шифоньер, ћоѓыр тумба бар екен. Бќрi ћоп-ћоѓыр. Б'лме де ћоѓыр. Ол шифоньердiѓ, шкафтыѓ iшiн тез-тез аћтарып ћарай бастады. Еденде ќр тљрлi киiм-кешектер ћобырап шашылып ћалды. Бiраћ ќлгi шкафтыѓ да, шифоньердiѓ де iшiнен ћалтаѕа сљѓгiте ћоятындай тљк таба алмады. Сосын бџрыштаѕы стол љстiнде жатћан саѕат пен жылтырауыћ алћаѕа к'зi тљстi. Жып еткiзiп ћалтасына тыѕа салып, сытћа ћарай мысыћша басып шыѕып бара жатћаны сол едi... Бiр ќлеуеттi ћол шап берiп бiлегiнен џстай алѕаны. Тырп етуге мџршасын келтiрмей, ћысћаштай ћатты да ћалды. Ќрi бџлћынды – жiбермедi, берi бџлћынды – жiбермедi. Ћайта онан сайын ћыса тљсуде. Асанныѓ жаны мџрныныѓ џшына таћалып, ыѓырсып бљктетiле бердi. Ол – ол ма, кенет ќлгi темiрдей ћатты ћолдыѓ екiншi сыѓары дќл тџмсыѕын к'здеп саћ ата ћалды. К'зiнiѓ алдынан к'гiлдiр от жалт еттi... Есiн жиѕанда, ћарсы алдында ћос бљйiрiн таянып, 'зiне т'не ћарап тџрѕан бџйра бас, ћоѓћаћ мџрын, ћырма саћал ћорћынышты кiсiнi к'рдi. Жаздыћ к'йлегiнiѓ ашыћ омырауын жљн-жљн кеудесi керiп тџр. – Аѕатай, мен... – деп мiѓгiрледi Асан. Аузына жылымшы, кермек дќм келдi. Ћан... мџрныныѓ ћаны. Бетi дуылдап ауырып барады. Мџрны орнында жоћ секiлдi. Жо-жоћ бар екен. Дiр-дiр ћаћћан саусаћтарына ћан жџћты. –Аѕатай, мен... мен адасып жљр едiм... Ќлгi жљн т'с мысћылдап кљлгендей болды. Тџп-тура ертегiдегi дию секiлдi... Тоћпаћтай жџдырыѕы Асанныѓ бiр уыс бет-аузын к'здеп таѕы да т'нiп келе жатты... – Аѕатай, адасып... – деп ыѓырсыды Асан екi бљктетiлiп – Аурухананы таба алмай... С'йттi де, ћан тљкiрдi... Ендi бiр кезде есiн жиса, екi милиционер келiп ћалѕан екен. Олар мџны ћолтыћтап ќкелiп машинаѕа тастай салды. Кейiн бiлдi ѕой. Ќлгi жљн т'с сол љйдiѓ иесi екен. Бџл џрлыћћа тљсетiн кљнi ауласыныѓ iшiнде жекеменшiк машинасын ж'ндеп отырыпты. Аудан орталыѕындаѕы сот болѕанѕа шейiн бiр ай шамасы Асан изоляторда жатты. Ћарсы алдындаѕы кiсiнiѓ тџлабойын к'зiмен тiнтiп, жек к'ре ћараѕандай болып отыратын дљрдiк ерiн, жалпаћ бет тергеушiнiѓ бiр ай бойы кљн сайын ћайталап сџраѕаны екi-аћ сџраћ... «Не џрладыѓ?» «Неге џрладыѓ-ѓ?»

Кей-кейде ыѓыранып: «Сендерге осы не жетпейдi-i..» деп ћоятыны бар таѕы. Асан жауабын айтады. Айтады да ћайтады. Есiк-терезесi темiр тормен бекiтiлген ћуыћтай тар камерада арыћ шалдыѓ кљрк-кљрк ж'телгенi естiледi. Жаѕы ћушиып, к'зi бадырайып ћалѕан ћу сљйек, жљдеу шал екеуi к'п кљннен берi бiрге тџрып келедi. Шалдыѓ тљрi тым ћорћынышты. Ж'телген кезде шiпшидей ћол-аяѕы дiр-дiр ћаѕады. – Ќ-ќ, келдiѓ бе, балам? – дейдi шал ж'телi басылѕан кезде ћырылдай љн ћатып. Ћара к'леѓке тар б'лменiѓ iшiнде оныѓ даусы жаѓѕырып шыћћандай болады. –Тергедi ме?.. Ќ-ќ, тергейдi бџлар. С'йтедi... Оларѕа мџндай правоны кiм бердi? Kкi-ме-ет бердi. Kкi-ме-т! Бiраћ ћџдай берген жоћ. Ћыћ-ћыћ... Сосын шал таѕы да ж'телуге булыѕады. Ж'телi басылѕан соѓ ћуыћтай камераныѓ iшiнде ќрлi-берлi теѓселiп жљре бастайды. Kз-'зiнен мырс етiп кљлiп, басын шайћайды. – М-маѕан ендi бќрiбiр, –дейдi бiраздан кейiн таѕы да љн ћатып. –Ол-л... ћаћпасты 'лтiргенiме 'кiнбеймiн. Ол-л... менiѓ ћанымды iштi. Kмiр бойы 'лтiрiп, тiрiдей жерге к'мiп келдi. Ал мен оны бiр-аћ рет. Балтамен... ћаћ маѓдайдан... Жо-жоћ, арт жаѕынан келiп џрѕан екенмiн ѕой!.. Шал бџл с'здерiн тљнде џйћысырап жатып та ћайталайды. Сол кезде Асан одан ћатты ћорћады. Кљндiз ештеѓе емес. Оныѓ осы бiр ћорћынышты с'здерiне мџныѓ ћџлаѕы љйрене бастаѕандай. Бiраћ тљнде бќрiбiр ћорћады. «Ол кiмдi 'лтiрдi? Неге 'лтiрдi? Шынымен-аћ, мынау аруаћтай шал бiреудiѓ ажалына жеттi ме? Ќлде 'тiрiк айтып жљр ме?» Бџл ойларына Асан жауап таба алмайды. Ќйтеуiр, тергеушiлер шалды соѓѕы кљндерi к'п ќурелемейтiн болды. Олар бџдан кљдер љзген болар, сiрќ. Асан да шалдыѓ есi ауысћан шыѕар деп ойлады. Бљгiн кљзетшi ћолындаѕы к'п кiлттiѓ бiреуiмен темiр есiктi салдырлатып ашты да: – Ќй, шал! – дедi камераныѓ тљкпiрiнде тiзесiн ћџшаћтап, бiр уыс болып бљрiсiп отырѕан шалѕа. – Ћуана бер, кемпiрiѓ 'лмептi! Ауруханадан хабар айтты. Бљгiн к'зiн ашыпты байѕџс! Ендi сенiѓ жазаѓ жеѓiлдейтiн болды! Шал алѕашћыда тосын хабарѕа ћуанѕандай орнынан атып тџрып, есiкке ћарай ћолын жайып џмтыла тљсiп, кенет сiлейiп ћатты да ћалды. Алѕа ћарай созѕан ћолы дiрiлдеп, бiрдеме айтпаћ болып оћтала берiп, тас еденге сылћ етiп ћџлап тљстi. Кљзетшi есiктi шапшаѓ ашып, iшке ендi де, жеп-жеѓiл шалды жерден балаша к'терiп алды. – Су... су ќкел, – дедi ол Асанѕа алаћтай ћарап.

Бџл да бiр орнында тас болып ћатып ћалѕан екен. Kзiнiѓ не к'рiп отырѕаны ендi ѕана миына жеткендей орнынан џшып тљрегелiп, бџрыштаѕы флягтан темiр ожаумен су алып џсынды. Кљзетшi ћимылсыз жатћан шалдыѓ бетiне су бљрiктi. – Уњ, – дедi кенет арыћ шал аћырын ѕана љн шыѕарып. – Ендi мен 'луiм керек... Оныѓ ернi болмашы ѕана кљбiрлеп, бџл с'здердi ќзер айтты. Ќйтсе де, ћуыћтай камераныѓ iшiнде шалдыѓ даусы ап-аныћ естiлгендей болды... Сол кљнi ол тљнiмен сандыраћтап шыћты. – Фрося, мен сенi 'лтiрейiн деп ойладым ба?! Kзiѓ ѕой ћанымды ћайнатћан. Kзiѓ-ѓ... – Шал шыћырлатып тiсiн ћайрады. – Былтыр Миша келгенде... кхе-кхе... кљѓкiлдеп миын ашыттыѓ. Келiн екеуiн љйден ћуып шыћтыѓ аћыры. Сен ћаћпасћа ћартайѕанда дљние не керек. О дљниеге... кхе... кхе... о дљниеге бiрге ала кетейiн деп пе еѓ. Машинаны неге ћызѕандыѓ? Ћалды ќне... ендi оны кiм мiнедi? Екi ћабатты, патшаныѓ сарайындай љй ћалды ћаѓырап. Онда кiм тџрады? Kрмекшiлер мен тышћандар той жасап жатћан шыѕар ћазiр. Кхе-кхе... Таѓ атћанша шалдыѓ жаѕы сембедi. Ќр нќрсенi бiр айтып с'йлей бередi, с'йлей бередi. Аћыры, темiр торлы терезеден бозала таѓныѓ белгiсi бiлiне бастаѕан шаћта Асан ћалжырап џйыћтап кеттi. Бџл оянѕан кезде шал камерада жоћ екен. Оны басћа жаћћа алып кетiптi. Содан ћайтып Асан оны к'рмедi... Бiраћ сол жџмбаћ шалдыѓ бейшара кейпi к'з алдында мќѓгi ћалып ћойды. «Kмiрде ќр тљрлi адамдар болады екен ѕой, – деп ойлады Асан сонда. –К'шеде к'ргенде адамдардыѓ бќрi де бiрдей сияћты. Ал оѓашада ќркiмнiѓ 'зiнше ћайѕысы бар..». Сот болатын кљнi ауылдан к'кесi ѕана келдi. Интернаттаѕы бiр-екi тќрбиешi апай мен кiрпi шаш, шегiр к'з директор ћатысты. Асан сотты жљргiзiп отырѕан орта бойлы, аћ сары кiсiден емес, осы шегiр к'з директордан к'бiрек ћорыћты. Балалар келмептi. Оѕан бџл ћуанбаса, 'кпелеген жоћ. Спандияр болса, масайрап, кљле ћарап отырар едi ѕой... Ќскербектiѓ де келмегенi жаћсы болды. Ол сот залында басы салбырап, т'мен ћарап отырѕан Асанды аяп жылап жiберуi мљмкiн... Сол кљнi ешкiм де бџѕан аяушылыћ бiлдiрген жоћ. Асан џрлыћћа тљскен љйдiѓ жљн т'с иесi аудан орталыѕында бџл сияћты џрылардыѓ соѓѕы кезде к'бейiп кеткенiн айтып, даусы шаѓћылдап ашына с'йледi. Интернаттаѕы тќрбиешi апайдыѓ бiреуi оны ћоштады. Бiраћ балалардыѓ да заты жиi џрланатынын жасырып ћалды. Сосын кiрпi шаш директор тџрып с'йлеп, мџндай оћиѕа бџрын-соѓды мектеп оћушыларыныѓ арасында

ны да аямаймын одан. Ол менiѓ жалѕыз iнiм ѕой. Мен оны жаћсы к'рем. Бљгiн Ќскербектi ћџшаћтап жатып џйыћтаймын. Ертегi айтып беремiн оѕан. Ћу тљлкi туралы ертегiнi ѕана айтпаймын. Ћайырымды да адал жiгiт жайлы ертегi айтамын... Ал сосын... сосын, менi милиция iздеп келiп, џстап ќкетсе де бќрiбiр. Керек десе, 'лтiрiп жiберсiн. Мен олардан ћорыћпаймын..». Асан алдыѓѕы жаћтаѕы бiр биiк т'бенiѓ љстiне шыћћанда алыстан аѕараѓдап ауыл да к'рiндi. Сол сќт оныѓ жљрегi лљпiлдей соѕып, к'зiне жас толып кеттi. Саѕынѕан екен. Осы бiр тџйыћ ауыл 'зiне ћаншама ћаталдыћ танытып, ыстыћ бауырына басћысы келмей, сыртћа тепкенiмен, жљректен алар орны бќрiбiр 'згеше екен! Оныѓ ќрбiр к'шесi, тал-терегi мен шарбаѕы к'зiне оттай басылып, к'ѓiлiне жылы џшырап барады. Ќне, 'зiнiѓ туѕан љйi. Ол да алыстан мен мџндалап, ћол бџлѕап шаћырѕандай болады... Асан тап осы сќтте бљгiндiкке алѕаш рет ќкесiн есiне алды. Оѕан деген 'кпе-ренiшiн џмытып та кеткендей болды. «Е-ей, к'ке, Ќскербек, мен келе жатырмын ѕой!» деп шаттанып айћай салѕысы келдi оныѓ. Бiраћ оѕан айћайлауѕа болмайтын едi. «Ење-ењ-ње-ей! Мен 'зiмнiѓ туѕан ауылыма жеттiм!» деп асыр салып, алаћайлап ж'нелгiсi келдi оныѓ. Бiраћ оѕан ел к'зiне тљсуге болмайтын едi... Ќрине, ол шаттанып айћайлаѕан жоћ, асыр салып, алаћайлап жљгiрмедi де. Ћайта керiсiнше, к'нетоз кљпќйкесiнiѓ жеѓiмен к'зiн сљртiп, ћорсылдап жылап келе жатты. Неге екенiн де бiлген жоћ. Тек ќйтеуiр, туѕан ауылды к'ргенде бiр тљрлi жљрегi елжiреп, к'ѓiлi босап сала бергенi аныћ. Тап осы сќтте ћызыл кљн алаулай тљсiп, алыстаѕы биiк ћырдыѓ ар жаѕына батып бара жатћан болатын. Љйге тезiрек жеткiсi келiп, ол аяѕын жылдамдата басты. Керзi етiгiнiѓ ћонышы бiр-бiрiне тиiп ћажалып, тырп-тырп етiп барады. Шеткi љйдiѓ тџсынан 'те бергенде бiр кемпiрдiѓ: – Бџ кiм-ай?! – деген ћарлыѕыѓћы љнi естiлдi. – А-а? Неге жауап ћатпайсыѓ? Астапыралла, адам ба, басћа ма 'зi... Асан љндемедi. – Ќй, шал-ау, ћораныѓ есiгiн мыћтап бекiтiп пе еѓ? – дедi кемпiр ендi басћа жаћћа ћарап дауыстап. – Тастай ѕып бекiткенмiн, – деген шалдыѓ даусы естiлдi. – О несi екен-ай, не болса содан љрейленiп!..

– Ћайдан бiлейiн... бџ кљнде кiм к'п, џры-ћары к'п... Асан 'з љйiнiѓ арт жаѕынан келiп, таныс шарбаћтан секiрiп тљстi де, баудыѓ iшiмен 'ттi. Есiк алдында Биѕаным кiр жуып отыр екен. Ту сыртынан шыћћан аяћ дыбысынан шошып кетiп: – Ањ! – деп орнынан атып тљрегелдi. – А-а... ћџдайым-ай, бџл сен бе еѓ?! – К'зi шарасынан шыѕа љрейленiп ћарады Асан. – Ћорыћпаѓыз, – дедi Асан аћырын љн ћатып. – Мен... мен, Асанмын ѕой... Саламатсыз ба! – Саламат... тљу, зќремдi џшырдыѓ ѕой. Ћайдан сап ете ћалдыѓ 'зiѓ?! К'ктен тљстiѓ бе?! – Ќскербек љйде ме? – Жо-оћ, Ќскербек, ол интернатта. Оћып жљр. Кеше кеткен. Ќкеѓ жџмыста. Ал сен бiржолата босанып келдiѓ бе? Асан љн ћатпады. Биѕаным болса, бџѕан таѕы таѓдана ћарап тџрды да, кенет бќрiн тљсiндiм дегендей аузын алаћанымен баса ћойды. – Апа, ... нау к'ке ме? – дедi аяѕын апыл-тапыл басып жљрген кiшкентай бала оныѓ етегiнен тартћылап. – Ќ-ќ, иќ, бџл к'ке ѕой, – дедi Биѕаным бiр тљрлi селћос љн ћатып. Асан кiшкентай жортпаш баланы к'термек болып: – Келе ѕой. Келшi маѕан, – деп шаћырды. Бiраћ Биѕаным ћасында тџрѕан баланы 'зi ћолына к'терiп алды да: – Сен љйге кiрсейшi, – дедi Асанѕа. – Жолдан шаршап келген боларсыѓ. Ћарныѓ да ашћан шыѕар. Бiз... тамаћ ќзiрлейiк... Асан љйге кiрiп, бџрыштаѕы орындыћта џзаћ отырды. Кљпќйкесiн де, малаћайын да шешкен жоћ. Ќскербектiѓ ауылда болмаѕанына к'ѓiлi ћатты жабырћап ћалды. «Оны да интернатћа жiберген екен ѕой бџлар, –деп ойлады ћабаѕын тљйiп. – Е-ех..». Кенет Асанныѓ к'з алдына ћалыѓ ћар жамылѕан атырапта ћараѓдап бара жатћан жалѕыз ат шана, балыћшы шал, шана љстiндегi ћып-ћызыл тљлкi жќне жол-ж'некей шашылып ћалып жатћан балыћтар елестедi... Бiраздан соѓ ауланыѓ есiгi ашылып, екi адам iшке ћарай кљбiрлеп с'йлей кiрдi. Алдыѓѕысы б'песiн бауырына ћыса к'терген Биѕаным да, ал соѓѕысы осы ауылдаѕы учаскелiк милиционер едi. Олар берi таман жаћындаѕан кезде, Биѕаным ћолымен ымдап љй жаћты к'рсеттi... Милиционер ќуелi мысыћша басып келiп, терезеден сыѕалады. Сосын есiктi сарт еткiзiп ашып, iшке шапшаѓ кiрiп барды. Љйде ешкiм де жоћ едi. Шам жанып тџр. К'лденеѓ жатћан

б'где зат к'зге шалынбайды. Бќрi тап-тџйнаћтай. Тiптi бџл љйге к'птен берi ешкiм бас сџћпаѕан да секiлдi. Ол фуражкесiнiѓ кљнћаѕарын сќл к'терiп ћойып, љнсiз сыртћа шыћты. Есiк алдындаѕы теректiѓ тљбiнде тасаланып тџрѕан Биѕаным оѕан таѓдана ћарады. – Жоћ, – дедi милиционер к'ѓiлсiз ѕана. – Ешкiм жоћ... – Жоѕы несi?! –дедi Биѕаным к'зi атыздай болып. –Жаѓа ѕана... мен кiр жуып отырѕанда келiп едi ѕой. Демнiѓ арасында... мљмкiн емес... – Не? – Џшты-кљйлi жоћ болып кетуi мљмкiн емес деймiн! – Мљмкiн, – дедi кенет џзынтџра, кексе милиционер 'зiн кiнќлаѕандай. – Бќрi де мљмкiн. Џшты-кљйлi жоћ болып кетуi де, тiптi ћџс болып џшып кетуi де мљмкiн. Kйткенi бала – перiште ѕой! Балаларды саћта, Биѕаным... Бџл кезде Асан тљнделетiп, Ќскербектi iздеп, аудан орталыѕына ћарай жаяу тартып бара жатћан болатын. Тљн тастай ћараѓѕы едi. Тiптi аяћ астындаѕы жол да к'рiнбейдi. Маѓ дала маужырап џйћыѕа шомѕан. Тек ћарабарћыт аспан аясында сџлбаланып жол жаѕасында сап тљзеген электр баѕаналарыныѓ џшар басы ѕана ћарауытып к'зге шалынады. Тап осы сќтте сол баѕаналардыѓ сќл т'менгi жаѕында ызыѓдап тџрѕан телеграф желiсiнiѓ бойымен аудан орталыѕындаѕы iшкi iстер б'лiмiне сонау Жаманћаладан суыт хабар жетiп жатћан-ды. – Ал-лоу, бџл Шеѓгелдi ауданы ма? – дедi Жаманћаладаѕы кезекшi офицер љнiн созып. – Ия, соныѓ дќл 'зi, – дедi мџндаѕы кезекшi де сол маћамѕа салып. – Сiздiѓ ауылдыѓ тџрѕыны Асан Б'рiбаев кеше кешкiсiн балалар колониясынан ћашып шыѕыпты... – Kйд'йт деген! Ол ћалай ћашып кетiп жљр-ей? – дедi мџндаѕы ерiгiп отырѕан кезекшi ћалжыѓѕа ерiк бермек болып. – Кеше ћашып шыћса... бљгiн тез-аћ байћап ћойыпсыздар ѕой... Бiраћ ар жаћтаѕы дауыс сќл тосылып барып: «Балалар жџмыстан оралып, ћаћпадан кiрiп жатћан кезде ол кљзетшiнiѓ бункерiне жасырынып ћалѕан, –деп кќдiмгiдей салмаћты жауап ћатты. –Сiздiѓ ћызметтегi шенiѓiз ћалай едi 'зi? А-а... Старшинасыз ба? Капитанмен бџлай ћалжыѓдасуѕа кiм рџћсат бердi сiзге?! Тез арада баћылау жљргiзудi бџйырамын! Ол бала 'з љйiне соћпай кетуi мљмкiн емес». – Ћџп болады, жолдас капитан! Ћалай да табамыз! Ћџћџдай љшiн...

– Немене? Кiм љшiн?.. – Ћџ-ћџдай љшiн кешiре к'рiѓiз деймiн, жолдас кап... капитан! – Жарайды ендi... К'зге тљртсе к'ргiсiз тастай ћараѓѕы тљнде телеграф баѕаналарына оћта-текте бiр ћарап ћойып, ћыбырлап жљрiп келе жатћан кiшкентай жолаушы бџл кезде жол ортасына жетiп те ћалып едi. ЖЏМБАЋ ЉЙ I Ћаланыѓ шет жаћ тџсындаѕы бес ћабатты ћызыл кiрпiш љйдiѓ љшiншi ћабатындаѕы менiѓ пќтерiмнiѓ терезесiнен ћарсы беттегi балабаћшаныѓ ауласы ап-аныћ к'рiнiп тџратын-ды. Бљгiн далада бет ћаратпайтын сарышџнаћ аяз болѕандыћтан, ондаѕы ойыншыћ аттар, ќшекейлi ќткеншектер, баспалдаћпен шыѕып-тљсетiн сырѕанаћ љстi – бќрi де жым-жырт, 'здерiнiѓ кiшкентай иелерiнiѓ ћайда жљргенiн бiлмей, аѓ-таѓ кљйде жетiмсiреп ћалѕан секiлдi. Неге екенi, бiрталай заманнан берi сырланбаѕандыћтан, тот басып, тозып кеткен ћызыл-ћоѓыр тљстi тљнiке шатыр сол љйдiѓ еѓсесiн басып, жабырћатып тџрѕандай к'рiнедi. Бџл љй менiѓ есiме баяѕыда-а, тљкпiрдегi ауылда, май топыраѕы борпылдап жатћан ћасћа жолдыѓ љстiнде жаутаѓдап ћай кљнi ћалып ћойѕаны белгiсiз бейкљнќ балалыћ шаѕымды еске тљсiргендей болады. Кљннiѓ суыћ райына ћарап, бљгiн балаларды тќрбиешiлерi сыртћа жiбере ћоймас деп ойладым. Ћаланыѓ орталыћ жаћ тџсында тџратын ћарт досымныѓ љйiне барып, ретi келсе бiр-екi партия шахмат ойнап, ќѓгiмелесiп ћайтуѕа аѓсарым ауа бердi. Сiрќ, менiѓ оны дос тџтып, 'зiмсiне с'йлеуiм де ћызыћ, 'йткенi Жќкеѓ (ћарт досымныѓ азан шаћырып ћойѕан аты – Жќнiбек) 'ткен жылы, кљздiѓ соѓѕы айында аттай алпыс жасћа толды. Kзiмiз жџмыс iстейтiн заводта кiшiгiрiм отырыс жасап, мљшелтойѕа тќн салт-жоралѕыларымен думандатып атап 'ттiк. Шынымды айтсам, екеумiздiѓ достыѕымыз да сол кештен кейiн басталѕан-ды... Жылы љйден сыртћа шыѕуым мџѓ екен, сыћырлаѕан сары аяз бетiмнiѓ, ћџлаѕымныѓ џшын тызылдатып, сџп-суыћ саусаћтарымен шымшылап ойнай бастады. Мойнымды жаѕамныѓ iшiне тыѕып, бљрiсiп, кiрпiшешендей жиырыла ћалдым. Бопбоз аспанныѓ алыс тљкпiрiнен сыѕалап кљн к'зi жер бетiне жа-

рыћ тарата алмай, 'леусiреп жанѕан шамѕа џћсайды. Аяз буѕан шыѓылтыр ауа шыныдай шытынап, сќл нќрседен кљл-паршасы шыѕып сынып тљскелi тџрѕандай. Аћша ћар аяћ басћан сайын сыћыр-сыћыр етедi. Мен бљрсеѓдеп к'ше жаћћа бџрыла бердiм де, ћарсы беттегi балабаћшаныѓ ћаћпасынан шыѕып келе жатћан ћалыѓ б'кебайлы талдырмаш ћызды к'рiп, ћалт тоћтай ћалдым. Ол жљгiре басып, жанымнан 'те бергенде: – Ћарындас, – дедiм суыћ сорѕан ернiм ќзер икемге келiп. – Ћарындас, сiздер осы, сенбi, жексенбi кљндерi жџмыс iстейсiздер-ау, шамасы?! Ол маѕан таѓдана ћарап, бiр сќт б'гелiп ћалды да: – Иќ-ќ, – дедi сџраулы пiшiнде. – Ћызыћ екен... – Мен онымен ћатарласа аялдамаѕа ћарай жљрдiм. –Елден ерекше бџл ћандай балабаћша сонда? – Шынымен-аћ бiлмейсiз бе? – дедi ол к'зiнiѓ ћиыѕымен сынай ћарап. – Ћайдан бiлейiн?.. Менiѓ мџнда к'шiп келгенiме не бары бiр-аћ айдыѓ жљзi болды. – А-а, – дедi ћыз. – Ћалай десем екен сiзге, бџл... бџл балабаћша емес! Сќбилер љйi... II – Иќ, кел, т'рлет! – деп ћуана есiк ашты Жќкеѓ. Содан соѓ мен табалдырыћтан аттап љлгiрмей жатып-аћ ћџлаѕыма сыбырлап: – Ќй, сенiѓ тап ћазiр келе ћалѕаныѓ мџндай жаћсы болар ма, – дедi ћутыѓдап. – Менi ћиын жџмыстан ћџтћардыѓ, достым, ћџтћардыѓ! Ас љйден ќлденеге ћабаѕы ћатулы шыћћан Мќриям жеѓгей де менi к'рген соѓ жљзi жадырап, жымиып кљлiп: – А-а, бџ шал кiмге сыбырлап мџѓын шаѕып жатыр десем, 'зiмiздiѓ Айдаржан келген екен ѕой! –дедi алжапћышћа ћолын сљртiп тџрып. – Ћалай, жаѓа пќтерiѓ жайлы ма? Ћоныс тойыѓды ћашан жасайсыѓ? – Раћмет, жеѓгей, жаѕдайым жаман емес. Кљн жылынсын деп, ћоныс тойды кейiнге ћалдырып жљрмiн. Ќйтпесе, ћала шетiне жеткенше Жќкеѓ екеуiѓiз жаурап ћалуларыѓыз мљмкiн. – Сен 'йтiп сылтауратпа, – дедi Жќкеѓ жымыѓ-жымыѓ етiп. –Бiз сенiѓ тойыѓа баруѕа боранды кљнi де саћадай саймыз. Љйiѓдi бiзге ћашан к'рсетесiѓ-ей 'зi, соныѓды айт! Дегенмен, 'зi жымыѓдап, дымыѓ iшiѓде болсын дегендей, жеѓгейге сездiрмей, к'зiн ћысып ћояды. Iшiм ћылп ете ћалды. Kйткенi мен жаѓа пќтерге к'шкен кљнi Жќкеѓ екеумiз ептеп тойлап, тљннiѓ бiр уаѕына шейiн отырѕанбыз. Жалпы, бiздiѓ

Жќкеѓ к'ѓiл к'терген сќттерiнде бiздiѓ мынау ћарама-ћайшылыѕы мол 'мiрiмiз жайлы џзаћ-џзаћ философиялыћ ойлар таратћанды тќуiр к'редi. Бiраћ, шынымды айтсам, соныѓ бќрi де маѕан: «Екiнi екiге ћоссаѓ т'рт болады, ал екiге к'бейтсеѓ таѕы да т'рт шыѕады» деген аѓѕал да албырт ойлар сияћты едi... – Ал, кќне, бiр партия к'рiп жiберемiз бе? – дедi ол стол љстiндегi шахмат фигураларына ћарап, алаћанын ысћылап. – Тљу, сенiѓ осы ќдетiѓ-ай, – деп кейiдi ас љйден ћайта шыћћан жеѓгей. – Сол шахматты кљнде шайѕа салып езiп iш, бќрiбiр Каспаров бола алмассыѓ! Босћа бас ћатырып ќуре болѕанша, бiржола жылы жауып ћоя салсаѓ ѕой. Сонда «ћџда да тыныш, ћџдаѕи да тыныш» дегендей, 'зiѓ де тыныштыћ тауып, љйге келген ћонаћтыѓ да мазасын алмас едiѓ-ау!.. – Е-е, сен олай деме, – деп ћарсыласты Жќкеѓ сџћ саусаѕын љйдiѓ т'бесiне ћарай шошайтып. – Елдiѓ бќрi шетiнен Гарри болып кетсе, басћа жџмысты кiм iстемек сонда?! Бџл 'зi ќркiмнiѓ ћабiлетiне ћарай ћызыћ ойын. Сана-сезiмнiѓ сергектiгi мен ой-ћиялыныѓ жљйрiктiгiн дќйiм сынѕа салып отырады. Айталыћ, мына мен бар ѕой, шахмат пен дойбыны ажырата бiлмейтiн саѕан ћараѕанда, ќлем чемпионы сияћтымын. Жќкеѓ 'з теѓеуiне 'зi риза кейiппен кеѓк-кеѓк кљлiп алды. – Иќ, б'се тљс, шалым, – дедi жеѓгей ћолын сiлтеп. – Бiраћ спорттыѓ барлыћ тљрiнде де ќйелдер 'з алдына б'лек екенiн џмытпа. Ќйтпесе, масћара болып, ќйелдер ћомандасына ћосылып кетiп жљрсеѓ елден џят-ты! – Ќй, бала, мынау бќйбiше алжапћышћа ћолын сљртiп тџрып-аћ «мат» ћойды-ау, ќ, байћадыѓ ба?! Ћой, ќйелмен с'з жарыстырып бќйге алѕан еркектi к'рген емеспiн. Кел, одан да екеумiз бiр партия... – Жо-жоћ, – дедi жеѓгей басын шайћап, љзiлдi-кесiлдi ћарсылыћ бiлдiрiп. – Айдаржан ќуелi ас љйге кiрiп шай iшедi. Содан соѓ екi дос ћосылып, анау ваннадаѕы алаћат-алаћат болып тљсiп жатћан кафельдердi 'з орнына ћайта жапсырып ћоясыѓдар. Сљт ћатћан ћою шайдан соѓ Жќкеѓ екеумiз ваннаѕа кiрдiк. Ескi кафельдердiѓ бiразы шытынап тљсiп, олардыѓ орны шынында да, темiреткiнiѓ iзiндей алаћат-алаћат болып ћалѕан екен. – Иќ-ќ, – дедi Жќкеѓ бљйiрiн таянып тџрып алабажаћ ћабырѕаѕа ренжи ћарап. – Бљгiн бiз екеумiз ойнай алмайтын болдыћ. Дегенмен, бџл да бiр ойда жљрген шаруа едi, шахматтаѕыдай, а 2-а 4 деп, iске кiрiсiп кетелiк.

Жќкеѓ бџрышћа жиналып ћалѕан кафельдердi бiр-бiреулеп ќпере бастады. Ерiтiлген смола жаѕып, мен оларды ћабырѕаѕа жапсыруѕа кiрiстiм. – Жќке, – дедiм бiр кезде, – «Сќбилер љйi» дегендi естуiѓiз бар ма? – Иќ, бiлемiн, – дедi ол басын к'терiп алып, маѕан бiр тљрлi тiксiне ћарап. – Оны неге сџрадыѓ? – Менiѓ жаѓа пќтерiмнiѓ жанында «Сќбилер љйi» бар екен... – Тоћта, тоћта-а! Сенiѓ љйiѓ ћай к'шеде едi 'зi? Џмытпасам, Кургузова к'шесiнде ѕой. Иќ, есiме ендi тљстi, ол к'шеде сондай бiр љй бар. Ол ќлгi... тастанды балаларды ћабылдайтын љй ѕой... – Тастанды балаларды дейсiз бе?.. – Бџрын бiздiѓ ћалада ондай љй болѕан емес. Жо-жоћ. Болѕан емес. Тiптi соѕыс жылдары да болѕан жоћ. Рас, «Жетiмдер љйi» дегендi естуiмiз бар-ды. Ал тастанды балалар дегендi... жоћ, атай к'рмеѓiз, бетi аулаћ. Кiп-кiшкентай нќрестелердi шырылдатып, б'тен љйге ћалай тастап жљре беретiнiн ойласам, т'бе шашым тiк тџрады. Бљгiнгiнiѓ жастары тым безбљйрек, ћатыгез болып бара жатыр ѕой. – Жастар, жастар... – дедiм мен оныѓ с'зiне шамданып ћалып, – ћит етсе болды, жастарды кiнќлай ж'нелуге ќзiр тџрасыздар... – Ќй, – дейдi Жќкеѓ даусын к'терiп, – сен 'йтiп ћызараћтама, бiлдiѓ бе? Ћит еткенi сол болса, ћыѓћ еткенi ћалай болмаћ сонда?! – Сiз немене, – дедiм ендi мен даусымды ћатайтып, – сол љйдегi тастанды балалардыѓ бќрiнiѓ де ќке-шешесi жастар екенiне толыћ к'зiѓiздi жеткiзiп пе едiѓiз? Барып к'рiп пе едiѓiз ќуелi?!. – Жоћ, барѕам жоћ. Бармаймын да, к'рмеймiн де! Ондай масћараѕа менiѓ кќрi жљрегiм шыдамайды. Соѕысты к'рген, ћант'гiстi к'рген, аранын ашћан ажалды к'ргенде дiр етпеген бџл жљрек, кiп-кiшкентай кiнќсiз сќбидiѓ жазыћсыз т'гiлген к'з жасын к'руден ћорћады. Жќкеѓнiѓ к'здерi шатынап, екi иiнiнен дем алып, ентiгiп тџрып ћалды. – Сабыр етiѓiзшi... – дедiм мен оныѓ ќлсiз жљрегiнен секем алып. – Артыћ кетсем, кешiрiѓiз... – Рас, – дедi ол бiраздан соѓ сабасына тљсiп, даусын жџмсартып. –Ћай заманда да кќрi-ћџртаѓ кемпiр-шалдардыѓ 'здерiнен кейiнгi жастарѕа к'ѓiлi толмаѕан. Бiраћ содан 'мiр тоћтап ћалды ма?! Тоћтаѕан жоћ. Адамзаттыѓ аћыл-ойы ойлап

тапћан жаѓалыћтары да, жетiстiктерi де к'беймесе, азайѕан жоћ. Кейiнгi џрпаћтардыѓ санасы да, сауаты да жетiле бердi, бiраћ... бiраћ олар жасайтын ћиянаттар мен жауыздыћтардыѓ да тљр-тљрi ћаптап кеттi. Сiрќ, адам баласыныѓ аћыл-ойы артћан сайын бiр-бiрiне жасайтын жауыздыѕыныѓ тљрi де сонша к'бейiп кетедi ѕой деймiн... Ќлгi «Сќбилер љйi» дегенiѓiз де, сондай сџмдыћтардыѓ бiрi... – Сонда тарихта бџрын ондай љйлер болмады ма екен? – Ћайдан бiлейiн... болса, болѕан шыѕар. Бiраћ солар ќу баста ешћандай ресмилiксiз, таза ниеттен, жанашыр к'ѓiлден туѕанына сенiмдiмiн. Ал ћазiр ше? Ћазiр байѕџс балаларды 'мiрге ќкеледi де, 'кiметке жџмыртћа тапсырѕандай апарып, 'ткiзе салады! – Егер оларды ћабылдамай ћойса ше? – Ћабылдамауѕа хаћысы жоћ, бiлдiѓ бе, хаћысы жоћ! Мiне, мќселенiѓ ћиын тљйiнi де сонда емес пе. Кќдуiлгi балабаћшаларда кќдiмгi ћарапайым жџрттыѓ, 'з џрпаѕын ешћашан да далаѕа тастамайтын, шыбын жанын ћиса да шырылдап жљрiп баласын 'сiретiн тќрбиелi, зиялы кiсiлердiѓ балаларын «орын жоћ, т'сек жоћ» деп ћабылдамауѕа хаћылары бар да, 'з ћџлынынан 'зi жерiген безбљйректерден ћабылдамауѕа хаћылары жоћ! – Неге? – Неге, неге?.. Kйткенi олар 'з џрпаѕын 'зi тџншыћтырып 'лтiре салудан да тайынбайды. С'йтiп, тљптеп келгенде адам емес, ћоѕам кiнќлi болып шыѕады. Ендi тљсiндiѓ бе?! Осы кезде аяѕындаѕы жеѓiл тапочкасын тырп-тырп басып ваннаѕа ћарай келе жатћан жеѓгейдiѓ: – Ќй, сендерге не жетпей ћалды? – деп кiнќлай с'йлеген мамыражай даусы естiлдi. – Сол баяѕы ћоѕамдыћ мќселелер ме, к'кейлерiѓдi тесiп бара жатћан?! Бџл бейшара ћоѕам сендер сияћты жалћауларѕа жаћсы ермек болды-ау, ќйтеуiр!.. III Ћыстыѓ ћысћа кљнi бљгiн де таѓ атћалы берi сарышџнаћ аязбен айћасып, аћыры оныѓ саѕын сындыра алмаѕанына 'кiнгендей, жалпаћ жањанѕа алћызыл шџѕыласын аямай шашып, ћимай-ћимай ћоштасатын баяѕы ќдетiн де џмытып, ешкiмге бiлiнбей iзiм-ѕайым батып кеттi. Аћ к'рпесiн ћымтана жамылѕан байтаћ даланы ћою ћараѓѕылыћ тџмшалаѕан сќтте, мен 'з пќтерiмнiѓ терезесiнен ћарсы беттегi «Сќбилер љйiнiѓ» маѓдайшасындаѕы сыѕырайѕан жетiм шамѕа ойлана ћарап тџрдым.

«К'зi ћиып, 'з баласын 'зi ћалай тастап кетедi екен?.. – деп ойладым мљлде бейтаныс, жџмбаћ жандарды есiме алып. – Адам болѕан соѓ, оныѓ бойында мейiрiм, ќкелiк, аналыћ махаббат болмаушы ма едi. Егер баланы ата-анаѕа, ал ата-ананы балаѕа iѓкќр етiп, ет-жљрегiн елжiретiп ћоятын сондай бiр жџмбаћ та киелi сезiмдер болмаса, дљниеге џрпаћ ќкелудiѓ не ћажетi бар. Тiптi аѓ екеш аѓныѓ 'зi де 'зегiн жарып шыћћан баласы љшiн шыбын жанын ћимай ма... Сќби кезде бiздiѓ бќрiмiз де ћорѕансызбыз, жалѕыз-аћ сљйенерiмiз де, сенерiмiз де ќке-шешемiз. Ал сол асћар таудай ќке-шеше бiздi тылсым сырын iшiне бљгiп, тым-тырыс жатћан мынадай б'тен љйге ќкелiп тастап жљре берсе, не болмаћ?.». Маѓдайшасында жалѕыз ѕана жетiм шам сыѕырайѕан жџмбаћ љйге ћадала ћарап тџра беруге дќтiм жетпей, терiс айналып кеттiм. «Егер ретi келсе, бџл љйдегi балалармен танысып, тiл табысып к'рер ме едi», – деп ойладым мен iштей. Ќкем маѕан бала кљнiмде: «Ер жiгiттiѓ к'пшiл болѕаны, к'ѓiлшек болѕаны жаћсы, кiнќмшiл бола к'рме», –деп жиi айтып отырушы едi. Сiрќ, сол бала кезде естiген аћыл-'сиеттер кейiн де есiнде берiк саћталып ћалды бiлем, осы бiр к'мiрлi ћалаѕа келгелi берi де мџндаѕы љлкен-кiшiнiѓ бќрiмен еменжарћын араласып кетуге тырысып баѕатынмын. Бiраћ ћарсы беттегi мынау љй маѕан мљлде басћаша ќсер еттi. Ћаланыѓ басћа тџсынан орын тимей, тџп-тура осыѕан к'ршi ћонуым да жан дљниемдi екiџдай аласапыран кљйге тљсiргенi аныћ едi. IV Тал тљске дейiн бiр орнымнан тапжылмай, кiп-кiшкентай б'лшектiѓ жаѓа љлгiсiн ќлденеше ћайтара есептеп, ћайта-ћайта ћаѕазѕа к'шiрiп сызумен болдым. Бџл 'зi кен ћазушылар «ћырсыћ» деп атап кеткен кiнараты к'п, ќлжуаз б'лшек едi. Бiз ћызмет iстейтiн тау-кен машиналарын жасау заводынан ћџрастырылып шыћћан алып машиналар тереѓ шахталарда џзаћћа шыдамай, тап осы «ћырсыћтыѓ» кесiрiнен тоћтап ћалып жататынды. Бiраћ менiѓ жанымдаѕы бадыраћ к'з, бџйра шаш, ат жаћты жiгiт Мџраттыѓ айтуынша, осыныѓ бќрi де ћџр ќурешiлiк. Kйткенi бџл б'лшектi маѕан дейiн де шыр айналдырѕан шаћша бас инженерлер к'п болѕан, бiраћ соныѓ бќрi де сан тљрлi формасын тапћанымен, љлкен 'ндiрiске енгiзе алмай, арманда кеткен. Тљскi љзiлiс кезiнде Жќкеѓ екеумiз таѕы да шахмат таћтасы-

на љѓiлдiк. Бiздiѓ арамыздаѕы жас айырмашылыѕы осы ћызыћты ойын кезiнде жоѕалады ќрi мейлiнше аныћ сезiледi. Kйткенi бiз теѓ ћџрбыдай ћалжыѓдасып отырамыз. Бiраћ мен жастыћћа тќн алып-џшпа мiнезбен ќрбiр партияны тез бiтiруге џмтылып, таћта љстiндегi ситуацияны кљшi басым фигуралардыѓ шешушi р'л атћаратын тџсында 'з пайдама шешкiм келсе, Жќкеѓ ћарттыћћа тќн сабырлы кейiппен џзаћ ойланып, ойынды соѓына дейiн саѕызша соза тљсiп, еѓ аћырында ћањарлы кљшке айналатын дќрменсiз пешкалардыѓ артыћшылыѕын пайдаѕа асыруѕа тырысады. С'йтiп, ойын эндшпильге жеткен сќтте мiндеттi тљрде мен џтылуѕа тиiспiн. Kйткенi баяу жылжып, бiрiн-бiрi ћорѕап, ћол џстасып жљретiн пешкалардыѓ жљрiсiн есептеуге келгенде мен мљлде шорћаћпын ќрi олардыѓ iш пыстырарлыћ 'гiз аяѓына ћарап отыруѕа таѕатым да жете бермейдi. Сондай бiр сќттерде Жќкеѓ орындыћтыѓ арћалыѕына шалћая берiп: – Шахмат таћтасындаѕы шиеленiскен ойында да 'мiрдiѓ ежелгi заѓдылыѕы саћталады, – дейдi жеѓiмпаз ойыншыныѓ 'ктемдеу маћамына салып, 'зiнiѓ философиялыћ ойларыныѓ тљйiнiн асыћпай тарћатуѕа кiрiсiп, – 'йткенi 'мiрде жеѓiс пен жеѓiлiстiѓ љлкен-кiшiсi болмайды. Ќдетте, џсаћтан iрiнi, iрiден џсаћты к'ре бiлетiндер ѕана ќрдайым жеѓiс тџѕырына к'терiледi. Менiѓ бiр ойым айтады, осы 'мiрдегi iрiлердiѓ џсаћ ћасиеттерiн, ал џсаћтардыѓ iрi ћасиеттерiн мџћият зерттеу ћажет... Оныѓ кљзгi тџмандай бџлыѓѕыр философиясыныѓ тљйiнiн мен iштей былайша дќйектеймiн: «Мќселеѓки, бiздiѓ заводтан шыѕатын кен ћазушы алып машиналардыѓ шахтаѕа тљскеннен кейiн к'п 'тпей-аћ тљкке жарамсыз болып шыѕа келетiнi нелiктен?.. Kйткенi ќлгi машиналардыѓ кљрделi формасына шектен тыс к'п мќн берiлгендiктен, iшкi механизмдерiнiѓ бiрћалыпты айналымѕа тљсуiне септiгiн тигiзетiн кiшкентай б'лшектер к'зден таса, назардан шет ћалѕан. Олардыѓ атћаратын ћызметiне жеткiлiктi мќн берiлмеген. Сол себептi керiк секiлдi алып машиналар, амал жоћ, «соћыр iшектен» жантќсiлiм етiп жатады. Мiне, Жќкеѓ философиясындаѕы џсаћтыѓ iрiге, iрiнiѓ џсаћћа деген љздiксiз ќсер ыћпалы осы. Ћысћасы, екiнi екiге ћоссаѓ – т'рт, екiнi екiге к'бейтсеѓ – таѕы да т'рт!.». С'йтiп отырып, ол менi ћатарынан екi рет џтып кеттi. Жеѓiлiстiѓ ќсерi ме, бiлмеймiн, тљскi љзiлiстен кейiн к'ѓiлiм кќдiмгiдей жабырћап ћалды. Маѕан ендi ескi б'лшектiѓ жаѓа жобасы да кљдiктiлеу к'рiне бастады. Кешке љйге келе жатып, таѕы да «Сќбилер љйiнiѓ» алдынан

'ттiм. Неге екенi белгiсiз, оныѓ маѓдайшасындаѕы жалѕыз шам љнемi сыѕыраяды да тџрады. Kшiп те ћалмайды, жарћырап жарыћ та тљсiрмейдi. Мынау жџмбаћ љйдiѓ iшiндегi бейкљнќ сќбилердiѓ љлкен 'мiрге деген ќлсiз љмiтiндей сыѕырая жанады... Бойым бiр тљрлi шымырлап, к'ѓiлiме љрей енгендей болды. Ендi мен бџл љйге 'з баласын 'з ћолымен ќкелiп, мљлде б'тен, жат ћолдарѕа тапсырып жљре берген ќке-шешелерi туралы ойлай бастадым. Туѕан ќке-шешенiѓ ћолынан мейiрiм табын сезiнбеген сќби, жат ћолдан жан жылуын таба алар ма екен?.. Бiраћ ќзiрге бейкљнќ сќбилерге сыртта жљрiп жанашырлыћ бiлдiргеннен басћа мен не бiлемiн, сол балаларды дљниеге ќкелумен «Сќбилер љйiне» тапсырудыѓ екi аралыѕында ћаншама таѕдырлардыѓ тќлкегi, ћайѕы-ћасiрет пен таћсiретке толы 'мiрдiѓ арпалысы, наћаћтан т'гiлген к'здiѓ жасы жатћан болар, кiм бiлсiн. Кiнќнi тек ќке-шешенiѓ безбљйректiгiнен ѕана тауып, љкiм шыѕара салу бiлместiк болар?.. Ќйтсе де, 'з ћџлынынан 'зi жерiген хайуандай 'з перзентiѓнен 'зiѓ ћалай бас тартасыѓ, мен соны тљсiне алмай далмын. Тљсiнгiм де келмейдi. Хайуан екеш хайуанда да мџндай ћаталдыћ iлуде бiр-рет кездеспей ме?.. V Таѓертеѓгiлiк ћызметке бара жатып кешегi ћалыѓ б'кебай тартћан талдырмаш ћызды таѕы да к'рдiм. Ол ћысћы пальтосын иыѕына желбегей жамылѕан кљйi ћолына шелек џстап, «Сќбилер љйiнен» шыћты да, аћша ћарды кљреп салѕан жалѕыз аяћ жолмен жљгiре басып, ауланыѓ тљкпiр жаѕындаѕы ћоћыс т'гетiн жќшiкке ћарай беттедi. Темiр шарбаћтыѓ сырт жаѕынан 'зiне тесiле ћараѕан к'зћарасты сездi ме, ћайтар жолда маѕан мойнын бџрып, бас изеп сќлемдескендей болды. Бљгiн тљскi љзiлiске дейiн тљк те 'ндiре алмадым. Кiпкiшкентай б'лшектiѓ ћырыћ ћайтара сызылѕан љлгiсiнiѓ бiр де бiреуi к'ѓiлiмнен шыћпады. Аћыры оныѓ жџмыс љстiндегi кемшiлiгi мен кiнќратын 'з к'зiммен к'рiп, аныћтап алу љшiн шахтаѕа тљсiп ћайтуым керек деп шештiм. Алайда бџл ойым Жќкеѓе џнамады. – Ћайтесiѓ, бала, соны? Басћа бiр 'тiмдiрек нќрсемен айналысып к'рсеѓшi, –дедi ол жаћтырмай. –Тiптi iшiѓ пысып, екi ћолыѓ алдыѓа сыймай бара жатса, ћыздарды ертiп киноѕа бар. Бастыћ тексере ћалса, 'зiм бiр сылтау тауып айтармын. Айт-

паћшы, сен осы ћашан љйленесiѓ, ќ?! Ондай ой бар ма 'зiѓде? Тездетсеѓшi соны... тойыѓда 'зiм тамада боламын, бiлiп ћой. «Ћырсыћ» б'лшектiѓ жаѓа тљрiн, ешкiмге де, ештеѓеге де ћырсыѕын тигiзбейтiн тљрiн ойлап тауып, оны љлкен iске тезiрек енгiзудi мен iштей ћалай армандайтын болсам, Жќкеѓ де менiѓ ќйтеуiр бiр кљнi болатын љйлену тойымда тамада болуды солай армандайды. Осы таћырыпћа ќѓгiме ћозѕала ћалѕанда ол ерекше к'ѓiлденiп, жадырап сала бердi. Кљлiп отырып маѕан ћалжыѓдайды. Неге екенi, ол осы ќѓгiменi ћозѕаѕан сайын, соѓѕы кљндерi менiѓ к'з алдыма «Сќбилер љйiндегi» талдырмаш ћыз елестейтiн болып жљр... VI Кљн бесiнге таянѕан кезде мен шаршап-шалдыѕып, аяѕымды сљйрете басып, шахтадан ћайтып келе жаттым. Аттай бiр аптаѕа созылѕан сары аяздыѓ бљгiн саѕы сынып, бџѕат-бџѕаттардан тамшы тама бастады. Аћыры 'зiнiѓ жеѓiске жеткенiне ћуанѕандай, ашыћ аспанда кљлiмдеген кљн жарыћтыћ жылы шуаѕын жер бетiне аса бiр жомарттыћпен мейiрлене т'гедi. Менiѓ ћиялымдаѕы жаѓа б'лшектiѓ ћџрылысы ендi мљлде кљрделене тљстi. Оѕан дейiн ерiнбей-жалыћпай шџћшиып отырып еѓбек еттiм дегенiмнiѓ бќрi де жай ќншейiн ћаѕаздан ойыншыћ жасап ойнаѕан жас баланыѓ ермегi сияћты к'рiнедi. Ендi ол «ћырсыћ» б'лшек жатсам да, тџрсам да ойымнан кетпейтiн болды. Еѓ к'рiмi – бiздiѓ завод ћџрастырып шыѕарѕан кен ћазатын машиналардыѓ тереѓ шахталарда жер асты патшалыѕыныѓ музейiне ћойылѕан экспонаттардай ћаз-ћатар тiзiлiп, сап тљзеп ћимылсыз ћалѕаны. К'не замандардаѕы 'ркениеттiѓ ќлдећашан ћџрып бiткен жетiстiктерiнiѓ ќдейi к'рсетуге алып ћалѕан соѓѕы љлгiлерi секiлдi. Олар бiздiѓ, жер бетiндегiлердiѓ дќрменсiздiгiн бiлдiретiн љнсiз куќлар iспеттi... Ќйтсе де, сол тереѓ шахталарда сартылдап жџмыс iстеп жатћан шетелдiк машиналарды к'ргенде, оларѕа ћарап ћашанѕы алаћан жая бермекпiз деген отты намыс оянады кеудеѓде. «Сќбилер љйiнiѓ» ауласында ойнап жљрген бљлдiршiндердi байћап, кљн сайын тџсынан 'тiп жљрген таныс шарбаћтыѓ жанында бiраз б'гелiп тџрып ћалдым. Неге кiдiргенiмдi 'зiм де бiлмеймiн. К'зiм соларда болѕанымен, ойым мљлде басћа жаћта, ќлгi шахталарда «'лген» машиналардыѓ жанында ћалѕан секiлдi. Кенет: – Егер бiзбен ойнаѕыѓыз келсе, ауланыѓ iшiне кiрiѓiз, –де-

ген дауысты естiп, селк ете тљстiм. Темiр шарбаћтыѓ ар жаѕынан ћалыѓ б'кебайлы ћыз кљле ћарап тџр екен. – Тќрбиешi апай рџћсат етсе, мен мына балалармен шынымен-аћ ойнар едiм, – дедiм ћуанып кетiп. – Онда iшке кiрiѓiз! – дедi ол ашыћ жарћын љнмен. –Бљгiн кљн жылы болѕандыћтан, бќрiмiз де далаѕа шыћтыћ! Шынында да, бљгiн кљн ашыћ едi. К'п џзамай, к'ктем келерiн бiлдiргендей т'ѓiректен бiр жылы леп есiп, «Сќбилер љйiнiѓ» бџѕаттарындаѕы сљѓгiлер ерiп, тырс-тырс тамшы тамып жатыр. Балалар ќткеншек теуiп, ћар домалатып ойнап жљр. Олар жасаѕан аћћалалар да 'здерi секiлдi кiп-кiшкентай. Сыћырлаѕан сары аязда уыстап алсаѓ, ћџмшекер секiлдi сусып алаћаныѓда тџрмайтын ћар бљгiн, кљн жылыѕан соѓ, бетi жылтырап ерiп, оѓай жабысып жатыр. Мен љстiмдегi жылы курткамды шешiп тастап, балалармен бiрге ћар домалатуѕа кiрiсiп кеттiм. Бiз жасаѕан аћћала 'те љлкен, бойы биiк болып шыћты. Бќрiмiз оны ћоршып алып, жан-жаѕынан ћызыћтап ћарап тџрѕанымызда, кенет бiр тќмпiш мџрын, к'зi ћысыћтау ћара торы ћыз: – Айгљл апай, егер бџл аћћала тљнде тiрiлiп кетсе, ћайтемiз, – деп тќрбиешiге аѓтарыла ћарады. Бiз ду кљлдiк. – Сiздiѓ есiмiѓiз Айгљл екен ѕой, – дедiм мен бiр оѓаша сќттi пайдаланып, аћ б'кебайлы ћызѕа. – Менiѓ атым – Айдар. Мен ћолымды созып, оныѓ нќзiк саусаћтарын ћыстым. Сiрќ, к'бiрек џстап ћалсам керек, ол аћырын ѕана тартып алды. Неге екенi, екi бетiнiѓ џшы ду етiп ћызарып, к'зiн т'мен салды. Осы сќтте кљн де ћызарып, айнала т'ѓiрекке алћызыл шџѕыласын шашып, алаулап батып бара жатћан болатын. Есiк алдына шыћћан аћ халатты жасы егде тартћан, етжеѓдi сары ќйелдiѓ: – Айгљл-ау, бљгiн саѕан не болѕан?! Балаларды iшке кiргiзбеушi ме еѓ. Ћас ћарайып барады ѕой. Кќне, балалар, љйге кiрiѓдер! Бљгiн онсыз да к'п ойнадыѓдар! – деп, гљр-гљр еткен даусы естiлдi. Айгљл маѕан ћарап, џяѓ ѕана жымиып: – Сау болыѓыз! Маша апай бiздi шаћырып жатыр, – дедi кешiрiм 'тiнгендей биязы љн ћатып. –Уаћытыѓыз болса, таѕы да келiп тџрыѓыз!.. Балалар да жан-жаѕымнан жамырасып: – Сау болыѓыз! – Таѕы да келiѓiз! – Бiз сiзбен ойнаймыз... – деп жатыр.

– Сау болыѓдар, балалар!.. Кљнi бойѕы шаршаѕанымныѓ бќрiн де џмытып, љйге к'ѓiлденiп ћайттым. VII Бљгiн сенбi болѕандыћтан, жылы т'сектен ћашан тџрам десем де, ћайда барамын десем де 'з еркiм. Терезеден iшке ћџйылѕан жылы шуаћћа ћарап, дала жылы екен ѕой деп ћуандым. Раћаттана керiлiп-созылып жатып, бљгiнгi кљннiѓ жоспарын ойша ћџруѕа кiрiстiм. Ћайда барсам екен? Не iстесем екен?.. Ќлде к'птен берi ћонаћћа шаћырып жљрген Ћарћаралыдаѕы досымдыкiне тартып кетсем бе? Бiраћ бџл ойымнан тез айнып ћалдым. Kйткенi дќл ћазiр ол жаћта ешћандай да ћызыћ жоћ. Жазда болса бiр сќрi, к'лге шомылып, кљнге кљйiп, ћармаћ салып, балыћ аулар едiк. Сол себептi бџл сапарымды жазѕа шейiн, тым болмаса к'ктемге дейiн шегере тџруыма тура келедi. Бљгiн тiптi, ћарт досымныѓ љйiне барып, шахмат ойнап ћайтуѕа да заућым соћпай ћалыпты. Кенет Айгљл... Айгљл есiме тљсе кеткенi. Иќ, иќ! Ол ћалайша бiрден ойыма келмеген десеѓшi?! Не деген кеще едiм. Мен бљгiн Айгљлге баруым керек. Онымен жљзбе-жљз кездесiп, ћалайда с'йлесуге тиiспiн. Басћа ешћайда да бџрылмаймын, тџп-тура Айгљлдiѓ жџмыс орнына – «Сќбилер љйiне» кiремiн де, бљгiн кешке киноѕа барайыћ деп шаћырамын. Ол, ќрине, маѕан таѓдана ћарап, жымиып кљледi. Љнсiз ѕана келiседi... Осы бiр тќттi ой к'ѓiлiмдi тербеп 'туi мџѓ екен, жылы т'сектен ћалайша атып тџрѕанымды 'зiм де бiлмей ћалдым. Бљгiн кљн жылы болса да, бљлдiршiндер сыртћа шыћпапты. Мен 'зiме жаћсы таныс аулаѕа бџл жолы еркiн кiрiп, «Сќбилер љйiнiѓ» есiгiн ћаћтым. Бiраћ жуыћ арада ешкiм аша ћоймады. Б'тен босаѕаныѓ алдында состиып тџра берудi ыѓѕайсыз к'рiп, тот басћан темiр тџтћаны аћырын ѕана тарттым. Сыртћы есiк 'зiнен-'зi сыћырлап ашыла бердi. Ћарак'леѓке џзын дќлiздiѓ бойымен жљрiп 'тiп, оѓ жаћтаѕы есiкке ћарай бџрылдым. Бџл б'лменiѓ iшi жап-жарыћ екен. Т'рдегi столдыѓ ар жаѕында 'ткен жолы балаларды кешкi тамаћћа шаћырѕан Маша апай ћонжиып отыр. – Сќламатсыз ба, – дедiм мен табалдырыћтан бiр тљрлi имене аттап. Ол сонда ѕана басын к'терiп, маѕан шџћшия ћарады. – Сiзге мџнда кiруге кiм рџћсат бердi?! – дедi ћатћыл љнмен. –Бiзде карантин. Тџмау... – А-а... Солай ма едi, кешiрiѓiз, мен Айгљлге келiп ем... Егер мљмкiн болса...

– Жоћ, – дедi ол менiѓ к'ѓiлiмдегi тќттi љмiттi ќп-сќтте аспанѕа бу ћылып џшырып жiбергендей. – Ол бљгiн болмайды! – Неге? Љйiне кеттi ме? – Ћала сыртында тџратын апайыныкiне кеттi. – Онда... сау болыѓыз, – деп керi бџрыла бергнiм сол едi, Маша апай орнынан тљрегелiп: – Балаѓызды к'рiп кетпейсiз бе? – дегенi. – Ћа-ћайдаѕы бала? – Мен ћорыћћанымнан кекеш болып ћала жаздадым. – Ме-менiѓ ешћандай да ба-балам жоћ... – Сiрќ, мен жаѓылысћан болдым ѕой, – дедi Маша апай да ендi маѕан таѓдана ћарап. – Сен... сiз Айћанаттыѓ ќкесi емессiз бе? – Жо-жоћ, – дедiм мен ћаша ж'нелуге оћталѕандай есiк жаћћа жаутаѓдап ћарап. – Оныѓ ќкесi емеспiн. Мен... мен Айгљлдiѓ жай ѕана танысымын. – Тљу, – дедi Маша апай арћасынан ауыр жљк тљскендей жеѓiл тыныстап. – Сiз бiздегi Айћанат деген балаѕа 'те џћсайды екенсiз. Ол да сiз сияћты тќмпiш мџрын ћара торы... – Ћазаћтардыѓ к'бiсi-аћ тќмпiш мџрын, ћараторы емес пе, – деп ќзiлдеп кљлген болдым мен. – Ћызыћ екен... – Иќ. – дедi ол кенет менi еркiнсiтiп алмайын дегендей ћайтадан сыздана ћалып. – С'йтiп, Айгљлге келiп едiм деѓiз... – Иќ. – Жай ѕана танысы болдыѓыз ѕой... – Иќ, жай ѕана... – Отырыѓыз, – дедi ол аяћ астынан тљсiн суытып, ћарсы алдындаѕы орындыћты нџсћап к'рсетiп. – Сiзбен дџрыстап с'йлесуiм керек! Мен ендi не iстерiмдi бiлмей, жан-жаѕыма алаћтап ћарап алдым да б'тен бiр ћауiптi сезбеген соѓ, сылћ етiп отыра кеттiм. Маша апай менi шындап тергеуге к'штi. Ќйтеуiр, оныѓ Айгљлмен бiрге жџмыс iстейтiнiн бiлгендiктен, к'ѓiлiне ћаяу салмауѕа тырысып, шама-шарћымныѓ келгенiнше барлыћ сџраћтарына мќдениеттi тљрде жауап беруге тырысып-аћ баћтым. К'мiрлi ћалаѕа ћызметке ћашан келгенiмдi, туѕан ауылымныѓ ћай жаћта екенiн, ќке-шешемнiѓ ћайда тџратынын, ћанша аѕаќпкем, iнi-ћарындастарымныѓ бар екендiгiн, тiптi Айгљлмен ћалай танысћаныма шейiн жiпке тiзiп, шып-шырѕасын ћалдырмай айтып шыћтым. Сонда ѕана Маша апайдыѓ менi алѕаш к'ргеннен-аћ тљйiлген ћабаѕы жазылып, бџлттан шыћћан кљндей жадырап сала бердi. Мiне, ендi, «сыйѕа – сый, сыраѕа – бал» дегендей, ол да 'зiнiѓ бастан кешкендерiн маѕан сыр ћылып шертiп, аѕынан жарылып отыр. Шынымды айтсам, Маша апайдан мџндай

мiнездi кљтпеген едiм. Ќрi алѕашћысында осыныѓ 'зi не керек, к'лденеѓ к'к аттыныѓ бќрiне бiрдей сыр аћтара беруге бола ма екен деген ойдыѓ шырмауында болѕаным да рас-ты. Бiраћ ол менi 'з 'мiрiнен 'ткен кљндерiне ћарай жетелеген сайын, бiрте-бiрте 'зге дљниенi џмытып, беймќлiм таѕдырдыѓ тарау-тарау соћпаћтарына ћызыѕып, ћџмарта тыѓдай бастадым. Маша апай да ћарсы алдында отырѕан тыѓдаушысыныѓ к'ѓiлiндегi 'згерiстi сезiп, жанарында к'л бетiне тљскен кљн сќулесiндей бiр жылы џшћын жылт етiп оянып, ендiгi ќѓгiмесiн ерекше ыћыласпен, жљрек жылуымен сабаћтады. Сонау соѕыстыѓ ауыр жылдарындаѕы ашћарын, жарымк'ѓiл балалыћ шаћ, ћан майданнан ћайтпай ћалѕан аяулы ќкенiѓ ћиялдаѕы к'мескi бейнесi, кљзгi жапыраћтай сарѕайып, уаћыт желi жџлып ќкеткен балалыћ к'ѓiлдегi нќзiк саѕыныш, ћиын-ћыстау кезеѓдердегi еѓсенi к'тертпеген тџрмыс-тiршiлiк таућыметi – оныѓ да, менiѓ де к'з алдымыздан тырнадай тiзбектелiп 'тiп жатты. Содан соѓ Маша апай жiбек тљткендей бипаздап отырып бљгiнгi кљннiѓ таћырыбына ћалай ауысып кеткенiн мен тiптi байћамай да ћалыппын. – Кеше тљнде таѕы бiр бейкљнќ сќбидi ћабылдап алдым, – дедi ол к'кiрегi ћарс айырыла кљрсiнiп. –Мен тап осы жерде... Мiне, былайша, ћалѕып-шџлгып кезекшiлiкте отырѕанмын. Кенет алдымдаѕы телефон шар ете тљстi де к'зiмдi ашып алдым. Трубканы к'терiп, «Ќлеу» десем, ар жаћтан бiреудiѓ дегбiрi ћашып, демiгiп с'йлеген љнi естiледi. «Ћазiр ѕана табалдырыћтыѓ алдына баламды ћалдырып кеттiм, ћабылдап алыѓыздар» дегендi љзiп-љзiп ќреѓ айтты да трубканы тастап жiбердi. «Ћалай? Неге? Кiм?.». деп сџрауѕа љлгермей ћалдым. Шамасы жап-жас ћыз, даусы дiрiлдеп, жылап тџрѕандай к'рiндi маѕан. Жљгiрiп есiк алдына шыћсам, ћџдай-ау, ћџндаћтаулы нќрестесiн басћыштыѓ љстiне ћойып кетiптi. Танауы пыс-пыс етiп, таѕдыр 'зiне осы сќттен бастап ћандай сый тарту еткенiнен мљлде бейхабар моп-момаћан перiште џйыћтап жатыр... – Есiк алдына ћалдырып кеткенi несi?! – деп мен Маша апайѕа шошына ћарадым. – Ой, айта берсеѓ, ондай сџмдыћтар к'п ћой! – деп ол амалы таусылѕандай ћолын сермедi. – Бќрi де осы ћаладаѕы жас жiгiттер мен ћыздардыѓ ћырсыѕы. Кейбiр ћылыћтарына ћарасаѓ, ћџдай-ау, солар да 'зiмiз секiлдi ет пен сљйектен жаралѕан адамныѓ баласы ѕой дегенге сенгiѓ келмейдi. Кеудесiнде жџдырыћтай жљрегi бар, екi аяћты, жџмыр басты пенденiѓ ондай сџмдыћћа ћайтiп ћолы барсын... Олар сiрќ, басћа бiр жаћтан, б'тен планетадан келген дiнi басћа, ћылыѕы жат ерекше ћџбылыстар болса керек. Ќйтпесе... – Маша апай с'зiмiздi бiреу

естiп ћоймасын дегендей, есiк жаћћа ћџлаћ тљрiп, бiраз љнсiз ћалды да ендiгi ќѓгiмесiн аћырын сыбырлап жалѕастырды. – Бџдан бiраз жыл бџрын бiр кiсi азыћ-тљлiк дљкенiнiѓ алдында жинаулы тџрѕан бос ћораптардыѓ iшiнде жылап жатћан нќрестенi тауып алып, осында ќкеп тапсырды. Ќбден 'луге айналѕан екен байѕџс бала... к'герiп-сазарып ћатыпты да ћалыпты, кеудесiнде шыѕар-шыћпас жаны ѕана бар. Бiр апта бойы к'зiн аша алмай жатты да, аћыры ћайтыс болды. Ешкiм де ажалѕа араша бола алмады... Неге келдi 'мiрге, не љшiн 'лдi?.. Бќрi де жџмбаћ кљйiнде ћалды... Ендi бiрде ћаладаѕы љлкен ћызметкер кiсiнiѓ пќтерiнiѓ алдына тастап кеткен нќрестенi ћабылдап алдыћ. Олар бiзге телефон соћты. Ќлгi ћызметкер кiсiнiѓ де, ќйелiнiѓ де љрейi џшып кеткен. Тiптi кiп-кiшкентай нќрестенi ћолдарына алып ћарауѕа ћорћады. Сол кљнi мен кезекшiлiкте едiм. Ќлгi љйге барып, баланы к'рген соѓ, ћџрѕаћ жаялыћћа орап алдым. Сол кезде бџзаудыѓ тiлiндей бiр жапыраћ ћаѕаз жерге сусып тљстi. Ќлгi ћаѕазѕа жазылѕан љш-т'рт ауыз с'з ќлi кљнге шейiн есiмнен кетпейдi. Бiлесiз бе, онда не жазылѕанын?.. «Мен де сiздер секiлдi адамныѓ баласымын, – деп жазыпты ќлгi бейтаныс ќйел маржандай тiзiлген ќрiптермен љй иелерiне арнап. – Менiѓ де дќл сiздердей баћытты 'мiр сљргiм келедi. Он екiде бiр гљлiм ашылмай жатып солып, жанбай жатып с'нетiндей алланыѓ алдында да, адамныѓ алдында да ешћандай жазыѕым жоћ. Ал сiздерде бќрi бар, бќрi де жеткiлiктi... Тым ћџрыса, соныѓ кiшкентай б'лiгiн ћиыѓыздар. Тумай жатып жетiм ћалѕан мынау бейбаћћа пана болып, ќкелiк ћамћорлыѕыѓызѕа алыѓыз. Ћџдайѕа шљкiр, сiздiѓ бiр басыѓыздаѕы байлыћ мџндай жетiмектердiѓ бiреуiн емес, мыѓын асырауѕа жететiнiне сенiмiм кќмiл. Ал, ћош сау болыѓыз. Мен де 'мiрден 'з љлесiмдi тартып алуѕа кетiп бара жатырмын. Иќ, айтпаћшы, баѕы ма, соры ма – бiлмеймiн, бџл жетiмектiѓ аты – Айћанат. Ќзiрге фамилиясы жоћ, бќлкiм, 'з фамилияѓызѕа жаздырып аларсыз. Оѕан жљрегiм жарыла ћуанбасам, бармаѕымды шайнап 'кiне ћоймаспын. Kйткенi мен секiлдi дќрменсiз, ћџр сљлдерi ѕана жљрген бейшара жаннан г'рi, сiздiѓ ћџрметтi фамилияѓыздыѓ 'зi бейшара балаѕа ќлдећайда кљштi ћорѕан, берiк ћамал бола алатынына к'зiм жетедi. Ћош... Менi iздеп ќуре болмаѓыздар. Бќрiбiр табыла ћоймаспын». Ќлгi бiр параћ хатты оћыѕан кезде сол љйдiѓ ћабырѕасынан сџп-суыћ екi к'з маѕан кiрпiк ћаћпай тесiрейе ћадалып, 'ѓменiмнен 'тiп бара жатћандай к'рiндi. Бар-жоѕы беймќлiм, ќлдебiр жџмбаћ жанныѓ љнiн естiгендей болдым. Неге екенi белгiсiз, сќн-салтанатћа, ћымбат жињазѕа толы ќлгi љйдiѓ iшiнен ќлдекiмдi iздегендей жан-жаѕыма ћарай берiппiн...

Маша апай к'зiн т'мен салып, љнсiз отырып ћалды. Кенет осыныѓ бќрiн не љшiн айтып отырмын дегендей, басын к'терiп маѕан жалт ћарады. – Зейiн ћойып тыѓдаѕаныѓа ћараѕаныѓда, жаман жiгiт к'рiнбейсiѓ, – дедi аћырын ѕана салмаћты љн ћатып. – Бiраћ... ћайдан бiлейiн, сырт к'зге бќрiѓ де жылтырап, адал да аѓѕал сияћты боп тџрасыѓдар ѕой. Ћараѕым, б'тен ойыѓ болса, Айгљлден аулаћ жљр!.. VIII Кљндiз Маша апайдан естiген ќѓгiмелер есiме тљсiп, тљннiѓ бейуаѕына шейiн к'з iлiндiре алмай д'ѓбекшiп жаттым. «Бџл 'мiрде кiмнiѓ баћытты болѕысы келмейдi дейсiз, –деп ойладым мен Маша апай айтћан жџмбаћ хаттыѓ иесiн есiме алып. –Тiптi сол љшiн де адам баласы 'зiне берiлген 'лшеулi ѕџмырдыѓ соѓѕы кљндерiне дейiн кљресумен 'тпей ме? Айталыћ, мына менiѓ де баћытты болѕым келедi. Бiр ћызыѕы, баћытсыз болармын-ау деп мљлде ойлаѕан да емеспiн. Бiраћ сол баћыт дегенiмiздiѓ 'зi ћайда?.. Kз ћџрсаѕыѓнан жаралып, жарыћ дљниеге келген бейкљнќ сќбидiѓ к'з жасын кешiп жљрiп те баћытты болуѕа бола ма?.. Оѕан адам баласыныѓ хџћы бар ма?!». Екiншi ћырыма аударылып жаттым. Ћап-ћара тљнектi ћаћ жарып келiп, к'з алдыма Айгљлдiѓ бейнесi елестедi. Ол да мџѓайып, ќлденеге жабырћап тџрѕандай к'рiнедi. «Айгљл-ау, сен талшыбыћтай солћылдаѕан нќзiк ћалпыѓмен «Сќбилер љйiнде» ћалай тќрбиешi болып жљрсiѓ? – деймiн мен оѕан бiр тљрлi жаным аши ћарап. –Ћорыћпайсыѓ ба? Ќлде бiреулердiѓ сџп-суыћ ћолыныѓ ызѕары сезiлетiн кiп-кiшкентай нќрестелердiѓ ћџндаѕын шешiп жатћанда талдырмаш бойыѓды љрей билемей ме?! Менiѓше, ондай ћорћынышты љйде тек ћана Маша апай секiлдi кексе ќйелдер ѕана жџмыс iстеуi керек сияћты. Саѕан не бар, жаным-ау. Аждањалар ѕана келiп-кетiп жљретiн ондай ћорћынышты к'лге ћалайша адасып барып ћонѕан аћћусыѓ?! Менiѓ бџл к'ѓiлсiз ойларымнан соѓ Айгљл шыдай алмай екi ћолымен бетiн басып, солћылдап жылап жiбергендей болады. «Сен маѕан ренжiме, Айгљл, – деймiн мен оѕан даусымды барынша жџмсартуѕа тырысып. –Мљмкiн, ћанатымен су сепкен ћарлыѕаштай шырылдап бейкљнќ сќбилердiѓ таѕдырына араша ћозыдай тасбауыр болып кетпесiн дейтiн шыѕарсыѓ. Бiраћ, жат емес, жау емес, ол бейшараларды б'тен босаѕаѕа тастап кете барѕан 'здерiнiѓ ќке-шешелерi ѕой!.».

Сен менiѓ жанымды тљсiне алмадыѓ дегендей, Айгљлдiѓ бейнесi бiрте-бiрте алыстай бередi. Маѕан к'ѓiлi ћалып, 'кпелеп бара жатћандай. Соѓынан ћуып, жанџшыра жљгiргiм келедi, тоћта деп айћай салып, жер тепкiлеп жылаѕым келедi. Бiраћ, 'йтуге менiѓ бойымда ћуат та, дќрмен де ћалмаѕандай. Шамасы, бљгiн ќбден ћалжырап шаршаѕан болуым керек, к'зiм iлiнiп барады... Сќрсенбiнiѓ сќтiне ћарай мен 'зiмше жаѓа б'лшектiѓ жобасы толыћ бiттi деп есептедiм де, жљрегiм лљпiлдей тџрып, ѕылыми кеѓестiѓ талћысынан 'ткiзуiн 'тiнiп, завод директорыныѓ ћолына џстаттым. Ол жас инженердiѓ ынта-жiгерiнiѓ мол екенiне риза болѕандыѕын бiлдiрiп, аѕалыћ ћамћор алаћанымен арћамнан ћаѕып, сыпайы шыѕарып салды. «К'п кешiктiре ћоймаспыз», – дедi менiѓ iскерлiгiмдi барынша ћолдайтынын, ќрдайым менiѓ жаѕымда екенiн сездiрiп. –Таяу кљндерде ѕылыми кеѓестiѓ мљшелерi тљп-тљгел жиналуѕа тиiс. Бќрiн де алдын ала хабардар етемiз..». Ћысћасы, мен оныѓ кабинетiнен к'ѓiлдi шыћтым. Екi езуiм жайылып екi ћџлаѕыма жетiп, 'з-'зiмнен мќз болып кљлiп келемiн. «Егер ортаѓѕы бiлiктiѓ iшкi жаѕын т'рт ћырлы кедергiлерi бар шеѓбер тќрiздi жаѓа ћџрсаумен бекiтсе, тау-кен машиналарыныѓ кiнќраты жойылады... жойылады... жойылады..» деп кљнi бойы iшiмнен ћайталай бердiм, ћайталай бердiм. Бiр таѓћаларлыѕы, бiздiѓ б'лiмдегi ћызметкерлер менiѓ бџл алѕашћы табысыма 'з ойымен болып ћала бердi. Бџл не? Ћызѕаныш па екен... IХ Тљнi бойы ћар жауды. Аппаћ џлпа ћар. Таяу кљндерде к'ктем шыѕа ма деп кљтiп жљргенде, айналамыздыѓ аяћ астынан таѕы да аћ к'рпеге орана ћалуы бќрiмiзге тосын ќсер еттi. Тек адамдар ѕана емес, аѕаштар да, љйлер де, тiптi бљкiл ћаланыѓ жанды-жансыз тiршiлiгiнiѓ бќрi де ћаѓтарылып, ендi не iстерiн бiлмегендей даѕдарып тџрып ћалѕан секiлдi к'рiнедi. Кљн жексенбi болѕандыћтан, мен тљске таман «Сќбилер љйiне» бардым. Бџл жолы есiктi Айгљлдiѓ 'зi ашты. – Сќламатсыз ба! – деп ћуанышым ћойныма сыймай ыржиып кљле берiппiн. – Саламатсыз! – деп ол да жымия ћарады. – Аулаѕа ћашан шыѕасыздар? Мен сiздермен бiрге ойнауѕа келдiм. – Ќ-ќ, солай ма?! Сiз де бала болып кеттiѓiз бе? – Иќ!

– Бiраћ... бiз бљгiн сыртћа шыѕа алмай отырмыз. – Неге? – К'рмейсiз бе, бiздiѓ аулада аяћ басып жљретiн жол да жоћ. Ћар ќлi кљрелмеген. – Ой, ол да с'з болып па?! – дедiм мен екi алаћанымды ысћылап. –Кќне, кљрегiѓiз ћайда?.. – Ќне, тџр ѕой! – дедi Айгљл сарай жаћты ћолымен нџсћап. –Мен де ћазiр тез киiнiп шыѕып, сiзге к'мектесемiн. Ол киiнiп шыѕамын дегенше, мен аћ маћтадай жеп-жеѓiл џлпа ћарды ћџлшына кљреп, ћаћпаѕа дейiн жол салып та љлгердiм. – Ой, – дедi ћалыѓ б'кебайын жљре байлап сыртћа шыћћан Айгљл таѓ ћалып. – Сiзге тiптi жџмыс шаћ келмейдi екен ѕой. Мына тљрiѓiзбен бљкiл ћаалныѓ ћарын жалѕыз 'зiѓiз кљреп шыћсаѓыз да тљк етпес! Шынымды айтсам бар ѕой, мен љшiн бџл бiр кљндiк жџмыс. Жаѓа ѕана балаларды аулаѕа шыѕара алмайтын болдым-ау деп ћатты уайым жеп отыр ем... К'птен берi ћара жџмыс iстемегендiкi ме, шекем шып-шып тершiп, демiм жиiлеп, алћына бастаѕандаймын. Айгљл де ќткеншектердiѓ љстiндегi ћарды тљсiрiп, зыр ћаѕып жљр. – Kткен жексенбiде келiп едiм, – дедiм мен оѕан к'зiмнiѓ астымен џрлана ћарап ћойып. – Сiз ћала сыртында тџратын апайыѓыздыѓ љйiне кетiпсiз. Маша апай екеумiз бiраз ќѓгiмелескен болдыћ... Неге екенiн, Айгљлдiѓ кљлiмдеп тџрѕан жанары кенеттен бџлтты кљнгi айна к'лдiѓ айдынындай тџнжырап сала бердi. – Бiздiѓ Маша апай ќѓгiмешiл кiсi ѕой, зерiкпеген боларсыз, – дедi астыѓѕы ернiн тiстелеп, к'зiн т'мен салып. – Иќ, солай екен! Ол менi ќуелi осындаѕы Айћанат деген баланыѓ ќкесi деп ћалды, – дедiм алѕашћыда Айгљлдiѓ жљзiндегi 'згерiске мќн бере ћоймай дќудiрлеп. – Сiз ћалай ойлайсыз, бiз екеумiз бiр-бiрiмiзге џћсаймыз ба? – Кiм екеуiѓiз?.. – Ол менiѓ мне айтып тџрѕанымды тљсiнбегендей, селк етiп басын к'терiп, ћайталап сџрады. – Ќлгi Айћанат деген бала екеумiздi айтам... – Бiлмеймiн... – Ол маѕан таѓдана ћарап, басын шайћады. Бiраздан кейiн балалар аулаѕа шыѕып, бiр-бiрiне ћар лаћтырып ойнай бастады. Kткен жолѕыдай Айгљл екеумiз оларѕа љлкен аћћала жасап беремiз бе деп ем. Бiраћ ол манаѕы ќѓгiмеден кейiн бiр тљрлi ойѕа батып, ћабаѕы тџнжырап, ауладаѕы ойынды сырттай ѕана баћылап тџра бердi. – Егер мен сiздi Айћанатпен таныстырсам, ћалай ћарайсыз? – деп сџрады кенет Айгљл менiѓ ћасыма таяп келiп. Оныѓ 'ѓiнен мынау џлпа ћардай кiршiксiз сќби к'ѓiлiне байћамай

ћаяу тљсiрiп алмас па екенсiз дегендей алаѓдаушылыћ бар екенi бiлiндi. – Бiлесiз бе, балалармен... ќсiресе, бiздiѓ љйдiѓ балаларымен с'йлескенде 'те саћ болѕаныѓыз ж'н, дедi Айгљл менiѓ осы ойымды растай тљскендей. – Kйткенi олар адамдардыѓ к'зћарасындаѕы, даусындаѕы сќл ѕана салћындыћтыѓ 'зiн тез сезе ћояды. Ыстыћ ыћылас пен мейiрiмге де дќл солай ќп-сќтте жылынып, тез бауыр басып жљре бередi... Мен бџл жолы 'зiме сенiмсiздiк к'рсетiлгендей, бiр тљрлi ыѓѕайсыз кљйге тљсiп, жан-жаѕыма жалтаћтап ћарап, љн ћатпай тџрып ћалдым. – Сiз, ќрине, жетiм баланыѓ к'ѓiлi тљндегi жарыћ айдай ашыћ та таза болатынын бiлетiн шыѕарсыз, – дедi Айгљл менен к'з айырмай ћадала ћараѕан кљйi. – Ќйтпесе, алѕашћы кљнненаћ мџнда келмей кетер едiѓiз, мына кiшкентай бљлдiршiндердiѓ ой-арманындай таза, џлпа ћарды кљреп, оларѕа жол салып бермес едiѓiз. Бiлесiз бе, менiѓ не ойлап тџрѕанымды. Мен... мен олардыѓ болашаѕы да осы салѕан жолдай даѓѕыл, тап-таза ћалпында сайрап жатса, алдаѕы кљндерiне ћарай аныћ баѕыт сiлтеп, ћол бџлѕап шаћырып тџрса екен деп ойлаймын... – Айгљл, мен сiздi тљсiнген сияћтымын. Ќрi ћарай ештеѓе айтпай-аћ ћойыѓыз... – Љнiм бiр тљрлi дiрiлдеп шыћты. Мен бiр к'зге к'рiнбейтiн, бейтаныс, жџмбаћ ќлемнiѓ шекарасынанбайћамай 'тiп кеткендей сезiндiм 'зiмдi. – Менiѓше, сiзге сенуге болады, – Айгљлдiѓ даусы аяћ астынан ћџбылып, к'ѓiлiнде даћ ћалмаѕандай жадырап кљлдi. Оныѓ жаѓа ѕана тџнжырап тџрѕан жанарынан сљп-сљйкiмдi, ойнаћы бiр џшћын ойнап шыѕа келдi. – Айћанат, ау Айћа-нат! – деп дауыстады ол ойнап жљрген балаларѕа ћарап. – Берi келшi!.. Бiр топ баланыѓ ортасынан т'рт-бес жасар тќмпiш мџрын, ћара домалаћ бала б'лiнiп шыћты. Д'ѓгелек ћара к'здерiне сќбиге тќн аѓѕал сџраћ љйiрiлiп, бiзге ћарай томпаѓдап жљгiрiп келедi... Мiне мынау, кќдiмгi ћараторы ћазаћтыѓ ћай баласынан да ешћандай айырмасы жоћ, кiп-кiшкентай сљйкiмдi бљлдiршiннiѓ ќке-шешесiз жетiм 'сiп келе жатћанына тап осы сќтте 'зiмдi- 'зiм сендiре алмадым... Х Алѕашћыда Айћанат маѕан бiр тљрлi тосырћай ћарап, б'тенсiнiп жљрдi. Ќ дегеннен бауыр басып, еркелеп мойныма асыла кетуге бытылы жетпей, мен басынан сипап, ћџшаѕыма тартћан сайын тџнжырап, ойланып ћала беретiн-дi.

