Қазақстан Республикасы
Мəдениет жəне ақпарат министрлігі
Ақпарат жəне мұрағат комитеті
«Əдебиеттің əлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»

Ермахан ШАЙХЫҰЛЫ.
Ш 18 Ағынан жарылсақ...: Сұхбаттар жинағы / Ермахан Шайхы-
ұлы. – Алматы: «Қазы ғұрт» бас пасы, 2012. – 320 бет.

«Айқын» газеті бас редакторының орынбасары, бірнеше кітаптың
авторы Ермахан Шайхыұлының «Ағынан жарылсақ...» атты жинағына
2004 – 2011 жылдары «Айқын» газетінің «Ақ сөйле» айдары бойынша
жарық көрген сұхбаттары топтастырылған. Бұл кітаптың үлкен тари-

© Е Шайхыұлы., 2012
© «Қазығұрт» баспасы», 2012

Белгілі журналист, «Айқын» газеті бас редакторының орын-
басары Ермахан Шайхыұлының кезекті кітабы оқырманға жол
тартып отыр. Бұл кітаптың басты ерекшелігі – кілең сұхбаттан
тұрады. Сұхбат – осы заманғы журналис тика ның жауынгер

жанрына айналып келеді. Басты кейіпкер лер – Сіз күнде көріп
жүрген жандар.
«Ағынан жарылсақ...» деп аталатын осы жинақтың үлкен
тарихи жүк көтеріп тұрғанын айту керек. Кешегі Кəукен Кен-

жетаев бастаған қазақтың небір қабырғалы азаматы – Ермахан
сұхбатының кейіпкерлері. Кəкімжан Наурызбаев, Мұзафар
Əлімбаев, Қалмұқан Исабай, Қадыр Мырза Əли, Тұманбай
Молдағалиев, Қалихан Ысқақ, Серік Қирабаев сияқты арда

буын ағалар мен олардан кейінгі толқын-толқын ұлт зиялы-
лары негізінен алғанда ел мен жұрттың, заман мен уақыттың
алға тартқан əр алуан мəселесін кө тереді. Сұхбат алушының
шеберлігі сонда, ол сұхбат беру шінің жан дүниесін ашуға

ұмтылады, осы мақсатпен кейіпкерін бас қатырар күрделі
сұрақтарсыз, қарапайым əңгімеге тарта отырып, кешенді мəсе-
лелерді көпшілік талқысына ұсынады. Өмірлік маңызды, əрбір
Алаш азаматы айналып өте алмайтын, сөз етпей кете алмайтын

тақы рып тарды сұхбатқа арқау етеді.
Ашық та байсалды əңгімелерден замана запыраны, қоғам
қайшылығы, шындық үні тұрақты түрде қылаң беріп отырады.
Бұл – журналистің діттеген мақсатына жеткені. Бос сөз, бостекі

əңгіме емес, көбісі уақытпен тығыз үндескен тақырыптар. Əр
сұхбат берушінің өмірге, өзі өмір сүріп отырған кезеңге деген
көзқарасы мен таным-түсінігін көзі қарақты оқырман жазбай
таниды. Таразы басына салып, ой салмақтауға таптырмайтын

жинақ.
Кітаптың аты да сəтті қойылған. Қазақ осындай бəтуалы
əңгімені айтқанда, ағынан жарылып, əділін айтуға ұмтылады.
Оның үстіне, Ермахан осынша кейіпкердің басын бір кітапқа

қосу арқылы ұлы уақыт шежіресін қағазға түсіруге талпынған.
Біздің ойымызша, бұл мақсат та орайымен орындалған.
Сосын əр сұхбат жолдарынан сыналап болса да санаға
сығалап тұратын бір мəселе – ел Тəуелсіздігі. Сұхбат берушінің

қай-қайсысы болса да қазақ елінің өскен, өркен жайған мықты
мемлекет болуын қалайды. Кей тұста қатты қамшы басып жатса
да, бəрінің ойында ел мен жер, ұлт пен ұлыс мəселесі басты
бағдарда тұрады. Жауығып айтпайды, жаны ашып айтады. Мін

болса, тез түзелсін деген тілек. Сын болса, шын болсын деген
талап. Осы ретте ағынан жарылған жандардың жанайқайына
Сіз де сырт қарай алмайсыз, сұхбат берушімен бірге Сіз де
қазақ ұлтының көкейіндегі көп мəселеге іштей үн қосып, кей

жерде келісіп, кей тұста пікір таластырып отырасыз. Бұл да
өз мамандығының майын ішкен майталман журналистің өз
мамандығына адалдығының нақты дəлелі.
Сонымен, қолыңызда «Ағынан жарылсақ...» деп аталатын

жаңа жинақ.
Оқыңыз. Тоқыңыз. Сіз де бəлкім осыдан кейін ағыңыздан
жарылғыңыз келер...
Несі бар, онда Ермахан Шайхыұлына хабарласыңыз!

Нұртөре ЖҮСІП,
Республикалық «Айқын» газетінің
Бас редакторы,
Президент сыйлығының лауреаты

Кќукен КЕНЖЕТАЙЏЛЫ:
Ћазаћстанныѓ Халыћ артисі:
«Атаманныѓ аћыры» –
Аймановтыѓ аћырѕы

Бірінші шегініс
Атақты жердің бірі – Баянауыл болса, атақты ердің бірі –
Шəкен Айманов. Ол табиғаты əсем, өзен-көлге бай, таулы-тасты,
ну-орманды жерде туып, өсті. Сабындыкөл, Жасыбай, Торайғыр

көлдерінде шомылды. «Ақбеттау», «Зеңгіртас», «Күркетас»,
«Серектас», «Найзатас» баурайларында өсті. Бала кезінен өнерге
құштар болды. Кенжетайдың қара шаңырағына келіп əн сала-
тын Қалиды, күй шертетін Ысқақбайды, ертегі, қисса айтатын

Дүйсенбай мен Рахметқожаны тыңдаудан бір жалықпайтын.
Өнер десе, ішкен асын жерге қойып, түнді түнге, таңды таңға
жалғауға бар еді.
Шəкеннің əкесі Кенжетай əнші, күйші, аңшы адам болыпты.

Арабша оқып, хат таныған. Сол өңірге белгілі өнерлі азаматтар-
ды жинап, той-думан жасағанды ұнатады екен.
Кенжетай Айманұлының шаңырағында Əбдікəрім, Шаһкəрім,
Əбдірахым атты үш ұл дүниеге келіпті. Келе-келе олар Абдан,

Шəкен, Кəукен аталып кеткен. Үшеуі де домбыра тартып, əн са-
латын. Əсіресе, жаңағыдай сал-серілер жиналған той-жиындарда
əкесі Кенжетай:

айт, – деп кеу-кеулеп қояды екен. Сөйтіп, ағайынды үшеуі де əке
жолын қуып, домбыра тартып, əн салып, өнер көшіне ілеседі.
Кəукен Кенжетайұлы айтады:

латын. Ол əкеміздің, болмаса Қалидың бір айтып берген өлеңін
табанда қағып алатын да, бізге қайтып айтып беретін. Қалидың
əн айтып отырғандағы бет-əлпетін, қимыл-қозғалысын айнытпай
салатын. Қалидың өзі мұны көріп қарқ-қарқ күліп, Шəкеннің

бетінен сүйіп: «Мынау үлкен əртіс болады» деп отыратын.
...Шəкен еркінірек, өжеттеу болып өсті. Оны ауыл-аймақ
жақсы көріп, əн салдырып, тақпақ оқытады, ертегі айтқызады.
Жұмысқа бейімділігі аздау еді, қайда ойын-сауық болса, сонда

жүретін.
Марқұм шешеміз: «Бұзауды бағып кел, болмаса тезек теріп
келе қойыңдар» десе, Шəкеннің не іші, не басы ауыра қалады.

Анамыз қаттырақ айтса, «Серектастың» басына шығып алып,
екі аяқты салбыратып жіберіп, жылайды да отырады.

жұмысқа келгенде бас та, іш те ауыра қалатыны қалай? – деп
апам ренжитін еді.
Əкеміздің Аббас деген дəрігер ағасы болған. Ол Баян ау-
данында аса қадірменді адам еді. Сол көкеміз атына мініп

алып, ағайындарды аралап: «Халдерің қалай, ауру-сырқаудан
амансыңдар ма? Бала-шаға аман ба?» деп сұрап жүретін.
Кейде «Серектастың» басында жылап отырған Шəкенді
көріп, неге жылап отырғанын сұрағанда апам қатты ұялып,

Шəкенге қолын сермеп, «тоқтат» дегендей ым жасайды. Сол
кезде Əбағаң:

жылап отырған жоқ. Өнер қысып жылап отыр, – деп Шəкенді
үйіне алып кетеді.
Шəкен кейін əртіс болған соң ауыл үлкендері: «Апыр-ай,
Əбағам Шəкенді жасында «өнер қысып жылап отыр» деуші еді,

жарықтық біліп айтқан екен ғой» деп таңдайларын қағатын.
Екінші шегініс
Иə, осындай киелі топырақта туып, текті елде, өнерлі орта-
да өскен Шəкеннің əнші, əртіс, ақын болмауы мүмкін емес те

еді.
1924 жылы Шəкен Аймановты үлкен ағасы Қажымұрат Се-
мейге оқуға алып келеді. Алғашында ол Казкоммунаға түсіп,
кейіннен Халық ағарту институтында оқиды. Осы жоғары

оқу орнында оқып жүрген кезінде түрлі көркемөнерпаздар
үйірмелеріне қатысып, домбыра мен мандолина тартып, Жұмат
Шаниннің «Арқалық батыр» пьесасында ойнайды.
1933 жылы Алматыдағы Қазақтың Ұлттық драма театрына

ел ішінде жүрген өнерлі жастарды жинау үшін Ғабит Мүсірепов
арнайы Семейге барады. Ол «Зарлық» атты спектакльді көріп,
Шəкеннің дарынын байқап, оны Алматыға алып кетеді. Міне,
Шəкеннің кəсіби актерлік қызметі осылай басталады. Ол те-

нышбаев, Серəлі Қожамқұлов, Қанабек Байсейітов, Елубай
Өмірзақов, Күлəш Байсейітовалардан тəлім-тəрбие алады.
Оларды өнерде де, өмірде де ұстаз тұтады. Қазақ театрының
қара шаңы рағында қызмет еткен алғашқы жылдарында шағын

рөлдерден бастап, кейін басты-басты рөлдерде ойнады. Мə-
селен, «Қобы ландыда» – Қобыланды, «Ақан Сері – Ақтоты-
да» – Ақан, «Қозы Көрпеш – Баян Сұлудағы» – Қодар,
«Абайдағы» – Керім, «Алдаркөседегі» – Алдар, «Асауға –

тұсаудағы» – Петруччио, «Отеллодағы» – Отелло сықылды
қазақтың жəне шетелдің классикалық шығармаларындағы
күрделі бейнелерді сомдайды.
Кəукен Кенжетайұлы айтады:

арнайы шақырылып, оның туған елі Англияға барып, Шекспир
театрында Отеллоны ойнайды.
Тамаша ағылшын актері əрі режиссері Лоуренс Оливьенің
өнерімен танысады. Ол ойнаған Отелло Шəкенге қатты əсер

етеді.
Оливьенің сұрауы бойынша Шəкен Отеллоның монологын
қазақ тілінде оқып береді. Сонда Лоуренс Оливье «Сіздің тілде
поэзиялық зор қасиет бар екен» деп таң қалады.

Үшінші шегініс
1937 жылы ленинградтық кинорежиссер М. Левин «Аман-
гелді» фильмін түсіруді қолға алады. Қазақтың тұңғыш киносы
ретінде саналып жүрген бұл фильмнің сценарийін белгілі жазу-

шылар Бейімбет Майлин мен Ғабит Мүсірепов бірлесіп жазады.
Фильм түсіріліп жатқан «Қарақастек» ауылына Шəкен де келіп,
сырттай бақылап, режиссерге киноға түскісі келетінін айтады.
Бірақ рөлдердің барлығы бөлініп, бекітіліп қойғандықтан,

Шəкенге рөл тимейді. Бірақ жас таланттың сағын сындырғысы
келмеген режиссер оған Амангелді сарбаздарының бірі болуды
ұсынады. Шəкен бұл ұсынысты қуана қабылдап, сарбаз рөлін
бар ынты-шынтысымен ойнайды. Шəкеннің үлкен талпынысын

қуантады. Қазір «Амангелді» фильмін көре отырып, қайсысы
Шəкен Айманов екенін тап басып табу қиын. Кино мен театр-
да рөлдердің үлкен-кішісі болмайтынын ескерсек, бұл Шəкен
Аймановтың кинодағы шағын да болса тұңғыш рөлі еді...

Бұдан кейін Шəкен Айманов «Абай əндері», «Жамбыл»,
«Алдаркөсе» сияқты басқа да фильмдерге түсіп, басты рөлдерде
ойнады. Ол өмірінің соңына дейін əрі көркемдік жетекші, əрі
режиссер ретінде 14 көркем суретті фильм түсіріпті. Əсіресе,

«Біздің сүйікті дəрігер», «Тақиялы періште», «Атамекен»,
«Атаманның ақыры» фильмдері – көрерменнің көңілінен
шыққан туындылар. Кезінде «Атаманның ақыры» фильміне
Дінмұхаммед Қонаевтың өзі жоғары баға бере отырып, алдағы

уақытта Абай туралы кино түсіру жөнінде кеңес беріпті. Алайда,
Шəкен ағамыз ол туындыны түсіруге үлгере алмады. Мəңгілікке
асығыс аттанып кетті...
«Атаманның ақыры» – Аймановтың ақырғы фильмі болып

тарихта қалды.
Тобықтай түйін
Биыл «қазақ киносының атасы» атанған Шəкен Айманов-
тың туғанына 90 жыл толды. Мерейтойын атап өтуді туған

жері Баянауыл мамыр айына шегеріп отыр. Күні кеше ғана
Президенттің мəдениет орталығынан Ш. Аймановтың 90
жылдығына арналған кітап көрмесі ашылды. Басқа да мəдени
іс-шаралар өткізілетіні айқын. Осы ретте Шəкен Айманов

атындағы «Қазақфильм» киностудиясының басшылығы оның өзі
түскен жəне түсірген фильмдерінің жыл бойына теледидардан
көрсетілуіне мұрындық болса деген ұсыныс айтқымыз келеді.
«Айқын» газеті, 2004 жыл

Кќкімжан НАУРЫЗБАЕВ,
мљсінші, Ћазаћстанныѓ Халыћ суретшісі,
Мемлекеттік сыйлыћтыѓ лауреаты, профессор:
Абайдыѓ ескерткішін

алып тастауѕа дейін
барды

бейнесін сомдаған мүсіншісіз. Дала данышпанының ескерт-
кішін соғу – кім-көрінгеннің маңдайына жазыла бермейтін
бақ. Мұндай үлкен сенімге қалай ие болдыңыз?

оқып жүргеннің өзінде хакім Абайдың өлеңдерін жатқа
білетінбіз. Оның қара сөздерінен нəр алып, рухани өсіп-өндік.
Ұлы ақынның көзін көрмесем де мен өзімді онымен қатар
өскендей сезіндім. Себебі не? Өйткені оның бүкіл ғұмыры,

шығармалары, алып тұлғасы, бет-бейнесі маған темірқазық
болды. Мен оған еліктеп өстім. Абайдың өзі: «Болмасаң да ұқсап
бақ, бір ғалымды көрсеңіз» демеп пе еді?!

қарсаңында оның алып тұлғасын сомдауға байқау жарияланыпты.
Мен ол кезде Өскеменде жүр едім. Ол байқау туралы мен суретші
достарым Қанафия Телжанов, Сабыр Мəмбеевтер салған
жеделхаттан құлағдар болдым. Бұл – менің үлкен арманым еді.

Барлық жұмысымды жинастырып қойып, Алматыға жеттім.
Келсем, Үкімет басшылары Абай ескерткішін екінші Алматы
теміржол бекетінің алдындағы алаңға қоятын болып ұйғарым
жасап, сол жерге үлкен тас қойыпты. Байқаудың талап-шарттары

өте қатаң болды. Оған Ресейден, Белоруссиядан, Татарстан
мен Қазақстаннан – бəрі 57 марқасқа мүсіншілер қатысты. Осы
сындарлы сында мен екінші орын алдым.

соғуды кейінге қалдыру туралы Үкіметтің Қаулысы шықты.
Өйткені ол кезде халықтың тұрмыстық-əлеуметтік жағдайы
төмен еді. Елдің көбісі жертөледе тұратын. Соларды баспанамен
қамтамасыз ету, басқа да тұрмыстық-əлеуметтік ахуалын көтеру

қатыспасаң да қатысасың деген сөз ғой. Іріктеуден өткен
мүсіншілердің жұмысы Үкімет назарына ұсынылды. Сонда
менің мүсінім сол кездегі ел басшысы Дінмұхаммед Ахметұлы
Қонаевтың көңілінен шығыпты. Сөйтіп, Ұлы ақынның

аян арқылы болған тірлік деп естиміз. Сол əңгіменің анық-
қанығын өз аузыңыздан естісек...

қоятын жерді алдын ала белгілеп қойған. Ол жер менің
көңілімнен шыға қоймады. Өйткені теміржол бекетінде кімдер
жүреді? Əрине, жолаушылар. Олардың бірі діттеген жеріне
жетуге асықса, енді бірі қайтуға асығады. Ондай көңілінде алаң

бар адам ескерткішке мəн беріп қарап, оның бағасына жете
қояды деп əсте ойламаймын. Осы пікірімді Мұхтар Əуезовке
білдірдім. Ол кісі Димекеңе айтқан екен. Димаш ағамыз кемеңгер
кісі еді ғой. «Онда ол орынды Наурызбаевтың өзі тапсын» депті.

Содан мен Алматының төрт бұрышын түгел кездім. Ұлы Абайға
лайықты орын іздедім. Сөйтіп, қазіргі тұрған орынға тоқтадым.
Ол кезде Көктөбенің етегінде ақ шаңқан киіз үйлер көп болатын.
Бейнебір Абайдың ауылы іспеттес əсер қалдыратын. Қазіргі

Республика сарайы тұрған жерде базар болушы еді. Оны кейін
сарай салатын болып сүріп тастады ғой.

құрамы. Олар Дінмұхаммед Ахметұлына Абай ескерткішін
алып, оның орнына Лениннің ескерткішін қою туралы ұсыныс
жасаған. Димекең олардың бұл ұсынысын қабылдамайды.
Сосын олар сол кездегі Бас хатшымыз Леонид Ильич Брежневке

хат жолдайды. Сонда ол бұрыштамаға былай деп жазыпты:
«Уважаемый Динмухаммед Ахметович! Прошу, разберитесь в
этом деле. Мне кажется пахнет шовинизмом» деп. Содан көп

кешікпей, əлгі авторлардың бəрі жоқ болып кетті. Оларға қан-
дай шара қолданылғаны маған əлі де жұмбақ.

көрдім. Шығармашылық адамы болған соң күндіз-түні сол
туындың туралы ойланасың. Күндіз күлкіден, түнде ұйқыдан
қалдым. Қатты уайымдадым, қам жедім. Ол кезде мен Калинин
көшесіндегі № 83-үйдің 34-пəтерінде тұратынмын. Пəтер

төрт бөлмелі болғанымен, оның екі бөлмесінде мен, ал қалған
екеуінде басқа біреулер тұрды. Жатын бөлмемдегі кереует
терезеге қарайтын. Бір күні түнгі сағат үш-төрттердің кезінде
терезеден Абай кіріп келді. Оны анық көрдім. Өз-өзіме сенбей,

көзімді уқалап қоямын. Сенбейін десем, перде кəдімгідей
қимылдап тұр. Сосын зайыбымды оятып, мəн-жайды айттым.
«Əлде маған солай көрінді ме?» деген күдігімді де жасырма-
дым. Сонда ол: «Олай болса, көз дəрігеріне барайық» деді.

Сөйтіп, түн ортасында 8-март көшесіндегі көз аурулары
емханасына бардық. Дəрігер мұқият тексеріп, көзімде ешқан-
дай кемшіліктің жоқтығын айтты. Сонда барып оның аян
екендігіне көз жеткіздім.

тарихи қалаларында халқымыздың біртуар ұл-қыздарына
ескерткіштер қойылуда. Əрине, бұл жақсы нышан. Бірақ
солардың кейбіреуі кейіпкер тұлғасын аша алмай жатады.
Мəселен, Астана қаласындағы Абай ескерткіші төңірегінде

Бірақ суреттерден көзім шалды. Ол мүсіннің халықтың көңі-
лінен шықпайтындай себебі бар. Өйткені қазіргі мүсіншілер
ескерткішті кейіпкердің суретіне қарап соға салады. Ондай
мүсінде қандай жан болсын! Абайдың ескерткішін сомдау

үшін мүсінші оны өте жақсы білуі керек. Оның терең тарихына
бойлап, кемел ойына шому қажет. Керек десеңіз, тек Абайды
ғана біліп қоймай, оның туған жерін, елін, оның өскен ортасын,
тіпті жұтқан ауасына дейін білуі шарт. Онсыз Абай – Абай

Атыраудағы Сұлтан Бейбарысқа арналған мүсіннің ара-
сында еш айырмашылық жоқ. Екеуі де үстіне шапан киіп,
басына сəлде ораған. Бір қуанарлығы, мүсінші олардың
аты-жөндерін өзгертуді ұмытпапты. Мұндай сорақылыққа

ға болады. Барлық мəселе осында жатыр. Егер мүсінші халық
алдындағы жауапкершілікті сезінбесе, осындай сорақылыққа
барады. Ескерткіш дегеніміз не? Ол – мəңгілік дүние. Ендеше,
ондай кез келген мүсін өз заманынан сыр шертіп тұруы тиіс.

сіншіге ел алдындағы жауапкершілік пен өзінің ар-намысынан
гөрі, қаламақы көбірек керек болған сыңайлы. Сосын бұл жерде
сол ескерткішті қоюға атсалысқан ұйымдастырушылардың
арасында да бір шикіліктің болғаны байқалады. Ұят-ақ болған

Фараби бабамыздың еңселі емес, еңсе түсіретін ескерткіші
тұрушы еді. Университеттің 70 жылдығына орай оны
алып тастап, оның орнына басқасын қойды. Жаңа бір сө-
зіңізде: «Ескерткіш – мəңгілік дүние» деп қалдыңыз. Егер

ескерткіштерді əрбір мерейтой сайын ауыстыра берсек, одан
қандай қадір-қасиет қалады?

көңілімнен шықпаушы еді. Оны алып тастағаны орынды
болған.

ондай болмайды. Əл-Фараби кім? Ол – бүкіл түркі дүниесінің
тарихы, түрік халықтарының бет-бейнесі. Ондай тақырыпты
игеру үшін мүсіншіде энциклопедиялық білім болуы қажет.

Тілеуберді Бинашев. Оның болашағынан мол үміт күтемін.
Сондықтан ол алдағы уақытта өз еңбегін халыққа көрсетуі
тиіс.

Бұл – мақтанғаным емес. Бірақ мақтансам да болады. Оған
ешкім қарсы дау айта қоймас. Осы орайда мына əңгімені айта
кеткім келіп отыр. 1947 жылы Алматыға атақты мүсінші Евгений
Викторович Утетич келді. Ол Бауыржан Момышұлының жақын

жолдасы болатын. Сол Баукеңнің мұрындық болуымен Евгений
Викторович сол кездегі Орталық алаңға Лениннің ескерткішін
жасап қойды. Сондай бір күндері Баукеңнің үйінде қонақта
отырған болатынбыз. Ойымда ештеңе жоқ. Бір кезде əлгі

Е.Утетич маған қарап: «Сенің сурет өнерімен айналысқаның
дұрыс. Бір көзбен мүсінші болу – саған ауыр тиеді» деді. Оның
бұл сөзі маған қатты тиді. Жүрегімді ауыртты. Бір апта бойы
үйден шықпай, жылап жаттым. Сонда өз-өзіме: «Мен қайтсем

де мықты мүсінші боламын» деп ант еттім. Бір жағы ол сөзі
мені қамшылады. Содан бастап мен өз-өзімді аямай еңбек еттім.
Маған абырой əперген туындылардың бəрі осыдан кейін туды.

