Тырналар көкте тырулап,
Құрақтар көлде суылдап.
Бұлттар жапты аспанды,
Күз өмірі басталды.

Алабұртып әр күні,
Құйды көктің жауыны.
Ұбақ-шұбақ жауған нұр —
Ала жаңбыр, ақ жаңбыр.

Түсті бұлттың үзіліп,
Мөлдіреген меруерті.
Меруерт бидай тізіліп,
Кірді жаңа жер көркі.

Даңқын жайып жер-көкке,
Келтіруге ел көркін,
Бара жатыр мектепке,
Менің-дағы Меруертім.

Жерге ырғып түсті де,
Жабысты гүл үстіне.
Жұтып таңғы ауаны
Жан-жағына қарады.

Желмен шашын тарайды,
Қызғалдақтар желбіреп.
Жасқанып шық қарайды,
Жаудыр көзі мөлдіреп.

Барлық көздер қалғыған,
Ерте тұрған тіпті өзі.
Күн шығуын аңдыған,
Жылтырайды шық көзі.

Жанында көк төбелі жабық қырман,
Бір топ жас ойнап жүрді салып думан.
Көп қарап, көзі талып бірте-бірте,
Алтын күн сырғанады ауып қырдан.

Жиілеп кешкі оттардың аралығы,
Әр жерден қайта туды дала күні.
Оттардың арасынан тұрды қарап,
Ойынға колхоздың қарт қарауылы.

Жететін талықпастан таң шағына,
Кім білсін өткен күнін аңсады ма.
Қабағын қолыменен көтерді де,
Арбиған қарап қойды саусағына.

Күйшіл қарт тұра алмады жаны шыдап,
Сырнайын жас жігіттің алды сұрап.
Бақандай саусақтары жоқ боп кетті.
Лапылдап көне көзде жанып шырақ.

Шал іштей әлдене деп күбірледі,
Құлаққа талып нәзік бір үн келді.
Әлде оның алыс қалған жастығы ма,
Ақықтай асау теңіз түбіндегі.

Бір кезде әлденеге елеңдеді,
Тұнық күй тулап шықты тереңдегі.
Тасырлап ботинканың табандары,
Көйлектер көз алдында көлеңдеді...

Қутыңдап қарап алып жан-жағына,
Шал тұрды жеткендей бар арманына.
Риза шығар, бәлкім,
кәрі кеуде,

Дос көлінің жағасында ақ шатыр,
Көгілдір көк арасында көгершін.
Жер бетінде жаңбыр салған дақ жатыр,
Бұлт келеді, бұлт шіркінге не дерсін!

Молдаван қыз тап келіпті биылғы
Қостанайдың жауын-шашын күзіне.
Қара көзі шалып алып қиырды,
Көп қарайды көктегі бұлт жүзіне.

Алматымда молдаван қыз болса егер
Алатаудың сыйлар едім алмасын.
Бірақ оған өкінішім жоқ менің,
Нансыз жерде өмір бар ма, ойлашы?

Қостанайға қоя алады өкпе кім
Қазақстан астығының қоймасы.

(Оның өзінше)
Ол айтты:
Қара байтақ бұл далаға,
Жүрегің құстай ұшып, қуана ма?

Жататын өрт күйдірген Жаманшұбар
Бұл күнде ие болды сыбағаға.
Ол тағы айтты:
Міне қыстау, міне шілік,

Біздің ата-бабаның орындары.
Бұл жерде ұйықтап жатыр нелер жігіт,
Міне олардың мекені — қорымдары.
Ол айтты:

Дүние деген шіркін не бұл,
Көмілді топыраққа күлкі небір.
Мәңгілік өмір болса, ойланбас ем,
Қара жер жұтады ғой бір күн жебір.

Мен айттым:
Түгі де жоқ торығарлық,
Өлеңмен біздер мықты болып алдық.
Мұқанов Сәбит деген атағың бар,

Қызыл тудай таң шағы
Октябрь жаңа келді үнмен.
Ат үстінде қарсы алды
Алматы Аманкелдімен.

Шашағындай жалаудың
Шашады көктен күн ұшқын.
Көрсетіп күшін заманның
Ойындай отты Ильичтің.

Алматы — бүкіл Ленин,
Ленин — бүкіл Алматы.
Октябрь — бүкіл Ленин,
Ленин — бүкіл таң аты.

Таң секілді маңдайы
Шығар ма сірә ол ойдан.
Ленин бүгін қарайды
Алматыдан,

Торғайдан.
Аузында шаттық өлеңі,
Халқымыз отыр көз ілмей.
Алматы таңы келеді

* * *
Көктемде Дәуітбай сай тасығанда,
Қайраты кеміп қыстың жасығанда.
Сең көшіп,

жатты терең сай бұзылып,
Жетпеген кезім еді жасым онға.
Әке мен шеше және жалғыз ұлы,
Тұрмыз бір жар басында жазғытұры,

Төменде сапырылған Дәуітбай сай,
Төбеде қаңқылдаған қаздың үні.
Өзен мен қардың суы қосыла аққан,
Секілді жолымызды тосын баққан.

Торғайға тез жетуге асығамыз,
Келеміз алыстағы Тосын жақтан.
Сеңдердің қарап тұрсаң түсі ызғарлы,
Жібердік тәуекел деп үш құланы.

Жөнелді мені сонда бір сең айдап,
Әкемнің шыбын болып ұшты жаны.
Өр толқын құшағына қысып алып,
Белімнен сүйе берді құшырланып.

Асау сең ойнай берді атой салып,
Жанына жуымастай кісі барып.
Білмеймін тірімін бе, өлімін бе,
Өр толқын алып кетті мені бірге.

Білмеймін,
мен барамын жалғыз ағып,
Толқынның ойнақтаған желігінде.
Атылған доп іспетті домаланып,

Мен жалғыз сеңдерменен барам ағып.
Сол кезде жетті әкем жан ұшырып,
Шашалып шығыпты әрең жағаға алып.
Білмеймін жұттым қанша көктем суын,

Күн ана құйды қанша көктен нұрын.
Шыныққан жас шағымның арқасы ма,
Соғыстың өзенінен өткендігім.

Көрінген інжу-маржан түбіндегі,
Арқаның шар айнадай Сұлукөлі.
Қызғанып қызғыш байғұс шыр айналып,
Құшақтап сүйген шығар бұрын сені.

Көп жайды кейінгіге ұғындырған,
Келесің көне ертектей бұрынғыдан.
Жаутаңдап жас құралай шаңқай түсте,
Еңкейіп ішкен шығар тұнығыңнан.

Қырыңда қасқыр аулап қақпан құрып,
Қыранын томағалы баптандырып.
Селт етіп сері жаны әлде біреу,
Жағаңда жатқан болар ат шалдырып.

Ол да емес, ойлағаным менің бірақ,
Суылдап сыр ұрлама селдір құрақ.
Сұлудың көз жасынан құралды ма,
Әуелде таудан шығып мөлдір бұлақ.

Көп аңыз көлге батып жойылғандай,
Көп заман келе жатыр ой ұға алмай.
Көз жасы сұлулардың көп тамған соң,
Аты оның Сұлукөл деп қойылғандай.

Кім жастықта қадіріңді білмеді,
Кім қойныңда алшаң басып жүрмеді.
Жасыл баққа, жас құшаққа шақырған,
Алматының алтын отты түндері.

Көк жұлдызы көзін қашан ілгелі,
Көк пердені келеді таң түргелі.
Жер үстінде жүгіреді, жұлдыздар,
Алматының алтын отты түндері.

Таудың желі, таңның желі үрледі,
Желбірейді қырдың қызыл гүлдері.
Сол гүлдердей жанды қызыл жұлдыз боп
Алматының алтын отты түндері.

Кештен бері қоршап жатқан тау үстін,
Барады ауып, домаланып алыс түн.
Бөлмесінде қазір қазақ даласы
Академия президенті Қаныштың.

Цейлон жақтан бүгін Сәбең оралған,
Қасымша айтсақ өкпелейді кім оған.
Алматының алтын түнін құшақтап,
Отыр өзі, өмірі — бір роман.

Кім жастықта қадіріңді білмеді,
Кім қойныңда алшаң басып жүрмеді.
Бас менімен бірге алып аяқты,
Алматының алтын отты түндері.

Алматыда декабрь, көк сылпылдақ,
Исекең өлеңімді отыр тыңдап.
Кездессе жақсы жолға жас балаша,
Жайнайды жанарынан от жылтылдап.

Алысқа тартып отыр ойы өрнек,
Қояды кей өлеңнің жолын өңдеп.
Шақырды сұр шинельді бір жігітті,
Жақсы ақын жаңа келді қолың бер!— деп.

Қағаз бен қарындашы дайын екен,
Оқы деп айтпады ол жайын бөтен.
Артынан бірақ білдім сұрастырып,
Қаскелең Военкомы Тайыр екен.

Жарылып адалынан қуана кеп,
Қолымды алып жатыр «қу бала!»— деп.
Исекең нұқып қалды иығымнан,
Ұнатты өлеңіңді бұл ағаң деп.

Өлімді кім ойлапты ол тұсында,
Ақын жан көңілді ғой болмысында.
Исекең екеуміз де қол қысыстық,
Сол екен тұңғышы да, соңғысы да.

Бөленген ақын еді жаны жырға,
Қалайша қалған тұнып қабырында.
Өр өлең осы арада жатыр-ау деп
Батамын бір тұңғиық ауыр мұңға.

Бастап ымырт кезінен,
Ұйықтап жатыр тауда түн.
Электрлі көзімен
Жарқырайды Алматым.

Алматы егер білгенге,
Қазақстан ол аты.
Жүрегімдей кеудемде,
Дүрсілдейді Алматы.

Шілде қайнап тұрғанда,
Бір кетпейді тауда қар.
Жаздың айы туғанда.
Гүл жарады алмалар.

Бір өзінен табылған,
Табиғаттың бар заты,
Не артық сенің тауыңнан,
Астанамыз Алматы.

Тау басында көлдері,
Бұлт астында белдері.
Жатыр тауы бүктүсіп,
Арыстандай кеуделі.

Жалаулары ойнаған,
Жібек аспан астында.
Бұл далаға орнаған,
Алматы да — Москва.

Осы байтақ ғаламда,
Сенсіз күнім құрысын.
Берсең болды маған да,
Босағаңның бұрышын.

Жол бойында бір мола,
Тас бастырған біржола.
Елден ерек бір өзін
Қойып кеткен кім онда.

Сіркіреген жазда бұлт,
Күркіреген күзде күн.
Күркілдеген кәрі қыс,
Өткен жазбай тізбегін.