Бiр кљнi дљкеннен ќдемi ойыншыћ машина сатып алып келдiм. Ол ешћандай ћуанышын да, ћызыѕушылыѕын да сыртћа бiлдiрмей, 'зiне арналѕан сыйлыћты љнсiз ћабылддап алды да, ендi бџнымен ойнай берсем бола ма дегендей маѕан сџраулы жљзбен жаутаѓдап ћарай бердi. Мен оѕан: – Иќ, бџл – сенiѓ ойыншыѕыѓ! Ендi онымен ћалаѕаныѓша ойнауыѓа болады, – деп басымды изеп ћойдым. Оныѓ к'зi кљлiмдеп, ћуанып кеттi де, томпаѓдап жљгiре ж'нелдi. Сол оћиѕадан кейiн арада бiраз кљн 'ткенде Айгљл маѕан: – Сiз ќкелген ойыншыћты Айћанат ћолынан тастамайды. Тiптi, тљнде де 'зiмен бiрге алып жатады, – дедi ќлденеге таѓ ћалѕандай болып. – Ал «Сќбилер љйiнде» ойыншыћтан к'п нќрсе жоћ. Бiраћ, сiздiѓ сыйлыѕыѓыздыѓ орны ерекше... Мен осыдан кейiн Айћанаттыѓ бiрте-бiрте 'зiме бауыр басып келе жатћанын, екеумiз оѓаша ћалѕан кездерде еркелеп, мойныма асыла кеткiсi келiп тџратынын аѓѕарып ћалѕандай болдым. Бiраћ, маѕан беймќлiм бiр жџмбаћ кљш оны љнемi тежей беретiн сияћты. Сќби жљзiне љйлеспейтiн, тек маѕан ѕана емес, айналадаѕы бљкiл тiршiлiк атаулыѕа арналѕан бiр љлкен сџраћ љйiрiле ћалушы едi оныѓ жанарына. Бiр ћызыѕы, осы бiр ћиын да ћызыћ сџраћтыѓ џшћынын мен кейде Айгљлдiѓ к'зiнен де аѓдап ћалатынмын. Алдыѓѕы кљнi екеумiз киноѕа барып едiк. Бџл пќниде ћосыла алмай, арманда 'ткен екi жастыѓ арасындаѕы мџѓдылау махаббат хикаясына ол бар ынта-зейiнiн салып, кiрпiк ћаћпай ћадалып отырып к'рдi. Тiптi, экраннан бiр сќтке к'з алмаѕанына ћарап, ол кинотеатрѕа 'мiрiнде бiрiншi рет келiп отырѕан болар деп ойлап ћалѕандайсыѓ. Kз басым тап мџндай ыћыласты к'рермендi тџѓѕыш рет к'рiп отырмын. Бала кљнiмiзде ауылѕа кино келгенде бќлкiм, бiз де осылай телмiрген болармыз... Кинодан шыћћаннан кейiн ол бiразѕа дейiн љн-тљнсiз, 'з ойымен 'зi ќуре болып келе жатты. Сљйрiктей аппаћ саусаћтарыныѓ џшынан аћырын ѕана џстап едiм, бiр тљрлi жљрiсi кiбiртiктеп, ћысылып-ћымтырыла бастады. Ћолын тартып алуѕа мен оныѓ к'здерiнен алѕаш рет Айћанаттыѓ жанарынан к'рген жџмбаћ сџраћтыѓ џшћынын байћадым да, тџлабойым шымырлап сала бердi. «Сiзге сенуге бола ма?» Менiѓше, сол бiр жџмбаћ сџраћтыѓ нышаны осылай сияћты едi!.. Бiраћ оѕан не деп жауап беруге болады. Не деп?! Еѓ ћорћыныштысы сол – бљгiнгi сенiмiѓ мен љмiтiѓе ертеѓ 'зге тљгiлi 'зiѓ илана аласыѓ ба?! Таудаѕы селдей бџрћ ете ћалѕан асау сезiмiѓнiѓ арты алдамшы емес пе? Кљнi ертеѓ, болары болып, бояуы сiѓгеннен соѓ к'ѓiлiѓ ћоѓылтаћсып, к'кiрегiѓ

аѓызда ћалѕан сабанныѓ 'зегiндей ызыѓдап опыћ жеп ћалмайсыѓ ба?.. Осындай бiр к'ѓiлсiз ойлардан кейiн мен де бойымды жиып ала ћойдым. Ерте к'ктемнiѓ тљнгi ызѕары 'н бойымнан 'тiп дiрiлдеп тоѓа бастаѕандаймын. – Айгљл, сiздiѓ љйiѓiз ћайда едi? – деп сџрадым мен одан. – Такси тоћтатайын... Ол маѕан ћадала ћарап, сќл љнсiз тџрды да: – Жаяу-аћ барайыћшы... – дедi аћырын ѕана сыбырлаѕандай љнмен. Ендi мiне, к'ше бойлап екеумiз ћатар аяѓдап келемiз. Неге екенi, мана 'зiмiз келген таныс жолмен жљрiп, таныс бџрылыстарды бетке алдыћ. Жол-ж'некей мен оны к'ѓiлдендiрмек болып, Жќкеѓнiѓ жџмыстаѕы ћызыћ мiнездерi туралы айта бастадым. Айгљл де жайраѓдап кљлiп, ќлгiндегi болмашы нќрседен туѕан салћындыћты мљлде џмытып та кеттi. Бiздiѓ жолымыз таѕы да «Сќбилер љйiнiѓ» ћаћпасына келiп тiрелдi. Мен Айгљлге таѓдана ћарап: – Бљгiн де кезекшiлiкте боласыз ба? – дедiм. – Иќ, бљгiн де... – дедi ол жымиып. Бiраћ к'здерiнде кљлкi емес, мџѓ љйiрiлiп ћалѕандай. –Ертеѓ де, бiрсљгiнi де кезекшiлiкте боламын. Менiѓ љйiм – осы... Басћа ешћайда да бара алмаймын. Ал, ћош болыѓыз... Жайлы жатып, жаћсы џйыћтаѓыз. Еѓ бастысы, ешкiмдi де, ештеѓенi де ойламауѕа тырысыѓыз. Џйћыѓыз тыныш болсын... ХI Ћайдаѕы џйћы?.. Тљнi бойы кiрпiгiм айћаспады. Айгљлдiѓ менен жасырѕан ћандай сыры бар екен?! Ол: «Менiѓ љйiм – осы. Басћа ешћайда да бара алмаймын» деп неге айтты. Неге?.. Жљрегiм бiр жаманшылыћты алдын ала сезгендей ћобалжи бередi. Бiраћ 'зiм ќлi де тљкке тљсiне алмай дал боламын. Бџл не жџмбаћ? Ерте ме, кеш пе таѕдырдыѓ суыћ ызѕары маѕан ћарай да бџрылып алып соѕатын секiлдi. Соны ойлауым мџѓ екен, кљнi бџрын к'ѓiлiмдi љрей торлап, ћалтырай ж'нелгендей болдым... ХII Бљгiн жаѓа б'лшектiѓ жобасын талћылау љшiн ѕылыми кеѓестiѓ бас ћосатын кљнi. Ћабырѕадаѕы саѕат тiлi т'ртке жаћындаѕанда бiздiѓ б'лiмге бiртiндеп ѕылыми кеѓестiѓ мљшелерi кiре бастады. Олар бiрiнбiрi к'птен к'рмегендiктерiн, бќрiнiѓ жџмыс басты болып бара

жатћандарын, тiптi 'стiп жљрiп бiр кљнi бiреуi 'ле ћалса, оны да естiмей ћалулары мљмкiн екендiгiн айтып, кеѓк-кеѓк кљлiсiп алды. Бiраћ сол кљлкiмен-аћ, жаћын арада ешћайсысыныѓ да 'лiм сапарына ќзiрлене ћоймаѕандары аѓѕарылып ћалѕандай. Сонымен ћатар, жаѓа б'лшектiѓ жобасы жайындаѕы ќѓгiме де 'з кезегi жеткенде ѕана басталады да, ал ќзiрге асыѕып-аптыћпай, сабыр саћтаѕандарыѓыз ж'н дегендi де сыпайылап сездiрiп 'ткендей. Саѕат тiлi т'рттi к'рсеткенде, олар бiр-бiр орындыћты сыћырлатып асыћпай жайѕаса бастады... XIII Сарыарћаныѓ тљбiттей жџмсаћ самалы ертелi-кеш толассыз есiп, мќѓгi мызѕымастай сiресiп жатћан к'ксiреу ћардыѓ к'бесiн с'гiп, бiр-екi кљннiѓ iшiнде шџрыћ тесiк ћылып, ерiте ж'нелдi. Бiр айѕа жуыћ сiлiкпесi шыѕып, ылжырап ерiп жатћан к'мiрлi ћаланыѓ лас к'шелерi жер дегди келе к'ркейiп, бойжеткен ћыздай кљннен-кљнге ћџлпыра бердi. К'ктем шыћћалы берi Айћанат екеумiз жиi ћыдыратын болдыћ. Бiрiн-бiрi саѕынып к'рiскен ќке мен баладай циркке, киноѕа барамыз. Балмџздаћ алып жеймiз. Ойыншыћ дљкенiне соѕып тџрамыз. Алѕашћы кезде мен оныѓ мiнездерiне тљсiне алмай жљрдiм. К'шеде екеумiз ћатар келе жатћанымызда: – Балмџздаћ жегiѓ келе ме? – деп сџрап ћалатынмын. Ол љндемейдi. Жан-жаѕына жќудiреп ћарап, аяћ астынан кiнќлi болып ћалѕандай бiр тљрлi кiбiртiктеп ћалады. Мен жљгiрiп барып, балмџздаћ ќкеле ћоямын. Айћанат маѕан кљлiмсiрей ћарайды да, кiп-кiшкентай ћолымен саусаѕымды ћысып, iштей алѕыс айтћандай болады. Таѕы бiрде мен байћамай: – Ойыншыћ сатып алайыћ па? –деп ћалдым, ойыншыћтар дљкенiнiѓ жанынан 'тiп бара жатћанымызда. Ол љн ћатпады. Жан-жаѕына жќудiреп ћарап, таѕы да кiбiртiктеп ћалды. Сондай сќттерде менiѓ жљрегiм бiр тљрлi шымырлап ћоя бередi... Ќлгi бiр аѓѕал сџраћтыѓ аузымнан ћалай шыѕып кеткенiне 'кiнемiн... Бiр кљнi екеумiз саябаћтаѕы сќкiде демалып отырѕанымызда, ол менiѓ мойнымнан тас ћып ћџшаћтай алды. Бетiме бетiн таћап, сќби к'ѓiлiнiѓ саѕынышын сездiргендей жабыса тљстi. Сол кезде мен оныѓ лљп-лљп соћћан кiшкентай жљрегiнiѓ тынысын тыѓдаѕандай болдым. Бауырыма тартып, аћырын ѕана бетiнен 'птiм. Айћанат ћџшаѕын жазып, ћайтадан жаныма

отырѕан кезде жанарына м'лтiлдеп љйiрiле ћалѕан жасты к'рiп, денем дiр ете тљстi. «Апыр-ау, мына баланыѓ к'ѓiлi неткен нќзiк едi, – деген ой жан дљниемдi толћытып жiбердi. – Ол бќрiн де ... бќрiн де тљсiнедi екен ѕой!.». Бiр ћызыѕы Айћанат адамдардыѓ жљрегiндегi бауырмалдыћты, мейiр-шапаѕатты нќзiк к'ѓiлiмен тез аѓѕаратын да, ћым-ћиѕаш тiршiлiктiѓ кейбiр шарттылыћтары мен даѕдылы ћарым-ћатынасын ћанша тырысса да џѕа алмайтын. – Аѕа, – дейтiн ол, – ойыншыћтар неге дљкенде тџрады? – Аѕа, бiздiѓ љйдегi балаларды неге циркке апармайды? – Аѕа, – дейтiн ендi бiрде, – неге оларѕа ешкiм балмџздаћ ќпермейдi?.. Менiѓ бiр таѓ ћалатыным, Айћанат «Сќбилер љйiндегi» басћа балалардыѓ алдындаѕы артыћшылыѕын сезiнбеуге тырысар едi. Оны ћыдыртуѕа барѕанымда iштей ћатты ћуанса да, есiктен шыѕа бере аулада ћалып бара жатћан балаларѕа жалтаћ-жалтаћ ћарап, «сендер менi кiнќламаѓдаршы... жарай ма!» дегендей болатын. Сол кезде мен де олардыѓ алдында 'зiмдi кiнќлi сезiнiп, соѓымыздан ћадалѕан бейкљнќ сќби жанарларынан ћысылып, iштей дќрменсiздiгiмiздi мойындайтынмын... XIV Соѓѕы кезде Жќкеѓ маѕан жиi ренжитiн болып жљр. – Бiздiѓ љйге келудi ћойдыѓ ѕой, бала, – дейдi шахмат таћтасынан к'з алмай отырып. – Жеѓгеѓ де сенi ћайта-ћайта есiне алып, Айдаржанныѓ к'ѓiлiне тиiп, 'кпелетiп алѕан жоћсыѓ ба деп менi кiнќлайды. Kткен жексенбiде љйiѓе iздеп барып, таба алмай ћайттым. Ћайда жљрсiѓ, а, бала?! Жаман аѕаѓныѓ мынау љлке-ен ћаладаѕы жалѕыз сырласы едiѓ, ендi сен де сырѕи бастадыѓ ба... Ќлде ћыздармен к'п ћыдырып, ћолыѓ тимей жљр ме... Мен оѕан Айгљл туралы ќлi кљнге дейiн тiс жарып, сыр ашћан жоћ едiм. Тым ертелеу емес пе екен деп ойлайтынмын. Егер Айгљл екеумiз ћосыла ћалатындай кљн туса, ќрине, еѓ бiрiншi Жќкеѓдi шаћырар едiм ѕой. Kзi айтћандай ол тамада болар едi!.. Бiр жаѕы мен ћарт досымныѓ ѕылыми кеѓесте жаѓа б'лшектiѓ жобасы талћыланып жатћанда жаћ ашпай, т'мен ћарап тљнерiп отырып алѕан ћылыѕын iштей кешiре алатын емеспiн. Аттай т'рт саѕатћа созылѕан талћылаудан кейiн аппаћ жылтыр ћаѕазѕа сызылѕан завод директоры Берiк Баймџратџлыныѓ ћолтыѕында кеткен болатын. Содан берi еш хабар жоћ... К'ѓiлiме кљдiк џя сала бастады...

XV Кеше Ћарћаралы жаћта тџратын досымнан хат алдым. Ол менi бџ жолы да ћонаћћа шаћырыпты. Осы кљнге дейiн неге келе алмай жљргенiме тљсiнбейтiнiн, егер таѕы да кейiнге ћалдыра беретiн болсам, шындап 'кпелейтiнiн айтыпты. Ендi ћалай да баруым керек деп шештiм де, iштей алдаѕы сапарымныѓ ћай кљнi сќтi тљсетiнiн ойластыра бастадым. Шiркiн-ай, досымныѓ аулына Айгљл екеумiз барсаћ ћой деген арман џялай бастады к'кейiме. Бiраћ оны Айгљлдiѓ 'зiне айтуѕа батылым жетпей, кейiнге ћалдыра бердiм. Бљгiн 'зiме жаћсы таныс ћаћпаныѓ есiгiн бiр тљрлi жљрексiне аштым. Kкiнiшке ћарай, Маша апай таѓертеѓгi автобуспен Айгљлдiѓ ћала шетiнде тџратын апайыныкiне кетiп ћалѕанын айтты. Содан соѓ мен «Сќбилер љйiнен» рџћсат алып, Айћанатты ћасыма ерттiм де ћалааралыћ автобустар жљретiн автовокзалѕа ћарай тарттым. Жол-ж'некей ол к'ѓiлденiп, маѕан ћайта-ћайта сџраћ ћоюмен болды. – Аѕа, бiз ћайда бара жатырмыз? – Ћарћаралы жаћта тџратын менiѓ досымныѓ љйiне. – Олар алыста ма? – Иќ, 'те алыста. – Аѕа, мынау жерде автобустар неге к'п? – Kйткенi, жолаушылар да к'п. Бџл – автобекет ћой. – Жолаушылар неге к'п болады? – Себебi, ќркiмнiѓ 'з шаруасы, ћыдырып баратын аѕайынтуысы бар емес пе. – Ал аѕайын-туыс деген кiмдер? – Ол... олар адамныѓ еѓ жаћын туыстары. – Аѕа, менiѓ де туысым бар ма? – Иќ, – деп мен мљдiрiп ћалдым. Сосын оныѓ жќудiрей ћараѕан жанарынан ћысылып: – Мен сенiѓ туысыѓмын ѕой... – дедiм. – Сонда... сонда бiз љйiне ћыдырып бара жатћан аѕай да бiздiѓ туысымыз бола ма? – О-о, ол бiздiѓ еѓ жаћын туысымыз болады. Ќйтпесе, ол бiздi соншама алыстан, ћонаћћа шаћырмас едi ѕой! Осы кезде Ћарћаралыѕа ћарай жљретiн автобус та келiп тоћтады. Бiз бiр топ жолаушылармен бiрге ћысыла-ћымтырыла iшке ендiк. Ћаладан шыѕып, таћтайдай тегiс џзаћ жолѕа тљскен автобус Ћарћаралыны бетке алып зымырай ж'нелдi... – Аѕа, Маша тќтейдiѓ жанында ћалѕан балалардыѓ туыста-

ры ћайда? – дедi Айћанат маналы берi к'ѓiлiнде iркiлiп ћалѕан сџраћћа жауап iздеп. – Олар алыста тџратын шыѕар. – Аѕа, бiздiѓ бќрiмiздiѓ туыстарымыз к'п, бiраћ ќкешешемiз жоћ, иќ? Мен оѕан табан астында ћандай жауап тауып айта ћоярымды бiлмей, љнсiз отырып ћалдым. Ќѓгiмеге алдыѓѕы жаћта отырѕан дќу кiсi араласты. Ол бiздiѓ с'зiмiздi кљлiмсiрей тыѓдап келе жатса керек. – Олай деме, балам, ќке-шешесiз адам болушы ма едi? – дедi Айћанатћа бџрылып ћарап. – Болады, – дедi Айћанат томсырайып, с'йттi де сыртћа к'з салып, љнсiз ћалды. Ќлгi кiсi ештеѓе тљсiне алмаѕандай маѕан таѓдана ћарап, иыѕын ћићаѓ еткiздi. Содан кейiн Айћанат жол бойы љн ћатћан жоћ. Тек терезеден сыртћа телмiрiп ћараумен болды. Бiз 'зiмiз келе жатћан ауылдыѓ тџсынан тљсiп ћалдыћ. Љлкен жолдыѓ екi шетi мидай жазыћ дала едi. Боз жусан жаѓа ѕана бљршiк жарѕан к'к'зек шаћ. Айналадан к'ктемнiѓ жанѕа жайлы лебi аѓћылдап еседi. Алыстан мџнартып к'рiнген к'гiлдiр таулар бiз к'рмеген таѓѕажайып бiр сџлу ќлемге ћарай ћол бџлѕап шаћырѕандай болады. Алдымыздан Айћанат екеумiз беттеп келе жатћан ауылдыѓ љйлерi аѕараѓдап к'зге шалынады. Алты айѕа созылѕан ћыстыѓ ќбiгерiнен ћџтылѕан ћара жол бљгiн ћуанып, кез келген жолаушыѕа ћџшаѕын айћара ашып, жосылып жатыр. Айћанат жол жиегiнде тџрып айналадаѕы жазыћ далаѕа, алыстан ћол бџлѕаѕан к'гiлдiр тауларѕа ћызыћтап ћарай бастады. Мен оныѓ к'ѓiлiндегi таѓданысты iштей тљсiндiм де: — Мiне, мынау – бiздiѓ даламыз, ал анау алыста тџрѕан – таулар, – дедiм к'ктемгi даланыѓ к'ркiне к'ѓiлiм шалћып, масаттана тљсiп. Дќл осы сќтте шегi мен шетiне к'з жетпейтiн шалћар дала да, зеѓгiр аспанды шоћтыѕымен тiреген биiк таулар да бiзге ѕана тиесiлi секiлдi кеудемдi к'л-к'сiр шаттыћ кернедi. Кенет Айћанат менi ћайран ћалдырып: – Бiлемiн ѕой, аѕа, – дегенi, даланы да, тауларды да бiлемiн ѕой! Ес бiлгелi ћаладан алысћа алѕаш рет џзап шыѕып, кеѓ далаѕа таѓдана ћарап тџрѕан кiшкентай баланыѓ к'ѓiлiндегi бџл сенiм маѕан бiр тљрлi ћызыћ ќрi жџмбаћ к'рiндi. – Сен оны ћайдан бiлушi еѓ... – деймiн сенiмсiздеу љнмен. – Бiлемiн, – дедi ол ашыћ аспанѕа шалћая ћарап тџрып. – Мен бџл дала мен тауларды ѕана емес, ана-а-у биiк таудыѓ ар жаѕындаѕы к'кпеѓбек к'лдi де бiлемiн.

Оныѓ даусы тым сенiмдi шыћћаны соншалыћ, маѕан бiр сќтке Айћанат осынау 'лкенi бес саусаѕындай жатћа бiлетiн сияћты к'рiнiп кеттi. – Аѕа, мен сiзге бiр ћызыћ айтайын ба?.. – дедi ол 'зiмен- 'зi с'йлескендей к'к аспанѕа шалћая ћарап тџрѕан кљйi. – Сiз бiлмейсiз ѕой, мен... Оныѓ љнiнен ќлденеге ћатты толћып тџрѕаны сезiлдi. – Сiз бiлмейсiз ѕой, – дедi ол таѕы да ћайталап. – Мен... мен мынау даланыѓ, анау алыстаѕы таулардыѓ, оныѓ ар жаѕындаѕы љлкен к'лдiѓ љстiмен бiр рет џшып 'ткенмiн. Бiраћ ол кезде тљн болатын. Айнала ћап-ћараѓѕы едi. Мен дќл бљгiнгiдей аныћ к'ре алмаѕанмын... – Ћа-ћалайша?! – дедiм мен тџтыѕып ћала жаздап.сен... сен самолеттi бiлмеушi едiѓ ѕой? – Жо-жоћ, аѕа, – дедi басын шайћап. – Мен самолетпен емес, 'зiм џшамын. Иќ, аѕа, мен бiрде тљн iшiнде, адамдардыѓ бќрi џйћыда жатћан кезде аспанѕа џшып кеткенмiн... «Мќссаѕан керек болса, «Сќбилер љйi!» – деп ойладым мен оныѓ с'зi ендi санама жеткендей. – Кќдiмгi ћара шаѓыраћтаѕы бесiк жырыныѓ орнын ол љйде балалардыѓ 'з ойынан туатын осындай бiр таѓѕажайып тќттi ћиялдар алмастырып жатады екен ѕой!» Бiз досымныѓ љйiнде бiр кљн ћонаћ болып, ертеѓiне таѓсќрiде жљретiн автобусћа шыћтыћ. Ол бiздi кљре жолѕа дейiн шыѕарып салды. Кешегi iзiмiзбен аяѓдап келе жатћанымызда мен одан: – Анау к'гiлдiр таулардыѓ ар жаѕында не бар? – деп сџрадым Айћанаттыѓ ћиялын есiме алып. – Ол жаћта бiр љлкен к'л бар, – дедi досым жайбараћат ћана. –Баяѕыда жаѕасы ну ћамыс болатын, ћазiр сирексiп кеттi. Жазда асыћпай келiѓдершi, сол к'лге барып балыћ аулаймыз! Мен Айћанатћа жалт ћарадым. Ол ештеѓе де естiмегендей љн-тљнсiз, аяѕыныѓ астындаѕы ћара жолдан к'з алмай келе жатты. XVI Жаѓа љлгiнiѓ ендiгi таѕдырын бiлмек болып, таѓертеѓгiлiк Берiк Баймџратџлыныѓ кабинетiне кiрдiм. – Иќ, кел, жас инженер, – деп ол менi к'ѓiлдi ћарсы алды. – Ал, кќне, ћандай бџйымтайыѓ бар, тезiрек айт! Мен министрлiкке асыѕып бара жатырмын. Тџп-тура ћазiр кабинеттен шыћћыан бойда аэропортћа тартуым керек. Моншадан шыћћандай екi бетiнiѓ џшы албырап жљретiн

ћызыл шырайлы, орта бойлы, жљрiс-тџрысы жинаћы, шапшаѓ ойлап, жылдам ћимылдайтын осы кiсiнi 'зiме iштей љлгi тџтатынмын. – Берiк Баймџратџлы, – дедiм мен барынша ќдептi, мќдениеттi к'рiнуге тырысып. – Ќнеукљнгi жаѓа љлгiнiѓ жайжапсарын бiлмек болып келiп едiм... – Бiз оны ѕылыми кеѓестiѓ талћысынан 'ткiзiп едiк ћой, – дедi ол љстелдiѓ суырмасынан ќлдебiр ћаѕаздарды алып жатып. –Кеѓес мљшелерiнiѓ сен ж'нiндегi пiкiрi жаћсы. Маѕан жас инженерiѓiз талапты жiгiт екен, оны б'лiмде к'п џстап ћалуѕа болмас, 'сiру керек деген пiкiрлер тљсiп жатыр. – Раћмет... оныѓ бќрi де жаћсы-ау, – деп мљдiрдiм мен. – Бiраћ ќрбiр жаѓа љлгi 'ндiрiсте ћолданылу љшiн жасалмай ма?! – Иќ-ќ... – Берiк Баймџратџлы ернiн жымћырып, маѕан ћадала ћарап ћалды. Оныѓ жанарында: «Саѕан осы не керек?!» деп таѓданудыѓ ба, ќлде кiнќлаудыѓ ба жалт еткен џшћыны пайда болѕан сияћты. –Сонда ћалай, мен соны бiлмейдi ѕой деп ойлайсыз ба? – дедi ол кенет сiзге к'шiп. Љнiнде сыпайылыћпен ћатар, салћындыћ та сезiле бастады. –Егер менiѓ еркiмде болса, бљгiн-аћ жiберер едiм 'ндiрiске. Бiраћ барлыћ кљрделi мќселелердiѓ кiлтi завод директорыныѓ ѕана ћолында тџр деп ойласаѓыз, ћатты ћателесесiз. Сол бiр кiшкентай б'лшектi жиырма-отыз жыл бџрын, сiз ќлi жоба, љлгi дегеннiѓ не екенiн бiлмейтiн бала кезiѓiзде-аћ 'ндiрiске енгiзiп жiберсек болар едi. Оѕан бiздiѓ инженерлiк дарынымыз да, талантымыз да жететiн... – Ендеше неге б'гелдiѓiздер? Бiздiѓ завод жасап шыѕарѕан машиналар сол б'лшектiѓ ћырсыѕынан тљкке жарамсыз болып, тљп-тљгел шахтада тоћтап тџр емес пе! Сiрќ, мен iнiлiк пен iзеттiлiктiѓ шекарасынан байћамай аттап 'тiп, Берiк Баймџратџлыныѓ ћызмет дќрежесiне сай сезiмiнiѓ сарайын аѓдаусызда лас аяѕыммен кiрiп кеткен секiлдiмiн. Ол шићандай ћызарып, орнынан атып тљрегелдi де менi к'зiмен жеп жiберердей тесiле ћадалды. – Иќ, тоћтап тџр! – дедi ол даусын к'терiп. – Бiраћ сiз конструкторлыћ б'лiмде емес, мынау менiѓ орнымда отырсаѓыз, сол бiр кiшкентай б'лшектi 'ндiрiске енгiзу љшiн ќлгi тљкке жарамай ћалѕан машиналардыѓ бљкiл ћџрылысын мљлде ћайта жасап шыѕу ћажет екенiн тљсiнер едiѓiз... Kйткенi бџл туа бiткен кесел, бiлдiѓiз бе?! Ал оларды ћайта жасап шыѕару љшiн мынау ћаланыѓ љштен бiр б'лiгiн алып джатћан заводты 'згерту керек болар едi! Мiне, осыѕан ћџдiретiѓiз жете ме?! Кiпкiшкентай б'лшек љшiн ешкiм де љлкен 'ндiрiстiѓ ырѕаѕын тоћтата алмайды. Ћысћасы...

Ол орнынан жылдам ћозѕалып, ћабырѕадаѕы ћызыл-ћоѓыр емен шкафтан бiр ћџшаћ папкалар алды да менiѓ алдыма тастай салды. Ћысћасы, сiз мына жобаларды мџћият ћарап, танысып шыћћаныѓыз ж'н болар едi. Сонда 'зiѓiз де к'птеген жќйтке ћаныѕатын шыѕарсыз. Ал, мен ендi бiр минут кешiксем, самолеттен ћалып ћоюым мљмкiн. Сау болыѓыз, жас инженер! Б'лiмге келген соѓ, ќлгi папкаларды ашып ћарап отырып, «ћырсыћ» б'лшектiѓ љлгiсi бџл зауытта маѕан дейiн де сан мќрте сызылып, сан мќрте ѕылыми кеѓестiѓ талћысына тљскенiне к'зiм жеттi. Шаѓ ћауып ћалѕан «жаѓа љлгiлердiѓ» iшiнен мен 'зiме жаћсы таныс ћарт досымныѓ да аты-ж'нiн оћыѕанымда, таѓданысымда шек болмады. «Жќнiбек Сейiткќрiмов!» Ћџдай-ау, мынау бiздiѓ Жќкеѓ ѕой! Демек, ол да... Мен оныѓ жаѓа љлгi жайлы неге жаћ ашпаѕанын ендi ѕана тљсiнгендеймiн... XVII Таѓертеѓгiлiк есiк ћоѓырауын ќлдекiм ћайта-ћайта љздiксiз басумен болды. Тќттi џйћымды ћия алмай, манаурап жљрiп аштым да, бiреу т'бемнен мџздай су ћџйып жiбергендей сiлейiп ћаттым да ћалдым. Бџл келiп тџрѕан Айгљл едi!.. – Айдар, – дедi ол табалдырыћтан берi 'тпей алћына с'йлеп. –Айћанатты ќкетейiн деп жатыр... – Кiм? Ћай жаћћа?.. – дедiм џйћылы-ояу абдырап. – Ћазiр шыѕамын... Жейдемнiѓ тљймесiн асыѕа тљймелеп, Айгљлдiѓ соѓынан сыртћа џмтылдым. – Таѓ атпай келдi де, ќй-шќйѕа ћаратпай, – дедi ол жолда келе жатып љзiп-љзiп ќреѓ с'йлеп, баланы ќкетемiн де, ќкетемiн деп ћасарысып тџрып алды. Маша апайѕа не болѕанын тљсiнбеймiн, ќлгi кiсiмен жайбараћат шай iшiп, ќѓгiмелесiп отыр. Тiптi, Айћанатты атћа мiнгестiрiп ќкете салмаћшы. – Атћа мiнгестiргенi несi? – деймiн мен ћапелiмде тљсiне алмай. – Ол кiсi атпен келген... Бiз осы сќтте «Сќбилер љйiне» жаћындап та ћалѕан болатынбыз. Ќуелi ауладаѕы биiк ћара аѕаштыѓ тљбiнде байлаулы тџрѕан аћбоз атты к'зiм шалды. Содан соѓ ћарияны к'рдiм,.жанында Айћанат тџр екен монтиып. Ќлгi ћарияныѓ жљрегiнен ерекше бiр жылылыћты сезгендей, ћолынан тас ћып џстап алыпты.

– Мџныѓыз ћалай? – дедiм мен ќлгi кiсiнiѓ ћасына жетiп барып. –Айћанатты неге алып кетейiн деп жатырсыз?! Аћ ћалпаћты ћария жљзiн маѕан ћарай бџрып, бас-аяѕымды асыћпай бiр шолып 'ттi де: – Амансыѓ ба, ћалћам! – дедi жай ѕана. Kзi асыѕып тџрѕан секiлдi к'рiнгенiмен, љнi соншалыћ жайбараћат шыћты. Амандыћ жоћ, саулыћ жоћ, жасы љлкен кiсiге дљрсе ћоя бергенiме бiр тљрлi ыѓѕайсызданып ћалдым. – Айћанат деген баланы iздеп келген атасы мен едiм, ћараѕым, – дедi ћария ендi жылыџшырай ћарап. – Солай екен ѕой... Кешiрiѓiз, бiз оныѓ атасы бар екенiн осы кљнге шейiн неге бiлмей келгенбiз?! – Шыраѕым-ай, кљнi кешеге дейiн 'зiм де бiлгенiм жоћ ћой. Егер бiлсем... – Ћарияныѓ даусы ћарлыѕып, жарыћшаћтанып шыћты. –Жаутаѓдатып ћояр ма едiм осылай... Ќлгi ћалада оћып жљр дейтiн жалѕыз ћызымныѓ џлы, туѕан немерем! Мен Айћанаттыѓ бетiнен сљйiп, ћайта-ћайта бауырыма тартып, ћимай-ћимай ћоштастым. Ол т'мен ћарап, љнсiз тџра бердi. Содан соѓ аћ ћалпаћ киген аћбоз атты ћарияныѓ артына мiнгесiп, џзап бара жатты. «Сќбилер љйiнiѓ» алдында Айгљл екеумiз к'пке дейiн мџѓайып, љнсiз тџрып ћалдыћ. К'з алдым бџлдырап, к'мейiме бiр тљйiн кептелгендей болды... XVIII Сол кљннiѓ ертеѓiне бiз кљтпеген таѕы да бiр оћиѕа болды. Тљс ауа Айгљл менiѓ ћызмет орныма телефон соћты. – Айдар, бiздiѓ љйде бiр ћызыћ болды, – дедi ол ќлденеге толћи с'йлеп. – Маша апай екеумiз балларды тамаћтандырып болып сыртћа шыћсаћ, аулада ќткеншектiѓ љстiнде Айћанат отыр! Жљрегiм су ете тљстi. Дегбiрiм ћалмай: – Айћанат?! Ол ћалай келiптi? – дедiм жан даусым шыѕып. – Аман ба екен 'зi... – Ќрине, – дедi љнi баяу естiлiп. – Аман ѕой... Мен сенi ћуантайын деп едiм... – Ћазiр, ћазiр барамын! – дедiм мен мљлде сабырымнан айырылып. Жалма-жан сыртћа џмтылдым. Автобусты кљтiп тџруѕа шыдамым жетпей, жљгiрiп такси тоћтаттым. Ћаћпаныѓ есiгiнен алћын-жџлћын кiрiп келе жатћанымды к'рiп, Айћанат маѕан ћарай ћџшаѕын жая џмтылды. Оны бауырыма ћысып, аймалап сљйiп жатып:

– Сен мџнда ћалай келдiѓ? Ћалай?.. – деп ћайталап сџрай берiппiн. Ол менiѓ ћџлаѕыма сыбырлап: – Џшып келдем, аѕа, – дедi. – Џшып келдiм... – Атаѓ ћайда? – Ауылда. – Сенi бiреу ренжiттi ме? – Жоћ. Мен сiздердi саѕындым... «Апыр-ау, мына ћорћынышты љйдi де саѕынуѕа болады екен ѕой! – деген ой сынаптай 'ттi санамда. – Бiз, љлкендер, ћалай ойласаћ, олай ойлайыћ, ал мынау бљлдiршiндер осы љйдiѓ балалары екен ѕой!» Бесiн кезiнде арып-ашып, асып-сасып кешегi аћ ћалпаћты ћария жеттi автобуспен. К'з жасын сыѕымдап, айналып-толѕанып, ќке-к'ке деп асты-љстiне тљсiп, жалынып-жалбарынып жљрiп таѕы да алып кеттi. Бџл жолы ћария мен немересiн Айгљл екеумiз автобекетке шыѕарып салдыћ. «Ойпыр-ай, ћаршадай болып ћалаѕа ћалай келiп ћалѕанына таѓым бар, – дей бередi ћария ћайта-ћайта басын шайћап. – Зќремiздi џшырдыѓ ѕой, тентек-ау. Азанда кемпiр екеумiз мал жайлап келсек, џшты-кљйлi жоћ. Ары iздеймiз, берi iздеймiз сабылып. Ќйтеуiр, аман болѕаныѓа шљкiршiлiк, ћџлыным. Аман болѕаныѓа... Е-е, ћџдая тоба-а, ћартайѕанда мџны да к'рдiк... Апыр-ай, ќ, ћаршадай баланыѓ жалѕыз 'зiн аптауызѕа мiнгiзiп алѕан бџл елде ес жоћ!» Ал мен болсам, Айћанаттыѓ «џшып келдем, аѕа» деген с'зiне iштей иланып ћалѕан секiлдiмiн. Кiм бiлсiн, Айћанаттай балада ондай таѓ-тамаша ћасиеттiѓ болуы да мљмкiн ѕой! Автобусты кљтiп тџрып, Айгљл екеумiз оѕан кезек-кезек аћыл айтумен болдыћ. Атаѓ мен ќжеѓдi тастап, 'зiѓ жалѕыз кетiп ћалма. Саѕынѕан кезде бiз сенi 'зiмiз iздеп барамыз деп уќде бердiк. Аћ ћалпаћты ћарияныѓ ћай ауылдан екенiн, ћалай табатынымызды тќптiштеп сџрап алдыћ. Ол кiсi шын ниетiмен, аћ жљрегiмен аћтарыла тџрып, бiздi ћайта-ћайта ћонаћћа шаћырды. Айћанат ќкесiне iлесiп автобусћа беттеген кезде к'зiме ћалай жас љйiрiлiп ћалѕанын байћамай да ћалыппын. Бiраћ бџл ћуаныштан шыћћан жас болатын. Мен к'п џзамай-аћ Айгљл екеумiз ћол џстасып Айћанатты iздеп ауылѕа баратынымызѕа берiк сенiмдi едiм. Автобус ћала к'шелерiнiѓ бiрiне бџрылып, к'зден тасаланѕан кезде: – Бала кљнiмде мен де ауыл жаћтан осындай бiр ћайы-

рымды ћария келiп, менi туѕан ауылыма алып кетсе деп армандайтынмын, – дедi кенет Айгљлдiѓ даусы дiрiлдеп. Ол ћатты толћып тџр едi. Kѓi бiр бозарып, бiр ћуарады. –Саѕан айта алмай жљрген сырым да осы едi, Айдар. Мен де Айћанат секiлдi «Сќбилер љйiнiѓ» перзентiмiн... Ћала маѓында тџратын туыс апайым емес, 'зiмнiѓ туѕан анам... Ол баяѕыда, басћа кiсiге тџрмысћа шыћћан, ћазiр љй-жайы бар, балалары бар. Ал ќкемдi... ќкемдi к'рген емеспiн. Кiм екенiн де бiлмеймiн!.. Мен оныѓ дiр-дiр еткен нќзiк саусаћтарынан џстап, алаћаныма салып аялай бастадым. Ол бџл жолы ћолын тартып алѕан жоћ. ХIХ Содан берiде бiрiне-бiрi џћсас кљндер жылжып 'тiп жатыр. Алѕашћы кезде Айћанат таѕы да џшып келiп ћалатындай елеѓдеп жљрушi едiм. Бiраћ ол келген жоћ. Бiрте-бiрте оныѓ сол жолы ауылдан автобуспен оралѕанына менiѓ де кљмќнiм ћалмады. Екеумiз ћалада талай рет бiрге ћыдырдыћ емес пе? Ћарћаралыѕа да бiрге бардыћ ћой. Айћанат ћалаѕа ћалай келудiѓ ж'нiн бiлген болар... Бљгiн тљскi љзiлiс кезiнде Жќкеѓ екеумiз таѕы да шахмат ойнауѕа кiрiстiк. – Сiздiѓ де ѕылымѕа ћосћан љлесiѓiз бар екен ѕой, – деп ћалдым мен ћарт досыма сынай ћарап, мырс ете тљсiп. Ол басын кегжеѓ еткiзе к'терiп алды да: – Ненi айтасыѓ? – дедi бетiме бажырая ћарап. – Жќй... ќншейiн... – Жоћ, сен айт! – Оныѓ даусы ћатћылданып, тљсi 'згерiп бара жатты. – Жџмбаћтамай-аћ айта бер, бала! Аяма... – Жќй ќншейiн, жаѓа б'лшектiѓ љлгiсiн менен жиырма жыл бџрын сызып ћойѕаныѓыз есiме тљсiп отыр-даѕы. – А-а, – дедi ол шахмат таћтасына ћайтадан љѓiлiп. – Тљркiстан жаћта бейiт басына жазылѕан бiр ќйгiлi с'з бар деп естушi ем: «Бiз де сiздей болѕанбыз, сiз де бiздей боларсыз». Демек, сен жалѕыз емессiѓ, бала! Ќйтеуiр, жалѕыз ћалмаѕаныма ћуаныштымын... – Ћайтесiѓ, – дедi ол ендi даусын жџмсартып, –шахмат дегенiѓнiѓ 'зi бiр тќуiр ойын, ойлай бiлсеѓ, џтасыѓ. Ќрi уаћыт 'ткiзуге жаћсы... Ал, уаћыт, ол – 'мiр! Иќ, 'тiп бара жатћан 'мiр... – Мљмкiн, – дедiм мен келiскен сыѓайда ойѕа шома тљсiп, – бiздiѓ 'мiрiмiздiѓ кљрделi механизмдерi де сондай

кiшкентай б'лшектерге мќн бере ћоймаѕандыѕымыздан тоћтап ћалѕан болар, ќркiм 'зiнше жалѕыздыћтыѓ тџтћынына айналып, жабырћау тiршiлiгiмiздi жалѕастыра берер ме екенбiз, кiм бiлсiн? – Мљмкiн, – дедi ол да кљбiр етiп. – Сенiѓ жаѕыѓнан бiр жаћсы жљрiстi к'рiп отырѕандаймын, ойыѓ б'лiнiп, аѓдамай ћалмасаѓ еттi. Ал мен ойынды ары ћарай жалѕастыруѕа заућым соћпай, орнымнан тџрып кеттiм. Бџл бiздiѓ аяћталмай ћалѕан еѓ алѕашћы партиямыз едi... ХХ Ертеѓ Айгљл екеумiз Айћанатты iздеп ауылѕа бармаћшымыз.

ЖЫЛЋЫНЫЃ К$З ЖАСЫ ...Ћасћа бие тљ-у баяѕы ћџлын кљнiндегiдей ћџлдыраѓдап, алыстан мџнартып к'рiнген биiк асуды бетке алып, бар пќрменiмен заулап барады. Бiр ѕажабы, шапћан сайын есейiп, жасына жас ћосылып, ћџлыннан тайѕа, тайдан ћџнанѕа, ћџнаннан д'ненге, д'неннен бестiге айналады. Бiраћ анау, алыстан мџнартып к'рiнген асу да ол бауырын жазып, тџяѕын сермеген сайын жылыстап, к'кжиекке ћарай жылжи к'шiп, жеткiзбейтiндей к'рiнедi. «Ћайран жануар-ай, жануар-ай!» – дей бередi ќлденеден секем алып, жљрегi суылдай ж'нелген Абат ћарт кљбiрлеп. Ќне, ќне, ћап-ћара жалын жел тарап, ћџйрыћты жџлдыздай аѕып жеттi-ау дегенде кенет ќлгi асудыѓ љстi батар кљннiѓ ћанћызыл шапаѕына боялып... жо-жоћ, ћып-ћызыл 'ртке оранып, ћџлын даусы ћџраћћа џша кiсiнеген ћасћа биенi жџтып-аћ жiбергенi... Апыр-ай, осы бiр сџмдыћ суреттi ћай жерден к'рiп, ћай ћиырдан шолып тџрѕаны белгiсiз Абат ћарттыѓ жљрегi ћаттыћатты шаншып-аћ кеткенi. «Ой... ой, ћџдайым-ай, тљсiм екен ѕой,» – дедi ол к'зiн ашћан кезде жљрек тџсын алаћанымен басып. Бiраћ ќлгi шаншуы ћџрыѕыр, ол оянѕан соѓ да басыла ћоймады. Kзекке тљскен ащы 'кiнiш пен љмiтсiз саѕыныш секiлдi бiр кљйiк кеудесiн ашытып, тынысын буып барады. Сол кљнi ћарт џлы сќскеге дейiн мал ћорасыныѓ маѓынан џзап ешћайда шыћпады. Ћайта-ћайта айналсоћтап келiп, ћасћа биесiнiѓ жалынан, арћасынан сипады. Бiраздан берi ћорадан шыѕып, 'з бетiнше жайылудан да ћалѕан кќрi биенiѓ жауырыны дiр-дiр етiп, иесiне мџѓын шаћћандай меѓ-зеѓ болып ћарайды. «Е-е, ћарттыћ деген осы екен ѕой,» дейтiн секiлдi естi жануар к'кейiндегiсiн к'зiмен џћтырып. Абат ћарт кљндегiсiндей бiр уыс жем шылап берiп едi, бiраћ ћасћа бие бљгiн оны да жей алмады. Тек иесiнiѓ алаћанын аћырын ѕана иiскеп, к'зiн жџмды. Сiрќ, жазмышћа мойын џсына бастаѕан-ау. Иќ-ќ, жануар, «тумаћ бар да, 'лмек бар.» Бџ жалѕанда одан ешкiм ћашып

ћџтылѕан емес. «Бiр кљнi мен де... – дедi Абат ћарт iштей кљрсiнiп, – иќ, бiр кљнi мен де...» Сонсоѓ баћи дљниенiѓ алдында баћџлдасып ћалайыћшы, жануар, дегендей ћасћа биенiѓ мойнынан ћџшаћтап, жалына бетiн басты. Ол да... Иќ, естi жануар, ол да басын иесiнiѓ маѓдайына сљйеп, ризаласып, ћоштасћандай болды. Ћасћа биенiѓ жанарындаѕы жылт еткен бiр нќзiк сќуле – љмiт сќулесi, ќлде иесiне деген ыстыћ ыћыластыѓ белгiсi – к'пке дейiн с'нбедi. Бќлкiм, фќни жалѕанныѓ осы бiр жылт еткен жарыѕы кейiн оныѓ 'зiмен бiрге баћи дљниеге бiрге кеткен болар... Абат ћарт тљскi асын iшiп, ћораѕа ћайтып келгенде ћасћа биенiѓ к'зiнен тарам-тарам жас аѕып, жылап тџрѕанын к'рдi. Ќ дегенде абдырап, не iстерiн бiлмей даѕдарып ћалѕан ћарт: «Жануарым-ау, жануарым-ау!.. – дей бердi оныѓ арћасынан ћаѕып. Даусы бiр тљрлi ћџмыѕып, дiрiлдеп кеттi. – Мџныѓ не?! Саѕан жќбiр к'рсеткен жерiмiз жоћ едi ѕой...» Ћасћа бие ћалт-ћџлт еткен тiзесiн бљгiп, жатуѕа ыѓѕайланды. Абат ћарт оныѓ омырауынан демедi. Таћтай еденге бљйiрiн т'сеп, бiр ћырымен жантая бере жануар кќдiмгi кќрi денесiн айыћпас дерт меѓдеген сырћат кiсiлерше «уњ» деп ћинала кљрсiндi. Абат ћарт оныѓ љстiне бiр ћабат жабу ќкелiп жауып, жанжаѕын ћаусырып, ћымтап ћойды. Ћоѓыр кљздiѓ мынау сыѕырайѕан кемпiршуаѕы ћасћа биенiѓ кќрi сљйегiн жылыта алмай, љп еткен лептiѓ бќрi шаншу боп ћадалып жатћандай к'рiндi оѕан. Кiрпiш ћораныѓ жартылай ашыћ ћалѕан есiгiнен тљсiп тџрѕан жарыћты к'легейлеп, iшке љѓiлген бiр кiсiнiѓ сџлбасы табалдырыћтай аттай бере: – Ау, немене, кќрi биеѓдi ћџшаћтап, 'лiмге ћимай отырсыѓ ба?! – деген таныс дауыс жеттi ћџлаѕына. Осы к'шенiѓ арѕы бетiнде тџратын ћџрдасы екен. Абат ћарт љн ћатпады. – Kлейiн деп жатыр ма?! – дедi ћџрдасы таѕы да ћарап тџрмай. – Е-е, ћартайды ѕой жануар, – дей салды Абат. – Иќ-ќ, ћџр сљлдесi ѕана ћалыпты ѕой!.. Бџл жолѕы жауаптыѓ жоралѕысы ретiнде Абат ћарт басын шџлѕыды. Тап осы сќтте ћасћа биенiѓ демi сырылдап, тынысы бiтiп бара жатћандай едi... – Ой, ой! – дедi ћџрдасы пышаћ iздегендей ћалтасын ћарманып. – Мы... мынау тiптi, кетiп бара жатыр ѕой, бауыздап жiберейiк те...

жолдыѓ љстiмен жљретiн жолаушы да некен-саяћ, iлуде бiреу ѕана... Е-ей, заман-ай! Жел диiрмендей зыр ћаѕып айналып жатћан дљние-ай!.. «Мынау кљреѓ ат – ћасћа биенiѓ т'ртiншi ћџлынынан туѕан ћасћа байталдыѓ тџѓѕышы ѕой, – дедi Абат ћарт 'зiмен-'зi iштей кљбiрлеп с'йлесiп. – Бiздiѓше айтћанда, ћасћа биенiѓ жиеншары. Бљгiн бџл 'зiнiѓ наѕашы ќжесiн аћтыћ сапарѕа шыѕарып бара жатыр...» Абат ћарт кљреѓ аттыѓ ауыћ-ауыћ дiр-дiр етiп келе жатћан жауырынына ћарап, делбенi таѕы да бiр ћаѕып ћойды. «Бiле бiлсеѓ, бџл сенiѓ – перзенттiк парызыѓ, – дедi ендi онымен мџѓдасып, сырласћандай кейiпте. – Ќттеѓ, тiлiѓ жоћ, ќйтпесе бљгiн «ќжемайлап» еѓiреп жылайтын-аћ кљнiѓ!..» Осыдан соѓ ол ћасћа биеге 'зiнiѓ де 'мiр баћи ћарыздар екенiн есiне алды. Бљгiнде к'зден бџл-бџл џшћан сона-ау бiр шаћта (ол кезде ќлi ћырыћтыѓ ћырћасына да шыћпаѕан уаѕы) Абаттыѓ аяћ астынан т'сек тартып жатып ћалѕаны бар емес пе. Бќрi де ќлгi Жынныѓ ылаѓы ѕой. Со бќле жер бетiне шыћћалы берi осындай бiр оћыс кесел оѓды-солды ойран салып тџрѕанды... Апыр-ау, сонда деймiн де, Абатты мезгiлсiз келген ажал да, ћаћ ортасынан љзiлер ћайран 'мiр де шошыта алмады-ау. Ол тек, соѓымда ћалып бара жатћан љрiм-бџтаѕым – џл-ћыздарымныѓ ендiгi таѕдыры не болмаћ деп ћамыћты ѕой. Олар мынау Жын жайлаѕан меѓiреу 'лкеде оѓы мен солын танып љлгермей жатып жетiм ћалса... жылап ћалса, Абаттыѓ ќруаѕы ана дљниеде ћайтiп жай тауып, ћалай тыныш жатпаћ... «Жынныѓ дертiнен жынды су ѕана ћџтћара алады» деп едiау сонда бiр сќуегей. Бiраћ ауру тљгiлi, сау адамныѓ 'зiн аћыл-есiнен айырып, айуанѕа айналдырып жiберетiн жынды суды iшкен жан да сол Жынныѓ ћџлаћкестi ћџлына айналмаушы ма едi. Тек 'зi ѕана емес, љрiм-бџтаѕы, зќу-затымен сол Жынѕа табынып кетушi едi ѕой!.. Жо-жоћ. Абат одан ауыз тиген жоћ. Жан саћтаймыз деп, ќлгi жынды суды iшiп, Жынныѓ соѓынан ерiп, сайћымазаћ болып кеткен ауылдастарын ол бiлмейдi емес, бiледi. Сол жылы жазда Ћџдай жарылћап, ћасћа бие ћџлындады емес пе. Ќй, бiр сљйкiмдi, ќй, бiр сџлу ћџлын туды ѕой. Ћызыл кљреѓ мап-майда тљгi кљн к'зiне шаѕылысып, жалт-жџлт етiп тџрды ѕой!.. Иќ, сол бiр сљп-сљйкiмдi ћызыл ћџлынмен таласып, ћасћа

биенiѓ бiр емшегiн Абат та емдi. Сљттей iштi, саумал кљйiнде iштi, ћымыз ћып сапырып iштi. «Ќруаѕыѓнан айналайын ћасћа бие-ай, ќуелi Ћџдайдыѓ, содан соѓ сенiѓ арћаѓда сауыѕып, аман ћалдым ѕой мен, – дедi кеудесiн шер толћытып, к'зi жасаурап келе жатћан Абат ћарт делбенi бiр ћаѕып ћойып. –Бќлкiм, шиеттей бала-шаѕамныѓ к'з жасын ескерген шыѕарсыѓдар, бќлкiм, жас едi, жалѕыз едi деп есiркеген боларсыѓдар. Ќйтпесе менi аныћ к'здеп, маѕан келген ажал едi ѕой Ол!..» Со жылдан бастап Абаттыѓ љйiнен ћысы-жазы ћымыз љзiлмейтiн болды. Соѓынан ерген љйелмендi-сљйелмендi џлћыздарыныѓ бќрi де Жынныѓ дертiнен аман, аћыл-есi бљтiн, ойы да, бойы да биiк, келiстi, келбеттi азаматтар болып 'сiп, жетiлiп жатты. «Иќ, иќ! Шетiнен алѕыр, шетiнен жљйрiк, шетiнен тџлпар шыћты ѕой ћџлындарым. Тiпќ, тiпќ, тiл-к'зiм тасћа, тiл-к'зiм тасћа! – дедi Абат шекпенiнiѓ жеѓiне тљкiрiп. – Бќрi де ел таныѕан азамат болды. Тќуба, тќуба! Бџл таѕдырѕа мыѓ ћата шљкiр!..» – Ќйт, шљу, жануар! Баѕанаѕыдай емес, бљгiнгi таућыметке ендi кљреѓ аттыѓ да етi љйренiп, сары бел жаћтан ескен сљмбiле самалѕа танауын тосып, желе жортып келедi. Абат ћарттыѓ ойына «Адам љш кљннен соѓ к'рге де љйренедi» деген ескi ћаѕида оралды да, соѓынан «Жылћы ше?..» деген бiр ћызыћ сауалды ерте келдi. Бiраћ... жылћыда к'р, зират болушы ма едi?! Бiр болса, Ћџлагерде болар, Сџрк'жекте болар, Айтџмарда болар. Иќ, иќ, санаулы ѕана жљйрiкте болар. Ендi мiне, Ћасћа биеде де болмаћ... «Апыр-ай, жануарым-ай, бџл жалѕанѕа 'кпеѓ жоћ шыѕарау?!» Менiѓ де саѕан 'кпем жоћ. Бал ћымызыѓ ем болып, бљкiл љрiм-бџтаѕымныѓ ћызыѕын к'рiп, ћуанышына б'ленiп келемiн. Одан артыћ не керек маѕан, не керек?!. Иќ, айтпаћшы, 'кпе демекшi, жаѓа Абаттыѓ бљгiнгi жџмбаћ тiрлiгiне тљсiнбей, «тiрi малды арам 'лтiремiз бе» деп абдырап ћалѕан ћџрдасы не ойлап кеттi екен. «Бќлкiм, мал болѕан соѓ, жануарды бауыздау да керек пе едi?..» Жо-жоћ! Абат ћарт 'з ойынан 'зi шошып кеттi. Басћасы басћа-ау, ћасћа биенiѓ тамаѕына ћайтiп дќтi жетiп пышаћ салмаћ?! Етiн ћайтiп асып жемек? Сљйегiн ћайтiп итке тастамаћ?!. Ћџрдасына керегi – бiр соѕым болса, Абат оны ертеѓ 'з

'здерiне тќн ћуанышы мен жџбанышы, кљйiнiшi мен сљйiнiшi, ћызыѕы мен шыжыѕы жетiп-артылатыны аћићат. Ћызыћ дегенде, ќрине, еѓ алдымен, бiрiншi ћабаттаѕы тџрѕындардыѓ, ќсiресе, балалардыѓ кей-кейде екiншi ћабатћа жљгiрiп шыѕып, терезеден мойындарын созып гольф ойынын тамашалайтынын айтуѕа болар едi. Мџныѓ мќнiсi мынада; бiз ќѓгiме етiп отырѕан ескi љйдiѓ артында ћытай ћорѕаны секiлдi џзыннан-џзаћћа созылып жатћан биiк бетон ћоршау бар. Ќлгi ћоршаудыѓ ар жаѕы – жап-жасыл гольф алаѓы. Тап бiр ћиял-ѕажайып ертегiдегiдей таѓ-тамаша, м'п-м'лдiр, хан сарайыныѓ ауласындай сџлу ќлем! О-о, ол жердегi жасыл шалѕынныѓ, хош иiстi шыршалар мен биiк ћараѕайлардыѓ, ќсем аркалар мен тас к'пiрлердiѓ, ќсiресе, айлаћћа келiп тоћтаѕан алып кеме тќрiздi љлкен демалыс љйiнiѓ к'ркi де, кљтiмi де ерекше. Шындыѕын айтсаћ, оныѓ бќрiн асыћпай тќптiштеп, тiлмен айтып айтып жеткiзудiѓ 'зi ћиын ... Ќне, осындай таѓѕажайып к'ркемдiк пен сџлулыћты осы бiр к'зге ћораш, ескi љйдiѓ екiншi ћабатынан емiн-еркiн тамашалауѕа болатыны расында да, ћызыћ. Мџнда айына бiр рет, кейде екi рет басынан аяѕына шейiн аппаћ болып киiнген бiр топ кiсi гольф ойнауѕа келедi. Мiне, бљгiн де тап сондай ерекше кљндердiѓ бiрi. Екiншi ћабаттаѕы пќтерлердiѓ терезелерiнiѓ алдына опыр-топыр болып жинала ћалѕан балалар гольф ойынын тамашаламаћ болып, ќлгi ћоршау жаћћа ћызыѕа ћарап тџр. Ќне, жап-жасыл алаѓѕа бiр топ кiсi шыћты. Олардыѓ љстiне киген ыѓѕайлы да ыћшам киiмдерi ћандай ќйбат десеѓiзшi. Ал ћолдарына бiр-бiр имек бас таяћ алѕан. Ортадаѕы шеѓберге кезекпен келiп, жџдырыћтай-жџдырыћтай аппаћ доптарды шиыра џрып, ќуелете џшырып жатыр. Кенет ќлгi бiр топ кiсiден ћалып ћойдым-ау деп асыћћандай, кiп-кiшкентай жќшiк тќрiздi кљлкiлi машинаѕа мiнген бiреу аћ кемеге џћсайтын алып демалыс љйi жаћтан ызѕытып шыѕа келмесi бар ма. – Kйд'йт, мынауыѓ кiм-ей?! – деп, терезенiѓ алдында тџрѕан балалар шу ете тљстi. С'йткенше болѕан жоћ, жаѓаѕы жќшiк сияћты кiпкiшкентай машина жап-жасыл алаѓдаѕы бiр топ кiсiнiѓ жанына келiп тоћтай ћалды. Оныѓ iшiнен бiр бќкене бойлы, кебеже ћарын, ћымыз ћџйѕан торсыћтай шыртиѕан бiреу тљстi. – Оњо! – дедi балалардыѓ бiрi оны келемеждей кљлiп. – Мынау бiр д'кей ѕой!

– Тљу-у, ћалай-ћалай шiренедi-ей! – деп жќне бiреуi оныѓ с'зiн iлiп ала ж'нелдi. – Ана ћызыћты ћара, бќрi бiрдей жалбаћтап, анау ћабаћћа амандасып жатыр ей! – Ћолыныѓ џшын ѕана бередi сабаз! – Басын шџлѕуын ћарасайшы! – Ќй, кiм де болса, наѕыз д'кей! – Kй, ћарны ћабаћтай, бетi табаћтай бiреу ѕой, хи-хи! – Ойба-ай, ћараѓдар, ћараѓдар... ананыѓ ћолына таяћ џстатып жатыр! – Мынауыѓ ешкiмдi менсiнбейдi-ей! К'к майса жасыл алаѓда жайылымѕа шыћћан ата ћаздардай мамырлап жљрiп гольф ойнаѕан мырзалар тљс мезгiлiнде 'здерiне арналып тiгiлген аћ шатырлардыѓ астындаѕы аппаћ орындыћтарда отырып кофе, шай, сусын сияћты ш'л басатын таѕы да бiрдемелер iштi. Осы кезде балалар да бiр дамылдап, терезенiѓ алдын босатты. Бiраћ оныѓ есесiне, ќлгiндегi гольф алаѓынан к'ргендерiн тап бiр кинодаѕыдай ћайталап к'рсетуге таласып, улап-шулап, ќркiм 'з бетiнше мќз-мейрам болып, аядай љйдiѓ iшiн астаѓ-кестеѓ ћылып жiбердi. Бџл ћызыћты бастаѕан да б'тен емес, б'где емес, тап осы љйдiѓ кенже баласы – Балташ едi. Ол ќлгi кiп-кiшкентай жќшiк сияћты машинадан тљскен д'кейдiѓ жљрiс-тџрысын айнытпай салмаћ болып, љстiндегi сатпаћ-сатпаћ к'йлегiнiѓ iшiне жастыћ тыѕып, ћарын жасап алды да, талтаѓ-талтаѓ етiп, балалардыѓ iшек-сiлесiн ћатырды. – Ћара! Дќл 'зi! – Аумайды-ай! – Тоћта, тоћта, оныѓ ћарны бџдан да љлкен болатын, таѕы да бiр жастыћ салайыћ! – деп екi-љш бала жабылып, Балташтыѓ к'йлегiнiѓ iшiне жќне бiр жастыћты домбаздап-домбаздап тыѕып жiберген кезде, жасанды ћарны мџрныныѓ џшына жеткен ол: -Ойба-ай, – дедi кљшенiп, ќреѓ с'йлеп. – Дем ала алмай ћалдым,ей! Дќл сол кезде Балташтыѓ шаћпаћ тљстi шыт жейдесiнiѓ бiрекi тљймесi «бiз ендi, бџдан ары ћарай шыдай алмаймыз» дегендей бырт-бырт љзiлiп тљстi. – Kлќ, апам ендi џрсатын болды, – дедi ендi оѕан екi жас љлкен аѕасы Тџраш тесiле ћарап тџрып. Балташтыѓ кљлкiсi сап тиылды. Кешкiлiк бџл љйде таѕы да бiр ћызыћ болды. Ќке-шешелерi жџмыстан келiп, жуынып-шайынып, ас iшуге отырѕан кезде теледидардан бљгiнгi жаѓалыћтарды к'рсетiп жатћан-тџѕын.

Кенет Тџраш пен Балташ екеуi экранѕа ћарай ћолдарын жарыса созып: – Ќне! Сол! Соныѓ наћ 'зi! – Бiз оны бљгiн к'ргенбiз! – деп айћайлап жiбергенде, кеседегi ыстыћ шайды ендi аузына апара берген апасы шошып кетiп, ернiн кљйдiрiп ала жаздады да: – Ќй, не болды тљге?! Аяћ астынан жын ћаѕып кеттi ме сендердi?! – дедi оларѕа к'зiн аларта ћарап. Ќнi-мiне дегенше теледидардан жалт еткiзiп гольф алаѓын, кљндiзгi жиналѕан жџртты бiр к'рсетiп 'ттi де, манаѕы аћ жќшiк сияћты кiп-кiшкентай машинадан тљскен кебеже ћарынѕа с'з бердi. – Бiз мынаны бљгiн к'ргенбiз! – деп Балташ ќкесi мен шешесiне ћарап маѓѕазданып, танауын бiр тартып ћойды. – Кiмдi? Шешесi оѕан сенер-сенбесiн бiлмей, экранѕа бiр, баласына бiр ћарады. – Мына кiсiнi! – дедi Балташ орнынан атып тџрып, экранды сџћ саусаѕымен шџћып к'рсетiп. – Ќй,сендер оны ћай жерден к'рiп жљрсiѓдер ей? – дедi ендi ќкесi де таѓ ћалып. Оныѓ жџмыстан келгелi берi тiл ћатћаны осы едi. Аузынан бiр жаѕымсыз, 'ткiр иiс бџрћ ете тљстi. Даусы да бiр тљрлi ћырылдап, с'зi кетiк тiсiнiѓ арасынан жан-жаћћа шашырап шыћты. – И-и, ћџдай-ай... – дедi ќйелi тыжырынып. – Таѕы да тойып келiпсiѓ ѕой!.. – Жоѕ-ау, бџлар бџ кiсiнi ћалай к'рiп жљр дейiм де, – деп ендi 'з жайына ћарап отырмай, сыр бiлдiрiп ћойѕан кљйеуi кљмiлжiп, беталды аћталѕандай болды. – Кiп-кiшкентай ѕана, бiр 'зi ќреѓ сиып отыратын машинамен келдi, – деп Балташ таѕы да бас-аяѕы жоћ бiрдеменi ћойып ћалды. – Не дейт?.. Ќкесiнiѓ к'зi д'п-д'ѓгелек боп, оѕан шаћшия ћарады. – Иќ, ол... ол гольф алаѓында ѕана болатын машина, – дедi манадан берi ќкесiне к'зiнiѓ астымен жаћтырмай ћарап отырѕан Тџраш бџл жолы iнiсiнiѓ с'зiне тљзету жасап. – Апыр-ай ќ, сонда олар алаѓда да мќшине мiнiп жљретiн болѕаны ма?! – деп ќкесi басын шайћап, таѓдайын ћаћты. – А... адам сенбейтiн нќрсе ѕой бџл!.. – Рас! Мiне, былай зымырап келдi! Балташ орнынан атып тџрып, ќлгi кебеже ћарынныѓ кiпкiшкентай машинада ћалай отырѕанын к'рсете бастап едi:

– Тќйт ќрi! –деп зекiп ћалды шешесi. –Жасы љлкен кiсiнi 'йтiп мазаћ етпеѓдер! Ќуелi 'здерiѓ сондай болып алсаѓдаршы тљге... – О кiм едi сондай-аћ? – дедi теледидардан к'з алмай отырѕан Тџраш ендi ќѓгiмеге араласып. – Мынау не дейдi-ей? – Бiр ћасыћ к'женi аузына апара берген ќкесi џлына ежiрейе ћарап, бџдан кейiн ћалай тамаћ iшуге болады дегендей тоћтай ћалды. –Ќй, сен оныѓ кiм екенiн шынымен-аћ бiлмейсiѓ бе?! Тџраш љндеген жоћ. – Ќй, аћымаћ, ол деген... ол деген... – Ќкесi сол ћолыныѓ сџћ саусаѕын љйдiѓ т'бесiне ћарай шошайтып бiраз отырды да, оѓ ћолындаѕы ћасыћћа к'зi тљсiп кетiп, 'ѓешiн бљлк еткiзiп бiр жџтынып алды. – ...О-осы ауданныѓ ќкiмi ѕой! Соны да бiлмейсiѓдер! Д'кей болмаса ол... ол анау ћарѕы адым жерге голгофаныѓ машинасын мiнiп жљрер ме едi?! Осы сќтте теледидардан к'з алмай отырѕан Тџраштыѓ иыѕы бљлк ете ћалды. – Ќй, неге кљлесiѓ?! – Жай... Голгофа емес, гольф... – Ым-м, – дедi ќкесi оныѓ желкесiне тесiрейе ћарап. – С'з аѓдыѕышын мџныѓ-ѓ... Бќрiбiр, ол – сен кљлетiн адам емес! Ќкiм!.. Бiлдiѓ бе, ќкiм!.. – Ха-ха! – дедi осы кезде ќкесiнiѓ аузына ћарап, с'зiн баѕып тџрѕан Балташ оны кекеткендей оћыс љн шыѕарып. – Ќкiм дейдi ѕой! Тљрiне болайын! Ћарны ћабаћтай, бетi табаћтай! Kзi былай... борсыћ сияћты борсаѓ-борсаѓ етiп жљредi. – О-о, шiрiк! – деп ќкесi ендi Балташћа ћарап, баћа к'ргендей тыжырынды. – Кќнi... сен сондай ќкiм болсаѓ... кљнде ћолыѓды сљйiп, басћан iзiѓе тќу етiп жљрмес пе ек?! Есуас!.. Ќкiм болсаѓ болды, борсыћтай боласыѓ ба, торсыћтай боласыѓ ба, бiзге бќрiбiр! – Иќ саѕан, мен ондай болмаймын! – Не?! Не-ме-не?! О-о, мисыз... милау, кеще-е! Сонда сен мына мен сияћты 'мiр баћи ћџрылыста кiрпiш тасып жљрмекшiсiѓ бе?! Жетiскен екенсiѓ! Болды, бiттi, сенiмен бџдан артыћ с'йлесудiѓ ћажетi де жоћ!.. Ќкесi Балташтыѓ болашаѕынан тљѓiлгендей ћолын бiр сiлтеп, терiс ћарап аунап тљстi. С'йтiп, љйдiѓ iшi тынышталды. Бiраздан соѓ балалар есiк алдына шыѕып, жасырынбаћ ойнады. Тљнгi тымыћ ауада олардыѓ саѓћылдаѕан даусы мен сыћылыћтаѕан кљлкiсi маѓайдаѕы к'шелерге естiлiп жатты.

Ћазiр бiреулер: «Ол љйдiѓ тџрѕындарын ќкiмдiк бџл маѓнан алыстаѕы бiр ауылѕа жер аударыпты» десе, ендi бiреулер: «Жоо, оларды осы ћаланыѓ ќр тљкпiрiне таратып жiберiптi» деп жљр. Кiм бiлсiн... Ћџпия дерек к'здерiнiѓ сыбысына ћараѕанда, ќлгi ќкiмге тас лаћтырѕан балалардыѓ ата-аналары 'з перзенттерiнiѓ кiнќсiн кешiрiп, жауапћа тартпайтын болса, ескi љйдi сол кљнi тљнде билiкке босатып беруге с'з байласћан к'рiнедi. Бџл сiрќ, екi жаћћа да тиiмдi келiсiм болѕан сияћты... ЋАЙЫРШЫНЫЃ ЖЏЛДЫЗЫ I – Сiз Бикешсiз бе? – дедi жiѓiшке тротуардыѓ бойымен аяѓдап келiп, ћарсы алдына тоћтаѕан орта бойлы, ћара торы, сљйкiмдi келiншек ћолындаѕы журналдан к'з алмаѕан кљйi кљлiмсiреп тџрып. Кљншуаћћа арћасын т'сеп, аѕаш сќкiде маужырап отырѕан ол ќуелде не деп жауап ћатарын бiлмедi. Тап ћазiр бейтаныс кiсiмен, ќсiресе ќйел затымен ќѓгiмелесуге тiптi де заућы жоћ едi. Дегенмен: – Сiз дќл таптыѓыз, – дедi келiншекке ћарап жымиып. Оныѓ жџлдызы расында да Бикеш болатын. – Мiне, мџнда сiздiѓ мiнез-ћџлћыѓыз туралы жазылѕан, – дедi келiншек iлiп ќкетiп. Сосын тамаѕын бiр кенеп алып, Бикеш жџлдызыныѓ астында туѕандардыѓ мiнез-ћџлћы мен сырсымбаты жайлы дауыстап оћи бастады. Ол келiншектi сырттай баћылап жљрмесе де, асханаѕа барѕанда, ем ћабылдаѕанда, кешкiлiк вестибюльге шыћћанда жиi к'ретiн. Ќртљрлi журналдардаѕы с'зжџмбаћтарѕа, жџлдызнамаларѕа, махаббат, мiнез-ћџлыћ таћырыбына арналѕан тестерге тым ќуес, ћызыћћыш екенiн де бiлетiн. Алайда мџныѓ бќрi сана-сезiм мен к'ѓiл-кљйдiѓ сергектiгiн аѓѕартћанымен, жалпы адам баласыныѓ кљрделi болмысын тануѕа келгенде арзан тќсiл, арзымайтын нќрселер сияћты болып к'рiнушi едi оѕан. Ќйтсе де 'з мiнезiнiѓ кей тџстарын тап басћанына iштей таѓырћап отырды, ќсiресе «ћолынан кiтабы тљспейтiн, к'зiлдiрiк таћћан џзын бойлы кiсiнi к'рсеѓiз, Бикеш деп ойлай берiѓiз» деген тџсына келгенде келiншекке ћосыла ерiксiз

езу тартты. Бџл ендi, к'рер к'зге аныћ к'рiнiп тџрѕан аћићат болатын. – Раћмет, – дедi ол жџлдызнама оћылып бiткен кезде. – Сiздiѓ арћаѓызда 'зiмдi-'зiм жаћсы танып ћалдым. – Солай ма, – деп келiншек к'зiнiѓ ћиыѕымен сынай ћарап, наздана кљлдi. – Бiраћ сiз жџлдыз жорамалѕа сенбейдi екенсiз. – Оны ћайдан бiлдiѓiз? – Kйткенi Бикештiѓ кемшiлiктерi айтылѕанда ешћандай сыр бiлдiрген жоћсыз. Kзiѓiзге ћатысы жоћтай немћџрайды ћабылдадыѓыз. – Ал сiз ше? Сiз сенесiз бе? – Мен... мен, ќрине, сенемiн. Тiптi бар ѕой, сiзге ћалай десем екен, 'зiмдi-'зiм кейде жџлдызшы сияћты сезiнемiн. – Ћызыћ екен. – Осы жаѓа ѕана сiздiѓ Бикеш екенiѓiздi дќл тауып айттым емес пе. Ќлде... сiз маѕан жай ћалжыѓдадыѓыз ба? – Жо-жоћ! Дќл тапћаныѓыз рас. Осы сќттен бастап олардыѓ арасында мынау к'ктем кљнiнiѓ жаймашуаѕындай бiр жып-жылы ћарым-ћатынас орнады. Кездесе ћалѕан жерде бiр-бiрiмен кљлiмсiрей амандасып, тез-аћ шљйiркелесiп кетедi. Асханадан шыћћан соѓ, вестибюльдегi диванда иыћ тљйiстiре ћатар отыра ћап, с'зжџмбаћ шешуге кiрiседi. Кейде анау кеѓ шатћалдаѕы жаѓадан бљршiк атып жатћан дымћыл тоѕай жаћћа ћарай жљрiп, џзаћ серуен жасап ћайтады. Бџлар емделiп жатћан сауыћтыру орныныѓ жанынан кљндiз-тљнi кљркiреп, кеудесiн тасћа соѕып, к'бiгi бџрћырап тентек 'зен аѕып жататын-ды. Олар к'бiнесе соны жаѕалап, љнсiз ћыдыратын. Kйткенi сарћырап аћћан судыѓ дыбысы бiрiнiѓ даусын бiрiне естiртпейдi. Тойѕан ћозыдай томпиѕан ћара торы, сљйкiмдi келiншек кейде оныѓ ћолтыѕынан џстап, жанына таћалып жљретiн. Ал кейде аздап тыныс алу љшiн жаѕадаѕы ћой тастардыѓ љстiне келiп отырѕанда еркелеп иыѕына басын сљйеушi едi. Бiраћ ондай сќттерде мџныѓ тарапынан ешћандай да бiр б'где ћимыл, тосын ќрекет болѕан емес. Ол тiптi келiншектiѓ иыѕынан да ћџшаћтаѕан жоћ. Себебi мџныѓ жасындаѕы жiгiтке бќрi де кљнi бџрын мќлiм; ќуелi ћџшаћтасасыѓ, сосын сљйiсесiѓ, содан соѓ... Ал бџл болса, мынау таудыѓ б'ктерiндегi сауыћтыру орнына мљлде басћа маћсатпен келген-дi. Тiптi емделу љшiн де емес...

II Олар ойда жоћта ћалай тез танысса, ойламаѕан жерден дќл солайша тез жаћындасып кеттi. Бiр кљнi келiншек оны 'з б'лмесiне шќй iшуге шаћырды. Џзаћ серуеннен шаршап ћайтћандыкi ме, ќне барамын, мiне барамын деп жатып к'зi iлiнiп кетiптi. Самайынан аћырын ѕана сипаѕан маћтадай жџмсаћ саусаћтардыѓ ћимылынан оянды. Келiншек мџны ерекше бiр мейiрiм мен ыћыласћа тџнѕан жанарымен аймалап, бетiне елжiрей ћарап т'нiп тџр екен. – Сiз немене, шаршаѕансыз ба? – дедi ол т'сектiѓ шетiне тiзе бљгiп. – Иќ, џйыћтап кетiппiн?.. – Мен сiздi кљттiм. Шќй ќлдећашан суып ћалды. – Кешiрiѓiз... џят болды-ау. – Жо-оћ, шќйдi ћайтадан ћоя салуѕа болады ѕой. Мен сiздi оятып жiбердiм бiлем... Ол басын шайћады. – Џйћым ћанып ћалыпты. – Ендеше мен... – Келiншек орнынан тџруѕа оћтала берiп едi, ћалай екенiн 'зi де бiлмейдi, шап берiп бiлегiнен џстай алѕаны. Сосын аћырын ѕана т'секке ћарай тартты. Келiншек болса, ћарсылыћсыз к'нiп, бетiне бетiн таћап, ернiнiѓ џшымен аймалап сљйе бастады. – Ћазiр, – дедi ып-ыстыћ демiмен шарпып 'тiп, – есiктi жауып келейiн... – Ћырѕидан ћашћан торѕайдай шырылдап келiп, сiздi паналадым, – дедi келiншек оныѓ жалаѓаш т'сiне басын ћойып, жљрегiнiѓ дљрсiлiн тыѓдап жатып. Ол љндемедi. – Бiраћ сiз ойлаѕандай баћытсыз емеспiн. Љндемегенiне намыстанып ћалѕан сияћты... – Мен ештеѓе ойлаѕам жоћ. – Kтiрiк айтпаѓыз, – келiншек басын к'терiп, оныѓ к'зiне љѓiлiп ћарады, – кейде љнсiздiктiѓ 'зi с'зшеѓ келедi... Сiз тiптi, «неге пана iздейсiѓ, кiмнен ћорлыћ к'рдiѓ?» деп те сџрамадыѓыз ѕой. Бќрiн 'зiѓiз бiлетiн адамдай љн-тљнсiз жата бердiѓiз. – Белгiлi емес пе. – Не белгiлi? – Неден ћашып, неге пана iздейтiнiѓiздi айтамын да... – Иќ... неден? – Жалѕыздыћтан. Келiншек бiр ауыр ойдан арылѕандай жеѓiл кљрсiндi де: – Рас, – дедi. – Оны ћайдан бiлдiѓiз?

–... – Иќ, айтпаћшы, сiз жазушы екенсiз ѕой. – Бiлмеймiн. – Не-нi бiл-мей-сiз? – Келiншек еркелеп, мџныѓ сорайѕан мџрнынан ћысып-ћысып ћойды. – Мен 'зiмнiѓ кiм екенiмдi бiлмеймiн. – Сiз 'мiрден ерте тљѓiлген адамѕа џћсайсыз. Басћаѕа емес, алдымен 'зiѓiзге-'зiѓiздiѓ к'ѓiлiѓiз ћалѕан сияћты. – Дќл таптыѓыз... – Мен iштей сеземiн, сiз бiр керемет шыѕарма жазсам деп ойлайсыз. – Иќ. – Мљмкiн, сiзге сол кереме-ет шыѕарманы жазу љшiн бiр ћызыћты сюжет керек шыѕар? – Мљмкiн... – Онда бар ѕой, мен сiзге 'з 'мiрiмдi бастан-аяћ... – дедi келiншек оѕан лезде к'мекке келуге ќзiр екенiн бiлдiрiп. – Бiраћ... Менiѓ 'мiрiмнiѓ тљк те ћызыѕы жоћ. Тiптi с'з етуге тџрмайды. Он сегiз жасымда гитаристке тџрмысћа шыћтым. Ќйелдiкiндей џзын шашына, сљйрiктей саусаћтарына ћызыћтым. Ресторанѕа жџмысћа орналасћан соѓ, ол наркоман болып кеттi. Ћызым екеумiз соныѓ азабын тарттыћ... Ћазiр де ойына тљскен кезде келiп тџрады. Жалынып, ћолы ћалтырап теѓге сџрайды бiзден... – Иќ-ќ, мџндай шаѕын трагедиялар 'мiрде 'те к'п. – Трагедия дейсiз бе? Менiѓше, бџл жай ѕана баћытсыздыћ, адам баласыныѓ 'зiнiѓ сорлылыѕынан тап болѕан ћасiретi ѕой. Ал трагедия деп... Бiлесiз бе, мен бiр сџмдыћ трагедияны бiлемiн. Тыѓдайсыз ба? Ол басын изедi. III ...Бiздiѓ ћаланыѓ театрын сiз бiлмейтiн шыѕарсыз. Астаналыћтардыѓ провинциядаѕы 'нерге ќмќндќ астамшылыћпен ћарайтын ќдетi ѕой. Бiраћ бiздiѓ театрда да дарындылар болѕаа-ан... Ќсiресе сол бiр жас, талантты актердi ќлi кљнге жџрт џмытћан жоћ. Бiз онымен есiкпе-есiк к'ршi тџрдыћ. Маѓдайы жарћыраѕан, ер тџлѕалы, аса сымбатты жiгiт едi. Ол ылѕи да тарихи тџлѕаларды – Едiге, Сырым батырларды, Т'леген, Ћозы К'рпеш сияћты ѕашыћтарды ойнайтын... Кейде 'нердiѓ – 'мiрге, ал 'мiрдiѓ – 'нерге айналып кететiн сќттерi болады екен. Мен 'зiм сондай бiр ерекше оћиѕаныѓ ерiксiз куќсi болдым. Сол жылы бiздiѓ ћалада тџра-

тын бiр жас драматург «Ћайыршы» деп аталатын жаѓа пьеса жазып бiтiрген. Театрдаѕылар оны осы заманныѓ сџранысына лайыћ тќуiр дљние екен деп ћуана ћабылдаѕан. Пьесаны талћылауѕа Ол да ћатысћан екен, кешкiсiн ћонаћта бiрге болѕанымызда ћайта-ћайта басын шайћап, таѓ ћалып, жер-к'кке сыйѕызбай маћтап отырды. Ал ертеѓiне режиссер актерлерге ондаѕы рольдердi б'лiп берген. Оѕан – басты роль... ћџрып ћалѕыр Ћайыршыныѓ ролi тиген. Кешiрiѓiз. Келiншек ћолын созып, орындыћтыѓ арћалыѕында iлулi тџрѕан халатын алып кидi де, орнынан тџрып, стол љстiнде жатћан ћораптан темекi алып тџтатты. Бџл оныѓ темекi тартатынын бiлмейтiн-дi, ћою ћасын керiп, аздап таѓырћаѕандай кейiп танытты. Ћолы аздап дiрiлдеп, к'к тљтiндi ернiнiѓ џшымен ќуелете љрлеген келiншек сол ћимылын аѓдап ћалѕан екен, ептеп ыѓѕайсызданып: «Бола ма?.. – дедi саусаѕыныѓ арасына ћыстырѕан темекiнi иегiмен нџсћап. – Кешiрiѓiз, мен сќл толћып...» С'йттi де столдыѓ жанында тџрѕан жџмсаћ креслоѕа аяѕын айћастырып отырды. «Иќ, содан соѓ?.». Бќрi де сол Ћайыршыныѓ ролiнен басталды. Алѕашында оны ойдаѕыдай шыѕара алмаѕанына 'зi де кљлiп, 'згелердi де кљлдiрiп жљрдi. «Ћайыршыныѓ жџмысы мџндай ћиын болатынын ћайдан бiлейiн, – деушi едi ол кейде љйiне жинала ћалѕан достарына ћалжыѓдап. – Сiлем ћатып ќбден шаршаймын.» Режиссер болса, репетиция љстiнде оны љнемi: «Ќй, сен мына тљрiѓмен аштан ћатарсыѓ! Кекiрейген ћайыршыны ћайдан к'рiп еѓ?! Жќ, былай... жалынышты, мљсќпiр кљйге тљсiп отырсаѓшы. Kз кљнiн ќреѓ к'рiп жљрген мынау елден соћыр тиын сџрап алу оѓай ѕой деп пе едiѓ?!» деп ћайрайтын к'рiнедi. Оныѓ ќйелi екеумiз аса тату ћџрбы едiк. Бiрде љйдiѓ кiлтi кљйеуiмнiѓ ћалтасында кетiптi деп, жџмыстан шыѕа сала ћосаћтасып театрѕа бардыћ. Онда репетиция жљрiп жатыр екен. Сахнада Ол бiр кiшкентай ћол арбада тiзесiн бљгiп, еѓкейiп отыр. Басында жаман малаћай, љстiнде жџлым-жџлым ескi кљпќйке, алаћанын жайып, сахнаныѓ тљкпiрiне ћарап бiреуге 'лердегi с'зiн айтып жалынады. Тљрi сондай аянышты. Ќрi кљлкiѓ келедi, ќрi мынау жасанды сџмдыћтан денеѓ тљршiгедi... Ћайыршы боп кiм к'рiптi дейсiз, бџл роль оѕан 'те ћиын соћты. Жексенбi кљндерi ћыдырып к'шеге шыѕа ћалса да, бiр жаћћа ћонаћћа бара жатса да Ол к'шеде отырѕан ћайыршыларѕа жалтаћтап ћарап, олардыѓ ћимыл-ќрекетi мен к'зћарасын аѓдып, ћџдай-ау, 'зiнше соларды зерттеп жљредi екен.

Љйiнде де айнаныѓ алдына отырып алып, репетиция жасауѕа кiрiседi. «Оу, жаранда-а-ар! – дейдi жалынышты љнмен ћалтырай дауыстап. – Ћайыр-садаћа бере г'рiѓдер мына паћырѕа. Аспанда – ћџдай, жерде – адам!» Бiз кейде кљлемiз. Кейде намыстанамыз. Ќлгi с'здер жљрегiмiзге шаншудай ћадалып, арћамызды шымырлатып жiбередi. «Ћайыршыныѓ» жалынышты даусымен бiрге бiздiѓ љйлерiмiзге шын ћайыршылыћтыѓ 'зi кiрiп келердей шошимыз. «Ћойшы ќрi, жаман ат шаћырмай!» – деп ќйелi кейде кљйiп-пiсiп, жыларман болады. Ћойшы ќйтеуiр, не керек, ќлгi пьесаны сахнаѕа шыѕаруѕа жанын сала кiрiскен режиссер бiр кљнi оѕан: «Осы сен ћаланыѓ ћаћ ортасындаѕы базарѕа барып, шын ћайыршы болып к'рсеѓ ћайтедi?! Бiз саѕан сондай мљмкiндiк жасайыћ» деп џсыныс жасайды. «Ћалай... Ћалайша мен?..» деп шошып кетедi ол. «Ћатырып тџрып гримм жасап беремiз! – дейдi режиссер бас бармаѕын шошайтып. – Во болады! Ћатћанский ћайыршыдан аумай ћаласыѓ. Мiне, сонда олардыѓ психологиясын, шынайы образын 'мiрдiѓ 'зiнен ойып тџрып аласыѓ!» «Жо-жоћ, о не дегенiѓiз?! – деп шегiншектей бастайды ол. – Атай к'рмеѓiз, осы тiптi актер болмай кетсем де...». «Ќй, бала, – дейдi осы кезде облыстыћ театрдыѓ асћар биiгi, асћаћ абыройы, Ћазаћстанныѓ Еѓбек сiѓiрген артисi болып љлгерген бiр аѕа актер сонда екi араѕа килiгiп. – Мынау деге-ен тамаша идея ѕой! Kмiрдiѓ 'зiнен ойып алып образ жасау – ћандай айнытпас! Шiркiн-ай, бџдан жастау кезiм болса, осы рольдi 'зiмнен басћа ешкiмге бермес едiм. Ќттеѓ, бiздiѓ заманымызда мџндайѕа рџћсат та, мљмкiндiк те болѕан жоћ». Сол с'з ћамшы болды ма, кiм бiлсiн, театрдаѕылардыѓ бќрi жан-жаћтан ћаумалап, љлкен-кiшiсi жабыла ортаѕа алып ћолћалай бастайды. С'йтiп, ертеѓiне таѓ атар-атпаста театрдыѓ машинасы келiп, оны љйiнен алып кетедi. Ол тљнiмен џйыћтай алмай д'ѓбекшiп, ћара терге тљсiп ћиналып шыћћан к'рiнедi. Љйiнен кетiп бара жатћанда екi к'зi ћызарып, жаѕы суалып, 'ѓi боп-боз болып тџрады дейдi... Сол кљнi ол ћас ћарая бiр-аћ оралады. Љй iшiндегiлерге љн ћатпайды. «Не болды?..» деп љрейлене сџраѕан ќйелiне ћарап басын шайћайды да, ваннаѕа кiрiп кетедi. Содан жуынып-шайынып шыћћан соѓ, тамаћ iшуге де заућы болмай, ертерек жатып ћалады. Ертеѓiне таѕы да...

IV – Кешiрiѓiз, сiздi жалыћтырып алѕан жоћпын ба? – Айып болмаса, мен де темекi тартайын, ћол жалѕап жiберiѓiзшi. Ол жастыѕын биiктетiп, арћасын соѕан тiреп отырды да темекi тџтатты. Б'лме iшiне к'кала тљтiн жайылды. – Иќ, сосын... – Кљзге таман бiздiѓ облыстыћ театрда жаѓа спектакльдiѓ премьерасы болды, – деп ќѓгiмесiн сабаћтады келiншек. – К'рермен 'те к'п жиналды. ...Шынымды айтсам, ондай ћызыћ дљниенi 'з басым бџрынсоѓды к'рген емеспiн. Байѕџс Ћайыршы елдiѓ бќрiн жылатты, елдiѓ бќрiн кљлдiрдi. Ќсiресе, оныѓ ынжыћ баласы мен ћырсыћ келiнi љйiнен ћуып жiберген бiр бейшара кемпiрге к'мектесiп, аћша џсынуы, «менiѓ ћасымда отыра бер, кљнделiктi табысыѓ жаман болмайды» деп жџбатуы – к'рерменнiѓ жљрегiн жаншып 'тетiн ауыр к'рiнiстер едi. «Оу, халайыћ! – дейдi ол спектакльдiѓ соѓында залѕа ћарап, екi алаћанын жайып отырып. – Сендер менiѓ ойымда не бар екенiн ћайдан бiлесiѓдер?! Ћџдайѕа шљкiр, жетедi... бќрi де жетедi. Ћайѕы да, сор да, ћуаныш та, баћыт та кезектесiп 'тiп жатады алдымнан. Иќ... иќ, мен сендердi сынау љшiн отырамын мына жерде!» «Ћайыршы» бiздiѓ театрдыѓ атаѕын аспанѕа бiр-аћ шыѕарды. Оны республикалыћ, аймаћтыћ фестивальдарѕа апарып, бiрнеше мќрте бас жљлденi иеленiп ћайтты. Басты рольде ойнаѕан актердiѓ шеберлiгiне тќнтi болмаѕан жан ћалмады. «Ћандай талантты актер! Провинцияда елеусiз жљргенiн ћараѓызшы, Астанада болса, ќлдећашан Халыћ артисi атанар едi. Кќдiмгi к'шедегi ћайыршыны ћалай-ћалай айнытпай шыѕарѕан десеѓiзшi!» деп таѓдай ћаћћандар к'п едi сол кезде. Сенесiз бе, осы спектакльден кейiн ћала жџртшылыѕы к'ше-к'шедегi ћайыршыларѕа 'згеше бiр ыћыласпен, жанашырлыћпен ћарай бастаѕандай болды. Театрдаѕы жаѓалыћ тiптi олардыѓ да ћџлаѕына жеткен сияћты. Рас, 'тiрiгiн кiм бiлсiн, бiр ћайыршы кассадан билет алып, спектакльдi к'рiп ћайтыпты деп те ел аѓыз етiп айтып жљрдi. Тек бiр-аћ рет, иќ, бiр-аћ рет ќлгi жабыла маћтап жазып жатћан жергiлiктi газеттердiѓ бiрiнде: «Kнер дегенiмiз – 'мiрдiѓ к'шiрмесi емес. Актер сомдаѕан образдыѓ базар маѓындаѕы ћайыршылардан ешћандай айырмасы жоћ. Kнер 'мiрден биiк тџруѕа тиiстi» деген сияћты пиѕылы б'тендеу сыни пiкiр ћалћып 'ттi. Бiр кљнi ол кезектi спектакльден шыѕып, љйiне ћайтып келе

жатса, соѓынан бiр аћ «Вольво» ћуып жетiп, жол жиегiне тоћтайды. – Сќламатсыз ба, актер жiгiт, – дейдi артћы орындыћта жалѕыз отырѕан ћошћар тџмсыћ кавказдыћ кiсi тап-таза ћазаћ тiлiнде љн ћатып. – Отырыѓыз, љйiѓiзге дейiн жеткiзiп салайыћ. Бiз сiздiѓ талантыѓызѕа табынушылармыз! Жол-ж'некей олар театр, 'нер жайында ќѓгiме ћозѕайды. Кавказдыћ кiсi 'зiнiѓ шет елдерге жиi баратынын, Рим, Париж театрларында болѕанын, бiраћ, ћалай дегенде де, 'зi туып-'скен 'лкедегi театрлардыѓ орны б'лек екенiн тiлге тиек етiп 'тедi. Тiптi кейбiр спектакльдерге тќп-тќуiр талдау жасай алатынын да аѓѕартып ћалады. – Кешiрiѓiз, сiз кiм боласыз? – дейдi оны ћызыѕа тыѓдап келе жатћан актер. – Осы ћалада туып-'скен кавказдыћтар к'п емес пе, – деп кљледi ол. – Менi солардыѓ бiреуi деп ћабылдаѓыз, бауырым. Ћырћыншы жылдары осында жер ауып келiп ћалѕан кiсiнiѓ џрпаѕымын. – Ћайда ћызмет iстейсiз? – Ћызмет дейсiз бе? Ћызмет бџрын болѕан. Ал-л... ћазiр ћайдаѕы ћызмет. Кљнк'рiс ћамымен жљрмiз де. – Шет елдерде жиi болатынѕа џћсайсыз... – О-о, ќрине, уаћыт болса, Еуропаѕа саяхат жасап ћайтћанѕа не жетсiн. Ћџдайѕа шљкiр, кеѓшiлiк заман туды. Бљгiн мџнда отырсаѓ, ертеѓ Анталияда, бљрсiгљнi Парижде дегендей!.. – Иќ, керемет... Бiраћ бiзде ондай мљмкiндiк жоћ. – О не дегенiѓiз, сiздер – 'нер адамдарысыздар ѕой! Сiздердiѓ 'з бойларыѓыздаѕы табиѕи таланттарыѓыз арћылы ауыћ-ауыћ жасап тџратын рухани саяхаттарыѓызѕа дљниеде ешбiр саяхат теѓ келмес. Бљгiн – ћайыршы, ертеѓ – аћын, бљрсiгљнi – ћоѕам ћайраткерi болу тек актерлардыѓ ѕана ћолынан келедi. Айтыѓызшы, бџдан асћан керемет бола ма?! – Пейiлiѓiзге раћмет. Мiнекей, бiздiѓ љйдiѓ тџсына да келiп ћалдыћ. – А-а, солай ма, бiздiѓ ћаланыѓ кiшкентай болѕаны ћандай 'кiнiштi, – деп ол машинадан тљсiп, актердi есiк алдына дейiн жаяу шыѕарып салады. Ћоштасарда: – Сiз, ќрине, ћайыршыныѓ бейнесiн сахнаѕа 'те сќттi шыѕардыѓыз. Ќйтсе де оныѓ жан дљниесiнiѓ ћараѓѕы тљпкiрлерiнде ќлi де болса жасырынып жатћан ћџпия к'п екенiн бiлiп жљргенiѓiздiѓ артыѕы жоћ. Ал, к'рiскенше сау боп тџрыѓыз. Танысћаныма 'те ћуаныштымын. Егер ћажетiм бо-

лып жатса, мына телефонѕа хабарласа салыѓыз, – деп ол 'зiнiѓ телефоны жазылѕан тiлдей ћаѕазды џсынады. – Сау болыѓыз! Келесi жылы «Ћайыршыны» сахналаѕан режиссер Астанада ашылѕан жаѓа театрѕа ауысып кеттi. Шаѕын ћаланыѓ тџрѕындары тљгел к'рiп болды ма, ќлде жанашыр иесiнiѓ жоћтыѕы бiлiндi ме, бiрте-бiрте бџл ћойылым жаѓалыћ болудан ћалып, к'п џзамай бiржола тоћтады. Театр бџрынѕы ћалыпты тiршiлiгiне ћайта кiрiстi. Kнер адамдарыныѓ кљнк'рiсiне ћазiр кiм к'ѓiл б'лiп жатыр, сахнадан жарћырап к'рiнгенiне ћарап, е-е бџларда бќрi бар, наѕыз баћытты жандар осылар ѕой деп ойлайсыз. Ал шындыѕында, олардыѓ бiр айда алатын арзымайтын жалаћысы – базардаѕы саудагердiѓ бiр-аћ кљндiк табысына теѓ. Маркс атай дџрыс айтћан: «Сананы тџрмыс билейдi». Биiк рух ќрi кетсе бiр-аћ кљнге азыћ болады... Бiрде олардыѓ тоѕызыншы класта оћитын љлкен ћызы мектепте жылы курткасын џрлатып алып, љйiне к'йлекшеѓ оралды. Аћпан айыныѓ ортасы едi. Ћызылшџнаћ аяз асыр салып тџрѕан. Љйге жеткенше екi бетi ћып-ћызыл боп, саусаћтарынан жан кетiп, ћатты тоѓыпты. Кешке ћарай ыстыѕы к'терiлiп, ћалтырап-дiрiлдеп, байѕџс бала т'сек тартып жатып ћалды. Сол бiр кљндерi Оныѓ ћандай жан азабына тљскенiн к'рсеѓiз ѕой. Kнер адамдарыныѓ к'бiнiѓ к'ѓiлi нќзiк, боркемiк болып келедi емес пе, ћатты кљйгелектенiп, џйћыдан да, кљлкiден де ћалып, екi жаѕы пышаћ жаныѕан ћайраћтай ћушиып, к'зi шљѓiрейiп, бары-жоѕы бес-алты кљннiѓ iшiнде абаћтыѕа тљсiп шыћћандай азып-тозып кеттi. Оныѓ љстiне ќлгi жоѕалѕан куртканыѓ орнына бiр жылы киiм сатып ала ћоятындай аћшалары да болмады. С'йтiп ћиналып жљргенде Оныѓ есiне 'ткен жолы кездейсоћ танысып ћалѕан кавказдыћ бай кiсiнiѓ телефоны тљседi емес пе... Келiншек кенет ќѓгiмесiн љзiп, орнынан тџрды да, к'к тљтiн жайылѕан б'лменiѓ ауасы тазарсын деп оймен терезенiѓ желдеткiшiн ашып ћойды. Одан соѓ мџныѓ ћасына келiп отырып халатын шештi де, к'рпенiѓ астына кiрiп, бауырына тыѕылып жатты. Оныѓ денесi жџп-жџмсаћ, жып-жылы, демi оттай ыстыћ едi. Мџныѓ кеуде тџсынан басталѕан бiр тќттi сезiм тџла бойын шымырлатып, жан дљниесiн раћатћа б'леп бара жатты... Ћолтыѕына кеп кiрген кiшкентай келiншектi аялай ћџшаћтап, 'зiне ћарай икемдей берген-дi: – Кейiн, – дедi ол зауыћсыздау љнмен. – Сќл шыдаѓыз... Кейде осылай... домна пешiнен балћып шыћћан ћорѕасынды ћалыпћа ћџйѕан кезде ќп-сќтте суып, к'з алдыѓда ћата бас-

тайды емес пе, сол сияћты мџныѓ да кеудесiндегi жып-жылы, тќп-тќттi сезiм кенеттен суып сала бердi. – Сiз ренжiп ћалѕан жоћсыз ба?.. – Жоћ, – тамаѕына бiрдеме тџрып ћалѕандай љнi ћатћылдау шыћты. – Ренжiмеѓiзшi... Жарай ма? Мен ќлi дайын емеспiн, – дедi келiншек оныѓ бауырына тыѕыла тљсiп. – Содан соѓ?.. – дедi бџл кљректей алаћанымен оныѓ шашынан сипап. – Содан соѓ ба... – келiншек к'зiн жџмып, ойланып ћалды. ...Ќлгi кавказдыћ бай кiсiге хабарласћан соѓ Ол тез киiнiп шыѕып кеттi де, кешкiлiк ћызына бiр ћымбат шуба алып келдi. Кќдiмгi жайма базарда сатылатын зат емес, аса баѕалы, фирмалыћ дљкеннiѓ дљниесi екенi к'рiнiп тџр. Ауырып жатћан ћыз орнынан атып тџрып, екi к'зi бал-бџл жайнап, сол ћуаныштыѓ ќсерiнен жазылып кеткендей болды. Содан арада бiр ай 'ткенде актер театрдан бiржола ћол љзiп, басћа бiр жџмбаћ шаруамен айналыса бастады. Ерте кетiп, кеш келетiндi шыѕарды. Ћашан к'рсеѓ де тџнжырап, ауыр ойѕа батып жљредi. Kзi жоћта хабарласћан дос-жарандарына, театрдаѕыларѕа да телефон шалмайды. Љйiне келгенде кешкi асын апыл-ѕџпыл асыѕыс iшiп, «менi мазаламаѓдар, шаршап келдiм» деп ерте жатып ћалады. К'п 'тпей-аћ олардыѓ тџрмысы тљзелiп, отбасыныѓ жаѕдайы жаћсара бастады. Ќйелi, бала-шаѕасы љлде мен бљлдеге оранып кетпесе де, бџрынѕыдан ќлдећайда тќуiр киiнетiн болды. Келер жылы екi ћызын ћаладаѕы еѓ жаћсы, аћылы, жекеменшiк мектепке ауыстырды. К'ршi љйдiѓ љшiншi ћабатынан џлымыздыѓ болашаћ шаѓыраѕы деп, екi б'лмелi пќтер алып ћойды. Оныѓ iшiн жарћыраѕан шет елдiк жиhаздарѕа толтыра бастады. Бiр кљнi шетелдiк машинаѕа да ћолдары жеттi... Мiне, с'йтiп, айналдырѕан екi-љш жылдыѓ iшiнде олар кљтпеген жерден байып шыѕа келдi. Бiраћ ерте ме, кеш пе ќйтеуiр, кез келген ћџпияныѓ сыры ашылатын кез болады ѕой. Одан ќуелi ќйелi сезiктене бастаѕан к'рiнедi. Аѓдып жљрiп ћайда баратынын, не iстейтiнiн бiледi... V Келiншек љнсiз ћалды. Кенет басын к'терiп, оныѓ бетiне љѓiлiп ћарады да: – Ол сонда не iстеп жљрген деп ойлайсыз? – дедi. Бџл ќѓгiменiѓ ћалай аяћталарын ол iштей сезiп жатћан-ды.