қойған жоқпын. Енді Абай ескерткішіне байланысты тағы да
бір қызық əңгіме айтып берейін. Ұлы ақынның мүсінін тұғырға
орнатқаннан кейін бірнеше шығармашылық одақ менің бұл
еңбегімді Лениндік сыйлыққа ұсынды. Бір қызығы – менің

өзім осы сыйлықты беру комиссиясының мүшесімін. Сонымен,
жиналыс өтіп жатыр. Комиссия мүшелері бірінен соң бірі сөз
алып, мақтап жатыр. Сосын мен сөз сұрадым. Сөйтсем, олар:
«Жолдас, Наурызбаев, Cіз шыға тұрыңыз. Бұл мəселені біз Cізсіз-

Бірақ оның алдында сіздерге айтатын ұсынысым бар. Бұл – Абай
менің соңғы жұмысым емес. Мен əлі жаспын. Егер сіздер осы
жолы маған Ленин сыйлығын берер болсаңыздар, бақыттан
басым айналып, менің ізденбей қоюым мүмкін. Сондықтан

мен сыйлықтан бас тартамын» деп бəріне көз жүгіртіп өттім.
Сөйтсем, Тихонов пен Галина Ульянова бастарын шайқап отыр
екен. Сол мəжілісте өз кандидатурамды өзім алдырып тастап,
сыртқа шықсам, менімен ілесе Мұхтар Əуезов те шығыпты. Ол

қойыпты. Қазір ойлаймын, соған Мұхтар Əуезовтің ықпалы
тиді-ау деп. Қазір сол кездерді сағына еске аламын.

шарапатын көрген адамдардың бірісіз. Ол қандай адам,
қандай басшы еді?

ол кезде соғыс басталып кетті. Елдің жағдайы қиын еді. Бас
көтеретін азаматтардың бəрі майданға кетті. Мен ауылдың
ұстасы болып қалдым. Сонау шалғай Қостанайда жүрген мені
Алматыға алдырып, оқытып, шоқытып, осындай мүсінші

дəрежесіне жеткізген адам – Нұртас Оңдасынов еді. Ол ел
басшыларының бірі бола жүріп, ел ішіндегі талантты жастар-
ды өсіруге көп еңбек сіңірді. Жалпы, ол өнер адамдарына деген
қамқорлығын аяған емес. Нұрағаң менің əкемдей болып кеткен

адам еді. Мен ол кісінің алдында өмір бақи қарыздармын. Қазіргі
басшылар ол кісіден үлгі-өнеге ала алса, игі.

Мџзафар ЌЛІМБАЕВ,
Ћазаћстанныѓ Халыћ жазушысы,
Мемлекеттік сыйлыћтыѓ лауреаты, аћын:
Ћазаћ сорлы

жылға жуық уақыт болып қалыпты. Осы жылдар аралы-
ғында Сіздің алпыстан астам кітаптарыңыз жарық көріпті.
Кейде жылына 3 – 4 кітаптан шығарып тұрыпсыз. Соған
қарағанда уақытты ұтымды пайдаланғансыз-ау, шамасы?

тын. Сол жылдан бастап санасаңыз, 65 жыл болады. Бұл – бір.
Екіншіден, алпыс кітап емес, елу кітап. Журналистердің «ал-
пыс кітап» деп жүргені, ол – аудармаларды, қайта басылған
кітаптарды қосқаны. Əйтпесе, мені зауыт дейсіздер ме?! Енді

уақытты тиімді пайдалану жөнінде... Мен əскерде жеті жарым
жыл жүрген қазақпын. Соғыс аяқталған соң, резерв полкіндегі
танкист-офицерлерге сабақ беріп жүрдім. Солардың ішінде
менен басқа 44 қазақ офицері болды. Бір күні Мəскеуден Ман-

дат комиссиясы келіп, сол 44 қазақ офицерін елге қайтарды да,
қырық бесінші – «сорлы» Əлімбаевты алып қалды. Əлгі Мандат
комиссиясының төрағасына: «Мен əдебиетке құмар адам едім.
Мені əскерден босатыңыз» дедім. Сөйтсем ол: «Ты не рыпайся.

Сен секілді сауатты офицер əскерге де керек» деп рұқсат бермеді.
Содан 25 жасқа толғанда Қазақ өкіметінің сұранысымен əрең
дегенде əскерден босап келдім. Сол кезде менің құрдастарымның
не бір, не екі кітабы шыққан екен. Сыбағасынан құр қалған

адамдай мен де əдебиетке жанталаса араластым. Іле «Жастар
даусы» деген ұжымдық жинаққа өлеңдерім енді. Сол жинаққа
байланысты Қасым Аманжоловтың «Социалистік Қазақстан»
газетіне сын мақаласы шықты. Осы мақалада Қасым менің 4 – 5

өлеңімді мақтады. Ол мақтауды мен Қасымнан бата алғандай
қабылдадым. Содан кейінгі ең алғашқы жинағым 29 жасымда
шықты. Екіншісі – «Құрбыма» деп аталатын. Көп ұзамай, Тəкен
Əлімқұлов «Қазақ əдебиеті» газетіне «Сын көрмеген творчество»

деген үлкен мақала жазып: «Əлімбаевтың тілі – кедей, жарлы,
күйкі» деп кекесінмен сынады. Оның үстіне, өзім аға тұтып
жүрген ақын досым Қайнекей Жармағанбетов «Литературная
газетада» сын жариялап: «У Алимбаева топорный язык» деп сой-

ып салды. Бұл – екі сын мақала да менің пайдама шешілді. Мен
қатты ызаландым да халық ауыз əдебиетін, фольклорын, батыр-

лар жырын, сосын маған сенетін ағаларымның сандығындағы
Мағжан, Шəкəрімдерді оқыдым. Білімімді жетілдірдім. Қазір
біреуі: «Əлімбаев тіл білмейді» десе, аузы қисайып кететін
шығар. Өйткені мен содан бері қазақ халқына қазақ тілін үйретіп

келе жатырмын. Мен күніне 14 – 15 сағат жұмыс істеймін. Көбіне
оқимын. Міне, мына үстелдің үстінде жатқан бүгінгі газеттер.
Оның ішінде «Егемен Қазақстан», «Жас Алаш», «Казахстанская
правда», «Ұлан», тіпті Павлодар облыстық «Сары арқа самалы»,

оқыса: «Шабытты кезде жазылған екен» деп жатады. Сіз
де қолыңызға қаламды шабыт келген уақта аласыз ба?
Жалпы, шабыт туралы не айтасыз?

жазғаны дұрыс. Еуропаның бір ақыны: «Күніне бір ауыз сөз
жазбасам, уақыттың текке кеткені» деген екен. Бұлай қарауға
болмайды. Айтар ойың əбден піскен, шабыт келген кезде ғана
қағазға түсіру керек. Ал «Қайткен күнде де күніне бес бет жа-

замын» деу – зорлық болады. Мұндай жазушылар əлі де бар.
Ондай дүниелер дəмді, татымды, құнды болып шықпайды. Мен
кейде ең соңғы шумақты, түйінді тұжырымды тауып алып, со-
нан соң барып жазуға отырамын. Егер ондай маңызды тұжырым

табылмаса, өлең жазбаймын. Менің өлеңдерім өте қысқа қайы-
рылады. Тіпті «Қазақ поэзиясын көп сөзділіктен құтқарған
Əлімбаев» деген де пікірлер болды. Өлеңнің шымыр келгені,
ойы жаңа болғаны абзал. Мен жастайымнан мақал-мəтелдерді,

жұмбақтарды, жаңылтпаштар мен нақыл, қанатты сөздерді
жинағанды ұнататынмын. Ал мақал-мəтел шымыр сөйлеуге
үйретеді. «Жетісу» газеті Батыстың бір жазушысы «О» əрпінен
тұратын 48 мың сөздің басын қосып, кітап етіп шығарғаны

жөнінде жазыпты. Ал оны Сəбит Дөнентаев баяғыда жазған. Мы-
салы: «Қамалған қараңғыда қалың қазақ, қайратсыз қапылыста
қалдың қазақ» деп келетін тек 89 «Қ» əрпінен тұратын өлеңі
бар. Еуропадан біреу шықса: «Керемет» дейміз, ал өзіміздің

ғаламаттарымызды елеп-ескермейміз. Есесіне, ағылшынның
ханы қай күні түшкіргенін білеміз.

де хабардармыз. Осы аударма жөнінде де пікіріңізді біл-
дірсеңіз?

бар. Енді мына қызықты қараңыз. Менің «Таз таранғанша
той тарқар» деген мəтелім бар. Осыны «Олжас Сүлейменов
орысшаға аударыпты» деп жүр біреулер. Оны Олжас емес,
Əлімбаевтың өзі аударған. Қазақшасы төрт «Т»-дан тұрады ғой.

Оны орысшаға бес «П»-мен аудардым. Қараңыз: «Пока плеши-
вый прихорошивается пир пройдет». Қазақшасын да, орысша-
сын да бейнебір сөздіктен теріп алғандай əсерде боласыз. 1972
жылы Венгрияға бір əдеби жиынға бардым. Бір кезде төрт тілді

терең меңгерген 65 жастағы поляктың профессоры: «Біздің ара-
мызда бір ғажап адам отыр. Біз «Мақал-мəтел аударылмайды»
деп жүрсек, ол ондаған халықтың мақал-мəтелдерін аударып
жүр. Ол – Қазақстанның өкілі, ақын Əлімбаев» деді. Мұндай

марапатты күтпеген басым, күліп жібердім. Арнайы дайындалып
келмесем де көсіле жөнелдім. «Дүние жүзінің халықтарының
бір затқа, бір құбылысқа өзінің ұлттық көзқара сымен қарайды
да өзінше өрнектейді. Мысалы, сараңдық. Қазақтар: «Қубастан

қуырдақтық ет алған» дейді. Ал енді орыстар: «Зимой снег не
выпросишь» дейді. Жапондар: «Тегін берсең, уды да ішіп қояды»
десе, кəрістер: «Тұмауын да қимайды» дейді. Мұның бəрі шегіне
жеткен сөздер» деп айтып келіп, кей мақалдарды сол жерде

аударып та бердім. Барлығы өз аудармашылары арқылы түртіп
алып жатыр. Негізі, менің өлеңдерімнің ішінде нақылға ұқсас
жолдар мол. Оны халық жаттап алып та жүр. Ал нақылдарды
мен оқыс шығарамын. Тіпті, түсімде де өлең жазған кездерім

болды. Сол əдет əлі күнге дейін жалғасып келеді. Қазір менің
үш жарым мыңдай нақылдарым бар.

жанрында қалам тербепсіз. Сіз жазбаған, игермеген жанр
бар ма?

адаммын. Мəселен, 1957 жылға дейін поэма жазған жоқпын.
Повесть, роман жазуға да ұмтылмадым. Біреулер бірден роман

жазып, осы күнге дейін жетістіре алмай жүр. Ал кейбіреулер
өзінің өмірбаянын жазумен шектеледі. Жазушы болу үшін
өмірді біліп, болашақты болжай білген абзал. Қазақ – сорлы
халық емес. Айталық, адамзаттың аяғын жерден айырып, жоғары

көтерген кім? Ол – Ғұндар. Аттың үстіне ер-тоқым, аузына
жүген салып, бүкіл Батыс Еуропаға атты əскермен барған да
солар. Тіпті, ағылшындарды да түгел жаулап алған ғой. Сосын
қазақ халқының 600-дей эпосы, заңды түрде тіркелген 7 мыңдай

күйі мен 8 мыңдай əні бар екен. Бұл құр жорамал емес. Нақты
факт. Қазақ академиясы əлгі эпостарды басып шығара алмай,
пұшайман күй кешіп жатыр. Осындай əнші, күйші халықты
жер бетінен тауып көрші. Біз осы уақытқа дейін «Қазақтар-

дың 40 %-ы ғана қазақ тілін біледі» деп келдік. Ал бір неміс
ғалымның зерттеуінше, қазақтардың 80 %-ы қазақ тілін біледі
екен. Бұл туралы журналист Ғалым Боқаш «Қазақ əдебиеті»
газетінде жазды. Мен сондай риза болдым. Мына қызықты

қараңыз, Польшаның бір университетінде қазақ тілін оқытады
екен. Ал Венгрия университетінде, тіпті қазақ тілі кафедрасы
бар. Сондықтан «Қазақ тілі өшіп бара жатыр» деп байбалам
салудың қажеті жоқ.

мыды десек, ақиқат ауылынан алыстай қоймаспыз. Қазір
керісінше құлдырау кезінде тұрған сияқтымыз. Мұның
себептерін қайдан іздеуге болады?

тарапынан қамқорлық мол болатын. Əдебиетке жаңа келген
жас ақын-жазушыларға əдебиет қорынан ақша беретін. Ал
жаңа үйленген жас жұбайларға сол кездегі ақшамен 2500 сом
қаржы беруші еді. Бұл – Мемлекеттік сыйлықтың қаржысымен

пара-пар. Сосын ел аралататын. Тəулік шығынымызға 15 сом
бөлетін. Оны бір күнде жаратып, тауыса алмайтынсың. Ал
басқа қызметкерлер 2 сом 60 тиын алатын. Жыл сайын курортқа
жіберетін. Ауырып қалған қаламгерге бюллетень ашып, айлық

төлейтін. Бұл – жалпы жазушыларға деген қамқорлық. Ал
балалар əдебиетінің қаламақысы басқа əдебиетке қарағанда
əлдеқайда артық болатын. Мен «Пионер» журналында қызмет

істеп жүргенде 1200 сом жалақы алатынмын. Əдебиетке құрмет
деген осылай болса керек еді. Ол кезде балалар баспасы болатын.
Жас ақын-жазушылардың шығармаларын тəжірибелі редактор
өңдеп, өндіріске жіберетін. Мақтанғаным емес, республика бой-

ынша балалар əдебиетінен Мемлекеттік сыйлық алған менмін.
Қазіргі балалар əдебиетін шығаратын баспалар менімен хабар-
ласпайды да. Бұл – менің қадірімді білмейді деген сөз. Құдайға
шүкір, менің шығармаларым тек қазақ емес, орыс оқулықтарына

да енген. Тіпті, 4 сыныпқа арналған орыс тіліндегі оқулықта 8
өлеңім жүр. Мен – мұғаліммін. Педучилище бітіргенмін. Өзім
мұғалімнің баласымын. «Балдырған» журналын басқарып тұрған
кезімде мектептің оқу бағдарламасын алдырып, балаларға не

керек, қай тақырыпта, қай жанрда шығарма жазу керек, соны
зерттеп барып, туынды жазатынбыз. Мысалы, «Стюардесса»
сөзін балалар түсінбейді. Соған орай «Аспандағы əпке» деген
өлең жаздым. Осы тақырыппен кітап шығардым. Сол үшін мен

Мемлекеттік сыйлық алдым. Ал қазіргі балалар əдебиетінің
құлдырап кетуі – осы əдебиетке деген қамқорлықтың жоқтығы.
Əйтпесе, бізде балаларға арнап жазатын жақсы ақындар бар.
Мысалы, Өтепберген Ақыпбеков – қазіргі балалар əдебиетінің ең

жинағыңыз жарық көргелі жатыр екен. Бұл Сіздің осы
уақытқа дейін бар жазған-сызған дүниелеріңіз бе, əлде
таңдамалы деп қабыл дағанымыз жөн бе?

томы шықты. Қалған томдарды шығаруға қаражат табылмай
отыр. Халықтың рухани байлығын молайтуға зор үлес қосып
жүрген Иманғали Тасмағамбетов Павлодар облысының əкімі
Қайрат Нұрпейісовке тапсырма берген екен. Қайрат тура-

лы да жылы сөздер естимін. Көзі ашық, көкірегі ояу азамат
көрінеді. Үмітім бар. Алла жазса, жарық көріп қалар. Ал бұл
көптомдықтарды таңдамалы деп түсінсеңіздер, шатаспайсыз-
дар. Бірақ біз қол қусырып қарап отырған жоқпыз. Біз деге-

нім – «Қазығұрт» баспа сының президенті Темірғали Көпбаев.
Ол өзі жақсы ақын жігіт екен. Екеуміз басқа да жол қарастырып

отырмыз. Негізі, осы көп томдықты шығаруды да қолға алған
сол – Темірғали еді. Аяқсыз қалдырмас.

мызғып алатынмын. Содан соң түнжарымға дейін жазатынмын.
Кейде «жазамын» дегенімді жаза алмай, басқа шығармалар туып
кететін. Творчествоның сыры деген – осы. Қазір таңертең тұра
алмаймын. Түн мен күнін ауыстырған бала секілдімін. Түнде

11-лерде жатамын. Екі-үшке дейін ұйықтай алмаймын. Басымда
шамым, жанымда үстелім, қалам-қағазым бар. Үстелдің үстінде
2 – 3 кітап жатады. Бірінен жалықсам, екіншісін оқимын. Сөйтіп
жатып ой туса, түртіп қоямын. Бұл – менің күнделікті əдетім.

қыттан бері жазып келесіз? Онда күнделікті күйбең тіршілік
жазылмаған болар?

екіншісі – Көңіл, яғни əдеби, үшіншісі – Болашақ күнделігі.
Негізі, зердеге сенуге болмайды. Қашанда күнделікке түртіп
отыру керек. Басқаларға да күнделік жазуға кеңес берер едім.
Егер «Көңіл күнделігімнің» басын қосып, басып шығарар бол-

са, үш том болып қалады. Бұл Көңіл күнделігіне не жазамын?
Мысалы, «Əсет Найманбаевтың əйгілі «Інжу-маржан» əнінің
қайырмасында «Ал көрінген көркіңді-ай» деген жол бар. Зия-
лы кісілерден сынамаққа сұрап көріп едік, «Міне енді көрінген

кейпің» дегені ғой» дейді. Ал түбіне үңілсек бұл – «жарқырап,
жайнап, шұғыла шашып жарқ ет кен» деген мағына болса ке-
рек. Өйткені, «Ал» деген сөз – қызылды білдіреді, отты айта-
ды. Орыстың «Алый» деген сөзі бар емес пе?! «Алые знамя»,

«Алые заря» дейді. Қазақшасы – қызыл таң. Жалпы, орыстарға
«алый» деген сөз түркі тілінен енген. Осын дай сөздердің түбірін
анықтап, дəлелдеп беру – болашақ ұрпақ үшін өте пайдалы.

болар еді. Қазіргі заманға, саясатқа, жалпы қоғамның даму
барысына деген ой-пікірлеріңізбен бөліссеңіз.

мəселесі – парасат бəсекесі» деген нақылым бар. Егер сен
ақылды болсаң, Үкіметтің бағдарламасынан асып түсетін
бағдарлама жаса! Сынау – кез келген партияның қолынан келеді.
Басқа партияларға қарағанда, менің бүйрегім бұратыны – Ақжол.

Ақжол əлдеқайда ақылды жəне тапқыр. Анау Əлихан Байме-
новтер сұңғыла жігіттер. Ал Қазақстанның мерейі артқаны сон-
дай, қазір біздің елге бүкіл ғаламшар көз тігіп отыр. Бұрынғы
ТМД мемлекеттерінің ішінде Қазақстанның əлеуметтік жағ-

дайы өте жақсы. Басқа елдерде қан төгіліп жатыр. Жүзден аса
ұлттың өкілдері тату-тəтті ғұмыр кешіп жатыр. Герольд Бель-
гер – қазақтың белді патриоты. Мен оған арнап өлең де жазғам.
Я болмаса Асылы Османова, Надежда Лушникова, жапондық

Ямото Руджилерді алыңыз. Олардың барлығы еліміздің бірлігі,
ынтымағы үшін тер төгіп жүрген жоқ па?!

Ћалмџћан ИСАБАЙ,
Џлы Отан соѕысыныѓ ардагері,
жазушы:
Абай ќнін таспаѕа

тљсіріп алдым да
Гете мџражайына
табыс еттім

қызметте болдыңыз. Осы уақыт аралығында бір қалада ко-
мендант болған көрінесіз. Соған қара ған да Сіз неміс тілін
жақсы білген бол ды ңыз ғой.

майданға ба рып кіргізе салған жоқ. Əскери өнерге баулыды. Со-
дан 1944 жылы Румыния ның шекарасында үлкен əскери опера-
ция болды. Соған араластық. Үнемі ал ғы шепте жүрдік. Əрбір
операцияда Ке ңес əскері жеңіске жетіп отырды. Ру мы ниядан соң

Венгрия, Чехословакия елдерін азат еттік. 1945 жылдың 28 сəуі-
рі күні жаралы болдым. Көп ұзамай со ғыс бітіп, Германиядағы
əскерді қыс қар та бастады. Соғыс өнерін меңгерген əрі қыл-
шыл даған жастарды əскер қата рында алып қалып, ұлан-байтақ

еліміз дің түкпір-түкпіріне шашып тастады. Мені Түркіменияға
жіберді. Ол жерде екі жылдай қызмет атқарған соң қайта дан
Германияға ауыстырды. Сол елде 1954 жылдың желтоқсан
айына дейін қызмет еттім.

да үкімет, əскер бол мады. Бізді сол шекараның төрт же рі нен
ашылған бақылау бекеттеріне қой ды. Адам да, көлік те, пойыз
да тек сол бекеттерден өтуі тиіс. Варта деген сондай бекеттің
біріне мені комендант етіп тағайындады. Міндетіміз – шекара да

сында жəне оның əр бір аудандарында Ардагерлер кеңесі
бар. Солармен байланыстарыңыз қалай?

іздемейді де. Аудандық əкімшіліктің төңірегінен шықпайтын
біраз қарттар бар. Əкімші лік соларды жақсы біледі. Бір жаққа
жол дама берсе, соларға береді. Сый лық, марапат та солардан
артылмайды. Өзі ізденбеген адамды олар да елемейді.

басқа ауданның Ардагерлер кеңесі те лефон арқылы хабарласып,
түрлі жиын, кештерге шақырып жатады. Негізі, мен ардагерлерді
екі топқа бөле мін. Біріншісі – қолына қару алып, со ғыс қандар.
Екіншісі – əрі соғысқа қаты сып, əрі соғыстан кейін де қаруды

қа лам ға айырбастап, 60 жыл бойы қазақ халқының ерлігін,
оның батыр ұлдарын жете насихаттап келе жатқан қаламгер лер.
Олар – біздер, əскери жазушылар. Бізді ешкім керек етпейді.
Ал бір бұта ның түбінде жатып соғысқанын қайта-қайта айта

беретіндерді шақыра береді, шақыра береді. Ол тақырып сары-
лып біт ті. Қазір ерлікті басқа қырынан на си хаттау керек.

жаяу жүріп, «Ар ман арнасымен» деген күнделік кітап жа-
зыпсыз. Бұған не түрткі болды?

көрді. Сол кі таптың бір данасын Қаныш Сəтбаев қа алып барып
берейінші деген ой келді. Қабылдауына кіріп едім, балаша
жорға ла ды да қалды. Керісінше, мен жорға лауым керек емес
пе еді?! Сосын «Не жа зып жүрсіз?» деп сауалды төтесінен

қой ды. Бұл – сол уақта Мұхтар Əуезов тер ге қойылатын сұрақ.
Əрі мұндай сауалға дайын да емес едім. Дағдарып қал дым.
«Қаныш аға, соғысқа қатысқа ным бар. 12 жыл əскерде қызмет
етке нім бар» деп едім, «Оны қой шы, əрқай сы сы бір-бір кітап

болар. Сен əлі жас сың ғой. Не жазбақ ойыңда бар?» деді. Мен
тіл қата алмай, отырдым да қал дым. Ол сынай қарап отырып:
«Менің ше, халық неге мүдделі, сол жөнінде жазу керек» деді.
Мен сол кезде халық не ге мүдделі екенін де білмеймін. Бірақ

басымды изей беремін. Сосын «Ертең осын да жиналыс болады.
Сен соған кел ші» деді. Сөйтті де хатшысын шақы рып алып:
«Ертеңгі жиналыстың прези думына мына жазушыны да кіргіз»
деп бұйрық берді. Ертесіне əлгі жиналысқа қатыстым. Сөйтсем,

Ертіс-Қарағанды ка на лының құрылысы жеті жылдық жоспарға
енейін деп тұрғанда біреулер арыз жазып, қарсы шығыпты. Оны-
мен қоймай, газеттерге мақала беріпті. Сол жалған ақпаратты
əшкерелеп, канал дың өте зəру екендігін дəлелдеу үшін бо лып

жатқан жиын екен бұл. Прото кол, стенограмма жазылды. Жина-
лыс біткен соң Қанекеңе жолығып едім. Ол «Осы жина лыстың

материалы саған ке регі жоқ па?» деді. Мен сұраудың орны на
оның өзі айтып тұрғанына тағы да ұялып қалдым. Сасқанымнан
«Артық болмас еді» деппін. Хатшыға айтып, кө шір месін берді.
Қанекеңнің бұл маған «Осы құрылысқа қатыс» деген емеуріні-ау

деп түсіндім. Содан су арнасы өтетін жерлермен жүріп өттім.
Жете таныс тым.

мəрмəр тасқа қа ша тып, Гетенің Илменаудағы мұра жайы-
на қойыпсыз жəне осы сөзге жа зылған Абай əнін таспаға
түсіріп, табыс етіпсіз. Бұған қалай қол жеткіздіңіз?