Жата берген сол мола,
Күзетшідей жол бағып.
Жалғыз өзі далада,
«Жолаушыға ой салып».

Жата берген сол мола,
Белгі болып өткенге.
Басында шоқ тал ғана,
Бүршік жарған көктемде.

Жел ескенде гуілдеп,
Тал тербеліп дірілдеп.
Әлденелер айтқандай
Құлағыма күбірлеп.

Біреу қолдан еккендей,
Молада өскен жазғы гүл.
Сырын баян еткендей,
Құлпытаста жазу тұр.

Сол жазуды абайла,
Әлі күнге бар мұнда.
Жоя алмаған боран да,
Шая алмаған жаңбыр да.

«Бұл молаға ізетпен,
Тоқтап өту парыз — заң!
Қайтпай қалған күзеттен,
Жатыр біздің партизан».

Күбірлейді талдар да,
Жел үрлейді даланы.
Желбірейді молада
Қызыл гүлдер жалауы.

Тыпырлап туғанына ол анадан,
Алпыстай асып кеткен жылдар одан.
Толтырып көз жанарын табиғатқа,
Туғанда тұңғыш, ақтық бір қараған.

Күн көзі енді оған жабылардай,
Өксіген өтетіндей бағы жанбай.
Келбетін көкірегіне орнатқалы,
Қараған көкке, жерге дамыл алмай.

Содан соң көзі кеткен қорасаннан,
Дүние жарық күнін жаба салған.
Көр ауыл ойламаған емдетуді,
Әуелден етті ғой деп қор жасаған.

Екі көз ұйқысынан оянбаған,
Тек қана көкірегі ояу қалған.
Ұмытпай естігенін еске сақтап,
Елінің шежіресін баяндаған.

Бұлақтай көзі ашылған кеудесінен,
Бір сәуле саңылау тапқан зердесінен.
Сыпылдап саусақтары ойнай берген,
Айрылмай домбыраның пернесінен.

Келмейтін өнер де жоқ екі қолдан,
Ауылдың көзі менен көркі болған.
Жалғыз-ақ жарық күнді бір көре алмай
Келеді көкірегінде дертіп арман.

Өмірдің алпыс жылын алып ұрып,
Келеді ол жер бетінде әлі жүріп.
Жоқ болған туа сала бұла дала,
Көрінбей келеді әлі сағындырып.

Түсетін жанар оты көш жыраққа,
Шіркін-ай, не жетеді қосшыраққа.
Айнала жапан дала жаңғырғанда,
Арманы — бір қараса осы шаққа.

Алатау қойнын ашты асылымен,
Алматы жайып қойды жасыл кілем.
Күлкішіл күміс бұлақ сыңғырлады,
Айнала атырапқа шашып өлең.

Жарқ етіп жүздерінен жаз нышаны, Әлемнің әнге басты жастық шағы.
Кегіме көгершіндей көтерілді,
Жастық шақ — жақсы тілек, дос құшағы.
Бар мұнда Қостанайдың қоңыр желі,

Бар мұнда Көкшетаудың мөлдір көлі.
Бар мұнда Қызылорда қиғаш қасы,
Бар мұнда Гурьевтің өндірлері.
Даланың ілеспейтін киіктері,

Бар мұнда әрбір жердің жүйріктері.
Аққу күй сабалаған қанатымен,
Ақ үйдің желпілдейді түндіктері.
Саңлақтар көзге түсті шыға шаппа,

Ән-күйді тұр көтеріп дала шаққа.
Жас жалын дүниені дүбірлетіп,
Ту ұстап бара жатыр болашаққа.

Байтақ орман шуларын да тыңдадым,
Жалпақ өзен суларын да тыңдадым.
Тыңдай бердім, тыңдаудан мен тынбадым.
Соның бәрін құйдың маған жастық шақ,

Көкірегімде тыным бермей туладың.
Тыңдай-тыңдай ұқтым әлем сырларын,
Тыңдап қана қойғаным жоқ, жырладым,
Жырлай бердім, жырлаудан мен тынбадым,

Лапылдаған жырды бердің жастық шақ,
Соның үшін ризамын туғаным.
Жастық-кеме дауылдардан алып өт,
Жарқылда да жалындарды жарып өт,

Әнмен, күймен қанатыңды қағып өт,
Жастық шағым ұзақ жолға самғаймыз,
Мен киініп щыққанымша сабыр ет.
Бүгінгі күн астанада той-думан,

Майталмандар бас қосыпты ой-қырдан,
Дейді олар: асықтырып бол жылдам,
Жастық шағым біз де ортаға салайық,
Бала жастан бар өнерді мол жиған.

Жел сайрандап далада,
Үрлейді құмда қияқты.
Жас иіс бар ауада,
Жауар күн жақын сияқты.

Биіктен бұлттар тізіле,
Құлдырап төмен құлапты.
Жалын бар көктің жүзінде,
Жауар күн жақын сияқты.

Қағазға ақын төнеді,
Көңілден көлдей күй ақты.
Өлеңнің бұлты келеді,
Жауар жыр жақын сияқты.

* * *
Түсті жерге ақ моншақтар,
Үзіліп бұлт қанатынан.
Жауқазындар, сарғалдақтар,

Жас баладай жаңа туған.
Айналып жас гүл әлемді,
Көңіл көкте жүр кептердей.
Аспанда алтын легенді,

Жетісу бойы жеті өзен,
Құйылған зәулім құздардан.
Басынан көп күн өткізген,
Тауында тарам із қалған.

Малшылар туған баласын,
Өсірген жартас жақпарда.
Қырандар салған ұясын,
Құздағы қия, шатқалға.

Көк ала басын жапқан қар,
Ақ шәлілі асқары.
Танымаған тәкаппар,
Жел-дауылдан басқаны.

Жаратылыс жарығын,
Көтергенде күншығыс.
Тербеп таудың бауырын,
Жырлайды тек жыршы құс.

Сол жыршы құс сықылды,
Таң нұрында жырлаған.
Жүзі ыстық бір түрлі,
Нәзік жырлы тұр ағам.

Қаламыңды қолға үстап,
Өттің өлең өткелін.
Тұрса шашың қарға ұқсап,
Ағарған жоқ теп-тегін.

Келіп қапты қазақтың
Бір өлеңі елуге.
Мен өлеңге ғажаппын,
Қартаймайтын тегінде.

Сырлы күйден бір танба,
Өзің жазған өлеңдей.
Жаз айында гүл жар да,
Жасара бер емендей.

(Сәбитке)
Сарғайып таң атқан шақта,
Әлем әлі қалғыған.
Ақын ойы шартарапта,

Өтеді өмір алдынан.
Ол өзі мен өзі ғана,
Тауып алған көп қызық.
Шашырап күн көзі жаңа,

Көрінеді от сызық.
Алматының тап қасында,
Тігілгендей ақ отау,
Ұқсап шығыс қақпасына,

Асқақтайды Алатау.
Тау етегін тасалаған,
Таңғы тұман тұйықтап.
Жатыр ұябасар ғана,

Ұясында ұйықтап.
Толқыр таңғы самалменен
Қазақстан қырлары.
Самалменен тарар елең,

Тыңдар малшы құмдағы.
Терер ақын ерте, кеште,
Түнгі ойының жемісін.
Осылай ол еңбек етсе,

Алатау бұлттан басына
Көтергендей қол шатыр.
Етегінде шашыла,
Жалғыз да жалғыз жол жатыр.

Тұрғандай шыңда ұялап,
Барқыт түн, дала таңы да.
Басына шықсаң қиялап,
Алматы алақаныңда.

Сергіп бір бойың қаласың,
Жаз мейлі, күзде тынықсаң.
Алма-Арасан ауасын
Алдында таңның бір жұтсаң.

Бәрі де сенен аласа,
Үңіліп төмен қарасаң,
Күндесіп бұлтпен таласа,
Жатады Алма-Арасан.

(Михаил Луконинге)
Алатау тартты баурына,
Алдыңа тосып таң нұрын.
Қарадың бақша-бауына,

Жері деп жүрген Жамбылдың.
Әңгіме айтып, сыр тізіп,
Тынбады шулап Мыңбұлақ,
Арқаға таулар мінгізіп,

Жөнелдің бұлтпен бұлдырап.
Біле алмай қойдың сен онда,
Тау қайсы, әлде, жер қайсы.
Дедің сен біздің селода,

Осындай таулар болсайшы.
Тау түлкі боп қашқандай,
Бірде көк, бірде жап-жасыл.
Құпия сырын ашқандай,

Қымтаған өзі сан ғасыр.
Содан соң жан-жақ күп-күңгірт,
Құбылып кетті күн жүзі.
Жөнелді тауға бір сүңгіп,

Алматының күндізі.
Содан соң құйды аспаннан,
Толассыз топан шелектеп.
Айттың: жоқ пайда қашқаннан,

Ботинка шешу керек деп.
Балаша санды ұрып қап,
Аяқты сілке жүгірдік.
Балақты башай іліп қап,

Жасырар не бар, жығылдық.
Не керек досым, күлгенмен,
Сол жауын болды пайдалы.
Ырғалып жасыл гүлдермен,

Жаңадан таулар жайнады.
Қызық боп қалды ол да бір,
Ойыңда сенің әлі жүр.
Өлең боп сенен сол жаңбыр,

* * *
Алматының жазын көр,
Көз алмайсың құмартып.
Жатады таулар жазып бел,

Бауырайы гүл атып.
Алматының күзін көр,
Жазынан сұлу күзі бар.
Қарақат, өрік, жүзімдер,

Алмадай қызыл жүзі бар.
Алматының қысын көр,
Күзінен сұлу қысы бар.
Шынықпақ болса кісі егер,

Айдынды мұзын ұсынар.
Сұлулығын бәрінің,
Бойына жиып біріндеп.
Алматы Алатауының

Қасымда Нұрқан бар еді,
Көкшетау басы қар еді-
Есіме сол күн түседі,
Қылшылдап тұрған қыс еді...

Есілдің бойын жағалап,
Жөнелдік елді аралап.
Соғыс та ол кез бітпеген,
Жылытты жұртты отты өлең.

Қолында Нұрқан домбыра,
Соқты көп өлең желпініп.
Қанатын күйге малды да,
Құлағын түрді ел тұнып.

Сайрады шешен домбыра,
Төгілді мөлдір жыр кәусәр.
Болды ол елдің алдында
Ақан сері, Біржан сал.

Есілді сонда Есілдей,
Өршеленіп Нұрекең.
Ағылып көл-көсірдей,
Жая берді жыр өркен.

Қасымда Нұрқан бар еді,
Көкшетау басы қар еді.
Қылшылдап тұрған қыс еді,
Есіме сол күн түседі.