– Ћайыр тiлеп жљрген болар, – дедi самарћау ѕана. – Иќ, – келiншек жеѓiл ѕана кљрсiндi. – Ћайыршы боп жљрiптi... Оныѓ ойына соѓѕы жылдары кљрт 'згерiске џшыраѕан таѕдырлардыѓ тым к'бейiп кеткендiгi оралды. Осыдан он жыл бџрын суретi ћаланыѓ орталыћ скверiндегi Ћџрмет таћтасынан тљспейтiн шахтер аѕайыныѓ бљгiнде базарда тележка сљйретiп, алыпсатарлардыѓ затын тасып жљргенiн есiне алды. – Олар аћыры ажырасып кеттi, – дедi келiншек оныѓ ойын б'лiп. –... – Сол екi-љш жылда оныѓ жаны мен тќнi тљгел ћайыршыланып кеткен екен. К'зћарасы... ќсiресе, к'зћарасы тым аянышты едi. Љлкен-кiшi, бала-шаѕа, кемпiр-шал демей, ол айналадаѕы адамдардыѓ бќрiнен ћайыр-садаћа дќметкендей жаутаѓдап ћарайтын-ды. Онымен ќѓгiмелесуге, к'ѓiл к'теруге, ћонаћћа баруѕа, жќй ќшейiн бiрге отыруѕа мљмкiн болмай ћалѕан-ды. – Ќлгi... кавказдыћ кiсiлер ше? – Олар – пахандар. Былайша айтћанда, ћайыршылардыѓ ћаладаѕы иесi. Солар кiмнiѓ ћайда отыратынын белгiлейдi, табысы мол орындарды аныћтайды ќрi ћорѕап жљредi. Сол љшiн «процент» алады... – Бџл дљниеде бќрi бiр-бiрiмен сабаћтасып жатыр, – дедi ол мырс етiп кљлiп. – Ћайыршылардан бастап ћањарлы ќмiршiлерге дейiн, ћара баћырдан бастап мемлекеттiѓ алтын ћорына дейiн, базардаѕы жанжалдан бастап континентаралыћ ћаћтыѕыстарѕа дейiн... Кенет мынау жалаѓаш кеудесiне басын ћойып, жабысып жатћан ќйелдiѓ тќнiнен тќнi тiтiркенiп, оныѓ бџрын да басћа бiр еркекпен дќл осылайша айћасып жатћанын ойлап, ћайыршыныѓ кiрћожалаћ к'йлегiн байћамай киiп алѕандай 'з-'зiнен жиiркенiп кеттi. – Не болды? – дедi келiншек оныѓ т'сiнен басын жџлып алып. Ќйелдердiѓ мџндайда аса сезiмтал келетiн ќдетi. Бџл сiрќ, олардыѓ бойындаѕы табиѕи инстинкт болар. – Ћайыршыныѓ оћиѕасы... – дедi ол кљмiлжiп. Келiншек љндемедi. Оныѓ да бџѕан деген сезiмi аяћ астынан суып сала бергендей к'рiндi. Сќлден соѓ келiншек орнынан тџрып, халатын ћайта кидi. Душћа тљсiп келдi де, шашын тарап, љстi-басын ретке келтiрiп болѕан соѓ: – Кеттiм, – дедi ћысћа ѕана ћайырып. Ол орнынан ћозѕалмаѕан кљйi басын изедi. Келiншек есiктiѓ кiлтiн керi бџрап жатћанда:

– Айтпаћшы, – дедi ойына ќлдене тљсiп. – Оныѓ жџлдызы ћандай едi? – Кiмнiѓ?.. – Ћайыршыныѓ да... – Ол да Бикеш болатын! – келiншек есiктi сарт еткiзiп жауып, шыѕып кеттi. Оныѓ жљрегi су ете тљстi. Жаѓа шыѕармасыныѓ таѕы да жазылмай ћалатынын ойлады... АЯЋТАЛМАЅАН ЕРТЕГI Kмiр – ертегi емес, Ертегi – 'мiр емес... С'йте тџра, жер бетiндегi миллиардтаѕан адамдар мына 'мiрдiѓ ертегiге айналѕанын ћалайды. Бар 'кiнiштiѓ басы да мiне, осыдан басталады. Kйткенi олар 'здерiнiѓ адасћанын тљсiнгенге дейiн ертегiге айналѕысы келмей ћасарысћан ћайырымсыз тiршiлiктен тљѓiлумен болады. Ал тљсiнген кезде... бќрi кеш... Елес ћуып, ертегi ќлемдi аѓсап жљрiп 'мiрден 'ткен ќрбiр адамныѓ кеудесiнде аяћталмаѕан бiр-бiр ертегi ћалады. Ол 'здерiмен бiрге ћабiрге тљседi... Аћылды адамдардыѓ артыћшылыѕы да сол; ертегi – аѓыздаѕы болмыстан наћты – тiршiлiктегi болмысћа тез к'шу керек екендiгiн ерте џѕынатындыѕында болса керек. Бџл оныѓ жасы ћырыћћа толѕанда 'згелер љшiн емес, 'зi љшiн ашћан жалѕыз жаѓалыѕы едi. Ол кейде оѓаша ћалѕанда: «Ойпырай, осы бiр ћарапайым аћићаттыѓ 'зiне жету љшiн ћаншама жыл 'мiр сљруiм ћажет болѕан!..» деп таѓ ћалатын. Ендi мiне, адырдаѕы алдамшы саѕымдай ћџр елеске џмтылып алданбайтын, ћытымыр ћожайындай ћысыр ћиялѕа ћызметшi боп жалданбайтын 'мiр белесiне шыѕып алып, екi ћолын артына ћайыра џстап, арлы-берлi асыћпай аяѓдап, жайбараћат ћыдырыстап жљргендей сезiнедi 'зiн. Ћысћасы, тљс ауа ћызметiнен ћайтып келгеннен кейiн ол ћолындаѕы ћоѓыр тљстi портфелiн кiреберiстегi оѓ жаћ бџрышћа ћойып, жаѕасы мен жеѓi ћырћыла бастаѕан сџр плащы мен кепкасын шешетiн де, к'шеде келе жатћанда кездейсоћ ойына орала кеткен асћаћ арман, биiк маћсаттар жайлы ойлары болса, бќтiѓкесiмен бiрге босаѕада ћалдырып, шќй ћайнатып iшу љшiн ас б'лмеге кiретiн немесе 'зiнен сќл кештеу оралатын ќйелiн кљтiп, балалармен бiрге теледидар к'рiп отыратын.

жљрдi. Љлгерiмi «ортадан» сќл-аћ жоѕары, мiнезi џяѓ, тќртiптi ћызды елеѓдеп iздеген ешкiм болѕан жоћ. Оныѓ мектепте баржоѕы да бiлiнбедi. Оншаћты кљннен кейiн сабаћћа келгенде Раушанныѓ 'ѓi бозарып, жљдеу тартып, мойылдай ћара к'здерi тџнжырап, бiр тљрлi есейiп кеткендей к'рiндi. Сол кљннен бастап Саѕындыћ оѕан ѕашыћ болды. Жазда олар мектеппен ћоштасу кешiн 'ткiздi. Ол кезде мектеп он жылдыћ болатын. Саѕындыћ сол кљнi алѕаш рет шампан iштi. Шараптыѓ ћызуы болар, бџрын байћамаѕан бiр батылдыћ пайда болды оѕан. Жайшылыћта ћой аузынан ш'п алмайтын момын-тџѕын. Ал мынау сићырлы шарап оныѓ сол ауыр мiнезiн ќп-сќтте жеѓiлдетiп жiбергендей. Раћат... – Бљгiн мен сенi шыѕарып саламын, – дедi ол Раушанмен билеп жљрiп. – Раћмет... бiздiѓ жаћћа ћайтатын ћыздар-балдар бар ѕой. – Жо-оћ, екеумiз оѓаша кетемiз. – Џят емес пе... – дедi Раушан басћалар естiп ћоймасын дегендей сыбырлап. Оныѓ бџл ћылыѕы Саѕындыћты одан сайын батылдандырып жiбердi. – Џят емес, – дедi масаѓ кљйде басын шайћап. – Не iстесек те, ћалай жљрiп-тџрамыз десек те 'з еркiмiзде. Ендi солай... Раушан оныѓ с'зiне аћырын ѕана езу тартып, жымиып ћойды. Екеуi iште у-ду боп жатћан ћыздар-балдардыѓ арасынан сытылып шыѕып, сыртћа беттегенде тљннiѓ бiр бейуаћ мезгiлi болып ћалѕан-ды . Ќдетте адамдар осындай той-томалаћтан ћайтћанда, не бiр тљн ћатып суыт жљргенде болмаса, ћараѓѕылыћ жамылѕан ќлемнiѓ кейпiне назар сала бермейдi ѕой. Ќйтпесе оныѓ да жалѕыздыѕын тљсiнер едi... Мына тљн ћиял-ѕажайыпћа толы сићырлы ќлем сияћты болып к'рiндi. Иќ, бџл олардыѓ кљнде к'рiп жљрген ќлемiнен мљлде б'лек. Kйткенi бџл – Кљн патшалыѕы емес, Ай патшалыѕы. Ал анау жџлдыздар болса, осы ѕажайып патшалыћтыѓ сићыршылары. Олар тљн ћатып сапарѕа шыћћан жолаушылардыѓ, тљн жамылып ћол џстаса ћыдырѕан ѕашыћтардыѓ, бейуаћта џйћысы ћашып сыртћа шыћћан ћарттардыѓ жљрегiн сићырлайды!.. Олар темiржолдыѓ арѕы бетiне 'тiп, тљнi бойы шамдары самаладай жарћырап жанып тџратын станцияныѓ арт жаѕындаѕы бiр топ ћара аѕаштардыѓ тасасына келдi. – Бџдан былай мќѓгiлiкке бiрге болайыћшы, – дедi ол љнсiз к'нiп тџрѕан ћызды ћџшаѕына ћысып. Раушан оныѓ ћџшаѕына тыѕыла тљсiп, аћырын ѕана басын

– Ќлеу! – Трубкадан ќйел даусы естiлдi. – Сќламатсыз ба! – Сќлеметсiз... – I-i, кешiрiѓiз, Рау... Раушанды шаћыруѕа бола ма екен? – Ќ-ќ, иќ... – Ќлгi ќйелдiѓ даусынан «сiздi бiлемiн ѕой» дегендей ыѓѕай танылды. – Болады. Кќзiр шаћырам... Сќлден соѓ: – Ќл', – деген Раушанныѓ даусы жеттi ћџлаѕына. – Бџ кiм екен? «Тљу, ћандай таныс говор!» Жљрегi бiр тљрлi 'рекпiп кеттi. «Шiркiн-ай, бiздiѓ ауылдыѓ с'йлеу мќнерi бiр-аћ ауыз с'зден аѓѕарылады ѕой». – Бџ – бiз екенбiз! – дедi сосын бџл ћуланып. – Саѕындыћсыѓ ба... Kлќ, бџлай тез звондай ћоятын шыѕарсыѓ деп ойламап ем. Ћалай, тиыштыћ па? – Тиыштыћ. – Е-е, бопты онда... Айтћандай, кеше ќйелiѓ џрысћан жоћ па? – Не деп? – Љйге звондап, сенi iздеп жљрген ћай келiншек деп... «Ойпыр-ай, сол баяѕы 'зiмiздiѓ ауылдыѓ психологиясы. Бiр мысћал 'згерсейшi...» – Ойба-а-ай, – дедi бџл ендi ћалжыѓѕа айналдырып, – одан кейiн не болѕанын мен айтпай-аћ ћояйын, сен естiмей-аћ ћой! – I-i?.. Не боп ћалды? – дедi Раушан шынымен-аћ шошып. – Сол... – деп кљмiлжiдi бџл жљнi жыѕылып, пџшайман жеп отырѕан адамѕа џћсап. – Сенiмен с'йлесiп боп, трубканы ћоя бергенiм сол едi: «Менен жасырынып кiммен сырласып жљрсiѓ?! Ћџдай аћы, басћа бiреудi тауып алѕансыѓ ѕой ќ?!» деп бас салды. Содан љйдiѓ iшiн астан-кестеѓ ѕып, тљнделетiп т'ркiнiне кетiп ћалды. – Kлќ-ќ, – дедi Раушан сенерiн де, сенбесiн де бiлмей. – Рас па?! Бџл одан ќрi ћарай телефонмен ћылжаћтай берудiѓ ретсiз боларын бiлiп, жадырап кљлдi де: – Ќй, Раушан-ай!.. – дедi. – Даусыѓды естiп ћуанып ћалдым ѕой. – Ойпыр-ай, мен шынымен-аћ шошып кеткенiм-шi. Сендерге кесiрiм тиiп жљрмесе бопты да ќйтеуiр. – Раушан. – Ќу. – Мен сенi меймандыћћа шаћырайын деп ем. Ертеѓ... кафеге... – Ћайда-а? Кќфеге дейсiѓ бе?

– Байћа-а, – дедi ќйелi љнiн наздана созып. – Арћар болмаѕанымен, кейiн «атуѕа» шамаларыѓ келмей ћалып жљрмесiн! Жќрайт, мен кеттiм... «Бџныѓ говоры басћа-а, – деп ойлады ол ћарап отырмай. – Раушан болса оѓтљстiкшелеп «маћџл» дер едi. «Маћџл, мен кеттiм...» Ол мынау жарда ойнаћтаѕан лаћтай «жќрай атћа» ћараѕанда ћоѓыр ћойдыѓ ћозысындай момаћан ѕой. Иќ, ќр с'здiѓ 'зiне тќн «мiнезi» болады». – Аћ жейдеѓдi де 'тектеп ћойдым, – дедi бiраздан соѓ ќйелi бџл отырѕан б'лменiѓ есiгiнен басын сџѕып. – Жасыл тљстi галстугыѓды таѕарсыѓ, жќрай ма. – Маћџл. – Сосын, – дедi ќйелi оныѓ жанына бататын бiр ауыр с'з айтћысы келгендей кiрпiк ћаћпай тесiле ћарап тџрып, – анау жџлым-жџлымы шыћћан ескi плащты кигенiѓдi ћойшы ћџдай љшiн! – Ќ-ќ, – дедi ол мљлќйiмсiп. – Ћџдай љшiн болса, онда ћойдыћ. – Былтырѕы алѕан былѕары куртканы киерсiѓ. – Оу, ендi... жастар ћџсап шiли сылаѓдап кетпеймiз бе? – Е-е, кќртейiп отырсаѓ, онда шапан ки, аяѕыѓа мќсi-кебiс ки! Ќйелi кенет кљйеуiнiѓ дќл с'йтiп киiнiп алып, к'шеде сљйретiлiп кетiп бара жатћанын к'з алдына елестеткендей сылћылдап кљлiп жiбердi. – Ћойдым, ћойдым, – дедi бџл екi ћолын жоѕары к'терiп. Екi езуi екi ћџлаѕына ћарай жайылып, к'здерi сыѕырая кљлiмсiреп келiп ќйелiн белiнен ћџшаћтай алып едi, ол: «Кетшiей! – деп ћолын ћаѕып, шоршып тљстi. – Балалардан џялмайсыѓ ба...» – Аћыры бiр бастап ћалѕан екенбiз, – дедi ол ендi кiре берiсте тiзiлiп тџрѕан аяћ киiмдерге ћарап алаћанын ысћылап, – бќрiн аяѕына шейiн жеткiзiп тастайыћ. С'йтiп, аяћ киiм тазалайтын ш'ткеге ћарай еѓкейiп ћолын соза бергенi сол едi, ќкесiнiѓ ќлгi ћылыѕына мќз боп кљлiп тџрѕан ортаншы џлы: – Ќкелiѓiз, мен тазалап келейiн, – деп iлiп ќкеттi. – Е-е, с'йте ћойшы... Содан соѓ љй iшiндегiлердiѓ 'зiне деген ала б'тен ыћыласына к'ѓiлi елжiреп, дќлiзде бiраз состиып тџрып ћалѕан ол: «Апыр-ай, мыналар менi Аћ Жайыћћа аттанатын Т'легендейаћ баптады-ау, ќ!» дедi iштей аѓ-таѓ болып.

систке ћатты ренжiп едi. Бiрте-бiрте 'зi де кљдерiн љзiп, кљз бен ћыстыѓ аралыѕындаѕы мынау ызѕарлы кешпен бiрге к'ѓiлi суи бастады... Кљн ћызара балћып, маяѕа тиген 'рттей алаулап батты. Ћала сыртынан батыс к'кжиек аныћ к'рiнедi екен. К'пте-ен берi таѓныѓ ћалай атып, кљннiѓ ћалай батып жататынымен iсi де болмай, 'зiмен-'зi жљрген ол мынау к'рiнiстi ћызыћтап, алыстаѕы ћырлардыѓ љстiнде ћалћып ћалѕан алћызыл шџѕылаѕа ынтыѕа ћарады. Батћан кљнмен бiрге к'ѓiлiндегi шуаћ та с'ндi. Сќлден соѓ аяѕын сылбыр басып, жiѓiшке тротуардыѓ бойымен ћаланыѓ орталыћ жаѕын бетке ала асыћпай аяѓдап кетiп бара жатты... Бџл кезде «Ћазбаспас'з» дљѓгiршегiнiѓ бергi бџрышында кiшкентай ћапшыѕыныѓ аузын тљрiп ћойып, пiсте сатып отырѕан шљйкедей ћара кемпiрдiѓ ћасында манадан берi ћыбыр етпей тџрѕан сџр плащты жуан ќйел орнынан ћозѕалып, к'зiне тљсiре тартћан ћалыѓ б'кебай орамалын сќл к'терiп, оныѓ соѓынан телмiре ћарап ћалѕан болатын. Мџнда Раушан одан бџрын келiп едi. Таксидiѓ ћай тџстан тоћтаѕанын, оныѓ iшiнен маѓдайы жарћырап, аяѕын баппен басып, маѓдайы кере ћарыс жiгiт аѕасы тљскенiн, ине-жiптен жаѓа шыћћандай пиджагыныѓ бiр тљймесiн аѕытып, галстугын тљзегенiн – бќрiн-бќрiн к'рiп тџрды. Жљрегi лљпiлдеп, алдынан жљгiре шыћпаћ болып џмсына бергенi сол едi, ол мџны к'зiне де iлместен дљѓгiршектiѓ жанындаѕы гљл сатып отырѕан ћызкелiншектерге ћарай бџрылды. Тќѓiрiм-ау, не љшiн?! Кiм љшiн?.. Ол кенет артћа ћарай шегiншектеп, дљѓгiршектiѓ тасасына тыѕылды. Гљл сатушы ћыздыѓ: «Раушан гљл... Раћмет, аѕай! Сљйiктi адамыѓызѕа сыйлаѓыз!» деген с'здерiн дќл жанында тџрып ап-аныћ естiдi. Содан соѓ ауыр тџрмыс пен ћара жџмыс ћажытып, торсиып iсiнiп кеткен ћолдарын ћайда сиѕызарын бiлмей, онсыз да тырсылдап ќреѓ сиып тџрѕан сџр плащыныѓ жеѓiн тартћылай бердi. Ол берi ћарай бџрылѕанда тiптi сасып, ћалыѓ б'кебай орамалын к'зiне тљсiрiп, ќлдекiмдi... ќлдененi аза тџтћандай т'мен ћарап ћыбыр етпей тџра ћалды. Ќне, ол ендi асыћпай аяѓдап џзап бара жатыр. Раушанныѓ к'зiне ып-ыстыћ жас iркiлдi. Артынан айћайлап тоћтатуѕа шамасы жетпейтiнiн бiлдi. Аузын ашса болды, кеудесiне толѕан шер-шемен аћтарылып, 'зiн-'зi тежей алмай аѓырап жылап жiберетiндей... Оныѓ есiне баяѕыда Ќкбарѕа тџрмысћа шыѕып бара жатћан кезде: «Саѕындыћ жљдќ момын ѕой, 'мiрге икемсiз...» деп ойлаѕаны тљстi. Ћџдайым-ау, ќркiмнiѓ пешенесiне жазылѕан 'з таѕдыры болады екен де. Шiркiн, 'ткен жылдардан

дер мен жыл он екi ай немен айналысып жататындары белгiсiз жџмбаћ мекемелер ѕана болушы едi. Ал мыналар – џзаћ жылѕа созылѕан шайћастан кейiн жеѓiлiске џшырап, жантќсiлiм еткен социалистiк жљйенiѓ љйлерiне баса к'ктеп кiрiп алѕан жеѓiмпаз капитализмнiѓ сарбаздары сияћты. Ќйткенмен осы жеѓiске де, жеѓiлiске де жазушы Мџхит Мџћановтыѓ зќредей де ћатысы жоћ. Ол кешегi болып 'ткен, бќлкiм, бљгiн де болып жатћан шайћасты таѓѕажайып бiр сићырлы экраннан ѕана к'рiп жљргендей. Kйткенi 'зiнiѓ к'з алдында жаѓбырдан кейiнгi саѓыраућџлаћтай ћаптап 'сiп шыѕып жатћан жекеменшiк фирма, дљкен, мейрамхана, дљѓгершiктердiѓ iшiнде оныѓ мынау менiкi едi дейтiндей иемденетiндей итарћасы да жоћ. Бiр ћызыѕы, ћазаћ жерiне «Мерседеспен» шiренiп келе ћалѕан тќкќппар капитализмге бџл 'зi барып ћол џсынып, сќлем бермедi, ал ол да мџны адам екенсiѓ-ау деп к'зiне де iлмедi. С'йтiп, олардыѓ арасына тiршiлiк соты 'з љкiмiн шыѕарды: саѕан кiм керек болмаса, сен де оѕан керек емессiѓ!.. Оныѓ есiне сонау артта ћалѕан бозбала шаћтаѕы арманшыл кљндердiѓ бiрiнде алѕашћы жазѕан ќѓгiмесiн ћолтыѕына ћысып, ћасиеттi Меккедей к'рiнген Жазушылар одаѕыныѓ табалдырыѕын имене аттаѕаны тљстi едi. Сонда оны к'п кљттiрмей оћып шыћћан тарпаѓ мiнездi, тќкќппар сыншы ќлденеге таѓ ћалѕандай ћасын керiп, 'зiмен-'зi сырласћандай болып отырып: «Ћараѕым, сенiѓ атыѓ Мџхит болѕанымен, жазѕан дљниеѓ тау б'ктерiнен бљлк-бљлк ћайнап шыѕып жататын м'лдiр бџлаћћа џћсайды екен, – деген-дi жылы шырай бiлдiрiп, – ћандай таза ќуен... таза стиль!..» Содан кейiн-аћ, оныѓ к'з алдына алыстаѕы асћар биiк таудыѓ етегiнен бљлкiлдеп шыѕып жататын кќусар бџлаћ жиi елестейтiн болѕан? Kзiн сол таза бџлаћ секiлдi сезiнетiн. Kйткенi стиль дегенiмiз – адам, расында да, адам... Ендi мiне, арада к'п жыл 'тiп, ћасиеттi ћара шаѓыраћтаѕы ћањарлы сыншыныѓ орны босап, оѕан 'зi ќдеби кеѓесшi болып келгенде уаћыт та, заман да 'згерiп кеттi. Бљгiнде сол тау б'ктерiндегi кќусар бџлаћтыѓ ешкiмге керегi болмай ћалды. Бќлкiм, мына ћоѕамныѓ тазалыћ туралы џѕымы 'згерген болар... Мiне, осындай к'ѓiлсiз ойлардыѓ жетегiнде келе жатып «Баћыт ћџсы» мейрамханасына да жетiптi. Ќне, анау саябаћтыѓ iшiндегi ћызыл-сары кiрпiштен 'рiлген тiк шатырлы ќсем ѕимарат – сол. Мейрамхана. Ћолындаѕы саѕатына ћарап едi, жетiге ќлi он минуттай уаћыт бар екен. Ол саябаћтыѓ алдындаѕы аћ сџр тастардан ћаланѕан д'ѓгелек шеѓбердiѓ iшiнде 'скен алћызыл гљлдерге ћарай, осы маѓда бiраз ћыдырыстап жљре тџрѕанды ж'н к'рдi.

«Ћандай жан болды екен? – деп ойлады саябаћтыѓ ћаћпасына ћайта-ћайта жалтаћтап ћарап. – «Баћыт ћџсы» мейрамханасына ќдетте ћонаћћа шаћыратындар – аућатты кiсiлер. Оларда бќрi есептеулi; достыћ та, тамыр-таныстыћ та, к'ѓiл к'терiп демалу да, тiптi махаббат та. Kйткенi аћша ћашан да бiрiншi орында. Бќрiн шешетiн сол. Аћша есептi сљйедi. Есепсiз шашатын кiсiнi ерте ме, кеш пе, бќрiбiр тастап кетедi...» Ћаћпа алдындаѕы машина тоћтайтын алаѓћайѕа шие тљстi шетелдiк бiр ќдемi машина келiп тоћтады. Бала кезiнен техникаѕа икемi де, ќуестiгi де жоћ ол кейiнгi жылдары ћалада тым к'бейiп кеткен ќртљрлi к'лiктердiѓ бiр-екеуiнiѓ ѕана болмаса, к'бiсiнiѓ маркасын ажырата алмайтын-ды. Ћызыћ. Мына машина оныѓ к'зiне бiр тљрлi жылыџшырап к'рiндi. Одан тљскен алћызыл жiбек к'йлектi, сџѓѕаћ бойлы сџлу бойжеткен бџѕан ћарап ћолын бџлѕап, ескi танысын кезiктiргендей жымиып кљлдi. Содан соѓ к'зiндегi ћара к'зiлдiрiгiн алып: – Кешiгiп ћала жаздадым-ау, – дедi басын оѓ жаћ иыѕына сќл ћисайта еркелей љн ћатып. Иќ, бџл сол – кљмiс ћоѓыраудай сыѓѕырлаѕан таныс дауыс. – Жо-жоћ, – дедi ол бейтаныс бойжеткендi тљсiнде емес, 'ѓiнде к'рiп тџрѕанына таѓ ћалып. – Сiз... Сiзсiз ѕой? – Иќ, мен – Менмiн, – деп кљлдi ћыз iзетпен басын сќл т'мен иiп. – Тљу, кешiгiп ћаламын ба деп ћатты асыћтым. Сiз менi кљтпей кетiп ћалатындай к'рiндiѓiз. – О-о, – дедi ендi Мџхит та жымиып. – Сiздей сџлу бойжеткендi кљтпеу кљнќ ѕой! – Сiз... – дедi ћыз оѕан к'зiнiѓ ћиыѕымен сынай ћарап, – менiѓ сџлу екенiмдi ћайдан бiлдiѓiз? – Сездiм. Ћыз таѓданып ћалѕандай болды. Олар саябаћтыѓ iшiндегi аллеямен иыћ тљйiстiре ћатар аяѓдап келiп, мейрамхананыѓ жазѕы залына кiрдi. Мџхит дастарћан мќзiрiн ћолына алѕан жоћ. – Бљгiн мен сiздiѓ ћџзырыѓыздамын, – дедi мейрамханаѕа шаћырѕан 'зi емес екенiн сыпайылап ћана аѓѕартып 'тiп. Ћыз езу тартып, дастарћан мќзiрiне к'з жљгiрттi де, тамаћтыѓ ќр тљрiнен тездетiп заказ берiп, iшiмдiк жаѕына келгенде: – Не iшемiз? – деп сџраулы жљзбен Мџхитћа ћарады. – Сiзбен бiрге у iшуге де дайынмын. – О-о, ол сiздерде бар ма едi? – деп ћыз садаћша иiлiп тџрѕан жап-жас даяшы жiгiтке ћарады. Ол жымыѓдап кљлiп басын шайћады. – Онда виски iшейiк! – Сiз менi жаман љйрететiн болдыѓыз, – дедi Мџхит.

Даяшы кеткен соѓ: – Ћойтастаѕы мектепте оћып па едiѓiз? – деп сџрады ћыздан. – Иќ. – Содан соѓ?.. – Мќскеуде. – Мамандыѕыѓыз? – Ой, мамандыћты џмыттыћ ћой! Ауыл шаруашылыѕы академиясын бiтiргенмiн. Агрономмын... – Ћызыћ екен. Мен сiздiѓ егiстiк алћапты аралап жљрген сќтiѓiздi ешћашан да к'з алдыма елестете алмас едiм. – Мен де, – деп кљлiп жiбердi ћыз. Даяшы љстелге шќрбаттай м'лдiреген ћызыл виски мен к'к'нiс салатын ќкелдi де, 'зен жиегiне ћатћан мџздай жылтыраѕан хрусталь рюмкаларѕа аздап шарап ћџйып ћойды. – Алѕашћы тосты не љшiн аламыз, аѕа? – Бiлмеймiн. Жаѓа айттым ѕой, бљгiн мен сiздiѓ ћџзырыѓыздамын. – Ендi осы принципiѓiзден айнымайсыз ба? – Иќ. – Бљгiн мен не айтсам да орындайсыз ба? Мџхит к'зiн жџмып, басын изедi. – Онда алѕашћы тост сiзге берiледi. – Бiр ћызыћ айтайын ба? – Айтыѓыз. – Мен сiздiѓ есiмiѓiздi осы кљнге дейiн бiлмейдi екенмiн. Ћыз басын орындыћтыѓ арћалыѕына шалћайтып, кљмiс ћоѓыраудай сыѓѕырлап таѕы да кљлдi. – Осы кљнге дейiн деѓiзшi! – Иќ... мен сiздi осы кљнге дейiн танымай келгенiме 'кiнiп отырмын. – Айта берiѓiз. Есiмiм – Айгљл, – дедi ћыз кљлкiсiн ќлi де баса алмай. – Айгљл, – деп ћайталады Мџхит, – танысћанымыз љшiн алайыћшы. – Тамаша тост! Ћыз 'зiнiѓ машина жљргiзiп келгенiн џмытћандай ћолындаѕы шарапты ойланбай-аћ iшiп ћойды. – Сiз... сiз ештеѓе џмытћан жоћсыз ба? – дедi Мџхит оѕан к'зiнiѓ астымен сынай ћарап. – Менiѓ бiр режиссер досым ќуелгi тостан кейiн ылѕи да: «ойбуй, мен машина айдап келген екенмiн ѕой, ендi ћайттiм?!» деп 'кiнiп отырушы едi. Айгљл басын шайћады. – Ал мен џмытћаным жоћ.

– ... – Ендiгi тосты мен айтайыншы, аѕа? – О не дегенiѓiз!.. – Мен бџл тосты, – дедi Айгљл 'те маѓызды нќрсе айтпаћ болѕандай ойланып ћалып. – Бiздiѓ сонау алыста жатћан Ћойтас деген кiшкентай ауылымыздан шыћћан љлкен жазушы љшiн алайыћ дегiм келедi! Маћтау с'зге демде семiре ћоймайтын Мџхит Мџћанов ћолындаѕы рюмкасы сынып ћалардай тартына соѕыстырды. Ќйтсе де «кiшкентай ауылдыѓ љлкен жазушысы» деген жыпжылы теѓеудi iштей џнатып ћалды. – Барлыћ... кiшкентай ауылдыѓ аты – кiшкентай ауыл, – деп ойлады ол. Оны љлкен ауылдар љнемi менсiнбеумен келедi. Айталыћ, Ќуезов «Ћаралы сџлуды» аѕылшынша жазсыншы!... О-о, онда Еуропаныѓ есi бар бiраз жазушысы 'з шыѕармаларына ћайта љѓiлген болар едi. Айтматов исключение... Ол – љлкен ауылдыѓ тiлiн ерте љйренген кiшкентай ауылдыѓ дарынды баласы. Бiраћ кейде љлкен ауылѕа тым бауыр басып кеткендей к'рiнедi. Бiз осы... ћайтсек љлкен ауыл бола аламыз?..» – Ойѕа шомып кеттiѓiз ѕой?.. – Жай... – Аѕа, сiз бљгiнгi ћазаћ ќдебиетi мен 'нерi туралы айтыѓызшы, – дедi Айгљл иегiн аппаћ алаћанына артып, 'сиетшiл џстаздыѓ алдына келiп жљгiнген шќкiрт баладай бар зейiнiн сала ћарап. Жазушы ќлдебiр жайсыздау нќрсе есiне тљсiп ћысылѕандай одан жанарын алып ћашып, терезенiѓ ар жаѕындаѕы жасыл газонѕа тызылдап су бљркiп тџрѕан жiѓiшке ћџбырларѕа жанарын ћадады. К'з алдына Жазушылар љйiнiѓ бљгiнгi жым-жырт ћарак'леѓке фойесi елестедi. Ћандай ћорћынышты... Алак'- леѓке џйып ћалѕан 'лi тыныштыћ... – Ћазiр ћазаћ ќдебиетiнiѓ 'лiара шаѕы ѕой, – дедi ол 'зiмен- 'зi с'йлескендей кљбiрлеп. – Сiрќ, онда к'п џзамай жаѓа ай туатын шыѕар. – Сонда... сiз ештеѓе жазып жљрген жоћсыз ба? – Ћалай десем екен, ептеп-септеп бiр нќрсе тљрткен боламын. Бiраћ 'лiараныѓ тљнiнде жолѕа шыћћан жолаушыдай тљртiнектеп, жљрiсiм тiптi 'нбейдi. Басћа бiр ћызыћты ќѓгiме айтайыћшы, Айгљл... Мџхитћа ескi досындай мейiрленiп ћараѕан Айгљл ћазiргi ќдебиетiмiздiѓ ахуалы туралы ќѓгiме созыла тљссе, оныѓ жљрегiндегi жараныѓ аузын ашып алуы мљмкiн екенiн сезiп, 'зi де басћа арнаѕа ћарай бџруѕа асыћћан секiлдi. Ол баяѕы бала-

лыћ шаѕын есiне алып, сонау бiр жылы ерте к'ктемде ћџрбы ћыздарымен бiрге ауыл сыртындаѕы жарћабаћћа бќйшешек теруге барѕандарын, сонда Шеѓгелдi жаћтан мотоциклмен шаѓдатып келе жатћан бiреудiѓ соѓдарына тљсiп, џстап алмаћ болып ћуѕанын, содан 'кпелерi 'шкенше ћашып, ауыл шетiне ќреѓ iлiккендерiн айтып кљлдi. – Еѓ ћызыѕы, сол бiр жџмбаћ адам кейде тљсiме енiп, ќлi кљнге дейiн џйћымнан шошып оянатын ќдетiм бар, – дедi. – Бала кездегi ќсерiѓ жан дљниеѓе 'шпестей iз тастап кетедi екен. Содан берi жљрегiмнiѓ тљбiнде бiр ћорћыныш џйып ћалѕан секiлдi болады да тџрады. Бейтаныс кiсiлермен танысуѕа, жаѓа достар табуѕа тќуекелiм жете бермейдi. К'з алдыма сол баяѕы жарћабаћтыѓ љстiнде кљнге ћарап алаћанын жайып, кљлiмсiреп тџрѕан сќбилер сияћты љлбiреген нќзiк бќйшешектердi елестетуге ћанша тырыссам да, кенеттен ќлгi мотоциклге мiнген жџмбаћ адам шыѕып келе жатады бiр жаћтан... Ћорыћћанымнан тiлiм байланып ћала жаздайды. Сџлулыћ пен љрей к'ѓiлiѓдi алма кезек жаулап алып, екеуi де џзаћ салтанат ћџра алмай, мќѓгiлiк арпалысћа тљсiп жатады... Мџхит оѕан ћадала ћарады: «џшы-ћиырына к'з жетпейтiн ш'лейт даланыѓ ћиян тљкпiрiндегi кiшкентай ауылда туып- 'скен ару ћыз, сен бќлкiм, мынау техника табаны таптаѕан жер бетiнде ендi бќйшешек 'спейтiн болар деп ћорћатын шыѕарсыѓ?..» – Бала кљнiмде мен сiздiѓ газет-журналдарда жарияланѕан суреттерiѓiздi ћиып алып, альбомымныѓ арасына салып саћтап жљрушi едiм, – дедi Айгљл. – Бiр кљнi оларды 'зiмнен екi жас љлкен ќпкем к'рiп ћалып: «Бџныѓ не?» деп сџрады таѓданып. Байћаусызда џрлыѕымныѓ љстiнен тљскендей ћатты ћысылдым. «Ол... ол бiздiѓ ауылда туѕан, жерлес жазушы ѕой» дедiм. Сонда ќпкем сiздiѓ бiр суретiѓiздi ћолына алып, ойлана ћарап тџрды да: «Аћын-жазушылар деген махаббатћа тџраћсыз болады екен» дедi. Оныѓ неге солай дегенiн ќлi кљнге дейiн тљсiнбеймiн. Сол... рас па, аѕа? Мџхит бiлмеймiн дегендей иыѕын ћозѕады. – Kзгелердiѓ де соншалыћты тџраћты болып жатћанын к'ргенiм жоћ, – дедi селћос ћана ћарсылыћ бiлдiрiп. – Тек аћын-жазушылардыѓ махаббаты туралы к'п жазылатыны болмаса... – Рас айтасыз, – дедi Айгљл келiсiп. Сонсоѓ тереѓ иiрiмiне ћарай тартып бара жатћан ой тџѓѕиыѕынан серпiлiп шыћћандай басын шайћап кљлiп: – Аѕа, бiр ћызыћ айтайын ба? – дедi. – Иќ. – Менiѓ шарап iшкiм келiп отыр!..

басћару оѓай емес, еркек байћџстар бљгiнде ќбден сiлесi ћатып, шаршады-ау деймiн. – О-о, сiз оѓай жеѓiлдiѓiз! – Жо-жоћ, бџл жеѓiлiс – мыѓдаѕан жылдар бойы iшiмiзден кемiрген жасырын соѕыстыѓ нќтижесi. Ћараѓѕы тљндi жап-жарыћ етiп тџрѕан ћызылды-жасылды ћала оттарын артћа тастап, тљпсiз тереѓ ћџрдым тќрiздi љѓiрейген тау шатћалын ћуалай жоѕары 'рлеген машина жљрiсiн шапшаѓдатпаса бќсеѓдеткен жоћ. Ол ћыздыѓ шеберлiгiне iштей таѓырћап келедi. Бiр жаѕынан, ћайда бара жатћандарын, ћай жерге жетiп тоћтайтындарын бiле алмай, масаѓ кљйде манаурап, бџйыѕып отыр. Тап ћазiр екеуi алћарак'к аспаннан т'не ћарап тџрѕан ару айѕа да к'рпесiн ашпай, тас бљркенiп алѕан тау б'ктерiнде емес, ћара бояуы ћатыћтай џйып ћалѕан беймќлiм бiр тылсым дљниеде џшып келе жатћандай... – Џйыћтап ћалѕан жоћсыз ба, аѕа?! – Жоћ... Таудаѕы жын-шайтандардыѓ мекенiндей ћызылды-жасылды шамдарын жыпылыћтатып бiр 'шiрiп, бiр жандырып, баћыртып-шаћыртып, ћџлаћћа жаѕымсыз даѓѕаза музыка ойнатып жатћан тљнгi кафелердiѓ алдынан 'тiп, ары ћарай бiраз жљрген соѓ, машина ћайырылатын алаѓћайѕа жетiп тоћтады. Олар сыртћа шыѕып, бiр уаћ т'ѓiрекке ћџлаћ тiгiп, тыѓ тыѓдаѕандай болып љнсiз тџрды. Сай жаћтан сарћырап аћћан 'зеннiѓ сарыны естiледi. Ћарауытћан ћџз-шатћалдардыѓ iшi ћорћынышты ќрi бой тоѓазытарлыћтай салћын едi. Демiн iшiне тартып, сiлтiдей тына ћалѕан тљнгi дљниенiѓ ћойнауында беймќлiм бiр ћџбыжыћ жасырынып жатћандай. Ал анау аспандаѕы ай соны к'рiп, тљсiн суытып, ћыбыр етпей ћадала ћарап тџрѕан секiлдi. – Аѕа, жаурадым, – дедi Айгљл жџп-жџћа к'йлекпен дiрiлдеп. Ол ћыздыѓ иыѕына пиджагiн жауып, 'зiне ћарай тарты. – Kзiѓiз тоѓатын болдыѓыз ѕой, – дедi Айгљл оныѓ кеудесiне басын сљйеп. Жљрегiнiѓ тџсынан шыћћан ып-ыстыћ леп тџла бойын ысытып жiбергендей болды. Ол иiлiп ћыздыѓ самайына бетiн басты. – Ай ћандай екен? – дедi сыбырлап. – Аянышты... – деп кљбiрледi Айгљл. – Ол – жалѕыз ѕой. Мына дљние ћорћынышты. Мен жалѕыздыћтан ћорћам. Kйткенi мен де ай сияћты жалѕызбын. – Неге? – Бiлмеймiн...

Мџхит ертегi тыѓдаѕандай ћызыѕып, жымия кљлiп отырды да: – Сонда бџл саяжайды мен уаћытша жалдап тџратын боламын ѕой. Ал сiз – менiѓ ћожайыным боласыз. Солай ма? – Сiз ћожайын болып, мен сiздiѓ ћызметшiѓiз болайын! Kйткенi сiз – 'нер иесiсiз. Ал 'нерге ћызмет еткеннен артыћ ћуаныш бар ма?! Рас айтам, аѕа! Менiѓ ћолымнан к'п нќрсе келедi... – Ћызыћ екен, – дедi ол не айтарын бiлмей абдырап. – Кенеттен, бiр-аћ кљнде базардан ћайтћан ќжем сияћты артыныптартынып келе ћалѕан бџл ћандай ћуаныш, ћандай баћыт?! – Аѕа... сонда сiз шеше алмай отырѕан жџмбаћ не? – Айталыћ, мынау саяжай деп ћана аталатын зќулiм љй. Кiлтi менiѓ ћолымда болѕанымен, iшi толѕан ћџпия. Мџнда мен 'зiмдi ћалай сезiнуiм керек? Алтын кiлт тауып алѕан аѕаш ћуыршаћ секiлдi алаћайлап ћуана берейiн бе? – Ћызыћсыз. Бџл дљниедегi жџмбаћтыѓ бќрiн шеше беру мiндет пе екен?! Адам баласыныѓ 'зiне жаћсы болса, ќйтеуiр баћытты болса, болды емес пе?.. – ... – Kзi iздеп џшып келген баћыт ћџсынан: «Сен ћайдан џшып келдiѓ, не љшiн келдiѓ?» деп сџрай ма екен адам?.. – Бiлгiсi келетiн шыѕар. Бќрi жџмбаћ болып ћала берсе, байћџс басына ћонѕан ћџстыѓ ћандай ћџс екенiн ћайдан бiлмек? Айгљл бiр сќт љнсiз отырып ћалды да: – Бiлгiѓiз келсе, айтайын, – дедi к'ѓiлi ћаламайтын бiр ќѓгiменi бастаѕысы келгендей, тќмпiш танауы ћусырылып, – бџл љй – бiздiѓ ћоѕамымыздаѕы беделдi бiр саяси тџлѕаныѓ маѕан ћалдырѕан мџрасы. Машинаны сыйлаѕан да, банктегi жалаћысы жоѕары жџмысћа орналастырѕан да сол... – Ол ћазiр ћайда? – Алыста. Ендi мџнда келмейдi. – Неге? – Оныѓ ћызметi 'згердi. Алыс шетелдегi елшiлiк ћызметке ауысты. С'йтiп, екеумiз ћоштасатын кљнi ол маѕан: «Бџдан былай бiз ендi жиi кездесе алмайтын шыѕармыз, бiр-бiрiмiздi саѕынбай-аћ ћойѕанымыз ж'н болар», дедi... – Сен оны сљйесiѓ бе? – Жоћ! – ... – Бiз онымен Мќскеуде бiрге студент болдыћ, – дедi Айгљл ћазiр шет жџртта ћызмет атћарып жљрген биiк лауазымды к'ѓiлдесiн есiне алып. – Ол халыћаралыћ ћарым-ћатынастар

институтында оћыды. Алѕаш танысћан кљннен бастап-аћ ол менiѓ ћыр соѓымнан ћалмады. Ћайда барсам да ыржиып кљлiп, ћарсы алдымнан шыѕа келетiн. Жатаћханадаѕы ћыздар оны келемеждеп «Маймаћ аю» деушi едi. Kйткенi ћамыт аяћ, рабайсыздау толыћ жiгiт болатын. Бiраћ ол намыстану дегендi бiлмейтiн. Есiктi ашсаћ, босаѕаѕа сљйенiп, терезенi ашсаћ, жаћтауѕа сљйенiп, екi езуi екi ћџлаѕына жетiп, мќз боп кљлiп тџратын. Бiрте-бiрте бiздiѓ жатаћханада Маймаћћа кљнi тљспеген ћыз ћалмады. Љлкен театрѕа билет керек пе, ћонаћ љйден туысыѓа орын керек пе, профессордан жаћсы баѕа алып, стипендияѕа iлiнгiѓ келе ме, деканныѓ рџћсатымен елге барып ћайтћыѓ келе ме – Маймаћћа бар. Оныѓ ћолынан бќрi келедi. Ол тiлiн таппайтын адам жоћ. Ќне, наѕыз дарынды дипломат сол!.. Бiрте-бiрте «ќне, сенiѓ Маймаћ аюыѓ келе жатыр!», «Маймаѕыѓа айтшы...», «Маймаћ бiледi ѕой...» дегенге де ћџлаѕым љйрене бастады. Маѕан тiптi, басћа жiгiттер с'з айтуды ћойды. С'йтiп, мен 'з еркiмнен тыс ћџдiреттi Маймаћтыѓ жекеменшiгiне айналдым. Сiз менi тыѓдап отырсыз ба? – Иќ. – Екеумiз елге ћайтатын жылы љйленетiн болдыћ. Ћаланыѓ орталыѕынан, аћсљйектер тџратын љйден пќтер жалдап алып, ерлi-зайыптылардай бiрге 'мiр сљрiп жаттыћ. Тойды осында келген соѓ, барлыћ достарымыз бен туѕан-туыстарымызды жинап, «Баћыт ћџсы» мейрамханасында дљрiлдетiп 'ткiзетiн болдыћ. Мен Мќскеуде 'зiмдi патша аѕзамныѓ ќйелiнен кем сезiнгенiм жоћ. Керек нќрсенiѓ бќрiн Маймаћ табады. Ћашан, ћалай, ћайтiп танысып љлгеретiнiн бiлмейсiѓ, ел жаћтан љлкен лауазымды бќленшекеѓ келе жатыр екен, бљгiн тљгеншекеѓдi шыѕарып салуым керек едi, ана кiсiнiѓ тапсырмасы, мына кiсiнiѓ бџйымтайы деп, ќйтеуiр, тыным таппай, зыр ћаѕып жљгiредi де жљредi. Бiраћ одан шаршаѕан Маймаћты к'рмейсiѓ, ћайта к'зi кљлiмдеп, алаћанын ысћылап, ћутыѓ ћаѕып, жаны раћатћа батады. Бiз оћуды бiтiрiп, осы ћалаѕа ћайтып оралдыћ. Ертеѓiне елге ћарай жљретiн пойызѕа шыѕарып салып тџрып, ол маѕан бiраз кљннен соѓ бќленшекеѓтљгеншекеѓдер бастаѕан бiр топ адаммен ћџда тљсуге келетiндерiн айтты. Бiраћ... бiраћ бiз ћанша кљтсек те, ол ћџдалар келмедi. Маймаћтыѓ 'зi де бiр ауыз хабар айтуѕа жарамай, сол кљйi џшты-кљйлi жоѕалды. Мен... мен осыныѓ бќрiн сiзге не љшiн айтып отырмын?.. – Бiлмеймiн. – Мен де бiлмеймiн. Ћызыћ... Сiздiѓ алдыѓызда айыбымды мойындап, аћталып тџрѕан ћылмыскер сияћтымын. Айгљл љнсiз ћалды. Сќлден соѓ 'зiмен-'зi с'йлескендей:

– Бiраћ ќйтеуiр, бiр кљнi аћталуым керек едi ѕой, солай ма? – дедi сыбырлап. – Иќ. – Бiз содан кейiн бес жыл 'ткен соѓ кездестiк. Мен оныѓ бiр љлкен лауазымды кiсiнiѓ ћызына љйленгенiн, министрлiкте ћызмет iстейтiнiн естiгенмiн. Ол да менi џмытпапты... (Ќлде оны, ќлде 'зiн мџћатћаны белгiсiз, Айгљл мырс етiп кљлдi). Тiптi тџрмысћа шыћпай отырып ћалѕанымды да бiледi екен. Содан соѓ ол менi осы саяжайѕа ћонаћћа шаћырды. Екеумiз оѓаша отырѕанда аяѕымды ћџшып кешiрiм сџрап, ендiгi ћалѕан 'мiрiнде ћолынан келген бар жаћсылыѕын жасап 'тетiнiн айтты. С'йтiп, мен таѕы да оныѓ жекеменшiгiне айналдым. Мiне, солай... Мџхит к'зiне џйћы тыѕылып, шаршап отырѕан жандай маѓдайын ућалап, аз-кем ойланып отырды да: – Менi неге iздедiѓ, Айгљл? – дедi. Кљтпеген сауалдан шошыѕандай Айгљл селк ете ћалды. Сiз соны ќлi тљсiнбегенсiз бе дегендей, Мџхитћа таѓдана ћарады. – Неге дейсiз бе?.. Сiздi к'ргiм келдi. Сiзбен танысып, оѓаша отырып сырласћым келдi. Бала кљнгi тќттi ћиялым ћайта оянып, маза бермедi, аѕа... Мљмкiн, сiз айтћандай, менiѓ де мынау алтын сарайдыѓ кiлтiн ћолына џстаѕан аѕаш ћуыршаћ болып ћалѕым келмеген шыѕар. Айгљл орнынан тџрып, Мџхит отырѕан креслоныѓ жаћтауына келiп отырды да, оныѓ мойнынан ћџшаћтап: – Аѕа, сiз менiѓ бала кљнгi арманымсыз ѕой, – дедi ћџлаѕына сыбырлап. Мџхит оны 'зiне ћарай тартып, ернiнен ћадала џзаћ сљйдi. – Аѕа, аѕатай... – деп ентiге сыбырлады ћыз. – Мен сiздi сљйемiн... Айгљл 'зiн-'зi џмытћандай оныѓ к'йлегiнiѓ тљймелерiн аѕытып, т'сiнен иiскеп, ернiнiѓ џшымен жыбырлатып сљйе бастады. – Ќдепсiз болма... – Мџхиттыѓ ћытыѕы келдi. – Ой, аѕа, мен бљгiн мас болдым, – дедi Айгљл басын к'терiп. Содан соѓ шынымен-аћ аяѕын теѓселе басып, бiр-екi аттап барды да диванѕа отыра кеттi. – Шаршадыѓ ба? – дедi Мџхит оныѓ ћасына келiп. – Иќ, к'птен берi бљгiн ћатты шаршадым. – Жата ѕой... Айгљл диванныѓ жаћтауына басын ћойып, аяѕын созып жатты. Мџхит оныѓ жанына отырып, маѓдайынан сипады. – Ой, аѕа, алаћаныѓыз ћандай жџмсаћ, – дедi Айгљл раћаттана к'зiн жџмып.

Содан кейiн пиджагiн ћолына алып, жан-жаѕына саћтана ћарап, сыртћа беттедi. Еѓсесiн езiп, иiнiн басћан биiк шатырлы, тас ћорѕанды хан сарайындай бай саяжайларды артћа тастап, ћалаѕа ћарай баратын љлкен трассаѕа тљскенде ѕана ол 'зiн бостандыћћа шыћћандай еркiн сезiнiп, кеудесiн кере тыныс алды. Соѓына бџрылып бiр рет к'з тастап едi, тљнде беймезгiл келген жат кiсiнiѓ ерте ћайтћанын тќуiр к'ргендей iшi-сырты сќн-салтанатћа оранѕан бай љйлер тљсiн суытып, бџдан сырт айналѕандай к'рiндi. Оныѓ к'з алдына тљндегi тау љстiнде ћалћыѕан д'п-д'ѓгелек ай елестедi. Аппаћ... Сџп-суыћ... Ќрi тым алыста... СИЋЫРЛЫ К$Л Кљн сќулесi бетiнде жалт-жџлт ойнап, бiрте-бiрте жылына бастаѕан тџѓѕиыћ к'л секiлдi т'ѓiрегiне жып-жылы шуаћ шаша ћарайтын осы бiр тостаѕандай ћара к'здi ћайдан к'рдiм?.. Есiмде жоћ... Оѕан сiрќ, ћайта-ћайта жалтаћтап ћарай беретiн болуым керек, ол да: «...ойыѓа тљспей отырмын ба» дегендей жалт етiп, баяѕы-ы бiр ескi танысымдай iш тарта кљлiмсiрейдi. Аћ ћџба, ашыћ жљзi, артына ћарай жатћыза тараѕан ћара шашы мен жазыћ маѓдайы – бќрi таныс. Тек ћайдан к'ргенiм, кiм екенi есiме тљспейдi. Ойпыр-ай, осындайда адамныѓ жады да кiлтi жоѕалѕан ескi сандыћтай ћасарысып, ашылмай ћалатыны-ай. Ћайта-ћайта жалтаћтап ћараймын деп отырып љй тола ћонаћтардыѓ ортасында 'зiмнiѓ ќбес ћылыћ жасап алѕанымды аѓѕармаппын. «Байћа... о келiншектiѓ ћасында кљйеуi отыр», деп сыбырлады оѓ жаѕымдаѕы ќрiптесiм ћџлаѕыма аузын таћап. (Демiнен винегреттiѓ иiсi шыѕады.) Алдымыздаѕы мынау емен љстелдiѓ бетi кiшiгiрiм 'зеннiѓ арнасындай жалпаћ болѕаны мџндай жаћсы болар ма, «арѕы беттегiлер» оныѓ не деп сыбырлаѕанын естiген жоћ. Естiсе, бќлкiм, езу тартып кљлер едi. Бќрiбiр сол таныс бейнеге жаутаѓдап ћарай бергiм келедi. Тап бiр менiѓ к'зiм – жылћыѕа, ал оныѓ жанары – темiр ћазыћћа айналып, екi арадаѕы к'зге к'рiнбейтiн ћыл арћан ешћайда жiбермей, шыр айналдыра тартатын секiлдi. Кей-кейде жанарымыз бiр-бiрiмен џшыраса ћалады; сол сќтте ќлгi сићырлы ћазыћ лезде кљн шуаѕына малынѕан айна к'лге айнала

кетедi де, к'з жасындай м'лдiреген тџныћ айдыны сќуле шаша кљлiмсiреп: «кел, кел, тџныѕыма бойла» дегендей жып-жылы лебiмен аймалап, ћызыћтыра, ынтыћтыра тљседi. Отырыстыѓ ортасына таман с'з кезегi ќлгi жџмбаћ келiншектiѓ кљйеуiне келгенде асаба жiгiт олардыѓ ћасына барып, оѓ ћолымен иыѕынан ћапсыра ћџшаћтап тџрып: «Бiздiѓ Сќкеѓ! Бџрынѕы љй ћџрылысы тресi бастыѕыныѓ орынбасары, ћазiргi бiрлескен трансџлттыћ компанияныѓ вице-президентi!» деп, басћаларымыздан ерекшелеп, айрыћша ћџрметтеп таныстырады. Бойы ортадан сќл жоѕары, ќлде сќл т'мен, кљтiмi кiсi ћызыѕарлыћтай ћызыл-сары жiгiт бiр кездерi 'зiнiѓ ћайдаѕы бiр љй ћџрылысы тресi бастыѕыныѓ орынбасары болѕанына ћысылѕандай, екi бетiнiѓ џшы ћызара езу тартып, ћызыл шарап ћџйылѕан џзын сираћ семiз бокалды саусаћтарыныѓ џшымен ѕана ћыса џстап, орнынан тџрды. Оныѓ бљгiнгi ћоныс той иелерiне ћандай тiлек тiлегенi есiмде жоћ. Жадымда ћалѕаны: ерлi-зайыптылар бiрге с'йлесiн деп, асаба жiгiттiѓ ќлгi тостаѕан к'з жџмбаћ келiншектi де бiрге тџрѕызѕаны. Келiншектiѓ бойы кљйеуiнен сќл биiктеу екен... Иќ, сонда... сонда, екеуi бiрге, ћатар тџра ћалѕанда барып оныѓ кiм екенi, ћайдан к'ргенiм есiме сап ете тљстi. Сол. Наћ 'зi. Тiптi 'зiмдi-'зiм џмытып, орнымнан атып тџра жаздап барып ќзер барып шыдап ћалѕандаймын. Иќ, мен оны ендi таныдым. Бќрi де есiме тљстi. Есiме тљскен сайын келiншектiѓ 'зiне емес, ћасындаѕы кљйеуiне к'бiрек назарым ауа бастаѕандай. Kйткенi осыдан он шаћты жыл бџрын мен оны да к'ргем. Ал ол менi... менi ѕана емес, к'к мџнарѕа оранѕан Ћаратаудыѓ б'ктерiндегi сол бiр санаторийде бiр ай бойы емделiп, демалып жатып, бiр љйдiѓ балаларындай бiр-бiрiне бауыр басып, етене араласып кеткен бiздiѓ ешћайсымызды да танымайды. Ал бiз оны бiлемiз. (Бќлкiм, бiлмейтiн де шыѕармыз.) Дќлiрек айтћанда, оѕан беймќлiм бiр ћџпия бiздiѓ к'ѓiл-сандыѕымызда саћтаулы жатћаны аныћ. Сол ћџпия сићырлы таяћша секiлдi, оны бiздiѓ к'з алдымызда ќп-сќтте кiшiрейтiп жiбередi. Ол трансџлттыћ компанияныѓ президентi болмаћ тљгiлi, тiптi ћџдiреттi империяныѓ президентi болып кетсе де аласарып сала бередi. Осыдан он жыл бџрынѕы ћџпия... Бiлмеймiн, ескiрген сайын ћџпияныѓ ћџны арта тљсе ме, ќлде кеми бере ме?.. Ќйткенмен, кљтпеген жерден есiме тљспесе, мљлде џмытып та кетуiм мљмкiн екен-ау. Бќлкiм, ескi ћџпия дегенiѓiз, бетi бџта-жапыраћтармен жабылѕан ескi ор сияћты болар-ау. Байћамасаѓ, кљмп берiп тљсiп кетерсiѓ...

Расында, мен осы ойѕа тљстiм бе, жоћ ќлде орѕа тљстiм бе, бiлмеймiн, к'з алдыма алыстап кеткен... шындыѕында, келмеске кеткен кљндердiѓ бiр елесi оралды бџлдырап. ...Ћаратаудыѓ б'ктерiндегi ауасы таза, табиѕаты к'ркем ћуысћа ћоныс тепкен санаторий ћаћпасыныѓ алдына жетiп, таксиден тљскен соѓ, ары ћарай, бас корпусћа дейiн жол с'мкемдi к'терiп бiраз жер жаяу жљруiме тура келдi. Алдыѓѕы жаћ бiрте-бiрте биiктей беретiн 'р болѕандыћтан, жарты жолѕа жетпей-аћ демiм бiтiп, 'кпем аузыма тыѕыла бастаѕан. Кљркiрей аѕып жатћан асау 'зеннiѓ љстiне салынѕан аѕаш к'пiрдiѓ жаћтауына арћамды сљйеп, алћынып тџрып аз-кем тыныс алдым. Биiк 'скен аѕаштардыѓ ћою к'леѓкесi мен аћк'бiктене сарћырап аѕып жатћан судыѓ ћоѓыр салћын лебi ќп-сќтте аптыѕымды басып, ќлгiнде, осында жеткенше бiр пќс ћиналѕанда: «Алыстан арћаланып келетiн адамдардыѓ жанын ћинамай-аћ, ердей келген к'лiктi есiк алдына дейiн жiбере салса ћайтер едi», деген ойымныѓ ќбес екенiн џћтым. Шындыѕында, бџлбџлы сайрап, елiгi ойнап, 'зiмен-'зi мамыражай тiршiлiк кешiп жатћан мынау ну орманныѓ iшiне ћанша зќру болсаѓ да тљтiн ћџсћан техниканы кiргiзуге болмайды екен. Мљлде болмайды екен!.. Бас корпустыѓ алдындаѕы гљлзар баћта санаторийдiѓ кљнделiктi емi мен шипасы ћонып, диланып ћалѕандары кљлiмдеген к'здерi мен балбыраѕан жљздерiнен ап-аныћ к'рiнiп тџрѕан екi келiншек пен оларды ћызыћ ќѓгiмеге алдандырып отырѕан ћара торы, ћысыћ к'з, мџртты жiгiт тџстарынан 'тiп бара жатћанымда маѕан ћарай к'з ћиыћтарын тастап, бџдан былай осы жерде бiр-бiрiмiздi к'рiп жљретiн болдыћ ћой дегендей бастарын сќл иiп, сќлемдескендей ишара жасап ћалды. Kзiме берiлген б'лмеге кiрiп, жол с'мкемдегi киiмкешектерiм мен оны-пџны заттарымды жайѕастырып, жуыныпшайынып, содан соѓ айналада не бар, не жоѕын аѓдап алмаћ оймен сыртћа шыћћанымда, кљн џясына батып бара жатћан алагеуiм шаћ туѕан болатын. Есiк алдында манаѕы мџртты жiгiтпен таѕы да џшырасып ћалдым. Ол бџл жолы маѕан ескi танысын к'ргендей жымия ћарап: –Иќ, ћалай, 'з б'лмеѓiзге орналасып алдыѓыз ба? – дедi iш тарта с'йлеп. – Танысып ћоялыћ, менiѓ атым Кљмiсхан! – Батырхан! – О, екеумiз де «хан» болдыћ ћой! – Ол маржандай тiзiлген аппаћ тiстерiн тљгел к'рсете ћарћылдап кљлiп алды. Мен де жымиып, басымды изеп, «иќ, «хан» екенбiз ѕой» дегендей iзет бiлдiрдiм.

– Айналамен танысуѕа шыћтыѓыз ба? – Иќ. – Бџл бiр ѕажап жер! Ћараѓыз, к'рiѓiз!.. Бљгiн саѕат тоѕызда санаторийдiѓ клубында француз фильмi болады. Ћаласаѓыз, бiрге барып к'рейiк. Сџлу келiншектермен таныстырамын!.. – Келiстiк!.. Сол кљнi-аћ екеумiз тез тiл табысып, бала кезден бiрге 'скен сыралѕы жандардай шљйiркелесiп кеттiк. Ќлгi француз фильмiнен соѓ манаѕы екi келiншектi ертiп, 'зен жаѕалай серуендедiк. Мезгiл ќлi жаз болса да, тљнге ћарай тау iшi салћындап, бойыѓ тоѓазып, жаурай бастайды екенсiѓ. Кљмiсхан ћасындаѕы Айсџлу есiмдi аћ ћџба, сџѓѕаћ бойлы келiншектiѓ иыѕына бiлегiн артып, бауырына тартып жылытћысы (ќлде жылынѕысы) келгендей ћыса тљседi. Келiншек те кет ќрi емес, тек бiзден ептеп ћысылып, џялатын секiлдi. Екеуiнiѓ бџѕан дейiн-аћ к'ѓiл жарастырып љлгергендерi осыдан-аћ бепбелгiлi. Ал мен... мен болсам, жер бетiндегi санаторийлердiѓ бќрiнде љздiксiз «жазылып» жататын махаббат романыныѓ бiр кейiпкерiне алѕашћы кљннен бастап айнала кетуге жљрегiм дауаламай, оѓ жаѕымдаѕы аћ маћтадай љлбiреген келiншекке к'зiмнiѓ астымен ауыћ-ауыћ џрлана ћараймын. Содан соѓ бiз корпусћа ћайтып оралып, жап-жарыћ фойедегi жџп-жџмсаћ креслоларѕа жайѕасып отырып, теледидар тамашаладыћ. Мiне, сол кезде мен ќлгiнде, ћараѓѕылыћ ћџшаѕында байћалмаѕан таѓѕажайып сџлулыћты тџѓѕыш рет к'рдiм. Ол осы, кљн сќулесi жылытћан тџѓѕиыћ к'лдiѓ айдынындай кљлiмдеп ќрi тџнжырап, тылсым да сићырлы кљшпен 'зiне ћарай тарта ж'нелетiн жџмбаћ жанар-тџѕын. Мен сонда дљрдиген ћалыѓ ернi мен таѓырайѕан кеѓ танауы сљйкiмсiздеу етiп к'рсететiн Кљмiсханѕа сол «к'лдiѓ» ћайта-ћайта жалт етiп ћарай бергенiн к'рiп, ќлдебiр сџмдыћты алдын ала сезгендей тiксiнiп ћалѕанмын. Сићырлы «к'лдiѓ» иесi де, киесi де Айсџлу едi... Шындыѕында, санаторийде 'ткiзетiн жиырма т'рт кљнiѓ бiр басћа да, ћалѕан 'мiрiѓ бiр б'лек сияћты. К'пшiлiгiмiз мџнда емделiп, тыныѕып ћайту љшiн келдiк дегенiмiзбен, ќшейiндегi адамды ыѕыр ћылатын кљйкi тiршiлiктiѓ тар ћамытынан мойнымызды босатып, аз уаћытћа болса да Азаттыћ алѕанымызды сезгенбiз, сезген бойда 'мiрдi ћайта бастаѕандай, бџрынѕы 'ткен кљндерден есе ћайырып, 'кiнiштерiмiздiѓ орнын толтырар сќт туѕандай желпiнiп, ћызыћ пен махаббатћа белшемiзден батып ћалуѕа асыћћанымыз да расты.

Содан ба екен, мџндаѕылардыѓ ћай-ћайсысы да сыртћы 'мiрден оћшауланып, санаторийдiѓ ат шаптырымдай ѕана ауласындаѕы мамыражай тыныштыћ пен кљнбе-кљнгi ћамћорлыћтыѓ ж'ргегiне оранып, сќбидей алаѓсыз, бозбаладай арманшыл болуѕа тырысар едi. Таѕы да бiр байћаѕаным, т'рт мезгiл тамаѕы дайын, тљнгi џйћысы тыныш, 'зiн-'зi ќлпештегеннен 'зге тiрлiгi жоћ, аста-т'к ыћыласћа б'ленген адамдарда махаббаттан басћа уайым да, ћайѕы да болмайтынѕа џћсайды... Басћасы басћа, тљскi астан кейiн санаторий ауласындаѕы сќмбi талдардыѓ к'леѓкесiнде ћалѕып-мљлгiп отырып, кiмнiѓ кiммен ћыдыратынын, кiмнiѓ кiмге к'ѓiлi ауып жљргенiн баћылайтын екi-љш шал, т'рт-бес кемпiрдiѓ де азаннан кешке дейiнгi ќѓгiмесi мен бiр-бiрiн бљйiрден тљртуге ѕана жарайтын ќзiл-ћалжыѓдары да сол – ќйел мен еркек арасындаѕы ћарым-ћатынастыѓ айналасынан алысћа џзамайтын-ды. Дегенмен, санаторий жолдамасыныѓ мерзiмiне сай жиырма т'рт кљн болса да бараћатты 'мiр сљрiп жатћан баћытты жандардыѓ ортасынан да суырылып шыѕып, к'зге тљсетiн аса-а баћытты жандар болады екен. Олар, ќрине, бiздiѓ ортамыздаѕы Кљмiсхан мен Айсџлу едi!.. Уаћыт деген ћарияныѓ ћолындаѕы сићырлы таяћшаныѓ ћџдiретiмен олар бќз-баяѕы жастыћ шаћћа ѕайыптан ћайта оралып, ћуанышы к'п, уайымы жоћ, бейћайѕы, алаѓсыз кљндердiѓ ћызыѕына батып, бiрiн-бiрi сќл к'рмей ћалса саѕынып, еѓ бiр аяулы да ћымбат шаћты бастарынан кешiп жатты. Бiрде бiз санаторийдi ћоршап тџрѕан биiк таудыѓ бiр шыѓына шыѕып ћайтпаћ болдыћ. Мџндаѕылардыѓ айтуынша, ќлгi шыѓныѓ басында бiр ћасиеттi бџта 'седi екен. Сол бџтадан бџтаћ ћиып алсаѓ, алдаѕы 'мiрiѓде алаѓсыз баћытћа кенелесiѓ. Баѕзы бiр заманаларда айдай ќлемдi билеген ќмiршiлер де осы таудыѓ басындаѕы сол ћасиеттi бџталардан асатаяћ жасатып алатын к'рiнедi... Kз басым мџндай ћџдiретке сенбеймiн. Шыѕыста не к'п, аѓыз к'п. Егер сол аѓыздардаѕыныѓ бќрi емес, аз ѕана б'лiгiнiѓ 'зi расћа айналѕан кљнде, бiз ќлдећашан баћытћа кенелiп, ћой љстiне бозторѕай жџмыртћалаѕан арћа-жарћа заманда алаѓсыз, раћат 'мiр сљрiп жатћан болар едiк. Бiраћ бiз, ћазаћтар – ћазаћ болѕалы берi азаптан к'з ашћан кљнiмiз бар ма?.. Бќлкiм, сол – сар даланыѓ саѕымындай ќдемi ћиялындаѕы баћытты, мамыражай заманѕа жете алмай, зарыћћан соѓ да бiздiѓ ел осындай аѓызшыл, ертегiшiл болып алѕан шыѕар. Ќйткенмен кљнбе-кљн бiрге серуен ћџрып, бiрге уаћыт

'ткiзiп жљрген жолдастарымнан б'лiнiп, бџл саяхаттан бас тартуды лайыћсыз к'рiп, мен де жинала бастадым. Сiрќ, тауѕа шыѕуѕа заућымныѓ соћпаѕаны белгiсiз бiр ћџдiреттiѓ тылсымына сенбегендiгiмнен ѕана емес, бџйрат-бџйрат ћџм т'белерден басћа биiгi жоћ ш'л далада туып-'скендiгiмнен де шыѕар. Санаторийден к'п џзамай-аћ кежегем кейiн тартып, алѕа ћарай басћан аяѕым керi кете бастаѕан. Ћайта-ћайта 'кпем аузыма тыѕылып, ентiгiп тоћтай беремiн. Ќуелде осынау машаћаты мол саяхатты ћызыћ к'рiп, ќп-сќтте шыѓ басына желпiлдеп жетiп барардай желпiнген аћ маћтадай љлбiреген аппаћ келiншек те тас т'бедегi шаћырайѕан кљнге ќлсiн-ќлсiн тќмпiш мџрнын тыжырайта ћарап, «уњ» деп шаршаулы кљйде кљрсiнедi. Менiѓше, мџндай џлпа келiншектiѓ маѓдайына жазылѕан таѕдыр – тас басып, тауѕа шыѕу емес, ћала орталыѕындаѕы жылы да жайлы пќтерiнде љлде мен бљлдеге оранып, сыланыпсипанып отырып, кешкiлiк ћызметтен келетiн кљйеуiн кљту; ол келген соѓ аяѕындаѕы жеѓiл тапочкасын тырп-тырп басып, жџмсаћ халатћа оранѕан ћалпы керiлiп-созыла жљрiп, кешкi асын алдына ћою, содан соѓ кейiнгi кездерi басыныѓ саћинасы жиi-жиi џстап, ћан ћысымы ћайта-ћайта к'терiле беретiн болѕанын ызыѓдап айтып, биыл жазда таѕы да санаторийге барып, емделiп ћайтпаса, жаѕдайыныѓ мљшкiл боларына 'зiн де, кљйеуiн де сендiрiп, шын аурудай о жер, бџ жерiн џстап ыѓћылдап жљрiп т'сек салу... Алѕа ћарай бiр басып, екi басып, таѕы да тоћтап... алћынып тџрып тауѕа ћараймыз. Ќй, бiз бџл биiкке ешћашан да шыѕа алмайтын шыѕармыз. Кљмiсхан мен Айсџлу ќлдећашан џзап, к'рiнбей кеткен. Ћазiр ћай тџста бара жатћандарын бiлмеймiз. Бiздiѓ мынау бейшара кейпiмiздi ћызыћ к'рген аспандаѕы кљн де ћалт тоћтай ћалып, келемеждей кљлiп, к'к желкемiзден шыбыћпен тљртiп ойнаѕан сотћар баладай алтын сљѓгiлерiмен т'бемiзден нџћып-нџћып ћояды. Серiктерiмiзден к'з жазып ћалѕан соѓ, бџдан ары ћарай босћа салпаћтай беруге ћџлћымыз да болмай, манадан берi сџр жыландай иретiлiп љрейiмiздi џшырѕан жалѕыз аяћ соћпаћтыѓ жиегiндегi бiр тљп бџтаныѓ к'леѓкесiне сџлай-сџлай кеттiк. Ћылаусыз ашыћ аспанѕа к'з тiгiп, шалћамнан жатып ойладым: «Адамдар осы неге ћанаѕатсыз? Неге шыдамсыз?! Бљгiнгiсiн мiсе тџтпай, ертеѓгiсiн ћоса ойлайтынын айтпаѕанда, бiр орнында тџраћ таба алмай, далада отырса ћаланы, ћалада отырса даланы аѓсап; ойда жљрсе ћырды, ћырда жљрсе ойды к'ксей беретiнi несi екен?..»

Одан соѓ алаћандай беторамалын маѓдайына жауып, кеудесiндегi ћос анары бiр басылып, бiр к'терiлiп бiрћалыпты тыныстап жатћан келiншектiѓ демiне ћџлаѕымды тiгiп, тыѓ тыѓдаѕандай бiраз ћимылсыз жаттым. Ћызыћ... Ол не ойлап жатыр екен ћазiр?.. Дќл жаныѓда, ћол созымдай ѕана жерде, ќрбiр тыныс алѕанына дейiн аныћ сезiлiп жатћан адам да сен љшiн мљлде жџмбаћ, мљлде бейтаныс ќлем. Оныѓ ойында не бар екенiн бiлмейсiѓ. Iшiне тљсiп к'рген жоћсыѓ... Тљбi тереѓ, тџѓѕиыћ к'л сияћты. Оны ћазiр ћџшаћтап, аймалап сљйсем, ќрине, ћарсылыћсыз к'не бермек. Kйткенi бљгiн таѓ алдында ѕана ћџшаѕымыз ажыраѕан. Егер мен таѕы да елiтiп, емiренiп, ћолымды т'мен ћарай жљгiрте бастасам, онда ол: «...ћойшы, саѕан не болѕан», «...џят ћой», «...бiреулер келiп ћалар», «...кешке дейiн шыдашы», «...'зiм барам ѕой» деуi мљмкiн, бiраћ, бќрiбiр оныѓ iшкi ќлемiнде ћандай толћындар жљгiрiп, ћандай ойлар желкенiн к'терiп жатћанын бiлу мљмкiн емес. Асылы, бiздiѓ бќрiмiз де галактика атты џлы мџхиттан б'лiнiп тљскен алуан-алуан к'лдермiз... К'зiм iлiнiп барады екен: – Ћарашы, аналар бiзге ћарап ћолдарын бџлѕап тџр! – деген дауыстан селк ете тљстiм. «Аћ џлпа» шыѓ басына ћарап љлбiрей ћалыпты. Сона-ау биiктен кiп-кiшкентай боп к'рiнген ћос ноћат бiзге ћарап, ћыбыр-ћыбыр етiп, кiп-кiшкентай ћолдарын тынымсыз бџлѕайтын секiлдi. Жо-жоћ! Ыћылас-пейiлдерiѓе раћмет. Бiз ол жаћћа жете алмаймыз. Ондай шырћау биiкке шыѕуды таѕдыр, сiрќ, бiздiѓ пешенемiзге жазбаѕан болар... Жљзiмдi бџрып, «Аћ џлпаѕа» ћарап едiм, ол да: «бџдан ары ћарай аяћ басуѕа шамам жоћ» дегендей шекесiн тыржитып, басын шайћады. Сосын биiктегiлерге ћарап ћолымды бiр сiлтедiм де, љлбiреген «Аћ џлпаныѓ» тiзесiне басымды ћойып жата кеттiм. «Апыр-ай, анау екеуiн соншама биiкке желiктiрiп алып шыћћан ћандай кљш? – деген ой келдi маѕан. – Тау текедей секектеп, шаршау дегендi бiлмейдi ѕой тiптi. Ќлде... олар шынымен-аћ жасарып, бозбала мен бойжеткендей џшыпћонып жљр ме екен?! Бќрi де адамныѓ к'ѓiлiне байланысты екен-ау...». Мен таѕы да аспанѕа ћарадым. Кенет сонау к'к жљзiнен екi к'з бiзге кiрпiк ћаћпай тесiле ћарап тџрѕандай боп к'рiндi... Олар таудан ћайтћанда 'те к'ѓiлдi едi. Тiптi шаршаѕандары бiлiнбейдi. Алѕаш рет оѓаша шыѕып, ел к'зiнен тасада арман-

сыз сљйiскен бозбала мен бойжеткендей бал-шырын баћытћа мас. Кесiлген д'ѓбектей тау б'ктерiнде сџлап жатћан бiздiѓ мынау џйћылы-ояу, љрпi-тљрпi тљрiмiзге таѓ ћала ћарап кљле бередi. Кешкiлiк бiз фойеде бiраз отырып, бљгiнгi к'рген ћызыћтарымызды ќѓгiме етiп, дќлiзде адам аяѕы басыла берген кезде жџп-жџбымызбен екiге б'лiндiк. Сондаѕы Айсџлудыѓ есiк алдында сќл кiдiрiп, сљйрiктей аппаћ саусаћтарын жыбырлата кљлiмсiрей «ћоштасћаны» дќл ћазiргiдей к'з алдымда... Ертеѓiне тым кеш оянѕаным есiмде. Тџла бойым зiлдей боп, ћозѕалтпай ћалыпты. Содан сќскеге дейiн бiр оянып, бiр џйыћтап шалжиып жаттым да ћойдым. Тљске таман Кљмiсхан келiп, есiк ћаћты. – Ќй, – дедi ол iшке кiрер-кiрместе аузын басып тџншыѕа кљлiп. –Бљгiн бiр ћызыћ болды. Санаторийге кiм келгенiн бiлесiѓ бе?! Мен басымды шайћадым. – Айсџлудыѓ кљйеуi... – дедi бiреу естiп ћоймасын дегендей сыбырлай с'йлеп. – Ћойшы-ей! – Шын! Шын айтам. Жаѓа ѕана екеуi фойеде отыр екен. Мен байћамай ћалып, кљндегiсiнше «Айсџлуша!»деп ћџшаћтап ала жаздадым. – Мќссаѕа-а-н!... Сосын не болды? – Ћџдайдыѓ 'зi саћтады-ей бiздi!.. Айсџлу к'зiн ћысып љлгермегенде бар ѕой, екеумiз де бљгiн абыройдан жџрдай болар едiк. Кљйеуiнiѓ 'зi де бiр... Айсџлудыѓ тасасынан к'рiнбейтiн кiшкентай ѕана бiреу екен!.. Шынында да, бљгiн бiр ћызыћ болыпты-ау дегендей менiѓ де екi езуiм екi ћџлаѕыма ћарай жайылып, ыржиып кљле бердiм. – Жљршi, – дедi ол кенет дегбiрсiзденiп. – Екеумiз аулаѕа бiрге шыѕайыћшы. Мџндайда адам жалѕыз жљруге бiртљрлi ыѓѕайсызданады екен. Мен орнымнан тџрып, жуынып-шайынып болѕанымша, ол байыз тауып отыра алмай, балконѕа бiр шыѕып, iшке бiр кiрiп сенделумен болды. Киiнiп жатћанымда кенет тљсi 'згерiп: –Ќне, ќне, олар сыртћа шыћты, – дедi балконнан т'мен ћарай љѓiлiп. –Берi кел! Болсаѓшы тез!.. Есiме тљссе, ќлi кљнге дейiн кљлкiм келедi. Екеумiз аяћ астынан бала болып кеткендей, балконда бастарымызды тљйiстiрiп тџрып санаторийдiѓ ауласына шыћћан ерлi-зайыптыларды сырттарынан баћылай бастадыћ. Олар жаѓа тљскен жас келiншектей «џялшаћ» сќмбi талдардыѓ к'леѓкесiне барып кiдiрдi. Шамасы, љй-iшi, бала-шаѕаѕа байланысты шару-

алар айтылып жатћан болар, бiрiне-бiрi ќлдененi тљсiндiрiп, бас изесiп келiскендей болады. Кљйеуi тыѓдап, ќйелi с'йлеп жатћан кезде ойлаймын: «...балалардыѓ жай-кљйi ћалай... жандарым-ау ќшейiн, саѕынып-ып кеттiм ѕой 'здерiн», «...маѕан алаѓ болмаѓдаршы, ендi аз ѕана кљн ћалды ѕой, ћџдайѕа шљкiр, ћан ћысымым бџрынѕыдай тез к'терiлмейдi, жљрегiмнiѓ шаншыѕаны да басылѕан сияћты», дейтiн болар. Ал ендi, кљйеуi с'йлеп, ќйелi тыѓдаѕан кезде: «...балалар демалыста, шал мен кемпiрдiѓ к'з алдында шауып жљр, сен оларды уайымдама, 'зiѓдi кљт, еѓ бастысы, денсаулыћ емес пе» дейтiн сияћты. Сќлден кейiн олар сќмбi талдыѓ к'леѓкесiнен берi шыѕып, иыћ тљйiстiре ћатар аяѓдап санаторий ћаћпасына ћарай бет алды. Оныѓ бойы Айсџлудыѓ бойынан сќл-пќл аласа екенiн мен алѕаш рет сонда байћаѕанмын. – Мџндайлар ћызметте тез 'седi, – дедi Кљмiсхан ќлденеге ыза болѕандай Айсџлудыѓ кљйеуiнiѓ арћасынан к'з алмай ћарап. –Отызѕа жетпей облыстыћ тресте орынбасар... Ендi бiр секiрсе, бiз бара алмайтын биiктен бiр-аћ шыѕады. К'р де тџр. Жоѕарѕы жаћтаѕы аѕаларыныѓ аялы алаћаны ѕой оны жерге тигiзбей к'терiп ќкетiп бара жатћан. Бiраћ... (Кљмiсхан оны сыртынан кекетiп, мырс-мырс кљлдi.) Бiраћ басћа жаћта есесi кетiп, намысы жерге тапталып жатћанын бiлмейдi-ау!.. Мен оныѓ к'ѓiлiндегi ащы ћыжылдыѓ не сџлу ќйелге деген ћызѕаныштан, не жап-жас жiгiттiѓ жоѕары лауазымды ћызметiне деген к'реалмаушылыћтан туып жатћанын бiле алмай, таѓырћап ћалдым. Сонсоѓ таѓ алдында ѕана 'з б'лмемнен «ешкiмге к'рiнбей» шыѕып кеткен «Аћ џлпаныѓ» да кљйеуi ертеѓ осылай ќйелiнiѓ соѓынан iздеп келе ћалса, мынау секiлдi (санаторийге келгелi берi алѕаш рет оныѓ есiмiн атаѕым келмедi) сыртынан кљле ћарап, табалап тџруѕа дќтiм жетер ме едi деп ойладым. Жо-жоћ... Бiраћ ол менiѓ кљнќмдi жеѓiлдете ала ма? Ћара – ћарама, кљл – кљлме... ендi бќрiбiр емес пе?! Менiѓ одан айырмам не... Кенет... кенет менiѓ бџдан ѕана емес, анау ћаннен-ћаперсiз кетiп бара жатћан жоѕары лауазымды жiгiттен де еш айырмамныѓ болмай ћалуы мљмкiн екенiн ойлаѕанымда жљрегiме бiреу бiз сџѕып алѕандай шаншып ћоя бердi... Бiр ћызыѕы, тап сол сќттен бастап менiѓ «Аћ џлпаѕа» деген сезiмiм ћалай тез суыса, маѕан жџмбаћтау бiр себептермен Кљмiсхан да Айсџлуѕа аяћ астынан салћын ћабаћ танытып шыѕа келдi. Оны санаторийдегiлер сол кљнi-аћ сездi... Ертеѓiне екеумiз келiншектерден тасаланып, 'зеннiѓ арѕы

бетiндегi аѕаштан ћиып салынѕан кафеге бардыћ. Шынымды айтсам, санаторийге келгелi берi кљнбе-кљн бiрге жљрiп, уаћытымызды к'ѓiлдi 'ткiзiп жатырмыз дегенiмiзбен, аныѕында бiз олардан мезi боп, жалыѕып та љлгерген екенбiз. Содан да болар, бљгiнгi мынау салт басты, сабау ћамшылы кљйiмiзге iштей ћуанып, тележкасынан ћџтылѕан тракторлардай жеѓiлдеп келемiз. Сыртћы к'рiнiсi ертегiлер жинаѕындаѕы аюдыѓ љйiне џћсайтын шаѕын кафеде кљндiз адам к'п бола бермейтiн. Мџнда негiзiнен, кешке ћарай санаторийде демалып жатћан сџлуларды аѓдып келетiн т'менгi ауылдыѓ жiгiттерi жиналып, таѓ атћанша азан-ћазан музыка ойнатып, алћын-жџлћын билеп, асыр сап к'ѓiл к'терiп жататын-ды. Бiз терезенiѓ алдындаѕы љстелге келiп жайѕасып, бљгiнгi бостандыѕымызды алаѓсыз бiр атап 'ткiмiз келгендей томпаћ бет, семiз барменге бiрден iшiмдiк алдырдыћ. Бiраздан соѓ кафеге бiрiнен-бiрi 'ткен сџлу, тал шыбыћтай майысћан екi бойжеткен кiрдi. Олар д'ѓгелек ћоршаудыѓ ар жаѕындаѕы томпаћ бет барменге ћарап жымиып, саусаћтарын ћимылдатып «сќлем» бердi де, бiздiѓ жанымыздан 'тiп бара жатып: – Мџндайда орта толсын деушi ме едi, ћалай?! – деп сыѓѕырлай кљлдi. Бџлар бiздiѓ санаторийде демалып жатћан студент ћыздар болатын. Ара-тџра асханаѕа бара жатћанда, кешкiлiк вестибюльде ћарама-ћарсы џшырасып ћалѕанда љзiп-жџлып бiлгенiмiз: екеуi де жаћсы оћып, к'зге тљскендерi љшiн институттаѕы кќсiподаћ комитетiнiѓ тегiн жолдамасымен келген. Бiзге олар ќлi тым жас, ћџрыћ тимеген асау тайлардай к'рiнушi едi. –Бљгiн немене, «жеѓгейлерден» жасырынып ћашып келгенсiздер ме?! Олар таѕы да кљлдi. Бџл ендi бiзге ашыћтан-ашыћ «тиiсудiѓ» белгiсi едi. Кљмiсханныѓ к'здерi џшћын атып, ћызыл к'рген бљркiттей жалт ете ћалды. – Ћыздар, бiрге отырсаћ ћайтедi, а?! – Ой, онда сiздердiѓ ћџпияларыѓызды бiлiп ћоямыз ѕой. – Жандарым-ау, сендерден сыр жасыру мљмкiн бе?! Мына бiздiѓ мќѓгiлiк сырымыз да, жырымыз да – 'здерiѓ емес пе. – Ћойыѓызшы! Шын айтасыз ба... аѕай... – Бiз бiлмеушi ек!.. Сайтан кљлкi... Елiктiрiп, желiктiрiп ќкетiп барады. Олар сосын бiздiѓ столѕа келiп отырды. Ћыздардыѓ даусында, ћимылында ќдейi ћылымсу, жасанды наз, жорта еркелiкпен бiрге жастыћћа тќн жарасымдылыћ та бар едi.