жеңілген Гер манияның той өткізуге материал дық та, рухани да
шамасы жоқ еді. Сон дықтан мерейтойды өткізуді Кеңес Ода-
ғы өз мойнына алды. Сөйтіп, осы қайы рым дылығымен неміс
халқының ынта-ықыласын, пейіл-ниетін жаулап, өзіне тарт-

ты. Гетенің ең үлкен мұра жайы сол жылы Ваймер қаласында
ашылды. Бұл рəсімге бүкіл неміс халқы жиналды. Əри не, мен
де бардым. Үш қа батты мұ ра жайдың іші-сыртын түгел ара-
ладым. «Шіркін-ай, Гетенің Абай аудармасын тақтаға жазып,

іліп қояр ма еді!» деген ой сонда келді. Сол ойдың же тегімен
отыз жыл жүрдім. Содан бір күні əлгі өлеңді мəрмəр тасқа
қашатып, Абай əнін таспаға түсіріп алдым да Гете мұражайының
қызметкерлеріне табыс еттім.

қызметкерлері кезінде қол астымда қызмет істеген жі гіттер ғой.
Айтқандай, ол мұражайда мен өзім салған Абайдың суреті жəне
қазақтың киелі домбырасы да тұр. Дом бырада неміс жəне орыс
тілдерінде бы лай деп жазылған: «Гетенің Азиядағы тұңғыш

аудармашысы, ақын əрі компо зитор Абай мына аспапта ойнап,
«Түнгі кезбенің əніне» саз шығарған».

түгел өзгерді. Мұражайға келген жаңа мамандар: «Мы на тақта
неге тұр? Мына сурет, ас пап неге тұр?» деп алдырып тастаған.
Бі рақ олар оның алдында Семейге ха барласқан көрінеді. Сөйт-
се, Абай қоры мен мұражайындағылар: «Бұған біздің қатысы-

мыз жоқ. Ол бір жеке адамның тірлігі» деп немқұрайлы жауап
беріпті.

президенті Роман Херцогпен кездесіп, Берлиннен 2000 жылы
Абай көшесін ашуға да қол жеткіздік.

қабылдады. Осы тақырыпты толық қамтып болдым деп
ойлайсыз ба? Қолыңыз кісендеулі кезде жаза алмаған тұс-
тарыңыз бар шығар?

туралы көп қы ңыр сөз болды. «Қайдағы бір феодалды тауып
алыпсың» деген солақай сыншы лар да шықты. Бірақ Шоң би
олар айт қандай феодал емес еді. Мəселен, қа зақ тың орта жүзі
сегіз округке, ал кіші жүзі төрт округке бөлінген. Ол кезде ұлы

жүз Қоқан хан дығына қарайтын. Сонда əлгі он екі округтың он
бірін Шың ғысханның ұрпағы билеген. Тек қарадан шыққан Шоң
би ғана бір ок ругты басқарған. Басқа билердің бар лығы генерал-
губернаторға пара беріп, сый-сыяпат жасап отырған. Ал Шоң

би ондай ізеттің бірін де жасамаған. Бұл деректердің барлығы
мұрағатта бар. Шоң Баянауыл төңірегінен төрелерді алас таған
екен. Содан олар Шоң биге əбден өштесіп алады. Жылқыларын
барымталап кетеді. Қысқасы, қолдан келген қастандықтарын

жасап бағады. Ашуға мінген Шоң би генерал-губер на торларға
хат жазып, казак-орыстар дан құралған қарулы жасақ алдырады
екен. Олар жайлауды күзетеді. Сол жа сақтың офицері Шоң бидің
төңірегінде не болып жатыр, сол туралы генерал-гу бернатор-

ға əрбір он күн сайын рапорт беріп отырған. Сол құжаттардың
бəрі біз дің мұрағатта тұр. Мен олардың бар лығымен танысып,

«Шоң би» деген три ло гия жаздым. Көлемі 50 баспа табақ тан
асады. Қазір ол дүниені «Елорда» бас пасына тапсырдым. Көп
ұзамай жарық көріп қалады.

даулар күн тəртібінен түскен емес. Енді біз əкім сай лауын
өткізгелі отырмыз. Осы сай лауға көзқарасыңыз қалай?

Əрі əкім де елге тəуелді болады. Халықтың мұң-мұқта жын
жоқтайды. Олардың пікірімен санасады.

бар ғой. Бір ауыл да қай ру көп болса, солардың мерейі үстем
болып кетпей ме?

аға сұлтан бол мастан бұрын, Сүйіндіктің төрт ұлынан тараған
ұрпақтан «Төртұлы» деген қо ғам құрған. Сондай-ақ, оны
ұсақтауға тыйым салған. Ешкім соңғы аталарын атап, бөлінуге
мұрсат бермеген. 1841 жы лы Ресейден карта шығыпты. Сол

картада Баянауылдың жерін «Төртұлы ның жері» деп жазып
қойған. Яғни, сол кездегі орыс үкі метінің өзі Шоңның ода ғын
мойындаған.

на қалай жол бермесе, қазіргі əкімдер де солай əре кет жасаула-
ры қажет. Қазақтың «Бөлінгенді бөрі жейді» деген қағида сын
ұста нулары керек.

Серік ЋИРАБАЕВ,
Ћазаћстан Республикасы Џлттыћ
Ѕылым академиясыныѓ академигі:
Џлттыћ академияны

тљсінде к&рмеген
академиктер пайда
болды

екеуінің басын қосқанда 150-дей академик бар. Бұл – Қазақстан
секілді республика үшін онша көп емес.
Егер басқа елдермен салыстыра айтсақ, көрші Өзбекстанда
екі сатылы академия жойылды. Қырғызстанда екі сатылы ака-

демия сақталғанымен, оларда да академиктердің саны бізден
аз емес. Анау алақандай ғана Балтық жағалауы елдерінің
əрқайсысында 200 – 300 академик бар. Оның үстіне, академияға
берілетін вакансияның өзі көп болмағандықтан, əр ғылым са-

ласында еңбегі сіңген үлкен ғалымдардың өзі бірнеше жылдар
бойы корреспондент-мүше болып жүрді. Сондықтан да олардың
академик болуына наразы емеспін. Міне, осылардың есебінен
жастарға орын беріп, корреспондент-мүшелердің орнын

толтыруға болады. Менің ең басты күдігім – Білім министрлігі
қайта құрылып жатқан кезде бізді Ауыл шаруашылығы академия-
сына қосып жіберді. Бұл заңсыз нəрсе еді. Бізді ол академияға
қосқаны жөнінде ешқандай қаулы да, Үкіметтің шешімі де жоқ.

Өйткені, Ауыл шаруашылығы академиясы – салалық академия.
Ал Ұлттық академияны салалық академияға қосып жіберіп,
Ұлттық академияны түсінде көрмеген академиктер пайда бола
қалды. Сол салалық академияның корреспондент-мүшелері

бар емес пе?! Соған да кездейсоқ мүше болғандар аз емес еді.
Солардың тарапынан қазіргі академияда шикіліктер бар.

жатқа келіп тіреледі. «Қоғамдық ұйымдарға қаржы берілмесін»
деген Үкіметтің заңы бар. Қазір қоғамдық негіздегі Жазушылар,
Суретшілер, Композиторлар одақтары күйреді. Ұлттық театрды
да Үкімет қамқорлығынан алып тастадық. Бұл – біздің ұлттық

мəдениетіміздің күйреуі. Ұлттың болашағы, білімі мен ғылымы,
мəдениеті үшін бұл орны толмас олқылық деп ойлаймын.
Ерте ме, кеш пе, түбі біз осы кемшіліктерді түзеуге ораламыз.
Олардың орны үңірейіп қалғанын, хал-ахуалы жүдегенін сол

кезде сеземіз. Біз осы академияның нанын жегеннен кейін,
азды-көпті қам қорлығын көргеннен кейін жұмыс істеп жүрміз.
Бір кезде ең табысты адамдар – академиктер болатын. Айына

мың сомнан асырып алатын кездеріміз болды. Ол тұста Орталық
Комитеттің хатшысы 500 сом алатын. Ал қазір ғылым саласында
жүрген ғалымдар ең төменгі жалақы алады. Қазіргі тиын-тебен
төлейтін академияда жас ұрпақ ғылыммен айналыса ма?! Ертең

академияны қайта құратын болсақ, онда мамандарды қайдан
табамыз?

арналған ғылыми еңбектер ескірді. Ол зерттеулерден кеңес-
тік идеологияның исі аңқиды. Оларды енді қайта жазу қа-
жет пе?

жатыр. Жалпы, қазақ əдебиетінің арғы-бергі тарихында айтуға
болмайтын ақтаңдақтар бар еді ғой. Фольклордың өзінде қаншама
шығармалар аталмай қалып жүрді. Əдебиет тарихын жүйелеу
кезеңінде де тілімізді тістеп қалып жүрдік. Тəуелсіздігімізді

алған он жылдың ішінде біраз зерттеулер жүргізіп, қайта қара-
дық. Жеке монографиялық еңбектер мен ұжымдық ғылыми
еңбектер жарыққа шықты. Алашордаға қатысты əдебиеттерді
қайта қопарып, олардың кітаптарын шығарып жатырмыз. Олар

туралы зерттеулер жарияланды. Енді осылардың басын қосып,
қазақ əдебиетінің он томдық тарихын жасауды қолға алып отыр-
мыз. Əр бөлім өздеріне бекітілген дəуірді зерттеп, солардың
тарихын дайындауда. Мысалы, біз Кеңес дəуіріндегі əдебиетті

үш том етіп дайындап жатырмыз. Қанша айтқанмен, Кеңес
əдебиеті идеологияның ықпалында болғанымен, ол – біздің
əдебиетіміздің өскен дəуірі. ХХ ғасырдың басындағы əдебиеттің
дəрежесін бүгінгі əдебиетпен салыстыруға бола ма? Кешегі

Міржақып Дулатовтың «Бақытсыз Жамалы» мен Спандияр
Көбеевтің «Қалың малын» «роман» деп жүрміз. Соларды бүгінгі
романдармен салыстыруға келе ме? Келмейді.
Ендеше, революция орыс жəне басқа əдебиеттермен бай-

ланыстыра отырып, біздің мəдени дамуымызға дүмпу берді.
Жаңа жанрлар туды. Қазақ əдебиетінің жиырмасыншы жыл-
дар ішінде Жүсіпбек Аймауытовтың «Ақбілек», «Қартқожа»
сияқты еуропалық үлгідегі романдарды жазуға қолы жетті.

біздің əдебиетіміз дүниежүзілік дəрежеге көтеріліп кетті. Сөйте
тұра, оған сол заманның, идеологияның оң əсері болғанын айт-
пай отыра алмаймыз. Əдебиет халық өмірінің шындығы ғой.
Халықтың осы ғұмырын тарихтан сызып тастауға болмайды.

Біз 70 жыл бойы сол кеңестік жүйеге қызмет жасадық. Сол
дəуірдің шындығы мен сол дəуірдің адамдарын бейнелейтін
шығармаларды əділ бағалауымыз қажет. Оның үстіне, кеңестік
идеологияның ұсынған тақырыптары болды. Ондай шығармалар

көбінесе тақырыбымен өтіп жүрді. Көркемдік жетістікке жете
алған жоқ. 1930 жылдары «Челюскин» солтүстік мұзды мұхитты
жарып өтеді. Бұл тақырып науқанға айналды. Бұған қазақтың
талантты ақын-жазушылары белсене араласты. Тамаша эпик-

ақынымыз Ілияс Жансүгіров «Жорық» атты поэма жазды.
Ілиястың бұл поэмасы басқа шығармаларымен салыстырғанда
көп көмескі тартады. Сəбит Мұқанов пен Тайыр Жароков та
бұл тақырыптан тыс қала алмады. Бұлардың бəрі тапсырыстың,

науқанның туындылары еді. М.Горькийдің: «Өзің білген нəрсені
айтпай тұра алмайтын кезде ғана жазу керек» деген сөзі бар.
Мысалы: «Күйші», «Құлагер» поэмалары Ілиястың қанымен
қайнап біткен дүние ғой. Егер Ілияс солай айтпаса, жазбаса, оның

таланты күйрер еді. Сондықтан осындай шығармалардың ара
салмағын айыруымыз қажет. Алпысыншы жылдардың əдебиеті
Сталиннің режимінен босап, Хрущевтің жылымығынан бері
қарай өз ойын еркін айтатын халге жетті. Ал поэзияда саяси

лирика басым болатын. Махаббат, табиғат лирикасы дегенге
мəн берген жоқ. Сталиннің тұсында Симоновтың «Жди меня»
деген жинағы бірнеше мың таралыммен шығады. Сонда Ста-
лин: «Неге соншама көп бастыңдар? Екі дана етіп шығарып,

бірін авторға, екіншісін сүйгеніне жолдасаңдар болатын еді
ғой» деген екен. Сондықтан махаббат, табиғат лирикасы онша
дамымады. Алпысыншы жылдардан кейін тосын көрмей, өзінің
ойлағанын, сезінгенін еркін айта алатын жаңа ұрпақ тəрбиеленіп

шықты. Прозада – Əбіш Кекілбаев, Мұхтар Мағауин, поэзия-
да – Мұқағали Мақатаев, Қадыр Мырзалиев, Тұманбай Мол-
дағалиевтер қазақ əдебиетін көтерді. Сол сияқты барлық жыл-
дардағы əдебиет қайта қаралу үстінде. Жоғарыда аталған ақын-

жазушылардың барлығын монографиялық тұрғыда зерттеп,
үшінші томға енгізіп жатырмыз. Бұл да біздің зерттеуіміздің
жаңалығы деп ойлаймын.

жүрген кезіңізде Мұхтар Əуезовтің «Абай жолы» роман-
эпопеясын сынапсыз. Авторға: «Абайды əйелжанды
етіп көрсетіпсіз» деген пікір айтыпсыз. Бұл райыңыздан
қайттыңыз ба?

Жоғары курста оқып жүрген кезде əдеби сынға араласып,
мақалалар жазып жүрдім. Жазушылар одағында баяндамалар
жасадым. Осы Одақтың хатшысы, «Жұлдыз» журналының бас
редакторы Қайнекей Жармағамбетов жазуға ебі бар жастарды

тартып, тапсырмалар беретін. Ол Айқын Нұрқатов екеумізді
сын жазуға тəрбиеледі. Елуінші жылдар ішіндегі артық-кем
əпербақан сынға біздің де қатысымыз болды. Əсіресе, Қасым
Аманжоловты сынаушылардың ішінде Айқын екеуміз де бол-

дық. Соңынан қатемізді түзедік. Ал Мұхтар Əуезов – менің аса
сыйлайтын талантым. Ол өте терең адам. Белинскийдің: «Шын
көркем əдебиет бір оқығаннан түсінікті болмайды. Оларды
қайта-қайта оқу керек. Оқыған сайын оның бойынан жаңалық

ашасың» деген сөзі бар. Абайдың шығармаларын қанша оқысаң
да бұрын оқымағандай əсерде боласың. Əр оқыған сайын бір
жаңалығын табасың. Мұхтар шығармалары да сондай.

шылар сыншының қолын, батасын алуға құштар болушы
еді. Жыл сайын «Уақыт жəне қаламгер», «Жастар жастар
туралы» атты сын кітап тары шығып тұратын. «Жұлдыз»,
«Жалын» журналдары мен «Қазақ əдебиеті» газеті тұрақты

түрде сын мақалалар басатын. Қазір жаңалық ашпай-ақ,
соларды қалпына келтіруге болмай ма?

партия өзінің көмекшілері санады. Ал сыншылар əдебиеттің
идеологиялық тұрғыдан жаңылыс басқан қадамдарын қадағалап
отырды. Сосын сын жанр болып қалыптасты. Сын кез келген
көк аттының ыңғайына жығыла салатын жанр емес. «Сыншы –

таланттың ішінде сирек кездесетін талант» деп Белинский
айтқан. Сынның жолы – қатерлі, қауіпті, тайғанақ. Сынға құлақ
түрген, оны қабылдаған қаламгер жапа шекпейді. Сын дегені-
міз – сынай беру емес, əдебиеттің жаңалығын табу, жазушының

жақсы қырын тани білу. Сонымен бірге, қайшылықтарын, осал
тұстарын айту. Қазір тек қана сын емес, əдебиеттің барлық
жанрын дамытуды ұйымдастыру жағы жетіспей отыр. Жазушы-
лар одағы проза, поэзия, сын саласы туралы пленумдар, жеке

кітаптар туралы талқылауларды ұйымдастыруы қажет. Мысалы,
өткен екі съезд арасында бірде-бір пленум өткен жоқ. Сосын
баспасөз сынға ерекше көңіл бөлуі керек. Сын газет-журналдың
жұмысымен тікелей байланысты. Қазір Жазушылар одағына да,

газет-журналдарға да сынның қажеті жоқ. Сын болмаған соң
əдебиет те өспейді, сыншының ой-пікірі де өспейді...

Ћазіргі Парламент
туралы ойым жаћсы
емес
Ћадыр МЫРЗА ЌЛИ,

Ћазаћстанныѓ Халыћ жазушысы,
Мемлекеттік сыйлыћтыѓ лауреаты, аћын:

кеткеніме он жыл болды. Депутаттықтан кеткеннен кейін мен
ол жұмыстардан да кеткенді дұрыс деп есептедім. Себебі, уақыт
өтіп бара жатыр. Тоғыз жыл депутат болған кезімде де уақытты
ұтымды пайдалануға тырыстым. Жасыратыны жоқ, Парламент

жиылы сының үстінде отырып та шығарма жазған кездерім
болды. Халқыма пайдам тисе, шығармам арқылы тиетінін тү-
сіндім. Мейлі бұрынғы, мейлі қазіргі Парламентте болсын,
адамның аяқ-қолын байлайтын істер бар. Айтайын дегеніңді айта

алмайсың, айтқан сөзің өтпейді. Сондықтан мен депутаттықтан
кеткенді жөн санадым.

мап па еді?! Қазіргі қаламгерлер ел-жер, қоғам мəселелеріне
селқос қарайтын сияқты. Оның үстіне өзіңіздің
«Жеке бастың тауқыметі сөз бе екен,
Жер бетінің тауқыметі тұрғанда»

дегеннің өзінде де ол өзінің шығармашылығымен араласып
жатады. Сондықтан мен өзімді саясаттан 100 пайыз тыс жүрмін
деп есептей алмаймын. Ал ел, жер, су туралы пікірлерімді газет-
журналдар арқылы айтып жаттым. Алғаш рет Парламентте жерді

сату туралы мəселе қозғалып жатқан кезде өз көзқарасымды
бір шумақ өлең арқылы білдіріп, «Қазақ əдебиетіне» телефон
арқылы айтып, жариялап жібергем. Өткен жолы «31 канал»
тікелей эфирге шақырып, сұрақтың астына алды. Ең соңында

«Жер мəселесі туралы шешімге қалай қарайсыз?» деп сұрақ
қойды. Мен қарсы екенімді айттым. Сөйтсем, «Сіз қалай қарсы
боласыз?! Оны қа былдап жатқан ел қалаулылары ғой» дейді.
Сонда мен былай жауап бердім. «Мен де тоғыз жыл депутат

Одақтың мүшесі болуы керек. Оларға «Халыққа, елге əділ сөз
айтыңдар» деген тапсырма берілуі қажет. Өзінің қанатының
астынан шығып жатқан «Қазақ əдебиеті» мен «Жұлдыз» газет-
журналдарына ие болуы керек. Мен қазір «Жазушылар одағы

осы екі басылымға ие болып отыр» деп айта алмаймын. Мəселен,
«Жұлдыз» – өзінше бір Жазушылар одағы. Ол ешкіммен санас-
пайды. Біреу туралы пікір айту үшін сол адамның моральдық
құқы болуы қажет. Мен біреу туралы пікір айтсам, менің 100

пайыз құқым бар дей алмаймын. Бірақ мен 70-ке келдім. Азды-
көпті тəжірибем бар. Халықтың берген атақ-абыройы бар. Еш-
теме бітірмей тұрып «Анау жазушы емес, мынау ақын емес» деп
айтуға, оны «Жұлдызға» басуға кімнің қандай құқы бар?

көпке топырақ шашуға болмас. Түгелдей жек көрейін десең,
олардың ішінде шын мəнінде жақсы адамдар, белсенді депу-
таттар бар. Қазағын ешқашан сатпайтын Шерхан Мұртаза,
Қаратай Тұрысов, Ғани Қасымовтарды айтпаған күннің өзінде,

бұрын өзім танымайтын Амангелді Айталының өзі неге тұрады?!
Мен оның «Егемен Қазақстан» газетіне жиі шығып тұратын
мақалаларын оқимын да риза боламын. Осындай депутаттарды
көріп-біліп отырып, Парламентті жамандауға аузым бармайды.

Сөйте тұра, «сатылған дүние дүние болмайды» деп ойлаймын.
Бір күні Қожекең ауыл шетінде жайылып жүрген бір иесіз есекті
көреді. Əрі қада ғалайды, бері қадағалайды. Ешкім мінбейді,
ешкім алып кетпейді. Сосын «өзім мініп алайыншы» деп, мініп

алады. Содан бір-екі жыл пайдаланады. Қожекең кедей болған
адам ғой. Ақшасы болмаған соң базарға апарады. Қожекең –
бүкіл елге мəшһүр адам. Базарға келсе, бəрі жапа-тармағай
Қожекеңмен амандасып жатады. Солармен хал-жағдай сұрасып

тұрғанда есегін біреулер ұрлап кетеді. Қожекең олжасынан
айрылып үйіне қайтады. Оның есек сатуға кеткенін білетін
көршісі: «Қожеке, есегіңді нешеге саттың?» десе, «Кетті ғой
өзінің құнына» деген екен. Тегін келген есек тегін кетеді. Сол

сияқты, Үкіметтің өзі əкеліп отырғызған адам – солар дың адамы
болады. Əсіресе, Сенат. Сондықтан бұл демократияда біздің
піспеген жағымыз бар.

өте жақсы дəрежеге дейін өсті. Бізде жоғары деңгейдегі балалар
прозасы бар. Ілгеріде Қазақ Республикасының 40 жылдығына
бүкіл республиканың делегациясы келіп, Мəдениет сарайында
үлкен мəжіліс болды. Мен сол жиынға қатыстым. Сонда əр

республика ның бірінші, екінші басшылары келді. Сол кезде сөз
алған Латвия, əлде Литва республикасы Министрлер Кеңесінің
төрағасы екі жазушының атын атады. Біреуі – Мұхтар Əуезов,
екіншісі – Бердібек Соқпақбаев. Көрдіңіз бе? Егер балалар

əдебиеті болмаса, ол неге Б.Соқпақбаевтың атын атап тұр?!
Сосын қазақ əлсін-əлсін жақсы бастама жасап, жақсы істер
атқарып тұрады. Баяғыда Қыз дар институтын ашты. Бұл өте
тауып кеткен нəрсе еді деп ойлаймын. Соның арқасында қазақ

қыздарының бағы ашылды. Ол кезде қазақ интеллигенциясы
Мəскеуде, Ленинградта оқып, орыс қыздарына үйленіп келетін.
Сол институт ашылғаннан кейін қазақ отбасылары келіншекке
жарыды. Сол сияқты осыдан 20 шақты жыл бұрын «Балауса»

баспасы ашылған. Сол баспаны ашуға басы жеткен ел сол бас-
паны ұстап тұра алмады. Мені сол баспадан зейнеткерлікке
шығарып жіберді. Менің орныма бір бизнесмен жігітті əкелді.
Азамат ретінде жаман жігіт емес. Бірақ ол балалар əдебиетінен

бейхабар еді. Жарайды. Оны ақыры тағайындаған екен, баспаны
ұстап қалу керек еді ғой. Көрдіңіз бе, қазақ өзі тапқан идеясын
өзі іске асыра алмайды.
Иманғали Тасмағамбетов мəдениеттің төңірегінде жүрген

кезінде өте жақсы тірліктер атқарды. Мəселен, Күлтегіннің
ескерт кішінің көшірмесін жасап, Астанаға алып келді. «Оты-
рар кітапха насы» сериясымен қазақ ақын-жазушыларының

100 кітабын шыға руға мұрындық болды. Қазір қазақ тілінде
дүние жүзі əдебиетінің кітапханасын, «Қазақ əдебиетінің» 100
томдығын шығарып жатыр. «Балалар əдебиетін жасауға үлес
қостыңыз ғой. Оның үстіне, бала лар баспасында директор

болдыңыз» деп өтініш жасаған соң, сол 50 томдықтың жоба-
сын жасап бердім. Биылғы жылға сол томдықтар дың 15 томын
шығаруды жоспарлап отырмыз. Қазірдің өзінде 4 – 5 томын
өндіріске тапсырып қойдық. Міне, осы арада да қазақтың

алаауыздығы байқалып тұр. Мен айтамын: «Осы 50 томдықтың
жартысын қазақ балалар əдебиетіне арнайық» деп. Ал минис-
трлік: «Алдымен шетел əдебиетін шығарып алайық, сосын көре
жатар мыз» деп отыр. «Ертең мұның арты да сиырқұйым шақта-

нып кетпей ме?» деген де қауіп бар. Əйтпесе Б.Соқпақбаев,
М.Əлім баев, Н.Сера лиев, Қ.Баянбаев, М.Жаманбалинов, қазақ
ертегілері, жұмбақтар мен жаңылтпаштар бір-бір том бола
алмай ма?! Тіпті болмаса, екі автордың шығармасынан 1 том

лыс əкімі Қырымбек Көшербаев телефон соғып: «Біраз жасқа
келдіңіз. Алматыға керек екеніңізді білеміз. Бірақ Оралға келіп
қызмет істесеңіз қайтеді? Сізге барлық жағдайды жасаймыз»
деген соң мен қабырғаммен кеңесіп, келісім бердім. Менің ата-

анам, бабала рым сонда жерленген. Сосын адамның бір тамыры
туған жерде болуы керек қой. Содан мен Оралға көшіп барып,
үлкен ұлымды сондағы шаңыраққа отырғызып қойдым. Бір ай
сонда, бір ай мұнда жүрем. Оралда да қарап жатпаймын. Теле-

дидарында сөйлеп берем, университетінде дəріс оқимын, драма
театрында əдебиет бөлімін басқарам. Осыдан мен зиян көрем
бе немесе олар зиян көре ме? Мен екі жаққа да бірдей еңбек
сіңіріп жүрмін. Алматыда кенже баламның қолында тұрамын.