Шайхана, шашлык, көк жалын,
Көбікті сыра қолда ойнап;
Кеудені ұрып көкжалын
Тентіреп ішіп түн бойлап.

Иығымен қағып өткенді,
Көшені кезіп, дулатып.
Қорада жатқан иттерді
Дүрліктіріп, шулатып;

Қақпасын қағып әркімнің,
Тұрғандай оны сағынып.
Араққа сатып ар, құнын,
Әуелі мақтап, жағынып;

Шараптың жайып иісін
Аузынан жыны бұрқырап.
Балағаттап үй-ішін,
Мазаңды алар пұл сұрап.

Таңертең шеке зырқылдап,
Сұрайды тағы бас жазар.
Жататын буы бұрқырап,
Болар ма үйің көк базар?!

Келмесе кетсін, сағынып,
Отырған жоқпын көрем деп.
Үргенде иттер жабылып,
Жата алмаймын елеңдеп.

Келе ме мезгеп осы үйді,
Оттар ма екен өңештеп?
Ит үрсе жаным шошиды,
Ұсқынсыз біреу елестеп.

Қара бұлты түнерсе де қауіптің,
Ленин болды бар ғаламға жарық күн.
Россияда ұлы Ленин көтерді,
Маркс ойын, ауыр жүгін тарихтың.

Тарих кеме жүзді талай жойқында,
Тарих кеме түсті талай талқыға.
Көк дауылда, от жалында, толқында,
Қалды Ленин баяғы сол қалпында.

Көк жарылған, ел тарылған заманда,
Жан отымен жалын берді адамға.
Таспайтынын, саспайтынын ойласақ,
Бүкіл өмір ой сабыры бар онда.

Түрме, Сибирь көрсің мейлі боранын,
Ленин оған шытқан да жоқ қабағын.
Кішкентай бір көзге қораш лашықтан,
Шырақ болып, бұлақ болып тарады үн.

Жатты ол ойын тар қыспақтан таратып
Бүкіл елді бір өзіне қаратып.
Ленин түнде отырса да түрмеде,
Күн ойынан келе жатты таң атып.

Жеткен сонша ұлы істерге батылы,
Ленин барлық батырлардың батыры.
Мұхиттардан тереңірек ойы оның,
Аспаннан да аумақтырақ ақылы.

Лениннен пайда болды бұл жаңа ел,
Ленинге, ұлы өмірге ырза ел.
Ленин өзі гүлденсін деп қол қойған,
Мың ғасырды аттап өтті Мырзашөл.

Капиталдар салам деген қалтаға,
Қарағанды жарқырайды Арқада.
Терезесін басқа елдермен тең етіп,
Қазақ жерін түсірді Ленин картаға.

Кетсе де өтіп талай жаз бен талай күз,
Ленинді біз мәңгілік деп санаймыз.
Алматыда Үкімет үйі алдында,
Гүл алаңға, ұлы адамға қараймыз.

Алыс жолдан келіп қалса достымыз,
Жаңа жылда көтереміз тосты біз.
Егіз болмай биыл енді жүз болсын,
Өткен жылғы көтерілген қос жұлдыз.

Айға барып дастарқанды жаялық,
Жұлдыз атқан шараптарды қоялық.
Шақыралық күнді күміс табаққа.
Келер өзі ұйқысынан оянып.

Мүмкін өзі қоя жатар айға сын,
Күн шіркіннің көңілі де қалмасын.
Соның үшін ұшыралық аспанға,
Алтын Күннің айнымайтын жолдасын

Тек қана поезд гүрсілі
Айнала жым-жырт қалғыған,
Секілді бір сыр аңдыған,
Келе жатыр бұл түні

Ленин Финляндиядан.
Паровоз іші тым ыссы,
Сонда да Ленин көңілді.
Келеді алып жұмысшы

Келеді алып Ленинді,
Келеді алып өмірді!
Болмайды көзін ол ілсе,
Жанады күндей жалындап,

Қарайды аспан Ленинше,
Қарайды дала Ленинше,
Көзінің нұрын қағып ап.
Кепкасын төмен түсіріп,

Қарайды көзін сәл қыса.
Қиялын көкке ұшырып,
Ойлайды өзі халқынша,
Ленинше — өз қалпынша.

Шекара кейін шегінді,
Орыстың жері жүзі ыссы,
Келеді алып Ленинді,
Келеді алып өмірді,

Қарапайым жұмысшы.
Жарар еді бұл түнді
Дейді ол:— кейін ел білсе,
Мінезі қызық бір түрлі,

Түсіреді кепкасын
Ол-дағы төмен Ленинше.
Түсінеді әрине,
Отанның байтақ жерінде,

Ойнайтынын от жалын.
Ленинменен ол — бірге
Октябрь келе жатқанын.

Биіктеп Алатаудың Талғарындай,
Тереңдеп Атыраудың аңғарындай,
Аңқылдап жомарт көңіл келе жатыр
Қазақтың даласының аумағындай.

Тәтті сөз тамылжыған таңдайында,
Бұлақтай атқылаған әрдайым да.
Тоғысып толқын ойдың тораптары,
Жатқандай оның жалпақ маңдайында.

Зеңгір көк, мұзарт таулы даланы кең,
Жалт еткен, шалып өткен жанарымен.
Тізілген нәркес көздей нәзік сөздер
Табиғат талантының қаламымен.

Ұқтырып ұрпақтарға Абай тілін,
Өткізген тебіреніп талай түнін.
Соққанда алыптардың мұнарасын,
Осылай шебер қолдар қалайтұғын.

Даланың арман еткен оянғанын,
Толғаған ата-баба ой-арманын.
Әкелген көз алдына атқан таңмен
Көк өзен, кешкі бұлттың бояуларын...

Кеудесін кернеп зілді бір уайым,
Теңселген Сарыарқада сырлы қайың.
Даланың мұңлы аспаны, мөлдір көлі,
Құшақтап құба жонда тұр Абайын.

Жапанда жапа шеккен жан сырласы
Домалап омырауында тамшы жасы.
Жым-жырт түн жыр аспанын барлағандай
Қазақтың өлеңінің қаршығасы.

Тағы да ол ойға шомған шың басында,
Сол шыңдай алып оның тұлғасы да.
Ақынның қозғап ішкі дүниесін,
Сал Біржан, әнші Әсет тұр қасында.

Арманды, көздерінде ауыр жас бар,
Ақынмен ат үстіндежалын жастар.
Далада Татьяна әнін шырқап
Барады белден асып қарындастар.

Тулаған: толқындай боп жел өтінде,
Өткен күні өтеді алдан тербетіле.
Сол күннің суретшісі Мұқтар аға
Көз тіккен бүгін әлем келбетіне.

Айрылмай жиырма бестің жалынынан,
Алпыстың қарайды асқақ адырынан.
Ақылмен сезім отын тұтастырып,
Байсалды бір танбайды қалыбынан.

Жарылып адалынан ақын жаны,
Мақтаныш ортамызда отырғаны.
Қазақтың қадірменді ақсақалын,
Құттықтап бүкіл елдің жатыр бәрі.

Құшақтап дүниенің күллі бәрін,
Алпыста жас балаша күлді жаның.
Жүз емес, Мұқтар аға бүгінгі күн,
Сыйлайды елің саған мың жылдарын.

* * *
Даңқы Кавказ құздарына жайылған,
Алатауда болған емес Амиран.
Прометей де байланбаған шыңына,

Бірақ мұнда болған талай жан құрбан.
Күн көре алмай кілегей бұлт астынан,
Алатауда ашу қайнап асқынған.
Ел ашуды ерегісе жинаған,

Көк дауылмен күңіренген тасқыннан.
Болашағы —қызы менен ұлы үшін,
Алатауда соққан сомдап қылышын.
Ата-баба ақтабан боп шұбырып,

Көп іздеген кең даладан ырысын.
Күн туғанда қиян-кескі басына,
Шұбырған жұрт паналап тау, тасына,
Содан ба екен тұратыны тұмандап,

Содан ба екен ақ кіргені шашына?
Тау қойнынан тасырлаған атқылап,
Болар көзден жас ұрлаған көп бұлақ.
Жайпап өрттей таптаса да жайлауын,

Жауына ел еңсе берген жоқ бірақ.
Майданда өлді, айдауда өлді ұлдары,
Болды олар азаттықтың құрбаны.
Көк аспанда жүректері жұлдыз боп,

Көк өзенде толқын болып тулады.
Өтті жылдар, кетті жылдар қаралы.
Жан жүрегі тілім, тілім жаралы.
Жетті Әліби даламызға бір күні,

Қолында ойнап Лениннің жалауы.
Кетті көзге қуаныштан жас толып,
Еріп жүрек жатқан қара тас болып.
Лениннің Қызыл туын көтерді,

Аманкелді қалың қолға бас болып.
Болмаса да Алатауда Амиран,
Прометей болмаса да таңылған,
Лениннің туы астында күлімдеп,

Қарайды ол жаңа өмір таңынан.
Ұмытпайды еш уақытта халқы оның,
Жоғалған жоқ даламызда салты оның.
Көтереді Аманкелді жүрегін,

Оңай ма екен сүйген жардан айрылу,
Көкіректі қарыс айырар қайғы у.
Алпыс асып, таянғанда жетпіске
Мұз жүректі жібіте алар қай жылу.

Алдыңғының сырын шерткен соңғыға,
Ол барында шешен еді домбыра.
Ол барында жарық еді қара түн,
Ол барында тегіс еді жол мына.

Секілді бір кітапхана мүйісі,
Ол барында базар еді үй іші.
Ол барында бөлмелерден келетін
Гүлдер менен жастық шақтың иісі.

Жаз — өмірдің қандай қорлық қысқасы,
Қылқияды борандатқан қыс басы.
Жазың өтіп, күзің кетіп қалғанда
Өзіңді-өзің енді берік ұсташы!

Қазақтың көзін жұмды бұлбұл қызы,
Үзілді сабағынан гүл қырмызы.
Жарқ етіп көрінді де ағып түсті,
Алматы аспанының бір жұлдызы.

Тұрды ертемен көк тұман
Соқты кейін жел үзбей.
Жел көтеріп толқыған,
Жаркөл жайқын теңіздей.

Жерге иіп бастарын
Суылдаған қамысы.
Жыртыла ұшқан құстардың
Шуылдаған дауысы.

Жел қанатын қағады,
Сазына сап не күйдің.
Толқынымен ағады,
Көлеңкесі көп үйдің.

Жатыр солай көл күліп,
Тауып жаны қанағат.
Келеді бір қыз, бір жігіт
Жаркөл бойын жағалап.