Бiз кафеден к'ѓiлдi шыѕып, 'зен жаѕасындаѕы ћара аѕаштардыѓ тљбiне келiп суѕа тљстiк. К'п iшiлген жеѓiл шарап буын-буынымызды алып ћойыпты. Былћ-сылћ етемiз. Бiрбiрiмiзге ћарап кљле беремiз. Аяћ астынан бала боп кеткендей бiр-бiрiмiздi ћуалап, су шашысып ойнаймыз. Ћџлаймыз. Бiз маспыз... Бќлкiм, шараптыѓ буы емес, 'тiп бара жатћан жастыћ шаћтыѓ с'нер алдындаѕы жалыны, еѓ соѓѕы демi шыѕар... Ол мынау жап-жас бойжеткендердiѓ бейнесiне енiп келiп, ес-аћылымыздан айырып, елiтiп, ерiтiп... ћоштасып жатћан болар?!. Одан соѓ кафеге ћайта оралып, таѕы да, таѕы да жеѓiл шарап алдырдыћ. Олар бiздiѓ тiземiзге отырып алѕан, мойнымыздан ћџшаћтап, аппаћ сљйрiктей саусаћтарымен шашымызды тараћтайды. Еркелейдi. Мљмкiн, бiздi еркелететiн шыѕар, кiм бiлген... Сосын бiз мастыћпен ар-џятты мљлде џмытып, бiрбiрiмiздiѓ к'зiмiзше, елдiѓ к'зiнше џзаћ-џзаћ сљйiстiк. Д'ѓгелек аѕаш ћоршаудыѓ ар жаѕынан бiр сап-сары асћабаћ бiзге кљле ћарайтын сияћты. Бармен жiгiтке џћсайды... Сосын биледiк. Таѓ сарѕайып атћанша биледiк... Т'менгi ауылдан келген жiгiттермен сол кљнi мќѓгi баћи айырылмастай дос болмаћћа ант-су iштiк. Бiздiѓ де шыћћан тегiмiз ауыл деп маћтандыћ, ћалада жапа шегiп, ћайѕы жџтып жљрмiз деп мџѓайдыћ. Кекiл шашы к'зiне тљскен бойжеткен билеген кезде кобраѕа џћсайды екен... Санаторийге ћалай келiп, 'з б'лмеме ћалай кiргенiм есiмде жоћ. Мџндаѕы аз ѕана кљндiк ћызыћты 'мiрдiѓ 'з заѓдылыћтары, 'з шарттары бар. Мџнда «ѕашыћтардыѓ табысуы» ћалай тез болса, «махаббаттары» да сондай ћысћа болмаћ. Ал тџраћтылыћ дегенiѓiз – ћылмыс. Сiз бџл жаћта неѕџрлым 'тiмдi, 'ткiр, аузыныѓ салымы бар серi жiгiт атанѕан сайын айнала ћоршаѕан ортаныѓ талап-тiлегiнен шыѕып, 'з мiндетiѓiздi мiнсiз, абыроймен атћарып жљргендей сезiнесiз... Kйткенi бџл – уаћытша, алдамшы «кiшкентай 'мiр». Ал сонда, љлкен 'мiр дегенiмiз не? Оныѓ бџдан ћандай айырмашылыѕы бар?.. Бiраћ аз кљндiк ћызыћтыѓ ерте ме, кеш пе, ќйтеуiр таусылатыны белгiлi, ќлде соны бiлгендiктен бе, ќлде асып-тасып ћуанумен бiрге ћурап-солып ћайѕыруды да џмытып ћалѕан ба, ќйтеуiр бiздiѓ айырылысуымыз «Аћ џлпаѕа» зќредей де ќсер еткен жоћ. Кљндегi ќдетi бойынша мезгiлiмен асын iшiп, емiн ћабылдап, шџбатылѕан џзын дќлiзде ћарам-ћарсы џшыраса ћалсаћ, т'ѓiрегiндегiлердi онша менсiнiѓкiремейтiн тќкапбар ќйелдiѓ кесiрлi ќдетiне баѕып кекiрейiп 'те шыѕатын болды.

Ал Айсџлу болса, мынау санаторийдегi «кiшкентай 'мiрдiѓ» сыртында шџбатылѕан љлкен 'мiр бар екенiн, онда 'зiн кљйеуi, баласы кљтiп жљргенiн џмытып, алѕаш сљйген жiгiтi алдап тастап кеткен жас ћыздай бiр-аћ кљнде бќрiнен тљѓiлiп, 'з б'лмесiнен шыћпай, жылап-еѓiреп жатып алды... Бџл кезде бiз тыныѕып, ем ћабылдауды, тiптi мезгiлiмен тамаћ iшудi де џмытып, уаћытымыздыѓ к'бiн арѕы беттегi кафеде 'ткiзiп жљрдiк. Ылѕи да тљн ортасына таяу санаторийге ћатты ћызу болып ораламыз. Кей кљндерi аяѕымызды ќр жерден ќлтек-тќлтек басып, бiр-бiрiмiздi сљйеп, џзын дќлiздiѓ бойымен «жар жаѕалап» келе жатамыз. Ондайда кiмдердiѓ есiк-терезеден сыѕалап, соѓымыздан мысћылдай кљлiп тџратынын да бiлмеймiз. Бiрде тљс мезгiлiне таяу таѕы да кафеге барып, «бас жазып» ћайтуѕа жиналып жатћанымда бiреу б'лменiѓ есiгiн саусаѕыныѓ џшымен аћырын ѕана ћаћћандай болды. Ћыздардыѓ бiрi болар еркелеп тџрѕан деген оймен есiк аштым да, 'з к'зiме 'зiм сенбей таѓырћап ћалдым. Есiк алдында маѕан кiрпiк ћаћпай тесiле ћарап Айсџлу тџр екен. Кљн сќулесi ћиѕаштай тљсiп, бiрте-бiрте жыли бастаѕан тџѓѕиыћ к'лдiѓ бетiндей љнемi шуаћ шаша ћарайтын жанары бџл жолы ќлдекiмдi жџтћысы кеп, демiн iшiне тарып тџрѕан ћара судыѓ бетiндей тљнерiп, жансыздана ћалыпты. – Кiруге бола ма? – дедi ол жылай-жылай к'з жасы да, мџѓ-шерi де таусылып, к'ѓiлi ќбден ћатайып алѕан жанныѓ ћатћылдау љнiмен. – Кiр, иќ, кiр... – деп мен абдырап кейiн шегiндiм. Ол айражайра боп шашылып жатћан б'лмедегi заттарѕа назарын да салмай, бiз 'кше туфлиiмен еденнiѓ паркетiн тесiп жiберердей тыћ-тыћ басып терезенiѓ алдына ћарай 'ттi. Содан соѓ кiлт бџрылып: – Мен сiзден мџндайды кљткен жоћ едiм! – дедi маѕан љкiм шыѕарѕалы келiп тџрѕандай жљзi сџрланып. – Ана досыѓыз сияћты сiз де арамза екенсiз! Мен ашынѕан ќйелдiѓ ащы с'зiн естiмей жљрген жан емеспiн, ќйтсе де оныѓ тым астамси, 'ктем с'йлегенi намысыма найза болып ћадалды: – Сiз осы, – дедiм ызаѕа булыѕып, – Не айтып тџрѕаныѓызды бiлесiз бе?.. Ол маѕан жалт ћарады. «К'л» бетiне ћабыршаћ мџз ћатып, ћара суыћ ызѕырыћ жел к'терiлген сияћты. – Бќрiѓ де опасызсыѓдар! – дедi ћалшылдап. Ол 'зiн мљлде џмытћан... Иќ, џмытћан. – Осыныѓ бќрi де уаћытша емес пе, – дедiм мен 'з сезiмiне

'зi алданып тџрѕан сџлу келiншекке бiр тљрлi жаным ашып. – Мќѓгiлiк ештеѓе жоћ ћой... – Иќ, – дедi ол жаѓаѕыныѓ бќрi тљсiм екен ѕой дегендей кљбiрлеп. – Екi кљннен соѓ бќрiбiр кетемiн ѕой бџл жерден... – Менiѓ де мерзiмiм бiтуге таяп ћалды, – дедiм оныѓ кљнделiктi 'мiр шындыѕына ћайта оралып, тiршiлiк ћамын ойлай бастаѕанына ћуанѕандай сергек љн ћатып. – Кљмiсхан да екi кљннен соѓ ћайтады. – Содан кейiн бiз бiр-бiрiмiздi мљлде к'рмеймiз, – дедi ол маѕан емес, 'зiне айтып тџрѕандай жанары тџманданып. – Мљмкiн, кездесiп те ћалармыз. Жер д'ѓгелек ћой. – Жоћ, – дедi ол басын шайћап. – Маѕан осы к'рген «ћызыѕым» да жетедi. Содан соѓ осында к'рген «ћызыћтан» ћалѕан белгiнiѓ бќрiн бiз 'кше туфлиiмен жаншып, таптап 'шiрiп кеткiсi келгендей тыћ-тыћ басып б'лмеден шыѕа ж'нелдi. Сол кљнi тљн ортасында таѕы да есiк ћаѕылды. Ќуелде кiм болса да ашћым келмеген. Бiраћ есiк ћатты тарсылдап, бљкiл дќлiздi жаѓѕырыћтыра бастады. Ашпайтын болсаѓ, бiз де кетпеймiз дейтiн сияћты. Есiк алдында Кљмiсхан мен «Аћ џлпа» тџр екен. Kздерiнде 'ѓ-тљс жоћ. – Айсџлу... – дедi Кљмiсхан ентiгiп. – Айсџлу жоћ!.. Таба алмай жљрмiз!.. Жљрегiм су ете тљстi. Џйћым шайдай ашылды. Жылдам киiндiм де соѓдарынан ердiм. К'з алдыма Айсџлудыѓ кљндiзгi сџп-сџр жљз дi елестедi. Ол... Ол неден де болса тайынбайтын сияћты. «Бљгiн 'зi бiр тљрлi боп жљр едi... бiр тљрлi боп жљр едi...» деп тынымсыз кљбiрлеген «Аћ џлпа» да жљйкеме тиiп келедi. Кљмiсханда ес жоћ, тљс жоћ. Егер Айсџлу бiрдеѓеге џшырай ћалса, еѓ алдымен кљдiк туѕызатын адам сол ѕой. Жаны мџрныныѓ џшына таћалѕан болар, ќрi-берiден соѓ ол џят-аятты, ар-намысты жиып ћойып, санаторийдегi жiгiттер жататын б'лмелердiѓ есiгiн ћаѕып, Айсџлу келген жоћ па деп ашыћтан-ашыћ сџрай бастады. Олардыѓ бiразы беймезгiл шудыѓ тегiн емес екенiн сезiп, iле-шала бiзбен бiрге iздесуге шыћты. Кейбiреулерi iштей кљлiп, ќп бќлем, к'зсiз серiлiктiѓ соѓы немен бiтетiн де к'ретiн кљн бар екен-ау дегендей, артымыздан шоћ-шоћ деп кљле ћарайды. «Ойпыр-ай, осы санаторийден аман-есен кетсек екен ќйтеуiр! Мџндай ћызыѕы да, демалысы да бар болсын!» Естуiмше кљндiз, сiрќ, менiѓ б'лмеме келердiѓ алдында болар, Айсџлу Кљмiсханныѓ б'лмесiне кiрiп, ћатты шу шыѕарып, оны 'ткенде 'здерi таудан ћиып ќкелген «асатаяћпен» џрмаћ болѕан к'рiнедi. «Ендi маѕан да, саѕан да тыныш 'мiр жоћ! Бљйтiп жер басып жљргенше, екеумiздiѓ бiреуiмiз

кетейiк ар-џятты арћалап!» деген сияћты суыћ с'здер де сонда айтылѕан... Бiз сол тљнi Айсџлуды таѓ атћанша iздедiк. Кљмiсхан санаторийден шамамен он-он екi шаћырым ћашыћта жатћан аудан орталыѕындаѕы темiржол вокзалына ћарай жаяу тартты. Бќлкiм, Айсџлу пойызѕа билет алып, сонда ћалып ћойѕан болар. Ќлде бiржола љйiне ћайтып кеттi ме екен?... Бiраћ оныѓ заттары ќлi сол ћалпында тљп-тљгел 'з б'лмесiнде тџр емес пе. Жым-жырт тљн. Бљгiн дљйсенбi болѕандыћтан, арѕы беттегi кафе жабыћ. Аѕаш љйдiѓ маѓдайшасындаѕы жалѕыз шам сыѕырайып, иесiз ћалѕандай жетiмсiрейдi. Санаторийдiѓ маѓын арыберi бiраз кезген соѓ, ћасымдаѕы жiгiттер бiртiндеп 'з б'лмелерiне кеттi. Ал менiѓ iшке ћайтып кiргiм келмедi. Онда барѕанмен, бќрiбiр кiрпiгiм айћаспайтыны аныћ. Оѓаша жатћан адамѕа ќр тљрлi сан-сапалаћ ойлар љйiр келедi. Ћалай дегенмен, бџл iске менiѓ де ћатысым бар ѕой. О, Ћџдайым-ай!.. Осылайша сыртта сенделiп жљре тџрѕанымныѓ 'зi жаћсы. Тљн болса салћын. Санаторийдiѓ ћараѓѕы ћуыс-ћуыстары мен дќрi сасыѕан тљкпiр-тљкпiрлерiнде тыѕылып жатћан ћџбыжыћ ойлар ћазiр осы суыћтан ћорћып, сыртћа шыћпайтын тќрiздi. Ћайткенде де тау жаћтан ескен салћын леп ћыж-ћыж ћайнаѕан ащы 'кiнiштiѓ уытын басып, ой-санамды сергiтiп тџрѕандай... Сiбiрлеп таѓ атып, ћара к'к тљннiѓ бояуы бiрте-бiрте оѓа бастады. Kзен жаѕасындаѕы талдардыѓ жапыраѕын сыбдырлатып шатћал бойымен ерке-шалыћ самал жљгiрiп 'ттi. Сонда к'рдiм; арѕы бетте ћап-ћара шашы алдына т'гiлген ару келiншек 'зен суына шайынып отыр екен. Аздан соѓ орнынан к'терiлiп, кеудесiн салћын самалѕа тосып тџрып, алаћанымен бетiн сљрттi. Ањ деп, жалын ата кљрсiнгендей болды. Неткен сџлулыћ, не деген ѕажап!.. Арайлап атћан аћ таѓѕа аппаћ бiлегiн артып, аймалай сљйiсiп тџрѕан секiлдi. Кiм бџл?.. Кiм?.. Ћџдайым-ау, мынау кќдiмгi 'зiмiз iздеп жљрген Айсџлу ѕой!.. Кенет арѕы беттегi аѕаштардыѓ арасынан аюдай ћорбаѓдап томпаћ бет, семiз бармен жiгiт шыѕа келдi де, оны жерден iле к'терiп кафеге ћарай ала ж'нелдi. Ќлгiнде ѕана аћ ћџба Таѓжiгiттiѓ иыѕына асылып тџрѕан арудыѓ бiлегi ендi сап-сары асћабаћты ћџшаћтап бара жатћандай болды, о-о жалѕан дљниеай!.. Сол кљнi кешке Айсџлу пойызбен ћайтып кетiптi деп естiдiм. Ал ертеѓiне санаторийдегi соѓѕы кљнiмiздi атап 'тiп, кафеден тљнделетiп келе жатћан бiз – сол баяѕы екi «хан» 'зен

'сiп, жаѕа-жеѓi кiрлеп жљретiн. Кейде бiр ћызмет бабына ћарай осы облыстаѕы лауазымды ћызметкерлердiѓ ћабылдауына бара ћалѕанымда мен оны сыртта, есiк алдында ћалдырып кететiнмiн. Ол оѕан титтей де ренжiмейтiн. Ћайта иыѕынан бiр ауыр жљк тљскендей ћуанып, кеудесiн кере жеѓiл тыныстап ћалаѕандай болатын. Аныѕында мен оныѓ олпы-солпы тљрiнен iштей жиiркенiп, 'зiмнен алыс џстауѕа тырысушы едiм. Тараћ атаулыныѓ тiсi батпайтын ћайратты бџйра шашы егiстiкке шыћћан тљйећарындай ћаућиып, ћалыѓ ћара ћастарыныѓ астынан сыѕырайып ќреѓ к'рiнетiн ћысыћ к'здерiн бар салмаѕымен жаншып жатћандай к'ѓiлiмде бiр аяныш сезiмiн туѕызатын да, к'зiмдi тез тайдырып ќкетуге асыѕатынмын. Таѓырайѕан келте танауы... ќсiресе, талай-талай дастарћандарда бiрге отырып тамаћ iшкен сќттерiмiзде 'зiнен 'зi терлеп-тепшiп, мџрнын ћайта-ћайта пысылдатып тарта беретiн жаман ќдетi тiптi џнамайтын-ды. Кейiнгi жылдары кiтаптарым жиi жарыћ к'рiп, тџрмыстiршiлiгiм едќуiр тљзелген соѓ, су жаѓа машина сатып алдым да, бџдан былайѕы жерде жолсапарларѕа 'з к'лiгiммен шыѕатын болдым. Kткен жазда осы облыс орталыѕында жолыѕа ћалѕанымызда, бџл жаћћа келе жатћаныѓызды неге айтпадыѓыз, 'зiм кљтiп алатын едiм ѕой деп 'кпе-назын бiлдiргенi де есiмде. Бiрде ол менiѓ уаћытымныѓ тыѕыз екендiгiне ћарамай, ћиыла 'тiнiп, ћолымнан сљйрегендей боп 'зiнiѓ шеберханасына алып барды. Ћазiр аныћ есiмде жоћ, институттыѓ ба, ќлде колледждiѓ бе ћоймасы болып саналатын ескi сарайдыѓ бiр бџрышындаѕы ћуыћтай б'лме екен. Ол iште емiн-еркiн жљрiп к'руге мљмкiндiктiѓ жоћ екенiн айтып, арзанћол рамалармен жиектелген картиналарын бiр-бiрлеп сыртћа шыѕарды да, iргесiн су шайып, ћызыл кiрпiштерi мљжiле бастаѕан ћабырѕаѕа ћаз-ћатар сљйеп ћоя бастады. Жаймашуаћ к'ктем едi. Табиѕат 'зiнiѓ бар бояуын жарћырата к'рсетiп, 'зге бояуларды менсiнбей, мџрнын шљйiре ћарап тџрѕан шаћ-тын. Соныѓ ќсерi ме, суретшi досымныѓ картиналары табиѕат картинасыныѓ алдында солѕын тартып, кљлiмдеген кљн к'зiнен «џялѕандай» сиыћсыз к'рiнген. Менде аныћ бiр кесiмдi пiкiрiмдi айта алмай, бiрiнен соѓ бiрiне к'зiмдi алып ћашып, кљмiлжи бергенмiн. Ол к'кпеѓбек к'к шалѕынныѓ љстiнде аяћ-ћолын тарбайтып, тыр жалаѓаш жатћан балпанаћтай сќбидiѓ бейнесi кескiнделген картинасын ћолымен нџсћап: – Мiне, мына суреттен не к'рiп тџрсыз? – дедi мен бiлмейтiн бiр ћџпия сырды iшiне бљгiп тџрѕандай, екi к'зi

џшћын атып. – Бџл – ѕарыш перзентi! Ќне, оныѓ ќкесi... Ќкесiнiѓ ћос жанары сќбидiѓ ќр ћимылынан к'з жазбай, баћылап тџр!.. Ол картинадаѕы к'гiлдiр аспан т'сiндегi таѓѕы к'штен ћалып ћойѕан ћос жџлдыздай сыѕырайѕан ћос таѓбаны к'рсеттi. Мен 'зiмнiѓ кќсiпћой сыншы емес екенiмдi, сондыћтан да к'ркем'нер сырларына тереѓдеп љѓiле алмайтынымды айтып, аћталѕандай болдым. – Жоћ, – дедi ол басын шайћап, љзiлдi-кесiлдi келiспейтiндiгiн бiлдiрiп, – тљсiнуге тиiстiсiз! Kйткенi сiз де, мына мен де, жалпы, жер басып жљрген пенделердiѓ барлыѕы да ѕарыш перзентi! – Демек, мына картина да солай аталатын болѕаны ѕой... – Дќл таптыѓыз! – дедi ол екi к'зi шоћтай жайнап. – Солай аталады. Бџѕан одан басћа ат тауып ћою мљмкiн емес!.. Осыдан соѓ ол 'з картиналарындаѕы ойдыѓ бќрi де ѕарышпен байланысты екенiн, 'йткенi суреткер санасына келiп ћонып, ћылћалам арћылы жарыћћа шыѕуѕа џмтылатын идеялардыѓ барлыѕы да ѕарыштан жететiнiн ћызбалана айтып, маѕан тереѓiрек тљсiндiруге тырысты. «Идея дегенiмiз – ѕарышта ћалћып жљретiн материясыз сана. Онда олардыѓ иесi де, таратушысы да жоћ. Бiраћ олар ќлсiн-ќлсiн жер бетiне ћарай џмтылып, ћайсыбiр жандардыѓ санасына ћонып, бейнелеу, музыка немесе с'з 'нерi арћылы таралады. Ал оларды таратушылар – суретшi, композитор, жазушы немесе философ атанып жатады. Ќрине, суреткер талантын, шыѕармашылыћ iзденiсiн ешкiм де жоћћа шыѕара алмайды. Себебi, белгiлi бiр уаћыт аралыѕында кезегiмен жер бетiне жаћындап келетiн ѕарыштыћ идеяларды дќл сол мезгiлде бiр емес, бiрнеше ћабiлеттi адамдардыѓ милокаторлары ћабылдап љлгередi. Бiраћ дер кезiнде ћабылдау бар да, оны ћорытып, 'ѓдеп, тарату таѕы бар емес пе! Мiне, бiздiѓ – талант, iзденiс, жаѓалыћ деп жљргендерiмiз де сол! Кiм елгезек, iзденiмпаз, еѓ бастысы, еѓбеккер болса, сол ѕарыштыћ идеяны 'згелерге ћараѕанда тезiрек тарата алады. Содан соѓ барып: «Ќттеген-ай, сол ой менiѓ де басымда болып едi-ау!» дейтiндей iшкi таѓданыс, 'кiнiш, ќрi-берiден кейiн ћызѕаныш та туады...» Рас-ау, деген ой келiп едi маѕан сонда. Бiраћ бџл жаѓалыћ бiз даѕдыланѕандай кљнделiктi баспас'з беттерiнен, радио-теледидардан жиi насихатталып, биiк мiнберлерден жиi айтылып жатпаѕандыћтан, ћайтып еске алмаѕанмын. Олар тџратын облыс орталыѕына осы жолы келгенiмде 'зiм таяуда ѕана танысћан бiр дќулеттi кiсiнiѓ љйiнде, аста-т'к мол

дастарћанныѓ басында отырып, ќѓгiме арасында суретшi досымныѓ бџдан бiр ай бџрын баћилыћ сапарѕа аттанѕанын есiтiп, љнемi ћасымда жљретiн жанашыр, аяулы, бейкљнќ жан маѕан 'кпелеп, бiр ауыз с'з де айтпай, барса келмеске кетiп ћалѕандай 'зiмнен-'зiм ћысылып, ыѓѕайсыз кљй кештiм. Мен љшiн оныѓ орны б'лек екенiн осы жолы алѕаш сезiндiм, бiраћ ендi бќрi де кеш едi... Ертеѓiне марћџм суретшi досымныѓ анасына к'ѓiл айту љшiн ћасыма бiр таныс кiсiнi алып, љйiне бардым. Бiрiнен бiрi аумайтын сџрѕылт бетон-ћораптардыѓ бiрiнде, екi б'лмелi аядай ѕана пќтерде тџратын анасы мен ћарындасыныѓ сыныћ жљзi мен жљдеу тџрмысын к'ргенде, мен оныѓ љйленбей, бџл 'мiрден бойдаћ кљйiнде 'ткенiн есiме алдым. Неге 'йттi екен?... Ол туралы бiздiѓ арамызда ќѓгiме де болмапты-ау тiптi. Сурет... сурет...Оныѓ бар айтар ќѓгiмесi, iшiне бљккен сыры, баћыты мен соры – сол сурет едi-ау!.. Аћыры содан не опа тапты?.. Бiз оныѓ кќрi шешесi мен 'зiне џћсайтын жалпаћ бет, ћысыћ к'з ћарындасына к'ѓiл айтып, сыртћа шыѕуѕа беттегенiмiзде: «Егер сiздер ћарсы болмасаѓыздар, кез келген бiр суретiн естелiкке алайын деп едiм», деген 'тiнiшiмдi айттым. Анасы љнсiз ћызына ћараѕан. Ал ол маѕан жалт бџрылып: «Ќрине, болады, – дедi ћуанып. – Бiраћ ол љшiн к'кемнiѓ шеберханасына баруымыз керек!» Мен басымды изедiм. Бiз баяѕы ескi сарайдыѓ бiр бџрышындаѕы шаѕын шеберханаѕа келдiк. Есiкке салынѕан љлкен ћара ћџлыпты ашып, суретшiнiѓ ћарындасы менi iшке кiргiздi де: «Ћалаѕан картинаѓызды алыѓыз, – дедi шын ыћыласымен. – К'кем сiздi жаћсы к'рушi едi!.. Аузынан тастамай айтып отыратын.» Мен iштей ыѓѕайсыз кљй кешiп, марћџм досымныѓ к'зi тiрiсiнде ћадiрiне жете алмаѕаныма 'кiндiм. Шаѓ басћан картиналардыѓ арасынан баяѕы суретшiнiѓ 'зi к'рсеткен «Ѕарыш перзентiн» таѓдап алдым. Содан соѓ iшкi ћалтамнан ќмиянымды алып, ќлгi ћарындасћа ћызылћџлаћ бес мыѓ теѓгелiктi џсындым. Ол менiѓ бетiме таѓ ћала ћарап тџрып: «Мџныѓыз не?» дедi сыбырлай с'йлеп. «Бџл картинаныѓ ќлдећайда ћымбат тџратынын бiлемiн, – дедiм ойымды барынша сыпайы жеткiзуге тырысып, – бiраћ ќзiрге..» «Жо-жоћ, – дедi ол с'зiмдi аяћтатпай кейiн шегiнiп. – Алмаймын! Сiз к'кемнiѓ досы емессiз бе?!.» «Kнер туындылары сатылады ѕой, айналайын. Мџныѓ ешћандай с'кеттiгi жоћ». «Бќрiбiр алмаймын. Ћызыћ екенсiз...» Мен не iстерiмдi бiлмей тосылып ћалдым. «Жарайды... жарайды,– дедiм ћызды ренжiтiп аламайын деп. –

Тек ренжи к'рмешi, ћалћам...» «Жо-оћ, о не дегенiѓiз! Ренжiмеймiн ѕой, – дедi ол ћайтадан жайдары ћалпына тљсiп. – Тљсiнемiн ѕой сiздi. Бiраћ к'кемнiѓ салѕан суреттерiн ешкiмге де сатпаймын!» «Сонда...» – дедiм мен б'лмедегi картиналарѕа ћарап иегiмдi ћаѕып. Ол менiѓ не демек болѕанымды айтћызбай-аћ тљсiндi де: «Рас, мына сарайдыѓ иесi б'лменi босатыѓдар, ќйтпесе аћысын т'леѓдер деп кљн ара мiндетсiнiп жатыр, – дедi. – Ендi мен бџл картиналардыѓ бiразын к'кемнiѓ оћыѕан мектебiне тарту етемiн, бiразын 'зiѓiз секiлдi достарына сыйлаймын, содан ћалѕанын љйге апарып ћоямын». Бiрге туѕан ћарындасымдай менi бауыр тартып, бљкпесiз шындыѕын айтып тџрѕан ћызѕа iштей риза болдым да: «Мен мына кiтаптарды да ћарап к'рсем ћайтедi ќ?!. – дедiм ћабырѕаѕа ћаѕылѕан с'редегi бiраз кiтаптарѕа к'зiм тљсiп.» Ќрине, к'рiѓiз, к'рiѓiз, – дедi ол марћџм аѕасы сияћты шын пейiлiмен бќйек болып. – Сiз к'кемнiѓ еѓ жаћын досы емеспiз бе. Тек 'мiрiнiѓ аћырѕы кљндерiнде ћасында бола алмаѕаныѓыз 'кiнiштi-аћ. Бiраћ бќрi де кљтпеген жерден болды ѕой... Таѓертеѓгiсiн љйден шыѕып бара жатып‚ кенет бiр жаѕына ћарай жантайып ћџлап ћалды. Содан жедел жќрдем шаћырып‚ ауруханаѕа апарѕанда да есiн жиѕан жоћ. Дќрiгерлер миына ћан ћџйылѕан дейдi...» «Бiр адамныѓ бљкiл 'мiрiн сарп етiп салѕан мынау картиналары ендi кiмге керек‚ – деген ой келдi маѕан. – Ол 'зiнiѓ џлы суретшi бола алмайтынын бiлдi ѕой. Бiраћ сонда да 'нердi тастап кете алмады. Сџлу ќйелдiѓ арбауына тљсiп ћалѕан аћымаћ еркек сияћты салпаћтап‚«азат басы ћџл болып»‚ бќрiне к'нiп‚ бќрiне т'зiп жљре бердi. Сонымен... аћыры не болды? Не болды?.. Не болѕанын 'зге тљгiлi‚ 'зi де сезбей кеткен жоћ па?.. Кенет бойымды ћорћыныш билеп‚ денем ћатты тљршiгiп кеткендей болды... С'редегi кiтаптардаѓ к'бiсi атаћты суретшiлердiѓ альбомдары‚ џлы тџлѕалардыѓ естелiктерi‚ аузымен ћџс тiстеген ћайсыбiр ћайраткерлердiѓ мемуарлары екен. Солардыѓ арасынан ћолыма бiр ћалыѓдау дќптер iлiктi. Iшiндегi маржандай тiзiлген к'ркем жазу марћџм суретшi досымныѓ 'з жазуы сияћты‚ к'зiме оттай басылды. Алѕашћы бетiндегi бiр-екi с'йлемiн оћыѕаннан-аћ лап етiп ћызыѕушылыѕым тџтанып‚ оныѓ к'зi тiрiсiнде бiзге айта ћоймаѕан сырлары осы дќптердiѓ iшiнде жасырынып жатћандай болды. «Мына дќптердi де ќзiрге... ала тџрайын‚ бiр екi кљннен соѓ ћайтарамын‚» – дедiм досымныѓ ћарындасынан таѕы да 'тiнiп. «Алыѓыз‚ – дедi ол. – Бџл да к'кемнiѓ бiр ћымбат дљниесi

шыѕар. Бiржола алам десеѓiз де 'зiѓiз бiлiѓiз. Мџнда ћалѕанмен‚ оныѓ ћадiрiне жете алмаспыз‚ жазу-сызудыѓ сыры сiзге жаћсы мќлiм ѕой...» Сол кљнi тљнге ћарай ћонаћ љйде жалѕыз ћалѕанда кезде ќлгi ћоѓыр дќптердегi жазбаларѕа љѓiлдiм. «1983 жлдыѓ кљзiнде Ћарлытаудыѓ б'ктерiндегi Ћамысты ауылына келдiм‚ – деп бастапты. – Бар ойым осындаѕы табиѕат к'рiнiстерiн кенепке тљсiрiп алу. О-о бџл 'лкенiѓ кљзгi бояуы ѕажа-ап болады. Ќсiресе батар кљннiѓ iлкi бiр мезетiнде жалт етiп к'рiнiп ћалып с'нетiн ћызѕылтсары-ћоѓыр тљс – баћидан пќниге тљскен жџмаћ сќулесi секiлдi. Бџл ауылѕа келуiмнiѓ 'зi бiр жыр болды. Бџралаѓ-бџралаѓ тау жолымен ыѓыранып‚ кљшенiп‚ ћайсыбiр тџстарда ћаусаѕан сљйегi шашылып ћалардай селкiлдеп-ћалшылдап бесiн ауа ќзер жеткен пџшыћ сары автобустан мольбертiмдi ћолтыћтап‚ саћалшашым желбiреп тљскен менiѓ пошымым к'ше-к'шеде топтанып ойнап жљрген майда-пашаћ балаларѕа ћызыћ к'рiндi бiлем‚ тџс-тџстан маѕан ћарап, саусаћтарын шошайтып‚ кљлiп жатћан сияћты. Бiраћ бџл ауылдыѓ басћаѕа таѓ ћалса да‚ саћалѕа таѓ ћалмайтынына сол кљннiѓ ертеѓiне-аћ к'зiм жеттi.Себебi мџнда шоћша саћал‚ ћаба саћал‚ ата саћал‚ кљйек саћал дейсiѓ бе‚ ќйтеуiр неше алуан саћалдар толып жатыр. Тiптi... Жо-жоћ... Айта алмаймын. Кљн сайын мольбертiмдi ћолтыћтап алып‚ тау б'ктерiне барып сурет салып жљрдiм. Кљзгi бояулардыѓ кереметiн тiлмен айтып жеткiзу ћиын. Ал кенепке тљсiру мљлде мљмкiн емес. Есiѓнен тандырады! Аяћ астынан мол ћазынаѕа тап болѕан паћырдай не iстерiѓдi‚ ћалай к'терiп ќкетерiѓдi бiлмей‚ алаћ-жџлаћ етiп‚ асып-сасћаннан басћа тљк келмейдi ћолыѓнан. Бџл сiрќ‚ сџлу табиѕаттыѓ ћысћы 'лiм алдындаѕы бой жазып‚ жасануы шыѕар, кiм бiлсiн. Мен сол сићырлы бояулардыѓ арасында адасып‚ ќрћайсысына бiр алданып‚ сергелдеѓге тљсiп жљрдiм. Таѕы да ћанша жљрерiмдi кiм бiлсiн‚ егер де... Иќ‚ маѕан кенет мынау мыѓ сан бояулардыѓ iшiнен 'з бояуымды табуым керек‚ мейлi‚ ол басћалардай соншалыћты ќдемi болмай-аћ ћойсын‚ к'здiѓ жауын алып жџтынып тџрмай аћ ћойсын, бiраћ 'з бояуым болуы керек деген ой тљстi. Ћалай дейсiз ѕой. Ќрине, ѕарыштан! Ћазiр ойласам‚ менiѓ осы ойым мен осыдан кейiнгi кљтпеген кездесудiѓ арасында бiр ћџпия байланыс бар сияћты к'рiндi. Бiрде кеш бата шаршап-шалдыѕып таудан тљсiп келе жатып‚ 'зен жаѕасында шекем тас терiп ойнап жљрген љш-т'рт

ћыз балаѕа кездесiп ћалдым да‚ бџрын-соѓды 'ѓiм тљгiлi‚ тљсiмде к'рмеген бiр сџмдыћты к'рiп‚ 'з к'зiме 'зiм сене алмай ћалшиып ћаттым да ћалдым. Шынымды айтсам‚ алѕашћыда бойымды ћатты ћорћыныш биледi. Kзен жаѕасында алаѓсыз ойнап жљрген ќлгi жап-жас ћыздардыѓ самайынан бастап‚ иегiнiѓ астына дейiн жапћан ћаућиѕан ћаба саћалдары бар едi!?. Бџлар сiрќ‚ адам емес‚ кешкi апаћ-сапаћта судан шыћћан сайтандар болар деп ойладым. К'зiмдi бiр ашып, бiр жџмдым. Астапыралла‚ астапыралла деп‚ iшiмнен ћайта-ћайта ћайталап‚ ауылѕа ћарай тезiрек жљрейiн десем‚ екi аяѕым жерге жабысып ћалѕандай тџрѕан орнымнан ћозѕала алмаймын. Бiрте-бiрте есiмдi жиып‚ ќлгi ћыздардыѓ бќрiнiѓ емес, бiреуiнiѓ ѕана саћалы бар екенiн аѓдадым. Бќлкiм кљн батар шаћта менiѓ к'зiме ћос к'рiнген шыѕар‚ бџлардыѓ мљлде саћалы жоћ‚ жай ќшейiн 'здерiмен 'здерi ойнап жљрген осы ауылдыѓ ћыздары болар. Ћазiр к'зiмдi ћайта жџмып-ашсам‚ бер жаћтаѕы ћыздыѓ да ћаућиѕан саћалы «тљсiп» ћалар... Жоћ. Сол ћалпы. Ќлi тџр. Осы кезде ћыздардыѓ да назары маѕан ауѕанын байћап ћалдым‚ орталарындаѕы бiреуi: «Kлќ-ќ‚ анау аѕай бiзге тесiлiп ћарап тџр!» дедi дауыстап. Содан соѓ бiрiн-бiрi тљртiп: «Кетейiк! Кетейiкшi тезiрек!» деп ауылѕа ћарай асыѕа бастады. Кешкiсiн 'зiм ћџдайы ћонаћ боп келген љйдiѓ кемпiрiнен естiдiм: «Иќ-ќ‚ шыраѕым‚ бџл ауылда сондай бiр саћалды ћыз бар. Шыр етiп дљниеге келгенде с'йтiп тљктi болып туѕан. Кiм бiлсiн‚ ол да болса‚ Алла таѕаланыѓ бiзге к'рсетейiн деген кереметтерiнiѓ бiрi шыѕар... «Аты кiм?» «Аты ма?.. – деп‚ кемпiр ћапелiмде есiне тљсiре алмай‚ тамныѓ бџѕатына ћарап ойланып ћалды. – Кiм едi-ай?.. – дедi содан соѓ менiѓ 'зiмнен сџраѕандай болып. – Тiлiмнiѓ џшында тџрѕанын ћарашы. «Нышанды ћыз»‚ «Саћалды ћыз» деп‚ аузымыз соѕан ќбден љйренiп кетiптi ѕой ћараѓћалѕыр! Е-е... иќ‚ ендi есiме тљстi‚ ќп-ќдемi аты бар‚ Љмiт деген!..» «Дќрiгерге ћаратћан ба?» «Ћаратћан! Ћаратћанда ћандай‚ л'ктiрге де‚ тќуiпке де‚ баћсы-балгерге де алып барѕан ќке-шешесi. Бiраћ солардыѓ ешћайсысынан ћайран болмады ѕой...» «Бџл жаћтаѕылардыѓ шамасы келмеген шыѕар емдеуге». «Басћа жаћћа да к'рсеткен! Тiптi‚ сонау Мќскеуден бiр прќпесiр де келген. Ќрi ћарап‚ берi ћарап‚ ћызды 'зiмiзбен бiрге алып кетемiз дегенде‚ к'нбей ћойѕан ќке-шешесiнiѓ 'зi. Iштен шыћћан перзент ћой‚ ћайтiп ћисын... Е-е‚ ћџдай-ай‚ бџ да бiр таѕдырдыѓ тќш-пiшi де! Екi к'зiн жќудiретiп‚ ћалай жiберсiн алысћа...»

Сол кљннен бастап ќлгi саћалды ћызды жаћыннан бiр к'руге аѓсарым ауды да тџрды. Бiраћ жуыћ арада соныѓ сќтi тљсе ћоймады. Менiѓ т'бем к'рiнгеннен ол ћасћырдан љрiккен елiктiѓ лаѕындай алыстан зымырап ћашатын болды. Кiмнiѓ шыѕарып жљргенiн бiлмеймiн‚ ауыл iшiнде: «Ћаладан келген суретшi саћалды ћыздыѓ суретiн салмаћшы екен» деген ћаѓћу с'з тарап кетiптi. Ондай ой менiѓ басыма келмеген. Кљлдiм де ћойдым. Алайда саћалды ћыздыѓ тљрiн жаћыннан бiр к'рсем деген аѓѕал ќуестiгiм ауыл iшiнде алыпћашпа ќѓгiме туѕызѕанымен ћоймай‚ онсыз да к'лденеѓ жџрттыѓ к'зi мен с'зiнен сескенiп ќбден жљйкесi жџћарѕан бейшара ћыздыѓ жанын жаралаѕанѕа џћсайды. Мен оны бiраћ‚ кейiн бiлдiм‚ кеш бiлдiм... Ертеѓ ћайтпаћ болып‚ жолѕа жиналѕан кљнi кешкiлiк менi сол ауылда 'тетiн бiр тойѕа шаћырды. Ћызыћ-думанѕа ћџмарлыѕым‚ ћыз-ћырћынѕа ебiм жоћ, ебедейсiз басым не iстерiмдi бiлмей ойланып тџрѕанымда‚ љй иесiнiѓ кемпiрi: «Шыраѕым‚ ертелi-кеш ала ћаѕазѕа љѓiлемiн деп‚ 'мiрдiѓ 'зге де ћызыћтарынан ћџр ћалма. Бас екеу болмай‚ мал екеу болмайды‚» деп бастырмалата с'йлеп‚ есiмдi шыѕарып жiбердi. Соѕан ћарап‚ менi «тойѕа шаћыру» да осы кемпiрдiѓ «идеясы» шыѕар деп ойладым. Ќйтсе де менiѓ сол тойда ауыл жастарымен ќмпќйжќмпей болып‚ к'ѓiлiмнiѓ жарасып кете ћойѕаны шамалы. Жџртћа жџѕымымныѓ жоћ екенiн таѕы да бiр дќлелдеп‚ ешбiр топћа ћосыла алмай‚ еѓ соѓында жалѕыз 'зiм сопайып бiр бџрышта ћалдым. Сонсоѓ ескi баѕана секiлдi ешкiмге керегiм болмай состиып тџра беруге ыѓѕайсызданып‚ ырду-дырду к'пшiлiктiѓ iшiнен елеусiз ѕана сытылып шыѕып‚ љйге ћарай аяѓдаѕанмын. Кенет ауыл арасындаѕы тар к'шенi жиектей созылѕан тал шарбаћтыѓ iшiнен бiреудiѓ: «Аѕай!» – деген жасћаншаћ‚ нќзiк даусын естiдiм. – Аѕай дейiм‚ тоћтаѓызшы!..» Мен ћалт тџра ћалдым. – Аѕай‚ – дедi ќлгi жасћаншаћ дауыс таѕы да. – Сiзге бiрнќрсе айтайыншы деп едiм. – А-а... Ћайдасыѓ-ѓ?.. – Мен... мен мџндамын. Ендi байћадым‚ тал шарбаћтыѓ ар жаѕынан бiреу сыѕалап ћарап тџрѕан сияћты. Бiр-екi ћадам жаћындап‚ не айтар екен деп ћџлаѕымды тостым. Ол бiр жаћтан жљгiрiп келгендей демiн жиi алып‚ ентiгiп тџрѕан сияћты. – Сен кiмсiѓ? – деп сџрадым даусымды аћырын ѕана шыѕарып.

– Мен... мен Љмiтпiн... «Ќ-ќ... Саћалды ћыз?..» деп iштей таѓырћап‚ сќл тосылып ћалдым. Ол да љндемедi. Шамасы‚ маѕан ќлгi «бiр нќрсенi» айта алмай‚ толћып тџрѕан сияћты. – Иќ‚ не айтасыѓ? – дедiм сыбырлап. – Аѕай‚ сiз менiѓ суретiмдi салмаѓызшы‚ жарай ма. Kтiнемiн. Салмай-аћ ћойыѓызшы... – Жо-оћ... оны кiм айтып жљр саѕан? – Осы ауылдаѕылардыѓ бќрi де айтад... – Мен сенiѓ суретiѓдi салмаймын, – дедiм мен басымды шайћап. – Ондай ойым жоћ. Жалпы, мен... мџнда тек табиѕат пейзаждарын жазу љшiн ѕана келгенмiн. – Ћалай?.. – Кќдiмгiдей. – Ќрiптермен бе? – ол мырс етiп кљлiп жiбергендей болды. Мен де езу тарттым. – Жоћ. Бояумен жазамын, – дедiм оныѓ кљлгенiне ћуанып. – Бiз, суретшiлер осылай с'йлегендi џнатамыз. Kйткенi «сурет саламын» дегенге ћараѕанда, «картина жазамын» деген с'здiѓ маѕынасы ќлдећайда тереѓ. Тљсiндiѓ бе? – Иќ. Аѕай... – Ќу? – Сiз менiѓ суретiмдi салмайсыз ѕой, иќ? Шын ѕой... – Жаѓа айттым емес пе. Немене, маѕан сенбей тџрсыѓ ба? – Жо-оћ, сенем ѕой... Бiраћ ауылдаѕылар айтад, сiз менiѓ суретiмдi салып, к'рмеге апарып iлiп ћоясыз дейт... Онда... онда адамдардыѓ бќрi де к'редi ѕой... Мен ендi не дерiмдi бiлмей, љнсiз ћалдым. Ол таѕы да сезiктенiп, маѕан љрейлене ћарап тџрѕан секiлдi. – Егер... егер, – дедi ол ћайтадан булыѕа с'йлеп, – сiз менiѓ суретiмдi салатын болсаѓыз бар ѕой, онда... онда мен 'лемiн! Ол кемсеѓдеп жылап ћоя бердi. Мџны кљтпеген мен мљлде сасћалаћтап ћалдым. – Кiм... кiм... Љмiт, айналайын, сен жыламашы. Олар 'тiрiк айтады. Мен сенiѓ суретiѓдi ешћашан да салмаймын. Ондай ой менiѓ басыма келген емес. Сен бiлмеушi ме еѓ, кейде адамдардыѓ осылай 'тiрiк айтатын кездерi болады. Сен оларѕа сенбе! Бiлдiѓ бе, сенбе!.. Мен шарбаћтыѓ арасынан ћолымды созып, оныѓ басынан сипадым. Содан соѓ бейкљнќ ћыздыѓ к'з жасын сљртпек болѕанымда, саусаѕымныѓ џшы саћалына тиiп кетiп, денем дiр ете ћалды. Ол сездi... Сездi де, басын тез тартып ала ћойды.

– Мен ертеѓ ћайтамын, – дедiм ћолыммен шарбаћтыѓ талынан ћыса џстап тџрып, – сен ештеѓенi де уайымдамай, сол баяѕысынша достарыѓмен ойнап-кљлiп жљре бер, жарай ма. Мен ешћашан да, ешћашан да сенiѓ суретiѓдi салмауѕа уќде беремiн. Ќр суретшiнiѓ 'зiнiѓ к'ѓiлi ћалаѕан таћырыбы, ойы, идеясы болады. Сурет арћылы адамдарѕа бiр нќрсенi айтып тљсiндiргiсi келедi. Ондай ой сенде де болатын шыѕар-ау... Мљмкiн, Љмiт, сен де суретшi боларсыѓ, а?.. – Жо-оћ, – дедi ол даусын таѓдана созып. – Менiѓ оѕан икемiм жоћ ћой, аѕай. Сурет сала алмаймын ѕой. Сiзге ѕана айтайын, аhа, менiѓ... менiѓ дќрiгер болѕым келедi. Еѓ алдымен 'зiмдi-'зiм емдесем деймiн. Аѕай... сiздiѓ ќѓгiмеѓiз ћызы-ыћ екен. Мен осылай, адамдармен тљнде с'йлескендi жаћсы к'ремiн. Бџрын сiзден ћатты ћорћып, алыста-ан ћашып жљрушi едiм. – Бiлем... Ендi ћорыћпа, жарай ма. Џялудыѓ да ћажетi жоћ. Мiне, к'рдiѓ бе, менiѓ де саћалым бар. – Иќ. Бiраћ сiз ер адамсыз ѕой. Ер адамдарѕа ол... жарасады. Ал ћыз балаларда болѕаны – ћорлыћ!.. Егер мен ер бала болѕанымда бар ѕой, онда бќрi де басћаша болар едi. Ешкiмнен џялмай, балалар «шал» деп мазаћтаса да ћорланбай, бќрiмен џрсып-т'белесiп жљре берер едiм. Кейде соны ойлап, тљнiмен жылап шыѕамын. – Оныѓ не, Љмiт?! Сен жылама... – Ћџдайдыѓ 'зi 'стiп жылатып ћойса, ћайтемiн, аѕай!.. Жљрегiм шым ете тљстi. Жап-жас ћыздыѓ аузынан мџндай салмаћты с'з естимiн деп ойламап едiм. Беу, таѕдыр-ай, сенен шебер, сенен џлы џстаз жоћ, сен бќрiн де љйретесiѓ. – Ал сау бол, Љмiт, – дедiм мен ертеѓ жолѕа шыѕатынымды есiме алып. – К'рiскенше кљн жаћсы болсын! Ћалаѕа келе ћалсаѓ, хабарласуды џмытпа. Суретшi Саѕындыћов десеѓ, менi бќрi де бiледi. – Сау болыѓыз, аѕай! – дедi ол шарбаћтыѓ ар жаѕынан басын шыѕарып. Мен 'з ж'нiммен џзай бердiм. Кенет: – Аѕай, – деп дауыстады ол арт жаѕымнан. – Сiз бiздiѓ ауылѕа таѕы да келесiз бе? – Бiлмеймiн, – дедiм мен иыѕымды ћозѕап. – Мљмкiн келiп те ћалармын... Бiраћ ол ауылѕа ћайтып менiѓ жолым тљскен жоћ. Саћалды ћыз да бiрте-бiрте санамнан 'шiп, к'ѓiлiмдегi суретi к'мескi тарта бердi...» Осы бiр тџсћа жеткенде ћоѓыр дќптердiѓ екi-љш бетiн суретшiнiѓ 'зi жыртып тастапты. Одан кейiн жалѕасатын ал-

ѕашћы абзацты да шимайлап 'шiрiптi. Неге 'йттi екен? Ол ендi, мќѓгi жџмбаћ... Менiѓ ћолымдаѕы суретшiнiѓ жазбалары ары ћарай былай басталады: «...Аh, оѓбаѕан! Оѓбаѕан! Фотожурналист болсаѓ ћайтейiн, 'зiѓ де бiр... џят та, ар да жоћ екен! Бљгiнгi газеттегi суреттi к'ргенде ћаным басыма шапшып, ызаѕа булыѕып, терiме симай кеттiм. Масћара! Мына суреттiѓ шыћћанын бiлсе, ћорланып 'летiн болды-ау бейшара ћыз!.. Сенсация аулаѕан газеттегi саћалды ћыздыѓ суретiн к'ргендердiѓ екi к'зi шекесiне шыѕып, бiр-бiрiне саусаћпен шџћып к'рсетiп жатыр. Автобуста, к'шеде келе жатћанда да мен солардыѓ бiрнешеуiн байћадым. Апыр-ай, адамдар осы ћандай, ќ?! Бiреудiѓ ћасiретi бiреуге ћызыћ болып к'рiнетiнi несi?.. Оѓбаѕан, жылпос! Ћайтiп тљсiрiп ала ћойды екен?! Сiрќ, байѕџс ћыздыѓ безiлдеп ћашћанына да ћарамай, алды-артын орап, жанталасып жљрiп тљсiрген ѕой. Иќ, ондай арсыздыћћа барудан таймайды ол. Љмiт тiптi, бетiн басып та љлгере алмапты, ћалыѓ саћалы џйысып, ап-аныћ к'рiнiп ћалыпты суретте. Рас, мен оѕан берген уќдемнен айныѕан жоћпын. Ќйтсе де ќлгi арсыз журналистпен бiр ћалада тџратындыћтан, 'зiмдi бiртљрлi кiнќлi сезiнемiн. Осыдан соѓ ќлгi тау б'ктерiндегi ауылдан к'пке дейiн бiр сџмдыћ љрейлi хабар кљттiм. Тiптi, сол дерегi белгiсiз беймќлiм сџмдыћтыѓ алдын алу љшiн ол жаћћа ќдейi барып та ћайтпаћ болдым. Бiраћ ќлденеге жљрексiнiп, 'з жолымды 'зiм б'гей бердiм. Бiр жаћсысы, ол жаћтан ешћандай жаманат хабар естiлмедi. Уаћыт 'ткен сайын бџл оћиѕаныѓ да уыты ћайтып, к'ѓiлiме џя салѕан кљдiк џшып кеттi. Тiптi, анау жылпос фотожурналистiѓ де дќмесiн аћтамай, к'п џзамай сенсация болудан ћалды. Бiр жаѕынан, осы бiр оѕаш оћиѕаныѓ бiз ќуелде байћамаѕан жылы лебi, оѓды ќсерi де болды ма деп ойлаймын кейде. Неге дейсiз бе? Ќлгi оћиѕадан соѓ мен ќлемдегi саћалды ќйелдер туралы ћаншама адам таѓ ћаларлыћтай деректер, ћызыћты ќѓгiмелер естiдiм десеѓiзшi. Олар тiптi, 'з алдарына цирк ашып, дљние жљзiн аралап жљрiп 'нер к'рсетедi екен ѕой. Саћалдарын ќдейi џзартып, ќр нќрсеге ќуес, ћылт еткенге ћызыћћыш елдiѓ к'ѓiлiн аулап, мќз ћылѕаны былай тџрсын, сол арћылы мол табыс тауып, байитын да к'рiнедi. Бiздiѓ ћалада суретшiлерге ауадай ћажет бояу, кенеп, ћыл ћалам, мольберт, палитра секiлдi асай-мљсейлердi орталыћтаѕы бiр-аћ дљкенде сатады. Содан да болар, олардыѓ баѕасы удай

ћымбат. Алсаѓ – ал, алмасаѓ – ћой, бќрiбiр ћайта айналып бiзге келесiѓ дейтiн сияћты. Бiрде сол дљкенге ћалтамдаѕы бар теѓгемдi ћаѕып берiп, бояу-сояу алып шыѕып келе жатыр едiм, кенет арт жаѕымнан бiреу: «Аѕай!» деп дауыстаѕандай болды. Жалт – ћарасам, жапжас бiр бойжеткен маѕан ћарап кљлiмсiреп тџр. – Аѕай, менi танымадыѓыз ба? – дейдi. Мџндайда ћушыкеш жiгiттер сияћты аяћ астынан ќзiл тауып айтып, оп-оѓай љйiрiп ала ћоятын мен бе, аѓћау басым абдырап: – Жоћ, – деп шынымды айттым. Ол менiѓ к'зiме тура ћарап, жымиып тџрып: – Сiз бџрын бiздiѓ ауылѕа сурет салуѕа келiп едiѓiз ѕой, – дедi. «Апыр-ай, ћай ауыл едi?.. Мен дегенiѓ мольбертiмдi ћолтыћтап, ћай тљкпiрге, ћай ћиянѕа бармадым десеѓiзшi!..» – Тау б'ктерiндегi ауыл... есiѓiзде ме? Сiзге мен суретiмдi салмай-аћ ћойыѓызшы деп жалынып едiм ѕой. – Ќ-ќ! Аѓѕал басым байћамай, «ќлгi саћалды ћыз сен бе» едiѓ дегендей иегiмнiѓ астын бiр сипап, таѕы да бiр ќбес ћылыћ жасап алдым. Мџным ендi, наѕыз миѕџланыѓ ќрекетi болды да шыћты. – Иќ, – дедi ол екi бетiнiѓ џшы ду етiп ћызарып кетсе де басын изеп, кљлiмсiреп тџрып. – Мен сiздiѓ танымай ћалатыныѓызды бiлгенмiн. – Ћайдан таниын, – дедiм мен ендi 'з ћателiгiмдi жуыпшаймаћ болып, – ол кезде сен тџлымшаѕыѓ желбiреген кiпкiшкентай ћыз едiѓ, ендi мiне!.. Бойжетiпсiѓ! Мектептi де бiтiрген шыѕарсыѓ. Ол басын изедi. – Kткен жылы бiтiргенмiн, аѕай. Ћазiр осындаѕы медициналыћ колледжде оћып жљрмiн. Кенет менiѓ ћџлаѕыма сол баяѕы кiп-кiшкентай ћыздыѓ: «Сурет сала алмаймын, дќрiгер болуды армандаймын», деген нќп-нќзiк љнi жеткендей болды. Бiраћ оныѓ саћалы бар едi ѕой?.. – Ќлi де сол бџрынѕыдай сурет салып жљрсiз бе? Мен басымды ћайта-ћайта шџлѕыдым. «Одан басћа менiѓ ћолымнан не келушi едi?!» Содан соѓ 'зiмше ќзiлдеген болып: – Сен де сол баяѕыдай суретiѓдi салуѕа ќлi де келiспейсiѓ бе? – дедiм. Ол бiлмеймiн дегендей иыѕын ћозѕады. «Уаћыт к'п нќрсенi 'згертедi екен ѕой, аѕай!..»

– Сабаћтан босаѕан кезде уаћыт тауып менiѓ шеберханама кел, екеумiз асыћпай отырып ќѓгiмелесейiк, – дедiм мен оѕан. Ол басын изеп, келемiн деп уќде бердi де, ћол с'мкесiнен кiшкентай ћойын дќптерiн алып маѕан џсынды. Мен оѕан шеберханам орналасћан к'шенiѓ атын, љйдiѓ рет санын жазып бердiм. – Ой, жазуыѓыз ћандай ќдемi, – дедi ол кљлiмсiреп. – Маржандай екен! – Бала кезiмде к'ркемжазу сабаѕын 'те жаћсы к'ретiнмiн. – Ћазiр мектептерде ондай сабаћ 'тпейдi, аѕай. – Kкiнiштi-аћ... Сосын екеумiз ћоштастыћ та, мен шеберханама ћарай асыћтым. ... Оныѓ мџнда ћалай келгенiн, ћашаннан берi сыртымнан баћылап тџрѕанын мљлде байћамаппын. Кенептiѓ бiр бџрышындаѕы таудан аћћан лайсаѓдай ћоѓыр ћошћыл бояудыѓ реѓiн сќл аша тљсу керек пе, жоћ па деп, мольберттен бiр-екi адым кейiн шегiнгенде к'зiм шалды, ол босаѕада маѕан бiр, картинаѕа бiр ћарап кљлiмсiреп тџр екен. – Иќ, сен... келiп те ћалѕан екенсiѓ ѕой, – дедiм мен 'зiмнiѓ не айтып тџрѕанымды 'зiм де тљсiнбей. – Сiз жаѓа жџмыс iстеп жатћан кезде ќн салдыѓыз, – дедi ол. –Жай... ыѓылдап ћана... – Мљмкiн. Ондай-ондай болады бiзде... – Мен бџрын естiмеген ќн екен. Аты не?.. – Бiлмеймiн, – дедiм мен желкемдi ћасып. – Ол сiрќ, саѕан ѕана емес, жалпы, жџртћа беймќлiм, мџрын астынан мыѓћылдап ћана айтуѕа болатын ќн болса керек. Оѓашада адам не деп ыѓылдамайды!.. Ол кљмiс ћоѓыраудай сыѓѕыр етiп кљлiп жiбердi. Содан соѓ аѓћау жылы бiздiѓ ауылѕа барѕанда салѕан суреттерiѓiздi к'рсетiѓiзшi деп 'тiндi. Ћас ћылѕандай, сондаѕы жазѕан пейзаждарымды осындаѕы бiр iрi фирманыѓ тџсаукесер тойына сыйлап жiберiп едiм. Тек жаћтау аѕашы к'нелеу жалѕыз этюдiм ѕана ћалѕан-ды. С'реден алып, соны џсындым. Ол 'зi туып-'скен тау б'ктерiндегi ауылдыѓ кiшкентай бiр б'лiгiн терезеден к'рiп отырѕандай, этюдтен к'з алмай џзаћ љѓiлдi. Мен оныѓ бетiне ћайта-ћайта жалтаћтап ћарап, к'кейiмде тџрѕан сауалдыѓ жауабын iздегендей боламын. Самайынан т'мен ћарай тљскен к'кшiлдеу жолаћ iз аныћ байћалды, џстарамен ћырынып жљр ме екен ќлде... Ол менiѓ неге тынышсызданып отырѕанымды сездi бiлем, ќлгi суреттен к'з алмай отырып: «Ћымба-а-ат бiр француз

кремiн жаѕып жљрмiн. Бiраћ оныѓ кљшi екi-љш кљнге ѕана жетедi, содан соѓ ћайтадан шыѕа бастайды...» дедi. Љмiт содан кейiн бiр ай бойы шеберханаѕа љзбей келiп жљрдi де, кенет маѕан айтпай аулына кетiп ћалѕандай мљлде к'рiнбей кеттi. Бiр кљн, љш кљн... бес кљн 'ттi. Алтыншы кљнге айналѕанда барып маѕан аћыл кiрдi. «Апыр-ау, ќ дегенде неѕып ойыма келмеген десеѓiзшi. Оныѓ пайдаланып жљрген кремi таусылѕан ѕой. Француз кремi, 'те ћымбат деп едi-ау!..» Дереу киiнiп, шеберханадан шыћтым да, орталыћтаѕы бiр таныс дќрiгер жџмыс iстейтiн емханаѕа ћарай тарттым. Ќлгi крем расында да, 'те ћымбат болып шыћты!.. Осыдан соѓ-аћ 'тiмдi-ау деген картиналарымды арлы-берлi тасып, орталыћтаѕы бай адамдардыѓ офисiн жаѕалап, ќр ћайсысына 'лердегi с'зiмдi айтып жалынып жљрiп, жарты баѕасына ќзер 'ткiзiп, ќлгi француздардыѓ ћымбат кремiн сатып алып, Љмiттiѓ жатаћханасын ћалай iздеп тапћанымды тќптiштеп айтпасам да болады. Ол медреседегi дiндар ћыздар секiлдi бетiн ѕана к'рсетiп, басын аћ жiбек орамалмен тџмшалап алыпты. – Ой, бџл сiз бе едiѓiз? – деп зорлана езу тартты ол менi к'рген кезде. Бiраћ к'здерi бџлтты кљнгi к'лдiѓ бетiндей тџнжырап, мџѓайып тџр екен. Шай дайындамаћ болып едi, тамаѕым кеберсiп тџрса да ћарсылыћ бiлдiрдiм. – Сурет салып жљрсiз бе? – деп сџрады. – Иќ. – Ћандай суреттер?.. – Ќр тљрлi... Ќшейiнде сурет десе суырылып ала ж'нелетiн ќдетiмнен жаѓылып, тiлiм кљрмелiп, айтуѕа с'з таба алмай, кљмiлжiдiм де ћалдым. Ћоштасарда ћалтамдаѕы ћымбат кремдi оѕан байћатпай љстелдiѓ љстiне ћойып кеттiм... Бљгiн бiр сќттi кљн болды. Таѓертеѓгi саѕат тоѕыздыѓ шамасында ћалалыћ ќкiмшiлiкте ћызмет iстейтiн екi шенеунiк келiп, таяуда ѕана жазып бiтiрген љлкен картинамды сатып алып кеттi. Менiмен тiптi, саудаласћан да жоћ, ескi сарайдыѓ iшiндегi шеберханамды ћомсынып, тезiрек кетуге асыћћан сияћты. Kзара ќѓгiмелерiнен байћаѕаным, олар менiѓ картинамды Т. ћаласыныѓ екi мыѓ жылдыћ тойына келетiн шетелдiк ћонаћтарѕа сыйѕа тартпаћ. Жаздыћ жейдесiнiѓ тљймелерi џшып тљсердей тырсылдап тџрѕан мес ћарын сары кiсi: «Оѓай ћџтылатын болдыћ...» деп, ырћ-ырћ кљлдi. Сiрќ, менен емес, шетелдiк ћонаћтардан болар. Мейлi, кiм тарту етсе де, кiмге тарту етсе де 'нер

ел iшiне таралуы керек емес пе. Ерте ме, кеш пе, оны баѕалайтындар табылады ѕой. Тљске таяу Љмiт келдi. Мен бљгiн аяћ астынан ћалай байып шыѕа кегенiмдi айтып маћтанып, кешкiлiк ћала сыртындаѕы «Саялы баћ» кафесiне барайыћ деп џсыныс жасадым. Ол кљлiмсiреп тџрып басын изедi. ...О-о, бiз бљгiн ћандай баћыттымыз! Саялы баћтыѓ т'бесiнен т'не ћарап, тамылжып тџрѕан мейiрiмдi тљн менiѓ шешем сияћты алћарак'к маћпал бешпент киiп алыпты. Алћарак'к маћпал бешпенттiѓ 'ѓiрiне ћадалѕан таналардай жарћылдаѕан аппаћ жџлдыздар ћандай тамаша!... Апыр-ай, баћыт дегенiѓiздiѓ 'зi де адамныѓ к'ѓiлiне тќуелдi, адамныѓ к'ѓiлiне баѕынышты нќрсе екен ѕой. «Е-ей, баћыт, мен сенiѓ сырыѓды џѕып, ћџпияѓды ашып ћойдым! Сен мынау жер бетiндегi адамдарсыз 'мiр сљре алмайды екенсiѓ. Сенiѓ ћадiрiѓдi бiлетiн де, бiлмейтiн де, сенi биiкке к'теретiн де, к'термейтiн де осы жер бетiндегi мџѓлыћтар екен!» – дегiм келдi шаттанып. ...Мен Љмiттiѓ суретiн салып жљрмiн. Ол шеберханама кљн сайын келедi. Џзаћ отырады. «Сурет салу да ћиын болады екен ѕой», дейдi таѓданып. Мен: «Бџл жай ѕана сурет салу емес, 'нер, бейнелеу 'нерi, – деймiн. – Мџнда бояулар љн ћатып, ќн салып, би билеп тџруы керек!» Содан соѓ мен оѕан киелi 'нер туралы, жетi ћат к'ктен келiп жететiн тылсым ойлар туралы айтып тљсiндiргiм келедi. С'йтiп, с'йлеген сайын ћызынып, 'зiмдi-'зiм џмытып кетемiн. Оны да џмытамын... Кљннен кљнге мен оѕан бауыр басып бара жатћан сияћтымын. Сќл кешiксе, к'ѓiлiм алаѓдап кљтемiн. Келмей ћалса, iздеп барамын. Ол менiѓ 'мiрлiк сыѓарыма, осыѕан дейiн ћараусыз ћалѕан айдаладаѕы ескi кљмбездей ћџлазып келген жан дљниемнiѓ шыраћшысына айналѕан секiлдi... Бљгiн мiне, екiншi кљн, Љмiт шеберханаѕа келген жоћ. Тљске дейiн тыћыршып кљттiм де, таѕы да келмеуге айналѕаны ма деген ойдан дегбiрiм ћашып, тез-тез киiнiп, автобус аялдамасына ћарай асыћтым. Баѕытым белгiлi... Оныѓ неге келмей кеткенiн де iштей сезiп келемiн. Таѕы да сол... Таусылѕан ѕой! Ол неге сонша ћымбат? Бiз љшiн... Ќрине, бiз љшiн ћымбат. Сондыћтан да бiз: «Алла жазды, бiз к'ндiк», деймiз. Ал байларѕа тљк емес. Олар сонда Алланыѓ жазуына да ћарсы кљресе алатын болѕаны ма?.. О тоба, мен не деп кеттiм осы?.. Бiраћ ендi, ћарыз сџрап баратын да ешкiмiм ћалѕан жоћ. Осыѕан дейiн сџрай-сџрай достарымныѓ да, таныстарымныѓ да

мазасын алып бiттiм, олар менi к'рсе, терiс айналып кететiн болды. Жатаћханаѕа бардым. Љмiтке жолыћтым. Ол таѕы да басын орамалмен тџмшалап алыпты... Ендi не iстеймiн? Ешћайда баруѕа заућым соћпай, шеберханадаѕы фанер таћтаныѓ љстiне киiмшеѓ ћисая кеттiм. Таѓертеѓгiлiк ћатћан нан мен ћара су iшiп отырып, соѓѕы бiр айда Љмiттiѓ портретiнен басћа ештеѓе жазбаѕанымды ойладым. Ал ол портрет, ќрине, сатуѕа арналмаѕан. Kзiм љшiн жазылѕан дљние. Ќлi бiткен жоћ. Бiр нќрсе жетпейтiн сияћты. Бiраћ не жетпейтiнiн бiлмеймiн... Мен Љмiттiѓ портретiнiѓ алдына барып, ћадала ћарап бiраз тџрдым. Кеше ѕана к'ѓiлiме нџр ћџйып, жљрегiмдi алтын бесiкке салып тербеткен сурет бљгiн мљлде џнаѕан жоћ. Жансыз бейне... Сџлу да, сымбатты да емес. Бiр жасандылыћ бар... Иќ, жасандылыћ! Жасандылыћ, жасандылыћ, жасандылыћ... Жоћ. Мен оныѓ бейнесiн осындай кљйде к'ргiм келген. Бџл менiѓ – арманым, ћиялым едi. Kнерiм едi!.. Бiраћ соныѓ бќрi жасанды болып шыћты. Ол басћа... Мљлде басћа. Ћџдай оны 'згеше етiп жаратћан. Ал мен болсам, оѕан ћарсы болмаћпын. Алла таѕалаѕа да, адамдарѕа да ћарсылыћ бiлдiрмекпiн. Жо-жоћ! Олай болуы мљмкiн емес. Мљмкiн емес... Кенет менiѓ жан дљниемдi бџлт басып, кљзгi дымћыл тџмандай салћын сезiм жљрегiмдi торлап, ћылћаламѕа ћарай ћол создым. Сосын оны ћап-ћара бояуѕа малып алдым да, орталыћтаѕы ћымбат дљкендердiѓ шыны с'релерiнен бедiрейiп ћарап тџратын манекен-ћуыршаћтар секiлдi жансыз бейненiѓ самайынан иегiнiѓ астына дейiн баттастыра жаѕып тастадым. Бiттi! Жаратылысћа ешкiм де ћарсы тџра алмайды! Ешкiм де... Ћарсылыћтыѓ бќрi де – ћиял. Шайтанныѓ ойыны. Кенет арт жаћтаѕы ашыћ есiктен тљсiп тџрѕан кљн сќулесiн ќлдекiм к'легейлеп: – Иќ, ендi дџрыс болды, – дедi бќсеѓ љн ћатып. Мен селк ете тљстiм. Босаѕада басын аппаћ орамалмен тџмшалап алѕан Љмiт о дљниеден келген ќруаћтай кiрпiк ћаћпай ћадала ћарап тџр екен. – Иќ, ендi бќрi де ћалпына келдi! – дедi ол таѕы да. – Осылай боларын бiлгенмiн. Kйткенi сiз Ћџдай емессiз ѕой!.. Содан соѓ басындаѕы орамалын шеше бастады...» Ћолыма кездейсоћ тљскен ћоѓыр дќптердегi суретшiнiѓ жазбалары осылай аяћталады екен.

етiп кiбiртiктеп 'те бастады. Баѕанадан берi жете алмай, соѓымыздан ентiгiп ћуып келе жатћан ћою шаѓ тап осы сќтте лап ћойып, љстiмiзден басты да ћалды. Ћаћалып-шашалып, тљшкiрiп-пысћырып жатырмыз. Бетiмiздi ћос алаћанымызбен басып алѕанбыз. Шаѓ сейiлгенде мќшине жантаћ сайдыѓ табанына тљсiп, май топыраѕы борпылдап жатћан ћасћа жолмен ћайтадан аѕыза ж'нелген едi. Сќду екеумiз бiр-бiрiмiзге ћарап, саусаѕымызды шошайтып ыржиып кљлемiз. Бет-аузымыз аппаћ шаѓнан к'рiнбейдi. Жыртиып к'зiмiз ѕана ћалѕан. Бiздiѓ ауылдыѓ тептегiн опа-далабы ѕой бџл! Жантаћ сайды жаѓа к'ргендей жан-жаѕымызѕа таѓћала ћараймыз. Шынында, бiз ендi бџл жаћћа жантаћ шабуѕа келер ме екенбiз, келмес пе екенбiз?!! Ќй, сiрќ, келе ћоймайтын шыѕармыз. Жантаћ сайдыѓ жантаѕы жыл сайын ћалыѓ болып 'седi. Биыл да бiтiп тџр. Ащы тiкенi ћолыма кiрш етiп ћадалѕандай тџла бойым тљршiгiп кеттi. У ѕой ол, у ѕой!.. Талай мќрте жанымызды к'зiмiзге к'рсетпедi ме? Сќду менi шынтаѕымен тљртiп, Жапатас жаћты иегiмен меѓзедi. Алыста бiр отар мќлiш ћой жайылып жљр екен. «Ойбай, анау кiм? Шамасы, маћау Kмiртай ѕой. Ћызыћ-ей, бас киiмiн џзын таяћтыѓ џшына iлiп алып, шырк'белек айналдырып тџрѕаны несi? Бiзге айтћан ћайыр-хошы ма, жоћ ќлде жалѕыз 'зi айдалада не iстерiн бiлмей iшi пысып, ерiгiп жљр ме?!» Бiз оѕан ћарап ћолымызды бџлѕап, сыћылыћтап кљлiп алдыћ. Мќшине жантаћ сайдан шыћћан соѓ, Ћџмт'бенi бетке алып 'рге ћарай жљрдi. Ыѓыранып, ышћына бастады. Онымен бiрге бiз де ћиналып кеткендей болдыћ. Бџл жаћтыѓ жолы ћџмдауыт. Алѕа ћарай адымыѓды аштырмайды. Табаныѓды тартып, суси бередi. К'ктемде осы Ћџмт'бенiѓ кљн шыѕыс жаћ баурайында ћаптап шыѕатын нќзiк ћызѕалдаћтар есiме тљстi. Бiреу ќдейi ћолмен егiп ћойѕандай љлбiреп, к'з ћызыћтырып тџрушы едi. – Ќне, ќне, тас ћџдыћты к'рдiѓ бе? – дедi кенет Сќду дегбiрсiзденiп. – Жазда осыныѓ iшiнен бiр адамныѓ 'лiгi табылып едi ѕой, есiѓде ме?! Екеумiз де сол жаћћа љрейлене ћарадыћ. Айдалада ћарауытћан тас ћџдыћ бiр тљрлi љрей туѕызып, ескi мазардай ћџлазып тџр екен. Биыл жазда осында бiр сџмдыћ оћиѕа болѕан. Оныѓ кiм, ћайдан келген паћыр екенiн ешкiм бiлмейдi. Осы маѓда љнемi ћой жайып жљретiн маћау Kмiртай сол

кљнi тас ћџдыћтыѓ жиегiне келiп отырып, iшiне ћиыршыћ тас лаћтырып ойнапты. Маѓайдан бiр мљѓкiген жаѕымсыз иiс шыћћандай болады. Танауын ћайта-ћайта тартып, жан-жаѕына ћарайды. Тас ћџдыћтыѓ ернеуi опырылып, iшiне ћџлаѕан сияћты. Адамныѓ аяѕы ма, ќлде малдыѓ тџяѕы ма, ќйтеуiр бiрдеѓелер бџл маѓайдаѕы жусанды жапырып, таптап кетiптi. Kзi љстiнде отырѕан тарѕыл тастарѕа жџћћан ћанды к'рiп, шошып ћалады Kмiртай. Содан соѓ аћырын ѕана тас ћџдыћтыѓ iшiне љѓiлiп ћарайды да, оныѓ тљбiнен жоѕарыѕа ћарай тарбиып шыѕып жатћан адамныѓ саусаћтарын к'рiп шыѓѕырып жiбередi. Есi шыѕып, екi к'зi алаћ-жџлаћ етiп ауылѕа ћарай ћашады далбаѓдап. Сол кљнi тас ћџдыћтыѓ жанына к'п адам жиналды. Ћызыћ к'ру љшiн де бiз де бардыћ. Ћаладан бiр топ полиция ћызметкерлерi келiптi. Тас ћџдыћтыѓ iшi-сыртына ћайта-ћайта љѓiлiп, айѕаћ iздеп, шџћшиып ћарап жљр. Бiр кезде олар 'лген адамныѓ мќйiтiн арћанмен тартып сыртћа шыѕарды. Љстi-басы сырылып, ћызыл ала ћанѕа боялѕан 'лi дененi к'ргенде зќремiз џшып, айдалаѕа тџра ћаштыћ. Есiмде ћалѕаны жырым-жырым аћ к'йлегi, жљн басћан ћолы мен бiлегiндегi жылтыраѕан алтын саѕаты ѕана... Сiрќ, кiм де болса, тiрi кљнiнде байлыћћа белшесiнен батып жљрген адам сияћты. Оѕан аћ жайма жауып, ћалаѕа ћарай алып кеттi. Полицияныѓ к'лiгi к'зден таса болѕан соѓ, бiздiѓ ауылдыѓ адамдары 'з беттерiнше ќр тљрлi жорамалдар жасай бастады. – Мен бiлсем, бџл жай адам емес, – дедi џзынтџра Айдархан ауылѕа ћарай ћайтып келе жатћан жолда. – Осыдан ћара да тџр, кљнi ертеѓ-аћ ћаладаѕы ћазит-жорналдардыѓ бќрi де осы оћиѕа ж'нiнде жарысып жаза бастайды. – Иќ-ќ, – деп, ћаз мойын, еѓкiш Шорабай оны басын шџлѕи ћоштады. – Ќйтпесе, осыншама жерге ќуре боп, ит арћасы ћиянѕа ќкелiп 'лтiрер ме едi. – Ал-л, сонда бџны кiм деп ойлайсыѓдар? – дедi осы кезде неге болса ћарсы дау айтып, ћызылкеѓiрдек боп таласа кетуден тайынбайтын тапал Назархан iштей тартысћа дайындалып. – Кiм бiлсiн... – дедi оныѓ ит мiнезiн жаћсы бiлетiн Шорабай т'мен ћарап кљмiлжiѓкiреп. – Мен бiлсем, бџл – наѕыз мафияныѓ бастыѕы! – дедi Айдархан 'зiнiѓ ќуелгi жорамалына сенiмдi тљрде. – Жо-о, сен ћатты ћателесiп тџрсыѓ. – Назархан басын шайћап, ернiн шљршитiп, оныѓ жауабын аныћ жаћтырмаѕандыѕын аѓѕартты. – Кiм сонда? Бiлгiш болсаѓ айтшы, кiм?!

– Мафияныѓ бастыѕы деге-ен шыраѕым, ол ќй-шќй жоћ айдалаѕа ћарай ала ћашатын к'кпардыѓ лаѕы емес. Бiлiп ћой. Оны 'лтiру де оѓай шаруа емес. Дќл мынаѕан ћараѕанда, – деп Назархан бас бармаѕын иыѕынан асыра арт жаћты нџсћап ћойды, – ќлдећайда кљрделiрек. Мќселеѓки, былай... – Ћалай? – Ендi Айдарханныѓ дауысында да кекесiн араласћаны аныћ байћалды. – С'здi б'лмеѓiз, – деп Назархан оѓ ћолын жоѕары к'терiп, алаћанымен ишара жасады. – Мќселен, былай... еѓ ќуелi оны моншаѕа шаћырады. Монша болѕанда ћандай десейшi! Аћ мќрмќр тастан салынѕан. Наћ ортасында бассейн. Суы к'здiѓ жасындай м'п-м'лдiр. О-о, шiркiн, сендер ондай моншаны 'мiрi к'рмегенсiѓдер жќне осылай к'рмеген бойы 'тесiѓдер. Буы ћандай шiркiн, буы-ы... Ол жерде арћанды бiр емес, екi бойжеткенге бiрдей соћћылате-е-ееп ћойып жатасыѓ... Моншада мафияныѓ бастыѕы емес, 'зi жатћандай елiтiп бара жатћан Назарханныѓ ќѓгiмесiн осы тџста ортасынан шорт љзiп: – Оу, ћашан шыѕасыѓ? – дедi Айдархан даусын ќдейi ќндете созып. – Не? – деп шошып ћалды Назархан. – Будан ћашан шыѕасыѓ дейiм, ит-ау, пiсiп ћалатын болдыѓ ѕой! – Кетшi-ей... – Тљу, ќѓгiме ендi ћызып келе жатыр едi, – деп 'кiндi Шорабай аузындаѕы 'шiп ћалѕан шылымын ћайта тџтатып жатып. – Иќ, ћызыћ екен. Тыѓдайыћ та... – деп ћоштады оны ћасында љн-тљнсiз келе жатћан кiсiлердiѓ бiреуi. – Назархан ќѓгiменi ћатырады ѕой, – деп маћтап та ћойды. – С'йтiп, ол будан шыѕып бассейнге тљседi, – дедi Айдарханѕа 'кпелеп ћалѕан Назархан ендi мафияныѓ бастыѕында 'шi кеткендей тiстене с'йлеп. – Судан шыѕып, сќмбi талдан тоћылѕан орындыћћа келiп отырады. Жанындаѕыныѓ бќрi де ћџраћ џшып, «лќпбай, таћсыр» деп оѕан ћызмет к'рсетiп жатады. Сол кезде кенет телефон шылдыр ете ћалады. «Ќлеу, осылай да осылай. Џрымѕа тез жетiѓiз!» – дейдi. Ќлгi байћџс алдында не кљтiп тџрѕанын бiлмей, ћањарланып орнынан атып тџрады. «Мерседеспен» ћџстай џшып аэропортћа жетедi. Ол жерде кљнiлгерi дайындап ћойѕан сќмќл'т кљтiп тџрады. Соѕан мiнедi де, џша ж'неледi. Содан ќбден к'терiлдiк-ау деген кезде, жердегi бiреу кн'пкенi басат та жiбередi. Сап-сау сќмќл'т кљлпарша болып ћирайды. Бiттi!.. – Тљу, ћаншама шыѕын! – дейдi ћазiр жџмыссыз бос

жљрген Сарћанбек к'кем сусаѕын бљгiп, ойша есептеп. – Ой, оларѕа не, бiр сќмќл'т деген ойыншыћ ћой! – дейдi бiреу ћолын сiлтеп. – Тљк емес! – Ќй, сонда... тас ћџдыћта 'лген паћырыѓ кiм болды 'зi? Шамасы, бџл да сау сиырдыѓ жапасы емес ћой. – Жо-жоћ. Менiѓше, бџл паћырыѓыз бiреуден ћарыз алып, соны уќделi уаћытысында ћайтара алмай, сорлап ћалѕан бiр шерменде болуы керек, – дейдi Назархан ендi 'зiнiѓ болжамын сыртћа сездiрiп. – Кќзiр ћалада бџндайлар быжынап жљр. Ћарыз алып, ћайтара алмадыѓ бар ѕой, дќл сол кљнi ш'тшiкке ћоя салады. Содан ал кеп, кљнiне бќленбай брќсент соѕады да тџрады, соѕады да тџрады. С'йтiп, аћыр-соѓында айдалаѕа сљйреп ќкелiп, 'лтiредi де тастайды... – Ќй, осы сендер баѕаналы берi не оттап келе жатырсыѓдар! – дедi кенет бiр шетте љн-тљнсiз, 'зiмен-'зi болып келе жатћан Жиенбек атам айналасындаѕыларѕа к'зiн аларта ћарап. – Ауылымыздыѓ шетiнде кiсi 'лiп жатыр. «Ау, бџ заман не боп барады 'зi?!» деген мџсылманшылыћ ой кiре ме бастарыѓа, жоћ па? О, ћџдауанда, бiрi 'лсе, екiншiсi жанына барып иiскеп, т'мен ћарап тџратын мал ћџрлы болмаѕандарыѓ ба?! Осыдан кейiн ѕана олардыѓ ќптiгi басылып, жаназадан ћайтћан жандардай тџнжырай ћалып едi... Мќшине Ћџмт'бенiѓ биiгiне шыћћанда арт жаћтан кiшiрейiп ћалып бара жатћан ауыл да, к'не тас ћџдыћ та аћырѕы рет бiр аныћ к'рiнiп, содан соѓ к'зден тасалана бердi. Алдымыздан таѕы да адырлы дала ћарсы алды. Теѓiздей бџлдыраѕан к'кжиек ендi тiптi алыста-а-ап кеттi. Жанарыѓныѓ оты жеткен жердiѓ бќрi де алаћанда сайрап жатыр. Ћџмт'бенiѓ терiскейiнде бiр табын сиыр жайылып жљр екен. Сќду екеумiз де елеѓдеп ћарап, iшiнен бiздiѓ љйдiѓ ћара ала сиыры к'рiнбес пе екен деп к'з тiктiк. Жоћ. К'рiнбейдi. Оѓайлыћпен табыла ћоюшы ма едi ол... Биыл жазда бiздiѓ ауылдан к'п сиыр џрланды. Бiреуiнiѓ де дерегi шыћпады. Демек, алысћа-а ќкеткен ѕой. Оныѓ iшiнде бiздiѓ љйдiѓ ћара ала сиыры да бар. Сарћанбек к'кем айтады: – Ол сиырлар ќлдећашан ресторандарда кќтлет болып, бизнесмендердiѓ iшiнде тљсiп кеткен шыѕар, – дейдi. Шорабай т'рт кљн бойы иен даланы атпен шарлап, тљк таппай ћайтып келгенде, Жиенбек атам т'мен ћарап, ћамыѕып отырып: «Е-е, ћараћтарым-ай, табылмаса ћайтемiз ендi. О да бiр Ћџдайдыѓ бiзге к'рсетейiн дегенi шыѕар. Жоѕалѕан мал тљгiлi, 'лген адамныѓ да дерегi шыћпай жатћан жоћ па...» деп едi.

– «Оптимизация!» деп кеттi, – деген дауыс саѓћ ете ћалды. Жалт бџрылып ћарасаћ, Назархан екен келiп тџрѕан. Ћасында Шорабай бар. – Оны сен ћайдан бiле ћойдыѓ? – дедi атам к'зiн сыѕырайтып Назарханѕа сынай ћарап. – Бiлемiн, – дедi Назархан сенiмдi тљрде. – Е-е, бiлгiшiм, айта ћойшы ендеше, о не дегенi? – Ол-л, кќрия, баяѕыда 'здерiѓiз тапанша асынып алып, тарсылдатып-парсылдатып жљрiп 'ткiзген коллективизация деген бар емес пе, соѕан џћсас нќрсе. Былайша айтћанда, жанжаћта пышырап, шашылып жатћандарды бiр орталыћћа жинау, с'йтiп, етек-жеѓiн ћысћарту. – Е-е, ол пќлеѓнiѓ мектепте несi бар?! – Ой аћсаћал-ай, ћызыћ екенсiз 'зiѓiз. Мќселенiѓ бќрi мектептен басталмай ма?! Еѓ ќуелi шет-шеттегi мектептер жабылады. Бiлiсбек сияћты мџѕалiмдер кетедi жан-жаћћа... Балашаѕа топырлап бiр орталыћћа жиналѕан соѓ, сiз де барасыз бiр кљнi артынан ћаѓѕалаћтап. Осы кезде Жапатас жаћтан жарћ етiп судай жаѓа американдыћ «Форд» к'рiндi. Соѓынан ћуѕан тљйдек-тљйдек шаѓѕа жеткiзбей зымырап келедi сабазыѓ. Шiркiн, мќшине болсаѓ, осындай бол! – Ќне, Байѕабыл келе жатыр, – дедi Шорабай жол жаћћа ћарап кеѓiрдегiн созып. – Келсе ћайтейiн, – дедi Назархан жаћтырмаѕан љнмен. – Апыр-ай, анау Бiлiсбектiѓ де ќлiне ћарамай ћџтырта айдауын-ай! – дедi Шорабай оныѓ с'зiн естiмегендей жол жаћћа ћарап алаѓдап. – Мына тљрiмен «портћа» барып соѕылса, бытша-бытшасы шыѕады-ау. Ќй, ќй, мынау ћайтедi-ей?! Шынымен-аћ... Бiр-бiрiмен ћарама-ћарсы баѕытта жџлдыздай аѕып келе жатћан «Форд» пен љш аяћты мотоцикл ендi болмаѕанда сљзеген текелерше сарт-сџрт соѕыса жаздап ћалып, еѓ соѓѕы сќтте ќккi «Форд» жол жиегiмен лып етiп орѕытып 'те шыћты. Бiлiсбектiѓ мотоциклi со бетiмен џшыртып, соѓынан ћою шаѓды шџбыртћан кљйi ракета сияћты зулап кете бердi. – Уњ, мына мџѕалiмнiѓ 'лерменiн-ай! – Ойбай-ау, тiптi 'мiрден тљѓiлген адам сияћты ѕой! – Бiр-аћ кљннiѓ iшiнде жџмыссыз ћалу оѓай ѕой дейсiз бе, аћсаћал! – Ћайта бџныѓ баѕы бар екен. Осы кљнге дейiн 'йтiп-бљйтiп бала оћытћансып жљрдi ѕой. Ал бiздiѓ «ћысћарып» ћалѕанымыз ћаш-шан! – дедi Шорабай ќлгiндегi ћорћынышын ендi басћандай оѓ алаћанын жљрегiнiѓ тџсына апарып.