кетіп қалғаны. Бірақ қай əкім келсе де маған теріс қарай алмай-
ды. Əрине, маған адамдар керек, бірақ мен де біраз адамдарға
керек шығармын.

жарияланып келе жатыр. Ол «Атамұра» баспасынан жеке
жинақ болып шығып үлгерді. Осы туындыңыз төңірегінде
теріс пікірлер бар. Сіз мұны қалай түсіндірер едіңіз?

арасында болған оқиғаға байланысты өз жауабымды бердім.
Сосын Ғаббас құрдасым өзінің өкпе-назын газетке мақала етіп
те берді. Бірақ осы кітабыма байланысты қаншама оқырман
телефон соғып, сүйсінгендігімен қоса, тамаша ақыл-кеңестер

берді. Менің жаңы лысқан тұстарымды тап басып айтты. Осы
уақытқа дейін біразын түзеттім. Ендігі басылымға дейін тағы да
түзетемін. Ал Ғаббастың айтқан ескертпелеріне тіптен қосыла
алмаймын. Мен əдебиетші ғана емеспін, мен оның теориясын

өте жақсы білемін. ҚазМУ-де үш жыл дəріс оқыдым. Сонда
айтайын дегенім, «Эссе» туралы түсінікті кез келген əдебиет
теориясынан немесе сөздіктен таппай сың. Тапсаң да əншейін
жылтылдаған шығарыпсалма жауаптар. Мен филология ғы-

лымдарының докторы Тириянның ғана пікіріне қосылам. Ол:
«Эссе дегеніміз таза естелік емес, эссе дегеніміз таза трак тат
емес. Бұл – əрі естелік, əрі трактат, ең бастысы – пози ция»
дейді. Ал Ғаббас «Мынауыңа қосыла алмаймын» дейді. Мен

оған «қосыл» деп отырмын ба? Дүниеде неше адам болса, сонша
позиция бар. Солай емес пе?! Ол «Мына дүниені менің көзім-
мен көр, менің құлағыммен тыңда» дейді. Ол болмайды ғой.
Менікі позиция. Сондықтан мен өз позициямда қаламын.

Џлы аћындар к&п,
џлт аћындары аз
Ћадыр МЫРЗА ЌЛИ,
Ћазаћстанныѓ Халыћ жазушысы,

тоқтамайды. Үлкен əдебиет деген бар. Оған бүкіл дүние жүзінің
кішкентай халқынан бастап, ұлы халқына дейін кіреді. Осы
əдебиеттің бəрін түгел білмегенмен, соның басым көпшілігінен
хабардар болғанымыз жөн ғой деп ойлаймын. Менің бір

бақытым – осы əдебиетке көзімді ашар-ашпастан келген адам-
мын. Əдебиетші болам деген ойым жоқ. Бірақ əдебиетке деген
құмарлықтың басталғанын – сол əдебиетке келгендігім деп
есептеймін.

туған жерге байланысты болып жатады. Осы тұрғыдан
келгенде Сіздің сөз өнеріне жақын болуыңызға туған жердің
ықпал-əсері қаншалықты болды?

расты Жымпиты ауылында туып, өстім. Ол Жымпиты деген
сөз – қалмақ тың сөзі. Оны жұрт оғаштау көреді. Сол Жымпиты
деген жер Кеңес Үкіметі енді орнап жатқан тұста Батыс – Алаш
ордасының орталығы болған. Ол кезде Батыстан Атырау мен

Маңғыстау əлі бөліне қоймаған болатын. Сондай-ақ, осы аймақта
Орда деген тарихи жер бар. Ол – Батыс хандығының, нақтырақ
айтсақ, Бөкей Ордасының ставкасы болған. Бұл жерлерде
мəдениет ерте дамыған. Соған қарамастан, алашордалықтар

Жымпитыны өздеріне орталық етіп алған. Əрине, ең үлкен
орталығы Семей болды. Міне, маған осы орталықтың əсері
бар ғой деп ойлаймын. Мен мектепке барған жылдары ауылда
үлкен кітапхана болатын. Орыс тіліндегі кітаптарды оқыдым

деп мақтана алмаймын. Ол кезде орысшаға тісім батпайтын.
Есесіне, қазақша кітаптарды оқудан алдыма жан салмайтынмын.
Ең алғаш кітап оқуды батырлар жырынан бастадым. «Оқыдым»
дегенім дұрыс емес. Менің бір нағашы ағам болды. Оның бозбала

кезі. Сол ағам батырлар жырын қарияларға оқып беріп жатқанда,
мен жағымды таянып, етбетімнен жатып əрі тыңдайтынмын, əрі
жаттап алатынмын. Ол кезде мен əлі əріп танымаймын. Ағам
жоқ кезде кітаптың бетін ашып қойып, жаттап алғанымды су-

дыратып оқып беремін. Соның маған көп пайдасы тиді. Міне,
əдебиетке деген құмарлығым мені біраз жерге дейін сүйреді.
Мейлі өнерде, мейлі əдебиетте, мейлі ғылымда болсын, адам
алдына үлкен мақсат қойып, сол салаға табына білуі керек қой.

Сонда ғана адам өзі құдірет тұтқан салада үлкен жетістіктерге
жетеді.

қаламгерсіз. Əдебиеттің барлық саласында қалам тербеп
жүрсіз. Былайша айтқанда, бүкіл саналы ғұмырын жазу мен
сызуға арнаған адамсыз. Ал жазу үшін де көп оқу, көп іздену
қажет. Осының бəрінен жалыққан, шаршаған кезіңіз болды

лауреаты Эрнест Хемингуэй шығармашылықпен айналысқан
алғашқы жылдары күніне 400 – 500 сөз жазатын болған. Олар
біз сияқты жолмен, бетпен есептемейді. Содан кейін ол бірте-
бірте азая түскен. Адамның күш-қуаты азаяды, қажиды ғой.

Жазушының жанына сол əлсіздігі қатты батады. Бір күні жазған-
сызған сөздері 300-ге дейін түсіп кетеді. Сонда ол өзін-өзі жұ-
батып күнделік жазып, төменгі жағына «Бүгін мен көп жаза
алмадым. Оның есесіне келген хаттарға жауап бердім» деп жа-

зады екен. Бұл былай қарасаң, баланың ойыны сияқты. Бірақ бұл
əңгіменің астарында үлкен ой жатыр. Мақтанғаным емес, мен –
көп жазатын, көп еңбектенетін адаммын. Бірақ баяғыдай емес,
тез шаршаймын. Сондықтан прозадан бөлек, шағын жанрдағы

афоризмдер немесе екі-үш шумақ өлеңдер болса, блокнотымның
астына кітап қойып, шалқамнан жатып жазамын. Ал енді оған
сия жоғары қарай жүрмейді. Сондықтан қаламмен жазамын. Оны
маған үйреткен ешкім жоқ. Бірақ Сəбит Мұқановтың бір сөзін

ұстап қалғаным бар. Ол кезде Сəбит Мұқанов та, Мұхтар Əуезов
те, Ғабит Мүсірепов те, Ғабиден Мұстафин де қаламмен жаза-
тын болған. Оның сырын кейін маған Сəбең айтып түсіндірді.
Сөйтсем кезінде Жүсіпбек Аймауытов та қаламмен жазған екен.

Негізі, адамдар өзінен үлкенге, мықтыға еліктейді ғой. Ал Ай-
мауытов – үлкен классик болған адам. Баяғыда Мұхтар Əуезов
енді пьеса жазып жүргенде бірінші жүлдені Мұхтарға беріп, өзі

екінші орынды місе тұтқан ғой. Бұл да үлкен азаматтық. Ал ол
сол кезде ұлы жазушы еді. Сондағы айтайын дегенім, сиямен
жазу – бір басқа да, қаламмен жазу – бір басқа.
Сиямен жазғанда алғашқы нұсқасы ұнамаса, қайта-қайта

сызғылап, өзіңнің жазғаныңды жек көріп кететіндей жағдайға
жетесің. Мен талай қаламгерлердің қолжазбасын көрдім. Ал
менде «черновик» деген болмайды. Өйткені мен ұнамаған
жерін өшіріп тастап, қайта жазамын. Сонда жазылған дүниең

сол қалпында туғандай əсер етеді. Бұл да қаламгердің өзін-өзі
жұбатуы.

«Əттең, уақытымның көбісі мемлекеттік қызметке кетті.
Қадыр сияқты тек жазу-сызумен айналысуым керек
еді» деп өкініпті бір əңгіме арасында. Шерағаң бұл сөзді
Сіздің қыруар дүние жазып таста ғаныңызға қарап айтқан

адаммын. Жұмыс істемей, қарап жүрген күндерім, жылдарым
болған емес. Жылына бір кітап, кейде екі-үш кітап шығарып
тұратынмын. Бір жылы мынадай оқиға болды. Желтоқсан айы
басталды. Байқасам, жыл бойы дым жазбаппын. Ол кезде газет-

журналдарда қызмет етіп жүріп мойын бұра алмасам керек.
«Қой, мұным болмайды» деп сол күні кітап жазуға отырдым.
Күндіз-түні жұмыс істедім. Жиналыстар мен тойларға барған
жоқпын. «Ауырып жатырмын» деп жұмысқа да шықпай қойдым.

Бір күні миым шырт ете түсті. Ең алғашқы қан қысымы ауруын
мен сол жолы таптым. Бірақ сол айда кітабымды аяқтап үлгердім.
Маған таңғалудың қажеті жоқ. Бельгияның Джордж Сименон
деген детектив жазатын атақты жазушысы бар. Ол – дүние жүзі

бойынша рекорд жасаған адам. Сол 400-ден астам роман жазған.
Былайша қарасаң, ақылға сыймайды ғой. Ал енді Шерағаң маған
таңғалса, мен оған таңғаламын. Ол əдебиетке кешігіп келді.
Оның Жазушылар одағына өтуге кепілдеме берген адаммын мен.

Шерағаңның менен жасы үлкен ғой. Ол кісі Мəскеуден оқуды
бітіріп келді де газетке қомп етіп кіріп кетті. Газеттің жұмысы
қандай ауыр! Сөйтіп жүріп ол ең алғашқы повесін жазды. Біз

лі – əскери тіл деп есеп телген. Мысалы, «Ура» деген сөздің тегі
«Ұр» деген сөзден шыққан. Осыған байланысты батыс жəне
орыс əдебиетінде «Түркі тілінің туған əдебиеті жоқ. Əдебиет
парсы тілінде жазылған» деген пікір бар. Расында, ғылым араб

тілінде жасалған. Бұл пікірге Еуропаның кейбір ғалымдары
қарсы болды. Мысалы, орыстың Иванов деген ғалым-жазушысы
Баласағұнның кітабына алғысөз жазғанда түркі тілінің төл
əдебиеті бар екендігін айтады. Дегенмен, парсы тіліндегі əде-

биет – ең жетекші əдебиет болады. Осы парсы тілінде жазған
жеті ақынды Гете: «Шығыстың жеті данышпаны бар, – деп
бағалай келіп, – жетеуі де менен мықты» деген. Гетенің өзі
неге тұрады! Оның бір «Фаусының» өзі неге татиды! Бұған

қарап əдебиетте де əділдік салтанат құрады деп айта аламыз.
Бірақ əлгі жеті ақынның өлеңдері парсы тілінде жазылғанымен,
олар шығыс əдебиеті деп есептеледі. Мəселен, Фердоуси, На-
уаи, Низами, Физули, Рудакилер өз ұлтының ақындары болып

есептелгенмен, олар ұлт ақындары емес. Өйткені бұлар жалпы
шығыстың ақындары. Ал бізде қазақ əдебиеті, түркімен əдебиеті
деген сияқты əдебиеттер бар. Бұлар – ұлт əдебиеті. Мұның өзі
идеологияның əсері. Сол кезде «Зар заман əдебиеті» деген де

əдебиет болды, сондай ағым шығарды. Қазіргі менің көзқарасым
бойынша сол зар заман əдебиеті – қазақ əдебиетінің ең үлкен
классикасы.

тінін айтып қалдыңыз. Ол өзгерістен қазақ əдебиетінің ұта-
ры бар ма?

шығарады» деген сөз айтып отырған жоқпын. Абай – Абай бо-
лып қалады. Оған дау жоқ. Бірақ Абайды түсінетін, Абайдың
қайдан шыққандығын көрсететін, Абай кім еді деген нəрселерді
жаңаша айтатын боламыз.

қазақ поэзиясында қашан пайда болды жəне оны кім енгізді?
Жалпы, оның əдебиетке əкелген жаңалығы қандай?

қайғы ойладым, ұйқым сергек» десе, кім оған қарсы болды?
Бірақ ол қазақ əдебиетіне тəн емес еді. Ауыз əдебиетінің ішінде
тек əн мəтіндерінде ғана «Мен» болатын. Мəселен, «Сырғаңды
қайық қылып өткіз мені». Қазақ поэзиясына «Менді» кіргіз-

ген – Мағжан Жұмабаев. Оның есімінің елге қатты тараға-
ны – осы «Мен» сөзін əдебиетке кіргізгендігі. «Менге» үлкен
құқық алып берді. «Бізден» «Менге» көштік. Қалай дегенмен,
Мағжанның уақыты өтіп кетті. Мағжанды «Ғасыр ақыны» деп

айтып жүрміз. Оған ешкімнің қарсылығы жоқ. Мұқағалиды да
«Ғасыр ақыны» деп атадық. Мұқағали – осы заманның ақыны. Ал
Мағжанның ең шыққан биігі – сол. Негізі, Мағжан 1920 жылдың
аяғынан кейін өлең жазбаған. Жазған да болуы мүмкін. Таяуда

Мағжан туралы бір əйелдің сұхбатын оқыдым. Сол мені қатты
толғандырды. Мағжан Карелияда айдауда жүрген кезінде Мак-
сим Горькийге хат жазып жүріп босанып шығады. Содан кейін
əлгі əйелмен екі жылдай Ленинградта тұрған көрінеді. Сонда

бір чемодан қолжазбасы болған сияқты. Ал сол қолжазба қайда?
Менің ойымша, екінші рет сотталғанда қолжазба да тəркіленген
болуы керек. Ол – МҚК-нің (Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті)
мұрағатында. Ал мұрағаттағы дүние ешқашан жоғалмайды. Мен

саған мынадай тағдырды айтып берейін. Орыстың Домбровский
деген керемет жазушысы бар. Сол үш рет сотталған. Соның
үшеуінде де өлім жазасына кесілген. Бір ғанибеті, сол үшеуінен
де аман қалған. Сол Мəскеу қаласындағы ЦУМ магазинінің

алдындағы алаңқайда отырса, бір кісі келіп амандасады да бірге
отыруға рұқсат сұрайды. Жазушы қарсы болмайды. Сонда ол:
«Мен Сізден кешірім сұраймын. Сіз мені танымай отырған
шы ғар сыз. Кезінде мен Сізден МҚК-нің жертөлесінде жауап

алған мын. Мен Сіздің алдыңызда кінəлі адаммын. Осы күнəмді
қалай жуып-шаярымды білмей көп ойландым. Зейнетке шығар
алдында Сіздің соңғы романыңыздың қолжазбасын ұрлап
əкеттім. Соны Сізге қайтара мын» депті. Ал Домбровский ол

романды еш жерден іздеп таба ал маған. Қайта жазу – мүмкін
емес. Соған қарап ойлаймын, МҚК-де де қазаққа жаны ашитын
адамдар отырған шығар. Бəлкім, сол жерден қолды болып кет-
кен. Жалпы, Мағжанның өлеңдері көп ақынның туындыларынан

шықты. Енді сəл-пəл өзгерістерге ұшыраған. Міне, жоғалған
қолжазбамен əлгі көшірмелердің ара сында бір байланыс бар.
Оны анықтау – алдағы уақыттың еншісінде.

«Абай – Пушкиннің көшірмесі» деген пікір айтты. Əрине,
кім не айтамын десе де өз еркінде. Алайда дуалы ауыздың
бірісіз ғой, Сіз не айтар едіңіз?

қосыла алмаймын. Өйткені Абайдың рухы, стилі Пушкинге
мүлдем келмейді. Көшірмесі боламын десе де бола алмайды.
Мың жерден айтсақ та Абайдың аты – Абай. Ал енді Пушкиннің
өзін Батыс оқырмандары біле бермейді. Оны бірнеше Еуропа

елдері аударып та көрді. Бірақ дəл түпнұсқадағыдай болмайды.
Сол сияқты біз де Абайды неше мəрте орыс тіліне аудардық.
Одан да күткен нəтиже шығара алмадық. Неге? Өйткені Абай –
ұлттың ақыны. Ал ұлттың ақыны сол өзінің ұлтына ғана тəн

болады да, басқа ұлтқа қанша тықпаласаң да сіңбейді. Дүние
жүзінде ұлы ақындар көп, ал ұлт ақындары санаулы ғана.
Мəселен, орыстарда да ұлы ақындар көп. Некрасовың да,
Лермонтовың да, Маяковскийің де, Цветаеваң да – бəрі ұлы

ақындар. Ал ұлт ақындары аз. Үш-төрт ақыннан бас қа сын
айта алмаймын. Пушкин, Есенин, Твардовский. Болды. Міне,
осыларда орыстың рухы бар. Ал қалғандарында, жоғарыда
айтқандай, шығыстың ақындары сияқты, яғни олар – Еуропалық

ақындар. Ал енді Өтежанға оралар болсақ, мен оны сыйлай-
мын, ақындығын мойындаймын. Бірақ оның өзі – ерекше адам,
бөлек əлем. Өтежанның мінез-құлқы, жүріс-тұрысы, пікір-
көзқарасы ешкімге ұқсамайды. Жаңағы сөзді басқа біреу айтса,

қатты ренжір едім. Бірақ оны Өтежан айтқан соң күлемін де
қоямын.

одағы құрылды. Осы Одақтың қазақ қаламгерлеріне тигізер
игі ықпал-əсері болады деп есептейсіз бе?

қиястығы, я болмаса бəсекелестік деп айта алмаймын. Қалай
дегенмен де қазір заман өзгерді. Заман талабынан туындап

жатқан мəселе болса, алдынан жарылқасын. Бірақ бүкіл мəдени
ошақтарды қаржыландыруды Үкімет өз есебінен алып тастады
ғой. Сондықтан оның болашағы бұлыңғыр.

көшу мəселесі қызу талқылануда. «Тіл дегенде тебірен» деп
өзіңіз айтқандай, бұл тақырып Сізді бей-жай қалдырмасы
анық.

айтайын. Əңгіменің басында айтып кеткенімдей мен батырлар
жырын латын тілінде оқып, жаттағам. Əлі күнге дейін латынша
оқи беремін. Екіншіден, араб, орыс қаріптеріне қарағанда латын
қаріпі өте жұмсақ əрі оралымды. Қазақ фонетикасына жақыны

да осы – латын қарпі. Орыстар кезінде бізді зорлықпен өткізді
ғой. Қай жылы екенін ұмытып қалдым, Түркияда бүкіл түркі
халықтарының құрылтайы өтті. Сол жиынға мен де қатыстым.
Депутат болып жүрген кезім еді. Сол құрылтайда «Бүкіл түркі

халқы латын тіліне көшейік» деген ұсыныс айтылды. Ол кезде
барлық республика өз егемендігін алып, дербестігін жариялап
қойған болатын. Сондықтан бəрі қарсы болуға ұялып, түгел қол
көтерді. Содан, ең алдымен əзербайжандар, одан кейін өзбектер

көшті. Былтыр ғана татарлар көшпек болып Парламентте қаулы
қабылдап еді. Бірақ оны Мəскеу бекітпей отыр. Менің ойымша,
олар түбі көшетін шығар.

Сірќ, мен &леѓ жазуды
ћойѕан кљні &летін
шыѕармын
Тџманбай МОЛДАЅАЛИЕВ,

Ћазаћстанныѓ Халыћ жазушысы, Абай
атындаѕы мемлекеттік жќне Бљкіл тљркі
дљниесі жазушыларыныѓ Физули атындаѕы
сыйлыћтарыныѓ лауреаты:

тап, бүгінде «Тұмаға» атанып, төрге оздыңыз. Дуалы ауыз,
зиялы қауым өкілі ретінде қазіргі қазақ поэзиясы туралы
ойыңызбен бөліссеңіз.

лантты інілеріміздің алды 50-ге келіп жатыр. Нұрлан, Темірхан,
Ұлықбектер – біздің соңымыздан келе жатқан талантты буын
өкілдері. Біз деп отырғаным – мен, Сағи, Қадыр, Шəміл,
Еркештер. Мен бұл жерге Ғафу мен Ізтайды қосып отырған

жоқпын. Олар – ұстаздар. Талантты ақындардың бəрінің атын
атағым келмейді. Бірін атасаң, бірі ренжіп қалады. Əйтпесе,
Иран-Ғайып, Несіпбек Айтұлы, Жарылқасын Аманов немесе
елуге келіп, ел таныған Рафаэль Ниязбековтерді атауға болады.

Бұлардың барлығы – өлең өлкесіне өз туларын тіккен жігіттер.
Тіпті, кеше жас ақын-қыздардың өлеңдерін оқыдым. Қарап отыр-
саңыз, бəрінің өлең мəдениеті өте жақсы. Ал енді олар ертең
қандай болып шығады? Оны уақыттың өзі екшеп алады. Жалпы,

бастап, күні кеше «Қазығұрт» баспасынан жарық көрген
он төрт томдық шығар малар жинағыңызға дейін елуден
аса кітаптарыңыз баспа бетін көр ді. Осылардың ішінен
өзіңізге ең ыстық жинақ, я болмаса шығар маларды атап

Қай шығарманы алсақ та оған күш-қайрат жұмсалып, маңдайтер
төгілді. Дегенмен, «Студент дəптері» – менің атақ-абыройымды
көтерген кітап. Содан кейін біраз поэмалар жазамын деп
төмендедім. Оны кезінде əдебиетшілер, сыншылар айтып та,

жазып та жүрді. Негізі, мені сынамаған адам аз. Сол «Студент
дəптерінен» кейін «Зулайды күндер» атты жинағым шыққанша,
сын мен ескертпелерді көп естідім. Содан кейін аса бір шалқар
шабытпен шыққан биігім осы – «Зулайды күндер». Онымен

ілесе «Жүрегім менің сапарда» деген жинағым шықты. Осы екі
кітабым маған ерекше ыстық көрінеді. Сосын «Жаңа дəптер»
атты кітабым комсомолдың сыйлығын алды. Ол кітап та менің

көңіліме аса ұнайды. Одан кейінгі бір биігім – «Жүректегі жа-
зулар» еді. Оған 1982 жылы Мемлекеттік сыйлық алдым. «Ма-
хаббат аты сөнбейді» атты кітабым да жаныма жақын жинақ.
Бұл туралы əріптестерім жылы пікірлер айтты. Негізі, отыздан

кейін адамның ойы толысып, өзіңе-өзің сыншы бола бастайды
екенсің. Жаңа он төрт том туралы айтып қалдың, менің əлі оған
кірмеген өлеңдерім бар. Егер бəрінің басын жинақтасам, одан
да көп болар еді.