Толқиды ойлар толқындай
Біріне-бірі бас салып.
Толқиды ойлар айтылмай
Көздерден көздер жасқанып.

Көл бетінде қалқыған
Тұңғиық гүлдей сап-сары.
Ұяңсың неткен, япырм-ау,
Адамның балғын жас шағы.

Толқиды ойлар толқындай
Толқыны жанның қат-қабат.
Толқиды ойлар айтылмай
Толқиды терең махаббат.

Тілдеспей олар көп жүрді,
Көл айнала ойланып.
Махаббат шіркін со ғүрлы
Жайылды терең бойды алып.

Жалғаншы кейде сөз деген
Тағдыры оның бір кештей.
Ұғысып жанды көзбенен
Сүйіссе екен тілдеспей.

* * *
Отамалы бұлт ойнап,
Жерге уыстап шашқан от.
Қалың қарды күрт айдап,

Күркірейді аспан көк.
Күркірейді аспан көк,
Тұңғиық бір аңғарлы.
Күркірейді аспан көк,

Шайқап зәулім тауларды.
Айқайлай ма қайтеді,
Арқасы оның құрыстап.
Дүниеге бір сыр айтады,

Дауылменен дыбыстап.
Күрс етті кеп тау шыңын
Жібергендей лақтырып.
Құйды бір кез жаңбырын,

Ашуы оның шарт сынып.
* * *
Меңдіқара — Бурабай,
Көктеректің көктемі.

Қалқалап қалың қарағай,
Тұратын бір үй шеткері.
Айта алмаймын атыңды,
Қалар деп біреу шамданып.

Бар болса егер хатымды,
Қайтадан қара аударып.
Бармай ма әлі жуықтап,
Қолдарың қазір қалтырап.

Ұрынған шығар суыққа,
Көктемде берген жапырақ.
Жүрмісің әлде өкпелеп,
Мен жүрмін жатқа санамай.

Көз алдымда көк терек,
Шулайды қалың қарағай.
* * *
Зырлайды күн,

Зырлайды жер,
Кең әлемді айналып.
Тулайды көл,
Зулайды жел,

Ұшатындай айға алып.
Соларменен бірге айналып,
Жаным тыным таппайды.
Отырғанмен көп ойланып,

Көңілімде жоқ қайғы.
Жер менен көк сәулетімен,
Жаралса олар мен үшін.
Жүректе жыр — дәулетіммен

Мен жаралдым ел үшін.
Зырлайды күн,
Зырлайды жер,
Кең әлемді айналып.

Тулайды көл,
Зулайды жел
Ұшатындай айға алып.

Боран бізді қалжыратып,
Іздегенде жылы ұя.
Құшағына алды тартып,
Татар қызы Нұрия.

Сонау Қорған орманында
Тына қалды жел неге?
Ажары айдай орнады да,
Түсті бір от кеудеге,

Соққан боран түніменен,
Соқпай қойды күндіз де.
Соқшы, боран, күніменен
Жетпей қалды түн бізге.

Қалды Қорған қарағайы,
Қалды артта жылы ұя.
Қалды артта — таң арайлы
Татар қызы Нұрия.

* * *
Көктемнің желі жұлқылап,
Жыртылып қыстың көйлегі.
Бұлттарын айдап бұрқырап,

Күркіреп аспан сөйледі.
Ақырған тентек арынмен
Ашуы көктің таусылды.
Сөздерін жазып жалынмен,

Найзағай — қалам шаншылды.
* * *
Бір өзі билеп ауаны
Шалқадан түсіп жатыр ай.

Бір өзі билер даланы,
Қайдасың, жас күн, апыр-ай.
Бұтағынан үзілген
Жапырағындай алмұрттың,

Көштің бе сырғып жүзімнен
Алаулы жалын албырт күн.
Бардың сен жауған оққа да,
Бардың сен жауған отқа да,

Палуандай белді буып ап,
Түстің сен жиын, топқа да.
Құп болып барлық айтқаның,
Естің сен қызыл желдей боп.

Алған бір беттен қайтпадың,
Тасыған мұзды селдей боп.
Бір өзі билеп ауаны
Шалқадан түсіп жатыр ай.

Бір өзі билер даланы,
Қайдасың, жас күн, апыр-ай.

Ол өзі күйші де емес, ақын да емес,
Әйтпесе садақ тартқан батыр да емес
Әйтеуір иемденіп оның атын
Қостанай жазығында жатыр белес.

Қыдырған бала жастан қыр мекенін,
Тарихтың ұстап жүрген түп етегін.
Сарыбайды сұрай қалсаң әлдеқалай
Білмейді Омекең де кім екенін.

Күн көрген шал туралы жан амалдап,
Айтады кейбіреулер жорамалдап.
Көзімен көрген адам болмаған соң,
Кім білсін, өтірікті соға ма алдап.

Зарына жаңғырыққан тау шыңдары,
Мейлі ол алба-жұлба болсын жарлы.
Мейлі жұрт қалай десе олай десін,
Белгісіз ертеде өткен шал туралы.

Ол жайлы болмаса да бізге анық,
Жүрсек те құр әшейін сөзге алданып.
Қоялық болыпты деп сондай адам
Жер бетін со бір шалдан қызғанбалық.

Бар оның көлде несі, жерде несі,
Жоқ оның ешкімменен ерегесі.
Қаңбақтай жел аударған төңкеріліп,
Қалыпты қара басы төбеде осы.

Өмірі өткен зая от басында,
Басында керек десең жоқ тасы да.
Тобылдың топырағын мол жамылып,
Темірдің жатыпты шал ортасында.

Терең көл айналасы жалбыз, қоға,
Түбінде тұрыпты оның жалғыз мола.
Есіркеп ешкім де оны еске алмаған,
Жалғыз-ақ жоқтаушысы байғұз ғана.

Қазақтың дөңгелетіп құба қырын,
Үстінен көше берген құм ақырын.
Сол бір шал сұр бейітте жата берген
Кім білген аты оның шығатынын.

Шыға алмай шаруасы боп күн алданып,
Төңірек тұна қалған мұнарланып.
Селдіреп сирек біткен орман жатыр,
Бұлдырап бұлт астында бұлаң қағып.

Астында самолеттің қанатының
Жатқандай алып еркін дала тыным.
Аспанға аяғын ол салған шақта
Сол бір күн дәл осылай болатұғын.

О, ғажап, мынау не екен, мынау не екен!
Кім көрген бұл жағдайды мұнан бөтен.
Тартқандай самолетті бір магнит
Әлде ол жерді жапқан тұман ба екен?

Жас ұшқыш өтті үстінен он айналып,
Толғанды талай қиял ойына алып.
Астында ауыр жылжып тұман жатты,
Кілегей көк темірдей қоюланып...

Картаға түспесе де дәл осы ара,
Белгісіз болса да ел арасында.
Самолет күндіз-түні қонып жатты
Сарыбайдың сағымданған даласына.

Шаншылып мұнаралар қалды жерге,
Атағы тез тарады барлық елге.
Апталар бойы жүрді осы арада
Аралап академик Бардиндер де.

Қаптады экскаватор, шаң бұрқады
Лезде пайда болды тау қырқалы.
Жадағай кең жазыққа көзі үйренген
Қарт қазақ не болды деп таңырқады.

Бұрғылар бойлай кіріп кен тасына,
Қол салды қара жердің қолқасына.
Қонды кеп көк шатырлы күмбезді үйлер
Сарыбайдың жазығының ортасына.

Қайраты бұрқ-сарқ қайнап қалың кептің,
Жер астын дүбірлетті дауылды екпін.
Ішінде жүр инженер қазақ жігіт,
Баласы өзіміздің Қалыбектің.

Көрем деп ойламаған өңінде оны,
Тартылды Соколовқа темір жолы.
Ең күшті локомотив зулайтұғын,
Осы жол:

Темір жолы —
Өмір жолы!

Тың даланы түлетем деп
Өтті талай күресте таң.
Көкірегіне күн мекендеп,
Тұрды ұйқысыз республикам.

Алуан тілмен берді сөйлеп,
Байтақ дала, байтақ аспан.
Еңбекпенен келді зейнет
Жеңілді тың тайталасқан.

Сарыарқаның сауырына
Салды саусақ күсті қолдар.
Асау дала бауырына
Айыл тартып түсті жолдар.

Толқыды егін жер төсінде
Жарылқады халқымды күз.
Тұр ерлердің кеудесінде
Бидай түсті алтын жұлдыз.

* * *
Сапырып жылдар дариясын,
Шарқ ұрып қырлар қиясын,
Толқытып жанның ұясын,

Селіңді бір кез құясың.
Жылатып я күлдірмей,
Қаласың кейде түк үнсіз.
Толқынын сыртқа білдірмей,

Тулайды бір ой тынымсыз.
Белгісіз қашан жанары
Жаныңның оты лапылдап.
Қиялың қанат қағады,

Қалғандай өлең жақындап.
Жел басылып шаңдатқан,
Жауардай жырдың жаңбыры,
Өлеңін жылдар толғатқан,

Қиын ғой ақын тағдыры.
* * *
Алатау асқарынан
Ағараңдап таң өтті.

Алматы аспанынан
Көрінді күн әдепкі.
Күн кірпігі — қызыл найзалар
Қызыл жалауларға түсті.

Аспан кеңістігін айнала
Ақ көгершіндер ұшты.
Ай әлі батпай
Тұр солдаттай,

Тоғысты күн барып.
Әйтпесе ну орманды,
Асқар тауларды
Тұрады кім бағып?!

Көк жүзінде дөңгелеген кептердей,
Сүттей аппақ жарқырайды жазғы ай.
Аспан беті ашық жатқан дәптердей,
Ал жұлдыздар соған түскен жазудай.

Жел қарғиды қарағайдан секіріп,
Соның лебі бұтақтардың дірілі.
Тынып бір сәт жатты ұйықтап кекілік,
Тек құлақта бұлақтардың гүрілі.

Мың түрлі күй, сиқырлы күй өрбіткен,
Табиғат та секілді бір күйші шал.
Алғашқы көк тұла бойды сергіткен,
Жас жауқазын,

ақ жауынның исі бар.
Ай сәулесі көрінеді кестедей,
Нәзік саусақ біздің қыздар тоқыған.
Алтын атырап күмбез болып көшкендей,

Жарқ-жұрқ еткен трактордың отынан.
Түрлі түсті төгілдіріп шашағын,
Толқиды ойнап ерке тоты май айы.
Ашты жиған асыл жиһаз жасауын,

Жаратылыс көрмесінің сарайы.
* * *
Желбіреп қырда
Жайқалған мың гүл.

Телміріп суға
Төнеді жыңғыл.
Таңғы бір бұлттай,
Қып-қызыл жыңғыл.