Жљйрiк «Форд» ќп-сќтте-аћ ауылѕа жетiп келдi. – Иќ, бљгiн ненiѓ ћуанышына жинала ћалѕансыѓдар!?– дедi оныѓ iшiнен тљскен Байѕабыл американдыћ жылћышылар сияћты екi бљйiрiн таянып тџра ћалып. – Ћуаныш пен ћызыћтыѓ бќрiн де саѕан бердiк. Бiз 'зiмiз не iстерiмiздi бiлмей мќѓгiрiп тџрмыз, – деп Назархан жерге шырт тљкiрiп, бќтiѓкесiнiѓ табанымен таптай бастады. – Мектеп жабылатын болды... – дедi Жиенбек атам к'ѓiлсiз љн ћатып. – Ы-ы, – деп ыѓыранды Байѕабыл саусаѕына iлген кiлтiн айналдырып. – Бќсе, жаѓаѕы Бiлiстiѓ 'лген-тiрiлгенiне ћарамай «џшып» бара жатћаны сол екен ѕой. Жаман матасекiлiмен бiр соѕып, «Фордымныѓ» мылжа-мылжасын шыѕара ма екен деп, зќрем зќр тљбiне кеттi ѕой тiптi! Ха-ха-ха! Ол аузындаѕы алтын тiстерiн к'рсете ырћ-ырћ кљлдi де, онысын ешкiм ћоштай ћоймаѕан соѓ: – Ну што-ж, – дедi ешћандай уайымы жоћ бейѕам ћазаћтыѓ дауысымен орысшалап. – Ауылдаѕы мектеп жабылса, ћалаѕа апарып оћытыѓдар. Арыста, Сарыаѕашта – кќллеж, гимназия, пансионат, интернат дегендерiѓ толып жатыр. Аћысын жаћсылап т'лесеѓдер, мџѕалiмдердiѓ 'здерi љйлерiѓе келiп оћытады. – Ой, шыраѕым-ай, сен бiр ћџдайдыѓ ж'нiн айта ма екен десек... – деп Жиенбек атам терiс айналды. – Немене, бiз Сарыаѕаш пен Арыстыѓ ћайда екенiн бiлмей тџр ѕой деп пе едiѓ?! – деп шамданды Назархан к'зiн ежiрейтiп. – Ќй, сен 'зiѓ де осы мектепте оћымап па еѓ?! – дедi Шорабай да оѕан жаћтырмай ћарап. – «Порт» мiнiп, ќмiрикадан келгенiѓдi к'рген жоћ едiк ћой. – Ойбай, ћойдым, ћойдым! – дедi дќл мџндай жаппай шабуылды кљтпеген Байѕабыл екi ћолын к'терiп. – Kздерiѓ бiлiѓдер, 'здерiѓ... Мен тек ќншейiн... балаларыѓ ћалада оћыса, тезiрек доћтыр, прафесiр боп кете ме дегенiм ѕой. Ќй, бiраћ оларды да к'рiп жљрмiз. Жаѕдайлары жетiсiп тџрѕаны шамалы... С'йттi де, ћарны тоћ, к'йлегi к'к, уайымы жоћ Байѕабыл аћсия кљлiп «Фордћа» ћайта отырып, к'здi ашып-жџмѕанша-аћ зыр етiп барып iнiсi Тайѕабылдыѓ љйiнiѓ жанына тоћтады. Байѕабыл ауылѕа келген сайын бiз оныѓ мќшинесiнiѓ осы жљйрiктiгiне таѓћаламыз. Оныѓ бiр орнынан зу етiп жылдам ћозѕалатын ћасиетiн бiр-бiрiмiзге жырдай ѕып айтып тауыса алмаймыз. Байѕабыл ћайтып кеткен соѓ, ћасћа жолдыѓ борпылдаћ ша-

ѓын бџрћырата жљгiрiп, бiрiмiзден бiрiмiз озып «Форд» болып ойнаймыз. Бџл жолы Байѕабылдыѓ мќшинесiмен Тайѕабылдыѓ екi џлы мен ћызы ћалаѕа оћуѕа аттанды. Содан соѓ бiртiндеп басћа балалар да жан-жаћћа тарап кете бастады. Бiреуi наѕашысыныкiнде, бiреуi жездесiнiкiнде, ендi бiреуi б'лесiнiкiнде жљрiп оћитын болды. Еѓ аћырында ауылда Сќду, Ћџрман љшеумiз ѕана ћалдыћ. Тљнде жатћанда iштей кљрсiнiп, Байѕабыл секiлдi бизнесмен аѕамыздыѓ болмаѕанына 'кiндiк. Ол бџрын бiздiѓ ауылда тџрыпты. Кќдiмгi ћарапайым ѕана ћоймашы болыпты. Ћойшылардыѓ шай-ћантын, оны-пџнысын жеткiзiп берiп жљрiп‚ жљнжџрћа, терi-терсек жинапты. Кейiн оны шетелдiк бiр бай фирмаѕа сатып, аяћ астынан байып шыѕа келiптi. Бiздiѓ ендi ћайда барып оћитынымыз 'те ћиын мќселе болды. Атам, ќжем, к'кем – љшеуi ойласа келiп, аћыры Монтайтастаѕы интернатћа жiберетiн боп шештi. Содан соѓ бiз кљн сайын Исаћан к'кемнiѓ мќшинесiн шыдамсыздана кљтiп жљрдiк. Ол кешiгiп жатты. Атам бiздi ат-арбамен-аћ апарып тастамаћшы болып едi, бiраћ оѕан ќжем де, к'кем де, тiптi жеѓешем де ћарсы болды. «Тљгi жоћ адам ћџсап о несi?! Жџрт кљлмей ме екен?!» – дедi ќжем атама жаћтырмай ћарап. «Ат-арбамен барѕан адамды жџрт сыйлаушы ма едi...» – дедi жеѓешем орамалыныѓ џшымен 'зiнiѓ жасын сљртiп. Атам оларѕа iштей 'кпелеп ћалѕан тќрiздi. Бiраз кљн бойы ешкiммен с'йлеспей, томсырайып жљрдi. Бљгiн Исаћан к'кем де келдi-ау аћыры. «Запшасты iздеп, бармаѕан жерiм жоћ» дейдi. Иќ, бiздiѓ Исаћан к'кем шынында да талай жерде болѕан, талай жердi к'рген ѕой. Ендi мiне, ол бiздi Монтайтастыѓ интернатына ќкеле жатыр. Темiр жолдан 'ткен соѓ, ары ћарай ќспќлт жол басталады екен. Баѕаналы берi к'з џшында бџлдырап тџрѕан љлкен ауылѕа ќп-сќтте-аћ жетiп келдiк. Сыртынан ћараѕанда, бiздiѓ Баћырша мен Шаѕырдыѓ ортасындаѕы бџрынѕы сауыншылар базасына џћсайтын жатаѕандау џзын љйдiѓ алдына тоћтадыћ. Iздеген интернатымыз осы екен. Балалар iште отыр ма, ќлде сабаћћа кеткен бе, ќйтеуiр сыртта жљрген ешкiм к'рiнбейдi. Интернаттыѓ алды жым-жырт. Исаћан к'кем бипылдатып ћайта-ћайта сигнал бердi. Бiраздан соѓ, iштен кљпќйке киген бiр шал шыћты. Ћолын сермеп, 'з ж'ндерiѓмен жљре берiѓдер дегендей белгi жасады. – Оу, жќке, не боп ћалды? – дедi Исаћан к'кем кабинадан басын шыѕарып.

– Iнтiрлќт жабылѕан! Шал ћайтадан iшке кiруге оћталды. – Ћашан-н?.. Исаћан к'кем ћолы ћалтырап, жан ћалтасынан темекi алып тџтатты. – Екi-љш кљн боп ћалды... Шылымыѓыз бар ма? Шал бiр нќрседен жасћанѕандай кiбiртiктеп келiп, темекi алып тџтатты. – Тќрбиешiлер жан-жаћћа тарап кеткен, – дедi ол к'к тљтiндi бџрћ еткiзiп. – Деректiр де «ћысћарып» ћалды. Бџдан былай iнтiрлќттi џстап тџра алмаймыз дейдi. Бљйжеттен ештеѓе бермептi бiзге... Исаћан к'кем ендi не iстеймiз дегендей мќшиненiѓ ћорабында шоћиып-шоћиып тџрѕан Сќду екеумiзге ћарады. – Бџ балалар ћайдан? Кiмнiѓ балалары? – дедi шал бiзге ћарап иек ћаѕып. – Ќлтайдыѓ... Баћыршадаѕы жиендерiм ѕой. – Ќ-ќ!.. – Ендi не iстесем екен? – Осында жатып оћыѕан балалардыѓ бiразын ќке-шешелерi Арысћа, Шымкентке апарып тапсырып жатыр. Ќлi ешћайда кетпегендерi де бар. – Арысћа дейсiз ќ, Арысћа...– деп Исаћан к'кем ернiн жымћырып, алысћа к'з тiгiп ойланып ћалды. – Ол жаћтаѕы интернат жабылѕан жоћ ћой, ќйтеуiр?.. – Ћайдан бiлейiн... Мен мынау иесiз ћалѕан iнтiрлќттi ќлi кљзетiп жљрмiн ѕой. – Сендер шаршаѕан жоћсыѓдар ма? – дедi Исаћан к'кем кенет бiр шешiмге келгендей бiзге жалт ћарап. – Жоћ, – дедiк бiз жарыса љн ћатып. – Ендеше кеттiк! Арысћа барсаћ, Арысћа барайыћ! Мќшине орнынан жџлћына ћозѕалды. Ќп-сќтте ауыл шетiне шыѕып, ќспќлт жолмен зымырай ж'нелдi. Исаћан к'кем Арысћа тезiрек жетуге асыѕатын сияћты. Бiз барамыз дегенше ол интернат та жабылып ћалмас па екен дей ме, ћайдам... Жолайрыћћа келгенде мќшине ћай жаћћа ћарай бџрыларын бiлмегендей жљрiсiн баяулатып ћалды да, кенет бiржола тоћтады. – Келiѓдер, сен екеуiѓ де кабинаѕа отырыѓдар! – дедi Исаћан к'кем. – Аздап ћысылып-ћымтырылысып сиысыѓдар, ештеѓе етпес, жол џзаћ... Бiз оныѓ айтћанын тез орындап, кќбiѓкедегi Ћџрманныѓ жанына келiп сыѕылыса отырдыћ.

– Мен сендердi Арысћа апармаймын. Жо-жоћ! – дедi Исаћан к'кем аяћ астынан к'ѓiлденiп, љшеумiзге ћулана ћарап. – Тџп-тура Шымкентке апарамын. Онда Арыстаѕыдан да љлкен интернат бар. Соѕан тапсырамын. Ол интернатта кезiнде кiмдер оћыѕанын бiлесiѓдер ме? Бiлмейсiѓдер. Ћџрманбек Саѕындыћов, Бауыржан Момышџлы, Ќбдiлда Тќжiбаев аталарыѓ оћыѕан! Кќдiмгi батыр Бауыржан Момышџлы бар емес пе?! Соныѓ дќл 'зi оћыѕан! Ќне, солай, бiлiп ћойыѓдар, Сендер де сондай батыр, аћын, жазушы боласыѓдар! Кет-тiк!.. Алдымызда џзаћ жол жатыр. Бiз алысћа аттанып барамыз. Ол жаћтан ћашан ораламыз, кiм болып ораламыз, ќзiрге белгiсiз. Бќлкiм, 'зiмiз кинодан к'рiп жљргендей мафияѕа ћосылып кетермiз. Ол да ѕажап емес-ау, ќ!.. Онда... онда бiздi бiр кљнi бiреулер 'лтiрiп, айдаладаѕы тас ћџдыћтыѓ iшiне апарып тастап жљре берер. Кiм бiлсiн... Жол џзаћ. Кешiр бiздi, кеѓ дала, керiм дала. Бiз ћалаѕа џл болуѕа бара жатырмыз. РЕЗЕРВАЦИЯ Бiздiѓ ауылдыѓ шетiне шыѕып, жан-жаѕыѓызды шолып ћарасаѓыз, к'з жетер жерден бџлдыраѕан биiк тау да, ћарауытћан ћалыѓ орман да к'рiнбейдi. Тым ћџрыса, бiр шоћ тоѕай, ирелеѓдеп аћћан кiшiгiрiм 'зен де жоћ. Kзен болмаѕан соѓ, ќрине, к'л ћайдан болсын. Егер темiржол бекетiнiѓ алдында 'сiп тџрѕан бес-алты тљп ћараѕашты есепке алмасаћ, ауылдыѓ басћа тџсынан пана болар бiр тљп аѕаш та к'зге тљспейдi. Таѓертеѓгiлiк џясынан шаћшиып к'терiлетiн кљн, ћызѕаншаћ келiншек сияћты‚ бџл 'лкенi жалѕыз 'зi билепт'степ, оттай ыстыћ демiмен кљйдiрiп тџрады. Осы ћызѕаншаћ кљннiѓ ерекше махаббатыныѓ ќсерiнен бе, бiздiѓ 'ѓiмiз ћысы-жазы тљтiгiп, ћап-ћара боп жљремiз. Ћаншама ысћылап, сабындап жусаћ та бетi-ћолымыз бiр аѕармайды. Сосын судыѓ 'зiн де сџмдыћ љнемдеймiз. Kйткенi бiздiѓ жаћта су тапшы. Ата-бабаларымыз баяѕы-ы бiр заманда‚ осы жерден мал айдап 'тiп бара жатып‚ жалпаћ сайдаѕы тас ћџдыћтан су тартып iшкен екен. Ќлi кљнге шейiн бiз де ауыз суды сол ћџдыћтан тартамыз. Ауылымыздыѓ аты – Тасћџдыћ. Жалпы, осы жаћћа жолы тљсiп, ћыдырып келген кiсiлердiѓ кей кезде бiздiѓ ауылѕа риза боп; адамгершiлiгi мол, ћолы ашыћ, ауызбiршiлiгi жаћсы саћ-

талѕан ел екен деп маћтап жататыны бар. Бiздiѓ осы момаћан ауылдыѓ Атымтай жомарттыѕы айналадаѕы жџртћа аѓыз боп жайылѕан. Ћайсыбiр жылы мынадай бiр ћызыћ оћиѕа болѕан... Бџл жаћта не к'п, иiр-шиыр шатасћан жол к'п. Сол жолдардыѓ бiреуiмен борпылдаћ шаѓды бџрћыратып келе жатћан бiр мќшиненiѓ дќл осы маѓѕа жеткенде радиаторындаѕы суы саћырлап ћайнап, моторы «кљйiп» кете жаздайды. Шыжыѕан шiлденiѓ кљнi ћойсын ба, ћайта кабинадаѕы екеудiѓ ћара ћойдыѓ басындай љйiтiлiп кетпей‚ аман ћалѕанын айтыѓыз. С'йтiп, олар ары шапћылап, берi шапћылап радиаторѕа ћџятын су iздеп сабылып жљргенде 'здерi де ќбден ћаталап ш'лдейдi. Ќй, мына адырда аѓћамыз кеуiп, ажалымыздан љш кљн бџрын 'лiп ћалармыз деп шоши бастайды. Аћыры болмаѕан соѓ, еѓ шеткi љйдiѓ ќулiсiне жасћаншаћтай кiрiп, жан-жаѕына жалтаћтап ћарап, ћабаѕан итi болса ћауып алар, ашулы ћожайыны болса ћуып шыѕар деп iркiлiп тџрады. Бiраћ есiк алдындаѕы тапшанныѓ астында тiлi салаћтап к'леѓкелеп жатћан дќу ала т'бет мыѓћ етпейдi. «Кiм бар-ау?!» деген дауысты кљтiп отырѕандай‚ љйден жљгiрiп шыћћан отаѕасы оларды к'ргенде кљлiмсiреп, алыстан жекжаты iздеп келiп тџрѕандай ћуанады. «Оу, далада неѕып тџрсыѓдар? Iшке кiрмейсiѓдер ме?!» дейдi. «Бiр жџтым су болса...» дейдi ќлгi екеуi кезерген ерiндерiн жалап. «О, ћызталаћ, ћаланыѓ орысы ћџсап су сџраѕаны несi?! Шайѕа келiѓдер...» деп, отаѕасы оларды «жљр, жљрдiѓ» астына алып, љйiне сљйреп кiргiзгендей болады. Бiр пќсте ќндетiп самаурын келедi. Шай iшiлiп бола бергенде сол љйдiѓ тљскi тамаћћа деп асып отырѕан етi де пiсiп ћалады. «Ал ендi, мынау ћазанда дайын тџрѕан аућат едi. Сендерге бџйырѕан екен. Ћысылмай-ћымтырылмай, жiгiт ћџсап уысты толтырып асап-асап алып отырыѓдар» дейдi ќѓгiмешiл отаѕасы олардыѓ алдына ет-табаћты жаћындатып ћойып жатып. Жаѓа ѕана бiр жџтым суѕа зар болып келген екi жiгiт бiр-бiрiне ћарап к'зiн ћысып, жымыѓ-жымыѓ кљле бастайды. Сљт ћатћан ћою шайѕа мелдектеп тойып ћалѕан ба, ќлде ќѓгiмешiл отаѕасымен жарысып ќѓгiме айтудан аузы босамады ма, кiм бiлсiн, ћџдайы ћонаћтыѓ бiреуi алдындаѕы еттi онша жарытып жемей отыр екен. Соны байћап ћалѕан љй иесi: «Ау, ћонаћ бала, сен ќѓгiме тыѓдаймын деп аш ћаларсыѓ дейдi. Сол кезде оныѓ ћасындаѕы жiгiт ћутыѓдап: «К'ке, ет сљр екен. Бџныѓ асћазаны ауыратын едi, жас ет болмаса ћорыта алмайды» дейдi. Содан ќлгi ет жемей отырѕан ћонаћ оћтау жџтћандай ћаћшияды да ћалады. «Ћап, џят болды-ау!» деп ћысылады љй иесi. «Ештеѓе етпейдi, шайѕа ћанып алды ѕой» деп оны елеѓ ћылмайды екiншiсi.

Ет желiнiп, сорпа iшiлiп, ћолдыѓ майы сљртiлiп, тiс шџћылып болѕан кезде, «Ал ендi, бiз жљремiз. Баратын жерiмiз алыс» дейдi олар. «Ойбай-ау, ћайтамыз дегенi несi?! Мына балаѕа арнап мал соямыз. Жас ет жеп кетесiѓдер» дейдi отаѕасы шын ниетiмен ћаућылдап. «Жоћ, к'ке, ендi бiздi ћинамаѓыз. Жџмысымыз бар. «Ер азыѕы мен б'рi азыѕы жолда» деген, ћалаѕа жеткенше таѕы бiр мќнiсi болар»– деп етке сылћиып тойып алѕан ћонаћ ыѓыранады. С'йтiп, олар ырѕалып-жырѕалып сыртћа шыћћан кезде, отаѕасы ћораныѓ к'леѓкесiнде љйездеп жатћан ћара тоћтыны мљйiзiнен шап берiп џстай алып‚ «Ау, жiгiтiм, ќдейi арнап ћой соямыз деп ек, оѕан 'зiѓ ћарамадыѓ. Ал ендi, сыбаѕаѓды алып кет. Келiнге, бала-шаѕаѕа сќлем айт. Тасћџдыћ деген ауыл бар екен, сол ауылда тџратын Тасболат деген к'кем бар екен де... Бiр тоћтысын мќшинеге салып жiбердi де!..» дейдi. Ќлгi екеуi бџѕан сенерiн де, сенбесiн де бiлмей, аѓ-таѓ болып бiр-бiрiне ћарайды. Шынымен айтып тџр ма, жоћ ќлде, ќшейiн сыпайыгершiлiк жасап жатћаны ма деп ћипаћтайды. Жо-жоћ, отаѕасы алды-артына ћарайтын емес, ћара тоћтыны дырылдатып тџп-тура мќшинеге ћарай сљйреп барады. Ал ќйтпесе, мџндай да жомарт ауыл, мџндай да мќрт адамдар бола бередi екен-ау жер бетiнде! Жолѕа шыћћан соѓ ќлгi екеуi бiр-бiрiн бљйiрiнен тљртiп, сандарын шапаттап, iшек-сiлелерi ћатћанша кљледi. С'йтсе-е, анау ќѓгiмешiл ћонаћтыѓ асћазаны ауырмайды екен. Сљр ет тљгiлi, сымтемiр асып берсеѓ де ћорыта беретiнге џћсайды. Ћасындаѕы ћу жiгiт ќдейi ћалжыѓдапты. Буы бџрћырап, иiсi мџрынды жарып бара жатћан сары ала сљрдi жей алмай, пџшайман болсын дегенi ѕой. Ой, ћулар-ай! Сiз, ќрине, аѓѕал отаѕасыныѓ орынсыз мќрттiгiн мысћылдап отырѕан боларсыз. Жќ, жарайды, бiздiѓ ауылдыѓ б'тен адамѕа езу тартћызып, мазаћ болып келе жатћаны бiр бџл емес, аѓћау аталарымыз сонау елуiншi жылдыѓ жазында Тќшкенге барамыз деп, оѓбай кљлкiге џшырап ћайтћалы берi де бiз талайталай ћызыћты бастан кешiп келемiз. Ол оћиѕа былай болѕан едi... Е-е, кемпiр-шалы бар ауыл ќулие-ќнбиеге сыйынбай ћарап отырушы ма едi. Тќшкен шањарындаѕы Шайхан-тќуiр ћорымында жатћан жарыћтыћ Т'ле би бабамыздыѓ басына барып ћџран оћып, ќруаѕына сыйынып, тќу етiп ћайтамыз деген бiздiѓ ауылдыѓ бес-алты шалы елеѓ-алаѓнан атћа ћонып, жолѕа шыѕады. Бiр кљн тоћтамай жљрiп, арада бiр тљн ћонып, келесi кљнi сќске тљс мезгiлiнде ескi ћалаѕа жетедi. Сол жерде бiр 'збек тамырларыныѓ љйiне тљсiп, аттарын ќулiсiне байлап, к'к шайѕа

Мезгiлiмен iшпесе, шекелерi тырысып, бастары ауырып, жџрттыѓ бќрiн жаћтырмай, тыжырынып отырады. Тљскi шайдыѓ уаћыты таянѕанда Ќтiркљл мен Пiстекљл зыр ћаѕып шай iздей бастайды. Тќшкенде не к'п – шайхана к'п. Бiраћ оларды тап осы жолы ћџдай жаѓылыстырып, шайханаѕа емес, ћаланыѓ ћаћ ортасындаѕы ћымбат кафеге кiрiп кетедi. Жаздыгљнi болѕан соѓ, онда 'шiретке тџрѕан жџрт к'п екен. Ќтiркљл кезек алып, Пiстекљл бiр бџрышта с'мкелерiн кљзетiп отырады. Ќрине, ол жайдан-жай отырмапты, жан-жаѕына жаутаѓдап ћарап, кафедегi ќдемi нќрсенiѓ бќрiн ќуес к'рiп, мынау 'зi тќп-тќуiр шайхана екен деп ћызыѕып отырыпты. Тапа-тал тљсте жџрттыѓ к'зiнше џялмай-ћызармай сљйiсiп отырѕан ћыз бен жiгiтке бажырая ћарап, жаћтырмаѕан тљрмен ернiн сылп еткiзiп ћойыпты. Содан соѓ Пiстекљлдiѓ к'зi терезенiѓ алдында ћаћшиып отырѕан к'мiрдей ћап-ћара кiсiге тљсiп, аузы ашылып аѓ-таѓ болады. Немене, ћара кiсiнi к'рмей жљр ме дейсiз ѕой. Пiстекљлдiѓ 'зi де ћайбiр жетiсiп тџр едi. Бiраћ мынау терезенiѓ алдында отырѕан кiсiнiѓ ћаралыѕы тiптi б'лек, Ћараѕандыныѓ к'мiрiндей екен. «Бџл жљдќ ыстыћ жаћтан келген болар, – деп ойлайды Пiстекљл. – Алла-ай, ћазанныѓ кљйесiндей екен...» Ќлгi неме ћыбыр етпейдi. Ћаћћан ћазыћтай ћаћшиѕан да ћалѕан. «Е-е, бџл тiрi адам емес, ќшейiн сќндiк љшiн ћойылѕан шыѕар, – деген ой келедi Пiстекљлге. – Ыстыћ кљннiѓ астында жљре берсеѓдер, тап осындай ћап-ћара боп кљйiп кетесiѓдер. Одан да бiздiѓ шайханаѕа кiрiп, ыстыћ ћайтћанша жан шаћырып алыѓдар дегендерi шыѕар». Аћ шыт орамалмен орап тастаѕан басын олай бiр, былай бiр ћисайтып ћараѕан Пiстекљл таѕы да: «Адамнан аумайтынын ћарашы 'зiнiѓ! Басына ћарак'л ћозыныѓ елтiрiсiн ћаптап ћойѕан ба деймiн...» деп таѓ ћалады. Аћыры, к'ѓiлiн ќуестiк жеѓген ол орнынан тџрып, ћапћара ескерткiштiѓ ћасына жаћындап келедi де, аћырын ѕана басындаѕы жљнiнен тартып к'редi. Сол кезде «ескерткiш» аппаћ маржандай тiстерiн к'рсетiп ыржиып кљледi. Жалаѓаш ћолымен шоћ џстаѕандай: – К'тек, – деп баж ете ћалѕан Пiстекљл к'зi аларып, ћџлап бара жатады. – Iшто слушилось, iшто слушилось? – деп африкалыћ студент жiгiт оны ћапсыра ћџшаћтай алады. Шалажансар Пiстекљлдiѓ шыѓѕыруѕа да шамасы келмей, сол жерде есiнен танып ћалады.

Кафенiѓ iшi у-шу болады. Ћићулап «жедел жќрдем» мќшинесi жетедi. Былћ-сылћ еткен Пiстекљл ћолдан-ћолѕа 'тiп, ћалалыћ ауруханадан бiр-аћ шыѕады. «Ойбай-ау, оны ћайда ќкетiп бара жатырсыѓдар? Тастаѓдар былай... Џшыћтап жiберсе, 'зi-аћ тџрып кетедi! »деген Ќтiркљлдiѓ с'зiн ешкiм елеѓ ћылмайды. С'йтiп, ол б'лек-салаћ с'мкелерiн к'терiп, жалѕыз 'зi ебiл-себiл болып тљнгi пойызбен ауылѕа ћайтып келедi. Арада бiр апта уаћыт 'ткенде ћаланыѓ ауруханасында жатып ќжептеуiр аѕарып, ћалалыћтарѕа џћсаѓћырап ћалѕан Пiстекљл де оралады. Ќне, бiздiѓ ауыл осындай! Жалпы, дљниеде болып жатћан жаѓалыћтар мен 'ркениеттi елдердiѓ 'згерiстерi жер бауырлап жылжып, бiр кљнi болмаса, бiр кљнi бiздiѓ ауылѕа да жетiп жыѕылады. Алдыѓѕы жылы аудан орталыѕынан, ќлде облыс орталыѕынан ба екен: «Ћалћоз-сапћоз дегендi ендi ћойыѓдар. Бџдан былай баяѕы жайбараћат тiршiлiктi џмытып, жедел тљрде жекешеленiѓдер. Жердi б'лiп алыѓдар» деген ћысћа да нџсћа хабар жеттi. К'п ойланып-толѕанып жатпай-аћ, бар-жоѕы оншаћты кљннiѓ iшiнде апай-топай жекешеленiп алдыћ. Мидай жазыћ даланы ћалаѕанымызша б'лiстiк. Иен тегiн жатћан адырды аяймыз ба, кiмнiѓ аузынан ћанша гектар аламын деген с'з шыћса, сонша гектар берiлдi. К'ктем туа бќрiмiз егiн ектiк. «Маћсары деген ш'п болады екен. Тџла бойы тџнѕан май. Соны егiп, кљзде Шымкенттегi май зауытына 'ткiзсеѓдер, шаш-етектен пайдаѕа батып ћаласыѓдар» дегендi естiп, ойдан-ћырдан маћсарыныѓ дќнiн тауып ќкеп, ћолдаѕы бар техникамен т'рт-аћ кљнде сеуiп тастадыћ. К'ктемде жарытып жаѓбыр жаумады. Жаз шыѕа аѓызаћ жел басталды. Таѓертеѓнен кешке дейiн уiлдеп ћџлаѕымызды тџндырды. Далаѕа шыћсаћ, бiр-бiрiмiздiѓ с'зiмiздi естiмеймiз. Љйге кiрсек те ћџлаѕымыздыѓ тљбiнен жел гуiлдеп тџрѕандай болады. Сарыадыр жылан жалаѕандай тап-таћыр. Бiздiѓ еккен маћсарымыз шыћты ма, шыћпады ма, белгiсiз, ќйтеуiр љштiкљйлi жоћ болып кеттi. Кљз тљскенде ырымѕа бiр бауын да орып ала алмадыћ. Содан берi iлгерi басћан аяѕымыз кейiн кетiп, iсiмiз оѓѕа баспай-аћ ћойды. «Жоћшылыћ жомарттыѓ ћолын байлайды» деген с'з ып-ырас екен. Бiздiѓ баяѕы жомарт ауылдыѓ мќрт адамдары ендi ћонаћ к'рсе, тџра ћашатындай кљйге тљстi. Дегенмен, мынау жалпаћ ќлемге бiз де керекпiз. Kткен жылы кљзде ауылымыздыѓ к'ше-к'шелерiне ћаптаѕан ћызыл-

ды-жасылды плакаттар iлiне бастады. Љѓiлiп ћарап к'рсек, сайлау жаћындап ћалѕан екен. Жќне ол анау-мынау емес, Парламент Мќжiлiсiнiѓ сайлауы болып шыћты. Мiне, осындай љлкен саяси оћиѕаныѓ кезiнде џмытылып ћалмай, бiздiѓ ауылдыѓ да еске тљскенiне, алыста болсаћ та бiр округтiѓ ћатарына ћосылѕанымызѕа ћуандыћ. Ќлгi плакаттардыѓ алдында топталып тџрып, кљнiне бiрнеше мќрте дауыстап оћитын болдыћ. Бќрi де жаћсы с'здер, жаћсы ойлар айтады екен. Суреттерi де ќдемi. Мынау плакаттаѕы шашын артына ћайырѕан, кеѓ маѓдайлы, келiстi азамат бiзге кљле ћарап:«Ауыл шаруашылыѕыныѓ экономикасы мен ауыл тџрѕындарыныѓ ќлеуметтiк жаѕдайын к'теремiн. Ћарттарды зейнетаћымен, студент жастарды стипендиямен, мектеп оћушыларын компьютермен ћамтамасыз етемiн» дейдi. Оны тыѓдап тџрѕан бiздiѓ ауылдыѓ кiсiлерi ћайта-ћайта бастарын шџлѕып: — Ой, бќрекелдi-i! – деп риза болады. – Азамат екен! – Осы айтћаныныѓ бќрiн орындаса кќнi, Тасћџдыћћа бiраћ кљнде пейiш орнап ћалмай ма?! – Ќй, ќшейiн с'з ѕой бќрi де! Соѕан шынымен-аћ сенiп тџрсыздар ма?! – деп жастар жаѕы ћолын сiлтеп, терiс айналады. – Осы сендерге жаћсылыћ жасаймын деген кiсi де жаћпайды, – деп ренжидi оларѕа шалдар. – Аћырзаманѕа жетесiѓдер ќлi, асыћпаѓдар... – Иќ, ќйтеуiр, жаманшылыћ жасамаса бопты да,– дейдi кемпiрлер плакаттаѕы кiсiге ћарап тџрып, ћџдайѕа шљкiршiлiк ћылып. – «Жаћсы с'з — жарым ырыс» деген екен ѕой баяѕы аталарымыз... – Бiздi ћойшы, балаларды айтсаѓшы, – дейдi ќйелдер кљрсiнiп. – Солардыѓ жаѕдайын ойласа болар едi. Ћыста мектепке киiп баратын бљтiн аяћ киiмдерi де жоћ байѕџстардыѓ... Ал анау келесi плакаттаѕы жалбыр шаш, ћысыћ к'з, Пушкинге џћсас бакенбард ћойѕан аћын кандидат бiзге бiр ћырынан ћарап отырып: «Мен мќдениет пен ќдебиеттi к'ркейтемiн. Kнер адамдарына жаѕдай жасаймын!» дейдi. Жалпы, аћын деген халыћћа бiздiѓ ауылдыѓ адамдары бiр тљрлi кљмќнмен ћарайды. Kйткенi 'зiмiзде де аћындар к'п. Той-томалаћтар мен шiлдеханаларда екi ќйелдiѓ бiреуi тамаѕын кенеп алып: «Ќу, кеп ћалдыћ тойларыѓа, ћџтты болсын, Љйлерiѓ ћызыћ думан ћџтћа толсын!» деп 'леѓдетiп, айтысћа тљсе бередi.

Љшiншi плакаттаѕы ћабаѕын тљйiп, ойланып отырѕан кандидат: «Елiмiздегi экономикалыћ жќне ќлеуметтiк реформалардыѓ пќрмендi тљрде орындалуы саяси жќне ћџћыћтыћ реформалардыѓ кешендi тљрде жљзеге асуына байланысты болмаћ, сондыћтан да заѓ шыѕарушы органдар мен сот жљйесiн кљшейтiп, мемлекетiмiздегi экономикалыћ, ќлеуметтiк ћарым-ћатынастарды заѓды талап тџрѕысынан орындау ћажет» дейдi. Бџл плакаттыѓ алдына келгенде ауыл адамдары ћаралы митингiге жиналѕандай бiраз уаћыт љнсiз тџрып ћалады. Былтырдан берi ауылѕа к'мiр ќкелiп сатып, 'зiнше бизнесмен боп жљрген Ћорѕанбай ѕана сќлден соѓ кеѓiрдегiн созып: – Вот маладе-е-ес! – дейдi ештеѓе тљсiне алмай аѓтарылып тџрѕан жџртты 'зiне жалт ћаратып. – Дело говорит! С'йтiп жљргенде кандидаттардыѓ сайлаушылармен кездесетiн кљнi де келiп жеттi. Ауылдаѕы жалѕыз клуб жекешеленiп, мал ћораѕа айналып кеткендiктен, мектептегi оћушыларды екi саѕатћа далаѕа ћуып шыѕып, олардыѓ баскетбол ойнап жљрген спорт залына жиналдыћ. Жџрт опыр-топыр. К'пшiлiгiмiз тљрегеп тџрмыз. Ћонаћтарды ду ћол шапалаћтап ћарсы алдыћ. Алѕашћы с'з шашын артына ћайырѕан, жалпаћ бет кандидатћа берiлдi де, ол ортаѕа шыѕып, 'зiмiз кљн сайын плакаттан оћып жљрген баѕдарламасын басынан аяѕына шейiн тљп-тљгел ћайталап шыћты. Содан соѓ сџраћ ћою басталды. Спорт залдыѓ шаѓ-шаѓ еденiне малдас ћџрып отырып алѕан Ќбдiбай шал ћолын к'тердi. – Ал, айтыѓыз. – Айтсам, былай ѕой, шыраѕым, – дедi ол. – Баѕанадан берi айтып жатырсыѓ, айтып жатырсыѓ...Оныѓ бќрi дџрыс ћой. Бiз тљсiнбегенмен, мына жас балдар тљсiнедi. Ал, ендi осы бiздiѓ Тасћџдыћћа ћандай жаћсылыћ жасайсыѓ, соны айтшы, айналайын. – Мен 'зiм спортшымын, – дедi сќл ойланып ћалѕан кандидат. – Мына ћџлаћты к'рдiѓiз бе, аћсаћал, – ол шџнтиѕан оѓ ћџлаѕын џстап к'рсеттi. – Бџл ненiѓ белгiсi? Ќрине, кiлемде к'п кљрескеннiѓ белгiсi. Былайша айтћанда кiлемге љйкелељйкеле 'стiп жќпiрейiп ћалѕан. Бџл — дќлел! Демек, ауыл жастарыныѓ арасында спортты дамытуѕа кљш саламын. К'рерсiздер ќлi, бљкiл ќлем танитын чемпиондар осы Тасћџдыћтан шыѕатын болады!.. – Ал, сонда, экономикалыћ жаѕынан ћандай к'мек бере аласыз? – деген дауыс шыћты залдыѓ бiр тљкпiрiнен. Кандидат таѕы да ойланып ћалды.

– Жаѓа ѕана байћадым, осы сiздердiѓ ауылдарыѓызды темiржол екiге б'лiп жатыр екен, – дедi ол бiр кезде. – Бергi беттегiлер арѕы бетке, арѕы беттегiлер бергi бетке келгенде мiндеттi тљрде темiр жолды басып 'тедi. Жол ћауiпсiздiгi саћталмаѕан. Ендеше, ќлемдегi 'ркениеттi елдердегiдей аспа к'пiр салу ћажет. Мен 'ткен жылы Италияѕа барѕан сапарымда сондай к'пiрдi к'ргенмiн. Тљнге ћарай оныѓ баѕаналарында ћызылды-жасылды шамдар жанып тџратын болады. Бiз оны «Ѕасыр к'пiрi» деп атаймыз!.. Осы тџста кандидат 'з ћиялыныѓ тым џзаѓћырап жайылып бара жатћанын сездi бiлем, ернiн жымћырып, «iм...м... иќ» деп кљмiлжiѓкiреп ћалып: – Жалпы, осы темiр жол ћатынасына байланысты баћытсыз оћиѕалар болып тџратын шыѕар ауылдарыѓызда? – деп сџрады. – Бџрнаѕы жылы менiѓ ћара есегiмнiѓ ћодыѕын пойыз басып кеткен! – дедi темiр жолдыѓ арѕы бетiнде тџратын жынды Kкей. Одан басћа ешкiм љндеген жоћ. Басћа жџрт жым-жырт. Осыдан кейiн ортаѕа аћын кандидат шыћты. Ол к'зiне тљскен шашын сiлкiп ћойып, 'леѓ оћымаћ болып едi, тыѓдай ћоятын ћџлаћ табылмады. Тек с'з кезегi к'зiлдiрiктi академик кандидатћа тигенде барып жџрт сiлтiдей тынып, «ендi осыныѓ айтћандарын тљсiнбей ћалып ћара басып жљрмесек жарар едi» дегендей‚ барлыћ к'з соѕан ћадалды. – Америка мен Канададаѕы љндiстер, Австралиядаѕы аборигендер сияћты сiздер де ћазiр резервацияда отырсыздар. Оны ашыћ айтатын кљн жеттi, – деп бастады ол мџрныныѓ џшына тљскен к'зiлдiрiгiн тљзеп ћойып. – Бiраћ сiздердi олармен салыстыруѕа болмайды. Kйткенi љндiстер мен аборигендердiѓ жаѕдайы ќлдећайда жаћсы. Ќсiресе, Америкадаѕы пекот, могикан, чиппева тайпаларыныѓ жылдыћ табысы ќрбiр отбасына шаћћанда екi жљз мыѓ доллардан келедi. Мемлекет оларѕа субсидия бередi ќрi салыћтыѓ бiрнеше тљрiнен босатады. Коннектикут штатыныѓ аумаѕындаѕы пекоттардыѓ бiр ѕана резервациясында екi казино, он алты ресторан, љш ћонаћ љй бар. Олар жылына миллиард доллардан астам табыс ќкеледi. Академик кандидат Америкадан бљгiн ѕана џшып келгендей, ондаѕы љндiстердiѓ ертегiдей тамаша 'мiрi жайлы ќѓгiменiѓ тиегiн аѕытып кеп жiбердi. Аузымыздыѓ суы ћџрып, тыѓдаѕан сайын бойымыз балћып барады. Спорт залдыѓ ќр тџсынан «њiм, иќ!»деп ћызыѕа ћоштаѕан, «уќй шiркiн!» деп елiккен дауыстар да естiле бастады. Ћандай раћат 'мiр! Бiз 'зiмiздi Америкадаѕы љндiстер сияћты сезiндiк. Сондыћтан да академик кандидат:

– Сiздер де солай 'мiр сљруге тиiссiздер! Kйткенi резервацияда отырсыздар, – дегенде, ћалайша ду ћол шапалаћтап жiбергенiмiздi 'зiмiз де байћамай ћалдыћ. Ендi оныѓ депутат болатынына ешкiмнiѓ де кљмќнi ћалмады... Содан берi жарты жылѕа жуыћ уаћыт 'ттi. К'зiлдiрiктi академик сайлаудыѓ бiрiншi турынан да, екiншi турынан да сљрiнбей 'тiп, басћалардан ќлдећайда к'п дауыс жинапты деп естiдiк. Жаћында ѕана теледидардан оныѓ Парламентте отырѕанын к'рiп, бљкiл ауыл «Ќне, бiздiѓ депутат!» деп шу ете ћалды. Бiр 'кiнiштiсi, ол џйыћтап отыр екен. Сайлау алдындаѕы бќйгенiѓ оѓай болмаѕаны аныћ. Ћайтсiн-ай, шаршаѕан болар дедiк. Бiздiѓ осы Тасћџдыћтыѓ, ѕылыми тiлмен айтћанда, резервацияныѓ мќселесi бiр кљнi болмаса, бiр кљнi Парламентте к'терiлетiн шыѕар-ау деп љмiт еттiк. Ќлi де кљтiп жљрмiз. Америкадаѕы љндiстер алып жататын ћап-ћап аћшалар кейде тљсiмiзге енедi. АЙДАЛАДАН АЋША ТАУЫП АЛСАЃЫЗ Сол кљнi аспан шайдай ашыћ, бiр ш'кiм бџлтсыз болѕанѕа џћсайды. К'к кљмбезi к'з талдыра м'лдiреп тџрыпты. Бозай шоћыныѓ б'ктерiне аћтылы ћойды 'ргiзiп тастап, ал 'зi бiр биiкте, шайдай ашыћ аспанѕа ћарап шалћайып жатћан Б'рiбайдыѓ аѓсары Ћызай жаћћа ћарай ћайта-ћайта ауа берiптi. Тiптi, домбыраныѓ ћос шегiндей бебеулеп ћоймаѕан соѓ, жатћан жерiнен жылан шаѕып алѕандай атып тџрыпты. Анадай жерде жайылып жљрген атыныѓ жанына барыпты. Тџсауын шешiптi. Тартпасын ћайта тартыпты. Таѕы да бiраз ойланып тџрыпты да, тќуекел деп ћарѕып мiнiптi. Нартќуекел демептi. Жай ѕана тќуекел дептi. Атына мiнiп алѕан соѓ, жайбараћат жайылып жатћан отарѕа шекесiнен ћарап: «Ћџдай ала ћоймас, – дептi шырт тљкiрiп. – Ћызайѕа барамын да, к'п айналмай ћайтып келемiн». Ћызай дегенiѓiз, ќрине, ит арћасы ћиянда емес, ћозы к'ш жерде тџрѕан Бозай секiлдi бiр шоћы. Сыдырта желiп ж'нелген кiсiге сљт пiсiрiмнен соѓ-аћ оныѓ ар жаѕындаѕы ауылдыѓ т'бесi к'рiнiп ћалады. Бiраћ, 'зi жай ќншейiн ауыл болса бiр сќрi, жуынатын моншасы, оны-пџны сатылатын дљкенi бар дљркiреп тџрѕан орталыћ. Еѓ ќуелi есiне тљскенi монша мен дљкен болатыны – ол 'зi Ћызай жаћћа к'бiнесе сол екi шаруамен ѕана барушы едi. Ћыстыгљнi болса, ып-ыстыћ буы бџрћыраѕан моншаѕа,

жаздыгљнi болса, у-шуы к'п дљкенге жиiлетiп соѕады. Соныѓ екеуiнен де ћызара б'ртiп шыѕады Б'кеѓ. Ћыз-ћыз ћайнаѕан моншаныѓ буынан, ал ќлгi, жыл сайын жџт кiргендей жџтап келе жатћан жаман дљкеннiѓ «тентек суынан» ћызарады. К'ѓiл хошы соћса, ћыстыгљнi де, жаздыгљнi де Бозайѕа ћайтып келе жатып ыѓылдап ќндетедi. Сондаѕысы бiр-аћ ќн. Бiр-аћ шумаћ. Сонда да таусылмайды. Маскыва-а Ысы-сыр-дыѓ астанасы, Алматы-ы Ћазаѕыстан бас ћаласы. Жљрейiк кљлiп-ойнап той к'ргендей, Болады-ы жаћсы iстiѓ бастамасы. Бар болѕаны осы. Бiлетiнi сол-аћ. Бiраћ, сонда да бiр бiтпейдi-ау, бiтпейдi. Аш iшектей созылып, таусылмайды. Иќ, айтпаћшы, џзаћ-сонар ћайырмасы бар екен ѕой. Илигай-игай, илигай, Иги-ги, гигай, Илигай... Бљгiн Б'кеѓнiѓ ойына монша да, дљкен де тљсе ћоймап едi. Бiраћ, к'ѓiлi ћџрѕыр табан астында тќлпiш ћатындай ћылымсып, ћайта-ћайта Ћызай жаћћа ћарай елеѓдей бердi емес пе. Атћа мiнiп алѕан соѓ, сыдырта желiп-аћ кеткенi. Шџѕыл бiр шаруасы тосып тџрѕандай таћымды ћыса тљсiп, ћолындаѕы ћамшыны толѕап-толѕап жiбергенi. Шабдар торыныѓ ќ дегенде тапыраћтап ћалып, сасћалаћтап тезек тастап ћойѕаны... Жолда келе жатып: «Моншаныѓ ж'нi бола ћоймайды-ау, – деп ойлады. Неге екенi, кежегесi кейiн тартып, 'зiн-'зi ћашћаћтата тљседi. – Бљгiн осы ћай кљн? Сейсенбi ме?.. Ќне, айттым ѕой, бљгiн ќйелдерге арнап жаѕатын кљнi. Тоћта, тоћта, алдыѓѕыгљнi дљйсенбi... ойбџй, бљгiн сейсенбi емес, сќрсенбi боп ћапты ѕой. Еркектерге арнап жаѕатын кљнi екен. Ќй, бiраћ, бќрiбiр тартпайды-ау, тартпайды, ћџрысыншы...» Бозайдыѓ аспаны бљгiн ћылаусыз жадырап, Ћызай жаћћа ћарап кљлiм-кљлiм ћаѕатыны-ай. Таѕы да тамсанып ѕашыћ болып, таѓ ћалып ћарайтындай. Ертеректе-е... иќ, иќ, тым-тым ертеде-е Бозай деген бiр жiгiт Ћызай деген ћызѕа ѕашыћ болѕан екен деседi. Жай ѕана, можантопай жiгiт болса бiр сќрi, арыстандай айбатты, жолбарыстай ћайратты болѕан ѕой. Ћызай да ай десе аузы, кљн десе, к'зi бар хордыѓ ћызындай хас сџлудыѓ наћ 'зi екен. Е-ењ, жалѕан-ай!..

Ќй, мына жамандатћыр неге бљйтiп табандап жљрмей келедi, а?! Шљу, ќйтшљ-у! Немене, Ћызайдыѓ жџртына к'ѓiлiѓнiѓ ћалѕан жерi бар ма едi. Ол таѕы да таћымын ћыса тљстiп, шабдар торыныѓ ћабырѕасына батыра керзi етiктiѓ 'кшесiмен ћаттыраћ тебiнiп-тебiнiп ћойды. Одан опа таппады‚ бiраћ ћоймiнез шабдар 'кпе-бауырын солћылдата бљлкектей ж'нелдi. Е-ей, жалѕан-ай, бiрi арыстандай айбатты, жолбарыстай ћайратты жаужљрек жiгiт болса, ал ендi бiрi хор ћызындай хас сџлудыѓ наћ 'зi болса, бџл пќниде бiр-бiрiне ѕашыћ болмай тџра ала ма... Ќй, мынау жамандатћыр неменеге сонша ћџлаѕын ћайшылап, ћайта-ћайта елеѓдеп келе жатыр-ай?! Б'рi к'рiп ћалдыѓ ба, немене?.. Е-ей, дљние-ай, бџл пќниде бiр-бiрiне шын ѕашыћ болып, бiрiн-бiрi к'рмесе тџра алмастай халге жеткен, ѕашыћтар хаћында ћаншама хисса-дастан, хикая-жыр шертiлмедi десеѓiзшi. Соныѓ бќрiнде де олардыѓ баянды баћытћа, шат-шадыман 'мiрге жете алмай арманда... арманда-а 'те беретiнi несi екен?.. Бозай мен Ћызай да с'йтiптi ѕой. Ќй, мына жамандатћыр неге ѕана бљйтiп-ањ, неге ѕана бљйтiп ћџлыны желiде ћалѕан биедей жалтаћ-жалтаћ етiп келедi-ай, а?! Ќй, ей, анау немене? Аѕараѓдаѕан нќрсенi айтамын. Жылтырайды 'зi. Жермен жексен болып жатћан жын ба, перi ме... Оныѓ к'зi сонадайда iнiнен шыћћан сарышџнаћтай шошайып тџрѕан белгiсiз затћа тљстi. Бiр бљйiрi жалт-жџлт етiп кљнге шаѕылысып, жанарын арбайды. Ерiксiз атыныѓ басын солай ћарай бџра бердi. Шабдар шiркiн, ћамыс ћџлаѕын ћайшылап ап, ќлдебiр ќзќзiлдiѓ арбап, азѕырып тџрѕанын сезгендей-аћ к'зi алайып, тартыншаћтап љркiп келедi. «Kй, ќй, мынау немене?!» Аѓ-таѓ болѕан ол абдырап ћалып, жерге бiр, аспанѕа бiр ћарады. Содан соѓ таѕы да к'зiмен жер сљздi. Таѕы да алайып аспанѕа ћарады. Жердегi жџмбаћтыѓ шешуiн к'ктен кљтiп, кiршiксiз м'лдiреген к'к аспаннан ќлдекiмдi iздегендей болды. М'п-м'лдiр аспан ћуаћыланып, кљлiм-кљлiм ететiн секiлдi. Ћџлдыраѓдап атынан тљстi. К'к ш'птiѓ арасында ћылтиып тџрѕан к'кмойын шишаны алсам ба екен, алмасам ба екен дегендей аз-кем кiдiрдi. Бљйiрiндегi жазуѕа к'зi ерiксiз сљрiндi. Кќдiмгi «Москваныѓ айрыћша араѕы». М'лдiреп тџр. Кiм ќкелдi мџнда? Кiм тастап кеттi?.. Б'рiбайѕа бџйырѕан шиша ма, бџйырмаѕан шиша ма 'зi? Алланыѓ жiберген несiбесi ме, ќлде албастыныѓ ћалдырып кеткен сарћыты ма?..

Осы бiр кљмќндi ойлар к'ѓiл сарайында бiр-бiрiне ћарамаћарсы келiп, жылан мен кесiрткедей арбасып тџрды да, кенет жан-жаћћа тырћырай ћашты. Kйткенi бџл мезетте бiздiѓ Б'кеѓ к'к шалѕынныѓ арасында к'здiѓ жауын алып, м'лдiреп тџрѕан к'кмойын шишаны ћолына алып та љлгерген едi. Шыр айналдыра ћарап, тыѕынын тексерiп шыћты. Сап-сау сияћты. Iшiне басћа бiр нќрсе ћџйып ћойѕан жоћ па екен деп шайћап-шайћап к'рдi. Тiптi, ћџлаѕын тосып тыѓдады да. Содан соѓ, азу тiске бiр-аћ басып, аћ ћаѓылтыр ћаћпаѕын тiстеп ашты. Дќмiн татып к'рдi... К'рдi де, ћылћылдатып, 'ѓешi бљлкiлдеп бiра-аз жџтып жiбердi. – Уњ-њ! – дедi сќлде-ен кейiн тереѓ бiр тыныс шыѕарып. К'ѓiрсiген кљпќйкесiнiѓ жеѓiн жџпар жџтћандай ћџшырлана иiскеп-иiскеп ћойды. – Пањ! – дедi к'зi шырадай жанып. Тљнерген ћабаѕы ашылып, жљзi бал-бџл жайнап ћоя бердi. Таѓертеѓнен берi кеудесiн сыздатћан сарыала ћаз – саѕынышћа ћапияда атылѕан ћаѓѕырѕан оћ д'п тиiп, жалт етiп ћџлаѕандай болды. Жанжљйесiн тырналап, тыншу таптырмай бебеулеген мџѓды кљй де сап-сап басыла ћалды. Kзегiн 'ртеп келе жатћан беймќлiм 'кiнiштi де, маѓ даладаѕы мимырт жалѕыздыѕынан жапа шегiп, ќлсiреген жабырћау к'ѓiл-кљйi де ќп-сќтте џшып кеткендей, жо-жоћ, улы суѕа аѕып кеткендей iзiм-ћайым жоѕалды-ау. Уф, раћат-ай! Дљние неткен керiм, неткен к'ѓiлдi едi. Кљн кљлiмдеп, к'гiлжiм аспан берi таман жаћындай ћалѕанын ћарашы. Кереге тќрiздi к'кжиек те тџп-тџныћ-ау, тџп-тџныћ. Кенеттен ћџсћа айналып, ћанат ћаѕып џша ж'нелгiѓ келедi. К'ѓiл шiркiн, к'к теѓiздей толћиды. Соно-оу бiр тереѓнен, сiрќ, жљрек тљкпiрiнен, жо-жоћ, одан да т'менiректен тќп-тќттi сићырлы сезiм сџлу ћыздай жымиып, оянып-аћ кеткенi. – Пањ! Пањ! Kй, мынаусы несi таѕы да?! Кќне, кќне... Мќссаѕан, «зќк'скесi» де дайын екен ѕой. Ал-л, ќйтпесе-е... Iш, же! Мџндай той кљнде бола бермес, Б'ке! Ол еѓкейiп жерге т'селген газет бетiндегi екi-љш тљйiр ћияр мен ћызанаћтыѓ бiреуiне ћол созды. Ќ дегенде байћаѕанын айтсаѓшы. Сiрќ, осында бiреулер 'здерiнше отырыс жасап, жаѓа ѕана орындарынан тџрып-тџрып кеткен сияћты. Ћайда кеттi? Аѓ атуѕа ма, балыћ аулауѕа ма?.. Кљтейiн. Ќй, кiм де болса кљтейiн. Iшуiн iшiп ћойдым. Ћызталаћтыѓ бiр ћызанаѕын жеп ћойдым. Кiм де болса, кљтейiн ендi...

Жерге т'селген бiр жапыраћ газеттiѓ фирмасына к'зi тљстi. Мыж-мыж болѕан ќрiптердi ежiктеп; «Ле-ле-нин '-'сие-тi...» деп оћып шыћты. Содан соѓ «Ленин 'сиетi» деп ћайталады да, «е-ећ» деп бiр кекiрiп алды. С'йтiп, бiздiѓ Б'кеѓ ары отырды, берi отырды. Бiраћ ол кљткен беймќлiм кiсiлер келе ћоймады. Тiптi, бџл маѓайдан ћыбыр еткен тiрi жан к'рiнбедi. Шаћырайѕан ыстыћ кљннiѓ астында шыжѕырылып отыра берген соѓ маужырап, џйћысы да келе бастады. Бiр кезде тiптi, кiрпiгi айћасып, ћалѕып та кеткендей болды ма-ау, 'зi немесе... Селк етiп к'зiн ашып алды. Кљн бесiнге ћарай ауып барады екен. Ћой ендi, ћашанѕы бљйтiп ћылћиып отыра беремiн дедi. Дедi де, к'к шалѕында м'лдiреп тџрѕан к'кмойынѕа таѕы да ћолын созып кеп жiбердi. К'здi тарс жџмып тастап, ћылћ-ћылћ жџтып та жiбердi. Ћызанаћтыѓ жќне бiреуiн тiске басты. «Ќне-е, – дедi содан соѓ демiн бiраћ алып, – iшiп те ћойдым, жеп те ћойдым. Kзiѓнен к'р! Ћанша кљттiм ћалшиып, 'зiѓнен к'р... Ћанша кљтемiн-ай, ћызталаћ!..» К'к кљмбезi де, к'гiлдiр к'кжиек те бџлыѓѕыр тартып, ж'ѓкiлiп к'ше бастаѕандай болды. Маѓ дала моншаѕа џћсап бџлдырап, к'з алды тџмандана бастады. Оныѓ ендi iз-тљзi жоћ бiреулердi сарыла кљтiп, сарѕайып отыра беруге таѕаты жетпедi. К'кмойын шишаныѓ тљбiнде ћалѕанын сарћып iшiп, теѓселiп орнынан тџрды. Тљрегеле бергенде к'зi к'к шалѕында ћозыныѓ ћџйрыѕындай жарћырап жатћан аћ тљйiншекке тљстi. Бiр басып, екi басып жанына барды. Жерге еѓкейiп жатуды намыс к'ргендей кеудесiн ќнтек керiп, к'зiн бiр ашып, бiр жџмып теѓселiп тџрды да, теуiп кеп жiбердi. Жеп-жеѓiл аћ тљйiншек допша домалады. Ал ендi бќрiн де бiттiге санап, артына бџрыла бергенде к'з ћиыѕы тљйiншектiѓ iшiнен жалбырап џшып тљскен «ћызылћџлаћћа» ћадала кеткенi. Ќй, мџнысы несi, 'ѓiм бе, тљсiм бе дегендей к'зiн ашып, бiр жџмып теѓселiп келiп, ќлгi «ћызылћџлаћ» – он сомдыћты жерден саусаѕымен iлiп алды. Бозай жаћтан ескен болар-болмас желемiктiѓ ќсерiнен бе, ќлде Б'рiбайдыѓ 'зiнiѓ ћолы ма ћалтырайтын – ћызылћџлаћ ћапияда ћолѕа тљсiп ћалдым-ау деп ћорыћћандай дiр-дiр етедi. Ол ќлгiнде 'зi еѓкейiп алуѕа ар санаѕан аћ тљйiншектiѓ љстiне т'нген кљйi тiзерлеп отыра кеттi. Апыл-ѕџпыл тљйiнiн шеше бере тас мљсiндей ћатты да ћалды. О-о, жаратћан ием, жџмыр басты пендеѓе мейiрiмiѓдi т'гейiн десеѓ, бiр-аћ сќтте – жарылћап тастай салуыѓ тљк те емес екен ѕой. Бџл Б'рiбайыѓыз – Б'рiбай болып жер басып

жљргелi 'мiрiнде мџндай мол аћшаны ћолына џстап к'рiп пе, бiлiп пе?! Тiптi, љш џйыћтаса тљсiне кiрiп пе. Љш џйыћтаса дейсiз-ау, тџяћ серiппей 'мiр баћи џйыћтаса да тљсiнде к'рер ме?! Ќп-сќтте кќйпi к'кке џшып, алаћ-жџлаћ еттi де ћалды. Ќлгiнде ѕана биiк аспанѕа ћыран боп ћалыћтап шыѕып, самѕай ж'нелмек болѕан серi к'ѓiлi ћайталап жер бауырлап, ћу тљлкiге айналып ћылмыѓдап, есiн жиып ала ћойѕаны ѕой. Алтын к'рсе перiште де жолдан таяды. Бiр тљйiншек кiлеѓ ћызылћџлаћтарды к'рген соѓ, Б'кеѓ де оны ћойнына ћалай тыѕып жiбергенiн сезбей ћалды. Еѓкеѓдеп атына ћарай жљгiрдi. Атына мiнiп алды да, тап бiр арт жаѕынан бiреу тасырлап ћуып келе жатћандай шабдар торыѕа љстiн-љстiн ћамшыны басты-ай келiп. Бiр ћараса, Ћызай жаћћа ћарай шауып барады екен. Ќпсќтте к'ѓiлiне кљдiк џялады. Апалаћтап жљргенде мџз жџтып ћойѕандай iшi ћалтырап кеттi. Тiзгiнiн тартайын десе, ћоймiнез шабдар ћырсыѕып алѕан ба, тiптi бой беретiн емес. Б'рiден ћашћандай б'кiлдеп, танауы шелектей болып тартып барады. Ћолы да ћарысып ћалыпты. Икемге к'нетiн емес-ай тiптi. С'йтiп, шабдар торыны тоћтата алмай, ћанша шапћаны белгiсiз, ќйтеуiр, бiр мезетте Ћызай ауылыныѓ да т'бесi к'зге шалынды. Ел ћарасы к'рiнген соѓ ес жиды ма, астындаѕы ат та ырс-ырс етiп ћџйрыћћа жайсыз бљлкекке к'штi. «Дыр-р, жануар... Не к'рiндi сонша. Уњ!». Шауып келе жатћанда шашылып ћалмады ма екен, алаћанымен аћырын ѕана кљпќйкесiнiѓ омырауын сипап 'ттi. Жо-жоћ, шашыла ћоймапты. Аћ тљйiншек, айналайын, тџр екен ѕой томпиып. Жќ, ендi... Ол Ћызай жаћћа ћарап к'зiн сыѕырайтты. Не iстесе екен?.. Аћ тљйiншектi ћойнынан суырып алды. Ћызылћџлаћтардыѓ бiр уысын кенеп шалбарыныѓ тереѓ ћалтасына сљѓгiтiп жiбердi. Ћалѕанын шљберекке ћайтадан мџћияттап тљйiп, керзi етiктiѓ ћонышына тыћты. Содан соѓ, тљк болмаѕандай, дым сезбегендей, кљпќйкесiнiѓ етегi делеѓдеп ешкiмнен ћашпаѕандай ћасћайып, Ћызайѕа ћарай бет алды. Дљкеннiѓ маѓына жете бере жылмаћай дљкеншiнiѓ ћџлып пен зџлыпты сылдырлатып есiктi жауып жатћанын к'рдi. – Ќйи, – дедi алыстан љн ћатып. Неге екенi, ћџдды бiр МАИ-дыѓ ћызметкерi сияћты ћамшысыныѓ сабын шошаѓ еткiзiп, аспанѕа ћарай к'терiп ћойды. – Ќй, жаппай тџра тџр... – Жо-жоћ, – дедi дљкеншi бџѕан мойнын бџрып ћарамаѕан кљйi тџћшыѓдап. – Бљгiн жџмыс уаћтысы бiттi. Дљкен жабыћ. Пешаттап ћойдым!..

Содан екеуi 'ѓшеѓ бiр ћисыћ-ћыѓыр с'здерден «ћол жинап» алып, сљт пiсiрiмге дейiн шайћасты. Бџл тыћаћтап ћоймады. Ол безектеп жылатпады. Ћызыл с'зден ќбден ыѕыр болѕан кезде бџл да кез келген дљкеншiнiѓ саѕын сындыратын ежелгi тќсiлге келе ћойды. Кенеп шалбардыѓ тереѓ ћалтасындаѕы ћызылћџлаћтарды сыѕымдап шыѕарып тџрып, «Мiне, к'рдiѓ бе, осыныѓ бќрiне сауда жасаймын. Сенiѓ бiр айлыћ планыѓды бiр-аћ кљнде тапсырамын, пiшту!» дедi. Ћызылћџлаћтарды к'рген соѓ жылмаћай дљкеншiнiѓ тљсi жылып, 'п-'тiрiк ћынжылып, желкесiн ћасып ћалды. Сќлден соѓ дљкеннiѓ есiгi салдыр-гљлдiр етiп ћайта ашылып, екеуi кiрдi. – Ал-л, – дедi жылмаћай дљкеншi лќпкенiѓ ар жаѕына 'тiп алып, ћайтадан ћоразданып. – Не аласыз-з? – Кќне, есiктi iшiнен iлiп ћой! – О, неге? – жылмаћай дљкеншi езуiн жиып ала ћойды. – Ќй, Ысмаѕџл-еке, жап деген соѓ, жапсаѓшы ендi. Неменеге баћыраясыѓ, мен сауданы оѓаша жасайын деп тџрѕам жоћ па?! Жылмаћай дљкеншi сыздана басып барып, есiктi iшiнен iлiп келдi. – Анауыѓныѓ, – дедi Б'рiбай с'редегi ћаз-ћатар тiзiлген к'кмойын шишаларды ћамшысыныѓ сабымен нџсћап, – бiреуiн ашып жiбер! – Kш жерде ме? Жо-жоћ, дљкенде iшуге болмайды! – Ысмаѕџл-еке, аш деймiн... – Дљкеншi к'зiн жыпылыћтатып, бџѕан сынай ћарап тџрды да, к'кмойын шишаныѓ ћаѓылтыр ћаћпаѕын бџл маѓайдаѕы елде жоћ ептiлiкпен оп-оѓай бџрап аша салды. – Ћџй, – дедi Б'рiбай оѕан ќбден к'ѓiлi ћалѕандай самарћау љнмен, – 'зiѓ iш! – Жо-жоћ... Маѕан iшуге болмайды. – Ќй, ћџйсаѓшы... Шамасы, бiр саѕаттан соѓ, Б'рiбай мен дљкеншi ћызара б'ртiп, бiрiн-бiрi ћџшаћтап сыртћа шыћты. Екеуi де тќп-тќуiр сiлтеп алѕан. Ћџлып пен зџлыпты таѕы да салдыратып, дљкеннiѓ есiгiн жауып жатып: – Б'кесi... Б'кесi, айналайын, к'кесi, ендi бiздiѓ љйге барамыз, и-ић, – дейдi дљкеншi ыћылыћ атып. –И-ић, бiздiѓ љйге... Содан екеуi жерде емес, кемеде жљзiп жљргендей, теѓселе басып, ћџшаћтасып дљкеншiнiѓ љйiне келгенi есiнде. «Ќй, мен сенiѓ т'рiѓе етiкпен-аћ шыѕа саламын! Бiз сияћты

адырдыѓ аѓћау ћазаѕына бќрiбiр,» деп кеѓкiлдеп кљлiп жатћаны есiнде. Ћонышындаѕы тљйiншек те... ћысћасы, бќрi-бќрi есiнде. Бiраћ дљкеншiнiѓ љйi ћойшыныѓ жарбиѕан тамындай емес, хан сарайындай бџлыѓ-бџлыѓ. Дќлiзден 'тiп бара жатып бџлт етiп басћа бiр есiкке бџрылѕанда, ќлгi айтћан с'зiм ауыз љйде ћалып ћоймады ма дегендей: «Ќй, мен сенiѓ т'рiѓе керзi етiкпен-аћ талтаѓдап шыѕа саламын. Адырдыѓ аѓћау ћазаѕына бќрiбiр!» дедi ћайталап. Бiраћ, онысы да аз екен ќлi, жортаѓдап жылмаћай дљкеншi таѕы да бiр ћызылды-жасылды кiлем т'селген б'лмеге сљѓгiп кеткенде, бџл бiр тљрлi бейшара кљйге тљсiп: «Ќй, мен етiгiммен-аћ...» дедi босаѕа жаћћа таман сџлай кеттi. Бiр кезде дљкеншiнiѓ кљн к'зiн к'рмеген 'сiмдiктей аппаћ, м'лдiреген ботак'з келiншегi сызыла басып, кљлiмсiреп бiр к'кмойын шишаны нќп-нќзiк саусаћтарымен мойнынан ћылћындыра џстап ќкелдi. Содан соѓ таѕы да, таѕы да... Ќйтеуiр, бiр кезде, сiрќ, тљннiѓ бейуаѕында болса керек, дљкеншi екеуi бiрбiрiне соћтыѕысып жљрiп есiк алдына шыћты. – Ћайтамын, – дедi. – Жо-жоћ, мен сенi жiбермеймiн, – деп жабысты жылмаћай дљкеншi. – Љйге кiремiз... – Кiрмеймiн. – Ћона-а-сыѓ-ѓ!.. – Ћонбаймын. – Етiгiѓдi шешпей-аћ жата бересiѓ! Б'рiбай селк ете тљстi. Ћарсы алдындаѕы дљкеншiнiѓ бетiне љѓiлiп, бажырая ћарады. Бiраћ, к'з алды тџманданып, дљкеншi оѕан бiресе кљлiп, бiресе жылап тџрѕан сияћты к'рiндi. «Мына залым... етiгiмнiѓ ћонышында тљйiншекке тљюлi аћша жатћанын бiлiп тџр, – деп ойлады ол iштей секем алып. – Бџл тљлкi ѕой, наѕыз ћу тљлкi... Тљлкi, тљлкi, тљлкiшек...» – Ќй, – дедi жылмаћай дљкеншiнi бастан-аяћ жаћтырмаѕан к'збен бiр шолып 'тiп. – Сен оны ћалай бiлiп ћойдыѓ-ей? – Не-нi? – Етiгiмнiѓ ћонышында бiр тљйiншек аћша жатћанын?! – Ћа-ћа-ла?.. Жылмаћай дљкеншi аузын аша берген кљйi сiлейiп ћатты да ћалды. Демде мастыѕынан айыѕып, сап-сау болып шыѕа келдi бќтшаѕар. Содан, ал кеп жылмаѓдасын, ал кеп тќттiге љйiрiлген ћызыл арадай ћџлаѕыныѓ тљбiнен ћайта-ћайта ызыѓдап кетпей ћойсын. Аћыры, ћу тљлкi Б'рiбайдыѓ ћџпиясын бiлiп алды. Бќрiн емес, ќрине. Тљп-тљгел айтып берiп, аузын ашып ћарап отыра-

тын Б'рiбай да жынды емес. Жай ќншейiн, ћой баѕып жљрiп к'к ш'птiѓ арасынан тауып алдым дей салды. – Егер, – дедi ќбден ћызып алса да 'зiнiѓ адал екенiн, ешкiмнiѓ ала жiбiн аттап келiп отырмаѕанын ашыћтан-ашыћ сездiргiсi келiп, – со жерде мен к'рген заттардыѓ бќрiн де жiпке тiзiп берiп, жоћ iздеп алдыма келетiн иесi болса, жалѕыз атымды сатсам да, бiр тиынына шейiн тљгендеп ћолына џстатамын. Бiлдiѓ бе. Kйтпесем, Б'рiбай атым ћџрысын! – Ой, бќрекелде, Б'рiбайеке! Дљкеншiнiѓ даусы ћуанѕанынан саѓћ ете ћалды. Неге екенi, Б'кеѓ де 'зiне-'зi риза болып, ћарћылдап кљлiп кеп жiбердi. Сол сќт кеуде тџсынан тџћырта басып, жљрегiн жаншып жатћан зiл ћара тас ауып тљскендей болды. Содан соѓ-аћ, б'геттi бџзѕан аѕын судай лап ћойѕан к'л-к'сiр ыстыћ сезiм мен кеѓ пейiл ћаћпаћылдап ала ж'нелгенi. Ћыркљйектiѓ басында соѕатын Бозайдыѓ ћоѓыр самалындай аѓћылдап, аѕытылып ћоя бергенi. К'ѓiл тљкпiрiндегi тым-тырыс мљлгiп жатћан шер-шеменiнiѓ бќрi кенеттен лыћси ћозѕалып, ћамысы шулап, айдыны тулап аласапыран кљйге тљскен к'лдей толћыѕаны. «Ќтќсiнќлет, не љшiн келемiз бџл дљниеге, не љшiн кетемiз?..» «Жалѕыз-аћ рет к'ретiн жалѕан екенiн бiле тџра, неге сонша жанталасамыз?!» «Не жетпейдi осы бiзге? Неге 'мiр баћи ќлдебiр жџмбаћ, ќлдебiр ѕажап, бiраћ ешћашан да, ешкiмге де жеткiзбейтiн ћџпия бiр нќрсенi аѓсаймыз да жљремiз?..» «Сол 'зi немене? Байлыћ па, баћыт па, бостандыћ па?! Ќлде сары ала ћаздай ћићулаѕан ћџр ќншейiн саѕыныш ћана ма?! «Не ол?..» Тап бiр бљгiн 'з кеудесiнде дљбiрлеп к'кпар 'тiп жатћан секiлдi. Ол сол дљбiрдiѓ арасынан љзiк-љзiк сауалдарды жанталасып алып шыѕады да, дљкеншiнiѓ алдына ќкелiп тастай бередi, тастай бередi. Бiраћ оныѓ ешбiрiне де жауап таба алмайды. Керзi етiктiѓ ћонышында бiр тљйiншек аћша жатћанын естiген кезде баћырайып кеткен к'зi ќлi сол баћырайѕан кљйi дљкеншi оћта-текте басын болар-болмас шџлѕып ћалып, љнтљнсiз отыр. Таѓ сiбiрлеп атып келе жатћан кезде Б'кеѓ ћонышындаѕы аћ тљйiншектi суырып алып: – Мiне! – дедi ту секiлдi аспандата к'терiп. – Жерден тауып алѕан дљние, ќтќсiнќлет, желге џшсын! Бќрiмiзге де жетедi. Iше-мiз! Жей-мiз, шаша-мыз!

Содан, наѕыз сайран басталды. Љш кљнге созылды. Кљн бойы Ћызайдаѕы еркек кiндiктiнiѓ шамамен тоћсан сегiз процентi дљкеннiѓ iшiнен топырлап шыћпады. Шынында да, Б'кеѓ жерден тауып алѕан аћшаны оѓды-солды желге шашты. Жџрттыѓ бќрi де таѓ ћалып, бастарын шайћап, жаѕаларын џстады. Ќлемдегi ешбiр патшаныѓ, ешћандай сџлтанныѓ баласы да тап осылайша дљниенi шайћап, дќл осылайша уыс-уыс теѓгенi оѓды-солды шашып жљрмеген болар дестi. Сiрќ, бџрын мџндай раћат 'мiрдi Ћызайдаѕы еркек кiндiктiлердiѓ iшiнен бiреу-мiреу к'рдi ме екен?! Ќй, к'рмеген шыѕар-ау. Сол кљндерi таѓертеѓгiсiн т'сектен басы ауырып тџрѕан еркек апыл-ѕџпыл шалбары мен жейдесiн тауып киетiн де, жљгiрiп дљкенге бара ћоятын. Б'кеѓ болса, бiр топ жоражолдасымен одан да бџрын келiп тџрады, жылмаћай дљкеншi жымиып ћџйып тџрады. Раћат. Егiн-тегiн дљние, тџп-тура «коммунизм!» Бiраћ, ћаншама мол дљние болса да, бетiне ћарамай оѓдысолды шаша берген соѓ, ќйтеуiр, бiр кљнi таусылады ѕой. Т'ртiншi кљнi таѓ атар-атпастан таѕы да бiр топ жора-жолдастарын iлестiрiп дљкенге сау етiп кiрiп келген Б'кеѓ табалдырыћтан аттай бере: – Ћџй! – дедi дљкеншiге тап бiр малайына ќмiр еткендей 'ктем љнмен. Жылмаћай дљкеншi кљндегiдей ћырлы стаћанды лып еткiзiп шыѕарып, шљпiлдетiп ћџя салѕан жоћ. Бiр тљрлi сыздана ћимылдап, лќпкенiѓ астынан стаћанды асыћпай алып, ћолындаѕы орамалмен сљртiп, тырс еткiзiп ћойды да, ортан белiне шейiн ѕана ћџйды. Оныѓ бџл ћылыѕына онша мќн бере ћоймаѕан Б'кеѓ айшайѕа ћаратпай к'здi жџмып ћаѕып салды да: – Уф! – дедi су астынан шыћћандай дљр сiлкiнiп. – Ћџй таѕы да мыналарѕа... Жылмаћай дљкеншi жымиып тџрып, басын шайћады. – Теѓгесiн т'лейсiз, таћсыр! – Ќ-ќй, сен де!.. Бiраћ Б'кеѓнiѓ ћолы бџл жолы кљпќйкесiнiѓ iшкi ћалтасынан да, омырау ћалтасынан да, жан ћалтасынан да, кенеп шалбарыныѓ тереѓ ћалтасынан да тљк таба алмай, бос шыћты. Ау, мџнысы несi?!.. Шыны ма?! Шынымен-аћ таусылып ћалѕаны ма?.. Б'кеѓнiѓ жанарындаѕы тентек џшћын бiрте-бiрте ќлсiреп с'не бастады. Шалћаћ кеудесi иiлiп, бiр тљрлi бљгежектеп ћалды. – Ћџ-ћџй! – дедi дљкеншiге жасћана ћарап, тiлi кљрмелiп. – Ћа-ћарызѕа!.. Бiраћ ћарызѕа iшiп, ћџлазыѕан ћу к'ѓiлдi жџбата

алмайды екенсiѓ. Кешегiдей емес. Алдыѓѕыкљнгiдей емес. Бќрi де селћос, бiрiнен-бiрi сџрап iшiп тџрѕандай к'ѓiлсiз. Бiр-екi айналдыра ћџйѕан соѓ-аћ, Б'кеѓдi кљн сайын кеу-кеулеп жљрген топ бiртiндеп ыдырай бастады. Kзi де дљкенде џзаћ тџра алмады. Салы суѕа кетiп, сыртћа шыћты. Сауыћ-сайран да бiттi осымен... Аћ ћалпаѕы мен басына жез ораѕан жаман ћамшысын жылмаћай дљкеншiнiѓ ботак'з ќдемi келiншегi кљлiмсiреп жљрiп ќкелiп бердi. Љш кљннен берi ш'пке де, суѕа да жарымаѕан шабдар торыныѓ к'зiнен су аѕып, ћабырѕалары ырсиып 'луге шаћ ћалыпты. Оны к'рiп аяп кеттi. Бiраћ 'зiнiѓ де оѓып тџрѕаны шамалы едi... Ћызайдан џзай бере к'ѓiлi ћџлазып, ћызыѕы мен шыжыѕы мол к'ѓiлдi тiршiлiктен таѕы да алыстап, жапан тљздi жайлаѕан жалѕыздыћтыѓ ћџшаѕына енiп бара жатћандай сезiндi. Иќ, бќрiнен де шеттеп келедi. Алыстап барады. Бiр љлкен кемеде улап-шулап, к'ѓiлдi бара жатћан к'п жолаушылар кенеттен мџны жаѕаѕа итерiп тастап, жалѕыз 'зiн ћалдырып кетiп ћалѕан секiлдi. Е-ењ, дљние-а?... Бозайдыѓ б'ктерiне алѕашћы ћар тљсiп, кљн ћатты суып кеттi. Таѓсќрiде дiрдектеп тоѓып жљрiп маядан бiр шана ш'п суырып ќкеледi. Одан соѓ ћџрѕаћ ш'птiѓ иiсiн сезiп, тып-тыныш жатћан даланы азан-ћазан љнге толтыра маѓыраѕан малдыѓ у-шуымен араласа жљрiп, аѕаш науаларѕа жаймалап салады. Кљн к'зi жылтырап, жер бетiне жылы шуаћ тарай бастаѕан шаћта суатћа айдап, сосын бiр мезгiл беткейбеткейдiѓ ћара отына ћарай 'ргiзiп ћайтады. Ќйтсе де бљкiл кљнџзаћћа таусылмайтын џзаћ сонар тiршiлiктiѓ бiр парасы ѕана. Ал, ендi ешћашан еленбейтiн, бiраћ еѓсеѓдi езiп, иiнiѓе су кетiретiн салпы етек салдаћы шаруаныѓ џшы-ћиыры к'рiнсейшi. Кей-кейде тiптi 'зiѓнен-'зiѓ жерiп, сџп-суыћ тџмсыѕымен тљрткiлеп-тљрткiлеп ќзиз жаныѓды ќбден ыѕыр еткен ит тiршiлiктi басынан бiр теуiп, бетiѓ ауѕан жаћћа ћарай лаѕып кеткiѓ келедi. Ондайда 'з табаныѓ тиiп тџрѕан жерден басћа к'з жетер маѓайдыѓ бќрi жымыѓ-жымыѓ кљлiп, сенен бiр жџмбаћ сырды жасырып, сылћым дљние сылћ-сылћ кљлiп тџрѕандай к'рiнетiнiн ћайтерсiѓ. Кеудеѓдегi сары ала ћаз-саѕыныш таѕы да ћићулайды. Ћанатымен жер сабалап, омырауын мџзѕа соѕып, ћоѓыр кљзде ћџстардыѓ легiне iлесе алмай жалѕыз ћалѕанына налып, жанталаса ћансырап 'лiп бара жатћандай. Дљние жарыћтыћ т'рт бџрышында да той-думан, сауыћ-

сайран, ойын-кљлкi 'тiп жатћандай к'рiнедi Б'кеѓе. Бќрi де баћытты. Бќрi де мќз-мейрам. Тек тобан аяѕына зiл ћара тiршiлiктiѓ тџсауы тљсiп, ћара басып џзай алмай, ћар жамылѕан сџп-суыћ адырда омалып ћалѕан 'зi ѕана. К'з тљгiл, к'ѓiл жетпес алыс елдердi айтпай-аћ ћойсын, анау тџрѕан Ћызайдыѓ 'зiнде де ћар жауып, ћыс тљспегендей елестейдi. Ол жаћта ќлiге дейiн со баяѕы жаздаѕы жадыраѕан тiршiлiк жалѕасып жатћандай. К'ѓiл жыћпас ћауым, дос-жаран, жора-жолдас дегендей... Соларды ойлаѕанда бар ѕой, жаздаѕы бiр сауыћ-сайраны есiне оралады. Сол баяѕы, к'к шалѕынныѓ арасынан тљйiншекке тљйiлген аћша тауып алѕандаѕысы ше... Ќй, бiр шалћыды-ау сонда, ќй, бiр тасыды-ау сонда! Бiраћ ћазiр соныѓ бќрi де саѕынышћа толы ескi суреттер сияћты, санасында бџлдырап елесi ѕана ћалыпты. Ал сонда Ћызайдан сљмiрейiп ћайтып келе жатћан жолда кќдiмгiдей-аћ ренжiп едi. Kзiн-'зi айызы ћанѕанша сыбап, жерден алып, жерге салып едi... Бџл кеткенде беткейде ћалѕан ћойлар быт-шыт болып б'лiнiп, бет-бетiне босып кетiптi. Бiразы кљндегi iзiмен ћораѕа ћайтады, ендi бiр тобы тау iшiнде ћалады, таѕы бiразы мљлде басћа жаћћа лаѕып, Айѕырџшћын шыѓын бетке алады. Ћайран Ћадиша ћайрат к'рсетiп, емшектегi баласын к'терiп, тљн ћатып жљрiп жинап ќкелмесе, тау iшiнде ћалѕандары ћасћырѕа жем болѕандай екен. Ол – ол ма, тау-тасты жаѓѕырыћтырып таѓ атћанша кiрпiк iлмей, Б'рiбайды iздегенiн айтсаѓшы. «Бошалап кеттi дейтiндей – сиыр емессiѓ!» «Ћаѓѕырып кеткен ѕой басы ауѕан жаћћа дейтiндей диуана емессiѓ ѕой сорлы!» Бџл‚ ќрине, Б'рiбай љйге аман-есен келгеннен кейiн Ћадишаныѓ кљйiнiп отырып айтћандаѕысы ѕой. Кљйеуiнiѓ не 'лi, не тiрi екенiн бiле алмаѕан соѓ ол атты ерттеп, бала-шаѕаны бiр ћџдайдыѓ 'зiне тапсырып, iздеп шыћћан екен. Жолда Ћызай жаћтан келе жатћан мќшинеге кездейсоћ џшырасыпты. «Отаѕасын к'рмедiѓiздер ме?» деп сџрайды олардан. «К'рдiк? – дейдi олар. – Б'рiбайекеѓ бiр топ жора-жолдастарымен шалћытып «жуып» жатыр!» «Ненi, байћџс-ау?!» «Е-е, оны бiз бiлмеймiз, келген соѓ 'зiнен сџраѓыз!» С'йтiп, Ћадиша тљкке тљсiне алмай дал болып, ат басын орта жолдан керi бџрады. Ендi мiне, соныѓ бќрi де ћазiр 'ткен кљндердiѓ еншiсiнде ћалды. Кљлкiсi де, кљйiнiшi де џмытылды.

«Сол жерге ат шалдырѕан сияћты едiк, ш'бi жапырылып ћалѕан шыѕар...» Б'кеѓ елеѓ ете тљседi де, басын шайћайды. Аућаттанып ек, иќ, сусын iшкенбiз...» «Именно, ћандай сусын?» «Жљдќ, есiмде жоћ, Б'рiбайеке! Џмытып та ћалыппын. Айрансљт-ау, ќлде бидай к'же ме екен?.. Жо-жоћ, «Сарыаѕаштыѓ суы!» «Таба алмадыѓыз!» Мiне, осы таћылеттес ќѓгiмелер сол жылы бiрде ћысћа, бiрде џзаћ 'рбiдi ћыстауда. Б'кеѓ бќрiн де ћой сойып, ћонаћ ћылды. Ћџлаћ ћойып тыѓдады. Сауал ћойѕысы келсе, сауал ћойды. Егер ћанаѕаттанбаса, басын шайћады. Сонан соѓ кейбiреулерi тљлен тљртiп, ћырамын, жоямын деп ашуѕа мiнiп аттанды. Таѕы бiреулерiнiѓ салы суѕа кетiп, тоѓ-торыс кљйде 'кпелеп кеттi. Ал ендi бiреулерi етке сылћия тойып, майлы сорпа iшкендерiне де мќз сияћты. Тiптi, тiсiн шџћып отырып мљлде басћа ќѓгiмеге ћарай лаѕып кетiп, 'здерiнiѓ мџнда не љшiн, нендей шаруамен келгендерiн џмытып та ћалатындар болды. С'йтiп, ћашан ћар кетiп, к'ктем туѕанша Б'рiбайдыѓ ћыстауынан ћонаћ арылмады десе де болѕандай. Айына емес, аптасына љш-т'рт ћонаћ атћарады. Ћадиша да ќбден жљдеп кеттi. Б'рiбайдыѓ да к'зi кiртиiп, џйћысы ћанбай жљрдi. Кейде тiптi ћонаћтардыѓ тоћайласып келiп, бiр-бiрiмен љзеѓгi ћаѕыстыра ћырѕи-ћабаћ болып тљсiп, 'здi-'зi итше ырылдасып тарасатынын ћайтерсiѓ. Осыныѓ бќрi де ырѕалып-жырѕалып ћай жаћтан келiп, ћай жаћћа кетiп жатћан мырзалар?.. Шынымен-аћ, бќрi де жоћ iздеушiлер ме? Тљйiншек толы аћша жоѕалтћандар ма?.. Егер осыныѓ бќрi де 'ткен жазда Бозайдыѓ маѓында тљйiншек жоѕалтћан болса, онда бiздiѓ Б'кеѓ маѓ далада ћџртша ћаптап жљрген жандарды неге к'рмедi, ћап-ћап ћызыл аћшаныѓ астында неге ћалмады?.. «Табылѕан тљйiншек болса бiреу едi, ал мынау мырзалар нешеу болып кеттi 'зi?!» Аха-ха-ха! Ћџлаћћа џрѕан танадай тым-тырыс жатћан алып адырды жаѓѕырыћтыра кљлкiсi келедi. Тау кљркiреп, дљр сiлкiнiп мынау аппаћ ќлем сырѕи ж'нелсе, к'шкiн болса дейдi. С'йтiп, анау маѓѕазсынѕан мырзаларды басып ћалса дейдi. Ћар астында ћџрбаћаша тырбаѓдап, жанталасћанын к'рер ме едi. Сонда ћайтер екен олар?! Аћ тљйiншектi аппаћ ћардыѓ астынан да iздер ме екен?!

Ол Бозай мен Ћызай тауларына ћарап тџрып, кенет кереметтей жаѓалыћ ашты. Бiрiнсiз бiрi ѕџмыр кешiп, жер басып тiрi жљре алмайтын ћос ѕашыћ неге ћосыла алмай арманда кеттi?! Неге ћџрбан болды?.. Kйткенi анау арамза мырзалар секiлдi аћ пен ћараны айыра алмайтын алпауыттар ол заманда да болды ѕой, ия, болды. Тiптi к'п емес пе едi... Ћайта-ћайта Ћызайѕа ћџда тљсiп келiп жатып алды емес пе. Аћыры, ќкесiн де к'ндiрдi. С'йтiп, олардыѓ ћолына тљспеймiз деп, тљн жамылып ћашћан ћос ѕашыћты ћуып жетiп, џстап алып ћорлап 'лтiрдi... К'ктем шыѕа жан-жаћтан шџбырып келiп жататын мырзалар сап тиылды. Kйткенi Ћызайдыѓ учаскелiк милиционерi келiп, тљйiншек табылѕан жердегi айѕаћты заттарды тiзiмге алып, актi жасап кеттi. Б'рiбай оны ежiктеп екi ћайтара оћып шыѕып, сљйкектетiп ћол ћойды. Учаскелiк милиционердiѓ ћџр ќншейiн ћоћырайып жљргенi болмаса, ауыл арасыныѓ дљмше молдасы сияћты шала сауатты екен. Бiр жапыраћ актiсiнде ћате дегенiѓiз ћара шыбындай ћаптап жљр. «Мыѓ да тоѕыз дљз алпыс жетiншi жылы Бозай жайлауыныѓ озат шопаны Б'рiбай Тойчиев бiр тљйiншек аћша тауып алѕан. Со жердегi айѕаћты заттар: 1. Бiр ш'лмек араћ. Маркысы – Маскываныѓ айрыћшасы. 2. Газетке оралѕан екi-љш ћызанаћ (яки помидор), екi-љш бќдiрен (ќки ћияр). Тауып алѕан шопан араћты iшкен, ћызанаћты жеген, ал бќдiрендi жеген-жемегенi есiнде жоћ. Осы айѕаћты заттардыѓ тљсiн тљстеп, атын атап берген кiсiге сол тљйiншектi iшiндегi аћшасымен (бiр биесiн сатып) ћайтарып бередi. Куќгерлер жоћ.» деп жазыпты. Мiне, бiздiѓ шаѕын хикаямыз да осымен тќмќмдалады. Егер шын болса, содан кейiн оны iздеушiлер сиреп ћалѕанѕа џћсайды. Ал iздеп келгендердiѓ 'зi айѕаћты заттарды таба алмай, мысы ћџрып жљр екен. Егер 1967 жылдыѓ жазында бiр тљйiншек аћша жоѕалтћандарыѓыз рас болса, бiздiѓ ауылѕа ћарай ат басын бџра кетiѓiздер, мырзалар.

ШЌМШI АЅА Ќн тербетпеген к'ѓiл, к'ѓiл бола ма, тќйiрi?!. К'н болып ћалады-даѕы... Есiм ендi-ендi кiре бастаѕан кезiм болса керек. Бiздiѓ љйге алыстан ћыдырып келген меймандармен бiрге мен де «кiсi» болып, алѕаш рет к'ктемгi далаѕа серуенге шыћтым. Ќкем менiѓ ћолымнан џстап, жетектеп жљрдi. К'к майсаѕа дастарћан жайып, оныѓ љстiне љйден пiсiрiп ќкелген тамаћтарды реттеп ћойып, самаурын тџтатуѕа кiрiскен шешемнiѓ маѕан ћарауѕа мџршасы болѕан жоћ. Ш'лейт даланыѓ к'ктемi 'те к'ркем болады. Жап-жасыл алћапта 'рттей ћаулап жататын ћызѕалдаћтар мен сарѕалдаћтар алыстан к'з тартып, ћолкiлемнiѓ таѓѕажайып 'рнектерiне џћсап к'рiнедi. Ћурай сияћты сидиып 'сетiн шырыш деген 'сiмдiк бар. Џшы-ћиырына к'з жетпейтiн адырдаѕы жота-жон, сай-саланыѓ бќрiне ћаптап шыѕады. Олар бар ѕой, ћылышын суырып, жанжаћтан ћаптап, андыздап шауып келе жатћан атты ќскерлерден аумайды. Байтаћ аспан к'кпеѓбек, балдай ауа тап-таза. К'гiлдiр к'ктемнiѓ жџпар иiсi мџрныѓды ћытыћтайды. Ћонаћтардыѓ к'ѓiлi к'терiлiп, ћарћылдап кљлiп, ћалжыѓдап с'йлеп, бiраздан соѓ тiптi, бќрi бiрге ћосылып, ќн шырћай бастады. Бџл бiр ѕажап серуен болды. Сол кљнгi шырћалѕан ќндердiѓ iшiнде менiѓ есiмде ерекше саћталып ћалѕаны – ана туралы ќн едi. Ќлемнiѓ жарыѕын Сыйладыѓ сен маѕан, Даланыѓ ќр гљлiн, Жинадыѓ сен маѕан. Ш'лейт даланыѓ еѓ шырайлы, сџлу шаѕында келген сол бiр ћонаћтардыѓ ќн шырћаѕан даусы ћазiр де ћџлаѕыма жететiн секiлдi. Ол ќн – менiѓ шешеме арналып айтылѕандай к'рiнедi. Жол-ж'некей осы ќуен к'ѓiлiмдi тербетiп, к'зiмдi тарс жџмып отырып, ќкемнiѓ алдына ћисайып џйыћтап ћалѕаным да есiмде.