қосқанда 20-дан асып жығылатын болар. Бірақ көптомдықтың
алғы сөзінде жаздым. Оған енген шығармалардың ішінде өзім
меңгере алмаған, айта алмаған тақырыптар болды. Əсіресе,
алғашқы жинақтардағы өлеңдерімде көрініп тұр. Соларды

көптомдыққа кіргізбей-ақ қойса да болады екен. Жалпы, «мен
ақындықта үнемі биікте болдым» десем, оған ешкім сенбейді. Бір
күннің өзінде адамда əртүрлі көңіл-күй болады ғой. Сол сияқты
өлеңде де жоғарылап, төмендеп отыратын кезеңдер болады. Кей-

де «Мына өлеңім жақсы шықты. Қатырып жаздым» дегеніңнің
өзі біраз күн өткен соң жəй ғана қоңыртөбел дүние екеніне
көзің жетеді. Өзіме қатты əсер еткен шығармам – Мұқаш неме-
реме арнаған поэма іспеттес туындым. «Сол аса бір шабытпен

жазылған дүние екен-ау» деп қалдым. Əруақытта жазушының
ең соңғы шығармасы өзіне ыстық көрініп тұрады.

бəрін талант-дарыныңызбен алғаныңызға күмəніміз жоқ.
Дегенмен, əлі де «мен алмаған асу, мен шықпаған шың бар»
деп ойлайсыз ба?

Менің замандастарым – Қадыр, Жұмекен, Əнуарлар комсо-
мол сыйлығын алып жатқан кезде, артынша мен де алдым.
Қадыр менен 3 – 4 ай үлкен. Əрі оның аты дүркіреп тұрған
кезі ғой. Оның сол тұста шыққан «Ой орманы» деген жинағы

қазақ поэзиясындағы үлкен құбылыс болды. Жұмекеннің
де шығармалары бірінен-бірі терең, көркем дүниелер. Осы
құрдастарымнан кейін сыйлық алғанымды мақтаныш көремін.

Біреудің озғанын, біреудің бақытын қызғанып көрген емеспін.
Өнер де, өлең де бəйге емес. Дəл қазір «бір сыйлық алсам екен»
деген пиғыл ойыма келмейді. Ендігі мақсатым – жазған-сызған
шығармаларымның қызығын көру. Еліміз егемен ел болды. Сол

тəуелсіз елімнің өркендегенін көрсем деймін. Өзімнен өсіп-
өнген ұрпақтарымның, жалпы тəуелсіз еліміздің жас өркендері
үлкен азамат болып қалып тас қандарын көргім келеді. Алла соған
жеткізсе деген тілекпен жүремін.

Мен қазір тіпті бұрынғыдан да өндіре жазып жүрмін. Түннің
бір уағында оянып, ойыма келген өлеңдерді түртіп қоямын.
Шынымды айтайын, «Ойпырым-ай, күнім өтіп бара жатыр ма
екен?» деп те қорқамын. Бұрынғы желігу, жай жүрістер жоқ.

Қазір ойланатын уақыт. «Ақын» деп басына көтерген елімнің
көңілінен шықсам деймін.

құжат толтырғанда «Наурыз» деп жазып жіберіпті. Содан туған
күнімді наурызда тойлап келе жатырмын. Келер жылдың науры-
зында жетпіске толамын. Соның қарсаңында жаңа өлеңдерімді
1 – 2 том етіп жарыққа шығарсам деген ойым бар. Оларды елге

ыңыз өте сəтті шығып жатады. Мұндай арнауларды жаза
алмайтын, тіпті жазбаған ақындар да бар. Сонда мұның
сыры неде?

тыңдаған белгілі жазушы Тахауи Ахтанов: «Тұманбай, сен осы
арнау өлеңдеріңді дамыта берші. Бұл – ода емес. Бұл адамның
шығармашылық келбетін жасайтын дүние екен» деді. Сол сөз
маған қанат байлады. Содан бері тұрақты түрде жазып келемін.

Негізі, арнау өлең жазу үшін кейіпкерді жақсы білу керек.
Сол адамды жақсы көруің қажет. Жақсы көрмеген, білмеген,
тебіренбеген жерде өлең де, шығармашылық та жоқ. Сондықтан

кімге арнау арнасам да оны жан-жақты танып, сүйіп, құлай
беріліп арнаймын. Кейде көрмеген, білмеген жас жұбайларға
да арнау өлең жазатыным бар. Ондай кезде жастарға жалпы
тілек айтамын. Кейбіреуі орташа, кейбіреуі сəтті шығып жата-

ды. Əйтеуір қара сөз емес қой. Өзімнің тым ақкөңіл екенімді
де сеземін. Адамдарды аса жақсы көремін. Маған сенсең, мені
жек көретін адам жоқ сияқты. Бірақ бажайлап қарасаң, мені
көрсе, қабағын ашпайтын азаматтар да бар. Ал мен өзім өмірде

«бір адамға болмасын, толмасын» деген пиғылда болып көрген
емеспін.

Қал даяқовтан бастап, бүгінгі жас сазгерлерге дейін əн жазды.
Сонда əн мəтінін жазып беруді сазгерлердің өздері сұрай ма,
əлде ұсыныс Сізден болады ма?

зып бер» деп айтқан емеспін. Шəмшінің «Бақыт құшағында»,
«Əнім сен едің» деген əндер өзінің тапсырысы. Ол əндерін
дайындап алып келді. Маған бірнеше рет орындап берді.
Тақырыпты біліп алған соң онымен бірге толғанып отырып

жаздым. Менің «Əн аясында» деген шағын кітабым бар. Сонда
бəрі жазылған. Қазақтың атақты сазгері Нұрғиса Тілендиев те
маған əн мəтінін жазғызғысы келсе, шақырып алатын. Сөйтіп
жаңа əнін күйсандықта орындайтын. Мен тапсырысын дереу

жазып беретінмін. Көп сазгерлер өлеңдерді менің жинағымнан
өздері таңдап алады.

Оның көбісін əуесқой сазгерлер шығарыпты. Жалпы, мен
«Əуесқой» деген сөзді ұната бермеймін.

Екі жас бірін-бірі өздері тапты ма, əлде епті жеңгейлер араға
түсіп, араласты ма?

ды ертіп келіп, бізге таныстырды. Ол кезде əлі сазгер емес
еді. Негізі, оның мамандығы – құрылысшы-инженер. Бірақ
сол кездің өзінде гитараны жақсы тартатын. Сөйтіп жүріп əн

шығарды. Алғашқы «Бауырды сағыну» деген əніне мəтінді
мен жазып бердім. Ол бір ғаламат дүние болып шықты. Сосын
мен: «Шырағым, əн туса, маған айт, сөзін жазып беріп тұрайын.
Немесе менің жинақтарымды оқып көр. Бəлкім, соның ішінен

сенің көңіліңнен шығатын өлеңдер табылып қалар» дедім.
Мысалы, «Ғашық жүрек қайда апарып соғасың?» деген əнінің
мəтінін менің кітабымнан алып жазған. Кейде өзі келіп: «Аға,
мен əн жазып едім» дейді. Ол мені «Аға» деп атайды. Сосын

екеуміз түннің бір уағына дейін отырып, əн жазамыз. Көбіне ол
мен төсекке жатар кезде келеді. Өз балаң болса, қуып жібересің
ғой. Қанша дегенмен күйеубалаң. Мұхаммед пайғамбар да
күйеубаласын сыйлаған емес пе?!

кеш өткізгелі отыр екенсіз. Бұл өнер мерекесін өткізудегі
мақсатыңыз не?

шығып, есеп беру. Əнсүйер қауымның жүрегін тербеу. Осы
мерейлі мерекемнің, көптен күткен өнер кешімнің шымылдығын
«Ермек Серкебаев ағамыз ашып бере ме?» деген үміттеміз.
Одан басқа, қазақтың əйгілі əншілері Нұрғали Нүсіпжанов, Роза

Рымбаева, Мақпал Жүнісовалар қатысып, əн салады. Ал кештің
қалай өтеріне бірінші уақыт төреші. Оған əн сүйер қауым куə
болар деген ойдамын. Осы кеште орындалатын біраз əндердің
авторлары бұл өмірден озып кетті. Ол əндер əкесі жоқ сəбилер

сияқты ғой. Əсіресе, сол əндер халықтың жүрегіне жетсе екен
деп тілеймін.

Ћалихан ЫСЋАЋ,
Ћазаћстанныѓ Халыћ жазушысы, Мемлекеттік
сыйлыћтыѓ лауреаты:
Мен не жазсам да ћазаћ

етіп ағып өткен талантты жазушы Ақан Нұрмановтың
Кейкі батыр туралы романының соңын Сіз жазғаныңызды
кей оқырман біле бермейді. Сондықтан сол əңгіменің анық-
қанығын өзіңіздің айтып бергеніңіз маңыздырақ болар

алғаш танысқан адамым – Ақан Нұрманов еді. Бұл – 1961 жыл
болатын. Одан кейін Тельман Жанұзақовпен таныстым. Ол –
«Правда» газетінің меншікті тілшісі, «Лениншіл жас» газеті бас
редакторының орынбасары, «Ара» журналының бас редакторы

болды. Бір өкініштісі, 43 жасында қайтыс болып кетті. Ал Ақан
екеуміз сол танысқан күннен бастап, ақтық демі үзілгенше
жұбымыз жазылмады. Студенттік кезде қара нан мен қара суды
бөліп ішіп, бір кереуетте бірге жаттық. Ал үйлі-баранды болған

кезде отбасымен араластық. Бір-бірімізді бір күн көрмесек тұра
алмайтынбыз.
«Құланның ажалы» – оның ең соңғы жазған шығармасы бо-
латын. Ол Кейкі батыр туралы екендігі мəлім. Ол кезде Кейкі

аты. Ақан бұл шығармасын Мəскеуде жоғарғы əдеби курсты
оқып жүрген кезінде бастады. Жалғасын Алматыда жазды.
Оның мынадай əдеттері бар еді. Не жазса да еденге етбетінен
жатып алып жазатын. Сосын қай шығармасын жазбасын, əуелі

оның орысша сұлбасын түсіріп алатын. Содан кейін барып
қазақшаға аударатын. «Екі жұмыс қылып қайтесің?» Неге бірден
қазақша жазбайсың?» дейтінмін. Сонда ол «Қазақша жазсам,
жайылып кетемін. Сондықтан орысша жазып, бір жүйеге түсіріп

аламын да, сонан соң қазақша нұсқасын жазамын» деуші еді.
Ақанның бұдан бөлек, «Ор», «Күн ертеңге ауып барады», «Аққу
шоқжұлдызы» деген шығармалары болды. Осылардың бəрін ол
орыс тілінде жазды. Оның өзіндік себебі бар. Ол Алматыдағы

кетіп қалды. Сондағы аудандық газетте жұмыс істеді. Бір жазда
сырқаттанып қалдым да, екі айға демалыс алып, Ақанды іздеп,
Торғайға бардым. Сол жолы оған «Енді Алматыға қайт. Торғай
саған разы, сен Торғайға разы шығарсың» дедім. Содан ол

Алматыға оралды. Оның «Ақан Нұрманов» деген атын шығару
үшін «Ор», «Аққу шоқжұлдызы», тағы басқа əңгіме-повестерін
аудардым. Бірақ «Аударған Қалихан Ысқақов» деп жазғызған
жоқпын. Біздің буынның мынадай бір жақсы əдеті бар еді.

Біздің буын деп отырғаным – Сайын Мұратбеков, Əкім Тарази,
Рамазан Тоқтаров, Ақан Нұрманов жəне мен. Бəріміз жазған
шығармамызды қолжазба күйінде бірігіп оқитынбыз. Оның 2
себебі бар. Біріншіден, шығарманың бір қайнауы ішінде кетпесін

дейміз. Екіншіден, ол кезде цензура деген бар. Соның қырына
келіп қалатын тұстары болса, мұртын басып жіберетінбіз. Бір
күні үйге Ақан Нұрманов келді. Қолында «Құланның ажалы»
романының қолжазбасы бар. Əңгімесіне қарағанда, шығарма

əлі жазылып жатқан сыңайлы. Алғашқы тарауын бітіріп, екінші
тарауының орыс тіліндегі сұлбасын жасап қойыпты. Екеуміз ро-
манды оқып, оны қалай аяқтау керектігі жөнінде пікір алыстық.
Мен өз пікірімді айттым. Ол үндемеді. Оның қабағынан мені

қостайтындығын да, қостамайтындығын да аңғара алмадым.
Сөйтіп ол кетіп қалды. Көп ұзамай, мен аяғымды жаралап алдым
да, үйден шыға алмай жаттым. Бір күні Əкім Тарази телефон
соғып, Ақанның қайтыс болғандығы туралы қаралы хабарды

жеткізді. Содан бір күн бұрын түс көрдім. Бұрынғы Комсомол,
қазіргі Төле би көшесінің бойы екен деймін. Ақан көшенің
арғы бетінен бері қарай келе жатыр: «Ей, Қалихан!» деп қолын
көтеріп дауыстайды. Сол кезде арамыздан қара белдеуі бар

қызыл трамвай өте шықты. Содан Ақаннан көз жазып қалдым.
Сөйтсем, əлгі қара белдеулі қызыл трамвай қаралы хабардың
белгісі екен ғой.

үйіндегілер Жедел жəрдем шақырған екен. Күн сенбі болатын.
Ондағылар тəжірибеде жүрген студенттер болса керек. Олар
нені білуші еді?! Жүрегі қысылып жатқан адамды үйінен екі

қолтығынан демеп шығарып, аурухананың екінші қабатына да
сүйрелеп шығарған. Зембілге салуды қаперлеріне алмаса керек.
Палатаға жетпей қайтыс болып кеткен.

Жазғанынан жазары көп, бергенінен берері көп дарын еді ол.
Менің өзегімді өртейтін де – сол.

маса қолдамайтыны белгісіз болып қалған пікіріңіздің негі-
зінде аяқтадыңыз ба?

түспей жүргеніне қарағанда, өте сəтті шешім жасаған сияқ-
тысыз. Ақанның да əруағы Сізге разы болар.

рас. Ауыздан қақпақ кеткен шақта батыр туралы не айтар
едіңіз?

қапыда ұстап, өлтірген. Оқиға былай болған. Кейкінің қай
жерде тұратынын, қай уақытта үйге келетінін – бəрі-бəрін
Амангелдінің Мектепберген деген ағасы ЧК-ға айтып қойып-
ты. Олар түс кезінде Кейкінің үйіне баса-көктеп кірген. Батыр

ол кезде үйінде болмаса керек. Сонда əлгі жендеттер үйдегі тірі
жандардың бəрін, əйел, бала-шаға демей, қылышпен шауып
өлтіріпті. Үстінен түсіп қалған батырды қиқалап өлтіріп, басын
Қостанайда бір ағашқа бір жұма бойы іліп қойыпты. Бұл əңгімені

Кейкі батырдың келіні радиодан айтқан болатын.
Негізінен, Торғайдағы көтерілісті бастаған – Кейкі. Амангелді
оған кейін қосылған. Бұл көтеріліске қатысты трагедия қандай

қойып, бұйырған ас-суын берді. Сөйтсем, əңгіме былай болған
екен. «Ор» – араққа салынып, отбасымен ажырасқан, үй-күйі
жоқ бір жігіт туралы шығарма. Сол кейіпкерінің қайтыс болар
алдындағы сезімін нанымды суреттеу үшін қазіргі Райымбек

даңғылы бойындағы зиратқа барып түнепті. Міне, ол сондай
хас талант еді.

іргесіндегі «Калинин» ұжымшарында тұрады. Қыздарының бəрі
жоғары білім алған. Екеуі математика ғылымдарының кандида-
ты. Ұлы – тау шаңғысы спортының тұңғыш чемпионы. Ақанның
өзі І разрядты боксшы еді. Ең алғаш ол политехникалық инс-

титутта оқыған. Өзінің бапкерін сабап, оқудан шығып кеткен.
Кейін ҚазМУ-ге түсті.
КЛАССИК ЖАЗУШЫЛАР ДА ӨЛІАРА ШАҚТА ШЫҒАРМА ЖАЗБАҒАН

құлағымыз жиі шалады. Қазақтың қабырғалы қаламгері
ретінде осы пікірге алып-қосарыңыз бар ма?

кезеңі болған. Жер бетіндегі қаншама классик жазушылар ға-
сыр мен ғасыр ауысып жатқан өлара шақта шығарма жазбаған.
Жазғандарының шығармасы ауыз толтырып айтарлықтай
бола қоймаған. Əдебиеттің ұлы шеберлерінің барлық дүниесі

түгелдей алтын емес. Олардың ішінде де «халтуралары» бола-
ды. Сол алмағайып кезеңді біз қазір бастан кешіріп отырмыз.
Сонда не, жазушыларымыздың шабыты «суалып» қалды ма?
Жоқ. Бəрі де бар. Оған бірден-бір себеп – жазушыларда бағыт-

бағдар жоқ. Олардың темірқазығы не? Ол –ұлттық иедология.
Темірқазыққа қарап бағыт-бағдар алмаған жолаушы міндетті
түрде адасады. Сол сияқты жазушылар да бағыт-бағдарынан
айрылып, шығармасын қай қырынан жазарын білмей, дағдарып

қалды. Қазір қаламгерлердің алдында «Нені жазамыз? Кімге жа-
замыз? Қайтіп жазамыз?» деген үш сұрақ тұр. Жазылған дүние
көп. Олардың басым көпшілігі – тарихи романдар. Жазушылар
тарихи тақырыпқа неге құмар, неге бейім? Өйткені олар даяр

дүниелер. Оған ешкім дау айта алмайды. Керегін мұрағаттан
алады да, көсіліп жаза береді. Ал бүгінгі тақырыпты қозғау – өте
қиын. «Сабақты ине сəтімен» деген. Кезі келгенде бəрі жазар.
Бəлкім, біреулері іштей дайындалып та жүрген болар. Мен өзім

дан бастап, бүгінгі күнге дейінгі бір ауылдың, бір адамның өмірі-
нің тарихы арқау болады. Ол шығармадағы кейіпкердің арманы
үзіліп, үміті сөнгендей, тіршілік атаулының бəрі сыңараяқтап,
ақсақ болып қалғандай. «Ақсақ дүние» деп отырғаным – хромой

мир. Оның ішінде ешқандай лирикалық көрініс жоқ. Есесіне,
мысқылдың бояуы қалың. Солай жазуға тура келді. Неге? Тура
есіктен кіріп-шығып жүргендердің жазғаны – ақпараттық проза.
Ал енді кейбіреулердікі фельетондық материал, я болмаса пу-

блицистика. Оны газеттің бір мақаласымен-ақ айтуға болады. Ал
ондай ұсақ-түйекті көркем шығармаға қор етуге болмайды. Қазіргі
жазылып жатқан шатпақтардың біразы күні ертең мокулатураға
кетіп қала ма деп қорқамын. Сондықтан мен басқа қырынан жазу-

ға талпындым. Қазір елдің еңсесі көтеріліп, жағдай жақсарып келе-
ді. Елбасының өзі ұлттық идеология туралы сөз қозғай бастады.

ша, ұлттық идеология қандай болуы керек? Қазақтың рухын
көтеру үшін не істеу керек?

дан тұруы қажет. Бірінші – өткеніңді дəріптеу, яғни тарихты
қалпына келтіру, қажет болса, ұлттық рухта қайта жазу керек.
Екінші – ұлттың қамы, уайым мен мұңы басты назарда болуы
шарт. Уайым мен мұңы дегеніміз – мынау. Мұңы болса, бүгінгі

жағдай. Уайымы болса, келешекте не істеу керек? Қазақ – қазақ
болып қайтіп қалуы керек? Осы мəселе.
1950 жылдардың ішінде немістің ғалымдары «ХХІ ғасырдың
орта шенінде геосаяси картада Қазақстан деген мемлекет бол-

майды» деп айтқан екен. Оларға мұндай қорытынды жасауға
не себеп болған? Бірінші – отаршылдық езіп бітеді бұларды
деген. Екінші – полигонның зардабын тартады. Бала – болашағы
мүгедек болып туады деп болжам жасаған. Олар осылай десе,

біз не істеуіміз қажет? Міне, біздің негізгі басты уайым мен
мұңымыз осы болуы шарт.

ға болмайтын шақта ма, əлде кез келген уақытта ма? Қазір
не жазып жүрсіз?

бастады. Соның ішінде өтірік айтатындары көп. Бұл – бір.
Екіншілері жеке бір адамды алады да соны дəріптейді. Əдеби
үдерісті қоғамдық даму үдерісінен бөліп алады. Орта туралы
көзқарас, сөз жоқ. Əңгіме біреу, я болмаса өзі туралы болса да

онда орта, қоғам, тіршілік туралы сөз қозғап, өзі тозаңдай ғана
тұлға болып жүруі керек қой. Ал оларда ол жоқ. Біреуді мақтау
арқылы өзінің бағасын көтергісі келеді. Сондай естеліктерді
оқып отырып қаның қайнайды, жының қозады. Рамазан

Тоқтаров деген жазушы өтті өмірден. Марқұм ортаның гүлі еді.
Сол ылғи өзін жұрттан төмен қойып, өзін мазақ етіп отырып
əңгіме айтушы еді. Біз тыңдап отырып, қыран-топан күлкіге
қарық болатынбыз. Сондықтан кім не жазса да кейіпкерін

өзінен жоғары қойып, сол кездегі қоғам, тіршілік, орта оқырман
қауымға айнадай көрініп тұрғаны абзал.

жаза алмаймын. Ал Ақан туралы отыз жылдан кейін жаздым.
Неге? Өйткені ол адам менің көз алдыма образ болып келуі қажет.
Онсыз ол туралы əңгіме айту – өте қиын. Қазір «Əулет» деген
шығарма жазып жатырмын. Əлі аяқтай қойғаным жоқ. «Əулет»

деп қойған себебім, ол – жетімдер əулеті. Жетімдер əулеті деп
отырғаным – 60 жылдары əдебиетке келген қаламдас достарым.
Олардың біразының əкелері «халық жауы» болып кеткендер.
Басым көпшілігінің əкелері соғыста шейіт болып кеткен. Əбіш

бір-бір жетімнің жеңінен ұстап келген жесір кемпірлер едік.
Менің балаларыма тиісуші болмаңдар» деп айтқаны бар еді.
Менің жазып жатқаным сол жетімдер əулеті. Оның ішінде көзі
тірілер де бар. Ал көзі жоқтар – Ақан, Жұмекен, Рамазан, Сай-

ын, Зейнолла Серік қалиев, тағы басқалар. Осы əдебиетке біз
қалай келіп едік? Жас кезімізде қалай ғұмыр кештік? Алдымыз-
дағы ағалармен, бір-бірімізбен, өзімізден кейінгі толқынмен
қалай араластық? Міне, шығармада осы төңіректе əңгіме қоз-

сырын емес. Оның себеп-салдары неде? Ол жанрды жан-
дандыру үшін қандай шаралар жүргізу қажет?

Сапарғали Бегалин, Бердібек Соқпақбаевтардың есімі түседі.
Балалар əдебиетінің беделін көтерген де солар еді. Өздері
ғана тыным таппай жазып қоймай, өзгелердің де осы жанрда
қалам тербеулеріне мұрындық болды, соларға жағдай жасады.

Мəселен, бүгіндері есімдері елге белгілі Садықбек Адамбеков,
Оспанхан Əубəкіров, Мүбарак Жаманбалинов, Қадыр Мырза
Əли, Сағи Жиенбаев, тағы басқалар үлкен əдебиетке балалар
əдебиеті арқылы келді. Сол кездегі балалар əдебиеті мен қазіргі

балалар əдебиетінің айырмашылығы сол, неге екенін қайдам,
жоғарыда аты аталған қаламгерлер балалардың мінез-құлқын
жақсы білетін.
Қазір балалар əдебиеті жоқ деп айта алмаймыз. Бірақ оның

ішінде бала жоқ. Баланың күн сайынғы тіршілігі жоқ. Баланың
психологиясы жоқ. Балаға деген тəлім жоқ. Балаға тəлім-тəр-
биені насихат арқылы емес, сурет арқылы беру керек. Сөзбен
сурет салу қажет. Осының салдарынан балалар əдебиетінің

дəрежесі мен беделі түсіп кетті. Қазіргі балалар теледидар мен
компьютердің көшірмесі не айналып барады. Бала тəрбиесінің
негізі кітапта. Сондықтан балаларға арналған кітапты солардың
түсінік-түйсіктеріне сай етіп жаза білуіміз шарт.

герлерді қамшылап отыратын сыншылар қауымы екендігі
əмбеге аян. Қазір сынның уыты қайтып, ат төбеліндей
сыншылардың дауысы естілмеуге айналды. Мұның да
себеп-салдарын əдеби тоқыраудан іздегеніміз жөн бе?

нау керек. Менің замандастарымның ішінде сынды өнер деп
санағандар – Асқар Сүлейменов, Төлеген Тоқбергенов, Зейнолла
Серікқалиев. Олар шығармаға жеткілікті дəрежеде анализ жа-
сай білетін. Автормен додаға түсіп, жарысып отыратын. Кейде

автордың айта алмағанын солар айтатын. Бұл – нағыз сын, нағыз
сыншылар, яғни əдеби сынның бірінші саласының өкілдері.
Екінші салаға жататындар – əдеби зерттеушілер. Ол – сын емес.
Олар əдебиет тарихын жасай тын адамдар. Біз сыншыны да сын-

шы дейміз, əдебиет зерттеуші лерді де сыншы дейміз. Қазіргі
сынның нашарлығы сол, ол рецен зиядан аспай қалған. Əдеби
үдерістің көшіне ілесе алмайды. Ондай сыннан əдебиетіміздің
көсегесі көгермейтіні анық.