Бүріне шықтай —
Жабысқан бұлбұл.
Тыныштыққа тұнғандай,
Мөп-мөлдір күндіз Көк.

Жыршы құс тұрғандай,
Жаңа бір жырды іздеп!

Туған жерім, ыстықсың сен бір түрлі,
Бәрі таныс, бәрі маған сүйкімді.
Өзеніңмен бердің маған күлкіңді,
Өлеңіңмен бердің маған мың тілді,

Туған жерім, ыстықсың сен бір түрлі.
Түн қанаты түскенінде судырлап,
Жатсаң жерге құлақ қойып тың тыңдап.
Үн толқыны шыңға соғып шыңылдап,

Қайта айналып тіл қатқандай сыбырлап,
Түн қанаты түскенінде судырлап.
Не деп қана айта аларсың құс тілін,
Күннің көзі шашқанында ұшқынын.

Көктем келіп қуғанында қыс күнін,
Бүкіл дала өзгерткенде түс-түгін,
Не деп қана айта аларсың құс тілін.
Жусанынан жұпар әтір алған ба,

Хош иісті өзен, ылди, таулар да.
Гүлін атқан бүршік жарып талдар да,
Иссу өзен жүзген толқып аңғарда,
Жусанынан жұпар әтір алған ба?

Туған жерім, ыстықсың сен бір түрлі,
Алу үшін тың қазына мүлкіңді.
Аштық бүгін азанменен ұйқыңды,
Боласың сен бұдан сұлу,

сүйкімді,
Туған жерім, ыстықсың сен бір түрлі.

Қойшының қоңыр әні қой қайырған
Ұшқанда жазғы ауылдың жайлауынан,
Еседі әнмен бірге ерке желдер
Желпініп Желдікезең қойнауынан.

Жарылған аппақ гүлдер қауызынан,
Тамаша айнымайды тау қызынан.
Перзентін сұлулықтың толғатқанда,
Түскендей табиғаттың ауызынан.

Ауаң бар ауру жанды сауықтырған,
Алатау, бір өлеңсің ағып тұрған.
Мен қостым сол жырыңа бір шыңыңды,
Сыртыңнан қарауылдап бағып тұрған.

Онда мақта теңіз болып шулайды,
Ақ орамал көтереді, бұлғайды.
Бір ғажабы «шөл даланың» өзінде
Қыз-бұлбұлдар гүл туралы жырлайды.

Ақ мақталы, бау-бақшалы гүл мекен,
Асанқайғы аралаған жер екен.
Ол кездерде меңіреудей мелшиген
Тас бауырлы, тандыр емшек шөл екен.

Жүргіншіден алып қалып бір аңыз,
Қобыз тартып күңіренген құла дүз.
Желі қақтап, күні аптап күйдіріп,
Құмдарына сала алмаған құлан із.

Тұлпарлардың тозып болат тұяғы,
Сұңқарлардың күйген қанат қияғы.
Сол заманда «Мырзашөл» деп ат қойған,
Қайран елдің қандай ұшқыр қиялы.

Онда мақта теңіз болып шулайды,
Ару-дала ақ орамал бұлғайды.
Өздері де оянған соң таңменен,
Онда қыздар таңның жырын жырлайды.

Мырзашөлді сәулесіне сүйгізіп,
Ертеменен ентелейді күн қызып.
Ақша бұлттай, ақ түбіттей үлбіреп,
Кең далада шайқалады гүл жүзіп.

Ақ мақтаға қарай-қарай көз талып,
Нәзік белдер майысады қозғалып,
Ақша беттер тартып онда қоңырқай,
Ақ саусақтар қалады онда тез талып.

Күн ылдиға құлағанда от ұстап,
Көк шымылдық кере берер батыс жақ.
Ала тозаң құс жолдары тартылар
Аспан шебер салған өзі нақыштап.

Тұнық түнде тыңдап толқын ел күйді,
Дастарқандай жанын жайып елтиді.
Жетісайдың жырмен жуып жүлгесін,
Ән періште қанатымен желпиді.

Ақ көңілді елпілдеген жел келіп
Тұнық түнге жөнелгенде дем беріп.
Ақ орамал — аппақ мақта толқиды,
Оңтүстіктің айы астында тербеліп.

Таң сәулесі үстінде ойнап шоқының,
Бұлттар жүзер қанатындай тотының.
Жер бетінде жүздеген күн жүгірер
Ұшқындары трактордың отының.

Ертеменен аса берер ән қырдан,
Жайнар дала жастықпенен жаңғырған
Мырзашөл бір мырза жеңгең секілді,
Ақ дастарқан жая берер алдыңнан.

Тастан тасқа секіріп,
Ақ жалын болып атылған.
Айқай-шумен өкіріп,
Толқынды қағып сапырған.

Ой салып сырын ұққанға,
Табиғат жырын тыңдатқан.
Бұрқанған долы бұлттарға
Ысқырып жел боп тіл қатқан.

Ашуланып ақса да,
Қаһарлы таудан бас алып.
Жеткенде ойға — бақшаға,
Желкілдер гүл боп жасарып.

Ұшып келем қанатпенен ел берген,
Қыран таулар, құлан дала, белдерден.
Алабүйрек, ақ таңдақты жерлерден,
Шулы теңіз, бота көзді көлдерден.

Бір кішкентай торғайы боп көгімнің,
Ұшып келем аспанында елімнің.
Бабам айтқан бақыт құсы секілді,
Ұшып келем асқарында өмірдің.

Жел еседі делебесі қозғандай,
Бұлт бетіне бір өлеңді жазғандай,
Келіншек тау көк орманын көтеріп,
Көрінеді маған қолын созғандай.

Шығуына шексіз-шетсіз егіннің.
Мол болғаны қандай жақсы жеріңнің.
Ұша берсең ұшы-қиыры көрінбес,
Кең болғаны қандай жақсы көгіңнің.

Далаға жайып көк жібек,
Өзен боп өзі мөлдіреп,
Гүл болып қызыл желбіреп,
Көктем сұлу келеді,

Құшағын жайып елжіреп.
Жыл құсымен қиқулап,
Бұлағымен бұрқылдап,
Көктем сұлу келеді,

Балбыратып денені,
Бойды билеп, сиқырлап.
Жанында бұлақ гурілі,
Жапырақтардың дірілі,

Өзеннің ерке сыбыры,
Көктемді алды көтеріп,
Жаны көктем жыр ұлы.

Астасқан аспанменен асқарлары,
Секілді жер мен көктің баспалдағы.
Табиғат құдіретімен қиысып кеп,
Қаланған ескерткіштей тастан бәрі.

Бұлттардың орнатылған тап қасына,
Шығыстың ұқсап биік қақпасына.
Адырлар жарқырайды айнадай боп,
Күн көзі шағылғанда ақ басына.

Құтырып қиқу салып құлап таудан,
Сапырып жердің қойнын су ақтарған.
Әупілдеп түйе тасты лақтырғанда,
От ұшқан бұйра жалды бұлақтардан.

Кен екен қаптап қойған жар асуы,
Құздардың қопарылған бар асылы.
Қаймақтай қазандықта қалған қатып,
Текелі тауларының қорғасыны.

Аршалы салқын сая көлеңкесі,
Бақшалы алтын ая кең өлкесі.
Табиғат беттен қақпай мәпелеген,
Жетісу — сері жанды жер еркесі.

Жебе шың жабысып жер денесіне,
Қондырған мұз балағын төбесіне.
Басында баран атты қария жүр,
Қой жайып Желдіқара белесіне.

Құздардан тентек сулар тұра қашып,
Бірге аққан қол ұстасып, ұрандасып.
Аймалап Арқарлының асуларын,
Алғандай аясына мұнар басып.

Әуені жаңғырығып алты қырдан,
Ұшқандай қанат байлап ән тұғырдан.
Жоңғардың қақпасының қоңыр желі
Көтеріп әкеткендей қолтығыңнан.

Көздердің қарағанда жауын алып,
Құбылтып күн шапағы тауын шалып.
Жетісу көлбең қағып тұрып алды,
Жасаған жаратылыс жанын салып.

Құшаққа байтақ даланы ап,
Өзенді, тауды, орманды.
Екі күн бойы аралап,
Келеміз Талдықорғанды.

Көрдік ғажап жандарды,
Ұқтық нелер күй қызық,
Тұрғандай сол тауларды
Көңіліңе сыйғызып.

Ұшар басы мұнартқан
Таулары бар Шажадай,
Өзенімен бір аққан
Электр боп нажағай.

Қорғасын тау жері өңшең,
Мұнда талды орман көп.
Қойған атын мен білсем,
Содан Талдықорған деп.

* * *
Жас қайыңда жапырақ
Күзде тоңса қалтырап,
Десең қуат, әл алсын,

Жылуын бер жаныңның
Өйткені, сен адамсың.
Көрмей сая көлеңке,
Жатқан сусап шөл өлке,

Десең көктеп, жанарсың,
Жылуын бер жаныңның
Өйткені, сен адамсың!

Асуы биік Арқарлы
Арқасын сипай жел сүйіп.
Тастардан соғып қалқанды
Жатқандай жалғыз мелшиіп.

Жақпарлы құздар жаңғырып,
Дауылмен бірге дауыстап.
Көзіңнің жауын алдырып,
Әдейі қашып алыстап.

Басқадан бұрын әуелі
Көк ала басын күн шалып.
Ашылар гүлі әдемі,
Ашуы тарқап жұмсарып.

Бара да қалсаң ол егер,
Жатырқай қоймас асылы.
Жарылып жоны жол берер
Арқарлының асуы.

Тастар ма десек төгілген,
Жайылып жатқан қозы екен.
Асқар ма десек көрінген,
Ақсақалдың өзі екен.

Қырдан ойға шұбырып,
Құлады қой маңырап.
Қарсы шықты жүгіріп,
Жас қозылар жамырап.

Тұманданды сұр дала,
Тұяқтардан шаң ұшып.
Қозылармен бір бала
Кете барды жарысып.

Тілінсе де табаны,
Тікенек пен шеңгеден.
Ақ тиындай ағады,
Орғып ордан көлденең.

Көруге тым қашықтан,
Дағдыланған көзі ұдай.
Енесіне асыққан
Ол-дағы бір қозыдай.

Қалыспайтын дүбірден
Албырт бала кезінде.
Болар солай жүгірген
Шопан ата өзі де.

Суық түннен тұрмақшы,
Таңда бақты тоңдырмақ.
Жас алманы ұрмақшы,
Жас өмірді солдырмақ.

Отын тасып арқалап,
Ана тынбай күтінді.
Алма ағашын қалқалап,
Салды түнде түтінді.