Бiраћ мен ол кезде ќн де адам баласыныѓ ћиялынан туып, аћ ћаѕаздыѓ бетiне нота болып жазылатын туынды екенiн бiлмейтiнмiн. Арада жылдар 'те келе, осы бiр ана туралы ѕажап ќннiѓ авторымен кездесермiн-ау деген ой мљлде ћаперiме де кiрмеген-дi. ...1989 жылдыѓ желтоћсаны. Жаѓа жыл есiк ћаѕып тџр. «Ћазаћ ќдебиетi» газетiнiѓ џжымы жылашар номердi жаѓа маћала, сџхбат, ќѓгiме, 'леѓдермен 'рнектеп, безендiрiп шыѕаруѕа ћызу кiрiсiп жатырмыз. Бас редакторымыз – халыћ жазушысы, ЋР Мемлекеттiк сыйлыѕыныѓ лауреаты, к'рнектi џлт ћайраткерi Шераѕаѓ – Шерхан Мџртаза. Ќр б'лiм, ќрбiр тiлшi 'з жоспарын, 'з жаѓалыѕын алѕа тартуы керек. Жылашар – жаѓа жылдыѓ алѕашћы номерi. Сол жылы таралымы – 125 мыѓ 573 данаѕа жеткен «Ћазаћ ќдебиетi» газетi 'зiнiѓ ќрбiр номерiн асыѕа кљтетiн ћалыѓ оћырман ћауымѕа жаѓа жылдыћ ерекше сыйлыћ, рухани ћазына болып жетуi ћажет. Жџма кљнгi «лездемеде» Шераѕаѓ ќдеттегiдей ќр б'лiмнiѓ, ќрбiр тiлшiнiѓ жылашарѕа џсынатын материалдарын тиянаћтауѕа кiрiстi. – «Сын жќне библиография» б'лiмi ћандай материал џсынады? Шераѕаѓныѓ даусы шыѓ басына ћонып отырѕан мџзбалаћ ћыранныѓ љнiндей саѓћ ете тљседi. – Жаѓа жылдаѕы жаѓа айдарымыз – «С'з сандыћ». Бљгiнгi уаћыт талабына сай. Кљнi кеше ѕана Тiл туралы заѓ ћабылданып, ана тiлiмiзге мемлекеттiк мќртебе берiлдi. Осы оћиѕаѕа байланысты Аћселеу Сейдiмбектiѓ «Баламасын байћасаћ» атты маћаласын џсынамыз, – дейдi «Сын жќне библиография» б'лiмi. – Дџрыс. – Шераѕаѓ ендi назарын «Ѕылым жќне ќлеуметтiк мќселелер» б'лiмiндегiлерге ћарай бџрады. – Жаѓа жылда жалѕаса берер «Тарихымызды таразыласаћ» атты айдарымыз бойынша Ќмiрхан Меѓдекенiѓ «Kзiѓдi-'зiѓ таны» деп аталатын маћаласын џсынамыз. Дќл ћазiр Одаћтыћ басылымдарда 37-жылѕы, 47-53-жылдардаѕы ћилы заѓсыздыћтар ж'нiнде, жекелеген «ћайраткерлердiѓ», ѕалымдардыѓ ћателiктерi, жалалы хаттар, орынсыз айыптаулар ж'нiнде ћызу айтыс жљрiп жатыр. Ал осы айтыстар, пiкiрталастар не љшiн жљрiп жатыр? Неге жљрiп жатыр? Кiм љшiн жљрiп жатыр? Мiне, маћала осы туралы, – дейдi олар. – Жаћсы, – Шераѕаѓ сќл ѕана басын изеп, келесi б'лiмдерге ћарайды. Проза, поэзия, очерк жќне публицистика б'лiмдерi 'з кезегiнде жылашарѕа дайындаѕан дљниелерiне наћты тоћталып 'тедi. Ендiгi кезек «Kнер» б'лiмiне келдi.

– Жылашарѕа 'здерiѓiзге жаћсы таныс «Сыр сандыћ» айдарымен халћымыздыѓ сљйiктi композиторы Шќмшi Ћалдаяћовпен сыр-сџхбат џсынбаћпыз, – деймiз бiз. Шыѓ басындаѕы мџзбалаћ ћыран кенеттен мойнын жалт бџрып, ќлденеге ћадалып, шљйiле ћалмаушы ма едi. Шераѕаѓ да бiзге дќл солай шљйлiге ћарады. Бџл бiр ћауiптiѓ белгiсi... – Хабарластыѓдар ма? – деген даусы саѓћ ете тљстi. – Иќ. Композитордыѓ кiшi џлы: «Ќкем ћазiр Жамбылда. Осы аптаныѓ соѓына таман келедi», дедi. – Ќй, ћайдам, – Шераѕаѓ басын шайћады. – Кездесе алсаѓдар жаћсы-ау! Бiраћ, Шќкеѓдi табу ћиын. Ћиы-ы-ы-ын... Тездетiѓдер. – Жаћсы. Мiне, осыдан соѓ-аћ бiздiѓ «Kнер» б'лiмiнiѓ басына бџлт љйiрiлгендей болды. Kйткенi, Шераѕаѓныѓ 'зi уќдеге ћандай берiк болса, 'згелерге де дќл сондай талап ћояды. Ендi, ћайткен кљнде де, композитормен кездесiп, сџхбат алуымыз керек. Сонда ѕана «Kнер» б'лiмiнiѓ кљнi жаѓа жылда жарћырап ћайта тумаћ. Композитордыѓ љйiне кљнде телефон соѕамыз. «Ќлi келген жоћ» деген жџмсаћ дауыс естiледi! Бiраћ, бiздiѓ жљрегiмiз дiр ете ћалады. Жаѓа жыл болса, жаћындап келедi. Оѕан «сќл кљте тџрсаѓшы» деп айта алмаймыз. Бiз 'стiп тџнжырап отырѕан шаћта б'лiмге бас редактордыѓ орынбасары, ЋР Мемлекеттiк сыйлыѕыныѓ лауреаты, к'рнектi жазушы Оралхан Б'кей кiрдi. Ќдетте мџѓдылау кейiпте ойѕа шомып жљретiн Ораѕаѓ бљгiн к'ѓiлдi екен. Бiзге ћарап, басын бiр жаѕына ћарай ћисайта кљлiмсiреп тџрды да: – Иќ, ћалай? Шќкеѓдi таба алдыѓдар ма? – дедi. – О-ой, аѕа, ћиын боп тџр ѕой!.. – Ал мен таптым! – Шын ба? Ћалай... ћалай таптыѓыз, аѕа! – деп, бiз орнымыздан џшып тљрегелдiк. – Бiлем ѕой мен, – деп Ораѕаѓ кербџѕы секiлдi басын шалћайтып, керiлiп тџра ћалды. – Ћайдан iздеу, кiмнен сџрау керек екендiгiне байланысты емес пе бќрi де. – Ой, раћмет, аѕа! – Асыћпа, – дедi Ораѕаѓ. –Ћуанатын кљн ќлi алда. Ол кiсiнiѓ кейде ћолѕа тљсiп тџрып, љф деп, џшып кететiнi бар. Дегенмен, сен ендi орныѓнан ћозѕалмай кљт. Тљс кезiнде редакцияѕа бiр соѕып кетемiн деген уќдесiн алдым Шќкеѓнiѓ. – Мен жаѓа ѕана ол кiсiнiѓ љйiне телефон соѕып едiм. – Иќ? – Ќлi келген жоћ деген... – Ха-ха, – дедi Ораѕаѓ кљлiп. – Шќкеѓнiѓ ћайда екенiн љйi

бiлмеуi мљмкiн, бiраћ, Оразбек Бодыћов аѕаѓ бiледi! Ол екеуi ендi... араларынан ћыл 'тпейтiн дос ћой. – А-а?! – Солай, бала! Ораѕаѓ шыѕып кеттi. Бiз тапжылмай, Шќкеѓдi кљтiп отырдыћ. Тљс ќлетiнде дќлiзде жљрген кiсiлердiѓ жамырап, бiрiнен кейiн бiрi: – Ассалаумаѕалейкљ-љ-м! – Сќламатсыз ба! – Амансыз ба, Шќке, – деп бiр кiсiмен амандаса бастаѕан дауыстары естiлдi. Артынша: – Уаѕ-ќлейкљм-ќссалам! Ћалайсыѓдар, жiгiттер?! – деген жiѓiшке ќрi жаѕымды дауыс естiлдi. Сќлден соѓ, ћабылдау б'лмесiндегi хатшы апайымыз бiздiѓ б'лiмнiѓ есiгiнен басын ћылтитып: – Нџрѕали, сенi Ораѕаѓ шаћырып жатыр, – дедi. Дедi де, 'зi арѕы жаћтан естiлген дауыстарѕа ћарай жалт бџрылып, есiктi ашып, кейiн шегiндi. Бiздiѓ б'лiмге орта бойлы, басында ћарак'л ћалпаѕы бар, сылыѓѕыр ћараторы кiсi аяѕын жылдам басып кiрiп келедi екен. – Мен 'зi жџмыстаѕы кiсiлердiѓ уаћытын алып, ары-берi жљгiрте бергендi ћаламаймын, – деп ћояды жанындаѕы кiсiлерге ћарап. Мен орнымнан џшып тџрдым. Бџрын суреттен, теледидардан ѕана к'ретiн џлы композитордыѓ ендi наћ 'зiн к'рiп тџрѕаныма iштей ћуанып, жљрегiм лљпiлдеп ћоя бердi. Ол кiсiмен бiрге iшке кiрген Ораѕаѓ: – Мiне, Шќке, сiзден сџхбат алатын iнiѓiз осы, – дедi композиторѕа менi таныстырып. – Ќп, бќрекелде-е, – дедi Шќкеѓ. – Бастайыћ онда... – Iске сќт! –Ораѕаѓ б'лмеден шыѕуѕа бет алды. Сол сќтте, олардыѓ соѓын ала кiрген џзын бойлы, келбеттi кiсi композиторѕа ћарап: – Шќке, бiр саѕат ћана уаћытымыз бар, – дедi ћолындаѕы саѕатына љѓiлiп. – Ќ, иќ, бiлем ѕой, – деп композитор тездете с'йлеп, «ал, айналайын, сџраѕыѓды ћоя бер» дегендей маѕан ћарады. Осы сќтте есiк алдына жете бере жалт бџрылѕан Ораѕаѓ: – Бџл кiсi Бодыћов деген драматург аѕаѓ болады, –дедi кљлiп. –Шќкеѓнiѓ еѓ жаћын досы да, еѓ жаћсы саѕаты да – осы кiсi! Ћане, жљрiѓiз, Ореке, жџмысћа б'гет болмайыћ. Содан соѓ, олар дќлiзге шыћты. Б'лмеде бiз Шќкеѓ екеумiз ѕана ћалдыћ. Мен алдын ала дайындап ћойѕан сџраћтарыма љѓiлiп, сџхбатымызды бастауѕа ыѓѕайлана бергенiм сол

едi, композитордыѓ к'зi љстел љстiнде жатћан бiр ћорап «Ћазаћстан» сигаретiне тљстi. Мен оны таѓертеѓгiлiк жџмысћа келе жатћан кезде «Балалар ќлемi» дљкенiнiѓ алдындаѕы лќпкеден сатып алѕан болатынмын. Ол кезде «Ћазаћстан» сигаретi оѓай жерден табыла ћоймайтын ћат дљниелердiѓ бiрi едi. – Аѕа, темекi тартасыз ба? – деп елп ете тљстiм де, жалмажан ќлгi ћорапты ашпаћ болып, ћолыма алдым. – Жо-жоћ, – дедi Шќкеѓ љзiлдi-кесiлдi басын шайћап. – Ашпа. Керегi жоћ. Темекiнi ћойѕаныма, бљгiн мiне, љшiншi кљн, ћараѕым. Бiраћ, соны... к'з к'рген жерде, к'ѓiл де ауып кете бередi екен. Оныѓ љстiне мынау – «Ћазаћстан» сигаретi ѕой!.. – Онда мџны былай алып ћояйын, – деп љстелiмнiѓ суырмасын аша бергенiм сол едi, Шќкеѓ: – Жо-жоћ, – деп ћолын сермеп, таѕы да ћарсы болды. – Тџра берсiн сол жерде, тџра берсiн... Ћозѕама. Мен ендi, не iстерiмдi бiлмей, желкемдi ћасыдым. Байћаймын, Шќкеѓ ќлгi «Ћазаћстан» деген жазуы бар аппаћ ћораптан к'зiн алар емес. Бiраћ 'зi: – Сџраѕыѓды ћоя бер, –деп ћояды. – Шќмшi аѕа, сiз ж'нiнде сан тљрлi ќѓгiме естимiз, – деп бастадым мен аћырын ѕана. – Олардыѓ iшiнде жаћсысы да, жаманы да бар дегендей... – Бќрiн сџрай бер, – дедi Шќкеѓ жымиып. – Мен бљгiн ќсiресе, солардыѓ жаманына к'бiрек тоћталып, кеѓiрек жауап берейiн. Ол ќѓгiмелердiѓ бiразын 'зiм де талайдан берi естiп келем ѕой. Со баяѕы «Шќмшi iшкiш!» дейтiн шыѕар... – Ол да бар. – Оныѓ ж'нi былай ѕой, ћараѕым, орыс халћында: «Популярность сопровождается немилостью» деген бiр ћанатты с'з бар. Сол айтћандай, жаћсы ћасиетiѓ елге танылѕан сайын, жаман ћасиетiѓ де жайыла бередi. Kз бойыѓдаѕы кiшкентай кемшiлiгiѓнiѓ 'зi љлкейiп к'рiнетiн болады. Сондыћтан да, бiреудiѓ тойында Шќмшi елу грамм, жљз грамм араћ iшсе, ол елдiѓ iшiнде бiр ш'лмек, екi ш'лмек болып 'седi. Соѕан ћоса, таѕы да бiр айтарым, ќн менiѓ жљрегiмде џзаћ жазылѕанымен, аћ ћаѕазѕа жылдам тљседi. Тiптi, бiр кљннен аспайды. Ертеѓiне мен аћындарѕа тапсырыс беремiн. Љшiншi кљнi ол ќншiлердiѓ ћолына тиедi. Ал т'ртiншi кљнi эфирге шыѕады. Бесiншi кљнi жџрт к'шеде ыѓылдап бара жатады. Содан кейiн оны: «Жуайыћ! Атап 'тейiк!» дейтiн достар болады ѕой. Солай емес пе. Ондай оћиѕа кiмдердiѓ басынан 'тпейдi дейсiѓ... Бiраћ, француз жазушысы Люк де Вовенарг: «Нет такого популярного че-

ловека, которого не чернили при жизни и после нее» деген емес пе. Ал ћазаћ айтады: «Kсектен жамбас сынбайды» дейдi. Kзiѓ ойлап ћарашы, менiѓ iшiмдiк атаулыны аузыма алмаѕаныма биыл тџп-тура он жыл болыпты... – Аѕа, сiз сол iшiмдiктi ћойѕалы берi ќн жазбай кеттi деп жљр ѕой жџрт?.. – Иќ-ќ, ондай ќѓгiменi де ћџлаѕым шалды, – дедi Шќкеѓ. – Бiраћ, мен 'мiрiмде iшiп отырып ќн жазѕан композитор емеспiн. Жаѓа айттым ѕой 'зiѓе, ќндi 'те тез жазамын деп. Жќне оныѓ 'леѓi де, орындаушысы да тез табыла кетедi. О-о-о! Мен 'нерде де, 'мiрде де 'те баћытты жанмын. Менiѓ ќндерiмнiѓ с'зiн Мџзафар, Т'леген, Ѕафу, Жџмекен, Нџрсџлтан, Тџманбай, Сабырхан, Мџхтар секiлдi тамаша аћындар жазды, Роза, Бибiгљл, Нџрѕали, Ескендiр секiлдi тамаша ќншiлер орындады!.. Шќкеѓнiѓ жљзiнде нџр ойнап, жанары џшћын шашып, терезеден сыртћа к'з тастады. Содан соѓ, аћырын ѕана: – Сен 'зiѓ темекi тартасыѓ ба? – деп сџрады менен. – Иќ. – Олай болса, 'зiѓ љшiн емес, мен љшiн бiр темекi тартшы. Мен ќ дегенде, не дерiмдi де, не iстерiмдi де бiлмей, абдырап ћалдым. – Ыѓѕайсызданба, – дедi Шќкеѓ. – Тарта бер. Љстел љстiнде жатћан аћ ћорапты ћолыма алып, аузын аштым. Ћызыћ болѕанда, ќлгi сигареттiѓ фильтрi жылтыр ћара тљстi болып шыћты. Бџл, сол кездегi «тiлмен» айтћанда, «Ћазаћстан» сигаретiнiѓ шетелге, яѕни, экспортћа шыѕарылатын еѓ жаћсы тљрi деген белгiнi бiлдiретiн-дi. Ќдетте, темекiнiѓ мџндай тљрi ћолѕа сирек тљсушi едi. «Бљгiн бiр жаћсы кљн болды-ау!» деймiн iшiмнен. – Пањ! – дедi Шќкеѓ. – Мынау тiптi, ћара фильтр боп шыћты ѕой! – Иќ, – деп ћуандым. – Мен мџны жаѓа ѕана «Детский мирдiѓ» жанынан сатып алып едiм. – Жарайсыѓ! Ал ендi, тарт... Ћара фильтрлi «Ћазаћстан» темекiсiнiѓ бiр талын ернiме ћыстырып тџтаттым да, к'к тљтiндi бџрћ еткiздiм. – Ќй, бќрекелдi, – дедi Шќкеѓ ћуанып. Бiраћ, артынша тыжырынып, ћолын сiлтеп: – Ќй, бџл – у ѕой! Шама келсе, шылымды ћойѕан дџрыс, – деп ћойды. – Ал таѕы да ћандай сџраѕыѓ бар? – Аѕа, бџрын бiреу ќн айта бастаса, айналасындаѕылар ћосыла кетушi едi. Ћазiр неге 'йтпейдi? Мџныѓ себебi неде деп ойлайсыз? – Шiркiн, ќн таѕдыры жастармен, ћайран жастыћ дќурен-

мен тамырлас ћой. Менiѓше, ћазiргi жастар 'згердi. Заман дегеннiѓ 'зi, ћанаѕат еткенге – ћайырымды, ћанаѕат етпегенге – ћайырымсыз болып к'рiнедi. Бiле бiлсеѓ... мен ешћашан да сќн ћуып, модаѕа iлеспеген адаммын, айналайын. Мќгќзiнде ћандай кќст'м-шалбар сатылады, соны алып, кием де жљре беремiн. Балаћ шiркiндi кеѓейту, тарылту дегендi бiлмеймiн. Шаћ болса, ыѓѕайлы болса, 'зiѓе жарасып тџрса болды емес пе? Ал бљгiнгi жастарда ћанаѕат аз секiлдi. – Сонда... жастарѕа к'ѓiлiѓiз толмай ма? – Онша толмайды. Олар бiзге ћараѕанда жалћау ма деймiн. Айталыћ, бiз жас кљнiмiзде бидiѓ танго, фокстрот, линда, тузстеп, краковяк, полька, твист сияћты тљрлерiн билеп, бiрбiрiмiзден љйренiп жатушы ек. Ал ћазiр тiптi, љйренетiн би жоћ. Жиын-той, сауыћ-сайран бола ћалса, ћандай би билеймiз деп, ешкiм де бас ћатырып жатпайды. Ќйтеуiр, беталбаты – ћисалаѓ. Сол сияћты ћазiр ќн љйренуге де тырыспайды... – Аѕа џрпаћ жастарды к'п кiнќлай беретiн болѕан жоћ па осы? – Иќ, ћай кезде, ћай заманда да ќкенiѓ балаѕа к'ѓiлi толып, риза болатын кезi сирек, айналайын. Бiраћ, сол «кiнќлi» балалар сол ќкелер жазбаѕан жырды жазып, сол ќкелер жасай алмаѕан жаћсы iстердi жасап жатады. Мџныѓ 'зi «Тауыћ бџрын пайда болды ма, жџмыртћа бџрын пайда болды ма» деген сол баяѕы жџмбаћтыѓ жалѕасы ѕой. Сондыћтан да, аѕа айтћан аћылѕа iнi ренжiмес болар. – Сiздiѓ ќндерiѓiздi жас та, кќрi де – бќрi де џнатады. Сљйiп шырћайды, сљйiп тыѓдайды. Kз ќндерiѓiздiѓ халыћ жљрегiне соншама жаћын болуыныѓ сыры неде деп ойлайсыз? – Себебi, мен махаббатты, жастыћ шаћты ќнге ћостым. Тап ћазiр кiмнiѓ айтћаны есiме тљспей отыр. «Любви все возрасты покорны» деген с'з бар. Иќ, махаббат жас-кќрiнi талѕамайтын сезiм. Ќндi сљйген адамныѓ жљрегiнде махаббат оты с'нбек емес. Мен осыѕан сенемiн. Ал, шындыѕында махаббат – сљйген жарѕа ѕана арналѕан ынтыћ сезiм емес, ол – бесiгiѓе, шаѓыраѕыѓа, ата-анаѓ мен атамекенiѓе де тиесiлi ыстыћ сезiм. Сондыћтан да, менiѓ барлыћ ќндерiме ортаћ џран: «Адал махаббат болѕан жерде, адал 'мiр де болады». – Шќмшi аѕа, сiз ћазаћ халћына ћаншама танымал болѕаныѓызбен, ћазiргi кќсiби композиторлардан жолыѓыз да, ж'нiѓiз де б'лек. КСРО Композиторлар одаѕыныѓ мљшесi емессiз, таяуда ѕана Ћазаћстан Композиторлар одаѕыныѓ шаѓыраћ к'тергенiне 50 жыл толуына арналып 'ткен салтанатты мќжiлiске де ћатысћан жоћсыз...

– Тљсiндiм. Жалпы, КСРО Композиторлар одаѕына мљше болу љшiн музыкалыћ жоѕары бiлiмiѓ болуы керек. Ал менде ондай диплом жоћ екенiн бiлесiѓдер. Консерваторияда 7 жыл оћып, аћыры аяћтамай тастап кеттiм. Ендi ойлап ћарасам, ћалтасында табаћтай дипломы, ћоржынында 'зiнен басћа ешкiмге белгiсiз бес-алты «симфониясы» бар Одаћтыѓ кейбiр мљшелерi бiздi «бiлiмсiз», «дилетант» деп атайды екен. Менiѓ оларѕа былай дегiм келедi: «Сiздердiѓ к'пшiлiгiѓiз Ћџрманѕазы атындаѕы консерваторияны бiтiрдiѓiздер. Ал консерваторияѕа аты берiлген ќйгiлi кљйшiнiѓ мџндай оћу орынында оћымаѕанын жаћсы бiлесiздер. Сонда ћалай болѕаны, сiздер осындай екiџшты оймен Ћџрманѕазы атындаѕы консерваторияны тќмамдайсыздар ма?! Бџл бiр. Екiншiден, ел бiлетiн бiр ќнi жоћ, бiраћ, опера жаздым деп кеуде керетiн композиторлар бар. Ќн жаза алмайтын композитор ћалайша опера жазады?!» Мiне, мен осыѕан тљсiнбеймiн. – Шыѕармашылыћ жолыѓызда сiздi ренжiткен кiсiлер к'п болды ма? – Kнер жолы оѓай болмайтынын бiлесiѓ ѕой, ћараѕым. Рас, бiр кездерде: «Шќмшi Ћалдаяћов ќндерiнiѓ бќрi – жеѓiл ќндер. Ол вальс жазуды кќсiп етiп алды. Вальсоманияѕа елiгiп кеттi!» деп кiнќлап, ћаралауѕа тырысћан кiсiлерге 'кпелеп, ренжiген кездерiм болѕан-аћ шыѕар. Бiраћ, оларѕа ћарап ћасћайып тџрып: «Шќмшi Ћалдаяћов – ћазаћ вальсiнiѓ королi!» деген кiсiлер де болды ѕой. Бџл менiѓ мерейiмдi 'сiрдi. Ќсiресе, данышпан Мџхаѓныѓ – Мџхтар Ќуезовтiѓ: «Сiздердiѓ вальсомания деп жљргендерiѓiз Шќмшiнiѓ «Аћ маѓдайлым», «Аћ сџѓћарым» дейтiн ќндерi болса, олар бiздiѓ таћиямызѕа тар келiп тџрѕан жоћ», деген с'зi маѕан ћанат бiтiрген жоћ па! Кенет Шќкеѓ маѕан тесiле ћарап, ћолын созып, саусаѕын жыбырлатты. – Ќкелшi, берi... Мен алѕашында ол кiсiнiѓ не сџрап отырѕанын тљсiнбей, абдырап ћалдым. – Не дейсiз, аѕа? – Ќкел деймiн, анау ћарасираћ темекiнiѓ бiреуiн! Апыр-ай, «кеше ѕана ћойып едiм» деген кiсiге темекi бергенiм ћалай болады ендi..» деген оймен ћолым ћалтырап, бiр тал темекiнi ќзер џсындым. Сонсоѓ оттыѕымды созып, тџтатып жiбермек болѕанымда Шќкеѓ ћолын жоѕары к'терiп, ћажетi жоћ дегендей белгi жасады да, ќлгi темекiнi мџрныныѓ џшына таћап, к'зiн жџмып, ћџшырлана иiскедi.

– Аѕа, сiздi кезiнде Ћонаев аћсаћал арнайы ћабылдап, ћамћорлыћ жасаѕан дейдi. Сол рас па? – Рас, ћараѕым. Ћонаев менiѓ еѓбегiмдi жоѕары баѕалады. Жеке ћабылдауына шаћырып, жылы шыраймен пiкiрлестi. Ћандай к'мек ћажет деп сџрады. Бiраћ мен ешћандай да к'мек сџрамадым. Бќрi жаћсы деп жауап ћаттым. Ќйтсе де, ол кiсi маѕан шыѕармашылыћ жџмыспен айналысуѕа ћолайлы жаѓа пќтер бергiздi. Халћымыздыѓ маѓдайына бiткен жарыћ жџлдыз ѕой ол! – Kз ќндерiѓiздiѓ болашаѕы жайында не ойлайсыз? – Kмiр дегенiмiздiѓ 'зi – Алла таѕала жасаѕан асыл, зерлi бџйым десек, оны жасау љшiн ќрине, алтын да, кљмiс те, мыс та, жез де, темiр де, таѕы басћа да ћажет болѕан шыѕар-ау. Сондыћтан да, мына жалѕанда кiм алтын, кiм кљмiс, кiм мыс, кiм жез, таѕы да басћа бола алѕанын айналайын уаћыттыѓ 'зi саралай жатар. Мен 'з ќндерiмдi халћым шырћасын деп жаздым. Жќне олардыѓ ќдiл баѕасын халћымныѓ 'зi бередi деп кљттiм.Ћџдайѕа шљкiр, ол љмiтiм аћталды. Kзiме лайыћ баѕамды алдым. Ал халћымныѓ болашаѕы жарћын екенi аныћ. Ендеше, менiѓ ќндерiмнiѓ 'мiрi џзаћ болады деп ойлаймын... Шќмшi аѕа ћолындаѕы «Ћазаћстан» темекiсiн таѕы да бiр рет ћџшырлана иiскеп, терезеге ћарады. Сыртта желтоћсанныѓ ашыћ кљнi жадырап кљлiп, алтын сќулелерi аћша ћарѕа шаѕылыса ойнап, жалт-жџлт етiп тџр едi. – Алдаѕы келе жатћан жаѓа жыл ћџтты болсын, аѕа, – дедiм мен сџхбатымыздыѓ соѓѕы нљктесiн ћойып отырып. – Аћ перiште ќумин десiн, айналайын! – деп ол кiсi орнынан тџрды. Ћолындаѕы темекiнi аћ ћорапћа ћайтадан салып ћойды. Шќмшi аѕаны шыѕарып салар тџста киiмiлгiштен пальтосын алып, кигiзiп жiберуге тырыстым. – Раћмет. Kркенiѓ 'ссiн, – дедi композитор. Содан соѓ: – Ал ендi, мен сенiѓ пальтоѓды кигiзейiн, – деп, киiмiлгiшке ћарай ћолын созды. – Жоћ, аѕа, – деп шошып кеттiм мен. – Kзiм кием ѕой! – Тоћта. Берi кел, – дедi композитор менiѓ пальтомды алып. –Мџныѓ бiр мќнiсi бар, оны ћазiр айтамын. Ќкемдей кiсi. Џлы композитор. Шќмшi Ћалдаяћов! Ќй, бљйтiп ћызармаѕан шыѕармын 'мiрiмде. Екi бетiм от болып, 'ртенiп барады. Бiраћ, амал жоћ... Шќкеѓ љстiме пальтомды кигiздi де, екi иыѕымды тљзетiп, жџп-жџмсаћ алаћанымен ћаѕып-ћаѕып ћойды. Содан соѓ: – Мiне, осылай ету керек! Сонда адамныѓ iлтипатымен бiрге ыћыласы да сезiлiп тџрады, – дедi. – Ал сен болсаѓ, кiсiнiѓ иыѕына жай ѕана iле салады екенсiѓ...

старына тыѓнан тљрен салынѕан деген сияћты толып жатћан мќселелер т'ѓiрегiнде 'з к'зћарастарымызды бiлдiрiп, ћызылкеѓiрдек болып айтысып, бiр б'лмеде тџратын студенттер бiр-бiрiмiздi к'рместей болып 'кпелеп, терiс ћарап жатып, ал ертеѓiне тљк болмаѕандай бiр шќугiмнен шай iшiп, сабаћћа бiрге бара жататынбыз. Ол кезде... Иќ, ол кезде ќдебиет т'ѓiрегiндегi айтылатын ћилы-ћилы ќѓгiмелердi жџрт ћызыѕып тыѓдаушы едi. Айталыћ, жазушы Дулат Исабековтiѓ «Ћарѕын» романын бас к'термей ћызыѕа оћып шыћћан бiр студенттiѓ одан соншалыћты ћатты ќсер алѕаны сондай, ол 'зiн бiр ай бойы ћыздарѕа: «Мен – Жасын Мќдиевпiн!» деп таныстырып жљрiптi деген сияћты ќзiлћалжыѓы аралас с'здер ауыздан-ауызѕа к'шiп, бљкiл ауылѕа, ћалаѕа тарап кететiн. Мiне, бiз сол Дулат аѕаны кљтiп тџрмыз. Алматы мен Шымкент ћалаларыныѓ арасында ћатынайтын «Алатау» жљрдек пойызы жљрiсiн баяулатып, ентiгiн басып, ысылдап-пысылдап келiп тоћтады. Ќне, тоѕызыншы вагон. Бiз кљткен ћонаћ осы вагоннан тљсуге тиiстi. Аћ тљстi жейде, ћара юбка киген жолсерiк ќйел баспалдаћтыѓ жанында кљлiмсiреп тџр. Жолаушылар бiртiндеп ћол жљктерiн к'терiп тљсiп жатыр. Бiр кезде бiздiѓ Дулат аѕамыз да к'рiндi. Артына ћарай ћайырѕан толћынды ћара шашы иыѕына тљсе т'гiлiп, 'ѓiне ќдемi жарасып тџр. К'птен берi оѓтљстiкке келмегендiгi ме, кљн ћаћпаѕан жљзi бозѕылттау к'рiнедi. Басћыштан тљсе бере бiздi к'рiп, кљлiмсiреп: – Ой, ћалайсыѓдар-ей? – деп ћџшаћтап, маѓдайымыздан сљйдi. Мен Дулат аѕаныѓ дипломатын 'з ћолыма алдым. Мархабат аѕа машина тџрѕан жаћты нџсћап, ћанеки, былай ћарай жљрейiк дегендей белгi жасады. – Оу, сендер Асекеѓмен амандастыѓдар ма 'зi?! – деп кенет Дулат аѕа бiзге сџраулы жљзбен ћарады. – Е, бќсе, – дедi Мархабат аѕа абдырап ћалып. – Анау кiсi Асекеѓ екен ѕой!.. Мархабат аѕам ћараѕан жаћћа мен де жалт бџрылдым. Бiзден бiр-екi адым жерде к'зiне ћара к'зiлдiрiк таћћан, басында аћ сџр шляпасы бар, шашы џзын, саћалды кiсi тџр екен. Бойы орталау к'рiнгенiмен, 'зiн елдiѓ бќрiнен биiк џстайтын сияћты. Иегiн жоѕары к'терiп, ернiне ћыстырѕан ћара фильтрлi «Ћазаћстан» темекiсiн екi саусаѕыныѓ џшымен iлiп алып, к'кшiл тљтiндi ќуелете љрлейдi. Мархабат аѕа жљгiре басып, жанына барды да: – Ассалаумаѕалейкљм, Асеке, –дедi ћос ћолын џсынып.

ћан шiлденiѓ кљнi бџл кезде к'ше-к'шедегi ћыбырлаѕан жџртты к'леѓке-к'леѓкеге ћуып тыѕып, бiр ш'кiм бџлт к'рiнбеген кеѓ аспанда жалѕыз 'зi шаћырайѕан да ћалѕан. Шымкенттен кљн батысћа ћарай шыѕа берiсте Ћатын к'пiр деген шаѕын базар едi. Сол жерге сќл аялдап, бiр-екi торлама ћауын сатып алдыћ та, ары ћарай зымырадыћ. Ћаладан џзап шыћћан соѓ тынысымыз кеѓiп, жан-жаѕымызѕа зер салып, бажайлап ћарап келемiз. Кљре жолдыѓ ћос ћапталындаѕы аѓыз (егiнiн орып, жинап алѕан жер) алтын жалатћандай жалтырап к'рiнедi. Алда-жалда љп ете ћалѕан жел болса, арпа-бидайдыѓ тљбiрi сыбызѕы тартћандай сыѓсып ћоя бередi. Темiрлан ауылына таянѕан кезде Арыс 'зенiнiѓ љстiндегi љлкен к'пiрден 'ттiк. Басы сонау Аћсу-Жабаѕылы тауларындаѕы мџзарттар мен бџлаћтардан басталып, к'з џшындаѕы Сырдарияѕа барып ћџятын ћайран Арыс бiздiѓ туѕан 'лкемiзге нќр берiп, ќр берiп, дићандарѕа егiн ектiрiп, тџћым септiрiп, жемiс жинатып, маћта тергiзiп жататын аса ћамћор, 'те еѓбекћор асыл анамыз секiлдi. Шiркiн, мынадай шiлденiѓ шыжыѕан ыстыѕында жаѕасына тоћтай ћалып, к'гiлдiр айдынына бiр-бiр сљѓгiп шыѕар ма едiк. Бiраћ, бљгiнгi жол – џзаћ, уаћыт – тар боп тџр ѕой, амал нешiк... Ќуелi Темiрланнан, содан соѓ Дулат аѕаныѓ ќѓгiме, повестерiнде жиi айтылатын Ћараспан ауылынан 'ткеннен кейiн, тљсi оѓып, бозарып жатћан ш'лейт дала басталды. Кенет алдыѓѕы орындыћта отырѕан Асекеѓ бiзге жљзiн бџрып: – Ќй, Дулат, мына екi бала да сiрќ, љндеместердiѓ ћатарынан бiлем, – дедi. Бiз бiр-бiрiмiзге ћарап жымыѓдап, ћозѕалаћтап ћалдыћ. Машинаныѓ терезесiнен сыртћа к'з салып, љнсiз ойѕа шомып келе жатћан Дулат аѕа Асекеѓнiѓ к'кейiндегi ойды тым ќрiден тљсiне ћоятын болуы керек, рульде отырѕан Оразбайѕа ћарап, ћысћа ѕана: – Тоћтайыћ, – дедi. Боз дала демiн iшiне тартып, тым-тырыс жатыр. Естерiѓiзде ме,Дулат аѕаныѓ «Дермене» повесi «Ћара ћарѕаныѓ миы ћайнайтын шаѓћай тљс» деп басталушы едi ѕой. Тџп-тура сол сурет. К'кжиекке ћарай адымдап бара жатћан алып адамдарѕа џћсайтын электр баѕаналарына тартылѕан сымдарѕа ћонып, ћалѕыпмљлгiп отыратын ћџстар мынадай аптап ыстыћта шынында да, бастарынан ћалай кљн 'тiп, жерге топ етiп ћџлап тљскендерiн бiлмей де ћалатын сияћты. Асекеѓ к'зiн жџмып, тереѓ тыныс алды да: – Ќй, бќрiбiр бiр нќрсе жетпейдi, – дедi. – Бiлемiз ѕой, – деп кљлдi Дулат аѕа.

Бiреу жеѓiмнен аћырын ѕана тартты. Оразбай екен. Машинадаѕы тамаћ салынѕан с'мкенi алып келейiк дегендей к'зiн ћысты. Ќп-сќтте боз даланыѓ т'сiне аћ дастарћанды жайдыћ та жiбердiк. Мархабат аѕа газетке мџћияттап оралѕан бiр ш'лмектi алып, ћаћпаѕын ашты. Асекеѓ аспанѕа ћарап, ћолындаѕы рюмканы кљн сќулесiмен соѕыстырѕандай бiр ћызыћ ћимыл жасады да, аздап ћана ауыз тидi. Бiз жалма-жан тiскебасар џсынып едiк, басын шайћап, жемеймiн дегендей кейiп танытты. Сонсоѓ жерден бiр уыс ћураѕан ш'п жџлып алып, Дулат аѕаѕа ћарап: – Мына ш'птiѓ атын бiлесiѓ бе? – дедi. – Шыныѓыз ба? Кекiре ѕой. – Ќ-ќ, – деп Асекеѓ басын шџлѕыды. – Бiледi... Содан кейiн машинаѕа мiнiп, таѕы да Аћпан жаћты бетке алдыћ. – Оу, Дљкеш, – дедi Асекеѓ сќлден соѓ. Бiраћ, Дулат аѕа естiмегендей ћалып танытты. – Ќ-ќ, иќ, – дедi Асекеѓ ойланып. – Сiздер Дљкенбайды, ѕафу етiѓiздер, Дљкеш деп атайды екенсiздер ѕой. Ау... ау, мына балалардыѓ Дулат аѕасы! – Ќу. – Тљнде пойызда, мен бiр таѓсыћ с'з естiп едiм. Дулат аѕа сќл љнсiз отырды да: – Е-е, – дедi ќлгi таѓсыћ с'здi есiне тљсiргендей басын шџлѕып. – Ол – «iрiстей» деген с'з ѕой. Кiп-кiшкентай, иненiѓ жасуындай дегендi бiлдiредi. Iрiстей деп, сiрќ, бiздiѓ осы ћараспандыћтар ѕана айтатын шыѕар. – Да-а... Ѕабеѓ айтпаћшы, «ћойын дќптерге тљртiп ћоятын» с'з екен. Сонсоѓ Асекеѓ, расында да, с'мкесiнен блокнотын алып, ќлгi с'здi жазып ћойды. Ћолтаѓбасы ћандай екен деген ћызуѕышылыћпен мен мойнымды созып, љѓiлiп ћарадым. Мќссаѕан! Мџндай да жазу болады екен-ау?! Шынымды айтсам, сол кљнi к'рген ћарiптердiѓ сырын осы кљнге шейiн бiреуден аныћтап, сџрап бiлген емеспiн. Бiраћ, менiѓ ойымша, Асекеѓнiѓ 'зiне ѕана белгiлi ќлiпбиi, яѕни, алфавитi болѕан сияћты. Оны суреткердiѓ 'зiнен басћа ешкiм тљсiне алмайтын болса керек. Сќлден соѓ Дулат аѕа бiзге ћарап жымиып: – Арыстаѕылар ќлi де ызаѕа ћауын еге ме? – деп сџрады. – Бiлмеймiз. Ќй, ћайдам, екпейтiн шыѕар, – деп жауап ћаттыћ бiз. Алыста-а-ан к'к-жасыл маћталы алћап к'рiндi. К'кжиек те к'гiлдiр мџнарѕа б'гiп тџр. Кенет Асекеѓ:

екi тамырды бойлап аћћан ћанмен бiрге жљгiрiп, ћос бауырдыѓ тџла бойын иiтiп, елжiретiп, ерiтiп бара жатћан секiлдi. Кенет ћора жаћтан шыѕа келген ћара шапанды, басында елтiрi б'ркi бар, жџћалтаѓ 'ѓдi ћарт кiсi: – Оу, алматылыћтар келiп ћалѕан ба?! – деп ћуана дауыстап, ћалбалаћтап берi ћарай жљрдi. Келе сала апамыздыѓ иыѕынан тартып: –Ќй, былай тџр, бiз де иiскейiк, – дедi. Ћара шапан киген ћарттыѓ саѕынышы да мынау «ћара ћарѕаныѓ миы ћайнайтын» шiлденiѓ аптабынан кем емес сияћты. Ћоржын тамныѓ iшiне ендiк. Апамыз т'ргi тамѕа к'рпеше салып, дастарћан жаюдыѓ ћамына к'штi. Содан соѓ, «Ќуре болмаѓыз, асыѕыспыз» дегенiмiзге ћарамай, ћара ћазанныѓ тљбiн шыжылдатып май ћџйып, ћуырдаћ ћуыруѕа кiрiсiп те кеттi. – Иќ, ћалай, Алматы аман-есен бе? – дедi ћара шапан киген кiсi кљлiмсiреп, бiзге ћарап иек ћаѕып. Т'рде жамбастап, аяѕын созып жатћан Асекеѓ басын к'терiп: – Ќй, ћария, – дедi. Ол кiсiнiѓ даусы ќрине, ћоржын тамныѓ iшiнен емес, «ќкемтеатрдыѓ» сахнасынан естiлгендей саѓћ ете тљстi. – Атыѓыз кiм болады? – Ырысбек, – дедi ћария. – Сiз Дулатћа жезде болсаѓыз, бiзге де б'тен емес шыѕарсыз. – Ќрине, ќрине, – дедi ћария басын шџлѕып. – Правильно... – Ал ендi, 'зiѓiздiѓ атыѓыз кiм болады? Танысып отырайыћ. – Менiѓ атым – Асћар. – Пќмилеѓiз?.. – Оныѓ сiзге... ћажетi бар ма? – Ау ендi, 'зiѓiз сияћты жазушыларды жџрт пќмилесiмен атап жатады ѕой. – Допустим. Сљлейменов. Ырысбек ћарияныѓ к'зi кљлiмдеп, бiзге ћарап: «Мына кiсiнiѓ орысша с'йлегенiн ћарай г'р!» дегендей иегiн ћаѕып ћойды. Сонсоѓ, Асекеѓе ћарай жљзiн бџрып: – Пќмилем Сљлейменов дедiѓiз бе? – деп ћайта сџрады. – Десек ћайтедi екен?! – Сiз осы, анау обкомдаѕы Сљлейменовтiѓ туысы емессiз бе? «Ол кiм едi?» дегендей Асекеѓ ендi бiзге – Мархабат аѕа екеумiзге ћарады сџраулы жљзбен. – Бiздiѓ облыстыћ партия комитетiнде екiншi хатшы болып ћызмет атћаратын Уќлихан Сљлейменов деген кiсi бар. Ырекеѓ

сол кiсiнi айтып отырѕан болуы керек, – дедi Мархабат аѕа жымиып. – Ќ-ќ, – дедi Асекеѓ ендi демiн тереѓнен шыѕарып. – Ясно. О кiсi менiѓ обкомдаѕы аѕам ѕой. Иќ, сiз мен арћылы оѕан бiрнќрсе айтпаћ па едiѓiз? – Е-е, не айтушы ем?.. Осы кљнi баяѕы темiржолшылардыѓ пенсиясын к'бейтiп жатыр дейдi ѕой. Бiздiкi ќлi сол... жиырма жетi сом ѕана. – Сiз не, темiржолшысыз ба? – Иќ. Kмiр баћи мынау Тљркiсiбтiѓ темiржолында iстеп, содан пенсияѕа шыћтыћ ћой. – Да-а, – дедi Асекеѓ ойланып ћалып. – Ќй, жезде, сен екеумiз ендi «сiз», «бiз» деп сызылмай-аћ ћоялыћ. – О неге? – Турасына к'шсеѓшi. – Е-е, к'шсек, к'шейiк... – Ќй, бала, – дедi кенет Асекеѓ босаѕа жаћта отырѕан маѕан ћарап ћолын созып. – Ќкел! Ћаѕа-а-аз ќкел! Мен жалма-жан т'с ћалтамды сипап, блокнотымды ала ћойдым. Асекеѓ оныѓ бiр параѕын жыртып, Ырысбек ћарияѕа џсынды. – Ал-л, – дедi сонсоѓ даусына ерекше салмаћ салып. – Жаз! – Оу, не? Не жазам? – деп Ырысбек ћария ћаѕаздан љркiп ћалѕандай, шошына ћарады. – Жаз, – дедi Асекеѓ таѕы да ћайталап. –Мен... Иќ, айтпаћшы, жезде, атыѓ кiм едi 'зiѓнiѓ? – Ырысбек. – Иќ, жаз... «Мен, темiржолшы Ырысбек, совет 'кiметiне вообще ћарсымын!» деп жаз да, ћолыѓды ћой. – О, неге? – дедi Ырысбек ћария кљлерiн де, ашуланарын да бiлмей. – Жаз с'йтiп, – дедi Асекеѓ ћариядан к'зiн алмай, тесiле ћарап отырып. – Сонсоѓ, мен саѕан, жезде, ай сайын Алматыдан жљз жиырма сом пенсия салып отыратын боламын. – Оп-по! – дедi Ырысбек ћария кљректей алаћанымен санын соѕып, мырс етiп кљлiп. – Сонда менi сќбет 'кiметiне ћарсы адам ћылып шыѕармаћшысыѓ ба? – Мен емес, 'зiѓ. – Не, «'зiѓ»?.. – Айттыѓ ѕой. – Не айттым? – «Пенсияѕа жарытпайды. Сќбет 'кiметiне ћарсымын», дедiѓ.

есiктi шалћасынан ашып, жерге тљстi. Сонсоѓ, темiржолдыѓ жаѕасындаѕы алаћандай ѕана Аћпан аулына ћарап тџрып: – Ау-у, жезде-е! – деп айћайлады. – Атыѓ кiм едi-i?! К'зге к'рiнбей жанѕан от секiлдi лапылдап, алаулап жатћан аптаптыѓ арасынан: – Ырысбе-е-ек! – деген ћарияныѓ даусы естiлдi. – Ай, жарайсыѓ! – дедi Асекеѓ ћуанып. –Жљз жаса-а-а! $ГЕМ $РКЕШТЕРI Кеше кiшi бесiн мезгiлiнде Алматыдан шыћћан жолаушылар пойызы ендi мiне, таѓ сiбiрлеп атћан шаћта Шымкенттiѓ темiржол бекетiне ћарай таяп келедi. Бiздi перронда кљтiп тџрѕан Жеѓiсбек Тџрѕанов аѕамызды бiрден таныдым. Kзгермептi. Осыдан он жыл бџрынѕы ћалпы. Бойын тiп-тiк џстап, сымдай тартылып тџр. Kте ћайсар мiнездi кiсi. Оѓтљстiктiѓ орманы љшiн талай жылдар бойы отћа да, суѕа да тљскен. О-о, оныѓ бќрiн айта берсек, бљгiн таусылатын ќѓгiме емес. Сондыћтан да, тiзгiндi ќзiрге тарта тџрайыћ... Ћала џйћысынан ендi ѕана оянѕан кез. Саѕат тiлi сыртылдап соћћан сайын к'ше бойлап зымыраѕан к'лiктiѓ де, ћыбырлаѕан адамныѓ да ћарасы к'бейiп, кљнделiктi тiршiлiктiѓ ћым-ћуыт ћарбаласы басталып келедi. Бiз ћалаѕа к'п аялдамай, бiрден Kгем шатћалына ћарай тартып кеткендi ж'н к'рдiк. Ыћылым заманда жер-дљниенi топан су басып, аћырзаман орнаѕан шаћта Нџх пайѕамбардыѓ кемесi келiп тоћтаѕан Ћазыѕџрт тауы оѓ жаћ ћапталымызда ћалып барады. Киелi таудыѓ ћос шыѓы бљгiнгi адамзат тарихыныѓ џзын-шџбаћ к'шiн алѕа ћарай бастаѕан алып тљйенiѓ ћос 'ркешiндей болып к'рiнедi. – Оѓтљстiк Ћазаћстан облысыныѓ таулы аймаћтарындаѕы бџрынѕы орман шаруашылыћтарыныѓ жерлерi бџл кљнде ерекше ћорѕалатын табиѕи аумаћтар санатына ауыстырылып, Сайрам – Kгем мемлекеттiк џлттыћ табиѕи паркi болып ћџрылѕанына да бес жыл уаћыт болды, – дедi бљгiнде осы џлттыћ табиѕи парктiѓ бас директоры болып ћызмет атћаратын Жеѓiсбек Тџрѕанов аѕамыз машинаныѓ терезесiнен сыртћа к'з тастап, айналадаѕы тiршiлiктi жiтi ћадаѕалап келе жатып. – Саябаћ аумаѕы Ћаратау жоталарыныѓ Боралдай шоћыларынан басталып, Ћџлан, Шаћпаћ, Иiрсу, Дќубаба, Kгем, Ћаржантау сияћты табиѕатымыздыѓ ќсем аймаћтарына џласады. Мџнда 'сiмдiктердiѓ 1635 тљрi 'седi. Олардыѓ iшiндегi 62 тљрi Ћазаћстан Республикасыныѓ «Ћызыл кiтабына» енген. Биiк белдеулер мен жоталарда 200-ге жуыћ дќрiлiк 'сiмдiктердiѓ тљрi

кездеседi. Саябаћтаѕы жан-жануарлар ќлемi де 'те бай. Сљтћоректiлердiѓ 10 тљрi, ћџстардыѓ 30 тљрi бџл кљнде сирек кездесетiн жќне жойылып бара жатћан жануарлар ретiнде «Ћызыл кiтапћа» енгiзiлген. Олардыѓ ћатарында арћар, тќѓiртау аюы, мензбир суыры, тљркiстан сiлеусiнi, ћар барысы, љндi жайрасы, тас сусары, ал ћџстардан аћ жќне ћара лќйлек, бљркiт, саћалтай, дуадаћ, к'к ћџс, лашын, ителгi бар. Осылардыѓ iшiндегi терiсi мен етi, майы баѕалы мензбир суыры тек Kгем, Ћаржантау жоталарында ѕана мекендейдi. Тау б'ктерiндегi к'к-жасыл дараћћа оранѕан бiрнеше ауылды аралап 'тiп, асфальт жолмен зымырап келе жатћан к'лiгiмiз кенет жылдамдыѕын кљрт бќсеѓдетiп, оѓ жаћћа ћарай бџрылды да, кќдiмгi ой-шџћыры к'п ћара жолѕа тљстi. – Kкiнiшке ћарай, Kгемге баратын жол ћиын, – дедi Жеѓiсбек аѕа.– Жаз бойы осы ћара жолмен ары-берi ћатынаймыз. Ал ћыста екi арадаѕы байланыс љзiледi. Аса зќру жџмыс бола ћалса, атпен барамыз. Кейде мљмкiндiгiмiзге ћарай вертолет шаћыратын кездерiмiз де болып тџрады. Ћара жолмен шамасы, отыз-ћырыћ шаћырымдай шаѓдатып жљрдiк-ау деймiн. Ќуелде тым-тым алыстан к'рiнген аћ бас шыѓдарѕа бiрте-бiрте жаћындай тљстiк. Жан-жаѕымыздан топыраѕы ћызѕылт тљстi жоталар мен сай-жыралар жиi џшыраса бастады. Бiр тљрлi таныс, бала кезден к'зiме ыстыћ, љйреншiктi к'рiнiстер сияћты. Мiне, мынау б'ктердегi ћалыѓ долана да жылыџшырап, жап-жасыл жапыраѕына ћонѕан таѓѕы шыћ кљн сќулесiне шаѕылысып, жалт-жџлт етiп кљлiп тџрѕандай... Кенет алдымыздан ћара тљстi «Нива» к'лiгi к'рiндi. Жол шетiнде кiдiрiп, тоћтап тџрѕан секiлдi. Бiз мiнген к'лiк те онымен ћатарласа бере аялдады. Манадан берi iшке шаѓ кiрмесiн деп машинаныѓ терезесiн тарс жауып, кондиционердiѓ салћын лебiн жџтып келе жатћан бiз ендi есiктi ашћан сќтте тау б'ктерiнiѓ саф таза, хош иiстi ауасы бiрден лап ћойды. Тљн асырып барып iшкен салћын ћымыздай неткен дќру ауа едi десеѓiзшi. Жџтћан сайын сiмiрiп, жџта бергiѓ келедi, жџта бергiѓ келедi. Тау б'ктерiнiѓ таѓѕы к'рiнiсi алуан тљрлi сићырлы бояулармен салынѕан таѓѕажайып сџлу к'рiнiс сияћты. – Ассалаумаѕќлейкљ-љ-м, – деп даусын созып емен-жарћын амандасћан толыћ денелi, ћара торы кiсiнiѓ бет-пiшiнi бiр тљрлi таныс сияћты. Бiраћ, ќ дегенде ћашан, ћайдан к'ргенiм есiме тљсе ћоймады. Сонау биiк шоћылардыѓ ћызѕыш тљстi топыраѕы, б'ктер-б'ктердегi ћалыѓ долана, ендiгi мынау кездескен ћара торы кiсiнiѓ таныс жљзi бiрiгiп, љйлесiм тауып, ендi менiѓ санамдаѕы балалыћ шаћтыѓ ћызыћ к'рiнiстерiн тiрiлте бастаѕандай таѓ-тамаша бiр кљй кешiп тџрмын...

– Иќ, ћалайсыѓдар?! – дедi Жеѓiсбек аѕа оѕан ћарап кљлiмсiреп. – Ћџдайѕа шљкiр, – дедi ол басын шџлѕып. – Сiздiѓ машинаѓызды алыстан таныдыћ. – Бџл – Баћтияр деген жiгiт, – деп Жеѓiсбек аѕа ендi бiзге ћарай бџрылды. – Осы Kгем џлттыћ саябаѕыныѓ директоры. Бiз тџрѕан шыѓныѓ љстiнде ќдейi ћонаћ кљтуге арналып жасалѕандай тас-љстел, тас-орындыћтар бар екен. – Жљрiѓiздер, мџнда отырып, дќм татайыћ, – деп, Баћтияр бiздi алдын ала дайындалып ћойѕан дастарћанѕа ћарай шаћырды. Бџл сiрќ, Жеѓiсбек аѕа екеуiнiѓ кљнi бџрын ойластырып ћойѕан ћонаћкќдесi болса керек. Тљнiмен пойызда тербетiлiп џйыћтап келген жолаушылардыѓ таѓертеѓгiлiк мынадай сџлу тау шоћысыныѓ љстiнде, таза ауада отырып таѓѕы ас iшкенi расында да бiр ѕанибет екен. Айналайын ауылдыѓ буы бџрћыраѕан тандыр наны, тљнiмен салћындатып ћойѕан жаћана етi мен ћымызы ћандай керемет!.. Мен Баћтияр џсынѕан кесенi ћолыма алып жатып, оныѓ жљзiне таѕы да љѓiлiп, к'з тоћтатып 'ттiм. Баћтиярдыѓ да жанарында бiр таѓданыс, сiздi ћайдан к'рдiм дегендей сџраћ iркiлiп тџрѕан сияћты. Ћымыздыѓ дќмi... Сондай таныс. Ћазыѕџрттыѓ ћымызы ѕой. Кенеттен санам ашылып, кеудем сайрап ћоя бердi. Апырау, мен баяѕы Ћызыл-ата ауылыныѓ жоѕарѕы жаѕындаѕы шыѓда отыр екенмiн ѕой! Мынау Баћтиярды сiрќ, дќу де болса, сол ауылдан к'рген болармын. Иќ, иќ...бала кљнiмiзде талай мќрте бiрге доп ойнамап па едiк!... Биiк жотаныѓ б'ктерiндегi џзын-шџбаћ Ћызыл-ата ауылы елестедi к'з алдыма. Т'мендегi аялдамадан тљсiп, жоѕары ћарай 'рлеп келе жатћанда к'ретiнiмiз – оѓ ћол жаћ сайдаѕы тоѕай, сол ћол жаћ беткейдегi егiстiктер болушы едi. Ал к'шенiѓ екi жаѕы – ћаз-ћатар тiзiлген љйлер. Ќдетте, тау шатћалына орналасћан ауылдар бiр к'шенiѓ бойымен џзыннан-џзаћћа созылып кете бередi. Ћызыл-атаныѓ еѓ басындаѕы Сќбит аѕаныѓ љйi мен еѓ соѓындаѕы Тастан атайдыѓ љйiне дейiн шамамен, бес-алты шаћырымдай жол жљретiнбiз. Ауылдыѓ 'р жаѕында бiр биiк ћызыл жота болушы едi. Ол жердiѓ Ћызыл ата атануы да бќлкiм, соѕан байланысты шыѕар. Баяѕыда осы 'ѓiрге келген бiр топ зерттеушi ѕалымдар: «Мџнда темiр рудасыныѓ ћоры мол екен» десiптi деген с'здi бала кљнiмiзде ћџлаѕымыздыѓ шалѕаны бар. Ендi мiне, Ћызыл-ата ауылында жљргенде алыстан к'рiнiп тџратын аћ бас таулардыѓ етегiнде отырмыз... – Бќке, бiз осы бала кљнiмiзде бiрге доп ойнап 'скен жоћ па едiк? – деп кљлдiм мен Баћтиярѕа тесiле ћарап.

Бiз Kгем шатћалына тљсiп, табиѕи ћорыћтыѓ ћаћпасынан енгеннен кейiн, џзын саны жиырма бес-отызѕа жуыћ љй болатын шаѕын ауылдыѓ iшiмен 'ттiк. Сонсоѓ ат шаптырымдай ауласы бар, 'з алдына оћшау орналасћан Аѓшылар љйiнiѓ алдына келiп тоћтадыћ. Бџл жердi орманшылар осылай атаѕанымен, оћ-дќрiнiѓ иiсi сезiлмейдi. Мылтыћ та к'зге тљспейдi. Сiрќ, аѓшылардыѓ аѓ атуѕа арнайы рџћсат алып келетiн мезгiлi кљз айларында болса керек. Тап-тџйнаћтай боп жиналѕан екiљш кiсiлiк жатын б'лмелердi к'рдiк. Таяуда ѕана еурож'ндеуден 'ткен сияћты. Бџл – бас корпус. Аулада киiз љйдiѓ љлгiсiмен салынѕан таѕы да екi шаѕын љй бар. Сайрам-Kгем мемлекеттiк табиѕи џлттыћ паркi ћџрылѕалы берi бџл љйлер Kгем тауына демалуѕа келетiн саяхатшыларѕа љздiксiз ћызмет етiп келедi. Ќзiрге бiр тќулiктiк жатын орын баѕасы – 1500 теѓге екен. Аѓшылар љйiнiѓ алды жап-жасыл жоѓышћалыћ алћап. Осы алћапты жиектей тартылѕан арыћтыѓ жаѕасында тiзiлiп алћызыл, кљреѓћызыл, аћ тљстi раушан гљлдерi 'сiп тџр. Kгем 'зенiнiѓ керемет ћасиетi хаћында айтылѕан бiр ћызыћ ќѓгiменi мен осыдан он жыл бџрын орталыћта кездескен бiр бейтаныс кiсiден естiген болатынмын. Ол кезде аяѕым ћатты сырћырап ауырып, Ћазыѕџрт ауданыныѓ орталыѕындаѕы минералды суѕа тљсуге келгенмiн. Жергiлiктi халыћ оны жай ѕана Жылы су деп атайды. Мiне, сол Жылы су моншасына кiретiн есiктiѓ алдында билет сатып отыратын кiсi бiрде маѕан Kгем 'зенiне баруѕа кеѓес берiп, 'з басынан 'ткен мынадай бiр ћызыћты оћиѕаны айтћан болатын. – Ол кезде Kгем 'зенiнiѓ ар жаѕында бiздiѓ кеѓшардыѓ бiр сиыр фермасы болатын, – деп бастап едi ол ќѓгiмесiн. – Бiр кљнi бастыћтыѓ менi солай ћарай жџмсамасы бар ма? Белiм ћаћсап ауырып, жаным к'зiме к'рiнiп жљрген кез едi. Бара алмаймын десем, тыѓдамайды. Содан не керек, айћайлап џрсып, боћтап «Беларусьћа» мiнгiздi де, бiр телешкi жем артћызып берiп, Kгемге жiбердi. Алпыс шаћырым жол жљрiп, шатћалѕа да жеттiм-ау, ќйтеуiр. Kзеннiѓ к'лiк 'тiп жљрген жайдаћтау бiр жерiнен арѕы бетке ћарай жылжып келемiн. Кенет судыѓ ортасына жеткенде тракторым табан астынан ћаћалып-шашалып, кљрк-кљрк етiп с'ндi де ћалды. Оталдырайын десем, оталмайды. «Ойбџ-џ-џй, ендi ћайттiм?!» деймiн асып-сасып. Суѕа тљсейiн десем, онсыз да ћаћсап, жанымды к'зiме к'рсетiп жљрген белiм ендi мљлде ћарысып, тас боп ћатып ћалатын шыѕар деп ћорћамын. С'йтiп, ары отырдым, берi отырдым. Даусым жеткен жерге шейiн айћайладым. Бiраћ, ешкiм естiмейдi. Содан соѓ, кљпќйкемнiѓ белiн кендiр жiппен бекем будым да, суѕа тљстiм. Табанымнан 'ткен суыћ шекемнен бiр-аћ шыћты. «Ќй, ендi

ћарттар ћалѕан жоћ ауылда. Ќбдiразаћ аѕамыз да 'мiрден ерте 'тiп кеттi. Бiр жаћсысы, ол кiсi жазып алѕан к'ркем аѓыз аудан, облыс мџраѕаттарындаѕы газет тiгiндiлерiнде саћтаулы жатыр. Ал ќзiрше мен Kгем тауыныѓ биiгiндегi Маћпалк'лге байланысты туѕан аѓыздыѓ есiмде ћалѕан љзiк-љзiк сарынын ойша жалѕап отырѕан сияћтымын. ...Бесiкте жатћан кљнiнде атастырылып ћойѕан кiсiге барѕысы келмей, 'з жљрегi ћалаѕан жiгiтке ћосылѕысы келген Маћпал ћыз ескi дќстљрге ћарсылыћ бiлдiремiн деп, екi елдiѓ ортасына от тастаѕандай болады. Бiрте-бiрте дау 'ршiп, ћџдандалы жџрт ћолына ћару алып, жауласпаћћа бекiнгенде ерке де болса аћылды ћыз 'з басын 'лiмге ћиып, анау биiк жартастан ћџлап, осы к'лге батып 'лген екен деседi... – Соѓѕы 30-40 жылда бџл 'ѓiрде к'рiнбеген ћар барысыныѓ бiр аталыѕы мен аналыѕы осы Маћпалк'лдiѓ жаѕасында пайда болѕанын таяуда ѕана џлттыћ парктiѓ мамандары к'рiп, бейнетаспаѕа тљсiрiп алды, – дейдi Жеѓiсбек аѕамыз биiк шыѓдарѕа зер салып, бажайлап ћарап отырып. «Япыр-ай, ћайда екен ћазiр ћос барыс?! – деп ойладым мен оларды алыста-а-ан бiр к'руге ынтыѕып. – Аћ ћар, к'к мџздыѓ мќѓгiлiк ћџрсауындаѕы сџп-сџр жартастардыѓ арасында ана-аау т'мендегi ћыбыр-ћыбыр тiршiлiкке самарћау ѕана к'з салып, кербез ћалпында керiлiп жатыр ма екен, шiркiн-ай!.». БЫЛТЫРЅЫ ЋАР МЕН БИЫЛЅЫ ЋАР «Былтырѕы ћардан биылѕы ћардыѓ айырмасы бар ма?» Осы бiр ћызыћ сауалды алѕаш рет ћашан, кiмнен естiдiм? Ќлде кiтаптан оћыдым ба? Тап ћазiр есiме тљспей тџрѕанын ћараѓызшы... Ћалай болѕанда да, ауыћ-ауыћ ойыма оралып, аћша ћардыѓ бетiне ћадала ћарап ћалатыным рас-ты. Маѕан ћызыћ болып к'рiнетiнi – биылѕы ћардыѓ химиялыћ ћџрамы, иќ болмаса, бiз бiле бермейтiн ќлдећандай бiр заттегiлiк ћасиетi емес. Сондайаћ, оныѓ тљр-тљсiнiѓ ерекшелiгi немесе тљйiршiктерiнiѓ џсаћiрiлiгi де ћызыћтырмайды. Бќлкiм, сондыћтан да болар, ћолыма алып, љѓiлiп ћараѕан емеспiн. Ќйтсе де, осы сауалдыѓ астарында бiр философиялыћ ой бар сияћты. Иќ... Ол ћандай ой? Менiѓше, биылѕы ћардыѓ былтырѕы ћардан еѓ басты айырмасы – былтырѕы ћарды к'рген бiра-а-аз бауырларымыздыѓ биылѕы ћарды к'ре алмаѕаны...

Кљту Кейде бiр ћуанышты кљндi асыѕа кљтесiѓ. Ал оѕан дейiнгi кљндердiѓ бќрi де сол бiр Баћытты кљннiѓ жолына ћџрбандыћ боп жатћандай к'рiнедi... Ќзiрейiлмен тiлдесу Бiрде ћала шетiнде тџратын аѕайымды iздеп бардым. Жеѓгеме бiр ћџрбысы ћонаћћа келiп отыр екен. Ћарапайым киiнген, ћараторы келiншек. Kѓi жљдеу. Т'ртеумiз бiрге отырып, шай iштiк. Ќлгi келiншек: – Бџл ћала маѕан риза шыѕар, – дедi. Сiрќ, мен келгенге дейiнгi ќѓгiменiѓ жалѕасы болса керек. – Отыз жыл тџрдым ѕой осында. Ендi... елiме жетiп 'лгiм келедi. Бiраћ, жете алмайтын сияћтымын. Дќрiгерлер џшаћћа мiнуге болмайды, жљрегiѓiз ћысылады дейдi. Ал пойызбен жљруге шыдамаймын. Ол љшiн менiѓ жаѕдайымды жасап, асты-љстiме тљсiп 'бектеп отыратын бiреу керек. Ондай адамды ћайдан табам?.. Жасым алпысћа келгенше табылмаѕан жаћсы кiсi ендi кезiге ме... Не де болса, џшаћпен кетемiн. Билетiмдi алып ћойдым. Ендi ћайтем... Сонау жер тљбiндегi Жайыћћа жаяу бара алмаймын ѕой. Е-е-ењ, шiркiн, ауылѕа жетiп 'лсем, арманым болмас едi-ау! Ќй, бiраћ жете алмаймын ѕой... жете алмаймын. – Ћойшы, – дедi жеѓгем оѕан кейiп. – Не болса, соны айта бермей! ...Арада бiр жыл 'ткенде осы оћиѕа ойда-жоћта есiме тљсiп кетiп: – Осы сiздiѓ баяѕы ћџрбыѓыз аман-есен елiне жете алды ма? – деп сџрап едiм, сол баяѕы ас б'лмеде тамаћ жасап жатћан жеѓгем ћолындаѕы ожауын ћоя салып, маѕан бiр тљрлi аѓтарыла ћарап: –Жоћ, – дедi. – Жолда... самолетте ћайтыс болыпты... Сен оны џмытпаѕан екенсiѓ-ау?! Сiлейiп тџрып ћалдым. Маѕан ћатты ќсер еткенi – оныѓ туѕан жерге деген саѕынышы емес, бiз љрейлене кљтетiн ажалмен – жан алѕыш Ќзiрейiлмен жайбараћат тiлдескенi едi. Табылмаѕан теѓiз Мынау 'мiрдi 'зенге теѓейтiн болсаћ, сонда оныѓ аѕып барып ћџятын теѓiзi ћайда?..

Ќдiлетсiздiк Ол кезде мен алты жастамын, ал ћарындасым т'ртте болатын. Ќкем бiр кљнi екеумiздi баћшаѕа ертiп барды. Ћызанаћ пен ћиярдыѓ ендi ѕана пiсе бастаѕан кезi болса керек. Ќкем арыћ бойлап жљрiп, екеумiзге бiр-бiрден ћып-ћызыл ћызанаћ љзiп ќкелiп бердi. Сол кезде менiѓ басыма бiр ћулыћтыѓ сап ете ћалѕаны бар емес пе. – Кќне, кiм бџрын жеп тауысады екен?! Жарысайыћ! – дедiм ћарындасыма. Ќйтеуiр, ћандай жарыс болса да менен ћалмауѕа тырысатын ол бiрден басын шџлѕып келiстi де, ћолындаѕы ћызанаћты апыл-ѕџпыл жеуге кiрiстi. Ћып-ћызыл жемiстiѓ суы шашырап, ќдемi к'йлегiнiѓ омырауын былѕап алѕанына да мќн бермедi. Ал мен болсам оѕан к'зiмнiѓ астымен ћулана ћарап, уысымдаѕы ћызанаћты 'п-'тiрiк малжаѓдап жеген тљр байћатћаным болмаса, ќлi тiсiмдi де тигiзген жоћпын. – Ме... мен жеп болдым, – дедi ол бiр кезде ернiн тiлiмен жалап. Манадан берi осы сќттi ѕана кљтiп тџрѕан мен: – Мiне,ћара! – деп уысымдаѕы бљп-бљтiн ћызанаћты жылт еткiзiп шыѕара ћойдым. Оныѓ к'зi баѕжаѓ ете ћалды. Маѕан 'шi кеткендей баћырып жылап жiбердi. Содан кейiн ќкем екеумiз ћанша жџбатсаћ та ћоймай, даусын љдете тљстi. Таѕы да бiр-екi ћызанаћ љзiп ќкелiп берiп едiк, басын шайћап, алмай ћойды. Неге деймiн-ау... С'йтсе-ем, ол 'мiрiнде бiрiншi рет ќдiлетсiздiк к'рiп тџр екен ѕой. Тау Ол не? Тек ќншейiн тастардыѓ љйiндiсi ѕана ма?! Жоћ ќлде, к'з шырымын алып жатћан Тарих па?.. Сары кiтап Мџћабасы сары тљстi кiтап. «Ћазаћтыѓ маћалдары мен мќтелдерi»деп аталады. Ќйгiлi аћын Kтебай Тџрманжанов жинап-ћџрастырѕан екен. Алматыдаѕы Ћазаћтыѓ мемлекеттiк ќдебиет баспасынан 1959 жылы басылып шыѕыпты. ...Ол менiѓ кiтабым деп ойлаушы едiм. С'йтсем, оным бекер болып шыћты. Џзаћ уаћыт меншiгiмде болѕанѕа к'зiм љйренiп, 'зiмше иемденiп ћалсам керек. Бiрде ауылдан шешем љйге ћыдырып келдi. Кешке жаћын жџмыстан оралсам, ол кiсi ќлгi сары кiтапты ћолына алып, љѓiлiп ћарап отыр екен.

– Иќ, ћалаѕа келiп, маћал-мќтел љйренейiн дегенсiз бе? – дедiм кљлiп. – Е-е, – деп шешем жеѓiл ѕана кљрсiндi. – Мына кiтапты к'рiп, есiме ћай-ћайдаѕылар тљсiп отыр да... Ќкеѓ бџны Арыстаѕы кiтап дљкенiнен сатып алып, маѕан сыйѕа тартып едi. Мiне, сондаѕы жазуы... Апыр-ай, тџп-тура сол кљнгiдей! – Кќне, к'рейiншi, – деп ћолымды создым. Шешем сары кiтаптыѓ бетiн алаћанымен аялай сипап, маѕан џсынды. Расында да, мџћабаныѓ iшкi жаѕында: «1959 жыл. 19 август. Арыс стансасы. Тџрсынѕа – Балтаћарадан» деген жазу бар екен. Бџрыныраћта мен бџл жазуды оћыѕан да болармын-ау. Бiраћ оѕан мќн бере ћоймаѕан сияћтымын. – Апыр-ай, – дедi шешем 'зiмен-'зi с'йлескендей, – содан берi ћаншама уаћыт 'тiптi, ќ?!. Ол кезде бiздiѓ жаѓадан отау ћџрѕан кезiмiз. Ал сен ќлi бџл дљниеде жоћ едiѓ. Содан берi ћаншама су аћты. К'шiп-ћонѕан жерiмiзде љй салдыћ, жињаз алдыћ... Бќрi тозды. Ал мынау кiтап... сол баяѕы ћалпында саћталѕан екен-ау!.. Рух Бiрде бiз Райымбек даѓѕылыныѓ бойындаѕы зиратћа барып, џлы Мџхаѓныѓ – Мџхтар Ќуезовтiѓ ћабiрiнiѓ басында отырып ћџран оћыдыћ. Жо-жоћ. Сiздерге 'тiрiк айта алмаймын. Мџхаѓ ол жерде жоћ сияћты. Сонда... џлы суреткердiѓ рухы ћайда болуы мљмкiн?.. «Ол – «Абай жолы» эпопеясында!» дейдi iштегi бiр жџмбаћ дауыс. Соѓѕы кљн Адам ѕџмырыныѓ еѓ соѓѕы кљнi. Ол да таѓертеѓгiлiк ќдеттегi жай кљндердiѓ бiрi болып бастала ма екен?.. Тiршiлiк заѓы 1996 жылдыѓ ћаѓтар айы.Троллейбуста келе жатып к'рдiк: бќкене бойлы бiр милиционер жљгiрiп барды да,тротуардыѓ жиегiнде пiсте сатып, бљрiсiп отырѕан бiр байћџс кемпiрдiѓ алдындаѕы ћапшыћты бар пќрменiмен теуiп кеп жiбердi. Сол сќтте ћапшыћтаѕы ћара пiсте субџрћаћ сияћты к'кке атылып барып... сау етiп жерге т'гiлдi. Ќлгi тасбауыр ћапшыћты емес, тап бiр 'зiмiздi келiп тепкендей 'кпе-бауырымыз солћ ете тљстi.

«Ой, ой, анадан тумаѕан сорлы-ай!», – дедi арамыздаѕы бiр ћарт ќйел кљѓiренiп. Ал басћа жџрт ештеѓе айта алмады... $мiр заѓы Ќжемдi жерлеп ћайтћанымызѕа екi кљн болѕан-ды. Наѕашы апам бесiн шамасында есiк алдына шыћты да, кенеттен солћылдап жылап жiбердi. «Апыр-ау, ћазiр ѕана осы жерден 'ткен сияћты ѕой, – дедi жаулыѕыныѓ џшымен к'зiн сљртiп отырып. – Жарыћтыћ, ћолына ћџманын џстап, дќрет алуѕа шыѕып бара жатћандай болып к'рiнгенiн ћарашы к'зiме..». Менiѓ жљрегiм шым ете тљстi. Ќжем дќл осы уаћытта бесiн намазын оћитын едi... Ескi мен жаѓа Екiншi сыныпта оћитын баламыздыѓ бiр досыныѓ љйi жаѓа пќтерге к'шiптi. Кљнi бойы сол жаћта болып, 'зiнше ћолѕабыс жасап келген ол кешкiлiк бiзге мынадай бiр жаѓалыћты айтты: – Жаѓа пќтерлер жарћырап тџр! Мiне, мынауский!!! (Бас бармаћты ћайћайтты.) Есiк-терезесi, еденi, ћабырѕасы бќрi – жап-жаѓа. Бiраћ, папасы мен мамасы да, Ќлидiѓ 'зi де ќлi сол баяѕысынша ескi!.. Бќрекелде-е, љй 'згердi екен деп, адамдар да аяћ астынан 'згерiп шыѕа келуi керек пе екен?! Жаѓа љйге к'з љйренiп, к'ѓiл орныћћанша ескi шаѓыраћтыѓ ћайта-ћайта еске тљсе беретiнi де содан болар-ау! Бала кездегi бiр оћиѕа Ќжем екеумiз пойыздан тљсiп, аласа бiр д'ѓнiѓ арѕы бетiндегi ауылѕа бардыћ. Бџл жерде той болып жатыр екен. Есiк алдындаѕы ћаз-ћатар тiзiлген самаурындарда су ћайнап, љлкен бiр ћазанда тамаћ пiсiп жатыр. Мен ќжемнiѓ етегiнен џстап, айырылып ћалмайын деп, жан-жаѕыма жалтаћтап ћарап келемiн. Кенет бiр топ бала бiздiѓ алдымыздан жљгiрiп шыћты да, еѓ алдындаѕы бiреуi: – Е-ей, ћараѓдар, Ћанат келе жатыр! – деп айћайлады. Сол сол-аћ екен, оныѓ соѓында келе жатћандардыѓ бќрi ћуанып: – О-о-о, Ћанат келе жатыр! – деп шулады. Сонсоѓ бiреуi: – Жо-о-оћ, бџл – Ћанат емес, – деп ћалт тоћтады. Ендi бќрi

де соныѓ жанында iркiлiп ћалды. «Ол емес екен... Ћанат емес екен...» деп жатыр бiр-бiрiне ћарап. Табан астынан жаѓаѕы ћуаныштарыныѓ су сепкендей басылѕанына 'кiнiп, љрпиiсiп ћалѕан сияћты. Тап сол сќтте мен де 'зiмнiѓ Ћанат болмаѕаныма 'кiнгендей болдым... Махаббат Бiз екеумiз автобекетте ћоштасып тџрдыћ. Ол облыс орталыѕына жаћын ћалаѕа барады. Ал мен Алматыѕа ћайтпаћпын. Кассаныѓ алдына барѕанда бiз кљтпеген бiр сауал туды арамызда. «Кiм кiмдi шыѕарып салуы керек?.». «Ќрине, мен сенi...» деймiн оѕан. Kйткенi, жiгiт ћызды шыѕарып салуѕа тиiстi емес пе ћашан да? Бiраћ, ол басын шайћап, келiспедi. «Мен сiздi шыѕарып салайыншы, – дедi мойныма артылып тџрып, ћџлаѕыма аћырын ѕана сыбырлап. – Ќуелi мен кетiп ћалсам... сiз осында ћалып ћойѕандай боласыз да тџрасыз. Сонсоѓ осы ћалаѕа келген сайын сiздi iздеймiн..». Маѕан бџл хикаяны жасы алпысћа таяп ћалѕан бiр аѕайым айтћан едi. Сол сќтте оныѓ к'ѓiлiнде к'ктем туып, ћайтћан ћџстардыѓ ћићулаѕан љнi естiлiп жатћандай к'рiнген-дi. Мќѓгiлiк тљн Бiз ол кезде студент едiк. Тљн ортасында бiр досымыздыѓ туѕан кљнiнен ћайтып келе жатћан болатынбыз. Кенет ЋазМУ ћалашыѕындаѕы мљлгiген тыныштыћты селт еткiзiп, «тыћ-тыћ» еткен тосын дыбыс естiлдi. Бiр сќт ћџлаћ тљрiп, iркiлiп ћалдыћ. Ендi ѕана санамызѕа жеттi: тротуарѕа тиген темiр таяћтыѓ дыбысы екен. Бiзге ћарай таяп келедi. Заѓ факультетiнде оћитын бiр заѕип жiгiт бар едi. Сол... Тџсымызѕа келгенде сќл кiдiрiп, бiзге жљзiн бџрды. Бiраћ к'п б'гелген жоћ. Таяѕыныѓ џшымен тротуарды тыћылдатып џзай бердi. Ол алыстап кеткенде барып, ортамыздаѕы бiр жiгiт: – Япыр-ай, тљн iшiнде жалѕыз 'зi ћалай жљр екен? – дедi таѓданып. – Оѕан кљнiѓ не, тљнiѓ не, –дедi таѕы бiр жолдасымыз кљбiрлеп. Тџла бойым тљршiгiп кеттi. Тљн ћойнында тып-тыныш жатћан ћалашыћћа љрейлене ћарадым...

Сасыћ мекеме Ћыстыгљнi зоопаркке бардыћ. Сайћымазаћ маймылдарды бiр жып-жылы љйге кiргiзiп, шыны ћоршаулардыѓ iшiне ћамап ћойыпты. Ќлгi жердi аралап к'рмек тљгiлi, бiр минут шыдап тџра алмайсыѓ. Есiктi ашћан сќтте мљѓк ете тљсетiн сасыћ иiс ћолћаѓды ћауып, жљрегiѓдi айнытады. Бiраћ сонда да бiр топ адам сайћымазаћ маймылдарѕа тамаћ берiп, љйшiгiн тазалап, тынбай жџмыс iстеп жљр. «Жаѕымсыз иiс дейсiз бе?! Болса ћайтейiк... Бiздiѓ жџмыс орнымыз – осы. Љйренiп кеткенбiз. Мџрнымыз ештеѓе сезбейдi», – деп кљледi олар. $лмейтiн адам Ай да, кљн де тџтылѕан сияћты. Троллейбустыѓ еѓ артћы орындыѕында барлыћ жџртћа терiс ћарап отырмын. Суреткердiѓ ћазанамасы мен ћаралы суретi басылѕан газетке ћайта-ћайта љѓiлiп ћараймын. Kзi жырлап 'ткен Алтайдыѓ кербџѕысы секiлдi сџлу да тќкаппар Ор-аѕаѓ: «Мен сендерге ендi басћа дљниеден ћарап тџрмын», дейтiн сияћты. Кенет желке тџсымда тџрѕан кiсiнiѓ к'зi менiѓ ћолымдаѕы газетке тљсiп кеттi бiлем: – Астапыралла, – дедi iшегiн тартып. – Оралхан Б'кеев пе?.. ... – Дљниеден 'ткен бе?.. ... – Ой, жарыћтыћ-ай! Иманды болсын... Наѕыз суреткер едi... ... – Апыр-ай, бџл заман ћалай-ћалай болып барады 'зi, а?! Kлмейтiн адамдар да 'лiп жатыр... Даладан ћалаѕа келгендер Бiздiѓ к'пшiлiгiмiзге тќн нќрсе – ќу баста бiр тљйiр дќн болып тљскен жерiнен жел џшырып ќкетiп, б'тен топыраћта 'сiп жатћан 'сiмдiкке џћсайтынымыз. Ќрине, ол дќн 'зi барып тљскен 'лкенi жерсiнiп, нќр алып, тамыр жайып кетсе жаћсы, ал егер, булыѕып, асфальттiѓ жаѕасындаѕы бџтадай тырбиып ћалса ше?! Шыбын жан Ћу таћырѕа айналѕан кќрi кеудеѓiздегi ћара шыбын: «Мен баяѕыда-а аппаћ ћџс едiм!..» дейдi, аѕа!..

емес, мыѓдаѕан, тiптi, миллиондаѕан жылдар бойы баћылап келесiѓ. Бiздiѓ бљкiл тарихымызды бiлесiѓ. Айтшы шыныѓды, осы бiздiѓ бабаларымыз мыћты болды ѕой, ќ?! Мынау тџрѕан Байк'лден бастап, сонау жер тљбiндегi Тонайѕа дейiнгi аралыћты жайлап, аяѕын созып жатты ѕой шiркiн жамбастап. Атилла... Ќруаѕыѓнан айналайын Едiл бабам Еуропаѕа ћыдырып барып, ит тџмсыѕы батпайтын ћалыѓ орманныѓ iшiнде тырдай жалаѓаш шауып жљрген тљземдiктердi тќртiпке салып, бџттарына шалбар кигiзiп ћайтты ѕой. Содан берi жарыћтыћ бабамыздыѓ шалбары жањанданып кеттi. Бџл кљнде шалбар кимейтiн жџрт жоћ. Ал ендi, Шыѓѕыс хан, Аћсаћ Темiр, Бейбарыс бабаларымыздыѓ бљкiл ќлемдi бiр уыс ћып, ашса алаћанында, жџмса жџдырыѕында џстаѕан ерлiгi мен 'рлiгiн айтсаѓшы. Беу, дљние-ай, 'ттi ѕой бастан!.. Ендi мiне, ћай-ћайдаѕы Ќмерика, Еуропа дегендерiѓiз бiзге ернiн шљйiрiп ћарайды. Ћит етсек болды, «Жањандандырып жiберемiз!» деп ћорћытады. Сонда не, бiз байћџс Едiл бабамныѓ шалбары ћџсап кiм к'рiнгеннiѓ бџтында кетпекпiз бе?! Ќй, айналайын Ай, «Жыланды ћырыћ кессеѓ де, кесiреткелiк кљшi бар» деген ата-бабамыздан ћалѕан аћыл мен наћылды айтып, баяѕыда бiздiѓ кiм болѕанымызды тљсiндiрiп ћойсаѓшы бџларѕа... Ол љндемейдi. Айды айтамын. Алайда жљзi кљреѓiтiп, ћабаѕын тљйгендей болады. Сiрќ, мынау ќлемнiѓ ќѓгљдiк болып бара жатћанына ренжидi-ау деймiн. Мiне, осылайша кљн артынан кљн, ай артынан ай жылжып 'те бердi. Џйћысыздыћ менiѓ џсћынымды ћашырды. Айнаѕа ћарасам, 'зiмдi-'зiм танымай ћалатындай кљйге жеттiм. Бiраћ, Айдан кљдер љзбедiм. Ћџдай-ау, бiр кљнi болмаса бiр кљнi бiздi есiркеп, бiр ауыз ќдiл с'з айтатынына имандай сенiп жљрдiм. Кенет... О ѕажап! Байћоѓырдан кезектi бiр кеме кезектi бiр «туристi» ѕарышћа алып џшћан кљнi расында да керемет оћиѕа болды. Мен ќдеттегiдей Айѕа мџѓымды шаѕып, шер тарћатып отырѕанмын. Бiр кезде ол маѕан ћарай жалт бџрылып, тесiрейiп ћарады да: – Армстронг! – дедi. Астапыралла, 'з ћџлаѕыма 'зiм сенбедiм. Ай да с'йлейдi екен-ау! Менiѓ кљнделiктi оѕан айтатын мџѓым да, сырым да жай... шынымды айтсам, таѓ атћанша ермек ћылып жљрген ћиялым – «шыѕармашылыѕым» болатын. Мынадан соѓ аспанѕа ћарап, аузымды аштым да ћалдым. Ай таѕы да бiрдеѓе айтатын шыѕар деп кљттiм. Бiраћ ол ћайтып жаѕын ашћан жоћ. Ќлгi «Армстронг!» деген жалѕыз ауыз с'збен ѕана шектелдi. «О несi?.. О не дегенi?!» деген сџраћ миымда масадай ызыѓдап тџрып алды. Кљнi-тљнi ойландым. «Армстронг!» Бiр тљрлi

таныс с'з сияћты. Ћайдан естiдiм? Кiмнен естiдiм? Ћаланыѓ аты ма едi?.. Адамныѓ аты ма едi, ћџдай-ау?! Кiм едi, не едi?.. Менiѓ осылайша басым ћатып, ой тљбiне батып жљргенiмде Байћоѓырдан ѕарышћа џшып кеткен бай «турист» Жерге ћайтып келiп ћонды деген ћуанышты хабарды естiдiм радиодан. Ћонѕанда да, алысћа емес, 'зiмiздiѓ мынау тџрѕан Жезћазѕанѕа келiп ћоныпты. Жан-жаћтан барѕан журналистер жабылып сџхбат алып жатыр одан. Солардыѓ бiреуi: «Ендi ћайда џшћыѓыз келедi?» деп сџраћ ћойып едi бiр кезде, ќлгi батырыѓ: «Бала-шаѕаммен бiрге Айѕа барып, сол жаћтан бiр љй салып алсам ба деген ниетiм бар!» деп б'стi. Сол кезде менiѓ миыма Ай жарыћтыћ айтћан Армстронг деген кiсiнiѓ кiм екенi сап ете тљстi. «Оу, ол ќлгi Айѕа алѕаш рет барып ћонѕан американдыћ ѕарышкер ѕой!» деп ћуандым. Ќй, бiраћ Айекеѓнiѓ мџнысы несi? «Базарда мыѓ кiсi бар, таныѕаныѓа сќлем берерсiѓ» дегенi ме?! Апыр-ай... Жер бетiнде жетi миллиард адам 'мiр сљрiп жатыр. Бiраћ, Ай да 'зi бiлетiн кiсiге ѕана амандасады екен-ау!.. Осыдан соѓ аяћ астынан жањанданып кеттiм. Љйдегi радиоѕа, теледидарѕа, телефонѕа, компьютерге, балалардыѓ ћолындаѕы «соткаѕа» жалтаћтап, бiр тљрлi жаѕымпазданып ћарайтын болдым. Алда-жалда оларѕа да тiл бiте ћалса, 'здерi алѕаш дљние есiгiн ашћанда к'рген кiсiлерiне ѕана сќлем бере ме деп ойлаймын. Ал ендi... бiздiѓ тiлiмiздi тљсiнiп, с'зiмiздi тыѓдайтын, ѕайыптан-тайып тiл бiте ћалса, бiздiѓ тiлiмiзде с'йлейтiн ћџбылыс, иќ болмаса, титiмдей бiр зат бар ма? Бола ћалса, айтыѓыздаршы... Ќ-ќ, айтпаћшы, сол баяѕы Едiл бабамыздыѓ шалбары еске тљседi екен-ау! Ендi... айттыѓ не, айтпадыѓ не, жањандандыру деген пќленi осы ќу баста бiз бастаѕан жоћпыз ба?.. ЋАЛАМ ЏШЫНДАЅЫ ЌУЕН ...Кеше ѕана аћ к'рпесiн тарс бљркенiп, тым-тырыс жатћан байтаћ дала бљгiн, мiне, к'ктем лебiмен оянып, керiлiп-созылып, кљлiмсiреп тџр. Асау жылѕалар сай-саланыѓ бойымен асыр салып, бџрћырап-сарћырап аѕып 'ткен соѓ, ћара жер бусанып, жас к'к ћаулап бой к'тере бастапты. Топыраѕы жiпсiп, љгiтiлiп жатћан ћџлама жарлар тљртiп ћалсаѓ опырылып ћџлап тљсетiн сияћты. Сай жаѕасындаѕы жалѕыз тљп талдыѓ бџтаћтары бљр жарып, тiршiлiк белгiсiн сездiредi. Алыста-а-ан аћшыл мџнарѕа оранѕан к'гiлдiр таулардыѓ сiлемi к'рiнедi. Ќлгi талдыѓ тљбiнде бiр ќйел отыр. Бiз жаћћа жон арћасын

берiп, биiк шыѓдарѕа ћараѕан кљйi џзаћ-сонар ќѓгiме шертуге кiрiскен сияћты. Кешегi кљннiѓ асыл ћџпиясы ма, жоћ ќлде, алдаѕы болашаћ жайлы тќттi арман ба тiлiнiѓ џшына оралѕан, кiм бiлсiн. Ал оныѓ ќѓгiмесiне ћџлаћ тљрiп, етпеттеп жатћан еркек ќрине, кљйеуi болар. Жайшылыћта џсаћ-тљйек шаруадан ћолы босамай, ћатын-баланыѓ с'зiн ћџнттап тыѓдауѕа мџршасы болмай жљрген 'зiмiз сияћты бiр паћыр ма деймiн... Ол екеуiнен сќл аулаћтау отырѕан жќне бiр адам бар. Шамасы, ќлгi ерлi-зайыптылардыѓ жаћын бiр туысы, иќ болмаса, љзеѓгiлес жолдасы сияћты. Ќуелде тiршiлiк ћамымен ќлдебiр затын, атыныѓ жљгенiн не таралѕысын ж'ндеп алмаћ болып тџћшиып, сол кљйi тереѓ ойѕа батып кеткен сияћты. Олардыѓ бер жаѕында љш жылћы тџр ћаѓтарылып. Бiреуi – ћџлынды бие. Сљп-сљйкiмдi ћџлын жџп-жџмсаћ, жып-жылы тџмсыѕымен енесiнiѓ бљйiрiнен тљркiлеп, «неѕып тџрмыз бџл жерде, кетпеймiз бе шапћылап» дейдi-ау шамасы. Ал енесi болса, «ћџлыным-ау, ол бiздiѓ еркiмiзде емес ћой, мына кiсiлер ћайда барса, бiз де сонда барамыз» дейтiн тќрiздi. Бџлар кiмдер?.. Алыс сапардан ћайтћан жолаушылар ма, ќлде ауыл шетiнде аялдап, демалып отырѕан малшылар ма, ол жаѕын аныћ бiлмеймiн. Сiздерге тек к'ргенiмдi ѕана айтып отырмын. Олар ћазiр асыѕатын емес. Манаѕы орындарынан ќлi ћозѕалѕан жоћ... Шындыѕында, бџл кiсiлердiѓ мџнда келiп жайѕасћандарына биыл тџп-тура – ћырыћ жетi жыл болыпты. Иќ. Солай... Бiз ќѓгiме етiп отырѕан Халыћ суретшiсi Сабыр Мќмбеевтiѓ «К'ктем» атты картинасы 1964 жылы салынѕан. Осы бiр таѓѕажайып туындыѕа ћараѕан сайын менiѓ де к'ѓiлiме к'ктем келiп, жаѓарып, жасара бастаѕандай сезiнемiн 'зiмдi. Асылы, к'шедегi автомобиль аѕысынан, алып ћаланыѓ тай ћазандай бљлк-бљлк ћайнаѕан тiршiлiгiнен шаршаѕан сќтте 'нер музейiне бас сџѕып, майлы бояумен салынѕан алуан тљрлi картиналарды тамашалайтын ќдетiм бар-ды. Мџнда ћай кезде келсеѓ де, ћџлаћћа џрѕан танадай тым-тырыс тыныштыћ салтанат ћџрып тџрады. Ќсем залдаѕы кездейсоћ естiлген кљбiр-сыбырдыѓ 'зi ѕасырлар ћойнауынан жеткен сићырлы љн сияћты болып естiледi. Суретшi Сабыр Мќмбеевтiѓ «К'ктем» атты картинасындаѕы ћазаћ даласыныѓ бiр пџшпаѕы баршамызѕа таныс, жан дљниемiзге жаћын, к'ѓiлiмiзге ыстыћ к'рiнiс. Туѕан жердiѓ кеѓ тынысын сездiретiн керемет туынды. Неге екенiн бiлмеймiн, осы бiр ойлы картинаныѓ бер жаѕында бiздiѓ балалыћ шаѕымыздыѓ iзi ћалѕан ауыл бар сияћты. Сол баяѕы мамыражай ћалпында тљтiнiн тљтетiп, тандырѕа нан жауып, ошаћћа тамаћ пiсiрiп, кќдуiлгi тiршiлiгiн жалѕастырып жатћандай к'рiнедi...