ген қаламгерсіз. Қазіргі қазақ драматургиясының даму
барысы Сіздің көңіліңізден шыға ма? Жалпы, театрлармен
байланысыңыз қалай?

родоксы сол, алдымен өмірге театр келген, содан кейін барып
драма туған. Драманы ең қиын жанр деуімнің себебі мынада:
Кез келген проза мен поэзиядағы ең үздік деген шығарманы
драмаға салып жіберсең, бүкіл кемшілігі ашылып қалады. Со-

сын драмалық шығарманың тақырыбын тапқаныңмен, оның
ситуациясын табу қиын. Ал енді оны таптың делік. Одан кейін
оны ойната білу керек. Шарықтау шегіне жеткізу қажет. Бұл –
үлкен шеберлікті талап етеді. Драманың проблемасы – əлі күнге

дейін сол баяғы көне проблема. Оны өсті, өшті, өнді деп айта
алмайсың. Адам баласы қалай өсіп, дамып отырса, драма да сол
деңгейде өсіп, дами береді, жасала береді.

жылайды. Шын мəнінде солай ма, əлде саны бар да сапасы
жоқ па?

ұстағанның бəрі пьеса жазғыш болып кетті. Бірақ драматургияның
қалай жасалатынын білмейді. Ең болмағанда, техникасын
меңгер меген. Сахнаға шығып сөйлегеннің бəрін пьеса деп ойлай-
ды. Сахнада сөз де (диалог), іс-қимыл, əрекет – бəрі бір-бірімен

сабақтасып жатуы керек. Бір оқиғадан кейін оның шешімі болуы
қажет, я болмаса бір диалогтан кейін оқиға өрбіп кетуі тиіс.
Драманың қиындығы – сонда. Драматург пен театр арасындағы
байланыс қаласаң да, қаламасаң да болады.

деген пьесасының қойылымын көрдім. Өте əдемі спектакль.
Режиссердің фантазиясы да, композитордың музыкасы да
қойылымның тынысын ашып тұр. «Төрт құбыласы түгел» деп
осындай қойылымды айтса керек.

поэзияға, біреуі прозаға, біреуі драмаға. Бір жанрдың тақырыбын
екінші жанрға тықпалай алмайсың. Бір жанрдағы керемет
шыққан дүниені екінші жанрға салып, қорлауға болмайды.

Оларды еш жерде жариялаған емеспін. Қара шаңырақтағы бір
сандықтың түбінде жатушы еді. Бір барғанымда қолыма түскенін
өртеп жібердім. Қалғанын жиен қарындасым алып кеткен екен.
Сұрап едім, бермей қойды.

Туған əпкем «халық жауы» болып ұсталып кетті. Сол кісі үйдің
іргесіне Бейімбет, Ілияс, Сəкен, тағы басқа ақын-жазушылардың
кітаптарын киізге орап, көміп кеткен екен. Жазға салым ірге-

ні қазып жүріп тауып алдым да оқуға кірістім. Ең бірінші
қолыма түскені – Бейімбеттің «Шұғаның белгісі» шығармасы
болды. Басқаларын шешем қорқып, өртеп жіберді. Бейімбетті
оқығаннан кейін менің ынта-ықыласым прозаға ауды. «Жаман

ақын болғанша роман жазайын» деп ойладым. Өлең жазбай-
тын қазақ жоқ қой. Өлең жазу керек болса, қазір де жаза сала-
мын. Содан кейін «Қоңыр күз еді» деген тырнақалды шығар-
мамды жаздым. Ол туынды 1958 жылы жазылды. Сосын оны

«Жұлдыз» журналына алып барып едім. Сол жерде 2 жылдан
астам уақыт жатты. Себебін мен сұрамадым. Олар да үн-
демеді. Содан «Жұлдыз» журналының проза бөліміне Сайын
Мұратбеков барды. Бір күні ол мұрағатты ақтарып отырып

менің туындымды тауып алады да оны оқып шығу үшін Ғаб-
дол Сланов пен Зейнолла Қабдоловқа тапсырады. Олар оқып
шығып, ұнатып, тасқа басуға ұсыныс жасайды. Сөйтіп менің
тырнақалды шығармам «Жұлдыз» журналында жарық көрді.

мемлекеттік тіл мəртебесі туралы айта-айта жағымыз тал-
ды, жаза-жаза саусағымыз сүйел болды. Сəкен Сейфуллин
бұл мəселені бір емес, бірнеше рет Үкімет деңгейінде көтерді.
Содан бері ғасырға жуық уақыт өтсе де күн тəртібінен түсер

қаны рас. Жуық арада түсе де қоймасы анық. Бұл мəселе тура-
лы біз жетер жеріне дейін жеткізіп айттық та, жаздық та. Енді
іске көшуіміз керек. Мен саған бір шынымды айтайын. Осы
жасқа келгенше шығармаларымды басқа тілге аудартуға құлық

зақтан басқа кімге керекпін?! Ал менің жазғаным қазақтан басқа
кімге керек? Жаңағы сен айтқан жұрт Еуропа əдебиетіне еліктеп,
табынып, өліп-өшіп жатады. Хемингуэй болса, өзіне Хемингуэй.
Оның өзінің халқы бар. Оның уайымы – сол өзінің халқының

литетімізге сəйкес келмейді. Менің басты уайымым сол, қазір-
гі қазақ тілі өзінің шынайы, табиғи тілінен айырылып бара жа-
тыр. Бүгінгі қазақ «обиходный» тілмен сөйлейді. Көшенің тілі,
транспорттың тілі, базардың тілі, кеңсенің тілі... Неге қазір ба-

лалар қазақ тілін үйрене алмайды. Себебі мектепте фольклорды
оқытпайды. Баяғы ертегі, қисса, дастан, батырлар жыры жоқ.
Мына парадоксты қараңыз. Қазір жазушы көп, бірақ тіл жоқ. Не
жазсақ та обиходный тілмен жаза береміз. Ал енді мемлекеттік

тіл мəртебесіне келер болсақ, біз ылғи «үй артында кісі бар»
дейміз де отырамыз. Кезінде Ататүрік түркі тілінен басқа тілде
сөйлеуге тыйым салған. Ол өзі жебірей болса да Түркияның
тілі мен мəдениетін қалпына келтірді. 600 жылдары Ұлы

Түрік Қағанатын Би мен Естемес басқарды. Солар «Кімде кім
түркі тілінде сөйлемесе, тілі кесілсін» деген жарлық шығарды.
Əрине, қазір ол заман өтті. Дей тұрсақ та, біз қазір мемлекеттік
тілде сөйлеуге мəжбүрлеу саясатын ұстануымыз қажет. Сосын

сөздіктерді көптеп шығару керек. Ең болмаса, Радловты бір
қайтара оқып шықпаймыз ба? «Түркі тілін зерттейтін лингвистер
ең алдымен қазақ тілін білуі тиіс. Өйткені қазақ тілінде архаизм
жоқ. Түркі тілінің ішіндегі ең бай тіл – қазақ тілі. Ағылшын тілі

Еуропа мəдениетіне қалай əсер етсе, қазақ тілі түркі халқына
соншалықты ықпал етті» дейді. Ал енді осындай құнарлы тілді
қалай жоғалтуға болады?! Мына көрші жұрт бізге келіп жүгіну
керек. Бізді сыйлауы керек. Қажет болса, сыйлата білуіміз қажет.

Темірхан МЕДЕТБЕК,
Мемлекеттік сыйлыћтыѓ
лауреаты, аћын:
Наѕыз аћындар

баспаныѓ есігін сыѕалай
алмай ћалды

жүректен шықпаса, жүрекке жетпейді. Ал сол жүрек тілімен
сөйлей алмай жүрген қаламгерлердің қатары көбейіп келе
жатқан жоқ па?

құрдымға кеткені жақсы. Бізге азаттық, еркіндік алып келді.
Бірақ кез келген кездейсоқ адам əдебиеттің, поэзияның қасиетті
қақпасын теуіп кіріп, сөйлей беретін болды. Тіпті, өлеңнің
қарапайым техникасын білмейтін өлеңшілердің өздері том-

том кітап шығаруға əуес болып алды. Есесіне поэзияға еңбек
сіңіріп келе жатқан нағыз ақындар зардап шегіп, баспаның есігін
сығалай алмай қалды. Олардың том-том түгілі, жеке кітабын
шығаруға қаржысы жоқ. Осының кері əсерінен мұрнынан тесіп,

жетектесең де ақын болмайтын талапсыздар көбейіп барады.
Сол алаңдатады бізді. Бұлар əдебиетті ғана бүлдіріп қоймайды.
Сонымен бірге оқырмандардың да талғам-түсінігін құртады.
Талантты шығармалар ғана оқырмандардың талғамын өсіреді.

Талғам төмен болса, онда ол өте қауіпті. Бұл үдерісті тоқтату
қиын. Бірақ «қиын екен» деп қол жайып отыра беруге тағы
болмайды. Негізі, баспалар мем лекеттің мүддесінен шығатын,
халықтың үдесінен шығатын шығар маларды ғана тасқа басу

қажет. Əрине, цензура жоқ. Бірақ ар-ождан цензурасы деген
бар емес пе?! Əрбір адамның бойында цензура бар. Соны іске
қосу қажет. Мейлі мемлекеттік, мейлі жеке баспа болсын, сол
жерде сөздің қадірін түсінетін азаматтар отыр ғой. Біз соларға

сымен оқырмандардың жүрегін жаулап алған қаламгерлер
бар. Осы тұрғыдан қарағанда, қай шығармаңызды бөле-
жара атар едіңіз?

«шұбар жылан» ғой. Солай бола тұра, оқырмандардың да
айрықша атайтын шығармасы болады. Дегенмен, мен бұрынғы
шығар ма ларымды жоққа шығара алмаймын. Бұрында да бүкіл
күш-қуатым мен, қайрат-жігеріммен, болмыс-бітіміммен еңбек

жұрт жылы қабылдады. Өзіме де ұнайды. Ол өлеңдерде жарылыс
бар сияқты. Онда еркіндік, рух биіктігі, бұлқыныс, толғаныс,
тебіреніс бар.

да кенде болған жоқсыз. Екеуін де қандай көңіл күйде
қабылдадыңыз?

ғана үлкен құбылыс. Ол – пайғамбар, үлкен құдірет, ұлы күш.
Олар өздерін солай сезінеді. Егер олай сезіне алмаса, онда жазу
үстелінің маңайына жолаудың қажеті жоқ. Ал шығармасын
жазып болғаннан кейін ақын да, жазушы да, сазгер де – бəрі

пенде. Пенденің пендешілік жасамай тұра алмасы тағы анық.
Мəселен, мақтағанды кім жек көреді?! Бəріне майдай жағады.
Ал сынды көтеру оңай шаруа емес. Кезінде мені бір үлкен ағам
сынады. Сынағында да біржақты сынға алды. Солай бола тұра,

мен сол сыннан едəуір пайда көрдім. Содан бастап мен өз-
өзіме сын көзбен қарайтын болдым. Өз позициямды қорғауды
үйрендім. Өйткені менің позициям оның позициясына мүлдем
келмейді. Əрбір жазушы бөлек-бөлек дүние, бөлек-бөлек əлем.

Менің əлемімді оның қабылдамауы заңды нəрсе. Дегенмен, ол
менің жеке позициям емес еді. Ол тұтас бір əдебиеттің өрісі бо-
латын. Сол позицияны қорғап, ғұмыр бойы мақалалар жаздым.
Жинақтап қарасам бір кітап болды. Ол кітап «Баба дəстүрдің

мұрагері кім?» деп аталады. Сондықтан да əлгі сынға мен ри-
замын. Ризашылығымды сын айтқан ағама да білдірдім. Кейін
татуласып, сыйласып кеттік. Қазір де араласып тұрамыз.

қауым өкілдерінің бірісіз. Соңғы кезде Сізді қандай мə-
селелер қатты мазалап жүр?

өзекті мəселе – тіл. Біздің қабырғамызды қайыстырып, омырт-
қамызды майыстырып, күндіз егілтіп, түнде жасымызды төгілтіп
жүрген осы – тіл мəселесі. Бұл – өте байыптылықты қажет ете-
тін шетін, нəзік мəселе. Сондықтан бұл мəселені шешуді ертеңге

қалдырмай, асығу керек. «Жергілікті халықтың саны 70 – 80
пайызға көбейсін. Содан кейін көреміз» деп жүре беруге бол-

көрген, білген, көкейге түйген ойлары бар адаммын. Мен тек
Алматының ғана тротуарын тоздырған адам емеспін. Талай
жыл облыстарда жүрдім. Жұмысшы лардың қайнаған ортасында
болдым. Бұл өмірдің қырын да, сырын да, жырын да білемін.

атқардыңыз, басқардыңыз. Маман ретінде бүгінгі қазақ
телевизиясы туралы не айтасыз?

ғы ұлттық бағдарламаларға көңілім толып жүр. Олардың із-
деніс үстінде екендігі байқалады. Əлі де тереңірек қаузай түссе
екен деген ниеттемін. Болашақтарынан көп үміт күтемін. Деген-
мен, оларды да түсінуге болады.Өйткені өмір тым саясаттанып

кетті ғой. Сол саясаттың кесірінен көптеген өзекті мəселелер
қамтылмай жатыр. Ал енді тəуелсіз арналар деген бар. Қанша
тəуелсіз десек те, олар да ақшаға, құрылтайшыларға тəуелді
ғой. Солардың адамды, көрермендерді қорлайтын тұстары бар.

50х50 деген бағдарламаны жалау етіп алып, қазақ тіліндегі
бағдарламаларды түн ауған шаққа ысырып тастайды. Мұның
бəрі жақсылық емес, əрине.

Оның бүгінгі мүшкіл халін жақсы білесіз. Сол киелі орданың
ахуалын жақсарту үшін не істеу қажет деп ойлайсыз?

Дей тұрсақ та қасиетті шаңырақтың шырайын кіргізуге болады
деп ойлаймын. Ол үшін Одақты нарықтың мінез-құлқын біле-
тін, соны терең меңгерген, өзі де соған бейімделген талант-
ты адамдар басқару қажет. Біз сияқты сүйегі қатып кеткен,

еті өлген, айлық алуды ғана білетін адамдар басқара алмай-
ды. Түбі басшылыққа сондай іскер жастар келеді. Қашан да,
қандай жағдайда да мен Жазушылар одағын таратып жіберуге
қарсымын.

Нџрлан ОРАЗАЛИН,
Ћазаћстан Жазушылар одаѕы басћармасыныѓ
т*раѕасы, Мемлекеттік сыйлыћтыѓ
лауреаты, аћын:

Ќдебиет — џлт пен
џрпаћты саћтаудыѓ
џлы ћџралы

бар екендігі белгілі. Бұл Одақта қазақтың маңдайалды атпал
азамат тары мен біртуар дарын иелері қызмет етті, басқарды,
жаңа дəуірдегі қазақ əдебиетінің іргетасын қалады. Қазір
«Жазушылар одағын жабу керек» деген əңгімелер естеліп

қалып жатыр. Əрине, бұл ішкі есебі бар топтың ғана мүддесі
екені айқын. Дегенмен, Одақтың басқарма төрағасы ретінде
не айтар едіңіз?

ға созылып жатыр. Анахарсис (Анарыс), Майқы билерден қалған
қасиетті сөздердің жаңғырығы мен Көк түріктер дəуірінен бізге
жеткен тастағы жыр үлгілері соның айғағы емес пе?! Орта
ғасырдан жеткен əл-Фараби, Қожа-Ахмет Иассауи, Мұхамед

Хайдар Дулати еңбектері, Асан Қайғы мен Абай арасын жалғап
жатқан бай мұраларымыз соның көрінісі емес пе?!
Тамырын тереңге жайған, дауысы зор ұлт əдебиеті ХХ ға-
сырда қайта дəуірледі. Жазба əдебиеті қанатын жая бастаған

осы бір аумалы-төкпелі кезеңде – өткен ғасырдың отызыншы
жылдарында Жазушылар одағы өмірге келді. Киелі шаңырақ-
тың іргетасын қалауға Сəкен, Ілияс, Бейімбет, Мұхтар, Сəбит,
Ғабит, Ғабиден секілді халқымыздың арыстары мен алыптары

ерен еңбек сіңірді.
Дəуірдің өзі шыңдап шығарған қоғамдық ұйымды жағым-
сыз, жайсыз пікір айтып жүрген бірді-екілі адамдар мен пікірі
бөтен, мақсаты бөлек топтар тарата алмайды. Ұйымның жар-

ғысы, өзінің өмір сүру үлгісі, басқару органы бар. Сондықтан
ұйымды тарату, таратпау мəселесі сол жүйелі құрылымның
қолында. «Құтырған түлкі өз апанын қабады» демекші, өзі су
ішкен құдығына түкіріп отырған əсіре айқайшылдарға бұл Одақ

ұнамаса, мүшеліктен шығып кете берулеріне болады. Тіпті бол-
маса, ондайлардан құтылуға ұйымның да өз құқы бар…

лері түгел қатысты» деп айта алмаймыз. Ал қатысқандар-
дың кейбі реу лері бұл жиынға көңілі толмағандықтарын
айтады.

мін. Міне, 27 жылдың бедері болып қалыпты. Осы мезгіл
ішінде Одақтың бастан өткерген талай ірілі-ұсақты дауыл,
борандарының куəсі болып келеміз. Бұл Одақты басқарған алып-
тар шоғырының да, айбыны мықты ағаларымыздың да алғыс ала

қойғандары шамалы… Мен де «Одақтан алғыс ести қоямын»
деп келген жоқпын… Шынын айту керек, бұл шаңыраққа мен
Одақтың тарап кету қаупі төніп тұрған қиын кезде келдім.
1996 жылы Қазақстан Жазушылар одағының съезі болды. Сол

съезде баламалы негізде сайландым, тізгінді қолға алған күннен
бастап байқағаным, Одаққа тиесілі дүние-мүлік тегіс қолды
болып кеткен. Осы отырған зəулім ғимаратымыз да, əл-Фараби
атындағы Шығармашылық үйі де ара ағайындардың қолында

кеткен. Жазушылар одағының өзі іштен топ-топқа бөлініп,
несібелері шайқалып отырған тұс. Келген бетте етек-жеңімізді
жиып, жоғымызды түгендеуге кірістік. Одақтың басшысы
болған соң отқа да, суға да түсуге тура келді. Үш жылдан астам

соттастық… Қарсыластар да аянып қалған жоқ. Ақыры əділдік
туы желбіреді. Біз жеңдік. Екі ғимараттың екеуі де ұйым иелігіне
қайтты. Бірақ қиындық мұнымен бітпеді. «Қоғамдық ұйым» де-
ген сөз алдымыздан сан шықты. Қаржыландыру мəселесін шешу

соттан кем болмады. Қалталы фирмалар қаржысын беталды
далаға шашқылары келмеді. Шығарып салды…
«Қимылдаған қыр асады» деп, қимыл жасадық. Енді, міне,
49 жылға емін-еркін пайдалануға берілген ғимараттарымыз

жарқырай бастады. Əрекет еттік. Əдеби үдеріс жандана бас-
тады. Біз келген кезде жыл сайын өтіп тұратын əдеби жыл
қорытындысының өтпегеніне бірер жылдың жүзі болған
екен. Осы үрдіс қайта жалғасты. Дегенмен, жасыратыны жоқ,

қаламгерлер əдеби жыл қорытындысына селсоқ қарайды. «Бір
кезде керемет өтуші еді» деген сөздің бəрі құр даңғаза, дақпырт.
Бұрын да солай болған… Ол кезде де шығармалары жарық
көрген қаламгерлер ғана жылы пікір естіп, жақсы баға алу

үшін əдеби жыл қорытындысына басымырақ келетін. Осы бір
салғырттық ауруы əріптестеріміздің ойын, санасын тым кеулеп
бара жатқандай... Сыртта жүріп айқай-сүрең салғанша, осындай

алқалы жиындарда бас қосып, өздерінің кəсіби əңгімелерін
ортаға салмай ма?! Биылғы əдеби жыл қорытындысынан біз
осындай сипат, осындай мінез күтіп едік. Өкінішке қарай, сол
газет-журнал беттерінде сыпсыңның көрігін үрлеген ағайындар,

неге екенін қайдам, жиынға келмеді… «Əдебиет жоқ», «қазақ
əдебиетінің халы мүшкіл», «соңғы жиырма жыл ішінде бірде-
бір іліп алар шығарма жоқ» деушілер төбе көрсетпей қойды. Екі
күнге жоспарланған жиын бір күнде аяқталды.

мүшесі бар екен. Солардың ішінде «ақын, жазушы» деп
айтуға тұрмайтындары да бар» дейді кей сыбыс. Осы сөз
қаншалықты рас?

қиын əңгіме… Мəселе – қаламгерлердің санында емес. Өз басым
«700 жазушының барлығы бірдей керемет дүние жазуға тиіс»
деп ойламаймын. «Жүзден – жүйрік, мыңнан – тұлпар» демейтін
бе еді, қазақ атамыз.

Иə, Одақ мүшелері əртүрлі басшылық кезінде мүшелікке
өткен… Мысалы, өз басым Одаққа мүшелікке 1978 жылы
Əнуар Əлімжановтың тұсында кірдім. Тіземіз дірілдеп, осы
кабинеттің босағасын аттар сəттегі толқуым есімнен шықпай-

ды. Смағұл Елубаев, Сатыбалды Нарымбетов үшеуміз бір галс-
тукты бірімізден соң біріміз ауыстыра тағып, Ғабең бастаған алқа-
лы топтың алдына барған сəтті қалай ұмытайын?! Біз үшін қа-
сиетті шаңырақтың босағасын аттау – үлкен бақыт болатын…

Енді… «Одақ мүшелерінің саны көп» деген əңгіме тура-
лы. Өткен ғасырдың соңында Қытай, Моңғолия секілді ел-
дерден қоныс аударған қандастарымыздың қатарында көп
қаламгерлер келді. Солардың көпшілігі кезінде Одаққа еш

кедергісіз қабылданды. Құшақ жая қарсы алудың арқасында
қандастарымыздың есебінен санымыз күрт өсті. Бұл – бір.
Екіншіден, өтпелі кезеңнің аумалы-төкпелі мінезі рухани кеңіс-
тігімізді сансыратқан сонау тоқса ныншы жылдардың басында

əдебиет пен өнерге деген қамқорлық əлсіреді. «Шөп те өлең,
шөңге де өлең» демекші, осы тұста Одаққа əралуан жолмен
əртүрлі адамдардың келгенін кейін-кейін байқадық…

қабылданып кетті» деген əңгімені де құлағымыз шалып
жүр…

кеңесі өтті. Үлкен оқиға санатында болған Кеңес соңында Одақ
қатары 30-дан астам талантты жастармен толыққаны рас. Жас-
тар – əдебиетіміздің ертеңі. Ертеңін ойлаған əдебиет тозбай-
ды. Əдебиетін ойлаған елдің ертеңі қашанда жарқын. Мен сол

талантты жастармен Одақ қатарының толыққанына қуана-
мын. Жəне сол үшін уақыт алдында да, адамдар алдында да
кепілдік беруге, жауап беруге əзірмін…

қаламгерлер бар екен. Оларға алдын-ала қаламақы төленіп,
кітап шыққан соң оны таратумен де айналысатын ұйымдар
бар. Біз осындай жүйеге жуық арада көше аламыз ба?