Суық әбден сорлады,
Ағашқа жол таба алмай.
Алмаларды қорғады,
Түтін бейне қамалдай.

Өзі де еріп барады,
Суық со бір түтіннен.
Таң алдында тарады,
Ақ түбіттей түтілген.

Гүл сәулесін себелеп,
Аздан кейін күн шықты.
Желпиді бір көбелек
Жел боп шайқап бүршікті.

Қызылорда, жақынсың,
Алғаш сенде шықты үнім.
Өзің жайлап жатырсың
Жанның терең түкпірін.

Тер шұбырып маңдайдан,
Болғанда ел ақтабан.
Ауып алыс Торғайдан,
Әкем Сырға тоқтаған.

Кешікпей аз жылдан соң,
Өмір мені шақырды.
Сыр бойында туған соң,
Сырбай қойды атымды.

Аялаған бір сенсің,
Сенде өтпеді қай күнім.
Анкетама тіркелсін,
Жарлылығым, байлығым.

Ескі қамал болғанмен,
Қызылорда жас қалаң.
Алғаш соққан қорғанмен,
Сенсің, Қызыл астанам.

Ұмытпан Сыр жағасын,
Жаста өскен мекенім.
Бір кеудемде ағасың,
Торғайменен екеуің.

Қос қанатын дүр сілкіп,
Жан-жағына қаранып.
Садақ мойнын иілтіп,
Сылаң қағып таранып,

Қайта-қайта саңқылдап,
Қанаттарын қақты аққу,
Айдын көлде жалтылдап,
Жүзгендей бір аппақ ту.

Келсе-дағы қарсы дәл,
Мерген оны атпады.
Оның-дағы бар шығар
Аққу-сынды аппағы.

Ойнасын бұлт аспанында,
Жатсын қар тау асқарында.
Кеше ғана жаралғандай,
Дүние әлі жас шағында.

Көкте күннің қызуы артып,
Атыраптан желдер есіп,
Қыраттарда қызыл барқыт
Бара жатыр гүлдер көшіп.

Орман-қыздар билеп, ойнап,
Алматының бақтарында.
Бұлақ-бұлбұл гулеп, сайрап,
Тіл қатады ақтарыла.

Жас баланың жүрегіндей,
Жапырақтың дірілдері.
Өзен тасып тұр өмірдей,
Барады ағып күн ілгері.

Көгілдірлі көлге төніп,
Ұясына күн асығар.
Ай жүзеді дөңгеленіп,
Оның да өз шаруасы бар.

Бәрі тыныш төңіректің,
Тыныштық — өлең-өмір досы.
Асқарына көкжиектің,
Көтерілер көңіл хошы.

Жаным талай жараланды,
Соғыс ізі қолда қалған.
Сақтаймын мен балаларды,
Дауылдар мен борандардан.

Ойнасын бұлт аспанында,
Жатсын қар тау асқарында.
Кеше ғана жаралғандай,
Дүние әлі жас шағында.

* * *
Ақ көбікке оранып,
Ала толқын ақты су.
Өсті содан нәр алып,

Аппақ қайың — ақ сұлу.
Өзен күліп аққандай
Өз қызына қуанып,
Жас қайыңдар жатқандай

Жапырласа су алып.
* * *
Кешікті деп күнім не ғып,
Көзім болар алақандай.

Жүрек, шіркін, діріл қағып,
Тулар жетім балапандай.
Кездескенде балқып жаным,
Қарай берем көздеріңе.

Ауызымнан шалқып жалын
Булығамын өз деміме.
Жанап кетсең күйдірердей
Менің үшін өртің қауіп.

Салдың басқа күйді нендей,
Қойдың қалай еркімді алып.

(Совет Одағының Батыры Илья Сияновқа)
Бір солдат арқалаған тұр жетімді,
Мен содан көргендеймін келбетіңді.
Сол солдат от ішінде қағып алып,

Көтерген жас сәбиді сен секілді.
Шабуыл күтіп біздің ерлер тұрды,
Берлин от теңізінде тербетілді.
Рейхстаг үстіне алғаш ту қадаған

Сол солдат басқа емес, сен секілді.
Жеңдіріп махаббатқа құдіретіңді,
Апаттан алып қалдың сол жетімді.
Ескерткіш тұғырыңда тұрмасаң да,

Штабтан қайттық қыс күні,
Борайды боран далада.
Борайды қардың ұшқыны
Жұлдыздай қонып жағаға.

Қалмайды боран ілесіп,
Барады лебі бойды алып.
Жылыну үшін күресіп,
Лактырып қарды ойнадық.

Қалғандай соғыс жайына,
Келеміз оны сезінбей.
Жоқ енді бізде айырма
Секілді ол да өзімдей.

Жарлы еді қызға көшеміз...
Қуланып қатал бұйырып,

Бар еді жаны осындай.
Шіркін, біздің комиссар
Александр Любимов.
Ағамыздай болды дәл

Арқалық деген адыр бар,
Арқаның сонау белінде.
Жарыса ұшқан жалындар
Жалаудай жүзген көгінде.

Жатыпты басып байлығын,
Бермеймін бірін дегендей.
Аяғың тисе, ал бүгін
Жер асты дүбірлегендей.

Тіршілік қаулап түнімен,
Ұясын содан тапқандай.
Темірдің енді тілімен
Жер асты сөйлеп жатқандай.

Жағасында жалаң бас
Жалбыр шашты талдары.
Құмды тілген ақ алмас
Жатыр өткел — Қарғалы.

Көбіктенсе көктемде
Шашып жарға ақ күміс,
Жаз осы бір өткелде
Естілмейді жат дыбыс.

Бастап өмір жолдары,
Асқан шыңым көп менің.
Бірақ осы Қарғалы —
Тұңғыш өткен өткелім.

Өмірімнің бастығы,
Өткелі осы секілді.
Осы арадан бастадым
Асулардан өтуді.

Жоқ деген бұл даладан етер үміт,
Темірдің алды тауып мекенін жұрт.
Тобылдың жағасына тұра қалды,
Жас қала күмбездері көтеріліп.

Болмайтын бұл арада тау атаулы,
Орнапты ақша таулар ақ отаулы.
Көтеріп болат қолдар қондырғандай,
Қақ жарып ортасынан Ататауды.

Жарылыс екпінінен дала айналып,
Көк түтін көмкереді маңайды алып.
Тұрады таң секілді қала үстінде,
Жалыннан алыс аспан арайланып.

Тот басып, тас боп қатқан тірлік тұнып,
Темірден бір өзгеше тіл ұқтырып.
Әр күні бұл қаланың балқиды отта,
Алдағы мың күндерді шынықтырып.

Сонау Туран ойпатынан бас алып,
Өзен болып айрыларда жасы ағып,
Торғай бір күн таңмен бірге аттанған
Ұзатылған қыз сияқты жасанып.

Селеулердің сипай өтіп ақ шашын,
Айлар бойы бір тоқтатпай ат басын.
Орал таудың оңтүстігін орай кеп,
Орнатқан ол алтын діңгек қақпасын.

Бұлттың көлі орын теуіп жапаннан,
Жалпақ дала найзағайдан от алған.
Көк темірлі қақпасы деп Торғайдың
Бүкіл дала бір есіммен аталған.

Қонақтамай кете алмаған ұшпа бұлт,
Қиырына жете алмаған құс талып.
Жазда аңызақ жалынымен күйдірген
Көк темірдей дала өзегін қыс қарып.

Жер астында жатса да алтын самсаған,
Ел қиялдан байлықты іздеп шаршаған.
Жүрсе-дағы өзі темір үстінде
Темір таяқ, темір етік аңсаған.

Жартасына жұрттың қолы батпаған,
Ешбір Апақ тас көмірін таппаған,
Қойныңдағы қорғасының,
темірің

Жан-жағының бәрі бақ,
Бәрін оған сыйлаған.
Әттең, сараң табиғат
Бір өзенін қимаған.

Қоңыраулы өзен,
қоңыр кеш
Көк шымылдық ашылған.
Мөлдір кеш, нәзік со бір кеш

Бардай-ақ сыры жасырған.
Шашағын жасыл тал жайып,
Құрақтар төмен иілген.
Нәзік жан дүние ғажайып

Атлас жібек киінген.
Өзіңе-өзің қалып таң,
Боласың сонда бір түрлі.
Құйылғандай ғайыптан,

Ғажайып үндер сиқырлы.
Көңілге бір күй қонғандай,
Шабыттан шақпақ от түсіп.
Кетсең де қазір болғандай

Өзіңе ыстық өз үйің,
Болмаса да кең сарай.
«Айқай, менің боз үйім»
Деп сағындың сен талай.

Шыға келсе ду күліп,
Балаларың кептердей.
Мойыныңа міндіріп,
Төбең көкке жеткендей.

Төрт қабырға,
бұрышы,
Толып тұрған жыр іші.
Құпия кеп құйылған,

Ауасы — жан тынысы.
Сыймастай еш қиялға,
Болмастай жан ұғынып.
Кіп-кішкентай ұяңда

Қалды өзенде — жар астында,
Найзағай қанат алабұға.
Отырды ол мектеп партасында,
Өмірдің тұңғыш сабағында.

Бұл үшін жұмбақ — бәрі жаңа,
Көргені осы үйінен шығып.
Білмейді мына қабырғаға
Тұрғанын бүкіл дүние сыйып.

Сезбейді ол карта белгілерін,
Өзен, тау, тайга ағашын да.
Білмейді барын арасында,
Өзінің туған қаласы да.

Білмейді ол сонау жолақтарда
Жолбарыс жортқан көп іздер барын.
Көз жасы бу боп қонақтап тауға
Көбігін атқан теңіздер барын.

Бермейтін тегін қолыңа кілтін,
Әлемнің талай заты бар жұмбақ.
Оқасы қанша, мұны да бір күн,
Өзіңдей бала отырар тыңдап.

Жазықсыз ебелекті жұлатұғын,
Қазықсыз көбелекті қуатұғын.
Балалық күндеріңді сағынасың,
Іздеген су маржанын, құм алтынын.

Кей кезде жатып үйдің төбесіне,
Өмірдің шыққандай боп белесіне.
Жұлдызбен бірге жүзіп кетуші едім,
Аспанның мініп алтын кемесіне.

Сарғайып жапырағы күз түскенде,
Құс қайтып жаздан күдер үзіскенде,
Қас қақпай қақпа алдында тұрушы едім
Аспанда бұйра бұлттар сүзіскенде.