«К'ктем». Аттарын ћаѓтарып ћойып, демалып отырѕан анау кiсiлер ауыл шетiне жаѓа бiразда ѕана шыћћан малшылар ма, жоћ ќлде, осы маѓнан 'тiп бара жатып бiр уаћ кiдiрiп, тыныстап алѕысы келген жолаушылар ма? Ћалай десеѓ де, 'нер ќлемiндегi «ќрi таныс, ќрi бейтаныс кiсiлер». Олар ћай жаћтан келедi, ћайда барады, неге тоћтады, не айтып отыр деген сџраћтардыѓ барлыѕы да, шындыѕында, жай ќншейiн ќуестiк, ћызыѕушылыћ ћана. Kйткенi, осындай мыѓ сан сџраћ жиналып-жиналып, «апыр-ау, осы адам баласы мынау 'мiрге не љшiн келiп, кетедi?» деген бiр љлке-е-ен, таудай сџраћ болып тџра ћалмай ма к'з алдыѓа?.. «К'ктем» атты картинадаѕы љш кiсi – мќѓгiлiк к'ктемнiѓ жџпарын жџтып, мќѓгiлiкке аялдап ћалѕан мќѓгiлiк бейнелер. Ћазаћ 'нерiнiѓ жауњары. Бiр жаћсысы, суретшi Сабыр Мќмбеевтiѓ картиналары сатылып кетiптi деген суыћ хабарды ќлi кљнге дейiн естiген емеспiз. Естiмейтiн де шыѕармыз... Kйткенi, бiз ежелден асыл 'нердi ћадiрлеген, хас шебердi дќрiптеген ел емеспiз бе? Ендеше, Сабыр Мќмбеев секiлдi суреткердiѓ бљкiл ќлем жџртшылыѕы ћызыѕа ћарайтын баѕа жетпес ћымбат картиналары бiздiѓ џлттыћ ћазынамыз болып табылатындыѕы айдан аныћ. Бљгiн мiне, мен «К'ктемге» ћызыѕа ћарап тџрмын. Ал ертеѓ таѕы да бiр ћазаћ баласы келiп тамсанады. Џлы Kнерге деген махаббатымыз мќѓгi с'нбейдi. ЋЏЛПЫТАС Жол тљсiп Маѓѕыстауѕа бара ћалсаѓыз, аћ маѓдайын кљн сљйген ћџмшауыт, аћшаѓћан ћыраттардыѓ б'ктерiнде бџйыѕып, мќѓгi тыныштыћ ћџшаѕында мљлгiп жатћан тылсым дљниеге тап боларыѓыз хаћ. Ол дљние – к'не замандарда бой к'терген ескi ћорымдар, љнсiз-тiлсiз ескерткiштер ќлемi. Сiз ондаѕы тылсым тыныштыћты фќни тыныштыѕы деп те, баћи тыныштыѕы деп те айта алмайсыз. Kйткенi, бџл – о дљние мен бџ дљниенiѓ шекарасындаѕы тыныштыћ емес, ауыр љнсiздiк сияћты. Шынтуайтына келгенде, бiз бiр-бiрiне џћсас деп ойлайтын осынау екi џѕымныѓ арасында да шыѓыраудай тереѓ айырма бар екенiн осы бiр к'не ћорымдарѕа келгенде ѕана аныћ сезiнесiз. Ћџлпытастар – кешегiнiѓ куќсi, бљгiнгiнiѓ – иманы, ертеѓгiнiѓ – тќубесi секiлдi. Ой жљгiртiп, зер салып ћараѕан кiсiге олар тек ескерткiш ћана емес... «Берел» ћоѕамдыћ ћоры жарыћћа шыѕарѕан «Ћџлпытас»

атты ќдемi альбомды параћтай отырып, осындай бiр тџѓѕиыћ ой иiрiмдерiне шомасыз. Бiз ќѓгiме етiп отырѕан iргелi еѓбектiѓ иесi – ћоѕамымызѕа белгiлi мемлекет ћайраткерi Иманѕали Тасмаѕамбетов. Ћџлпытастар ќлемiне бала кезiнен зейiн салып, жылдар 'те келе, к'рген-бiлгендерiн ой елегiнен 'ткiзiп, арѕыбергi тарихымызды зерделеп, наћты да тиянаћты ѕылыми еѓбек ретiнде џсынѕан автордыѓ џћыптылыѕына ѕана емес, тарихи тереѓ танымына, туѕан жерге деген ыстыћ махаббаты мен отансљйгiш асћаћ сезiмiне сљйсiне отырып, iштей алѕыс айтасыз. Альбомныѓ алѕашћы бетiн ашћаннан-аћ оћырман 'зiн есте жоћ ескi замандардыѓ тiлсiз куќсiндей болып тџрѕан к'не ћорымдарѕа ћарай беттеп келе жатћандай сезiнедi. Ал жаныѓыздаѕы жолбасшыѓыз ќрине, автордыѓ 'зi. Ол сiзге ћџлпытастар туралы тек ќѓгiмелеп ћана ћоймайды, сонымен бiрге туѕан жер тарихы хаћында сыр шертiп, 'зiндiк пайым-тџжырымдарын да ортаѕа салып отырады. «Ќлi есiмде, жасы џлѕайѕан шаѕында менiѓ атам ауылдыѓ iргесiндегi ескi ћорымѕа жиi баратын-ды. Естияр немересi мен болѕан соѓ атам менi жанынан тастамайтын. Ал 'зiм болсам, атамныѓ жанында жљргенiме 'зге жџрттыѓ к'зiнше мќз болып, масаттанып ћалатынмын. Kйткенi ќулие ћонѕан киелi орын деп саналатын ескi ћорымдарѕа љлкендер мен сияћты жас балаларды жiбере бермеушi едi» деп бастайды автор 'зiнiѓ оћырманѕа арнаѕан жљрекжарды кiрiспе с'зiн. Бiздiѓ есiмiзге ауыл-елдегi к'нек'з ћариялар жќне олардан естiген ћызыћты хикаялар орала бастайды. Ќркiм-аћ 'зi туып-'скен 'лкенi к'з алдына елестетедi. Бойыѓызѕа ћан жљгiрiп, бала кезiѓiзден таныс к'рiнiстер к'з алдыѓыздан тiзiлiп 'те бастаѕандай болады... Бiраћ, балалыћ шаћтан басталѕан бџл ќѓгiменiѓ к'п џзамайаћ кљрделi, ѕылыми баѕытћа ћарай ћалай ауысып кеткенiн алѕашында байћамай да ћаласыз. Ћолыѓыздаѕы ќдемi альбомныѓ ќр бетiн ашћан сайын Љстiрт пен Маѓѕыстау даласындаѕы к'не ћорымдардыѓ бiрiнен-бiрiне 'тiп, тљр-пiшiнi, ою-'рнегi алуан тљрлi ћџлпытастарѕа ойлана ћарап, тарихи сапарыѓызды жалѕастырып келе жатћандай сезiнесiз. К'к аспаны тџп-тџныћ, аћша бџлттары жеп-жеѓiл к'ктемгi даланыѓ бiр биiгiнен ћараѕанда, к'не ћорым ќлдекiмнiѓ дорбасынан тљсiп, шашылып ћалѕан бiр уыс асыћ сияћты болып к'рiнедi екен. Бџл – альбомныѓ алѕашћы беттерiнiѓ бiрiнен алѕан ќсерiмiз. Ал ендi, келесi беттi ашћанда, ћџлпытастарѕа жаћыннан љѓiлiп, назар салып ћарауѕа мљмкiндiк туѕандай болады. «К'не гректер кљн нџры тљссе болды ќндетiп ћоя беретiн

Мысыр батыры Мемнонныѓ тас мљсiнi туралы ќѓгiмелегендi џнатћан деседi. Дќстљрлi ћазаћ ћџлпытастары да наћ осы iспеттi. Тек айырмасы, олар ќн салмайды, оћи алсаѓыз сыр шертедi. Kкiнiшке ћарай, тастар хикаясы к'бiнесе љзiле бередi... Бiзге белгiлiсi – ауызша жеткен хикаялар, бiз ќзiрше тек солар арћылы ѕана 'ткенiмiздi, т'л рухани мќдениетiмiздi жќне оныѓ материалдыћ келбетiн танимыз. Kкiнiштi-аћ...» – дейдi автор. Расында да, к'не ћорымдаѕы ескi ћџлпытастар ата-бабаларымыздыѓ ћабiрiне ћойылѕан тас белгiлер ѕана емес, сырын џѕып, ћџпиясын аша бiлсек, ел мен жердiѓ тасћа ћашалып жазылѕан тарихы емес пе? Тiгiнен орнатылѕан тас баѕаналарды, Љстiрттiѓ солтљстiк-батыс шыѓындаѕы бќдiз-бедерi сармат мљсiнiне џћсас антроморфты ћџлпытасты, Ћамысбайдаѕы сќн-сќулетi ерекше, хас шебердiѓ ћолынан шыћћан таѓ-тамаша ћџлпытасты, Сейсем атадаѕы отбасылыћ-рулыћ ћауымѕа орнатылѕан ћойтастар мен ћџлпытастарды, Ћараѕашты ќулие ћорымында ѕана кездесетiн Kмiр бќйтерегi iспеттi ћџлпытасты, Шаћпаћ ата ћорымындаѕы ћошћартасты, Џшћан ата ћорымына ѕана тќн домалаћ басты алып ћџлпытасты, Ћараман ата ћорымындаѕы жџћалтаѓ ћџлпытасты, Сџлтан ќпе ћорымындаѕы 'зiндiк 'рнегi ерекше ћџлпытасты т.б. к'рген жан мџныѓ шындыѕына шљбќ келтiрмесе керек. «Тек сырт к'зге ѕана Каспий меѓiреу дала болып к'рiнедi. Семсер сыѓѕыры мен ат тџяѕыныѓ дљбiрi сап болѕалы не заман, бiраћ мљлгiген тыныштыћ жоћ мџнда. Ал шындыѕында, сортаѓды, ћџмайт Маѓѕыстау мен Љстiрттiѓ ш'лдi ћыраттары ат жалында ойнаѕан жауынгер к'шпелiлердiѓ ћџтты мекенi, киелi тџраѕы ретiнде џрпаћтарына аманат болып ћалды», – дейдi автор 'ткен тарихымызды бљгiнгi кљнмен сабаћтастыра толѕанып. Ћазаћта «Kлi риза болмай, тiрi байымайды» деген с'з бар. Бџл бiр жџмбаћ ћаѕида. Сан тљрлi ћыры, сан тљрлi тќпсiрi бар аћићат. Соныѓ бiрi – мџндаѕы «байлыћ» деген с'з тек материалдыћ тџрѕыдаѕы игiлiктi, тџрмыс-тiршiлiктегi молшылыћты ѕана меѓземейдi. Ол еѓ алдымен, рухани байлыћты, жан дљниемiздiѓ баѕа жетпес ћазынасын бiлдiредi. Kйткенi, рухани дљниесi бай адам ѕана 'зiне дейiнгiнiѓ жаћсылыѕын, љлгi- 'негесiн џмытпайды. Бљгiнгiнiѓ ћадiрiне жете бiледi. Келешектi де ойлайды. Ондай кiсiге сенiм жљктеп, аманат артуѕа болады. Ал аманаттыѓ љлкенi – ата-бабаларымыздыѓ сљйегi жатћан џлы даланы жауѕа алдырмай, жатћа бермей аман саћтау. Сонда ѕана аруаћ риза болады деген аћићатћа келiп саяды. Сондыћтан да болар автор 'зiнiѓ алѕыс'з тџрѕысындаѕы маћаласында: «Бџл дќуiрлердiѓ асћаћ мџраты – ел-жџрттыѓ

Мiне ендi, «Ћџлпытас» альбомындаѕы авторлыћ маћаладан: «Ћџпиясы мен тџѓѕиыћ тарихын iшiне бљгiп жатћан осынау 'лкеде бiздiѓ аталарымыз бабаларыныѓ аруаѕына баѕыштап тџтастай бiр ћџлпытастар «ћалашыѕын» тџрѕызып кеткен» деген жолдарѕа кезiккенде, сол бiр шаѕын ауылдыѓ iргесiндегi жџмбаћ «ћала» к'з алдыма ћайтадан елестеп тџра ћалѕандай болѕаны бар емес пе. Альбомдаѕы к'не ћџлпытастардыѓ суретiне ћарап отырып, аћын Жарасћан Ќбдiраштiѓ «Ћабiрстан ћаћпасындаѕы жазу» атты 'леѓiн есiме алдым. Кќрiсiѓ бе? Жалын атћан жассыѓ ба? Серiсiѓ бе? Менменсiген массыѓ ба? Кiм болсаѓ да... Астамсыма! Асћынба! Пенденi аяп, молладай-аћ, аѓдап аяћ бас мџнда!.. Љнсiз-тiлсiз тас ћой! – деме. «Ћџлпытас!» Љлкен-кiшi ћџлпытастар астында: Тiрлiк жатыр! Таѕдыр жатыр! Тарих жатыр бiртџтас! – деп басталушы едi ол 'леѓ. Ћазаћ поэзиясында 'зiне тќн iз ћалдырѕан дарынды аћын Жарасћан Ќбдiраштыѓ к'зi тiрiсiнде баспаѕа 'зi дайындап ћалдырѕан соѓѕы кiтабы да, жаѓылмасам, «Ћџлпытас» деп аталатын.Бџл оныѓ 'зiне арнап жырмен ћџйѕан ћџлпытасы екенiн аћын дљниеден 'ткеннен кейiн бiр-аћ бiлгенбiз. Иќ, ћџлпытастар тарихына жыл сайын жаѓа параћтар ћосылып жатады... $МIР НОВЕЛЛАСЫ Харун Токак мырзамен алѕаш рет 2009 жылдыѓ жазында, Ыстамбул ћаласындаѕы бiр ќдемi, ауласы гљлге толы љйде кездесiп едiк. Ћазаћ ћаламгерлерi мен халыћаралыћ «Диалог Еуразия» платформасы 'кiлдерiнiѓ арасында 'ткен сол бiр жылы шырайлы, ыстыћ ыћыласћа толы басћосу бiздiѓ к'ѓiлiмiзде 'шпестей iз ћалдырѕан-ды.

Тљрiк бауырларымызбен сџхбат барысында ќдеттегiдей жљзтаныс, к'ѓiл тату деумен ѕана шектелетiн ћалыпты деѓгейден биiгiрек к'терiлiп, келешекте бiр-бiрiмiздiѓ шыѕармаларымызды оћып, таныса алатындай мљмкiндiкке ћол жеткiзсек-ау деп ниеттенген болатынбыз. Мiне, осы таяуда ѕана бiрћатар ћазаћ басылымдарында, атап айтћанда, «Ћазаћ ќдебиетi», «Айћын», «Ана тiлi», «Тљркiстан», «Президент жќне халыћ», «Алматы аћшамы» газеттерi мен «Жалын», «Љркер» журналдарында шоћ жџлдыздай болып жарыћ к'рген тљрiк ћаламгерi Харун Токактыѓ новеллаларын к'рiп, к'ѓiлiмiз елеѓ ете тљстi. Оларды тљрiк тiлiнен тiкелей тќржiмалап, ћазаћ оћырмандарына ћадiрлеп џсынѕан бауырымыз – талантты журналист, республикалыћ «Серпер» сыйлыѕыныѓ лауреаты Мќлiк Отарбаев екен. Жалпы, Харун Токактыѓ новеллалары негiзiнен 'мiрде болѕан оћиѕалардыѓ желiсi бойынша жазылѕан деген пiкiрдi бiз ќуелi Ыстамбулда 'ткен кездесуде естiгенбiз. Расында да, бџл кљнде ќлемнiѓ к'птеген елдерiнде кеѓ ћанат жайып, ќр тљрлi џлт 'кiлдерiн бљгiнгi таѓдаѕы кљрделi мќселелер т'ѓiрегiнде ашыћ диалог жасауѕа шаћыратын «Диалог Еуразия» платформасыныѓ теѓт'раѕасы болып жемiстi еѓбек етiп келе жатћан Харун Токак мырзаныѓ тынымсыз iс-сапарлар барысында алуан-алуан оћиѕалардыѓ куќсi болып, ћилы-ћилы таѕдырлар туралы есiтiп-бiлiп, сќтi тљсiп жатса, олардыѓ тiрi куќгерлерiмен кездесуге ћџмбыл екендiгi ћџпия болмаса керек, сiрќ. Ќйтсе де, сол бiр к'рген-бiлген, естiген оћиѕалардыѓ к'ѓiлде тереѓ iз ћалдырып 'ткендерiн к'ркем шыѕармаѕа арћау ете бiлудiѓ ж'нi бiр б'лек емес пе? Ендеше, Харун Токактыѓ 'мiрден алынѕан новеллаларыныѓ 'рнегiне бiр љѓiлiп к'релiкшi. Иќ, сонымен, бiздiѓ ќуелгi оћып, танысћанымыз – «Ћанды ћар» деп аталатын шаѕын новелла болды. Оныѓ алѕашћы с'йлемдерiн оћи бастаѕаннан-аћ оћырман 'зiн «... ала бас шыѓдарынан ћар кетпейтiн Сљпхан тауыныѓ етегiндегi ћарайып жатћан жалѕыз ауыл» Кљмбетке ћарай беттеп келе жатћандай сезiнедi. «Аязы аћырып келген адуын ћыс оѓайлыћпен кетем демейдi бџл ауылдан, кербез к'ктем келем деп асыћпайды» дейдi автор. Осыдан соѓ, алыстаѕы Кљмбет ауылын бџрын-соѓды к'рiп, бiлмесек те, жљрегiмiздi белгiсiз бiр мџѓ ћабыздап, япыр-ай, ол жаћта ћандай оћиѕа болып 'ттi екен деп к'ѓiлiмiз алаѓдай бастайды. Баћсаћ, бџл ауылда бастауыш мектеп ћана бар екен. Одан ары ћарай оћу оћып, бiлiм алѕысы келген бала ћалаѕа кетуге тиiстi. Бiраћ, оѕан мынау кiшкентай ауылдаѕы љйлердiѓ барлыѕыныѓ бiрдей шамасы келе бермейдi. Себебi, оћуѕа бар-

ѕан баланыѓ жататын орны, ас-аућаты, киiм-кешегi т.б. бар дегендей, осыныѓ бќрi жинала келiп, онсыз да ћалт-ћџлт етiп отырѕан отбасыныѓ мойнына зiлдей ауыр жљк болып артылады. «Кедейлiктiѓ кесiрiнен ауылда шуылдасып ойнаѕан ћара борбай баланыѓ к'бiсi бастауыш мектептен кейiн оћуын жалѕастыра алмай ћалады. С'йтiп, бозбаланыѓ бљкiл арманы ауылды ћоршаѕан таулармен ѕана тџйыћталады», дейдi жазушы бџл жаѕдайдыѓ ауыр астарына ћарай љѓiлiп. Ќйтсе де, ќѓгiменiѓ басты кейiпкерi – Ќли бала љздiк оћиды. Бiлiм алуѕа ћџштар. Сондыћтан да оныѓ байћџс ќкесi «бар-жоѕын сатып, ары ћарай оћытуѕа бекiндi». Соныѓ 'зiнде ћаладан пќтер жалдауѕа, иќ болмаса, аћылы жатаћханадан орын алуѕа мљмкiндiгi жоћ. Сол себептi, Ќли бала 'зiмен тљйдей ћџрдас Љсенмен бiрге «Кљнiге таѓ атпастан жолѕа шыѕып, кешкiлiк ауылдыѓ автобусымен керi ћайтады». Бiр ћараѕанда, бќрi де сќтiмен ћиюласып, тiршiлiк арбасыныѓ д'ѓгелегi алѕа ћарай тоћтаусыз жылжып бара жатћан сияћты. Ќли бала оћуын жалѕастырѕанына ћуанып, ертеѓгi кљнге сенiммен ћарай бастайды. Кеудесiнде љлкен љмiт шыраѕы жанып, болашаћта дќрiгер болуды армандайды. Перiште к'ѓiл бала тiлегi – еѓ алдымен, бiраз жылдан берi љйiнде ћатты сырћаттанып жатћан 'зiнiѓ анасын емдеп жазсам дейдi. Ал содан соѓ, Кљмбет ауылындаѕы ауру жандардыѓ барлыѕына ћол џшын созбаћ. «Љсен! К'ресiѓ осы, дќрiгер болсам, ауылдаѕы наућастардыѓ бќрiн емдеп шыѕамын!» дейдi ол жанындаѕы досына сырын аћтарып. Kкiнiшке ћарай... Жо-жоћ. Мџны 'кiнiш деудiѓ 'зi де сiрќ, дќрменсiздiк болар-ау. Ћарапайым жџртћа ћасiрет шектiрiп, жап-жарыћ дљниенi ћап-ћара тљнекке айналдырып, жып-жылы ќлемдi суытып, жаѓа ѕана к'ктеп, тал шыбыћтай бљр жарып келе жатћан жап-жас џл-ћыздардыѓ арманына аяусыз балта шабатын дљлей ћара кљштер бар емес пе бџл 'мiрде. «Кљн Сљпхан тауыныѓ арѕы бетiндегi џясына ћонар-ћонбаста жететiн соѓѕы бiр шџѕыл бџрылыстан кейiн ауылдыѓ ћарасы к'рiну керек болатын. Алайда дќл осы мезетте ћолдарына ћару џстаѕан бiр топ ћараћшы лаѓкестер жолдарын кесiп 'ттi. Автобус бџрылып та љлгермедi. Бџлар ауылды к'ре алмады. Лаѓкестер жолаушылардыѓ барлыћ бџйымдарын тартып алды. Оны ћанаѕат тџтпай, Ќли мен Љсендi де 'здерiмен бiрге ала кетiп, тау асып жоѕалды» деген жолдарды оћыѕан кезде, с'з жоћ, жазушымен бiрге оћырманныѓ да ћабырѕасы с'гiлiп, жан-жљрегi езiлiп кетедi. Байѕџс балалардыѓ 'мiр жолы кљтпеген жерден кiлт бџрылып, тљсi суыћ лаѓкестердiѓ жетегiнде кетiп бара жатћанын

алыстан к'рiп, шарасыз кљйге тљсiп отырѕандай сезiнесiз. Ержеткен соѓ дќрiгер боламын, ауру анамды, ауылдаѕы наућас жандарды емдеп жазамын деп жљрген Ќли баланыѓ ќппаћ ћџс секiлдi арманы Сљпхан тауыныѓ аћ бас шыѓдарынан асып 'тпек болып џшып бара жатћан шаћта оћ тиiп, сџп-суыћ, сџпсџр тастардыѓ арасына шалажансар кљйде ћџлап тљскендей сџмдыћ к'рiнiс елестейдi к'з алдыѓызѕа... Жап-жас, перiштедей пќк балаларды ћайырымсыз, ћатыгез, тас жљрек лаѓкес етiп тќрбиелеп шыѕармаћ болып бара жатћандар кiмдер? Кљмбез ауылын ћоршаѕан аћ бас таулардан асып 'тiп, кеѓ дљниеге ћарай самѕап џшпаћ болѕан арман ћџсына оћ атћан кiм? Бейбiт 'мiрдiѓ тыныштыѕын бџзып, бала-шаѕасына азыћ-тљлiк, киiм-кешек ќкеле жатћан ћарапайым жандардыѓ ћуанышын ћорћынышћа айналдырып, ћолындаѕы бар затын тартып ќкеткен кiмдер?.. Ќрине, олар да ќу баста бiз сияћты ћарапайым адамдар едi. Анадан туып, бала боп ойнап ержеткен жандар-тџѕын. Бќлкiм, араларында Ќли сияћты арман ћуып, ауру, ќлсiз, кембаѕал жандарѕа к'мек ћолын созсам деп ћиялдаѕандары да болѕан шыѕар?.. Алайда жаза басып, аћ жолдан адасып, харам жолѕа тљскен соѓ амал нешiк, адам деген аттан садаѕа кетсiн-даѕы. Бiраћ, Ќли ондай ћџбыжыћ 'мiрмен барынша айћасып баѕады. Бiрнеше рет оныѓ тар ћапастан ћашып шыѕып, ћара љзiп кетпек болады. Ќйткенмен, лаѓкестер љнемi жолын кесiп отырды. Соѓѕы бiр ћашћанында аяѕынан жараланып, аћсаћ болып ћалѕан. Ендi мљлде ћџтыла алмайтындай едi... Дегенмен, тiрi жанныѓ алдаѕы 'мiрiнде не болатыны бiр Аллаѕа ѕана аян емес пе?! «Кљндердiѓ кљнiнде лаѓкестiк џйымнан ћашып ћџтылудыѓ сќтi тљстi. Жан досы Љсенге ћашатынын айтпады. Неше кљн бойы таудыѓ ћараѓѕы љѓгiрiнде, ћойтастардыѓ арасында тыѕылып жатты», деп баяндайды ендi ћаламгер Ќлиге жаны ашып, аяныш бiлдiрiп отырѕан оћырманныѓ к'ѓiлiне љмiт отын жаѕып. Бiраћ, кейiпкердiѓ ќу бастаѕы маѓдайына жазылѕан ћиын таѕдыры мљлде бiз кљтпегендей тосын оћиѕамен аяћталады. Лаѓкестiѓ киiмiн киген бейтаныс жанды ћараѓѕыда жау екен деп ћалып, ћолындаѕы мылтыћтыѓ шљрiппесiн басып салѕан ауылдыѓ мерген кљзетшiсi Ќлидi ћапыда 'лтiрiп алады. Осынау шаѕын хикаяныѓ оћырман к'ѓiлiнде тереѓ iз ћалдырып, жљрегiн сыздатып 'тер ауыр сќтi де осы – ќлгi кљзетшiнiѓ б'тен емес, б'где емес, байѕџс Ќлидiѓ 'з ќкесi болып шыѕатын тџсы... Ќлемдегi еѓ ќсем, еѓ к'рiктi жерлердiѓ бiрi – Босфор бџѕазы. Сџлу да паѓ шањар Ыстамбул бџѕаздыѓ екi жаѕасынан кљлiмсiреп, жылы шырай танытып тџрады. Кемедегi жолаушы-

лар к'к-жасыл желекке оранѕан жаѕалаудаѕы сќулеттi љйлерге ћызыѕа ћарайды. Олар ќр тљрлi. Алуан тљстi. Екi ћабатты, љш ћабатты, одан да биiк. Бiрiмен бiрi сџлулыћ жарыстырѕандай болып к'рiнетiн осы бiр к'ркем љйлердiѓ iшiнде ћызыл шатырлы шаѓыраћтар да к'п. Оларѕа ћызыѕа ћарап тџрѕан кей сќтте: «Япыр-ай, осынау сџлу жаѕалаудаѕы сќндi љйлерде тџратын жандардыѓ да арманы бар ма екен?» дегендей асћаћ ой келедi. Мына ћызыћты ћараѓыз, Харун Токактыѓ «Жљрек жасырѕан жџмаћ» атты ќѓгiмесi Босфор жаѕалауындаѕы ќлгi љйлердiѓ бiрiнде болѕан мџѓлы да ћызыћты оћиѕаны баян етедi. «1946 жылдыѓ аяѕында, ызѕарлы суыћ ћыстыѓ бiр кљнiнде осы бiр ћџт ћонѕан љй ырысты болды – дљниеге перiште ћыз келдi», деп ћаламгер 'з оћырмандарын таѕы да бiр ћызыћты хикаяныѓ желiсiмен жетелей ж'неледi. «Есiмiн Љмiт деп ћойды, баршаѕа љмiт сыйласын, шуаћ шашсын деген тiлекпен. Жџлдызћџрт азѕантай уаћытта пiллќсiнен шыѕып, к'белек бола ћалса, кербез к'ктемде тљрлi-тљстi гљлден-гљлге ћонып џшады дегенi ѕой» дейдi. Тљрiктiѓ тектi ћызы кљн 'ткен сайын бал-бџл жайнап, ћџлпыра тљседi. Ќдебиет факультетiнiѓ ќлеуметтану б'лiмiн аяћтаѕан соѓ, ары ћарай ѕылыми жџмыстарѕа кiрiседi. Уаћыт 'те келе, Тљркияныѓ еѓ љздiк ќлеуметтанушыларыныѓ ћатарынан к'рiнедi. Кенеттен гљлден-гљлге ћонѕан к'белектiѓ ћанаты талып, тынысы тарылып, џша алмай ћалады... Жан дљниесi белгiсiз бiр кљйзелiске џшырайды. «Бџл – ќлгiндей заттыћ кљйзелiс емес, рухани даѕдарыс едi». Бџдан соѓ жазушы 'з кейiпкерiнiѓ рухани кљйзелiсi мен даѕдарысын оныѓ жабырћау к'ѓiл-кљйi, љнсiздiгi, љмiтсiздiгi арћылы шебер суреттейдi. Мазасыз кљндер, џйћысыз тљндер тiзiлiп 'те бередi. Белгiсiз бiр «ћара ћџрдым» Љмiттi 'зiнiѓ тереѓiне ћарай тартып ќкетiп бара жатыр. Бiр ћызыѕы, жазушы бџл рухани даѕдарыстыѓ неден, ћашан, ћалай басталѕанын тќптiштеуге талпынбайды. Бас-аяѕы жџп-жџмыр, шаѕын новелладаѕы негiзгi маћсат оныѓ себебiн тљсiндiру емес, салдарын, нќтижесiн баяндау арћылы одан ћџтылудыѓ, бiржола ћџлан таза айыѕудыѓ жарћын жолын к'рсету болып табылады. Сџлу Љмiт бџл дљниенiѓ ћызыѕынан тљѓiлген сияћты. Теѓiз де, ћџрлыћ та, тау да, жазыћ та, таѓ да, кеш те бќрi бiркелкi сџпсџр тљске боялып, мќнсiз, маѕынасыз уаћыт кеѓiстiгiнде ћалћып бара жатћан ескi, ешкiмге керексiз болып ћалѕан дљниенiѓ ћалдыѕы мен ћоћысына џћсап к'рiнедi. Ол аяулы анасымен, ойшыл, мейiрбан ќкесiмен љнсiз ћоштасып, таѓ алдында 'зiн-

'зi 'лiмге ћиып, отыз жасында о дљниеге аттанып кетуге бел буады. Соѓѕы бiр сќтте, Љмiт балконныѓ ћырынан ары асып, ћџлап кетуге бекiнген аћырѕы минуттарда Селами-Чешме саябаѕы жаћтан таѓѕажайып бiр ќуен естiлдi. Бџл ќуендi ол бала кезiнен бiлетiн. Бiраћ, бљгiн ѕана жљрегiне жетiп, жан дљниесiн селт еткiзген секiлдi. Ол ќуен – таѓѕы мезгiлде шаћырылѕан Азан едi. «Ќлгi таѓѕы уаћыт – ол љшiн ћайта тiрiлу сќтi болды. Анасынан жаѓа туѕандай едi. Iшкi дљниесiнде отыз жылѕа жуыћ ерiп, ћџламаѕан сеѓ-мџздар ерiдi; м'п-м'лдiр боп тџнып аћћан сулар Балћан тљбегiндегi Мерич 'зенiндей (Марица) тасыды», деген ћаламгер толѕанысы онсыз да шымырлап, толћып келе жатћан оћырман сезiмiне таѓсќрi шаћтаѕы тџп-тџныћ ауада ћалыћтаѕан азан секiлдi ерекше ќсер етедi. Ћазiр ќлемде суицидтiѓ, яѕни адамдардыѓ 'зiне-'зi ћол жџмсауы к'бейiп кеткендiгi аныћ. Оныѓ себебiн психологтар, дќрiгерлер, ќлеуметтанушы ѕалымдар ќр тљрлi тљсiндiрiп жатады. К'бiне-к'п ћаржылыћ, ќлеуметтiк, отбасылыћ ћиындыћтарѕа байланысты деректер мен дќйектемелер алѕа тартылады. Ќйтсе де, 'зiн-'зi 'лiмге ћиѕан ќлгi адамдардыѓ ќлеуметтiк те, ћаржылыћ та, отбасылыћ та жаѕдайы соншалыћты сорлы емес екендiгi к'рер к'зге аныћ аѓѕарылып тџрады. Сондыћтан да, осы аталѕан ћиындыћтардыѓ еѓ алдында – рухани даѕдарыс тџратындыѕы кей сќттерде айдан аныћ болып к'рiнедi. Ќрине, жас'спiрiмдердiѓ арасында жиi кездесетiн суицидтiѓ жџмбаѕы ќлi толыћ ашылѕан жоћ. Бiр ѕана аныћ нќрсе, олардыѓ да рухани дљниесiн улап, болашаћћа деген сенiмi мен аћ-адал сезiмiне сызат тљсiрiп жатћан дерттер ћоѕамымыздаѕы кеѓ етек алѕан екiжљздiлiк, ќдiлетсiздiк, жемћорлыћ, нашаћорлыћ, маскљнемдiк т.б. екендiгi даусыз. Ал ересектер 'мiрiндегi рухани даѕдарыстыѓ еѓ ћауiптi вирусы – 'зiмшiлдiк болса керек. Осы ретте тљрiк жазушысы Харун Токактыѓ «Хаћћа жазылѕан хат» атты шаѕын новелласы мќн-мазмџны мен идеялыћ ћуаты тџрѕысынан 'те маѓызды, iрi туынды болып шыћћан. Ќдетте, «Париж – миллиондардыѓ жалѕыздыѕы» деген с'здiѓ тереѓ астарын алып ћала – мегаполистердiѓ тџрѕындары тез џѕады. Бiраћ, кљнi де, тљнi де к'ѓiл сергiткiсi келген жанѕа сан тљрлi сауыћ-сайрандар мен ћилы-ћилы ћызыћтарѕа толы Парижде пенде шiркiннiѓ ћалайша жалѕыздыћћа душар болатынын олардыѓ бќрi бiрдей бiле бермейдi жќне бiлген кљннiѓ 'зiнде де оныѓ сесебiн тљсiндiрiп бере алмайды. «Хаћћа жазылѕан хат» новелласындаѕы басты кейiпкер Джон да осындай тљсiнiксiз жалѕыздыћћа душар болѕан жан-

дардыѓ бiрi. Ол Лондонда тџрады. Ћаладаѕы еѓ атаћты психологтардыѓ санатына ћосылатын кќсiби маман. «Kмiрден кљдер љзген, ќбден кљйзелiске џшыраѕан наућастарды емдейтiн, – деп баяндайды жазушы оны 'з оћырмандарына кеѓiрек таныстыра тљсу маћсатында. – Адамныѓ ћарым-ћабiлетiнен асып тљсетiн басћа бiр тылсым ћџдiреттiѓ бар екенiне сенбейтiн. Ќлдебiр сырлы дљниелер туралы ести ћалса, жай ѕана ћол сiлтеп, 'мiрдiѓ табиѕи заѓдылыѕына балап ћарастыратын. Оныѓ пайымдауынша, 'лдiѓ-'штiѓ, ћайтыс болѕан адам тљбегейлi ѕайып болып, iз-тљзсiз жоѕалып кетпек». Бџл, ќрине, оныѓ танымы, iшкi нанымы. Ендеше, мџндай жан кiмге сенбек? Иќ, дџрыс топшылайсыз, 'зiне ѕана сенуi мљмкiн. Сондыћтан да, ол балаларына жастайынан «ешкiмнен жќрдем тiлемеѓдер, ешкiмге иек сљйемеѓдер, адам баласыныѓ ћарым-ћабiлетi 'зiне толыћ жетедi» деп тќрбие берiп, 'зiмшiл етiп 'сiрдi. Ћабылдауында болѕан пациенттерiне де осындай кеѓес берiп, кљш-жiгерiн ћайрауѕа тырысты. Бiраћ... ол «сљйiктi зайыбы ћайтыс болѕаннан кейiн ћаншалыћты жалѕызсырап ћалѕанын бiрiншi рет мойындады». Kздерiн ѕана ойлап 'скен балалары одан хабар алмайды. Кљн санап, жалѕыздыћтыѓ тџѓѕиыѕына бата тљстi. «Ќлдекiм мойнынан џстап ћылћындырып тџрѕандай сезiндi» 'зiн. Ендi не iстеуi керек? Аѕылшын елiне аты мќлiм атаћты психологты ќрине, ќлем таниды. Kйткенi, ќлем ќлдећашаннан берi аѕылшын тiлiнде с'йлейдi. Бiраћ, эгоист-жалѕыздыћ ешкiмдi тыѓдамайды. Ешкiмдi сыйламайды. Ешкiмдi мойындамайды. Сондыћтан да, Џлы Жаратушыныѓ бар екендiгiне сенбейтiн жанныѓ мойнына секiрiп мiнiп алып, оѕан 'з дегенiн iстетедi. Бiраћ, психолог Джонныѓ сенiмi болмаѕанымен, бiлiмi бар емес пе? Сондыћтан да, оныѓ есiне «Ќйгiлi фантаст жазушы Айзек Азимовтыѓ: «Жљрегiнде иманы жоћ адамныѓ еѓ љлкен ћасiретi – алѕыс айтып, шљкiр еткiсi келгенде, кiмге шљкiршiлiк танытарын бiлмегенi...» деген с'зi ћайта-ћайта орала бередi. Еѓ соѓында психолог мырза Алла таѕалаѕа арнап хат жазуѕа џйѕарады... Жазушы осы бiр тџста Хаћћа сенбеген жљректiѓ ћаћ жарыларын, љмiт пен кљдiктiѓ таразыѕа тљсерiн жќне сол таразыныѓ љмiт тџрѕан басы бiр шымшым сезiмнiѓ ћосылуы арћылы мќѓгiлiкке ауырлап кетерiн 'те ќсерлi етiп жеткiзе бiледi. Бљгiнде тљрiк кќсiпкерлерiмен бiрге тљрiк мџѕалiмдерiнiѓ де ќр тљрлi елде еѓбек етiп, жас џрпаћћа бiлiм берiп келе жатћанын жаћсы бiлемiз. Себебi, 'з елiмiзде де тљрiк лицейлерi, колледждерi, университеттерi к'птеп ашылуда. Мiне, осындай оћу орындарыныѓ бiрiнде, наћтыраћ айтсаћ, Ресейдiѓ Астра-

хань ћаласындаѕы орыс-тљрiк мектебiнде оћитын орыс баласыныѓ ауруханада жатћан анасыныѓ жан дљниесiне ерекше ќсер еткен оћиѕаны баяндайтын «Тулайды тамырымда тљрiк ћаны» атты новелланыѓ да рухани салмаћты ћуаты бар. Рас, ћарапайым ѕана оћиѕа. Сабаћ љстiнде Коляныѓ к'ѓiлкљйi болмай отырѕанын байћап, назар аударѕан тљрiк мџѕалiм мќн-жайды џћћаннан кейiн, баламен бiрге ауруханаѕа барады. Ћан ћџйдырып, операция жасатуѕа ћаржысы болмай ћиналып жатћан ћарапайым орыс ќйелi 'з џлын мџѕалiмге аманаттап кетпек болады. Алайда, мџѕалiм 'з ћолынан келген жаћсылыѕын жасап, достарын шаћырып, ћан берiп, ћаражат жинап, операция жасатып, ќлгi ќйелдi ажал аузынан аман алып ћалады. Былай ћарасаѓыз, бiр ѕана маћалаѕа жљк боларлыћтай жќйт болып к'рiнуi мљмкiн. Бiраћ, басты мќселе бiздiѓ 'мiрде болѕан оћиѕа туралы аћпарат алып ћана ћоюымызда емес ћой. Сондыћтан да, мџндаѕы оћырман к'ѓiлiн толћытатын жќйт – бџ дљниеден кљдер љзiп бара жатћан жанныѓ кенеттен бейтаныс адамдардан жаћсылыћ к'рiп, 'мiрге деген к'зћарасыныѓ мљлде 'згерiп, жаѓаруы болып табылады. Шын мќнiнде, орыстар љшiн тљрiк деген атыныѓ 'зi тосын естiлетiн б'тен џлт 'кiлдерiнiѓ мџндай мейiрiмi мен адамгершiлiгiне таѓ ћалѕан ќйел: «Џлдарым-ау, сендер ћандай адамсыѓдар? Сендердiѓ жасаѕан жаћсылыћтарыѓды бџл жерде б'тен тџрмаћ, туѕан баласы да жасамайды ѕой», дейдi. Ал оћырман к'ѓiлi мџндай iзгi ћадамныѓ имандылыћтан, мџсылманшылыћтан бастау алѕанын сезiп, тебiренiп, толћып отырады. Ћаламгер Харун Токак «... жќне сол жљрек Азияда ћалды» атты новелласында да имандылыћ идеясын ту етiп к'тередi. Жан дљниесi бала жасынан имандылыћ нџрына шомылып, жаћсы тќрбие алып 'скен жас мџѕалiм Iсмет 'зiмен бiрге ћызмет iстейтiн сџлу да сымбатты келiншек Азияны џнатып, iштей ѕашыћтыћ отына ћанша кљйiп-жанса да, адалдыћтыѓ аћ жiбiн аттай алмай, ќу бастаѕы пќк к'ѓiлiн кiрлетпей, тап-таза ћалпында саћтап ћалады. Жќне де бџл џстаным кейiпкер табиѕатымен табиѕи љндестiк тауып, оћырман к'ѓiлiн баурап отырады. Ќдебиеттiѓ ќу бастаѕы басты мiндеттерiнiѓ бiрi – тќлiм-тќрбие ћџралы ретiнде ћызмет ете бiлу екендiгiн еске алсаћ, жан сарайыѓа нџр сеуiп, адамгершiлiкке, имандылыћћа шаћырып тџрѕан бас-аяѕы жџп-жџмыр, салмаћты дљниенi сљйсiнiп оћитыныѓызѕа кљмќн жоћ. «Ортак'й мешiтiнiѓ алдында тџрмын. Ћџтпанды оћып болѕан жќмиѕат иман иiсi аѓћыѕан тарихи мешiттiѓ iшiнен бiртiнбiртiн шыѕып жатты» деп басталатын «Отына тоѓдым белгiсiз бiр жанныѓ» атты новелладаѕы осы бiр «иман иiсi» деген с'з

тiркесiнiѓ соншалыћты дќл жќне џтымды ћолданылѕанына риза болып, ерiксiз басыѓызды шџлѕисыз. Kйткенi, расында да, Тљркиядаѕы мыѓжылдыћ џлы мешiттерден иман иiсi аѓћиды. Аталѕан новелладаѕы тљн ћараѓѕылыѕында кездескен белгiсiз кейiпкердiѓ мiнез-ћџлћы, ой-санасы, ќдет-даѕдысы ћарапайым диалог арћылы аныћ кескiнделедi. Алайда жазушы осы бiр бейшара жанныѓ басына тљскен ћиын таѕдырѕа, 'мiр жолындаѕы бџрылыс-ћалтарыстарѕа љѓiлiп, талдау жасап жатуды артыћ к'редi. Ол к'ше кезiп, тентiреп жљрген љйсiз-кљйсiз, панасыз, сорлы жанныѓ жљрегiнен жылт ете тљскен бiр џшћынды байћап ћалады. Жќне де оны: «–Бiр ћызым бар, тџрмысћа шыћћан. –Саѕан ћарайласпай ма? –Kз љйiнде зорѕа сыйып жљр. Оѕан салмаћ салып... жо-жоћ, керегi жоћ. Ћызымныѓ 'мiрiне араласып, шырћын бџзып не керегi бар? Бармай жљргенiм де сол...» деген диалог арћылы шебер жеткiзiп, оћырман жљрегiн шымшып 'тедi... Ќлемде болѕан ќрбiр соѕыстан кейiнгi ћасiрет пен ћайѕы адамдардыѓ к'кiрегiнде алапат 'рттiѓ орнындай ћарайып, џзаћ уаћыт бойы быћсып жатады. Жауласћан елдiѓ кескiн-кейпi олардыѓ к'зiне ћџбыжыћ болып елестейдi. Бiрiншi дљниежљзiлiк соѕыстан кейiн астан-кестеѓi шыћћан Гиресун ћаласын тастай ћашћан гректерге деген жергiлiктi халыћтыѓ 'шпендiлiгiн тiлмен айтып жеткiзудiѓ 'зi ћиын. Алайда 'ртеѓге 'скен гљл сияћты кљлге айналѕан дљниеге ќр берiп, кљнге ћарай џмтылып, тiршiлiктi ћайта тљрлендiретiн мейiрiм атты нџрлы сезiм бар емес пе. Оныѓ џясы – ана жљрегi. Сондыћтан да, «Лефтер» атты новелладаѕы Сабахат ананыѓ Гиресунды тастай ћашћан гректерден ћалѕан ауыр жљктердiѓ арасынан табылѕан кiшкентай бала Лефтердi ћолына алып, ћамћор болып, оны 'шiккен тљрiк балаларынан ћорѕап, баѕып-ћаѕып, мќпелеп 'сiруi, мына дљниедегi еѓ асыл – аналыћ сезiмнiѓ айћын к'рiнiсi. Соѕыс салѕан жараны емдеп жазатын да, сан алуан сџмдыћты к'рiп, жљрегiне мџз ћатћан жандардыѓ кеудесiне шуаћ тљсiрiп, жылытатын да осынау аналыћ мейiрiм емес пе. Сабахат ана баѕып-ћаѕып, жаћсы тќлiм-тќрбие берiп 'сiрген Лефтер кейiн Ресейге, одан соѓ Америкаѕа барып, аћыраяѕы Филадельфияѕа ћоныстанып, жер алып, аз уаћыттыѓ iшiнде байып шыѕа келедi.Алайда ол 'зiнiѓ туѕан анасындай болѕан Сабахатты, туѕан ауылындай болѕан Хисаржыћты ендi ешћашан џмытпайды. Ол ауылдан келген азаматтардыѓ барлыѕын бауыр тџтып, ћолынан келген к'мегiн аямайды. Сондай-аћ, ћаламгердiѓ «Ћара шалдыѓ ћайѕысы», «Ќкешiм, кетпешi!», «Алда шапћан аттылы» ќѓгiмелерiнiѓ негiзгi желiсi

тљрiк елiнде ћарапайым ѕана «ћызмет» деп аталатын џлы ћозѕалыстыѓ идеясына жан-жљрегiмен берiлiп, аянбай еѓбек етiп жљрген азаматтардыѓ 'мiрi, таѕдыры арћау болады. Ќлемнiѓ ќр тљрлi елдерiнде лицейлер, университеттер ашуѕа мџрындыћ болып, бљгiнгi жас џрпаћћа сапалы бiлiм, саналы тќрбие, рухани азыћ беруге џмтылѕан џстаздардыѓ осы бiр ћиын да ћызыћты, иiрiмi мол игiлiктi жолдаѕы сапарларынан сыр шертедi. «Алматы аћшамы» газетiнде жарияланѕан «Алда шапћан аттылы» деп аталатын новелладаѕы мына бiр диалогћа назар аударып к'рiѓiздершi. « – Мџнда келгенiѓе неше уаћыт болды? – Он бiр жыл. – Ќжептќуiр уаћыт 'ткен екен, – деп, љнсiз ойланып ћалды. Демiн iшiне тартып: – Тљркияѕа ћашан ораласыѓ? – деп сџрады. – Аѕатайым-ау! Бiздер ћайта ораламыз деп келгенiмiз жоћ, 'лемiз деп келдiк, –деп, iркiлмей жауап бердi. Мџндай жауапты кљтпеген едi». Бџл ќрине, ќлемнiѓ тљкпiр-тљкпiрiнде бiлiм шыраѕын жаѕып, алтын џрпаћ (аћылды, парасатты, иманды, бiлiмдi, тќрбиелi, мќдениеттi) тќрбиелеуге аттанѕан азаматтардыѓ 'з 'мiрiн осынау џлы маћсат жолына бiржола арнаѕандыѕыныѓ белгiсi. Сонымен бiрге, аталѕан новелланыѓ басты кейiпкерi – Адам Татлыныѓ адам таѓћаларлыћ iс-ќрекетi де олардыѓ болашаћ џрпаћ баћыты љшiн жан ћиюѕа дайын екендiгiнiѓ жарћын љлгiсi болып табылады. Тегi бiр тљрiк халћымен 'ткен ѕасырда ћарым-ћатынасымыздыѓ љзiлiп ћалѕаны рас. Бiраћ, бауырлас екi џлттыѓ тамырындаѕы туыстыћ ћан бiр-бiрiн бiр сќтке болса да џмыттырмаѕан екен. ХХ ѕасырдыѓ соѓына ћарай ћазаћ елi кеѓестiк ћџрсаудан босап шыѕып, 'з тќуелсiздiгiн жариялаѕан кљнi таѓныѓ атуын кљтпей-аћ, алаћайлап ћуанып, алѕашћы болып ћџттыћтап, егемендiгiмiздi еѓ бiрiншi болып таныѕан осы тљрiк мемлекетi екендiгiн бiз ќрдайым маћтанышпен айтамыз. Мiне, содан берi екi елдiѓ рухани, саяси, мќдени, ќлеуметтiк ћарым-ћатынасы жылдан жылѕа ныѕайып, екi ел арасындаѕы туыстыћ, достыћ байланыс кљн сайын жалѕасып келедi. Тљрiк жазушысы Харун Токактыѓ 'мiр 'зегiнен шым-шымдап б'лiнiп шыћћан ащы да тџщы тамшыдай мќндi де, мазмџнды новеллаларыныѓ ћазаћ тiлiне аударылѕанын к'рiп, жылы лебiз бiлдiруге асыћћанымыз да сол бiр џлы достыћ сезiмнiѓ бiр талшыѕындай таза пейiлiмiзден туѕан аћ ниетiмiз болса керек.

Кеѓестiк дќуiрде он бес республиканыѓ тiзгiнiн тартып џстаѕан Одаћ саясатыныѓ тегеурiнi бiзге тљрiк ќдебиетiмен кеѓiрек танысуѕа мљмкiндiк берген жоћ-ты. Kз 'мiрiнiѓ бiраз жылын Мќскеуде 'ткiзген аћын Назым Хикмет пен ќлемге танымал сатирик жазушы Ќзиз Несин секiлдi бiрдi-екiлi суреткерлердiѓ ѕана шыѕармалары аударылып, жарыћ к'рушi едi. Ендi мiне, екi ел арасындаѕы туыстыћ, достыћ ћаћпа айћара ашылѕаннан кейiнгi кезеѓде тљрiк ћаламгерлерiнiѓ шыѕармаларымен кеѓiрек танысуѕа мљмкiндiк туар деген ниетiмiз де жљзеге аса бастаѕан сияћты. МЕНIЃ АЋЫН ДОСТАРЫМ ...Терезесi тау жаћћа ћараѕан љлкен б'лмеде љш жiгiт тџратынбыз. Таѓертеѓгiлiк балконѕа шыѕып, Алатаудыѓ биiк шыѓдарына ћарап, керiлiп-созылып џйћымызды ашатынбыз. Менiѓ жанымдаѕы екi досым да аћын едi. Олармен бiрге жљру, бiр жатаћханада тџру, бiр с'збен айтћанда, бiрге 'мiр сљру 'те ћызыћ болатын. ...Бљгiн мiне, Алматыныѓ ауа райы аяћ астынан ћџбылып, к'гiлдiр к'ктемнiѓ ћабаѕы тљйiле ћалды. Сќлден соѓ сатырсџтыр етiп, аћ н'сер ћџя ж'нелдi. Љзiлген моншаћтай м'пм'лдiр тамшылар асфальтћа тљсiп секiрiп, билеп бара жатћан тќрiздi... Балконѕа бiр шыѕып, б'лмеге бiр кiрiп, 'зiмен 'зi кљбiрлеп, с'йлеп жљрген Баћытжан ќлгi жаѓбыр басылѕан сќтте: Жердiѓ бетi н'сермен шайылѕасын, Kлеѓ басып ћалыпты ћайыѓ басын. Шырћап кетiп барады бiр сџлу ћыз, Менiѓ махаббатымныѓ ћайырмасын,– деп бастап, жаѓа ѕана туѕан 'леѓ шумаћтарын оћи ж'нелдi бiзге. Бџл бiр ѕажап, бџл бiр кќусар сќт едi!.. Ол кезде бiз ЋазМУ-дiѓ журналистика факультетiнiѓ љшiншi курсында оћитынбыз. Бљкiл курсымыз болашаѕынан љмiт кљтiп, љлкен сенiм артћан жас аћын Баћытжан Абызов бџл кљнде Ћызылордадаѕы шетелдiк мџнай компаниясында бiлдей бiр жауапты ћызмет атћарады. Оныѓ сол баяѕы студенттiк жылдарда жазѕан:

зылѕан. «Демек, жиырма жетi шаћырым жол жљредi екенбiз» деген ой ћалћып 'ттi санамда. – Ол жердiѓ табиѕаты бiздiѓ Алматыныѓ табиѕатына џћсайды, – дедi Мќлiк жымиып. – Себебi, Маниса да к'гiлдiр таулардыѓ б'ктерiне орналасћан ќдемi ћала. Тљрiктiѓ тiлiн де, елiн де 'зiнiѓ туѕан тiлi мен елiндей жаћсы бiлетiн Мќлiкке iштей ћызыѕа ћарадым. Ол – «ДЕ», яѕни, «Диалог Еуразия» платформасыныѓ Ћазаћстандаѕы 'кiлi, талантты журналист, дарынды ћаламгер. Аѕылшын, тљрiк, орыс тiлдерiне 'те жљйрiк Мќлiк Отарбаев секiлдi иманжљздi, тереѓ бiлiмдi, аћ к'ѓiл, адал азаматтармен бiрге ќлемнiѓ ћай тљкпiрiне барсаѓ да 'зiѓдi туѕан жерiѓде жљргендей еркiн, к'ѓiлдi сезiнесiѓ. – Аѕа, алѕаш рет Манисаѕа келгенде басымнан 'ткен бiр ћызыћты оћиѕаны айтып берейiн, – дедi ол бiр кезде жадырап кљлiп. Ћалааралыћ кљре жолдыѓ ћос жиегiндегi к'к-жасыл орманѕа ћарап, љнсiз отырѕан мен шџѕыл серпiлiп, басымды шџлѕыдым. – Ћазаћ-тљрiк лицейiнiѓ бiрiншi курсын жаѓа ѕана бiтiрген жап-жас бозбала кезiмiз ѕой, – деп бастады Мќлiк ќѓгiмесiн. – Тљркияѕа алѕаш рет келуiмiз. Бiр топ бала џстазымызбен бiрге кешкiлiк Стамбулдан Манисаѕа ћарай жљретiн автобусћа отырдыћ. Жол џзаћ. Автобустыѓ iшi 'те жайлы. Тал бесiкте жатћандай тербетiлiп келемiз. Таѓѕа жуыћ к'зiм iлiнiп кетiптi... Ояна келсем, автобус тоћтап тџр. Iште ешкiм жоћ. «Балалар ћайда?! Џстазым ше?..» – деп, жан-жаѕыма алаѓдап ћараймын. Олар к'рiнбейдi. Дауыстары да естiлмейдi. Айналадаѕы к'гiлдiр тау да, к'к-жасыл орман да бiр тљрлi таныс сияћты. Алматыдан шыѕып, Медеу шатћалына ћарай бара жатћан жолѕа џћсайды. Кенет маѕан ћарай ћолын бџлѕап, кљлiмсiреп келе жатћан бiр полиция ћызметкерiн к'зiм шалды. Бiраћ оныѓ тљрi де, ћызметтiк формасы да бейтаныс. «Сен Мќлiксiѓ бе?» дейдi ол тљрiкше тiл ћатып. Мен басымды изеймiн. «Тљнде балалар Манисадан тљскен кезде, сен автобуста џйыћтап ћалыпсыѓ. Ћызыћ болѕанда, олардыѓ ешћайсысы да байћамапты. Тiптi, жљргiзушi де бiлмеген. Жаѓа ѕана џстазыѓ бiзге хабарласып, сенi iздеп жатћандарын хабарлады. Ал ћане, жiгiтiм, тљсе ѕой. Бiз сенi Манисаѕа жеткiзiп саламыз», дейдi кљлiп. Мiне, аѕа, менiѓ бџл 'ѓiрмен алѕашћы таныстыѕым осылай басталѕан!.. Мќлiктiѓ ќѓгiмесiн ћызыѕа тыѓдап отырып, мен де Мани-

саѕа ћалай жеткенiмiздi аѓѕармай ћалыппын. Ћала к'шелерiнiѓ бiрiмен тауѕа ћарай 'рлеп келемiз. Сќлден соѓ, хош иiстi к'кжасыл орманныѓ iшiне енiп, аћ сџр тастан ћаланѕан к'не ѕимараттыѓ жанына тоћтадыћ. Бџл ѕимараттар сонау орта ѕасырларда салынѕан мешiт пен медресе екен. Тас т'селген тап-таза ауланыѓ ортасында тџрып, биiк мџнараныѓ џшар басына к'з салдыћ. Ћазекем айтатындай, «Ћалпаѕыѓ жерге тљседi екен». Содан соѓ медресеге бас сџћтыћ. Табалдырыћтан аттаѕан сќтте, сол ћол жаћтаѕы бџрышта тiзерлеп отырѕан бiр жап-жас жiгiтке к'зiм тљстi. Басында шошайма ћалпаћ, љстiнде шапан, белiнде белбеу. Ћарсы бетке ћадала ћараѕан кљйi ћыбыр етпей ћалыпты. Ендi аѓѕардым, тiрi жан емес, бiраћ, тiрi жаннан аумайтын ћуыршаћ екен. – Бџл орта ѕасырларда сопылыћ iлiмге ден ћойѕан шќкiрттер тќрбиеленген Мќулќви медреселерiнiѓ бiрi. Осы iлiмнiѓ негiзiн ћалап, философиялыћ 'леѓдер, поэмалар, трактаттар жазѕан к'рнектi аћын, философ Жалаледдин Румидiѓ есiмi ќлем жџртшылыѕына жаћсы таныс, – дедi Мќлiк бiздiѓ ћайда келiп тџрѕанымызды ћысћаша ѕана тљсiндiрiп 'тiп. – Бiз тамашалап тџрѕан мынау экспонат осы медреседен бiлiм алуѕа келген жап-жас жiгiттiѓ мљсiнi. Содан соѓ, Мќлiк бiр ћызыћ ќѓгiменiѓ тиегiн аѕыта ж'нелдi. Сонау орта ѕасырларда салтанат ћџрѕан Мќулќви медреселерiндегi тќлiм мен тќртiп љрдiстерi к'з алдымнан тiзiлiп 'тiп жатћандай џйып тыѓдап, бџрын-соѓды 'з басым к'рiп-бiлмеген таѓсыћ дљние, бейтаныс тiршiлiк алтын саѕымныѓ арасында бџлдырап к'шiп бара жатћандай таѓѕажайып бiр кљй кештiм. ...Мџнда бiлiм алуѕа келген бозбалаѕа алѕашћы ћойылатын талап та, сынаћ та – осы. Бiр апта бойы мынау босаѕада тапжылмай тiзерлеп отыруы ћажет екен. Тамаћ мќселесiне келгенде, ћара су мен ћара нанѕа ћанаѕат етуге тиiстi. Ќрине, кљнделiктi мешiтке келiп-кететiн мейiрiмдi жџрт ћолындаѕы барын џсынып, iш-же деп жатса, одан бас тартпауы керек. Бiраћ, шќкiрт балаѕа аяћ созып, жантайып жата кетуге, рџћсатсыз тџрып, с'йлеуге т.б. болмайды. «Бџл – ћиын да, ћызыћты жол. Дiн сабырлы, т'зiмдi, иманды болуѕа шаћырады. «Бiлiм – инемен ћџдыћ ћазѕандай». Ендеше, шќкiрт бала, кел, еѓ ќуелi, аћ-адал ниетiѓ мен талабыѓа сљйенген т'зiмiѓдi сынап байћайыћ», деп ћарсы алатын алѕашћы ћатаѓ талап екенi ешкiм айтпай-аћ тљсiнiктi сияћты.

Бџѕан ќрине, екiнiѓ бiрi шыдай алмайды. Бойы 'ссе де, ойы 'спеген к'птеген бозбалалар осы алѕашћы сынаћтан кейiн-аћ аулына ћайтады. Ал сљрiнбей 'ткендердiѓ алдынан екiншi сынаћ тосады. Медреседегi џстаздар ендi олардыѓ мойнына дорба iлiп, ћолына таразы берiп, базарѕа жџмсайды. Олар базарѕа келген соѓ, басын т'мен иiп, екi к'зiн жерден алмай, айналадаѕы жџрттан ештеѓе сџрамай, љн-тљнсiз жљрiп, азыћ-тљлiк жинайды. Kйткенi шќкiрт балалардыѓ мойнына iлiнген медресенiѓ дорбасын жаћсы танитын жџрттыѓ 'зi-аћ ћолындаѕы барын џсынып жатады. Бiр ћызыѕы, олар осыныѓ бќрiн де таразымен 'лшеп алуѕа тырысады. Бџл сiрќ, сынаћ ћана емес, жап-жас бозбалалардыѓ бойындаѕы ендi-ендi бас к'терiп келе жатћан тќкаппарлыћты, ќр нќрсеге бiр ћџмартатын нќпсiнi тiзгiндеудiѓ 'мiр тќжiрибесiне сљйене отырып жасалѕан бiр жолы, сонымен ћатар, анау тiршiлiктi, сауда-саттыћты к'р, сан алуан кќсiп иелерiмен таныс дегендей сабаћ та болса керек. Базарда ќр тљрлi жџрт бар. Олардыѓ бiрi – бай, бiрi – кедей, бiрi – саудагер, бiрi – шебер, бiрi – ћу, бiрi – аѓћау болып к'рiнедi. Бiраћ, олармен таныса, бiлiсе келе байћайсыѓ: байдан кедей жомарт, ћудан аѓћау аћылды болып жатады. Ќсiлi, базар дегенiѓiз – ћыз-ћыз ћайнаѕан ћу тiршiлiктiѓ ћара ћазаны сияћты. Мойнындаѕы дорбасын шешiп, медресеге ћайтып оралѕан шќкiрт балалар базардаѕы к'рген-бiлгендерiнен ой ћорытып, есейiп, алдаѕы кљндерге ендi тек љмiтпен ѕана емес, сенiммен де ћарай бастайтын болса керек. Љшiншi сынаћ, медреседегi кеѓ б'лмеге жиналып, кљн сайын сџхбат ћџратын ћариялар мен олардыѓ ќѓгiмесiн тыѓдау љшiн жиналатын жќмиѕатћа аяћ џшымен жљрiп ћызмет к'рсету; шќугiм тасу, шай ћџю т.б. болып табылады. Бiр айта кетерлiгi, медреседегi бiр б'лмеден екiншi б'лмеге 'тетiн есiктердiѓ бќрi аласа, сондыћтан да еѓкейiп, басыѓызды иiп кiруiѓiзге тура келедi. Бџл да сол бiр кездегi тќрбие љрдiсiне икемделiп жасалѕан амал, љнемi кiшiпейiл болуѕа, киелi шаѓыраћ пен осында жиналѕан љлкен-кiшiнi љнемi ћџрметтеп, сыйлауѕа шаћырып тџратын тќрбие, таѕлым екенi аныћ. Шќкiрт бала мџнда да љн-тљнсiз жљрiп љлкендердiѓ ќѓгiмесiн тыѓдайды, љлгi алады, џлаѕатты џстаздардыѓ жљзiн к'редi. Мiне осылайша, ол 'зiнiѓ ћандай ћиын, ћандай ћызыћты жолды таѓдап алѕанын бiрте-бiрте тереѓдеп тљсiне бастайды. Мќлiк ќѓгiмесiн аяћтаѕан кезде мен медреседегi заттарѕа бџрынѕыдан да таѓдана ћарап: «Япыр-ай, сол шќкiрттердiѓ бќрi де мынау табалдырыћтан аттап, мына босаѕада отырды ѕой!..

Сан тљрлi тарихи оћиѕалардыѓ куќсi болѕан тас ћабырѕалар талай сырды iшiне бљгiп, љн-тљнсiз тџр-ау», деп ойладым. Медреседен шыћћан соѓ бiз таудаѕы жаздыћ кафелердiѓ бiрiне кiрiп, шай iшiп, ш'лiмiздi бастыћ. Сарѕыш тљстi к'пћабатты љйлер к'зге к'бiрек шалынатын Маниса ћаласы сонау к'кжиекке дейiн созылып жатћандай к'рiнедi. Жќне де осы к'пћабатты љйлер орналасћан кеѓiстiктiѓ ќр тџсында к'кке ћарап бой к'терген биiк-биiк мџнаралар бар. Олардыѓ к'бiсi бџдан мыѓ жыл бџрын салынѕан џлы мешiттер. Бљл ћаланыѓ ежелгi аты – Магнезия екен. 1313 жылы жаужљрек оттомандыћтар басып кiргеннен кейiн 'з тiлдерiне икемдеп, Маниса деп атап кетiптi. Тарихи деректерге љѓiлiп ћарасаѓ, мџнда 1437 жылдан бастап 1595 жылѕа дейiн негiзiнен ел билеушi сџлтандардыѓ ќулетi тџрѕанын бiлесiѓ. Демек, мџндаѕы тќртiп, тќрбие, бiлiм, бiлiк те ерекше болѕаны аныћ. Манисадаѕы еѓ к'рiктi ѕимарат – XVI ѕасырдыѓ басында бой к'терген Сџлтан мешiтi. Бџл мешiттiѓ салынуына бiрден бiр себепкер болѕан аяулы жан сол кездерi билiк тiзгiнiн џстаѕан Сљлеймен сџлтанныѓ анасы Айша ханым екен. Сондыћтан да, оныѓ сќулетi мен мiнсiз ћџрылысынан нќзiк жанѕа тќн сџлулыћ пен сљйкiмдiлiктiѓ, мейiрiм мен ыстыћ ыћыластыѓ ерекше шуаѕы есiп тџрады деседi. Ел аузындаѕы ќѓгiмеге ћараѕанда, Айша ханым сол бiр жылдары ћатты сырћаттанып ћалады. Сљлеймен Сџлтан алысжаћындаѕы елдiѓ бќрiне ат шаптырып, атаћты, бiлiмдi, к'реген деген емшiлердiѓ бќрiн осында шаћыртады. Ћџдай жарылћап, ќлгi емшiлердiѓ бiрi тљрлi емдiк ш'птердiѓ ћайнатпасынан сљзiп, сыѕымдап, ћосып «месир» деген дќрi жасайды да, сол дќрi ем болып, Айша ханым аурудан ћџлан таза жазылып кетедi. Содан соѓ, 'зi сияћты сырћатћа шалдыѕып, жаны ћиналып жљргендердiѓ барлыѕына ем болсын деп, месирдi елге тегiн таратћызады. Мiне, осыдан бастап ол барлыћ ауруѕа ем болатын ћасиеттi дќрi, киелi дќм деген џѕым ћалыптасады. Ћазiр де наурыз айыныѓ 20-сынан бастап 27-сiне дейiнгi аралыћта жыл сайын мџнда Месир мерекесi 'тедi. Тљрлi-тљстi ћаѕазѕа оралѕан, ќр тљрлi дќрумендi ш'птерден жасалѕан шоколадћа џћсас месирдiѓ дќмiн осы сапарымызда бiз де татып к'рдiк. Тќттi екен. Ептеп кермектеу, ш'птiѓ дќмi бар сияћты. Кешкiлiк Манисамен ћоштасып, Измирге ћарай ћайтып келе жатћанымызда манаѕы, сапар басындаѕы Мќлiктiѓ айтћан ќѓгiмесi есiме тљсiп: «Ол неге автобуста жалѕыз ћалып ћойды?..

Шынында да, ћадiрлi Шераѕаѓ мен Тџћаѓныѓ арасындаѕы шынайы сыйластыћты к'збен к'рген жандардыѓ бiрi бiз болатын шыѕармыз. О-о!.. Ол кезде «Ћазаћ ќдебиетi» газетiнiѓ кљнi оѓынан, айы солынан туып, баћ жџлдызы жарћырап жанып тџрѕан кез болатын. Менiѓ осы ћалада тџратын бiр аѕайым сол бiр кљндерi: «Kзiм љйге «Ћазаћ ќдебиетi» газетiн жаздырып ћойѕанмын. Бiраћ, жџма кљнi тљске таяу келетiн пошташыны кљтуге шыдамым жетпей, таѓертеѓгiлiк киоскiден сатып аламын. Себебi, ондаѕы ћызыћ дљниелердi ћашан оћыѕанша асыѕамын», деп кљлушi едi. Мiне, бџл сондаѕы ћалыѓ оћырман ћауымныѓ ќдебиетке деген iѓкќрлiгi, шексiз сљйiспеншiлiгi емес пе. Ол ќрине, бас редактор Шераѕаѓ – Шерхан Мџртаза бастап, орынбасары Ораѕаѓ – Оралхан Б'кеев, жауапты хатшысы Тџћаѓ – Тџтћабай Иманбеков ћоштап, ћазаћ елiнiѓ руханиятына љлкен љлес ћосћан ынтымаѕы мол шыѕармашылыћ џжымныѓ биiк жетiстiгi де едi. Тџћаѓ отыратын кабинеттiѓ есiгi љнемi ашыћ тџратын. Сырттан келген кiсiлер де, редакция ћызметкерлерi де оѕан емiн-еркiн кiрiп-шыѕа беретiнбiз. Kйткенi, Тџћаѓ кiсi жатырћамайтын, кеѓпейiл жан. Сондыћтан да болар, алыстан келген ћонаћпен танысу, шљйiркелесiп отырып бiр шай iшу, жылыжылы пiкiр алысу сияћты к'ѓiлдi басћосулар да сол кабинетте 'тiп жататын-ды. Ћолы жџмыстан ћалт еткен шаћта Тџћаѓ шахмат ойнаѕанды џнататын. Бiз сияћты алып-џшпа ћиялѕа ерiк берiп, соѓы не болып аяћталатыны белгiсiз шалаѕай комбинацияларѕа елiкпей, ќр жљрiсiн алдын ала есептеп, ќрбiр фигурасын ойланып ћозѕайтын. Сондыћтан да, алѕашћыда елеусiздеу к'рiнген Тџћаѓныѓ пешкалары ойын соѓында бiрiн-бiрi ћорѕап келе жатћан ауыр танктер сияћты ћуатты кљшке айналатын-ды. Ћазiр ойлап ћарасам, ол кiсi бiзбен шахмат ойнаѕан кезде де сол баяѕы 'зiнiѓ сырбаз мiнезiнен, кiшiпейiл ћалпынан жаѓылмайды екен ѕой. Бџл 'мiрде бiр-бiрiне џћсас жќйттер к'п-аћ. Тап ћазiр мџны айтудыѓ ћаншалыћты реттi, иќ болмаса, ретсiз екендiгiн бiлмеймiн, бiраћ кей-кейде маѕан Тџћаѓды ел жаћтан iздеп келiп жататын ћарапайым кiсiлер де жыл соѓында «Ћазаћ ќдебиетi» газетiне жазылатын ћалыѓ оћырман ћауымныѓ ћатарын к'бейтетiн ћуатты кљшке айналатындай болып к'рiнушi едi. Бiраћ, «медальдiѓ екiншi жаѕы» болатынын да џмытпауы-

– Не болды? – дедi ќлгi кiсi ћаѕаздан басын к'терiп, маѕан ћадала ћарап. – Жай... – деп ќзер љн ћаттым. – Жќй ќншейiн... «Асыл аѕаѕа бауыр басып ћалѕаным сондай, мен оныѓ мќѓгiлiк сапарѕа аттанып кеткенiне ќлi де сенбей жљр екенмiнау», – деп ойладым Жазушылар одаѕыныѓ дќлiзiнде жљгiрiп келе жатып. ОРАЛЅА ОРАЛУ Суреткердiѓ сан тљрлi энциклопедиялардаѕы 'мiрбаянына кезек-кезек љѓiлiп ћараймын. Бiр-бiрiне џћсас мќтiндерден ќлдећандай бiр тосын дерек iздейтiн сићтымын. Бiраћ, ол табылмайды. Сондыћтан да болар, к'ѓiлiм байыз таппай, таѕы да iзде, iздей тљссеѓшi деп ћиылып, базына айтып тџрѕандай к'рiнедi. «Таѓсыћбаев Орал (1904–1974), 'збек суретшiсi, Kзбекстандаѕы осызамандыћ бейнелеу 'нерiнiѓ негiзiн салушы. Џлты – ћазаћ. 1 ћаѓтар 1904 жылы жџмысшы отбасында дљниеге келген. Жас кезiнде шарап зауытында жџмыс iстеп жљрiп Ташкенттегi 'нер мџражайыныѓ жанынан ашылѕан Н.В. Розановтыѓ студиясынан (1924–1928) сабаћ алды. Содан соѓ Пензадаѕы к'ркем'нер-педагогикалыћ техникумѕа тљсiп, ќйгiлi Репиннiѓ шќкiртi И.С.Горюшкин-Сорокопудовтан бейнелеу 'нерiнiѓ ћыр-сырына ћаныћты (1928–1929). О.Таѓсыћбаев Еуропа мќдениетiне етене жаћын боп, 'нер биiгiне 'рлеген алѕашћы 'збек суретшiсi. Бџл оныѓ «Бала тџлѕасы бейнеленген алћызыл пейзаж», «Ћожакент», «Баћтаѕы бесiн» т.б. картиналарынан аныћ байћалады. 1934 жылы Мќскеуде жќне Филадельфияда Kзбекстан 'нерiнiѓ к'рмесi 'тедi. Осыдан кейiн-аћ 'нерсљйер ћауым Оралды «'збек суретшiлерiнiѓ к'шбасшысы» деп тани бастады. Ол 'те 'нiмдi еѓбек еттi. Орта Азиядаѕы ћылћалам шеберлерiнiѓ арасынан шыћћан КСРО К'ркем'нер академиясыныѓ тџѓѕыш академигi (1958 ж.) атанды, КСРО Халыћ суретшiсi атаѕын (1963 ж.) алды. Бџл кљнде џлы суретшiнiѓ к'птеген картиналары ќлемдегi iрi 'нер мџражайлары мен сурет галереяларыныѓ алтын ћорында саћтаулы. Оларды Францияда, АЋШ-та, Бельгияда, Сирияда, Финляндияда, Љндiстанда, Испанияда, Мексикада, Италияда т.б. 'ткiзiлiп тџратын сурет к'рмелерiнен к'руге болады.

Бљгiнде тарихћа айналѕан осы бiр суреттi дќл ћазiргi, 'з к'зiмiзбен к'рiп тџрѕан к'рiнiстермен iштей салыстыра бастадым. Ќрине, уаћыт бџл кљнде к'п нќрсенi 'згерткен. Бiрiншiден, бiздi мџнда алып келген жљргiзушi мына љйдi ќдепкiде таба алмай ћиналды. Kйткенi, ол жан-жаѕындаѕы к'п ћабатты биiк љйлердiѓ тасасынан бiрден к'зге тљсе ћоймайды екен. Ћаћпа алдына келгенiмiзде абалап љрген иттiѓ даусын да естiмедiк. Бiраћ ол ит туралы мџражай ћызметкерлерi айтып берген бiр ћызыћ хикаяѕа ћаныћ болдыћ... 1974 жылдыѓ к'ктемiнде КСРО Халыћ суретшiсi Орал Таѓсыћбаев Нљкiске iс-сапарѕа баруѕа жинала бастайды. Сол кезде оныѓ итi аяѕына оратылып, ћыѓсылап, иесiнiѓ жанынан кетпей ћойыпты. Кеѓ пейiл, љлкен жљректi, мейiрбан суреткер итiнiѓ басынан сипап еркелетiп: «Оу, мен ол жаћћа бiржола кетiп бара жатћан жоћпын ѕой. Бiраз кљннен кейiн ћайтып ораламын» дегендей болады. К'п џзамай-аћ Нљкiс сапарында жљрген џлы суретшiнiѓ ћайтыс болѕаны туралы ћаралы хабар жетедi елге. Сол кљннен бастап оныѓ итi бџрынѕыдай еркелеп, есiк алдына келген ћонаћтардыѓ алдынан жљгiрiп шыћпайтын болады. К'бiне-к'п љйшiгiнде бџйыѕып жатады да ћояды. С'йтiп, арада бiрнеше кљн 'ткенде ол да иесiнiѓ соѓынан тылсым дљниеге ћарай жортып кете барады... Ал мынау к'гiлдiр ћаћпа мен босаѕадаѕы аћ нљкте сол баяѕы ћалпында саћталѕан сияћты. Ендi менiѓ к&з алдыма орыс &нертанушысы И.Долгополовтыѓ очеркiндегi суреткердiѓ бейнесi елестедi. «Шаѕын аулада бiздi Орал Таѓсыћбаев – Кеѓес одаѕыныѓ халыћ суретшiсi кљлiмсiреп ћарсы алып тџр, – деп жазады ол. – Бџл кiсi бейнелеу &нерiнiѓ академигiнен г&рi, ашыћ аспан астында кљнге кљйiп, кетпен шауып жљрген дићанѕа џћсайды. Еѓбек адамыныѓ ћарулы ћолы мен бљкiл Азияныѓ аптабын сорып алѕандай алаулаѕан алћызыл жљзiнен ерекше кљш-ћайраттыѓ лебi еседi». Осыдан соѓ, Орта Азияда туѕан џлы суретшi Орал Таѓсыћбаевпен жљздесiп, бiр ауыз тiлдесу баћыты бџйырмаѕанына шындап-аћ 'кiнесiѓ. Аћ нљктенi басуымыз мџѓ екен, есiк алдына орта бойлы, ќдемiше келген ћараторы жiгiт – мџражай ћызметкерi Нодирбек шыћты. Бiз ендi, шаѕын аулаѕа аяћ бастыћ. «Жазда келсеѓiздер, мџнда ќр тљрлi раушан гљлдерi, ќдемi ћоѕажай мен глициниялар 'сiп тџрар едi», – дедi Нодирбек кљлiмсiреп. Осы сќтте, ол рас дегендей, ерте к'ктемнiѓ салћын желi ызѕырып, бетiмiздi бiр желпiп 'ттi.

Бiрiншi ћабаттыѓ сол жаѕындаѕы шеберхана iспеттi љлкен б'лмеге суретшiнiѓ бiраз картиналары жылнамалыћ рет бойынша iлiнген екен. Ол ћатарда 1935 жылдан бастап, 1973 жылѕа дейiнгi аралыћта жазылѕан туындылардыѓ iшiнен iрiктелiп алынѕан «Жџмыстан ћайтћанда» (1944 ж.), «Алматыдаѕы ћыс» (1949 ж.), «Туѕан жер» (1951 ж.), «Таудаѕы кљз» (1954 ж.), «Ымырт. Таудаѕы ауыл» (1962 ж.) , «Ќнiм менiѓ» (1972 ж.) т.б. картиналары бар. Сондай-аћ, бџл жерден суретшiнiѓ мольбертiн, љстелiн, ќлемдегi ќр тљрлi елдердiѓ мџражайларына 'тiп кеткен ќйгiлi картиналарыныѓ репродукцияларын, мемлекеттiк наградалары мен басћа да ћџжаттарын к'руге болады. Ал оѓ жаћтаѕы есiктi ашсаѓыз – ћонаћ б'лмеге кiресiз. Ол суретшiнiѓ к'зi тiрiсiнде ћандай болса, бљгiн де дќл сол кљйiнде саћталѕан. Мџнда жылы жљздi, кеѓ пейiлдi, ћонаћжай отаѕасы 'зiн алыс-жаћыннан iздеп келген меймандарды ћабылдаѕан. Олардыѓ iшiнде ќрине, к'рнектi суретшiлер, мљсiншiлер, 'нертанушылар, жазушылар, музыка зерттеушiлерi к'п болѕаны аныћ. Ќсiресе ћазаћ бейнелеу 'нерiнiѓ биiк жџлдызы Ќбiлхан Ћастеев пен Орал Таѓсыћбаев екеуiнiѓ осы љйде достыћ ћџшаћтарын айћастырып, арћа-жарћа боп кљлiп отырып тљскен суретi ерекше есте ћалады. Ћонаћ б'лменiѓ ћабырѕасына суретшiнiѓ натюрморттары, шаѕын этюдтерi, фотосуретi iлiнiптi. Т'рдегi «Гљлдер» деп аталатын натюрморт к'здi арбайды. Не деген сџлулыћ десеѓiзшi! Ќр тљрлi гљлдерден ћџралѕан мынау таѓѕажайып љндестiкке таѓдай ћаѕып, таѓ ћалѕаннан басћа шараѓыз жоћ. Мџндай сџлу бояудыѓ ќсерiн тiлмен айтып жеткiзу мљлде мљмкiн емес сияћты к'рiнедi... Бiр ћызыѕы, осы бiр тамаша натюрмортты суретшi 1949 жылдыѓ 9 мамырында, яѕни жеѓiс мерекесi кљнi бар-жоѕы екi саѕатта салып бiткен деседi. Кiм бiлсiн, суретшi ћылћаламына аћ перiште келiп ћонѕан сондай бiр ѕажап сќттер болатын шыѕар. Екiншi ћабатта – суретшiнiѓ шаѕын кабинетi мен жатын б'лмесi. Бџл кабинетте ол оѓаша отырып, болашаћ картиналарыныѓ нобайын жасаѕанды, этюдтер жазѕанды џнатса керек. Жатын б'лмедегi жињаз суреткердiѓ к'зi тiрiсiнде ћалай орналасћан болса, ћазiр де дќл сол ћалпында саћталыпты. Љй iшiн аралап, тљгел к'рiп шыћћан кiсi мџндаѕы заттардыѓ нќзiк талѕаммен, кез келген уаћытта тџтынуѕа ћолайлы тќртiппен орналасћандыѕын бiрден аѓѕарады. Бџл сiрќ, суреткердiѓ жџбайы Елизавета Яковлевнаныѓ еѓбегi, 'зiндiк ћолтаѓбасы болса керек. Ол Орал Таѓсыћбаевтыѓ ћырыћ жасында ћосылѕан екiншi

ћосаѕы. Тумысынан аћ к'ѓiл, сезiмтал, асыл 'нердiѓ ћадiрiн жете тљсiнген аяулы жар едi деседi оны бiлетiн кiсiлер. Суреткерге сќлем беруге келген ћонаћтарды жылы шыраймен ћарсы алып, ынты-шынтысымен кљтедi екен. Ќсiресе, ћазаћ елiнен барѕан ћонаћтарѕа деген ыћылас-пейiлi ерекше болѕан деседi. «Мен џлы суретшiнiѓ ќйелi болѕаныммен, затым ћарапайым ѕана жанмын ѕой. Сондыћтан да, оныѓ мџражайына менiѓ ескерткiшiмдi ћоямыз деп ешћашан ќуре болмаѓдар», – деп 'тiнiптi Елизавета Яковлевна дљниеден 'терiнiѓ алдында. Бiраћ, кейiн суретшiнiѓ туѕан-туысћандары, достары, ќрiптестерi осынау аяулы жанныѓ бюстiн жасатуды џйѕарыпты. – Kйткенi, Елизавета Яковлевнаныѓ суреткер мџрасын жинап, келешек џрпаћћа аманат етiп ћалдыру жолындаѕы еѓбегi зор ѕой, – дейдi ћазiргi мџражай ћызметкерлерi. – Ќуелi бџл љйдi суретшiнiѓ мџражайына айналдыру ћажет деген бастаманы да алѕаш к'терген сол кiсiнiѓ 'зi болатын. Сондыћтан да, оныѓ жарћын бейнесiн есте саћтау љшiн тым болмаса бiр кiшкентай бюстiн жасатуымыз керек деген шешiм ћабылданды. С'йтiп, бiраз кљннен кейiн мљсiншi оны жасап бiтiрiп, мџражайѕа алып келдi. Бiр ћызыѕы, ќлгi тас бюст алѕашћы кезде ћайта-ћайта сынып ћала бердi... Бiз Елизавета Яковлевнаныѓ ќруаѕы ћарсы болып жатћан шыѕар деп ойладыћ. Сонда да болса, оныѓ рухынан кешiрiм сџрап, бюстi ћайта жасатумен болдыћ. Жалпы, бџл мџражайѕа байланысты айтылатын ћызыћты хикаялар к'п-аћ. Солардыѓ бiрi – алыстан келген шетелдiк бiр к'рерменнiѓ «Kзбекстандаѕы наурыз айы» атты картинаѕа ћалай ѕашыћ болып ћалѕаны жайлы тосындау оћиѕа. Ол мџражайѕа алѕаш келген кљннен бастап, осы картинаѕа ерекше назар сала бастайды. Ќ дегенде одан к'зiн алмай, џзаћ уаћыт ћарап тџрады. Келесi кљнi таѕы келедi. Басћа жаћћа бџрылмай, бiрден ќлгi картинаѕа љѓiледi. Бiрнеше саѕат бойы тапжылмай ћарайды. Ертеѓiне жќне келедi. Мына картинадаѕы тылсым бiр сџлулыћ оныѓ басын айналдырып, сићырлап алѕан тќрiздi. Kзге дљниенi џмытып, ендiгi ћалѕан 'мiрiн осыныѓ алдында 'ткiзуге бел буѕан ба дерсiѓ... Мџражай ћызметкерi осы бiр оћиѕаны еске алѕанда ерiксiз езу тартып: «Бiз оѕан суретшiнiѓ альбомын сыйѕа тарттыћ. Ол 'зi ѕашыћ болып ћалѕан туындыны к'рiп, ћатты ћуанды» дейдi кљлiмсiреп. «Kзбекстандаѕы наурыз айы» – 1958 жылы салынѕан картина. Ерте к'ктемде беткейге шыѕып, жаѓа тебiндеп келе жатћан

жап-жасыл к'галдыѓ љстiне отырып, анау т'мендегi алћоѓыр тљстi арнаѕа к'з салып, тесiле ћараѕан екi жастыѓ бейнесiн к'ремiз одан. Суретшi тапћан сићырлы бояудыѓ ћџдiретi болар-ау сiрќ, ќлгi суретке ћараѕан сайын шынымен-аћ ћарай бергiѓ келедi. Ћайсыбiр кљнi Орал Таѓсыћбаев альбомындаѕы осы бiр картинаѕа џза-а-аз љѓiлдiм. Бала кезiмде к'рген таныс к'рiнiс. Шатћалдаѕы ерте к'ктемнiѓ дымћыл иiсi келетiн сияћты мџрныма... Беткейдегi жап-жасыл к'галды алаћаныммен бiр сипап 'тсем бе деймiн. Шынымды айтсам, сол кљнi бар ѕой, мен де азынаулаћ базарлыѕымды алып, ауылѕа ћарай тартып кетсем ћайтер едi деген ойѕа ћалдым. Kйткенi, оѓтљстiктегi 'зiм туѕан 'лкенi, тљ-у сонау алыстаѕы к'гiлдiр таулардан басталып, кеѓ жазыћтыѓ бойымен керiлiп аѕатын Келес 'зенiнiѓ алкљреѓ тљстi ћџмшаѕылды арнасын саѕындым... Иќ, Орал Таѓсыћбаев картиналарындаѕы тау мен дала, 'зен мен к'л, бау-баћша мен к'горай шалѕын ерекше бiр сићырлы дљние. Мынау ѕажап ќлемнiѓ кенеп бетiне келiп ћона кеткен мќѓгiлiк бiр мезетi сыћылды. Ћазаћстанныѓ Халыћ суретшiсi Ќубќкiр Ысмайылов аѕамыздыѓ с'зiмен айтћанда: «...Орта Азия мен Ћазаћстанда онымен тайталасатын табиѕат жыршысы кемде-кем. Ол – халћыныѓ ой-арманынан, аѓсарынан туѕан тџлѕа». Ќрине, мџндай ќдiл баѕаны суреткерге тек суреткер ѕана бере алады. Суретшi љйiнiѓ артында бџрын кiшiгiрiм бау-баћша болѕан сияћты. Kйткенi, Орал Таѓсыћбаев кезiнде аѕаштыѓ, жемiс-жидек пен гљлдердiѓ сирек кездесетiн тљрлерiн 'сiруге 'те ћџмар болѕан деседi. Бљгiнде солардан ћалѕан љй жанындаѕы бiр тљп таѓсыћ аѕаш – љйеѓкi-пирамида деп аталады екен. Мiне, сол бау-баћшаныѓ iшiне Kзбекстан мемлекетi тќуелсiздiк алѕан жылдарда екi ћабатты к'рме залы салыныпты. Мџнда суретшiнiѓ жљздеген картинасы iлiнген. Терезелерi љлкен, кеѓ де жарыћ залда ол туындылар ерекше сићырлы болып к'рiнедi. Iштей ќлгi кљѓгiрт шеберхана б'лмесiндегi картиналарды да осында ќкелiп тамашаласаћ ћой дегендей бiр аѓсартiлек оянады. Бейнелеу 'нерiнiѓ iнжу-маржандары болып табылатын љздiк туындылардыѓ мџнда ћайсысына к'з тоћтатып, ћайсыбiрiне к'ѓiл аударарыѓды бiлмей ћиналѕандай ћызыћ бiр кљйге тљсесiѓ. Рет-ретiмен асыћпай ћарап шыѕуѕа тiптi шыдамыѓ жетпейтiн сияћты. Бiрiнен соѓ бiрi жанарыѓды арбап, басыѓды айналдырып, сићырлап алатындай... Сiрќ, мџндай сџлулыћты бiр кљннiѓ iшiнде к'рiп, к'ѓiлге тоћу мљлде мљмкiн емес-ау дейсiѓ!