баспалар тек мемлекет қарамағында болатын. «Кітап саудасы»,
«Баспа жəне полиграфия жөніндегі комитет» деген үлкен-үлкен
мекемелер жұмыс істейтін. Ең төменгі таралымымыз он мың бо-
латын болса, ал жоғарғысы жүз-жүз елу мыңнан асып жығылып

жататын. Міне, кітаптың сатылуы мен таралымын əлгі мекеме-
лер қадағалап, үйлестіріп отырушы еді. Қазір… Оқылатын кітап
сатылады, оқылмайтыны қалады… Көркемдік дəрежесі биік
шығармалар ғана рухани кеңістікке шыға алады. Бұл – уақыт

ұсынар қатал қағида. Өзің айтпақшы, капиталистік елдерде
баспагерлер əлемдік деңгейде есімі белгілі қаламгерлердің
туындыларын таласып-тармасып шығарады. Сұраныс деген –
осы. Осындай авторлардың артынан баспагерлер жүгіріп жүріп

«Жаңа кітабыңыз бар ма? Бар болса, келісім-шарт жасайық»
деп келіссөз жүргізеді. Егер екі жақ сəтті келісім жасасса, бас-
пагерлер əлі жарық көрмеген кітаптың белгілі бір мөлшердегі
қаламақысын алдын-ала төлейді. Сосын ол кітаптың басылу

құқығына сол баспа ие болады.
Ал бізде ше? Бізде «қаламақы» деген ұғым – естен шыға
бастаған дүние. Жазушының еңбегі еш. Бірен-саран мемлекеттік
сұраныстың жұқа қалтасынан адасып түскен тиын-тебен бол-

маса, баспалардың дені қаламгерлер қауымын «тақырға»
отырғызып келе жатқаны да шындық. Жазушы еңбегі өзінің
адал бағасын алмай, яғни қаламақы мəселесі түбегейлі жолға
қойылмай, ұлт əдебиетінің қанат жая қоюы қиын-ау, қиын…

Осындай жүйеге жету үшін бізге не керек? Біріншіден, тілге,
екіншіден, əдебиетке деген сұраныс қажет. Үшіншіден, жазушы
еңбегінің қайтымы керек. Қаламақы мəселесін шешу керек.
Өкінішке қарай, қазір бізде əдебиетке деген сұраныс қалыпты

деңгейде емес. Ана тіліне деген сұраныс та көңіл көншітпейді.
Осындай жағдайда əлгіндей жүйеге жету – қазақ жазушылары
үшін əзірше аңыз, ертегі. Ағылшын тілінде жарты əлем сөйлейді.
Сондықтан да ол тілде кітап жазған автор бір жылда миллионер

болып кетіп жатады. Бұл – тілдің беделі. Ал əдебиеттің беделі –
екінші кезектегі мəселе. 15 миллион халқы бар Қазақстандағы
тілдің абырой-беделін жарты дүние сөйлеп, жарты əлем оқитын
ағылшын тілімен қалай салыстыруға болады?! Сондықтан тіл

мен əдебиеттің беделін қатар көтеру үшін мемлекеттік тұрғыда
бағдарлама жасауымыз қажет. Бұл – пісіп, əлдеқашан жетілген
мəселе.

бері əлем əдебиетінің озық үлгілерін қазақ тілінде сөйлететін
тəжірибелі, жүйрік аудармашылардың жағдайы түзеле бастады.
Олардың сенімі күшейіп, үміті оянды.
Бірақ аударманың бүкіл проблемасы осымен бітпейді. Оның

тағы да бір өзекті мəселесі бар. Ол – əдебиетіміздің бүгінгі
таңдағы таңдаулы шығармаларының өзге тілдерде сөйлемей
жатуы.
Əсіресе, орыс тілі арқылы əлемдік əдебиеттің айдынына

шығатын жолды өзіміз бітеп отырған сияқтымыз. Бүрындары
əдебиетіміздің озық үлгілерін орыс тілінде көркем сөйлетпес
бұрын, əуелі жолма-жол аударма дейтін көпірден өтетінбіз. Қазір
сол көпір жоқ. Төлейтін қаражат жоқ. Егер Ақпарат министрлігі

осы көпірді қайта құруды өз мойнына алып, жолма-жол аударма
мəселесіне қаржы қарастырса, қазақ əдебиетінің озық үлгілерін
ондаған миллион оқырманы бар еуразиялық кеңістікке еркін
тарату мүмкіндігін шешуге болар еді.

Қазір төте аударма өмірімізге дендеп еніп келе жатыр. Бұл –
ұлтымыздың өскендігін білдіреді. Бізде ағылшын, неміс, фран-
цуз тілдерін терең меңгерген мамандар бар. Солардың бі-
рі – Ғалымжан Мұқанов. Ол Абай мен Махамбетті төте ау-

дарма арқылы француз тілінде сөйлетті. Бұл – үлкен жетістік.
Сондай-ақ, ол Мұхтар Əуезовтің «Қилы заманын» да француз
тіліне аударды. Мұхтар Əуезовтің 100 жылдық мерейтойын
Париж қаласында атап өтіп жатқан кезде əлгі аудармаларды

француздардың өздері жер-көкке сыйғызбай мақтады. Мен
мұны өз көзіммен көріп, өз құлағыммен тыңдадым. Сондықтан
аудармаға ерекше ықылас аудару қажет. Аударманы ұлтты
танытудың үлкен жолы деп бағалауымыз керек.

одағымен байланыс бар ма? Қандай шаралар жүзеге асып
жатыр?

жеке-жеке əдеби ұйымдар құрып, тоз-тозы шығуда. Бірімен
бірі керісіп, алды соттасып та жатыр. Іргеміздегі қырғыздар
үшке бөлініп, осы уақытқа дейін мекендеген ғимараттарынан
айрылып қалды. Түркімендер министрліктің шағын басқарма-

сы секілді болып отыр. Өзбектердің де маңдайы шылқып отыр-
ған жоқ. Міне, баяғы туысқан республикалармен салыстырып
қарап отырсақ, біздің Одақтың жағдайы көш ілгері. Біз əлемге
шығатын интрегациялық жолдар мен байланысты нығайтып

алдық. Мəскеуде С.Михалков басқаратын Халықаралық Жа-
зушылар одағының қауымдастығы бар. Мен сол қауымдастық
төрағасының Орта Азия бойынша орынбасарымын. Біз Мəс-
кеуде осы қауымдастықтың ықпалымен Абай, Мұхтар, Сəбит,

Ғабит секілді алыптардың мерейтойларын өткіздік. Соны-
мен қатар, түрік, қырғыз, өзбек елдерімен де байланысымыз
жақсы. Өзбекстандық Мирболат деген бауырымыз Абайдан
бастап 30 – 40 қазақ ақындарының шығармаларынан тұратын

антологияны өзбек тілінде дайындап жатса, қырғыз тілінде де
қазақ поэзиясының антологиясы жарық көргелі отыр. Мұхтар
Əуезовтің 100 жылдығы кезінде үлкен халықаралық симпози-
ум өткіздік. Ол жиынға 25 елден 40 – 50-дей өкіл келді. Сол

сияқты, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин мерейтойлары-
на да ТМД елдерінен қаламгерлер келіп қатысты. Бұл шаралар-
дың барлығы біздің шетел жазушыларымен байланысымыз-
дың жолға қойылғандығын байқатса керек.

Ћазаћта сатира бар, тек
жоћтаушысы жоћ
Ѕаббас ЋАБЫШЏЛЫ,
Халыћаралыћ «Алаш» ќдеби сыйлыѕыныѓ

бастау бұлақтарын халық ауыз əдебиетінен, Қожанасыр,
Алдаркөсе, Тазша бала əңгімелерінен іздеуге болады. Соған
қарамастан қазіргі БАҚ «Қазақта сатира жоқ» деп шулайды
да жатады. Сатира сардары ретінде Сіз не айтар едіңіз?

жыл қызмет істедім. Сонда осы Одақтың пленумында болсын,
Құрылтайында болсын, сатира туралы бір ауыз сөз айтылмай-
тын. Содан Одақты басқаруға Əнуар Əлімжанов келгеннен
кейін, бір-екі жылдан соң Құрылтай өтті. Сол баяндамасында

сатираға арналған бір тарау болды. Сонда қазақ сатирасының
тарихына тоқтала келіп, бүкіл сатириктерді атап шықты. Кімнің
не бергенін, не жазғанын қадап айтты. Үзіліске шыққан кезде
Оспанхан Əубəкіров жарықтық, екі тізесін шапаттап билеп жүр.

Мен «Мұның не?» деймін. Сөйтсем, «Біз тірі екенбіз, бар екенбіз.
Бізді де еске алды-ау» деп еді.
Рас, соңғы кезде «Сатира жоқ» деген сөз ауыздан түспейтін
болып кетті. Ол сөзді сатираны түсінетіндер де, түсінбейтіндер

де айтатын болып жүр. Қолына қалам ұстап, бір мақала
жазғанның бəрі «Сатира жоқ» деген «əн» тауып алды. Өкінішке
қарай, сатираның қамқоршысы болып жүрген Көпен Əмірбектің
өзі бір сұхбатында «Сатира жоқ» дейді. Анада теледидардағы

бір хабарға қатысып отырып: «Бізде сатира жоқ. Бар, бірақ
жеңіл, ұсақ-түйек. Салмақтының бəрі Оспанханнан кейін бол-
май кетті» дегенді айтты. Көпеннің өзі солай деп отырғаннан
кейін, басқаларға не жорық?! Сатира неге болмасын? Сатира

бар, бірақ соны оқитын, талдайтын, бағалайтын адам жоқ.
Жалпы, əдебиетте сынның нашарлап кеткені өз алдына, сатира
туралы Темірбек ағамыздан кейін аузын ашатын адам қалмады.
Роза Алтынбекова диссертация қорғады, кітап жазады. Ол –

жақсы. Бірақ күнделікті баспасөзге араласып, бүгінгі сатира
туралы пікір айтуы өте сирек. Əйтпесе «Егемен Қазақстан»,
«Айқын», «Қазақ əдебиеті», «Əдебиет айдыны», тағы басқа
басылымдардың бəрінде бет, мүйістер бар. Ал енді баспадан

жа рық көріп жатқан сатиралық кітаптар өз алдына. Қайта бұ-
рын ғыға қарағанда сатиралық жинақтар көп шығатын болды.

Қаламы əбден төселген мықтылардың бірі Үмбетбайдың,
Көпеннің, Толым бек тің, Еркіннің – бəрінің кітабы жарық көріп
жатыр. Соны бағалай тын адам болмағандықтан сатираны кім
көрінген «тепкілеп» жүр.

жарық көргелі жатқан кітап туралы екі жазушының пікірі бол-
маса, онда басылым шықпайтын. Ол – кітаптың сапасына тікелей
əсер ететін. Қазір ешбір баспада рецензент жоқ. Автор мен бас-
пагер екеуі шығара береді. Бірі – төлейді, екіншісі – басады.

Осыдан кейін сапа туралы қандай əңгіме болуы мүмкін. Негізі,
«Сатира бар» дегенмен, сапасын нашарлатып алғанымыз рас.
Жалғыз сатира емес, бүкіл көркем əдебиет басылымдарында
рецензент деген жоқ. Болса да көзбояушылық əрекеттер жа-

лары мен театрлары көп. Санасаңыз санынан жаңыласыз.
Мереке қарсаңында күнде біреуі бағдарламаларын ұсынып
жатады. Ішінде күлкісі де бар, түрпісі де бар. Біріне күлесің,
біріне жылайсың. Сіз олардың қойылымын көргенде күлесіз

ны рас қой. Олар туралы айтсаң, бір есептен жамандаған болып
көрінесің, бір есептен қызғанғандай болып көрінесің. Əйтпесе
олар қазір бет-бетімен кетті. Солардың ішінен біреуі шығып:
«Мынадай дүниеміз бар еді. Осыны талқылап беріңіздерші»

деген емес. Осында ілгерінді-кейінді 10 – 15 сатирик жүрміз
ғой.

шарлап бара жатыр» деп дабыл көтерген соң, соның басы-қасын-
да жүргендерді сатира қауымдастығының кеңесіне шақырған-
быз. Ол кезде марқұм Мұқадес Еслəмғалиев редактор болатын.
Режиссері – Лұқпан Есенов. Ол кезде қауымдастық президенті

Темірбек Қожекеевтің аман кезі ғой. Содан бəріміз бас қосып,
оларды күттік. Жалғыз Мұқадес келді. Лұқпанның қолы өмірі
тимейді. Жарайды. Сол жиналыста қарадық, қаулы алдық. Əрбір
бағдарламаның материалдарын қарап отыруды Темкең маған

тапсырды. Мен ешқандай тиын-тебенсіз күлкінің мүддесі үшін
жұмыс істеуге келістім. Екі-үш күннен кейін Мұқадес 20 күннен
кейін қойылатын бағдарламаны алып келді. Оның ішінде проза-
сы да, поэзиясы да бар. Поэзиясын қарауды марқұм Жарасқан

Əбдірашқа тапсырдым. Прозасын өзім қарадым. Жарамайтын-
дарына белгі соқтық. Олар алып кетті. Тағы екі-үш күннен кейін
келесі бағдарламаның мате риал дарын алып келді. Тағы қарап
бердік. Содан əлгі бағдарлама сахнаға шыққан кезде қарасам,

біздің түзетулер енгізілмеген. «Жа ра майды» дегендеріміздің
бəрі жарап кеткен. Сосын Мұқадеске: «Сен ренжіме. Бастығыңа
сəлем айт. Біздің пікірімізбен санаспаса, онда біз мазақ бо-
лып отыра алмаймыз» дедім. Сол кеткеннен олар мол кетті.

Ешбір хабар-ошар бермеді. Өткен жолы Лұқпан Есенов «Қазақ
əдебиетіне» берген сұхбатында: «Сатириктердің артынан қуалап
жүріп жаздыра алмаймыз» депті. Мен сол басылымға «Қазақша
күреске бергісіз қалжың» деген тақырыппен əзіл ретінде жауап

жаздым. «Сендерді көрмегенімізге пəленбай жыл болды. Сонда
кімді іздеп жүрсіңдер?» дедім. Газетке шықты. Бірақ редакция
сəл ыңғайсыздау етіп өзгеріс енгізіпті. Соған да Лұқпан жауап
бермеді.

уақытта «Ара» журналының рөлі де, пəрмені де күшті еді.
Əрбір фельетон жарық көрген сайын бір шенеунік жай-
лы креслосынан сырғып түсетін. Сол «Ара» жабылып,
қайта ашылды. Оның жарық көруіне де өзіңіз мұрындық

болдыңыз. Енді екі кезеңді салыстырмалы түрде айтып
берсеңіз?

май болмайды. Мен «Ара» жəне «Шмель» журналдарының Бас
редакторы болдым. Ол кезде мынадай дəстүр болатын. «Осы
дау туғызады-ау, кейіпкерлері қарсылық жасайды-ау, құзырлы
орындарда талқыға түседі-ау» деген күмəнді материалдарды

Ғабит ақсақал бастаған редакция алқасы мүшелерінің бəріне
таратып беретінбіз. Бұл дəстүрді Ғабеңнің өзі бастаған екен.
Біз соны ұстандық. Мақалаларымыз сапалы болды. Журналда
жарық көрген фельетондарымыз бен сын мақалаларымыздың

бірде-біреуі опық жегізген жоқ. Сол журналды басқарған бес
жыл ішінде үш министр орнынан ұшып кетті. Екі ғылыми зерт-
теу институтының директоры қызметтерінен қуылды. Бірнеше
кəсіподақ, партия хатшылары лауазымдарынан айрылды. Бірақ

соның ақыры өзіме соққы болды. Орталық комитеттегі Усти-
нов пен Камалиденов соңымнан шырақ алып түсті. Қызметтен
кетуге мəжбүрледі. Өйткені əлгі қызметтен кеткен министрлер
жолдасы, жақыны, жерлесі дегендей. Ал қазіргі «Араның»

шығуына да мен себепкер болдым. Иманғали Тасмағамбетов
Премьер-министр кезінде хат жаздым. «Тəуелсіздік алғалы
бері «Арадан» басқа жабылған бірде бір газет-журнал жоқ. Бұл
ұят қой. Қазақтың маңдайында бір əзіл-сықақ журналының

болмауы деген ақылға сыймайды. Айналайын, осыған көңіл
бөлші. Ал егер мəселе оң шешіліп жатса, Бас редакторлыққа
Көпен Əмірбекті ұсынамын» дедім əлгі хатта. Көп уақыт өтпей
Иманғалидан ұсынысымды құптаған хат келді. Содан «Ара»

шықты. Ең алғашқы жылы өзім көмектестім. Қазіргі сапасы
да, көркемдігі де көңіл көншітеді. Бірақ жарық көрген сын
мақаланың нəтижесін тексеру, қадағалау деген жоқ.

бұрын алқа мүшелеріне таратып беретінбіз» деп қалдыңыз.
Қазір де «Арада» сондай мүшелер бар. Оларға əлгіндей ма-
териалдар жолданып тұра ма?

кейде барып тұрамын. Кей материалдарды тиын-тебенсіз түзеп
беремін. Өзімнің жазған-сызғандарымды ұсынып қоямын. Ау-
дарма жасап беремін. Ал басқа мүшелер туралы бейхабармын.

көркейту. Оның көкжиегін кеңейту. Басылымдарда сатираның
жариялануын қадағалау. Газет-журналдарда сатиралық бет,

мүйістердің ашылуына мұрындық болу. Əріптестеріміздің
кітабын шығаруға біріге кірісетінбіз. Орталық Комитетке дейін
хат жазатынбыз. Қазір оның бəрі қалды.

мерейтойы тойланбай қалды. Соның жоқтаушысы Сіз бо-
лып жүрсіз. Тіпті, осыдан бес жыл бұрын тиісті орындарға
хат жазып, қозғау салыпсыз, соның өзінде атаусыз қалып
отыр. Сондай-ақ, Осағаңның төрт томдығын құрастырып,

мемлекеттен қаржы бөлгізген де өзіңізсіз. Сонда дейміз-ау,
атасының асын алты күн беретін бұл қазаққа не көрінді?

əдебиетінің классигі. Қазір басылымдарда проза, поэзия ту-
ралы мақалалар жарық көріп тұрады. Сонда жазушылар мен
ақындардың атын атаған сала құлаш тізім жүреді. Солардың
ішінен бірде-бір сатирикті көрмейсің. Мысалы, биыл Асқар

Тоқмағамбетов 100 жасқа, Шона Смаханұлы 80 жасқа толады.
Олар туралы ешкім жұмған аузын ашпайды.
Ал енді Оспанхан туралы айтсам, ол тұрған үйге əлі күнге
дейін ескерткіш-тақта қойылмаған, не оның атында бір көше

жоқ. Осы туралы аудан, қала, облыс басшыларына хат жаза-жаза
қолыма сүйел шықты. 2001 жылы Иманғали Тасмағамбетов
вице-премьер болып тұрған кезінде хат жолдадым. Онда əлгі
мəселелерді айта келіп, Осағаңның 4 томдығын шығаруды да

қозғай кеттім. Содан көп ұзамай, сол кездегі баспасөз министрі
Мұхтар Құл-Мұхаммедтен хат келді. Соған қарағанда Иманға-
ли хатты соларға жіберген ғой. Ол хатта: «Оспанхан Əубəкіров-
тің 4 томдығын шығаруға қарсы емеспін. Құрастырып берсеңіз,

алғашқы екі томын 2002 жылы, қалған екі томын 2003 жылы
мемлекеттік тапсырыспен шығаруды жоспарлап отырмыз»
депті. Қуанып кеттім. Бірақ осы күнге дейін екі-ақ томы жарық
көрді. Қалған екі томы менде тұр.

сын Дəулетке: «Бізді ойлайтын ешкім жоқ, шырағым. Екеуміз
бір тізім жасайық. Анау ауыз əдебиетінен бастап, Қожанасыр,

Алдаркөсе, Тазша бала, Абай, Жамбыл, Сəкен, Бейімбет, Ілияс,
тағы басқа сатириктеріміз бар. Солардың қайсысынан неше
том шығады? Мүмкін 20, 30, бəлкім 50 том болар, бəрін жинап
шығарайық. Мықты демеушілер табайық. Немесе Үкіметтің

алдына қояйық» дедім. Ол қуана келісті. Содан, бір күн-түн
отырып, 50 том жасадым. Оған бүгінгі жас сатириктерге дейін
қосылды. Бұл ұсынысымызды Үкіметке жеткіздік. Одан əлі
хабар жоқ. Демеушілер табылмады. Сонымен, бұл істің де арты

пікіріңізді білдіріп, БАҚ-та жиі көрінесіз. Соған қарап біреу-
лер Сізді «Оппо зиционер» деп жүр. Ал енді біреулері: «Оп-
позиционер емес» дейді. Сіз осының қайсы жағындасыз?

қазақ. Бұрын, тəуелсіздік алғанға дейін «дайын асқа тік қасық»
болдық қой. Егемен болғаннан кейін қиыншылыққа тап болдық.
Оның бірден-бір себебі, кеңестік кезеңде барлық республика-
ның тізгінін КСРО Жоспарлау комитеті ұстап отырды. Ол

мекемесіз бірде-бір шаруашылық, өнеркəсіп тырп ете алмайтын.
Мысалы, Өскеменде машина жасау зауыты, ал Павлодарда трак-
тор зауыты болды. Соларға барсам, ондағылар айтады: «Біздің
зауыт деген атымыз ғана бар. Əйтпесе, трактордың 200 бөлшегі

болса, бізде соның елуі ғана бар. Қалғанын басқа республика-
лардан аламыз. Ол үшін оларға астық, ағаш, бал береміз» деп.
Міне, өстіп жіпсіз байлап, матап қойған. Ал КСРО ыдырағаннан
кейін өздігімізден машина да, трактор да шығара алмай қалдық.

Еліміз əлі өркендеу, өсу үстінде. Мен орынсыз мақтамаймын да,
даттамаймын да. Қоғамның жетістігі де, кемістігі де бар. Со-
ларды өзімнің сана-сезімім жеткен жеріне дейін жазып жүремін.
Мұның бəрі халықтың құлағына жету керек қой. Сонда ғана

Љмбетбай УАЙДАЏЛЫ,
сатирик-жазушы:
Ћожанасыр,
Алдарк&селер ћай

заманда да к&п
болмаѕан

ламыңызды тастамай, шығармашылық жұмыспен айналы-
сып келесіз. Туындыларыңыздың басым бөлігі сатирадан
тұрады. Бұл – ешкімге абырой əпере қоймайтын жанр. Соны
біле тұра, неге сатира жазасыз?

журналистиканың барлық жанрында қалам тартып келемін.
Ғылымға үлес қосу мəселесінен де дəмем болды. Соның бəрінен
де сатира жанрында көбірек төбе көрсеттім. Жұртымның мені
«Сатирик» атап кетуі де содан болар. Ал енді, ешқашан, еш

жерде мен өзімді «Сатирикпін» деп атымды дардай қылған адам
емеспін. Басылым бетінде жарық көрген жазған-сызғандарымның
астына «Сықақшы», «Сатирик» деген тіркеме сөздерді тіркеп
жүрген көбінесе редакциядағы ағайындар. Ал абырой-бедел

жағына келсек, əрине сатира – əрі абыройлы, əрі қауіпті жанр.
«Ара – Шмель» журналында қызмет істеп жүрген кезде талай-
талай қауіп-қатерге кезіктік, пəле-жалаға тап болдық. Бірақ
бəрінен аман қалдық. «Ақ, аққа Құдай жақ» деген осы да.

зеңдері болады. Тасыңыздың өрге домалаған уақытын, Сізге
атақ-абырой алып берген туынды немесе жинағыңызды
айтып бере аласыз ба?

ласын «аппағым», кірпі баласын «жұмсағым» дейтіні сияқты,
əр баланың, əр жинақтың өз орны, өз қуаныш-күйініші бола-
ды. Олар туралы сын-ескертпе де, жылы сөз де естідім. Сын
естігенде қуарып, өмірден түңіліп, ал жылы сөз естігенде

қуанып, бақыттан басым айналып кеткен жоқ. Екеуін де өте
салмақты, қалыпты жағдайда қабылдадым.
Сатира шаруашылығына, шамамен 1970 – 1980 жылда-
ры көбірек өнім бердім. Сол жылдар аралығында «Ендігісін

айтпаймын», «Ішің білсін», «Контейнермен келген кемпір»,
«Тілсіз қоңырау», «Нанайын ба, нанбайын ба?», «Особая сто-
личная простокваша», «Пəлен-пəштуан», «Алло, бұл кім?», тағы
басқа жинақтарым жарық көрді. Ал олардың бағасын оқырман

қауымның бергені абзал. Мен осы уақытқа дейін атақ, даңқ
қуған емеспін. Өзі іздеп келіп жатса, қораға кіргізіп алатын
шығармын.

бөлімді жасақтай алады. Соған қарамастан сатира сарбаз-
дары неге аз деп ойлайсыз?

ші, біреу – өрмекші. Екеуі де арамызда жоқ емес. Бірақ сирек
кездесетін асыл металл көп пе? Əдептен озбайық. Сатирадағы
«азға» Жасаған Ие, кім біледі, осы жағынан келді ме? Зады,
Қожанасыр, Алдаркөселер қай заманда да көп болмаған ғой.

ының бағдарламасынан түспейтін. Қазір мүлде көрінбей
кетті. Мұның себеп-салдарын қалай түсінгеніміз абзал?

нада біршама орындалды. Сахнагерлер өздерінің жанына жақын,
көңіліне ұнаған туындыларды басылымдардан тауып алып орын-
дайтын. Кейде тапсырыстар беретін. Теледидарда «Қымызхана»,
радиода «Қалақай» деген сатиралық бағдарламалар болды. Олар

да жазған-сызғандарымды əжеттеріне жаратып тұрды. Сол «Та-
машадан» туғаны бар, жаңадан пайда болғандары бар, əйтеуір
соңғы кезде ойын-сауық отаулары тіпті көбейіп кетті. Олардың
репертуарлық-мəтіндік сапасы жайында баспасөз аз айтып, аз

жазып жатқан жоқ. Оған пысқырып қарап жатқан ондағы бау-
ырларымды да көре алмай жүрмін. Құр қарап жүрмей, оларға
біраз ағайынгершілік жасап, жанашырлық та таныттым. Жөн
сөз айттым. Сөйтсем, көңілдеріне ауыр алды. Бір кездегі «О,

Үмбеке» дейтіндер бүгінде «Түрің құрсын сен шалдың, кет əйдə»
дегендей осқырынып қарайтын болды. Мейлі ғой...