Тұңғиық түбектерден борық тартып,
Су сорып, дірдек қағып
тоңып-қатып,
Іңірде құрбақаның құрылымен

Үйіме оралушы ем соңырқатып.
Ұстатпай секек қағып ыршып ұдай,
Жандарын қорғап менен бір шыбындай,
Көбелек от айнала ұшушы еді,

Айналған кәрі әжемнің ұршығындай.
Жарасқан не істесем де еркелігім,
Өмірдің атқан таңы — ерте күнім,
Өзіндей табиғаттың балалығым,

Жұлдыздардай тізілген
Жүзінде таң қызылы.
Сабағынан үзілген,
Оңтүстіктің жүзімі.

Өскен жазда дән алып,
Желге, күнге тотықпай.
Қалған қатар қадалып,
Алқадағы ақықтай.

Ойлап тұрсаң күз бар ма,
Оңтүстіктің күзіндей.
Онда өскен қыздар да,
Албыраған жүзімдей.

Төбесінде зеңгір көк —
Тебетейі жарасқан.
Жер мен көкті белдеулеп,
Тартыла қалған Қараспан.

Дауылды күні жарылып,
Ауғандай аспан төрінен.
Алғандай қоныс жалынып,
Арыстың осы белінен.

Ол жайлы елде көп кеңес,
Аңызға қойнын дала ашқан.
Жерде де емес, көкте емес,
Қалқиды жонда Қараспан.

Бейне бір қарық қылғандай,
Қандырып жазда жер шөлін.
Қараспан тауы тұрғандай,
Идіріп бұлттың емшегін.

* * *
Жанның шөлін ән-күймен
Қандыра бір суарып,
Дәм таттырып әр үйден,

Салды Кавказ шығарып.
Кілт кідіріп тоқтадым,
Қайта артыма жалт қарап,
Күміс мұнар көк тауын

Көп күн жүрді арқалап,
Жел сыбырлап сыр айтып,
Толқып құйды жыр шумақ.
Кетті солар тыңайтып,

Қалдым сергіп бір қунап.
Кейде ашуға бой ұрған
Шатырлаған аспанның.
Кетпес сірә ойымнан,

Орындықтай тастарың.
Кетіп барам балаңдай
Көңілімде орнап жаз.
Сен де менің анамдай

Тілеулесім бол, Кавказ!
* * *
Мекендеп байтақ Орта Азияны,
Тапқандай мәңгілікке жаз ұяны.

Күзде де қызыл-жасыл гүлдер жауып
Көктемдей құлпыртады жазираны.
Тимейді суық лебі мұз-қарыңның,
Болмайды мұнда ешбір ызғарлы күн.

Зеравшан қыста ағады өлеңіндей
Өзбектің қара қасты қыздарының.
Көргенде ақ мақталы тауды алыстан,
Көргенде бұлбұлдарды самғап ұшқан.

Күрсініп ауыр дем ап, жаутаң қағып,
Қарайды көршісіне Ауғанстан.

Күн көзі ұясынан көтеріле,
Қиялдың қияға ұшып жетегінде,
Отырған ойлы ақын жалғыз өзі
Жап-жасыл Машук таудың етегінде.

Қалдырып жер бетінде келеңкесін,
Қиялы кеткен шарлап көк өлкесін.
Демондай құз-қиядан кеткен қарғып,
Бұлттардың қапсырып ап көк өркешін.

Кей кезде дауыл болып арқыраған,
Кей кезде толқын болып сарқыраған.
Кей кезде бойындағы бұлты тарқап,
Күн болып күле қарап жарқыраған.

Жүрегін намыс үшін бояп қанға,
Өр ақын өмір жолын аяқтарда,
Күңіреніп кеудесінен жалын атып,
Төсіне жасын төккен аяп тау да.

Бұлттардың атой салып қолы қалың,
Жапқанда Машук таудың омырауын,
Баяғы өлеңінше сабаз ақын,
Тұрғандай дауылға ашып долы жанын.

Ішін өртеп бір жалын,
Ерте тұрған ғашық күн,
Сүйгенінде шыңдарын
Бестау менен Машуктің.

Бүкіл қала тұрады,
Оянып таң нұрымен.
Омырауын жуады,
Екі таудың суымен.

Салмасын деп байбалам,
Бірдей көріп екеуін.
Жалғыз өзі жайлаған
Екі таудың етегін.

Көз алдында тау тұнып,
Өзен де тұр «жылап тал»,
Таста бүркіт талпынып,
Тасырлаған бұлақтар.

Құз қиядан құлаған,
Еріп су боп мұз белі.
Күнде дауыл сұраған,
Жатыр ақын іздері.

Таңғы лебі ауаның,
Жапыраққа тұнғандай.
Ақ денесін қаланың,
Шипа сулар жуғандай.

Ерте тұрып ол бұрын,
Сақтағандай жұрт үшін —
Жас ауаның мөлдірін,
Бұйра бұлақ күлкісін.

Қариядай кәрі ағаш,
Келе жатқан қашаннан.
Бірақ жаны әлі жас,
Жылда көктеп жасарған.

Жапырақ жайып сақтаған
Шаңқай түс,
күн көзінен.
Бұтақтар қанша қаптаған

Ұрпақтай өрбіп өзінен.
Суырып тілді үйірген,
Тәтті жоқ со бір жаңғақтай.
Көк өрім болып түйілген,

Түйірі әрбір бармақтай.
Көрінеді көзге ерек,
Ой түсірді ол қанша...
Шіркін,

жасың жүзге кеп,
Жемісің де мол болса.

Мәңгілік болашаққа ағатындай,
Өмірдің өзендері сағатындай.
Айналған аспанында ақша бұлттар,
Жеп-жеңіл көгершіннің қанатындай.

Таулардың таулар қарап төбесінен,
Күндесіп күн өткізген егесумен.
Жасалған әрбір шоқы, шың-құздары
Мұздардың шөгіп қалған кемесінен.

Емендер тұрып алып ертеменен,
Шығуға шың басына ентелеген.
Жап-жасыл жапырағын күнге тосып,
Шығыстың самалына еркелеген.

Ақ көңіл таңның тұңғыш нұры ойнап,
Шыққандай жібек бұлттан күні қайнап.
Кавказдың алтын діңгек ақ отауы,
Көрінер Эльбрустың шыңы жайнап.

Эльбрус елден бұрын күнді қарсы ап,
Бұлттарды бүркейді егіз шыңы қоршап.
Жатады жас тұманды жамылып ап,
Күткендей күншығыстың нұрын аңсап.

Кавказдың қалықтап күн жотасына,
Орайды шыңдарды алтын оқасына.
Алтын тау айдалада шөгіп қалған,
Ұқсайды түйенің жас ботасына.

Сытылып суық таудың мұз-қарынан,
Арылып қылыш қыстың ызғарынан,
Қарғиды өзендері қауіпсінбей,
Кавказдың қия тасты құздарынан.

Құпия көп сырларды көзі шалған,
Өлместей арттарында сөзі қалған.
Жалғыз жол Машук тауға әкетеді,
Пушкин мен Лермонтовтың өзі салған.

Шыққанда мұнарланған тау басына,
Өлеңнің тұрғандаймын Парнасында.
Кавказдың өзенімен бірге ағамын,
Жетектеп жүйрік жаным алға асыға.

Бір ананың ер жеткен,
Бес отау боп бес ұлы.
Көп қиялды тербеткен,
Бестау — оның есімі.

Бір шыңы бар еш жанның
Ізі түсіп баспаған.
Найзасындай Бестаудың,
Көкке шаншып тастаған.

Бағып қас пен қабағын,
Жалбарынып ағалап.
Басқа шыңдар балағын
Күн өткізген паналап.

Күн күркіреп жауар шақ
Сақтандырып көршісін.
Қазбекке хабар сап,
Айдаған жел елшісін.

Ағайынды бес шыңның
Айбарынан жасқанып,
Көшкен бұлттар кешқұрым
Көздерінен жас тамып.

Қатерге де ол дайын,
Қорғанбайды ұрыстан.
Бестауымен Торғайдың
Секілді бір туысқан.

Сонау көкте мекені —
Сырласқан Құс жолымен.
Жаралғандай екеуі,
Бір шебердің қолымен.

Жан-жағында кәрі адыр,
Арыстандай аш белі.
Бестау бейне қарауыл.
Айнала тау — әскері.

Егіз шыңды Эльбрус
Мұздан ғана жаралған.
Сәулесімен күншығыс,
Қабырғасы қаланған.

Күн шығып, не батарда
Егіз шыңы көрініп.
Жалт береді жапанда
Жалпақ бұлтқа көміліп.

Екі ақша бұлт ауада,
Үзіліп бір қалғандай.
Екі аққу далаға
Салтанатқа қонғандай.

Оян да аш көзіңді,
Бере қалса жел дыбыс.
Шақырғаны өзіңді
Шаңқай түстей Эльбрус.

Аспанның ақ бұлтын ап,
Жер астына сүңгіген.
Бұлақ болып бұрқылдап,
Атқылаған үңгірден.

Табиғаттың таңғы шақ
Құйып алған ауасын.
Жақсы дәрігер жанға ұсап,
Тапқан жүрек дауасын.

Көрінгендей өзінен
Мөлдір ауа, бұлт көбік.
Елең-алаң кезінен
Ентелейді жұрт келіп.

Ширағандай бәрі де
Шипа судан бір ішіп.
Қуанғандай кәрі де
Жас боп қайта күлісіп.

Шаңға батқан қашанғы
Арам ойлы арзан жан.
Жұртқа пайда жасауды
Үйренсін сол Нарзаннан.

Бұлттар ойнап тауында,
Құйды Кавказ ақ селі.
Аттандырды ауылға
Қарачайдың жақсы елі.

Ұмытпапты тауымды,
Ұмытпапты жанымды.
Ұмытпапты ауылды,
Ұмытпапты дәмімді.

* * *
Қызыл гүлдей құлпырып,
Шешек жарған кезің бұл.
Жүргендер көп ынтығып,

Не айтайын, өзің біл,
Шешек жарған кезің бұл.
Жарығындай жаһанның
Жайнап қара көзің тұр,

Қолын созбас саған кім.
Ойлап қара, өзің біл,
Шешек жарған кезің бұл.
Аққу мойын, ақ білек,

Мизам шуақ, сөзің нұр.
Сәби көңіл, ақ жүрек,
Тұла бойың сезім бір,
Шешек жарған кезің бұл,

Не айтайын, өзің біл.
* * *
Қарақат ағаш гүлдеген,
Гүлдері бейне көбелек.

Кестелеп неше түрменен
Жайғандай біреу өрелеп.
Аралап ұшып андыздап,
Сорады гүлден бал шырын.

Қарлы тау ғана жалғыз қап,
Жасырғандай жан сырын.
Асқар таумен айқасып,
Келеді көктем ала алмай.