ћытжан, Ѕалым жќне мен љшеумiз бiр б'лмеде тџрѕандыћтан, тай-ћџлындай тебiсiп, бiр-бiрiмiзге ћатты бауыр басып 'стiк. Сондыћтан да, ћазiр студенттiк кљндердi еске алѕан кезде бiрбiрiмiз туралы айтылар ћызыѕымыз да, ћалжыѓымыз да к'паћ. ...Бiр кљнi б'лмеге кештеу оралѕан Баћытжанѕа: – Ќй, Абызов, сен ћайда жљрсiѓ ей? – деп, Ѕалым iшiнен бiр ћулыћ ойлаѕандай жымиып ћарады. – Не болды? Менi бiреу iздеп келдi ме? – дедi Баћытжан. – Жалпы, сенi iздейтiндер к'п болып тџр ѕой... Оѕан бiлдiрмей, Ѕалым маѕан к'зiн ћысып ћойды. – Кiм? – дедi Баћытжан екеумiзге кезек-кезек ћарап. –Кiм iздеп келдi?.. – Жай бiр... бейтаныс ћыз. – Ћандай ћыз?! Неге iздеп келiптi?.. Ѕалым оныѓ сџраѕын жауапсыз ћалдырып, айнаныѓ алдына барды да, шашын тарай бастады. Аѓѕал аћынныѓ iштей таѕатсызданып, 'зiн ћандай жџмбаћ арудыѓ iздеп келгенiн тезiрек бiлгiсi келiп тџрѕанын сезiп, уаћытты ќдейi соза тљстi. – Ќй, Оразов, – дедi Баћытжан ендi одан ћайыр болмасын сезгендей маѕан ћарап. –Сен айтшы... – Баха, менiѓ ойымша, ол сенiѓ поэзияѓа ѕашыћ ћыздардыѓ бiрi сияћты, – деп ћалжыѓдадым мен де ћолымдаѕы кiтапћа љѓiлiп отырѕан кљйi. – Да-а... Ол ойланып ћалды. Ѕалым айнаѕа ћарап, жымиып тџр. Б'лме iшiнде бiр сќтке 'лi тыныштыћ орнады. – Ћандай ћыз екен? – дедi Баћытжан жаѓа ѕана шешкен пиджагiн ћайтадан киiп. Бiз љндеген жоћпыз. Ол Ѕалымды иыѕымен итерiп, айнаѕа љѓiлдi. – Шынымен солай ма? Маѕан ћарап иегiн ћаѕып, жауап кљттi. – Иќ. – Ћалай 'зi, былай... ќдемi ме? Мен басымды изедiм. Кенет Баћытжан шалт ћимылдап, менiѓ ћолымдаѕы кiтапты жџлып алды да: – Ќй, тасташы мынауыѓды, – деп љстелдiѓ љстiне лаћтырып тастады. Мен кљлкiмдi ќзер тежеп, оныѓ бетiне «аѓтарыла ћарадым». – Айтсаѓдаршы дџрыстап! – дедi Баћытжан ендi ћолын жайып, бiзге жалынѕандай болып. Не керек, сол сќттен бастап Ѕалым екеумiз оѕан 'з ойымыздан шыѕарып алѕан «ертегiмiздi» кезектесiп айтып отыратын болдыћ. Бiздiѓ баяндауымызда ќлгi «бейтаныс ћыз» Баћытжанныѓ поэзиясына 'лердей ѕашыћ. Оныѓ 'леѓдерiн оћып отырып,

берсек, таяу кљндерде айтып, тауыса алмас едiк, сонымен бiрге Ѕайып ерен ћырыћ шiлтенге ыћылым замандардан берi адам баласыныѓ ћаншама ћарыздар екенiн де баѕамдар едiк. Бiраћ бiз ойлайтынбыз: «Олар да адамзат ћиялыныѓ тќттi жемiсi ѕой» деп. Алайда Алла таѕала 'зi сќтiн салып, Аманбек ћажыѕа жолыћћан кљнi, ћасиеттi Ћазыѕџрт тауыныѓ б'ктерiнде Ѕайып ерен ћырыћ шiлтендер тљнеген киелi мекеннiѓ ќлi де бар екенiн естiп, ертегiлер елiнiѓ т'бесiн к'ргендей ћайран ћалдыћ. Бџл бiр ћызыћ жаѓалыћ едi. Ќйтсе де ол бiздiѓ мынау астаѓ-кестеѓ, аласапыран тiршiлiгiмiзбен ћабыспайтын ћиял секiлдi, ќрi ћазiргi ћым-ћуыт 'мiрiмiзге алыстан сќулесiн тљсiрiп тџрѕан беймќлiм љмiт шыраѕындай болып та елестеген. Ћысћасы, бiз сол киелi жерге ћалай да барып ћайтуѕа бел будыћ. Ћазiр оѓай ѕой, ертегiдегiдей темiр таяћ тебендей, темiр етiк теѓгедей болѕанша жљрiп ќуре болмайсыз, кешкiсiн Алматыдан отырѕан «Отырар» пойызымен таѓертеѓгiлiк Шымкент ћаласына жетiп барасыз, одан соѓ жеѓiл мќшинемен Т'ле би ауданын бетке алып жљйткисiз де, аудан орталыѕына жете бере кљре жолдан оѓѕа ћарай бџрыласыз, содан кейiнгi жол ары кетсе бес-алты-аћ шаћырым. Ќѓгiр ата ауылына жаћындаѕан кезде жолдыѓ оѓ ћол жаѕынан ауыл мешiтi тќрiздi ћос ћанатты ћанатты љй к'рiнедi. Соѕан ћарай бџрыласыз. Ар жаѕын шыраћшыныѓ 'зi к'рсетедi. Ауыл мешiтi тќрiздi ћос ћанатты љй зиаратшыларды ћарсы алатын арнаулы жай екен, оныѓ алды абыр-сабыр; кiлеѓ аппаћ киiнген ћыз келiншектер, аћ жаулыћты кейуаналар мен аћ саћалды ћариялар, ќдептi де сыпайы аѕалар мен iнiлер аяѕыныѓ џшымен басып жљр. Iзетпенен иiлiп, ћос ћолын ћоса џсынып: «Зиараттарыѓыз ћабыл болсын!» дейдi. Байб'рiнiѓ сегiз џлы секiлдi ептi жiгiттер зыр жљгiрiп ћызмет жасайды. Ћолыѓызѕа шќугiммен су ћџйып, кiршiксiз аппаћ сљлгi џсынады. Аћ дастарћанѕа шаћырады. Бљгiн мџнда ћџдайы тамаћ берiлiп жатћан кљн екен. Бiз биiк жотаныѓ баурайындаѕы пiшiнi ћызыћ, ќр тљрлi аѓдардыѓ, жан-жануарлардыѓ, ћџстардыѓ мљсiнiн елестететiн алып тастарѕа ћызыѕып ћарай бердiк. Жайшылыћта к'ре ћалсаћ, осыныѓ бќрi табиѕат-мљсiншiнiѓ 'зi жасаѕан таѓѕажайып бейнелер екен-ау деп ойлаѕан болар едiк. Бiраћ бљгiн мџндаѕы кiсiлер бiзге Ѕайып ерен ћырыћ шiлтеннiѓ киелi мекенi осы деп тљсiндiргендiктен бе, 'згеше бiр ћызыѕушылыћпен таѓ ћала ћараймыз. Дегенмен мынау жотаныѓ етегiнен бастап ћџс џшатын

биiгiне дейiн осыншама ѕажап, осыншама сићырлы да сырлы дљниеге толы болар-ау деген ой басымызѕа келмеген екен. Еѓ ќуелi бiздi жiѓiшке сайдыѓ табанындаѕы м'лдiреп жатћан љш бџлаћтыѓ жаѕасына алып келдi. Ошаћ орнындай жерден љшеуi жарыса шыѕып, бљлкiлдеп бiр арнада тоѕысып, сылдырап аѕып барады. Суы бал татиды. Шiркiн-ай, iшкен сайын iшкi сарайыѓ ашылып, мейiрiѓ ћанады. Љш бџлаћтыѓ суы љш тљрлi, – деп тљсiндiрдi бiзге ћасымызда жљрген Аманбек ћажы Аћайџлы. –Бџлар ћасиеттi, шипалы бџлаћтар. Мынау – к'з бџлаћ. К'здiѓ нџрын ашады. Ал мынау – 'ѓеш бџлаћ. Тыныс жолдарын тазартады. Ендiгiсi – ћџлаћ бџлаћ. Есту ћабiлетiѓдi жаћсартады. Бiз осы ћасиеттi љш бџлаћтыѓ да суын iшiп, жалѕыз аяћ соћпаћ жолмен жоѕары ћарай 'рледiк. – Мiне, мынау – ћаћпа, – дедi ћажы ћатар жатћан екi тасты к'рсетiп. Соћпаћ жол осы екi тастыѓ ортасымен 'тедi екен. – Бџл ћаћпаѕа екi алаћандарыѓды басып, содан соѓ саусаћтарыѓныѓ џшын маѓдайларыѓа тигiзiп тќу етесiѓдер. Ћаћпадан 'ткен соѓ соћпаћ жол ћиялап, жоѕарылай бередi де, аћтыћ байланѕан бiр тљп шеттiкке алып келедi. – Баяѕыда-а осы бџтаныѓ жанында бiр ќжемiз Ћызыр атаѕа жолыћћан. Содан берi зиарат етуге келген кiсiлер ћџран оћып, аћтыћ байлап 'тедi. Аманбек ћажы майда ћоѓыр маћамѕа салып, тыѓдаѕан жанныѓ к'ѓiлiн тебiрентiп ћџран оћи бастады. Жап-жасыл адыр маужырап, алыстан к'рiнген тау кiрпiгiн т'мен салып, мљггiл кеткен секiлдi. Сайдаѕы бiр шоћ ћамыс та бастарын т'мен иiп, суретке салѕандай селт етпей, сiлтiдей тына ћалыпты. Ћџран оћылып болѕан соѓ жљрелеп отырѕан орнымыздан тџрып, таѕы да жоѕарыѕа ћарай жљрдiк. Ћарсы алдымыздан бiр-бiрiне бетпе-бет келiп, ћатар тџра ћалѕан ћос жартас кездестi. Бџлар жай ѕана жартастар емес, ћасиеттi де киелi Ата-тас пен Ана-тас деп аталады. Ежелгi дiни аѓыз бойынша, адамзат баласыныѓ тiршiлiгi топан судан кейiн Ћазыѕџрт тауында ћайта жалѕасып, ћайтадан басталѕан. Ендеше, бџл тастар бiздiѓ бќрiмiздiѓ де џлы бабамыз бен џлы ќжемiз болып табылатын кiсiлердiѓ киелi белгiсi. Ата-тастыѓ кљнгей жаћ бетi шџрыћ тесiк; талай-талай замандардыѓ желi мен жаѓбырына, ћары мен мџзына т'теп берiп, бљгiнгi жќне ертеѓгi 'мiрдiѓ љнсiз куќсi болып ћала бермек. Ол Ана-тасты 'зiнiѓ ыћ жаѕына алып, алмаѕайып тiршiлiктiѓ ыстыѕы мен суыѕынан, дауылы мен боранынан ћорѕап келедi.

Екеуiнiѓ ортасында бiр адам ћырымен тџрѕанда ѕана сиып, ћысыла-ћымтырыла жљрiп 'тетiндей жалѕыз аяћ жол бар. Жљрiп 'тетiндей деймiз-ау, сiрќ, оѕан кез келген адамныѓ аяћ басуѕа жљрегi дауаламас. Бiр ѕажабы, бџл жол – жан дљниеѓiздiѓ кiршiксiз тазалыѕын, кљнќдан пќктiгiѓiздi сынаћћа салатын жол. Сондыћтан да ћос жартастыѓ ћуысындаѕы жалѕыз аяћ соћпаћпен зиаратћа келушiлердiѓ бќрi бiрдей 'те бермейдi екен. Осыныѓ 'зi-аћ к'ѓiлге бiр тљрлi љрей тудырып, тобаѕа келтiрiп, тќубаѕа тљсiргендей болады. Ќйтсе де, бiз тќуекелге бел будыћ. Ата-тас пен Ана-тастыѓ ортасындаѕы тар ћуысћа оѓ иыѕыѓызбен енiп, Алла таѕаланыѓ атын ћайта-ћайта аузымызѕа алып, аћырын-аћырын алѕа ћарай жылжи бердiк... Бџл жол бiздiѓ 'мiрiмiздегi еѓ џзаћ, еѓ ћиын, ќрi есте ћаларлыћтай еѓ ћызыћ жол болѕан секiлдi. Ќуелгiде Ата-тас пен Анан-тастыѓ ћабырѕалары екi жаћтан ћысып, тынысымыз тарылып, басымыз айнала бастаѕандай едi. Љстiмiздегi киiмiмiз де ћатты сырылып, жыртылып жатћандай. Тар соћпаћ ирелеѓдеп, жоѕары ћарай сатылап к'терiлiп барады. Алдымыздаѕы ћуыстыѓ жiѓiшкерiп кеткендiгi соншалыћты, ендi бiр сќттен соѓ мќѓгiлiкке осы жартастыѓ арасында ћысылып ћалып ћоятындаймыз. Бойымызды алаб'тен љрей билеп, демiмiздi дiрiлдеп ќзер аламыз. Тар соћпаћ ендi бiздi т'мен ћарай ќкетiп бара жатћандай. Ћаћ т'бемiзде к'гiлдiр аспанныѓ ћол ораћтай ѕана сыныѕы к'рiнедi. Бiраздан соѓ бойымыз љйрендi ме, жоћ ќлде, Ата-тас пен Ана-тастыѓ таѓѕажайып шуаѕына шомылдыћ па бiлмеймiн, жан дљниемiз тазарып, iшкi сарайымыз нџрланып сала бергендей болды. Тынысымыз ашылып, аяћ-ћолымызды тџсаѕан белгiсiз бiр тџсау шешiлiп, ћџс болып аспанѕа ћалыћтап џша ж'нелетiндеймiз... Бiраћ ќлi де аспан мен жердiѓ арасында, екi дљниенiѓ ортасында iлiнiп тџрѕандайсыѓ. Саѕан ендi ћол џшын созып, к'мекке келетiн де ешкiм жоћ. Ћџдай – жалѕыз, сен – жалѕыз... Таѕдырыѓды Тќѓiрiнiѓ 'з ћолына тапсырып, тар соћпаћпен бiр ћырындап, Ата-тасћа арћаѓды тiреп, Ана-тастыѓ т'сiне бетiѓдi басып, iлбiп ћана жылжып келесiѓ, жылжып келесiѓ... Осы бiр сићырлы соћпаћ мќѓгiлiкке жалѕасып кете беретiн секiлдi. Ћџдай-ау, бiз ћашан тљстiк бџл соћпаћћа, ендi ћашан шыѕамыз тар ћуыстан деген љрей де џмтылады бiр кезде. Бiз осы жолдыѓ љстiнде 'мiр баћи келе жатћандаймыз. Алыстаѕы Алматыны да, ћыз-ћыз ћайнаѕан тiршiлiктi де џмытћанбыз. Тек Тќѓiр – жалѕыз, сен – жалѕыз... Бiр ћызыѕы, кейбiр тџста адам жљрiп 'те алмастай к'рiнетiн тар ћуыс 'здiгiнен ашылып, ары ћарай жол сiлтеп, ымдап ша-

ћырѕандай болады. Таѕы да бiр таѓћаларлыѕы, Ата-тас пен Анатастыѓ ортасынан жљрiп 'ткенде таѓѕажайып бiр к'гiлдiр сќуле кеудеѓнен арћаѓа, арћаѓнан кеудеѓе ћарай к'ктей 'тiп, 'н бойыѓа 'згеше ћуат бiтiретiндей. Кенет жарћырап дала к'рiндi. Бiз тар ћуыстан шыѕып, жарыћ дљниемен, тынымсыз тiршiлiкпен ћайта табыстыћ. Жалѕыз аяћ соћпаћпен жљгiре басып, жоѕары ћарай к'терiлдiк. Ендi бiз 'зiмiздi жеп-жеѓiл сезiндiк. Ќттеѓ, ћанатымыз жоћ, ќйтпесе, ћџс болып џшып та кетер ме едiк... Бќлкiм, пенде шiркiннiѓ жан дљниесiнiѓ ћайта жаѓѕырып, кеудесiндегi запырандай кiлкiген шер-шеменiнен арылып, рухани тазаруы осы шыѕар. Алдымызда жол бастаушы болып келе жатћан Аманбек ћажы ендi бiзге ќр тљрлi емдiк ћасиетi бар тастарды к'рсете бастады. Мiне, мынау – «Шiлде тас». Балтыры сыздап, белi сырћырайтындар шiлде айында осыныѓ љстiне келiп жатса, ћџлан таза жазылып кетедi екен. Кљн ћыздырѕан ћызѕылт тас шып-шып терлетiп, бойыѓызды жайлаѕан жел-ћџзды алаћанмен сылып алѕандай болады. Ќне, анау – «Емдiк тас». Емшiлер ауру кiсiнi соѕан жатћызып ћойып, сырћатыныѓ «сырын» аныћтайды. Дќлiрек айтћанда, «диагноз» ћояды. Бiр ѕажабы, айна-ћатесiз дќл тауып, сырћаттыѓ себебiн тап басып жатады. Т'менде «Тљсiк тас» бар. Оѕан џзаћ жылдан берi бiр перзентке зар болып келе жатћан, не болмаса бойына бiткен нќрестесi тоћтамаѕан мџѓлыћ аналар келедi. Одан берiде «Бесiк тас» кездеседi. Тастыѓ биiгiнде он – он екi жасар бала сиятындай тесiк к'рiнедi. Егер ауру баланы атаанасы сол тесiктен 'ткiзiп алса, сырћатынан айыѕып кетедi дейдi. Мџнда ќр тљрлi жан-жануарлардыѓ бейнесiндегi тастар к'птеп кездеседi. Бiздiѓ к'ргенiмiз: Ойсыл ћара, Зеѓгi баба, Шопан ата, Ћос Пiл, Баћа тќрiздi тастар. Осыныѓ бќрi де табиѕат-мљсiншiнiѓ 'зi ћашап жасаѕан ескерткiштер секiлдi. Алайда мынау 'лкеде аѓызѕа бергiсiз мынадай ќѓгiме айтылады: Топан судан кейiн жер бетiнде тiршiлiк ћайта жалѕасты. Бiраћ сол тiршiлiктiѓ бастауы болѕан Адам-ата мен Хауа-ана да, т'рт тљлiк те, жан-жануарлар да 'з ерiктерiмен тасћа айналды, 'йткенi Ескi дљние мен Жаѓа дљниенiѓ ортасындаѕы 'ткелден 'ткенiмен, олар Ћайта жаѓарѕан бейтаныс 'мiрдi бќрiбiр жатсынып, кенеттен 'згерген табиѕатћа, ауа мен жерге, айнала ћоршаѕан 'сiмдiктер ќлемiне 'гей баладай бауыр баса алмай,

'здiгiнен б'лектенiп ћала бердi. С'йтiп, оларѕа тасћа айналѕаннан басћа амал ћалмады... Кiм бiлсiн, бџл аѓыз шыѕар. Кiм бiлсiн, бџл аћићат болуы да мљмкiн-ау!.. Таѕы да бiр ѕажап нќрсе – осы жотаныѓ биiгiндегi «Пайѕамбардыѓ ошаѕы». Ыћылым заманда, бќлкiм, топан судан кейiн iле-шала пайда болѕан тас ошаћћа ћарап тџрып, таѓ ћаласыз. Оны табиѕат шебер 'зi жасады ма, жоћ ќлде, жергiлiктi ћариялар айтћандай, Нџх пайѕамбардыѓ 'зi соћты ма екен, ол да бiр шешiлмейтiн жџмбаћ. Еѓ бастысы, осы таѓѕажайып ошаћтыѓ осы кљнге шейiн ойрандалмай, дiн аман саћталып келгендiгi. Оѕан кейде Ѕайып ерен ћырыћ шiлтенге келген аћсаћалдар ырым етiп шай ћойып iшедi екен. Сондай-аћ мџнда «Пайѕамбардыѓ жайнамазы», «Дастарћан» деп аталатын жалпаћ тастардыѓ кездесуi, ал аћсаћалдардыѓ «жайнамазѕа» намаз оћып, сол «дастарћаннан» дќм татып, ќѓгiме-дљкен ћџратыны да ћызыћ. Ѕайып ерен ћырыћ шiлтен жайында ќр ћилы аѓызќѓгiмелер айтылады бџл 'лкеде. Соныѓ бiрi – Ѕайып ерен ћырыћ шiлтен дегенiмiз топан суѕа дейiн жер бетiне аспаннан адам кейпiне енiп тљскен ћырыћ перiште дейдi. Олардыѓ бойы џзын болыпты, 'здерi бастан аяћ аппаћ киiнiп жљретiнге џћсайды. Адасћан пенделердi Алла таѕаланыѓ аћ жолына тљсiрмек болып, уаѕыз айтып, 'сиет таратћан екен. Екiншi бiр аѓызда олар ата-бабаларымыздыѓ рухы ретiнде бейнеленедi. Аппаћ киiнген ћырыћ ћария ќлi де сол маѓда жљретiн секiлдi. Олар кейде Ћџдай жолындаѕы бейкљнќ жандарѕа аян берiп, тiл ћатады екен. Кейбiр кiсiлерге елес болып к'рiнедi дейдi. Шiлтер ата – сол ћырыћ ћарияныѓ к'шбасшысы болса керек. Ал ендi љшiншi бiр аѓызда – сол ћырыћ ћарияныѓ бiреуi мезгiлi жеткен кезде ћайтыс болады екен. Содан соѓ олардыѓ ћатарына бџл дљниеден Ѕайып ерен ћырыћ шiлтен ќулиелер заман белестерiнде жаѓарып, ћатары толысып тџратын болса керек. Олардыѓ саны љнемi ћырыћ болады екен. Одан к'беймейдi, азайып та ћалмайды. Мџндаѕы кiсiлердiѓ айтуынша, Ѕайып ерен ћырыћ шiлтендер мекен еткен киелi жердiѓ ћаћпасынан араћ-шарап iшiп, тџла бойынан зќњќр иiсi мљѓкiп келген кiсiлер аттай алмайды. Егер олар ешкiмдi тыѓдамай, 'з бетiмен бара ћалѕан кљннiѓ 'зiнде зќре-ћџты џшып, екi к'зi алаћтап ќзер ћашып ћџтылады. Бџл жерде ондай оћиѕа бiр рет болѕан екен. Араѕын iшiп, темекiсiн тартып, аузынан иiс-ћоѓысы мљѓкiп келген бiр

аѕамыз Ѕайып ерен ћырыћ шiлтеннiѓ ћаћпасынан аяѕын ќлтектќлтек басып аттап, зиарат соћпаѕымен жоѕары ћарай 'рлеп, ћасиеттi тастарѕа жете бергенде баяѕы «батырлыѕынан» тљк те ћалмай, к'зi алаћ-жџлаћ етiп, есi шыѕып, келген жолымен керi ћарай зыта ж'нелген. Т'менге тљсiп, дљрс-дљрс ћаћћан жљрегiн баса алмай тџрѕанда айтыпты: «Апыр-ай, мына тастардыѓ арасынан мыѓмиллион жылан ысылдап шыѕып келе жатћандай болды ѕой» деп. Ѕайып ерен ћырыћ шiлтендер мекен еткен киелi жерге келгенде ж'н бiлетiн кiсiлер «жылан» деген с'здi ауызѕа алмайды. Олар мџнда жылан к'рсе, «Ћызыр атаны к'рдiк», «Ћызыр атаѕа жолыћтыћ» десiп, кљбiрлеп дџѕа оћып, алаћандарымен бетiн сипап, Алла таѕалаѕа сыйынып жатады. Мџнда олардыѓ небiр ќдемi тљрлерiне жолыѕады екенсiз. Жолаћтарыныѓ 'рнегiне, жылтыраѕан тљсiне ћарап тџрып таѓ ћалмауыѓыз мљмкiн емес дейдi. Бiраћ пенде болѕан соѓ бойыѓызды бќрiбiр љрей билейтiнi аныћ. Алайда жыландарды 'те сирек џшыратасыз. Тiптi к'рмейсiз десе де болѕандай. Ал к'ре ћалсаѓыз, к'ѓiлiѓiзде љреймен бiрге белгiсiз бiр тќттi љмiт те оянады. Бџл бќлкiм, осы 'ѓiрде айтылатын мазмџны ћызыћ, мќнi жџмбаћ аѓыздарѕа байланысты болса керек... Ѕайып ерен ћырыћ шiлтендегi тастарда ќртљрлi iздер бар. Ќсiресе, аспанѕа ћарап шаншылып тџрѕан жџмбаћ тастаѕы Ойсыл Ћараныѓ iзiн к'ргенде демiѓiздi iшiѓiзге тартып, к'з ала алмай џзаћ ћарайсыз. Бiр кездерi мынау ћара тас саз балшыћтай езiлiп жатћанда тљйе жарыћтыћ љстiнен тапыраћтап 'те шыћћан тќрiздi. Т'рт тџяѕыныѓ iзi де тайѕа таѓба басћандай ап-аныћ тљсiптi... Таѕы да бiр есте ћаларлыћ iз – к'лемi ћол диiрмендей жџмыр тастаѕы «Баланыѓ iзi». Ол «бала» мынау тасты балшыћтай илеп, ћаћ ортасынан бiр-аћ басыпты. Iзi ап-аныћ. Кеше ѕана басып 'ткен секiлдi. Бќлкiм, мынау тастар осыдан мыѓмиллион жыл бџрын шынында да былћылдап жатћан саз болѕан шыѕар-ау дейсiѓ!.. Ѕайып ерен ћырыћ шiлтенде љй-жай салып, алыс-жаћыннан аѕылып келiп жатћан зиаратшылар мен емшiлерге жол к'рсетiп, ж'н сiлтеп отырѕан Нџрмахан ата Наћыпбайџлынан бiз бiр ћызыћ ќѓгiме естiдiк. ...1954 жылы тереѓ ћџдыћћа басыммен ћџлап тљсiп, ауыр жараћаттандым. Майда ћиыршыћ тастар ћџйћамды тесiп 'тiп, бас сљйек пен терiнiѓ арасында ћалып ћойѕан секiлдi. Басым кљп болып iсiп кеттi. Ћозѕалсам болды, зырћ-зырћ етiп, жаным

к'зiме к'рiнедi. Ћаладаѕы дќрiгерлер ћарап шыћты да, облыстыћ прокуратурада iрi ћызметте iстейтiн аѕамды есiктiѓ ар жаѕына оѓаша шаћырып алып: «Iнiѓiз ендi адам болмайды...» дедi. Есеѓгiреп жатсам да мен оны ап-аныћ естiдiм. Сол кљнi тљнде аѕамныѓ љйiнен ћашып шыћтым. Дќкемен орап таѓып тастаѕан ћазандай басымды екi ћолыммен сыѕымдап џстап алып, ауылѕа ћарай жаяу тартып келемiн. Жљрген сайын миым солћылдайды. Басымныѓ кљптей боп iсiп кеткенi соншалыћ, к'зiм жџмылып, аяћ астындаѕы жолды к'руден де ћалдым. Жолда Бадам 'зенiнiѓ жаѕасына жеткенде маѕан бiр ой тљстi. Осыдан 'лсем 'лiп-аћ кетермiн дедiм де, басымды салћын суѕа салып, ћос ћолдап ћыса бастадым. К'зiм ептеп ашылѕандай болды. Жолда келе жатып, таѕы да бiр-екi рет судыѓ жаѕасына тоћтап, ќлгi 'зiм ойлап тапћан «емiмдi» ћайталадым. С'йтiп, ауылѕа да жеттiм-ау... Неге екенiн бiлмеймiн, љйге келген соѓ Ћазыѕџрттаѕы киелi љѓгiр к'з алдыма ћайта-ћайта елестей бердi. Белгiсiз бiр кљш тауѕа ћарай жетелейтiн секiлдi. Аћыры байыз тауып отыра алмай, Ћазыѕџртты бетке алып, таѕы да жолѕа шыћтым. Тау бiздiѓ ауылдан алыс емес ћой. Бiраћ, мен киелi љѓгiрге кешке таман ќзер жеттiм де, ќлсiреп ћџлай кеттiм. К'зiм жџмыла бастады. Бiткен жерiм осы екен-ау деп ойладым. Содан ћанша џйыћтаѕаным есiмде жоћ, к'зiмдi ашсам, кљн тас т'беде тџр. Kзiм бiр тљрлi тыѓайып, сергiп ћалѕандаймын. Басымныѓ зырћылдап ауырѕаны да ћойыпты. Аћырын ћолыммен сипап к'рсем... о тоба, бас сљйек пен ћџйћаныѓ арасындаѕы ћиыршыћ тастар кќдiмгiдей сауылдап т'гiлiп жатыр. Басымдаѕы жара ћараћотырланып жазыла бастапты. Алаћаныммен љгiтiп-љгiтiп тљсiрдiм де, ћуанѕанымнан орнымнан ћарѕып тџрдым... Бџл кезде, ќрине, ауылдаѕылар зыр ћаѕып менi iздеп жљр екен. Оларѕа таудыѓ етегiнде жолыћтым. Атћа мiнгiзiп ауылѕа алып келдi. Бќрi де басымды сипап к'редi де, аѓ-таѓ болады. Мен сол жолы киелi љѓгiрдiѓ аузында жатып, екi кљн бойы тырп етпей џйыћтаѕан екенмiн... Ѕайып ерен ћырыћ шiлтен мекен еткен киелi жер мен Ћазыѕџрт тауыныѓ арасы жетi-сегiз шаћырымдай жер. Нџрмахан атаныѓ туып-'скен ауылы Ѕайып ерен ћырыћ шiлтендер тљнейтiн киелi мекеннiѓ маѓында. – Ќне, анау ћырдыѓ љстiнде соѕыс жылдары ћырман болатџѕын, – дейдi ол. – Бiздiѓ бала кезiмiз. Шешем ћырманшылардыѓ ас-аућатын ќзiрлейтiн аспаз едi. Тљскi тамаћтарын дайындап берген соѓ, менi жанына ертiп алып, осы Ѕайып ерен ћырыћ шiлтенге келетiн. Ана-тастыѓ ыћ жаѕына барып, маѓдайын, екi алаћанын тигiзiп тќу етiп тџрып: «Айналайын Тќѓiр-

ана, соѕыстаѕы ер-азаматымызды ауылѕа аман-есен ћайтара г'р!» деп жалбарынушы едi. – Ќкеѓiз тiрi ћайтты ма? – Жоћ... Ћайтпады. Ћырман жаћын болѕан соѓ, мен осы тастардыѓ ортасында ойнап ћалып ћоятынмын. Т'рт-бес жасар кезiм ѕой. Кей кљндерi тастыѓ к'леѓкесiнде џйыћтап ћаламын. Ћорћыныш атаулыныѓ не екенiн бiлмеушi едiм. Ћызыр аталар љнемi ћасымда жљретiн... – Бќлкiм, сол кiшкентай кљнiѓiзден бастап-аћ сiздiѓ бойыѓызда бiр ерекше ћасиет байћала бастаѕан болар? Айтыѓызшы, Аталар рухын ћалай сезiнесiз? – Олар маѕан аян бередi. Ћџлаѕыма сыбырлап, љн ћатћандай болады. Кей заттардыѓ ћџпиясын ашады... Нџрмахан атаныѓ бойында бiр керемет к'рiпкелдiк ћасиет бар. Оны бiзге Аманбек ћажы айтты. Кейiн басћа кiсiлер де бас шџлѕып, ћоштай бастады. Бiраћ 'з аузынан естiгенге не жетсiн? Сондыћтан да журналдыѓ арнайы жолдамасымен барѕан келесi сапарымызда бiз Нџрмахан атадан осы бiр ћызыћ ћасиетiнiѓ сырын ашуды 'тiнiп едiк. – К'рiпкелдiктiѓ ћџпия сыры маѕан да беймќлiм, –дедi атамыз бiздiѓ ћолћамызѕа ћайран ћалып. – Kйткенi мен де пенде емеспiн бе? Бiр кљнi осында оѓаша отырсам, бабалар айтады: «Жљз жылдыћ ћамшысы бар бiр ћыз келе жатыр. Ажал аузынан ћалѕан» дейдi. Сол кљнi расында да бiр емшi ћыз келдi. Ажал аузынан ћалѕаны аћићат екн. Ол бiр џзаћ ќѓгiме... Сџрастыра келе, оныѓ љйiнде ата-бабасынан бермен ћарай келе жатћан ескi ћамшы бар екен, жетi атасыныѓ бiреуi емшi болѕаны аныћ болып шыћты. Ендi бiр кљнi басым кеудеме ћџлап, к'зiмдi жџмып отырсам, бiр љйдiѓ т'рiнде iлулi тџрѕан ћанжарды к'ремiн. Ќлгi ћанжардыѓ џшынан ћан тамшылап тџр... Кенет бiр ќйел келiп, сол ћанжарды алды да, алћа-ћотан отырѕан адамдардыѓ љстiнен ары-берi жарћылдатып сермей бастады. Мен ол ќйелдi таныдым. Осы Ѕайып ерен ћырыћ шiлтенге зиаратћа келген емшi едi. К'п џзамай, ол таѕы да келдi. Мен ќлгi ћанжар туралы сџрадым. Ол сiздiѓ љйдiѓ заты емес ћой. Басћа жаћтан келiптi. Kзi ћан к'рген ћанжар екен дедiм. Ол бќрiн де аныћтап бiлiп келейiн деп уќде бердi. Шынында да, кейiн бiлгенiмiздей, ол ћанжарды љйiне аѕасы ќкелген екен. Kзi бiр аѓшыдан ћалап алыпты. Ћанжардыѓ талай рет ћанѕа боялѕаны аныћ... Ѕайып ерен ћырыћ шiлтендер мекен еткен киелi жерге зиаратћа келушiлердiѓ ћарасы тiптi к'п. Олар мџнда љлкен љмiтпен келiп, сол 'здерi тiлеген жаћсы тiлектерiнiѓ к'п џзамай-аћ орындаларына к'здерi жеткендей, кеуделерiне џлы бiр сенiм џялатып ћайтатын секiлдi.

Киелi жердiѓ таѕы да бiр кереметi – дертiне шипа, денiне саулыћ iздеп келетiн жандардыѓ да ћџлан таза жазылып кетiп жататындыѕында болса керек. Бiз мџнда Таѕай, Рысбек деген кiсiлермен кездескен едiк. Таѕайдыѓ айтуынша, бџрын оныѓ басында тобыћтай тљйiнi болѕан к'рiнедi. Соныѓ ќсерiнен басы ауырып, жиi мазасызданады екен. Киелi жерге келiп тљнеген соѓ, сол тљйiн iзiм-ћайым жоћ болып кеткен. Сондай тљйiн, Рысбектiѓ бетiнде де болѕан. Ол да бiрер кљннiѓ iшiнде жанына батћан аурудан айыѕып, ќлгi бiр тобыћтай тљйiн џшты-кљйлi жоћ болѕан. Иќ, бџл кереметке ћалайша ћайран ћалмассыз? Бiраз жылдан берi сал болып, т'сек тартып жатћан жап-жас ћыз осында келiп емделгеннен соѓ бiр ћолына таяћ џстап, орнынан тџрып, жљрiп кеткенiн мџндаѕылар аѓыз ћылып айтады... «Мойынтџрыћтай жуан, желкесiнде жалы бар Ћызыр к'рсеѓдер, љлкен мал атаѓдар» дейдi екен осы 'ѓiрдегi ћариялар. Сiрќ, оны баяѕыда бiр аћсаћал к'рген болуы керек. Аѓызѕа бергiсiз ћызыћ ќѓгiмелердi естiген кезде ерiксiз «Ѕайып ерен ћырыћ шiлтендер адамзат ћиялыныѓ жемiсi емес, таѓѕажайып ћџпия, тылсым ћџдiрет, жџмбаћ жаратылыс екенау! » деген ойѕа ћаласыѓ. Бќлкiм, олар бљгiнгiдей шым-шытырыћ, ћиын да кљрделi кезеѓде бiздi таѕы да рухымен желеп-жебеп, ћолтыѕымыздан демеп жiбергiсi келетiн шыѕар. Kйткенi, бiз ел мен жердi ћорѕаѕан батырлар аѓсаѕан азаттыћћа, бабалар тiлеген тќуелсiздiкке, ѕашыћтар арман еткен еркiндiкке ѕасырлар бойы сапар шегiп, ендi ѕана жеттiк емес пе!.. КЕЗДЕЙСОЋ КЕЗДЕСУ Елеѓ-алаѓда бекетке таѕы да бiр пойыз келiп кiдiрдi. Бџл кезде перронда ешкiм ћалмаѕан едi. Таѓѕа жуыћ ќбден ћџтырынѕан ћызылшџнаћ аяз тљнi бойы пойыз жаѕалай жљгiрiп, сауда жасаѕан жџртты жылы жерге аћыры ћуып тыћћан-ды. Ќрi тљнгi џйћыѕа ћараѕанда таѓѕы џйћы ќлдећайда тќттiрек болатын секiлдi. Љйлерiне жеткенi т'секке жыѕылып, жете алмаѕандары осында, аядай бекеттiѓ iшiндегi жалаѓаш орындыћтарѕа ћисаяћисая кеткен. Он екiншi вагоннан тљскен жалѕыз жолаушы ќлi де пойызда келе жатћандай, теѓселе басып, бiр-екi адым аттады да, љстiндегi терi кљрткесiнiѓ сырмасын салу љшiн аз-кем аялдады. Шыѓылтыр аяз кеудесiне тiкендей ћадалып, екi бетiнiѓ, ћџлаѕыныѓ џшын шымшылап ойнай бастады. Ол ќуелде кљннiѓ ћан-

шалыћты суыћ екенiн аѓѕарѕан жоћ. Тљнiмен тербетiлген ыстыћ, ћапырыћ вагонныѓ иiсi, бейуаћћа дейiн жанындаѕы екi серiгiмен бiрге отырып iшкен араћтыѓ уыты 'ѓешiне кептелiп: «Ы-ыѕ-ѕћ!» деп бiр кекiрiп алды. Жаѕымсыз иiс кеѓсiрiгiн ћауып 'ттi. Ептеп басы айналып, жљрегi лоблып кеткендей болды. Kзiн кљтiп алуѕа тиiстi кiсiлердi iздеп, жан-жаѕына к'з жљгiртiп едi, таныс адам к'рiнбедi. Елтiрi жаѕалы жылы кљрткесiн ћаусырынып, ћолындаѕы тоћћарын дипломаткасыныѓ тџтћасын сыѕымдай џстаѕан ћалпы бекетке ћарай жљрдi. Шытынаѕан суыћ ауада темiр жол бойыныѓ кљлiмсi иiсi айрыћша сезiледi. Кенет оныѓ арт жаѕынан бiр нќрсе ћыѓсылаѕандай ма, сыѓсылаѕандай ма... ќйтеуiр, бiр тосын љн ћџлаѕына шалынѕандай болды. Ќне, таѕы да. Таѕы... Бџрылып ћарап едi, соѓынан дiрдектеп ерiп келе жатћан ћалыѓ б'кебайлы, орта бойлы арыћ ќйелдi к'рдi. Ћолында бiр шелегi бар екен. «Покупайте пирожки-и-и! Пирожки алыѓ-ы-з!» Бџл оныѓ не айтып келе жатћанын алѕашћыда тљсiнген жоћ. Бiр мезет аѓтарыла ћарап тџрды. «Пирожки алыѓ-ы-з! Покупайте пирожки-и-и!» «Денi сау ма-ей!» –деп таѓ ћалды оныѓ не айтып келе жатћанын ендi тљсiнген кезде. –Ћџлћын сќрiде пирожкидi ћайтем?» Љн ћатпастан бџрылып жљре бердi. Бекеттiѓ серiппелi есiгiн сарт еткiзiп ашты. Iштегi жарыћ бџлыѓѕыр екен. Ќр жерќр жерде ћисайып џйыћтап отырѕан он шаћты адам бџлдырап ћана к'рiндi. Кљтiп алуѕа тиiстi жiгiттер мџнда да жоћ. «Џйыћтап ћалѕан ба-ей, иттер?!» – Пирожки алыѓ-ы-ыз! Покупайте пирожки! Ќлгi дауыс дќл жанынан таѕы да естiлдi. Ћџлаѕыныѓ тљбiнен ћайта-ћайта ызыѓдап ћоймаѕанына жыны келiп, бетiн ћайтарып тастауѕа оѓтайлана бергенi сол едi, кенет екеуiнiѓ жанары тљйiсе кеттi. – Апай! Ћолында аћ матамен жабылѕан шелегi бар ћалыѓ б'кебайлы ќйел селк ете ћалды. Басын шайћап, кейiн ћарай шегiне тљстi. – Саѕындыћова апай! Танымадыѓыз ба, немене? – Жо-жоћ... – дедi апай кљмiлжiп. – Тани алмадым... – Бџл – мен, Жолдасовпын ѕой! Сiз бiзге ћазаћ тiлi мен ќдебиетiнен сабаћ бергенсiз! – А-а... – дедi апай, оны есiне тљсiрген кезде ћуанып кетiп. Тiптi ћолындаѕы шелегi жерге тљсiп кете жаздады. – Есiмде, иќ, есiмде!.. ойбай-ау, неге есiмде болмасын?! Жолдасов! Ћалайћалай 'згерiп кеткенсiѓ?!

Апай ендi бiр ћадам артћа шегiнiп, оныѓ басынан аяѕына дейiн к'з жљгiрiтiп, сљйсiне ћарап тџрып ћалды. Жолдасовтыѓ т'бесiндегi ћџндыз б'ркiне, љстiндегi елтiрi жаѕалы терi кљрткесiне, аћ к'йлегi мен жылан ћабыѕындай жылтыраѕан галстугiне к'з тоћтатты. – Кешiр менi, ћараѕым... кешiре г'р апайыѓды, – дедi аяћ астынан ћатты кљйгелектенiп. –Танымай ћалдым... Ћайдан таниын, сендердiѓ бќрiѓ есейiп, бљгiнде тiптi, адам танымастай 'згерiп кеткенсiѓдер. Иќ-иќ, 'згерiп... айналайын-ау, тым-аћ, тќуiр боп кеткенсiѓдер!.. – Апай, сiз ќлi мектепте мџѕалiмсiз бе? – дедi Жолдасов 'зiне-'зi сенiмдi, тоћк'ѓiл кейiпте сылћ-сылћ кљлiп. – Иќ-иќ, мџѕалiммiн. Сол баяѕысынша... балаларѕа сабаћ беремiн. – Ой, апай-ай, 'мiр деген ћызыћ ћой! Бiз осы баяѕыда сiзден ћатты ћорћушы ек. Ћатал едiѓiз ѕой, жљдќ!.. – Ендi... ћараѕым, Жолдасов-ай, бiз сендерге бiлiм алыѓдар, оћыѓдар... адам болыѓдар дейтiнбiз. Одан басћа не жазыѕымыз бар едi. Ендi мiне, соныѓ жемiсiн 'з к'зiмiзбен к'рiп тџрѕанымызѕа ћуаныштымыз. – Ой, апай, ћызыћсыз... ќлi де сол баяѕыша ойлайсыз. Kмiр ћазiр басћаша ѕой, басћаша! – Иќ-ќ, к'п нќрсе 'згердi... – К'ѓiлiѓiзге келсе де айтайын, – дедi ол терi кљртесiнiѓ ћалтасына ћолын салып, ћарсы алдында бљрiсiп тџрѕан апайѕа шiрене ћарап. – Сiз оћытћан ќдебиеттi де, ћазаћ тiлiнiѓ ережелерiн де бiз ќлдећашан џмытып ћалѕанбыз. Kмiрде оныѓ тљкке де керегi болмады. – Жо-жоћ, олай деме, Жолдасов... – Солай екен, апай! Ал сiз бiзге: «Жаћсы оћымасаѓдар, жаћсы адам болмайсыѓдар!» деп џрысушы едiѓiз. Ха-ха-ха! – Мен ћазiр де солай ойлаймын, Жолдасов!.. – Ћойыѓызшы, апай. К'рiп тџрсыз ѕой мiне, аштан 'лiп, к'штен ћалѕан жоћпыз, ћайта... –Жолдасов онсыз да екi ћолын жеѓiне жасырып, пальтосыныѓ 'ѓiрiне иегiн тыѕып, бљрсеѓдеп тџрѕан апайын аяп кеттi ме, с'зiнiѓ соѓын аяћтамай жџтып ћойды. –Жарайды, апай, ќркiм ќр тљрлi 'мiр кешедi. Ќркiм 'зiнше ойлайды. Kзiѓiз мџнда пирожки сатып жљрсiз бе? – Иќ, сабаћтан бос уаћытымда осында пирожки пiсiрiп ќкелемiн. – М-м... Ћызыћ екен. Сiз де коммерциямен айналыса бастаѕансыз ба? – Солай десеѓ де болады, Жолдасов! Мектептен жалаћы алмаѕанымызѕа љш ай...

– А-а!.. – Жарайды, бiздi ћойшы Жолдасов! Ептеп-септеп бiрдеѓе етiп кљнiмiздi к'рермiз. Одан да 'зiѓ туралы айтшы, ћане. Алматыдасыѓ ба? Ћандай ћызметте iстейсiѓ? – К'лiк министрлiгiндемiн. Жљк тасымалдау б'лiмiн басћарамын. Темiр жол да, асфальт жол да, тiптi ќуе жолы да бiзге ћарайды. Алматыѕа келсеѓiз, маѕан хабарласыѓыз, апай. Џшып бара жатћан самолеттi тоћтатамын да, мiнгiзiп жiберемiн. – Оњо! – дедi апай да ендi к'ѓiлдене кљлiп. – Раћат болар едi-ау, ќ! Тџп-тура џшып бара жатћан самолетке... министрлiктен звондайсыѓ да: «Кќне, аэропортћа ћайтадан ћонып, маѕан мектепте ќдебиет пќнiнен сабаћ берген Саѕындыћова апайды ала кет!» дейсiѓ! Ха-ха-ха! Екеуi ћосыла кљлдi. – Шiркiн, Алматы! – дегенде апайдыѓ мџѓ кiреукелеген жанарыныѓ тљбiнде бiр џшћын пайда болды. –Ќдебиет пен 'нердiѓ аћ ордасы ѕой... – Ой апай-ай! – дедi Жолдасов ћабаѕын кiржитiп. – Сiз ќлi де солай ойлайсыз... Сол баяѕысынша ќдебиет, 'нер дейсiз. Ол кiмге керек?! Ћазiргi дљниенiѓ ћожасы – доллар! Айтпаћшы, пирожкиiѓiз неше теѓгеден? – Бес... – Тљ-у, осындай ћаћап тџрѕан суыћта тљн џйћыѓызды т'рт б'лiп келгенiѓiзге де арзымайды екен ѕой! Ол пирожки сатып алѕысы келген адамдай терi кљртесiнiѓ iшiне ћолын жљгiрттi. – Жо-жоћ, – деп шошып кеттi апай. – Саѕан тегiн-аћ беремiн ѕой. Апыр-ай, мен де баѕаналы берi ќѓгiмеге алданып тџра берiппiн-ау!.. Жолдан келе жатырсыѓ... ћарныѓ ашћан шыѕар... Мiнеки, жып-жылы... ќлгiнде љйден ќкелгенiмде ыпыстыћ едi. С'йттi де, ол аћ ћаѕазѕа орап, бес-алты пирожкидi џсына бердi. Ћойнынан былѕары ќмианын шыѕарѕан Жолдасов саусаѕыныѓ џшымен екi к'кшiл ћаѕазды iлiп алды да, џстазыныѓ ћолына аса бiр ептiлiкпен џстата ћойды. – Бџл не? – Доллар. – Апыр-ай, елдiѓ аузынан тљспейтiн доллар осы ма? – Иќ, осы, – дедi Жолдасов мџѕалiмiнiѓ долларды 'мiрiнде тџѓѕыш рет к'рiп тџрѕанына таѓ ћалып. –Жљз доллар! Сiзге деген сыйлыѕым болсын. Он жыл оћытћан еѓбегiѓiз бар едi ѕой, апай! Ал ендi, пирожкиiѓiзге раћмет. – Ћыз-ы-ыћ... – Мџѕалiмнiѓ доллар џстаѕан ћолы ћалтырап кеттi.

– Солай, апай... Осы кезде бекеттiѓ есiгi сарт етiп ашылды да, iшке терi кљрте киген љш-т'рт жiгiт дабырласып кiрiп келдi. – Ой, ќне, келiп ћалыпты! Олар Жолдасовћа ћарай ћџшаћ жая џмтылды. – Ћайда жљрсiѓдер-ей?! Менiѓ осында тџрѕаныма тџп-тура бiр саѕат болды ѕой, – дедi Жолдасов олардыѓ ћџшаѕына кезеккезек енiп жатып. Олар есiкке ћарай беттедi. Ћџндыз б'ркi жылтырап бара жатћан Жолдасов артына ќреѓ ћарай ќреѓ бџрылып: – Апай, сау болыѓыз!.. – деп ыржиып кљлдi. Есiк алдында оларды таѓ нџрына малынѕан «Мерседес» кљтiп тџрѕан-ды. Жџмсаћ та жылы кабинаѕа кiрiп отырѕан кезде: – Мќ, мынаны тастай салшы, – дедi Жолдасов ћолындаѕы газетке оралѕан пирожкилердi алдыѓѕы орындыћта отырѕан жолдасына џсынып. – Бџл не?.. Шылћылдаѕан май ѕой... Олар бекеттен џзап шыѕа бергенде ќлгi пирожкилер кљресiн ћардыѓ љстiне шашылып тљстi. Ал апай болса, сол орнында ќлi де ћозѕалмай тџр едi. Бiр жапыраћ доллар џстаѕан ћолы аздап ћалтырайды. Мџѓ кiреукелеген жанарына м'лдiреп жас тџныпты. Кенет Жолдасов бiр ћымбат затын џрлап алып кеткендей селк ете тљстi де, жалма-жан есiкке ћарай џмтылды... ЋЏБЫЛА Ана-а-ау, ћоѓыр таудыѓ етегiндегi ћызыл шатырлы љйдi к'рдiѓiз бе? Жан-жаѕын жасыл дараћ к'мкерiп тџрѕан ше?! Ол – менiѓ Нќсiр к'кемнiѓ љйi ѕой. Алда-жалда осы маѓнан арћасын тауѕа сљйеп, т'мендегi ауылѕа ћасћая ћарап отырѕан балуан денелi, ћараторы кiсiнi к'ре ћалсаѓыз, отаѕасыныѓ тап 'зi екендiгiне кљмќнiѓiз болмасын. Иќ, ол кейде ойда жоћ жерден аяѕын балпаѓ-балпаѓ басып, ћалыѓ тоѕайдыѓ арасынан аю сияћты ћорбаѓдап шыѕа келуi де мљмкiн. Ондай кезде жоѕалѕан малын iздеп жљрген талай адамныѓ зќресi џшып, ат тiзгiнiне ие бола алмай, басы ауѕан жаћћа ћарай ћаша ж'нелгенiн де ескертiп ћойѕанымыз ж'н болар. Бќрiн айт та, бiрiн айт, нар тџлѕалы Нќсiр к'кем 'з шаруасына 'те мыѕым, ыждаѕатты кiсi. Бџл љйден љнемi ћымыз иiсi шыѕып тџрады. Ћоѓырсалћын

таудыѓ етегiнде болѕасын ба, табалдырыћтан аттаѕан бойда-аћ тќбетiѓ ашылып сала бередi. Есiк алдындаѕы верандаѕа ћойылѕан д'ѓгелек жозыны жиектей отыра ћалып, тандырдан жаѓа шыћћан ыстыћ нанѕа сары майды бџлѕап-бџлѕап ћомаѕайлана асаѕыѓ келедi. Ќншейiндегi ћалалыћ ыздиѕан ћалыбыѓ мен мiнќйi мќдениетiѓ ыбырсып жайына ћалады да, сол баяѕы-ы, алаѓсыз балалыћ дќуреннiѓ арбасына ћайта мiнгендей мќзмейрам боласыѓ. Ќнi-мiне дегенше бал татыѕан ћаймаћ та, дќмi тiл љйiрген ћымыз да келедi. Нќсiр к'кем к'кейiндегi ойын наћышына келтiрiп, асыћпай, баппен отырып айтады. Ел тарихын, жер тарихын одан жаћсы бiлетiн адам жоћ бџл ауылда. Содан соѓ ол есте жоћ, ескi замандардан бермен ћарай басталѕан сияћты к'рiнетiн ќѓгiмесiн былайѕы жџрт байћамай да ћалатындай нќзiк бiр шеберлiкпен бљгiнгi кљнге ћарай иiп ќкеледi. Онысы ќрине, 'те дџрыс, 'йткенi бљгiнгi кљн жаћсы болсын, жаман болсын, ќйтеуiр, бiздiѓ 'мiрiмiз, бiздiѓ тiршiлiгiмiз емес пе. Бiр жаћсысы, Нќсiр к'кемнiѓ ешбiр адамѕа 'кпесi жоћ. Бљгiнгi жџрттыѓ к'бi сияћты жылауыћ емес. Ары-берiден соѓ адамды да, заманды да кiнќламайды. Тiптi, жыл сайын љдеп бара жатћан инфляцияны ауыздыћтай алмай отырѕан љкiметке де тиiспейдi. Kз ћызыѕы 'зiнде болѕан соѓ, басћада шатаѕы жоћ сияћты шалћайып, мамыражай ћалыпта отырады љнемi. – Ана-а-ау, т'мендегi дљкеннен ћант пен шайды ѕана сатып аламыз. Ћалѕаныныѓ бќрi 'з ћоамыздан, 'з баћшамыздан табылады, – дейдi ол беймарал пiшiнде ћџс жастыћћа жантайып, жамбастап жатып. Шынында да, бџл љйдiѓ бау-баћшасы жаз бойы жайћалып тџрады. Жемiс аѕаштары мќуесiн к'тере алмай, жерге иiледi. Баћшадаѕы к'к'нiсiне ћарасаѓ, к'зiѓ тояды. Жџдырыћтайжџдырыћтай ћызанаѕы мен сљйем-сљйем ћияры ћандай десеѓiзшi. Ћолыѓдаѕы шелегiѓдi ќп-сќтте толтырып ап, келген жолыѓмен ћайћаѓдап кейiн ћайтуѕа мќжбљр боласыѓ. Ќсiресе, ертеѓ џзатылайын деп отырѕан ћыздай екi бетi ћып-ћызыл боп, жанарыѓды арбайтын ћџлпынайларды айтсаѓшы. Аузыѓа салсаѓ болды, балдай ерiп сала бередi. Содан соѓ, к'пке дейiн дќмi таѓдайыѓда уылжып тџрады да ћояды. Ал ендi, бџл љйдiѓ биылѕы кќрт'шкесiмен бљкiл ауылды бiр жыл ћиналмай асырап шыѕуѕа болады. Нќсiр к'кемнiѓ малы да ћоѓды, ћора-ћопсысы да кеѓ. Kзен жаѕасына арћандап ћойѕан биесiнiѓ тљгi жылтырап, екi бљйiрi шермиiп тџр. Љстiне ћонбаћ болѕан ит-шыбын аяћ тiрейтiн бљдiр таба алмай, ћайта-ћайта домайды. Несiн айтасыз, бџл љйдiѓ етi де, сљтi де дќмдi...

– Ќй, ћызталаћтар-ай! – деп ћалды Нќсiр к'кем т'мендегi ауыл жаћћа ћарай мойнын созып, мырс етiп кљлiп.. – Ќлi отыр ѕой омалып...К'рдiѓ бе? – Ненi? – Анау, аѕайынды айтамын да... Т'мендегi ауылдыѓ ортаѓѕы тџсындаѕы кљн шуаѕы молдау тљсетiн ашыћ алаѓдаѕы ћос тљп жуан ћараѕаштыѓ тљбiнде отырѕан бiр топ кiсiнi нџсћады иегiмен. Нќсiр к'кемнiѓ аѕайын деп отырѕаны негiзiнен 'зiнiѓ ћатар-ћџрбы замандастары екен. – Баѕана-а, мен биенi арћандауѕа шыћћанда бiр жаћћа асыѕып баратындай боп бќрi сол жерге жиналып жатыр едi. Содан ќлi отыр ѕой тапжылмай, – деп Нќсiр к'кем басын шайћады. – Не бiтiредi екен десейшi? Азаннан кешке шейiн айтатындары 'сек... Ћатындардан жаман боп барады ћызталаћтар. Анда-санда араларына бара ћалсам, бос мылжыѓдарынан басым ауырады. Кейде тiптi, бет-жљздерiне ћарамай, турасын айта салатыным да бар. Содан менi iштерiнен жаћтырмайды. Ћой, жљр, екумiз ћарап отырѕанша, бауды аралап ћайтайыћ. Нќсiр к'кем жауѕа тойтарыс беру љшiн ќдейi ћоладан ћџя салѕандай боп жаратылѕан батыр тџлѕасын жеп-жеѓiл ћозѕап, алдыѕа тљсiп алды да, балпаѓдай басып ж'неле бердi. Шынымды айтсам, одан жиырма жас кiшi екендiгiме ћарамай, соѓынан ќзер iлесiп келемiн. Жол-ж'некей кезiккен ћураѕан бџта, к'лденеѓ жатћан аѕаш болса, iлiп алып, аулаћћа лаћтырып тастайды. Баудыѓ шарбаѕы 'зенге таяћ тастам жер ћалѕанда бiтедi. Ары ћарай 'тiп кететiн есiк к'рiндi алдымыздан. – Аяѕымныѓ кей кљндерi аздап сырћырап ауыратыны бар. Осы су маѕан жљдќ жаѕады, – деп Нќсiр к'кем еѓкейiп, ауы салбыраѕан кеѓ шалбарыныѓ балаѕын тљре бастады. Сосын маѕан к'зiнiѓ ћиыѕын тастап: – Сен де кешiп 'т. Бойыѓдаѕы онша-мџнша жел-ћџзыѓ болса, сылып алады. Бџл су – шипа ѕой, – дедi. Ал 'зi балпаѓ-балпаѓ басып, тiзеден келетiн суды шалпылдата кешiп, арѕы бетке 'тiп барады. Kзен тайыз болѕанымен, аѕысы ћатты едi. Жылтыр ћой тастарѕа табаным тайып, ћалтћџлт етiп келемiн. Бiр жерде тобыѕымды оѓдырмай џрып алдым. Табанымнан 'ткен суыћ тас т'бемнен бiр-аћ шыћћан сияћты. Бiр ћызыѕы, шекем шып-шып тершiп ћоя бердi. Арѕы бетке 'тiп, к'к ш'птiѓ љстiне сылћ етiп отыра кеттiк. Денем тiтiркенiп, бiраз жылдан берi џйћы басып, маужырап жатћан жасушаларыма жан бiтiп, ћозѕала бастаѕан тќрiздi. – Бџ дљнияда жанаяр болѕаннан жаман нќрсе жоћ, – дедi Нќсiр к'кем гљжiлдеп. – Ер жiгiт жас кљнiнде 'зiн 'зi аямай отћа да, суѕа да салуы керек. «Ћатты жерге ћаћ тџрар, ћайратты

ерге баћ тџрар» деген емес пе. Бiздiѓ ћазаћтыѓ к'п азаматтарын ћор ћылып, мол ћызыћтан ћџр ћалдырып жљрген де осы, атыѓ 'шкiр жанаярлыћ ћой. Ќйтпесе, олардыѓ аћыл-ойы, кљш-ћайраты кiмнен кем дейсiѓ... – К'ке, жаѓаѕы аѕайындармен неге келiсе алмай ћалдыѓыз? – Е-е, ћџдай-ай!.. Бќрi де ќлгi ћасамџрѕан Б'жiлдектен шыѕады ѕой. Ќй, осылармен бiр ќѓгiмелесiп, ќжiк-кљжiк етiп отырайыћшы деп барсам ќнеукљнi, ќлгi байћџс б'ж-б'ж етiп, былтыр ѕана мектепке деректiр боп келген жас жiгiттi жамандап отыр. Сондаѕысы биыл мектептi ж'ндеймiз деп, жиналыс жасап, ата-аналардан к'мек сџраѕан к'рiнедi. Ендi соныѓ љстiнен џйымдасып арыз жазу керек дейдi... Шыдай алмай: «Ќй, Б'жiлдек, ауылдаѕы жалѕыз мектептiѓ ћџлаѕалы тџрѕаны 'зiѓе аян. Ж'ндеймiз деп талап ћылѕандары жаћсы болѕан екен демейсiѓ бе онан да. Ћайта соѕан ћолымыздан келгенiнше к'мектесейiк» десем, баж-бџж етiп, бет баћтырмайды тiптi. «Kй, мектебiѓнiѓ... 'з кљнiмiздi к'ре алмай отырѕанда», – деп бiр жаман с'з айтады. Ќй, к'к соћћан-ай!.. Жыным ћайнап, желкесiнен бiр ћойып, миын аузына тљсiрiп жiбергiм кеп отырды да, ќйтеуiр, ћџдай оѓдап, сабыр саћтадым... С'йтiп, арада екi-љш кљн 'ткенде ќлгi деректiр балаѕа оћтаудай ћып аршып, кептiрiп ћойѕан бес терегiмдi апарып бердiм. «Раћмет, раћмет» деп жаны ћалмай, алѕыс айтып жатыр. Бес мџѕалiмдi куќ ћып, ћаѕазѕа тiркеп ћой дедiм. Кетерiмде таѕы да: «Аћша жаѕына ыћтият бол, айналайын» деп бiраз аћылымды айтћан болдым. «Мектептiѓ шатырын жаѓалап жаппасаћ болмайды, жаѓбыр жауѕан сайын iшiне тамшы 'тедi» дейдi. «Ќй шыраѕым, шатыр да, аѕаш та табылар. Ел iшi емеспiз бе. Бќрiнен бџрын бiзге 'зiѓдей азаматтыѓ амандыѕы керек» деп, ескертiп кеттiм... Бiраз отырып, шер тарћатћан соѓ, бергi бетке 'ттiк ћайтадан. Бџл жолы менi аѕыны ћатты судыѓ екпiнi тќлтiректете алмай, аяѕымды ныћ басып келе жатћан сияћтымын. Љйге кiрген соѓ, таѕы да бiр-бiр кесе ћымыз iштiк. Нќсiр к'кем т'мендегi ауыл жаћћа к'з салып: – Ойпыр-ай, аналар ќлi отыр! – деп ќлденеге таѓ ћалѕандай басын шайћады. Сќлден соѓ мен онымен ћоштасып, орталыћћа ћарай жљрiп кеттiм. Б'жiлдек к'кемнiѓ... ћџдай 'зi кешiрсiн, шын атын џмытыппын. Ќу баста оны тiлiнiѓ тiкенi бар жеѓгелерiмiз осылай атаѕан екен. Кейiн бљкiл ауыл боп осыѕан тоћтаѕандай, азан ша-

ћырып ћойѕан шын атын џмытып, љлкен-кiшi демей бќрi бiрдей Б'жiлдек дей беретiн боп кеттi. Бџѕан бiздiѓ аузымыз ћалай тез љйренсе, оныѓ 'зiнiѓ ћџлаѕы да дќл солай жылдам ћаѕып ала ћойѕан секiлдi. Жалпы, Б'жiлдек к'кемiздiѓ мына 'мiрге, бiзге деген 'кпе-ренiшiнде шек жоћ. Алда-жалда ауылѕа бiр саѕатћа ѕана соѕып, асыѕып ћайтсаѓ, келесi жолы кездескенiѓде мiндеттi тљрде: – Ќнеугљнi келiп кетiпсiѓ, естiдiм. Осы к'кемнiѓ ћолын ап, сќлем берейiн, хал-жаѕдайын сџрайын деуге жарамадыѓ-ау? – деп торсаѓдап 'кпесiн айте-е-еп тџрѕаны. – Ой, к'ке, тым асыѕыс болып... – Ќне, бiзге келгенде с'йте ћаласыѓдар. Kмiрi ћолдарыѓ тимейдi, жолдарыѓ тљспейдi. Кедей к'ке кiмге керек десеѓшi одан да! Ќрi ћарай ендi, аћталып жатудыѓ 'зi артыћ. Ал кейде, сќтi тљсiп, арнайы сќлем берейiн деп бара ћалсаѓ... ћџдай-ау, ћара аспанды т'ндiрiп, жер-дљниенi суѕа алѕызып б'жiлдейдi де отырады. Ел бљлiндi, адам азды, мал ћџрыды, к'ршi-ћолаѓныѓ бќрi шетiнен џры... Ћойшы, ќйтеуiр, барлыћ бќле љйiлiп кеп, бiздiѓ ауылдыѓ басына т'недi де ћалады. Б'жiлдек к'кемнiѓ кемпiрi де 'зiне сай ћосылѕан. Есiк алдында ернiн жыбыр еткiзiп сќлемiѓдi алѕан болады. Содан соѓ кљѓкiлдеп жљрiп дастархан жаяды.Љй иесiнiѓ ћас-ћабаѕына ћарап алаѓдап: – Ештеѓеге ќуре болмаѓыз, шеше. Бiздiкi жай ќшейiн, ћолдарыѓызды алып шыѕу ѕой, – дей ћалсаѓ: – Ќдiрем ћалѕыр, бiздiѓ шайымызды менсiнбей отырсыѓ ба, немене, – деп Ћараћыз шешей оћты к'зiмен атып салѕанда, екi бетiѓ ду етiп, ћай тесiкке кiрерiѓдi бiлмей ћиналасыѓ. Ал енi, бџл љйде тесiк дегенiѓ жетерлiк. К'бiсiн тышћан тескен, ћалѕанын Б'жiлдек к'кемнiѓ 'зi тескен. Ћџданыѓ ћџдiретi, бџл љйге ит пен мысыћ жоламайды. Аыл балалары алыстан айналып 'туге тырысады. Бiр кесе шайдыѓ 'зi тамаѕыѓа тџрып ћалардай ќреѓ жџтасыѓ да: – Болдым, – дейсiѓ кесенiѓ аузын алаћаныѓмен жауып. – Е, не болды, – дейдi Ћараћыз шешемiз жаћтырмай ћарап. – Ћџр шай iшiѓе жаћпай отыр ма. Таудаѕы байдыѓ љйiнен ћымыз iшiп келе жатћан шыѕарсыѓ дќу де болса?! «Аш ћџлаћтан, тыныш ћџлаћ жаћсы» дегендей, бџдан кейiн љндемей ћџтылуѕа асыѕасыѓ... Ћазiр ауылда асыѕы алшысынан тљсiп тџрѕан љй аз. К'бiсi ортаѓћол шаруа. Бiраћ... бiраћ бiздiѓ Б'жiлдек к'кемнiѓ љйi баяѕыдан осылай болатын. Ћай уаћта да ештеѓеге жарымай

отырады. Осы љйде бiр ћуаныш, љлкен тойдыѓ бопты дегендi ешћашан естiген емеспiз. Ћараћыз шешем келiндерiмен сиыспаѕан соѓ, балалары да еншiсiн алмай, басћа жаћћа к'шiп кеткен. Ћазiр екi арадаѕы ћарым-ћатынастары мљлде љзiлген сияћты. Ћуаныш демекшi, баяѕыда Б'жiлдек к'кем колхоздыѓ бiр отар ћойын баѕып отырѕан кезiнде сыйлыћћа деп, љш аяћты мотоцикл алѕан болатын. Љйiнiѓ жанына тырылдап кеп тоћтаѕанын к'рiп, жан-жаћтан жљгiрiп барѕан бiздi тырћыратып ћуып едi-ау сонда. – Сендер бџны шџћылап, бiрдеѓесiн бџзып ћойсаѓдар, оныѓ запчастын ћаланыѓ ћай базарынан iздеп табамын?! – деп џрысћан-ды. Бљгiн де Б'жiлдек к'кем б'ж-б'ж етiп, ћараѕаштыѓ тљбiне жиналѕан бiр топ кiсiнiѓ ортасында ћаћсап-сарнап отыр екен. – Ќ-ќ, келдiѓ бе, бала? – дедi менiѓ џсынѕан ћолымды к'ѓiлсiздеу алып. –Љкiметте не жаѓалыћ? Пенсияны к'бейтемiз дей ме?.. – Бiлмеймiн. – Жаѕдай оѓбай тџр десейшi. – Ендi... – Ћараћыз шешеѓ љйде жоћ. Баѕана базарѕа кеткен. Кќзiр ол кљнi бойы сонда сауда жасап тџрады. Жарытып тауып жатћан ештеѓесi де жоћ. Бiраћ, сонда да... – Иќ, ћазiргi тiршiлiктiѓ тiрегi базар емес пе. – Kй, бљйткен тiршiлiгiѓнiѓ... Ћарап тџрмай, сау басыма саћина тiлеп, боћтыћ с'з естiп ћалѕаныма 'кiндiм. Сонсоѓ ћипаћтап, олардыѓ ћасынан тезiрек кетуге асыћтым. – Љйге кiрмейтiн шыѕарсыѓ, – дедi ол тљкiрiгi шашырап. – Бќрiбiр шай ћойып беретiн ешкiм жоћ. Байдыѓ љйi тойдырып жiберген шыѕар. Ћымыз бердi ме, ќй?! – Есiмде жоћ, – дедiм мен де ћырсыѕып. – Е-е, ондай молшылыћта не iшiп, не жегенiѓдi де џмытып ћаласыѓ ѕой 'стiп! Жолда келе жатып, осы к'кемнiѓ ћайсыбiр жылы аћша ауысћанда екi аяѕы жерге тимей, бiр тљйiншек аћшасын ауыстырып беретiн адам iздеп, кљндiз-тљнi сабылѕаны есiме тљстi. Сонда жџрт оѕан кљлiп едi-ау. «Апыр-ай, ќншейiнде аузынан «жоћтан» басћа с'з шыћпайтын Б'жiлдек байћџс бай екен ѕой, бiлмей жљрiппiз!» дескен. Ќй, ћазiр де осыныѓ кљнiмдi к'ре алмай отырмын дегенi 'тiрiк шыѕар-ау, сiрќ. Ћџр босћа б'жiлдеп, жылай беретiн ќдетi емес пе баяѕы...

тiлiнде жќне аѕылшын тiлiнде с'йлейдi. Жалпы, Вильнюс шаѕын ћала ѕой. 400 мыѓдай ѕана тџрѕыны бар. Сондыћтан да болар, тыныш, таза. Абыр-сабырдан ада... Бiз «Еуропа» ћонаћ љйiне орналасћаннан кейiн, бiр-екi саѕат болса да тыныѕып алѕанды ж'н к'рдiк. Kйткенi, џзаћ жол, џйћысыз 'ткiзген тљннiѓ ќсерi ендi аныћ сезiлiп, к'зiмiзге џйћы тыѕыла бастады. Таѓертеѓгiлiк ћонаћ љйдiѓ алдына љлкен автобус келiп тоћтады. Бљгiнгi кљн – ћаланы аралап, танысуѕа арналмаћ екен. Ал ертеѓ конференция басталады. Таѓертеѓгi астан кейiн ћонаћ љйдiѓ бiрiншi ћабатында жайбараћат ќѓгiме-дљкен ћџрып отырѕан ћонаћтар бџл хабарды ћуана-ћуана ћабыл алды. Аѓызѕа сљйенсек, Литва князi Свинторг 'зiнiѓ џлына: «Менiѓ сљйегiмдi Вильни 'зенiнiѓ Вилияѕа ћџяр саѕасына апарып жерлеѓдер», деп 'сиет етiптi. Содан бастап, бџл 'лке киелi жер, Швантарагис жазыѕы атанып кеткен к'рiнедi. Арада жылдар 'ткенде литвалыћтардыѓ таѕы да бiр џлы князi – Гедимин осында аѓ аулауѕа келiп, киелi жерде ћонып ћалады. Сол кљнi оныѓ тљсiне тау басында џлып тџрѕан шойын ћасћыр кiредi. Ќлгi ћасћырдыѓ љнi зор екендiгi сондай, бiр ћасћыр емес, мыѓ ћасћыр џлып тџрѕандай болып к'рiнедi. Таѓертеѓгiлiк князь 'зiнiѓ н'керi Лиздейка абызды шаћырып алып, ќлгi тљсiн жорытады. Ол: «Шойын ћасћыр дегенiѓiз – ћамал, иќ, ћала болар, князь. Оны 'зiѓiз салдырасыз. Ал ћасћырдыѓ џлыѕаны – ол ћаланыѓ аты алысћа кетiп, бљкiл ќлемге жайылады екен» дейдi. Жалпы, жазбаша жќдiгерлiктерде бџл ћала ХIY ѕасырдыѓ алѕашћы ширегiнен бастап Литва княздiгiнiѓ астанасы ретiнде атала бастайды. Вильнюс – талай-талай отты оћиѕалар мен жалынды жылдарды, жеѓiлiсi мен жеѓiсi кезектесiп келген ћиын да кљрделi кезеѓдердi басынан 'ткерген к'не ћала. Оѕан к'з жеткiзу љшiн кешегi тарихтыѓ кейiнгi бiр к'шiне зер салсаћ та жеткiлiктi. 1812 жылы ћањарлы ћолбасшы Наполеон бастаѕан француз ќскерi орыс жерiне сџѕынып бара жатып, бџл ћаланы бiр таптап 'тедi. Сонсоѓ жалѕыз к'здi дию секiлдi Кутузовтан зќресi џшып, тым-тыраћай боп ћашып келе жатып, таѕы да бiр ћиратып кетедi. Ал 1941 жылдыѓ 23 маусымында, яѕни, екiншi дљние жљзiлiк соѕыс басталѕан кљннiѓ ертеѓiнде немiс ќскерi басып кiредi. С'йтiп, 1944 жылдыѓ жазында Љшiншi Беларусь майданыныѓ жауынгерлерi келiп «азат еткенге» дейiн Вильнюс олардыѓ ашса алаћанында, жџмса жџдырыѕында болады. Он тiлде еркiн с'йлейтiн гид келiншек ел тарихын егжейтегжейлi тљсiндiрумен ћатар, 'зiнiѓ саяси к'зћарастарын да

ашыћ ќрi еркiн бiлдiрiп отырады екен. Бiз оны џйып тыѓдап келе жатып: «Бџл 'зi... шаѕын мемлекет. Халћыныѓ саны бар болѕаны љш жарым миллиондай ѕана. Сондыћтан, тарихы да, тџрмысы да жып-жинаћы болар» деп ойлаймыз... Жо-жоћ. Ќрине, олай емес. Kйткенi, тарих та, рух та санѕа емес, сапаѕа ћарай 'сетiнiн бiз жаћсы бiлуге тиiстiмiз. Сондыћтан да, бџл 'зi, бiлiмдi, зерек жан баяндаѕан кезде тарих шiркiннiѓ жыр болып т'гiлiп, сыр болып шертiлгендей ќсер ететiндiгiнен болса керек. Стамбулда мџсылман мешiттерi ћандай к'п ќрi сќулеттi болса, Вильнюсте де католик, православие дiндерiнiѓ шiркеулерi сондай к'п ќрi сќулеттi болып к'рiнедi екен. Мџндаѕы Ескi ћала деп аталатын аудан туристер к'п келетiн жќне емiн-еркiн аралап, тамашалайтын жер. Бiздiѓ естуiмiзше, Ескi ћаланыѓ ћаћпасынан кiрген православие дiнiнiѓ ќрбiр 'кiлi 'зiн киелi жерге аяћ бастым деп есептеп, шексiз баћытты сезiнедi екен. Бџл жерден естелiк зат, яѕни, кќде-сый алѕысы келген кiсiлерге литвалыћтар: «Янтарь немесе кенеп алыѓыздар. Бiздiѓ елдiѓ наны мен шоколады да тамаша!» деп жатады. Ќйткенмен, янтарьдан жасалѕан бџйымдардыѓ да, кенептен тiгiлген киiмдердiѓ де баѕасы бiзге бiраз ћымбаттау болып к'рiндi... Вильнюстiѓ еѓ ќдемi жќне орталыћ к'шесi – Гедимин князьдiѓ атымен аталады. Мџнда ќр тљрлi кафе, дљкендермен ћатар, бiраз министрлiктер орналасћан. Олардыѓ алдынан ќдеттегiдей биiк баспалдаћ, «тџраћ таба алмай» ызѕып жљрген машиналар к'рiнбегенiне iштей таѓ ћалдыћ... К'шенiѓ екi жаѕынан пицца, сыра сататын шаѕын кафелер жиi џшырасады. Соларѕа ћарап, жарнамаларына к'з салып келе жатћанымызда бiр музыкалыћ драма театрыныѓ алдына жеткенiмiздi аѓѕардыћ. Оныѓ ћасбетiндегi маска киген актерлердiѓ ескерткiшi ерекше ќсерге б'лейдi екен. Литвалыћтардыѓ тiлiн бiлмеген соѓ, олардыѓ репертуары да бiзге тљсiнiксiз. Сондыћтан болар, бџл бiр ћџпия 'нер ќлемi сияћты болып к'рiндi. Содан соѓ бiзге Гедимин к'шесiнiѓ бас жаѕындаѕы соборѕа кiрiп, орган љнiн тыѓдаудыѓ сќтi тљстi. Шiркеу iшiнде отырып, жан-жаѕымызѕа абайлап к'з салѕанда аѓѕарѕанымыз, зќулiм сарайдаѕы ќулие-ќнбиелердiѓ суреттерi бiр тљрлi... тiрi жан секiлдi ћадалып, тесiле ћарайды екен... Жап-жасыл орман ћоршаѕан ќдемi ћаланыѓ кљнделiктi тiршiлiгi сырт к'зге бiрсыдырѕы, мамыражай болып к'рiнедi. К'шеде кетiп бара жатћан жљргiншiлер аз. Кейде тiптi, жалѕыз 'зiѓ ѕана жљргендей кљй кешесiѓ. Асыѕып, алып-џшып бара

жатћан ешкiм жоћ. К'ше жиегiндегi кафелерде сыра iшiп отырѕан жандардыѓ 'зi тым-тырыс, ћалыѓ ойѕа шомып кеткен секiлдi. – Бiз ендi, ќлемге ќйгiлi Тракай ћаласына барамыз, – дедi ћонаћтардыѓ автобусћа ћайта жайѕасуын кљтiп отырѕан гид келiншек жымиып. – Оны орман iшiндегi љлкен мџражай деп те атайды. Туристер 'те к'п баратын жер. Вильнюстен бар болѕаны отыз шаћырым ѕана. ...Аѓызѕа ћџлаћ тљрсек, џлы князь Гядиминас киелi жерге ћонып, ћџмары ћанѕанша аѓ аулап ћайтћан кљнi осы маѓѕа к'зi тљсiп, к'з жасындай м'лдiреп жатћан айна к'лге ћызыѕып ћарайды. С'йтiп, бџл жерге биiк ћамал салдырады. Кейiн 'зi Вильнюске к'шкен кезде оны љлкен џлына еншi ѕып ћалдырады. Содан соѓ, бџл ћамалда Литваныѓ таѕы бiр џлы князi – Витаутас дљниеге келедi. Ол ћамал ћожайыныныѓ, яѕни Гядиминастыѓ љлкен џлыныѓ немере iнiсi болатын. Мiне, осы Витаутастыѓ заманында Тракай ћаласы гљлденiп, 'ркен жаяды. ХY ѕасырда Ћырымда болѕан ћиян-кескi соѕыстан соѓ ол мџнда бес жљзге жуыћ ћарайымдардыѓ отбасын ертiп келедi де, Тракай ћамалын ћорѕайтын ер жљрек сарбаздарды солардыѓ iшiнен таѓдап алады. Ћалѕандары бау-баћша, егiн 'сiрумен, терi илеумен айналысады. Сол ћарайымдардыѓ џрпаѕы ћазiр де Тракайдыѓ негiзгi тџрѕындары болып саналады. Олардыѓ тљп атасы – тљркiлер. Сондыћтан да, тљр-тљсi, кейбiр ќдет-ѕџрыптары бiзге џћсайды. Бiраћ, дiнi басћа. Жаратушы иемiзге сиынатын шiркеу сияћты љйлерi бар. «Бiздiѓ дiнiмiз К'не 'сиеттен кейiнгi дiни ћџжаттарды ћабылдамаѕан» дейдi Тракайдаѕы ћарайымдардыѓ дiнбасы iспеттi бiр жiгiт аѕасы. Ол бiздi 'здерiнiѓ асханасынан тљскi ас iшуге шаћырды. Бљгiнде ћарайым џлысыныѓ саны бар болѕаны – 250 адам ѕана к'рiнедi. Ќйткенмен, жергiлiктi халыћтыѓ айтуынша, оларды мџндай кљйге жеткiзiп отырѕан 'здерiнiѓ iшкi ћатаѓ заѓдары болса керек. Kйткенi, олар басћа елдiѓ ћызына љйленген, б'тен жџрттыѓ жiгiтiне тџрмысћа шыћћан џл-ћыздарын да, олардан тараѕан џрпаћты да санатћа ћоспайды екен. «Ћарайымдардыѓ љйiнде љш терезе болады. Бiреуi – Ћџдайѕа, екiншiсi – ћамалѕа, љшiншiсi – 'здерiне ћарауѕа арналѕан» дейдi бiздi бастап келе жатћан гид келiншек. Айналасын к'л ћоршап жатћан сџлу ћамал к'здi арбайды екен. Туристер џзын таћтай к'пiрден 'тiп барып, оѕан таѓ-тамаша болып ћарайды. Бiз ћамалѕа жаћындаѕан кезде, ол жаћтан бiр топ тайваньдыћ саяхатшылар шыѕып келе жатты. К'пшiлiгi

нира Пашаева. – Виртуалды (бќлкiм, Ћиял ќлемi дегенiмiз ж'н болар) ќлем ћазiр шынайы ќлемге айналып барады. Сондыћтан да, бљгiнгi ќлеуметтiк медианы дџрыс ћолдана алмау – атом зарядын дџрыс ћолдана алмаѕандай аса ћатерлi болуы мљмкiн. Kйткенi, интернет арћылы бiз бљкiл ќлеммен байланыс жасап отырамыз ѕой». «Бџл жаѕынан келгенде, бiздiѓ џрпаѕымыз 'зiмiзден ќлдећайда озып туды, – дейдi Стамбул университетiнiѓ байланыс факультетiнiѓ деканы Айдемир Окау. – Маѕан осы интернеттiѓ ћыр-сырын он алты жасар ћызым љйретiп отырады. Сондыћтан да, оѕан мен бџл тџрѕыдан ћандай кеѓес берерiмдi бiлмеймiн. Ћазiргi кезде ќрбiр адам 'зiнше медиалыћ ћџралѕа айналды. Себебi, бiз ойымызѕа келгеннiѓ бќрiн интернетке жаза беретiн болдыћ. Оны 'ѓдеп, тљзетiп, ћадаѕалап отыру мљлде мљмкiн емес. Жалпы, ќлеуметтiк медиа дегенiмiз, бџрын-соѓды адамзат тарихында болмаѕан жаѓа баспас'з, жаѓа медиа. Ол ешкiмнiѓ пiкiрiн сљзгiден 'ткiзбейдi. Сондыћтан, твиттер тек жинаћтаушы желi ѕана. Американыѓ атаћты ќншiсi осы сайт арћылы Тљркияда болѕан жер сiлкiнiсiнен кейiнгi оћиѕаларды к'рiп отырып, ћаржылай к'мек к'рсеттi. Бџл ќрине, ќлеуметтiк медианыѓ жаћсы, игiлiктi жаѕы». Ал, ќлемнiѓ он екi елiнен келiп, осы конференцияѕа ћатысћан жастардыѓ 'зi не айтар екен, ендi соѕан назар аударып к'рейiкшi. «Ћазiр теледидар да интернеттiѓ тасасында ћалып барады, – дейдi Ћазан ћаласынан келген Диана Василева. – Ал ћаѕаз бен ћалам мџражайлыћ экпонатћа айнала бастаѕан сияћты. Рас, кљнделiктi аѕылып келiп жатћан аћпараттарды сана сљзгiсiнен 'ткiзiп барып ћабылдауымыз ћажет. Ќйтпесе, бiздiѓ жан дљниемiзде жарылыс болуы мљмкiн». «Бiз расында да, ћиял ќлемiнде 'мiр сљретiн сияћтымыз. Љйде џйыћтаѕанымыз болмаса, ћалѕан уаћытымыздыѓ бќрi фейсбукте 'тедi, – дейдi Грузиядан келген Лиана Джапаридзе. – Таяуда бiз бiр ауыр сырћатћа шалдыћћан балаѕа осы сайт арћылы ћаржы жинап, оныѓ шетелге барып емделуiне жаѕдай жасадыћ. Бџл 'зi, к'здi ашып-жџмѕанша ћасыѓа келiп, к'мек ћолын созатын сићырлы ќлем емес пе». «Ал бiз бiрде ќлеуметтiк желi арћылы бiр ћызыћ жарнама жарияладыћ. Онда: «Ћыздар, бiздiѓ университетке тљссеѓдер, 'здерiѓе жаћсы жар тауып аласыѓдар» деген с'з бар едi. Осыдан соѓ бљкiл ел гулеп, ќлгi бiздiѓ жарнамамызды ќѓгiме ћыла бастады. Теледидар назар аударды. Баспас'з жазды. «Бџларыѓ не, џят емес пе?!» деп кiнќлап жатты. Ќрине, ќлеуметтiк желi болмаса, бiз бџл жарнаманы ешћайда шыѕа-

ра алмас едiк. Шындыѕында, осыдан кейiн университетке ћыздар аѕылып келiп, ћџжат тапсыра бастады. Kйткенi, бџл – бiр жаѕынан, ќзiл болѕанымен, екiншi жаѕынан, бљгiнгi 'мiрдiѓ наћты шындыѕы емес пе? Университетте жаман жiгiттердiѓ оћымайтыны белгiлi ѕой», – деп жымияды бiр эстониялыћ ќдемi ћыз. «Ресейде «В контакте» деп аталатын сайтты негiзiнен баћытсыздыћћа џшыраѕан балалар ћолданады. Олар виртуалды ќлемнен 'з баћытын iздейдi. Бiраћ, осы сайтта «Ресей орыстар љшiн» деп џран к'терген џлтшыл топтардыѓ ћџрылып жатћаны 'кiнiштi-аћ. Соѓѕы уаћытта «о дљниенiѓ раћатын», 'лiмдi насихаттайтын 'сиеттердiѓ пайда болѕаны бiздi ћатты алаѓдатады. Мiне, осындай 'леѓсымаћтардыѓ бiразын оћыѕан жап-жас ћыздар жаћында 'здерiне-'здерi ћол жџмсапты. Бџл сџмдыћ емес пе» дейдi Санкт-Петербург ћаласынан келген Ольга Сорокина. «Еѓ маѓызды капитал – адам игiлiгi љшiн жџмсалатын капитал» екендiгiн естен шыѕармауымыз ћажет. Сондыћтан да, бљгiн ќлеуметтiк медианыѓ жаѕымды жаћтарымен ћатар, жаѕымсыз жаћтарын да баса айтуымыз 'те маѓызды. Ћай салада болсын, аћыл-ой, бiлiм мен парасат алдыѓѕы орында тџруѕа тиiстi, – дейдi ћазаћстандыћ ћонаћ, Алматыдаѕы ќлем тiлдерi университетiнiѓ оћытушысы Маћсат Мџсабеков. – Сондыћтан да, жастарѕа жаћсы бiлiм берiп, иманды, парасатты џрпаћ тќрбиелеуге џмтылуымыз ћажет». «Дџрыс айтасыз, – дейдi Латвиядан келген Юлия Маслова. – Бџл кљнде компъютерге жабысып алып, 'зге дљниенiѓ бќрiн џмытћан џрпаћтыѓ арасында психикалыћ ауруѕа џшыраѕандар, жљйкесi тозѕандар жиi џшырасады. Виртуалды ќлемге таѓылып ћалѕан ћорѕансыз џрпаћтыѓ жiгерсiз, ынжыћ, бос, болбыр болып 'сiп келе жатћаны ешкiмге таѓ емес. Kйткенi, олар шынайы 'мiрден алыстап барады». Мiне, Нярис 'зенiнiѓ жаѕасындаѕы Эдукология университетiнде 'ткен «Жастар жќне ќлеуметтiк медиа» атты конференцияда айтылѕан ой-пiкiрлердiѓ негiзгi џзын-ырѕасы осылай 'рбiдi. Кездесуде с'з алѕан университет ректоры Альгирдас Гаизутус: «Ќлеуметтiк медиа дегенiмiз, бџл – ћџрал. Оны жас'спiрiмдер батыл ћолдануѕа тиiстi. Бiраћ, ол жаћсы, пайдалы маћсаттарѕа ћызмет етуге тиiстi. Данышпан Платонныѓ 'зi айтћан ѕой: «Кљрестiѓ еѓ љлкенi – диалог кезiндегi шайћас» деп. Жалпы, жастыћ шаћтыѓ бiр ѕана кемшiлiгi бар, ол – к'здi ашыпжџмѕанша болмай, тез-аћ 'те шыѕатындыѕы» деп, жастарѕа жiгер берiп, сќт сапар тiледi.

МАЗМЏНЫ Хикаяттар Тауда џшћан тазћара......................................................................6 Колониядан ћашћан бала............................................................36 Жџмбаћ љй....................................................................................62 Ќѓгiмелер Жылћыныѓ к'з жасы..................................................................94 Гольф алаѓыныѓ маѓындаѕы љй.................................................99 Ћайыршыныѓ жџлдызы.............................................................106 Аяћталмаѕан ертегi.....................................................................117 Баћ ћџсы......................................................................................131 Сићырлы к'л..............................................................................145 Саћалды ћыз...............................................................................159 Исаћан к'кемнiѓ мќшинесiмен................................................175 Резервация..................................................................................185 Айдаладан аћша тауып алсаѓыз................................................194 Эсселер Шќмшi аѕа..................................................................................210 Аптап..........................................................................................219 Kгем 'ркештерi..........................................................................228 Былтырѕы ћар мен биылѕы ћар.................................................235 Ай мен Армстронг.....................................................................242 Ћалам џшындаѕы ќуен...............................................................244 Ћџлпытас....................................................................................248 Kмiр новелласы..........................................................................252

Менiѓ аћын достарым................................................................262 Манисадаѕы медресе.................................................................264 Тџћаѓ жќне тџт аѕашы...............................................................269 Оралѕа оралу..............................................................................274 Ћандай ћызыћ дќурен едi, шiркiн-ай!......................................281 Ѕайып ерен ћырыћ шiлтен.........................................................291 Кездейсоћ кездесу.....................................................................300 Ћџбыла........................................................................................304 Литва кљнделiгi..........................................................................310

Нџрѕали ОРАЗ ЖЫЛЋЫНЫЃ К$З ЖАСЫ Редакторы Ћ. Байдiлдаџлы Ћ. Байдiлдаџлы Ћ. Байдiлдаџлы Ћ. Байдiлдаџлы Ћ. Байдiлдаџлы Суретшiсi Н. Нџрмџханбетов Н. Нџрмџханбетов Н. Нџрмџханбетов Н. Нџрмџханбетов Н. Нџрмџханбетов Техникалыћ редакторы Т. Суранова Т. Суранова Т. Суранова Т. Суранова Т. Суранова ИБ № 4538 Басуѕа 07.08.12 ћол ћойылды. Пiшiмi 84×1081/32. Ћарiп тљрi «Tаймс». Баспа табаѕы 20,0. Шартты баспа табаѕы 17,0. Есептi баспа табаѕы 18,5. Таралымы 2000 дана. Тапсырыс № Ћазаћстан Республикасы. ЖШС «Ћайнар» баспасы. 050009, Алматы ћаласы, Абай даѓѕылы, 143-љй; телефакс 394-38-03. E-mail: kainar–baspasy@mail.ru «Тамыр» фирмасыныѓ компьютерлiк-баспа жљйесiнде беттелген. 480009, Алматы ћаласы, Абай даѓѕылы, 143. Тел.: 394-42-95. ЖШС «Курсив» баспаханасында басылып шыѕарылды. Тел.: 269-62-26