Қазақ əдебиеті мен қазақ сатирасына аз үлес қосқан жоқсыз.
Сонда да ешқандай сыйлық, атақ алмапсыз. Бұл Сіздің
шамыңызға тимей ме?

айттым. Ал шығармаларым Үкімет, ел тарапынан бағаланып
жатса, марапат, қошемет, құрметті жек көрмеймін. Бірақ, иман-
дай шыным, үлкен сыйлыққа татитындай қыр басында жарқырап
тұрған шығарма жаздым деп айта алмаймын. Соңғы «Əумин!»

жəне «Сен кімге күлесің?» атты екі жинағымды Жазушылар
одағы жанындағы сықақшылардың «Найзагер» қауымдастығы
мен қатыспаған мəжілісінде үлкен сыйлыққа ұсыныпты. Кейін
Көпенге: «Соның қажеті бар ма? Ертең орта жолдан қайтып

келеді ғой» дегенім бар. Мұным, əрине жалған сыпайылық емес,
шыным. Егер де ел-жұрттың шынайы бағасын алып, бəйгеден
озып келіп жатса, құба-құп.

80 жылдар. Осы жылдар аралығында Садықбек Адамбековтің
сатиралық романдары, Есенжол Домбаевтың повестері жарық
көрді. Балғабек Қыдырбекұлының деректі фельетондары талай-
ларды тəубесіне келтірсе, ел-жұртты қыран-топан күлкіге көміп

мəжбүрмін. Бұл сұрақты сатираның шөмішінен ас-су айы-
рып жүргендердің бəріне қойып келемін. Өйткені «Қазақта
сатира жоқ» деген кері ауыздардың сөзінен құлақ тұнады.
Сатира сардары ретінде Сіз не дейсіз?

тира жоқ», «Қазақта дені сау күлкі жоқ», «Қазақ күле алмайды»
деген алып-қашпа əңгіме гулеп жүр. «Қазақта сатира жоқ, күлкі
жоқ» деп ауыздарын қу шөппен сүртіп, сықақшыларға қарадай
ұрынып жүргендер кімдер? Көп. Онда Абайша айтсақ: «Көпте

ақыл жоқ». Күлмейтін адам, халық бола ма? Қашан, қай қоғамда
сатираға тосқауыл, күлкіге тыйым салынып еді? Қай заманда
күлкі тоқтаған? Кезінде əлгіндей жағымсыз əңгімені естігенде
марқұм профессор Темірбек Қожакеев ақырып орнынан атып

Димекеѓ: «/зіѓ
таяћ жемейтін кљні
жарияларсыѓ»
деген еді

Серік ЌБДІРАЙЫМЏЛЫ,
Халыћаралыћ Д.А.Ћонаев ћорыныѓ вице-
президенті, «Санат» баспасыныѓ директоры,
публицист-жазушы:

ті» баспасын аштыңыз. Ол көп ұзамай «Санат» баспасына
айналды. Оның себеп-салдары неде? Жалпы, осы баспа
ашудағы негізгі мақсатыңыз не болды?

жүреді. Сондай жаны жайсаң, жұдырықтай жүрегі «елім, ұлтым»
деп соққан азаматтарымыздың бірі Шайсұлтан Шаяхметов еді.
Оқу-ағарту саласындағы шешілмей жатқан бар проблеманы ол
кісіден артық ешкім білмейтін. Соның ең өзектісі – оқулық еді.

Мектепті, кəсіптік білім беру жүйесін былай қойғанда, жоғары
жəне орта арнаулы оқу орындарының өзі қазақша оқулықтарға,
оқу құралдарына, көмекші əдебиеттерге аса зəру еді. Сол
мұқтаждықтан əлі күнге дейін арыла алмай келеміз. Марқұм

Шайсұлтан Шаяхметұлы тəуекелге бел байлап, осы күнгі
əл-Фараби атындағы Ұлттық университеттегі баспа кабинеті
негізінде «Қазақ университеті» баспасын ашуға мұрындық бол-
ды. Пышақтың қырындай əдістемелік əдебиеттерді шығарумен

шектеліп келген кабинетте екі электронды машинкадан басқа
ештеңе жоқ еді. Обалы нешік, сол кезде Білім министрінің
экономика жөніндегі орынбасары Бердібек Машбекұлы Сапар-
баев Қаржы министрлігінің табалдырығын тоздырып жүріп,

белгілі мөлшерде қаражат мəселесін шешсе, Министрлер
Кабинетінің вице-премьері Мырзатай Жолдасбеков баспаның
мекен-жайын белгілеп берді. Өндіріс жəне жоспарлау бөлімін,
техникалық жəне көркемдеу редакциясын есепке алмағанда, үш

бірдей – гуманитарлық, жаратылыстану, техникалық əдебиеттер
бас редакциясы құрылды. Штатында жетпіс бес адамы бар
шығармашылық ұжым 1991 жылы өзінің төлбасы кітабын –
Мəмбет Қойгелдиев пен Рəбиға Сыздықованың «Қадырғали

би Қосымұлы жəне оның «Жылнамалар жинағы» деп атала-
тын еңбегін жарыққа шығарды. Сүйінші данасын референдум
жүріп жатқан күні тұңғыш Президентіміз Назарбаев Нұрсұлтан
Əбішұлына салтанатпен тапсырдық. Республика тəуелсіздігі-

мен бір күнде дүниеге келген тұңғыш кітапқа сүйініш білдір-
ген Президентіміздің батасын алдық.

дымызда экономикалық дағдарыс жылдарымен қат-қабат кел-
ген көптеген қиындықтар күтіп тұр еді. Қағаз, түптеме, мұқаба
сияқты материалдардың тапшылығы, полиграфиялық қуаттың
бөлінбеуі, кітап сауда жүйесінің қызметінен тыс қалуы, ең басты-

сы, оқу əдебиеттерін шығаруға жұмсалатын шығынның орнын
жабуға мемлекет дотациясының берілмеуі алға қойған келелі
міндетті уақтылы жүзеге асыруға мейлінше қолбайлау болды.
Үкіметтің бір кездегі шала-жансар қаулысының қауқарсыздығы

мен ведомстволық баспаға деген көзқарастың үстірттігі ілгері
басқан аяғымызды осылай кері тартқан-ды. Ақыры 1993 жылы
қазанда Министрлер Кабинетінің жаңа қаулысы шықты. «Қазақ
университеті» – «Санат» деп аталды, оған «мемлекеттік» деген

статус берілді, экономикалық жəне материалдық-техникалық
базасы нығая түсті. Əлгіндегідей қиындықтарға қарамастан
баспа кеңестік заманның алғашқы жылдарында отқа оранып,
пышаққа түскен Тельжан Шонанұлының «Қазақ жер тарихының

мəселелері», Ермұхан Бекмахановтың «Қазақстан ХХ ғасырдың
20 – 40 жылдарында» (екі тілде – қазақша, орысша), Мұхамеджан
Тынышбаевтың «Қазақ тарихы» (екі тілде – қазақша, орысша),
Санжар Асфендияровтың «Қазақстан тарихының очерктері»,

Əуелбек Қоңыратбаевтың «Қазақтың көне мəдениеті», қазір
жұртшылық қайта іздей бастаған «Қазақ қалай аштыққа ұшы-
рады?» кітаптары көзі ашық, көкірегі ояу оқырмандарымен
қайта қауышты. Қысқасы, нарықтық экономика аяққа оралғы

болғанмен «Санат» баспасы əлемнің алты тілінде, ғылымның
отыз алты саласы бойынша бес жүзге тарта кітап шығарып,
студент қауымның ғана емес, жалпы елдің рухани мұқтажын
өтеуге өз үлесін қосты.

мүшелден асты. Осы уақыт аралығында тар жолда тайғақ
кешіп, көптеген рухани дүниелерді басып шығардыңыздар.
Солардың бəрінің сапасы мен мазмұны жоғары деп ойлай-
сыз ба?

түгел қауызында піскен деуге болмас. Оқырмандар талабын
таразыласақ, академик-жазушы Зейнолла Қабдоловтың «Сөз
өнері», профессор Шерияздан Елеукеновтың «Мағжан», Дін-
мұхамед Қонаевтың «Өтті дəурен осылай», Кəкен Ахановтың

«Тіл біліміне кіріспе», Бауыржан Момышұлының «Ұшқан ұя»
жəне басқа да бірқатар бірегей кітаптарды қайта көп данамен
шығаруды қалайды. Біз жарық көрген еңбектердің ішінде
Халықаралық Леипциг, Маиндағы Франкфурт, Мəскеу кітап

жəрмеңкелеріндегі атақ-абыройымызды айтпағанның өзінде,
Зейнеағаңның «Менің Əуезовім» роман-эссесі, Шерағаңның
«Мағжан» монографиясы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты
болды. Əлі де үмітті үкілі дүниелер баршылық.

қайта қарайтын мезгіл жетті. Рухани қазынаны кірпіш құятын
қалыпқа салуға болмайды. Көркем шығарманы стандартқа
салып, лотқа бейімдеу – бұқаға бұзаудың терісін жапқанмен
бірдей. Жазушының ой қоржынындағы кесек туындыны

біздің шұнтитып пішіп қойған қалпымызға түсіру – ең сорақы
қиянат.
Баспалар осы күзге қарай өз бағыт-бағдарына лайық деген
əдебиеттерді іріктеп, жоспарлауға ұмтылады. Есеп-қисабын

жасайды. Бірақ тендер кезінде бұл ескеріле бермейді. Мем-
лекеттік сұранымдағы əдебиеттерді жоғары жақ ұсынады. Со-
дан бұйырғанына тəуекел етесің. Сол ұсынған əдебиеттерге
жергілікті жерлердегі оқырмандар сұранымы қандай, сол

жағы ескерілмейді. Таралымның белгілі мөлшерден, яки екі-
үш мыңнан аспауының кілтипаны да осында. Жəне бөлініп
отырған қаражатқа қарап таралымы белгіленеді. Бұл əлі күрмеуі
тарқатылмаған түйін, оның оңтайлы механизмін көп болып

ойлассақ орынды болар еді.
Тендер тым кеш өткізіледі. Бау-шуы түгенделгенше қыс бітіп,
көктем шығады. Өйткені бюджеттен бөлінген қаржы мөлшері
белгілі болмай, бұл істі бастау да мүмкін емес. Асатпай жатып

құлдық деуге болмайтынын білеміз, біле тұрсақ та екі оттың
ортасындағы министрлігіміздің осы салаға жауапты адамдары-
на «табандап отырып алдыңдар» деп өкпе артып жатамыз.
Баспа бір кітап шығару үшін ең кемі қырықтан астам, ал

полиграфияға ондай материалдық қажеттілік он еселеп керек.
Мұның бірде-бірі Қазақстанда өндірілмейді. Бəрі сырттан – шет
елдерден əкелінеді. Шығарған кітабымыздың өзіндік құнының
тым аспандап кететіні содан. Тəуелсіздігіміздің алғашқы жыл-

дары қағаз өндірісін жолға қою мəселесі көтерілген еді. «Əп,
бəрекелді!» деп қуанғанымыздан бөркімізді аспанға аттық.
Ақыры сиырқұйымшақтанып із-тозсыз кетті. Бұл да бір бүйір-
ден шаншудай қадалады. Кітап шығаруға керек дүниелер түгел

тістегеннің аузында, ұстағанның қолында. «Осыны тиянақты
бір қолда жəне «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заң аясында
жүзеге асыруға болмас па еді?» деп ойлайсың, ойлайсың да
«мына нарық тізгінсіз кеткен асау тай емес шығар» деп сабаңа

қара қазандай. Олар: «Қазіргі баспалар қаржысы төленген
кез келген өнімді талғамай баса береді» дейді. Баспагер
ретінде оларға Сіз қандай уəж айтар едіңіз?

Əлі де сол шабысынан танған жоқ. Біріншіден, əр баспаның
өз бағыт-бағдары бар. Көршісінің бақшасына түсе алмайды.
Сіз «алып-қашпа əңгімелері бар» деген тендерде маңдайына
не жазылса, соны шығарады. Шүкір, дизайны, полиграфиялық

орындалуы жағынан баспа бұрынғыдан көш ілгері. Екіншіден,
рас, баспаға өз аяғымен келетін авторлар аз емес, əсіресе, Отан
соғысы мен еңбек ардагерлері өтініш жасап, өмірден көргендері
мен түйгендерін алға тартады. Сондай-ақ, халқымызға қалтқы-

сыз қызметімен танылған ардақты ағалар мен аяулы апалары-
мыз туралы естелік кітаптарын ұсынады. Бір кезде өмірі ғибрат
болғандай осы кісілердің қалам тартуға тартынып келгенін

білеміз. Партияның Орталық Комитетінің нұсқауынсыз олар-
ды шығару екіталай болатын. Енді өсер ұрпаққа өнеге боларлық
кітап жазылып жатса, неге қолдау көрсетпеске, неге қол ұшын
бермеске! Əрине, күлдібадам дүниенің өрісі тар, ал айтары

бар, ниеті түзу қолжазбаны електен өткізіп, тігісін жатқызып,
оқырманға жеткізіп жатсақ, оның несі айып?!
Ақын, жазушы ағайындар «жазғаным сарғайып тартпада
жатқанша, халқыма жетсін» деп өз еркімен қолжазбасын баспаға

ұсынғанын көрген де, естіген де емеспін. Қаламақысы жоқ
жерге жетектесең де бармайды. Тек Мұхтар Құл-Мұхаммед
бауырымның мəрттігімен жарық көрген кітаптар, шүкір, бар-
шылық.

Дінмұхаммед Қонаевпен жақын араластыңыз. Ол туралы
кітап та шығардыңыз. Ол кісінің ел білмейтін көлеңкелі
тұстары бар ма? Бар болса, оған не кедергі болды?

кісі. Пенделіктен биік болған, боқ дүниеге бой алдырмаған. Көзі
тірісінде: «Елу жылдай ел басқардым. Жылына бір «əттеген-
айдан» жібергенде елу қателік кетеді екен. Бұл бір кісіге аз
ауыртпалық емес. Сондықтан бұ жалғаннан пəк болып өту –

періштеге ғана жарасқан. Оның өзінде де «періштеде бес мін
бар» дейді рас болса» дейтін еді жарықтық. Мұсылман баласы
əруақты арулайды, ғайбат айтпайды. Димекеңдей көзден кетсе
де көңілден кетпейтін асыл жанды уақыт өткен сайын ел аса бір

сағынышпен еске алады, бар ықыласымен есімін аялап отырады.
Қапшағай қаласының ғана емес, Алматы сияқты ірі облысты
Димекеңнің есімімен атайық деп құлаққағыс қылғалы біраз жыл
болды. Қазақ халқы ғана емес, Қазақстанда тұратын барша ұлт

пен ұлыстың ұсынысы бұл. Халық айтса, қалт айтпайды. Ақ
тілек аяқсыз қалмас деген сенімдемін.
Мен Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевпен 1988 жылы «үй тұт-
қыны» болып отырған тұста жақынырақ таныстым. Табыстыр-

ған – Нұрағам, Нұрғиса Тілендиев еді. Өте қарапайым, байсалды
кісі екен. Ақжарқындығын да аңғардым. Ойындағысын көңіл
елегінен өткізіп барып, екшеп айтатынын байқадым. Қолы
ашық, дастарқаны кең. Жатсынбайды. Жатырқатпайды. Іші

баурыңа кіріп сөйлегенде бұрыннан білетіндей еркін сезінесің.
Жайлап жай-жапсарыңды сұрағанда қалай ашыла сөйлегеніңді
сезбей де қаласың. Димекең шығарып салып тұрып: «Хабарла-
сып, амандығымызды біліп тұр, егер сұхбаттасу ойыңда болса,

сұрақтарыңды жұптай бер. Жеңгең басын көтерсе, бəріңнің
басыңды қосам, сонда шешініп те, шешіліп те сөйлесеміз»
деп телефонын берген. 108 сұрақ əзірледім. Ұзақ əңгімелестік.
Ізін суытпай қағазға түсірдім. Оның 36 сұрағына жауап 1989

жылы «Қазақ əдебиеті» газетінің айқара беттеріне – екі бірдей
нөмерінде «Ақиқат айтылмай қалмайды» деген тақырыппен жа-
рияланды. Геннадий Колбиннің қылышынан қан тамып тұрған
кез. «Қайтсем Желтоқсан оқиғасын ұйымдастырушыларды та-

бамын?» деп екі көзі қанталап, аласұрып жүрген. Оның үстіне,
Димекеңе ілік іздеп, шəт-шəлекейі шығып, ұрынарға қара таппай
жанталасып тұрған. Ол тұста бас редактор Төлен Əбдіков де-
малыста жүрді де, оның орынбасары Оралхан Бөкей тəуекелге

басып жариялап жіберді. Төбеден жай түскендей болды.
Димекең жарықтық 108 сұрақтың қалғанына қол қойып
беріп жатып: «Өзің таяқ жемейтін күні жарияларсың» деген еді.
Қазір əр сұрақтың астарындағы жауап мұрағат материалдары-

мен толықтырылып, сүзгіден өту үстінде. «Күнді көлегейлей
алмайсың» деген роман-диалог ықшамдалып келеді.

дентісіз. Осы қор Димекеңді мəңгі есте қалдыру мақсатында
қандай шара ралар атқарып жатыр? Жалпы, қоғамдық
өмірге, саясатқа араласып жүрсіз бе?

халықаралық қор – тəуелсіз еліміздің экономикалық, мəдени
жəне əлеуметтік жағынан нығаюына барынша атсалысып, абы-
ройын аласартпай келе жатқан қоғамдық ұйым. Президентіміз
Нұрсұлтан Əбішұлының Жолдауының саяси мəнін ашып, ел

арқылы жүргізуі – бұл сайып келгенде, аса жауапты да ардақты
жұмыс. Рес публи каның барлық облыстарында бұл жүйелі
жүргізілді. Соған бас-көз болу – қоғамдық өмірге белсене
араласудың белгісі деп білемін. Бұл – бір. Екіншіден, соңғы

жылдары Оралдағы Димекеңнің облыстық қорының төрағасы
Ізтілеуов Нұрланның тікелей басшылығымен қаланың еңбек
ардагерлері жастар арасында, студенттер ортасында болып, аға
ұрпақ өз өмір тəжірибелерін тұрақты түрде ортаға салып келеді.

Оңтүстік Қазақстан облысы ның жұртшылығы өз қаражатымен
Шымкент қаласының қақ ортасынан Димекеңнің үш қабатты
мұражай үйін ашып, бюстін орнатты. Жамбыл облысы Талас
ауданының халқы Ақкөл кентінен Димекеңе зəулім ескерткіш

орнатса, Алматы облысы Талғар ауданының Гүлдала ауылы
Димекеңнің бюстін тұрғызып, гүлзар жасады. С.Азимов ол
кісінің өмірі туралы ең жақын туыстарының лебізінен тұратын
екі сериялы фильм түсірді. Көрнекті қоғам қайраткері Кеңес

Аухадиев пен белгілі журналист Мəдрид Рысбеков – үшеуміз
«Дара тұлға» деп аталатын екі бөлімді деректі фильм түсіру
үстіндеміз. «Елу жыл ел ағасы» деп аталатын есте ліктер жина-
ғы мен полковник Мырза Акуевтің «Рядом с первым» деп ата-

латын повесі оқырмандар қолына тиді. Осының барлығы біздің
қоғамдық өмірімізге тамшыдай болса да қосып жатқан үлесіміз
ғой деймін.
Саясаттың ең үлкені – кісі бойынан ізгілік іздеу, соны қа-

ламыңа арқау ету. Қалам сөйлемейді, ақыл сөйлейді. Өсер
ұрпағыңның тал бойына жақсының жан сүйсінтер қасиетін
еге білгеннен асқан игілікті жұмыс жоқ. Отыз жылдан бергі
жоғары оқу орнына беріп келе жатқан дəріс осы мақсатқа

негізделген. Сосын баспагер ретінде оқырман іздеп жүріп
оқитын кітап шығар саң, кімнің тақиясына тар келеді? Пре-
зидент жариялаған «Мəдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы
бойынша Ш.Уəлиханов атындағы тарих жəне этнология

институтымен бірлесіп «Қазақстан тарихы Батыс елдерінің
дереккөздерінде» сериясымен он томдық əзірлеп жатсақ, бұл
да рухани қазынамызға қосылғалы тұрған мөлдір бұлақ. Демек,
əркім өз орнын біліп, қолынан келетін шаруасына мығым бо-

Димекең мен Нұрағаңды айтпағанда, олар – Асанбай Асқаров,
Өмірбек Жолдасбеков, Мырзатай Жолдасбеков, Шерхан Мұр-
таза, Сейдахмет Бердіқұлов, Тельман Жанұзақов, Қалдарбек
Найманбаев, Шерияздан Елеукенов, Зейнолла Қабдолов, Əбіл-

файыз Ыдырысов, Тауман Амандосов, Əбдіжамил Нұрпейісов,
Əбдір Сағынтаев, Уəсила Садықова, Шайсұлтан Шаяхметов,
Темірбек Қожакеев, Кеңес Аухадиев, Асанəлі Əшімов жəне
тағы басқалар. Осы ағаларымның кісілік келбетін, ғибратты

ғұмырын көркем сөзбен кестелесем деген бір асыл арманымды
алғыс сезімге орап, қағазға түсіріп жүрмін. Ұстаздарыңды ұлы
əкеңдей сыйлағанға не жетсін!

ламға келсе, Сіз кімнің кандидатурасын ұсынғанды мақұл
көрер едіңіз? Жалпы, Елбасы туралы пікіріңізді елмен
бөлісуге қалайсыз?

ақыл, адал көңіл. Біздің еліміз тəуелсіздік алғалы ұлттық қаны-
мызда бар осы үш қасиетті берік ұстанып келеді. Ата Заңымыздағы
«Зайырлы!» сөзінің түпкі мəні – осы. Салауатты өмір отбасынан
басталады. Ой еркіндігі электронды ақпарат жүйесінен, мерзімді

баспасөзден, үлкенді-кішілі жиыннан, тіпті оппозициядағы
ағайындардың сөз саптауларынан желдей есіп тұрған жоқ па!
Демократияны Америкадан емес, өз ішімізден іздегеніміз аб-
зал. Халқымыздың адалдығы, көңілінің ақтығы, құдайға шүкір,

көп ұлтты елімізде атадан балаға мирас болып, ғасырлар бойы
қалыптасқан бірлігімізге, татулығымызға, ынтымағымызға дос
сүйініп, дұшпан күйінгендей. Еліміздің ең үлкен байлығы да,
бақыты да осында. Яки, бауырлас əзірбайжан халқы:

«Шеге тағаны сақтайды,
Таға тұлпарды сақтайды,
Тұлпар ерін сақтайды,
Ері елін сақтайды»

деп текке айтпаған. Тəуелсіздігіміздің ауыр, бірақ абыройлы
жолын өзі бастаған қазіргі Елбасымыз елінің ұлы көшін өзі
жалғастырса, оны жақыны да, жат та шет көрмейді. Өйткені бар
халықтың ортақ үйі – Отаны, ол – Қазақстан. Отаны бірдің – ойы

бір. Оның үстіне «атасын танымай кетеді» дейтіндей, Нұрсұл-
тан Əбішұлы таққа бірінші рет отырған жоқ. Шүкір, кемеңгер-
лігі де бар, көнтөрлілігі де жетеді. Үйге де сыйымды, түзге де
сыйлы. Кемел ойдың, көсем сөздің иесі. Таңдаса, елі осы кісіні

таң дар деп білемін.
Рас, бір есер құдыққа лақтырған тасты мың естінің ала алмай
дал болары бар. Тілден бал да тамады, у да тамады. Құдайым
топқа тас атқаннан да, сөз жүгірткеннен де сақтасын. Кеше ғана

патша ның бақырашымен су ішкен биліктен дəмелі жігіттерді
ойлағанда қырғыз ағайындардың: «Қандала шақса, бүргеге
жылап көрісесің» деген мақалы еріксіз еске оралады. Анайы-
лау, бірақ ащылау айтылған əділ сөзде зіл болмайды. Жақсы-

мыздың жағасына жар маспай, тізе қосып, елді өрге сүйрер жол-
ды таңдар сəт туды.

Марат ТОЋАШБАЕВ,
«Ћазаћстан – Заман» газетініѓ
Бас редакторы:
Демократиялыћ