Күн барады жай басып,
Алаудай, қызыл жалаудай.

Сен туралы дерек жоқ,
Баяндайтын жайыңды.
Жалғыз қайың себеп боп,
Атандың ба Қайыңды!

Көрінсең де шап-шағын,
Көздеріне басқаның.
Мінгенсін тартып ат жалын
Ыстықсың бейне жас шағым.

Төбемде тұнып аспаның,
Төменде күліп жас талың.
Сөйлесем бірге жаңғырған,
Сырласым болып тастарың.

Мен де ол кезде жалқы едім,
Жан серігін іздеген.
Сен де ол кезде жалқы едің,
Айтқан жалғыз түзде өлең.

Бүгін білсем жайыңды,
Бұрынғыдан бөлексің.
Сен де мендей қайыңды,
Ұялы бір терексің.

Көз тауып мұздың нәзік ойығынан,
Төгіліп меруерт моншақ мойынынан,
Шыққандай ерке сұлу еркіндікке
Кавказдың қарлы суық қойынынан.

Құзардан құламалы аттан салып,
Со бір су құз қайнардан жатқан ағып
Кей кезде көкпеңбек боп мөлдірейді,
Құйылған көк шыныдай тақталанып.

Өмірдің шапағатты бұлағындай,
Бойынан жастық күші тұр арылмай,
Құлдилап биік құздан жарқырайды,
Кавказдың қиқу салған қыранындай.

(Ғабит Мүсреповке)
«Басынан Қаратаудың көш келеді...»
Осы еді ата-баба ескі өлеңі.
Жатталып көне дала көкірегінде

Осы өлең жылдармен бір көшкен еді.
Қалпына қарапайым қарамастан,
Қаныма қалған ұйып бала жастан.
Тұратын көз алдымда көлеңкедей,

Қаратау қанды жаңбыр,
қаралы аспан.
Даланың дал-дұл болып омырауы,
Ел босып боз інгендей аңырады.

Ақтабан шұбырынды Алқакөлде
Шайқалды қазақ ата шаңырағы...
Қаратау, шығып кеше асқарыңа,
Қарадым бұлтсыз мөлдір аспаныңа.

Енді сен қамкөңілді қария емес,
Ұқсайсың өз еліңнің жас шағына.
Қарасам түнде қалың ормандайсың,
Ал күндіз киіз үй боп қонғандайсың.

Құйылған қорғасыннан құрыш қамал,
Енді сен жау ала алмас қорғандайсың.
* * *
Күн жарқ етіп төгіп нұр

Көшті көктен бұлт қалың.
Көрінді тағы көгілдір
Кішкене тауы Бұқпаның.
Келгеніңде сағынып,

Көз алдыңда - ол ұдай.
Көлге барып шомылып,
Су ап қайтқан сұлудай.

Көк аланың үйіріндей,
Көк таулар иін тірескен.
Аспанды жайлап үйіндей,
Көк ала бұлтпен бір өскен.

Сырлары терең құпия,
Таңғажайып бітісі.
Тастары бейне тақия,
Тал-қарағай үкісі.

Көк сағымға қол артып,
Көтерілген күнге тау.
Көрінеді мұнартып,
Кеудесінде мың отау.

Көз жетпес таулар көшіне,
Алысқа сапар шеккендей.
Арқаның апай төсіне,
Орнатып біреу кеткендей.

(Ғаббас Жұмабаевқа)
Түбіне Оқжетпестің бір түнедім,
Көз жасым жаңбыр болып жыр тіледім
Күмбірлеп көкірегімде керемет күй

Аспандай аласұрып күркіредім.
Бұлт төнген төбесінен баспалатып,
Томсарып тұра қалған тастар қатып.
Арасын жер мен көктің жалғастырып,

Жіберді алтын найза аспан атып.
Көктастар көлге шөгіп мұнарланған,
Әскердей тұра қалды құралданған.
Көзінің аясындай Бурабайды,

Қандай жау алады деп күмәнданған.
Қоршаған көп таулардың сұсы басып,
Басылды аспан біраз ұшқын шашып.
Күрілдеп көкірегі тына қалды,

Біткендей Бурабаймен күш сынасып.
Күн шыға кешірім деп көлге келіп,
Айналып аспан тұрды дөңгеленіп.
Мен тұрдым көкке қарап, көлге қарап,

Кеудемді жаңбыр шайған желге беріп.
Құстардай қиқу салып шулап айдын,
Көрсетті көк жүзіне тулап айбын. .
Оятты жартастарын жағадағы,

Тауың көкке өрлетіп,
Тигізгендей төбемді.
Көліңменен тербетіп,
Көп туғыздың өлеңді.

Көне кітап бетіндей,
Жатқан тарих тас сайын.
Зерендінің көркіндей,
Жас қарағай, жас қайың.

Бір қиырың Жыланды,
Бір қиырың Қошқарбай.
Барлық таудың мұнары,
Басын саған қосқандай.

Толқыныңның келбеті,
Тау түсіндей көк мұнар.
Кең болса да жер беті,
Өзіңдей көл жоқ шығар.

Қарағайдың балтырын,
Қарғып сүйіп алыстан.
Күннің соңғы жалқынын,
Қағып алып жарысқан.

Жасыл толқын Зеренді,
Жасырындың сен неге?
Өзіңдей бір өлеңді,
Құя салдың кеудеме.

* * *
Тұрып алды сорғалап,
Жаңбырлы күндер айықпай.
Жатаған таулар қорғалап,

Жағада шөккен қайықтай.
Қабағын кештей жапты түс,
Күп-күңгірт түнек күнді ұрлап.
Аспаннан жауып ақ күміс,

Шалқар егін шалқиды тудай
Шайқалғанда жел жетіп.
Толқиды бидай, толқиды тынбай
Даланы дәнмен тербетіп.

Түндерде беті дуылдап от боп,
Жалындап дала жанады.
Найзағай жерде зуылдап жоқ боп,
Жұлдыздар жерде ағады.

Сол оттар көшкен түн ішінде
Егіншінің іздері.
Сары ала бауырсақ иісіндей
Қытықтайды күз демі.

* * *
Теңіз-ау, сенің долданған
Мінезің тентек әбес тым.
Төсіңнен бұлт торлаған

Жағаңа тегі әуеспін.
Емес бұл менің қорқуым,
Ашулы ала көзіңнен.
Ойнақы жеңіл толқының,

Алысқан талай өзіммен.
Шашы бейне толқының,
Көріп ем бір қыз жаңада,
Бермейді жанға сол тыным,

Мұз жарылып, сең қаптап,
Жеткенде осы жапанға.
Қалып па едің сен сақтап,
Нұқ кемесін топанда?

Кеме тұрсын төбеңде
Қайық тоқтар бұдыр жоқ.
Кеттің тарап сен елге
Ертегі күн жыры боп.

Тасқын шайып, жел кеулеп,
Бітіпсің-ау мүжіліп.

Қарай берем қызығып.
Дастанындай даңқтың,
Көп шежірең жазылып.
Арқасында халықтың

Биіктедің, Қазықұрт.
* * *
Сонау Торғай Қызбелінде
Бұлақтардың қыз үні.

Ай шалқалап өзенінде
Ойнайды жел сыбызғы.
Сонау Торғай далалары,
Қызыл шырай жүздері.

Лениннің жалаулары,
Аманкелді іздері...
Кетем сүңгіп ағашына
Кезе берем жағалай.

Көрінер шал анасына
Сол баяғы баладай.

Тауды көрсең күн көзімен таласқан,
Аспан көрсең Ай мен Күнге жол ашқан,
Менің байтақ республикам таулары —
Менің көгім мөлдіреген сол аспан.

Дала көрсең көкжиекпен ұштасқан,
Көлді көрсең секілді бір түскі аспан.
Менің байтақ республикам даласы,—
Менің көлім теңізбен қол ұстасқан.

Орман көрсең кең даланы ораған,
Жолдар көрсең шартарапқа тараған,
Менің байтақ республикам орманы,—
Менің жолым Ленин салған жаңадан.

Тұлпар көрсең желдей ұшып заулаған,
Сұңқар көрсең бұлтта қанат самсаған,
Менің байтақ республикам тұлпары,—
Менің құсым көктің жүзін шарлаған.

Қызыл бұлттай көрсең қырдың
гүлдерін,
Көрсең ашық Алатаудың күндерін,
Жерінде гүл, көгінде күн бір жүзген

Ұлан-байтақ республикам бұл менің.
Достар келіп тірей қалса ат басын,
Қарт Алатау иіп қардай ақ басын,
Қарсы алады ашық күнмен ашып бір,

(Өміржанға)
Мінгескен айнала тау арқасына,
Бурабай жатыр орман ортасында.
Бір сүңгіп Бурабайдың толқынына,

Отырдым жағадағы жартасына.
Аспанға көтерілген ақ тас тура,
Секілді аңыздағы ақбас бура.
Көбігін қайтадан ол көлге беріп,

Қайыңға көлеңдетіп жаппас шуда.
Жиналған табиғаттың асылы бар,
Етегі — аппақ қайың, басы — шынар.
Көкшенің күмбезіндей көтеріліп,

Ойнайды жалт-жұлт етіп жасыл мұнар
Адамдай қарағайлар тауға өрлеген,
Көңілді жыр көтеріп, ән кернеген.
Сұлулар көп болса да жер бетінде,

Көкшедей кереметті жан көрмеген.
Келсе де бауырыңда тыным алғым,
Күй болып күңіреніп, шуылдадың.
Бұрқанып көл Бурабай көбік шашып,

Жыр болып құлағымда тұрып алдың.
Сиқырлы бір сұлу саз тарап үннен,
Шайқалды көл толқынмен, дала гүлмен.
Көргенде құмарымды бір қандырдың,

Қымбат туған даламның,
Маған биік адыры.
Жатыр сонда бабамның,
Қасиетті қабыры.

Қымбат туған даламның,
Мөлдіреген көлдері.
Бесігіндей анамның,
Тербетеді ол мені.

Қымбат туған даламның,
Бір талдырмаш талы да.
Тайы болып баламның,
Батқан жолдың шаңына.

Қымбат туған даламның,
Құйылған жас ауасы.
Шипасы сол жарамның,
Ауру жүрек дауасы.

* * *
Бұлт көзімен бұлдырап,
Сығалайды кәрі аспан.
Жанында Арыс сылдырап,

Шалқаяды Қараспан.
Қарауылда бір батыр,
Қалғып кеткен тәрізді.
Қарауытып қыр жатыр,

Қайталап сол аңызды.
Шыдатпай шөл бұрқағы,
Аңсап келіп алыстан.
Қобыландының тұлпары,

Су ішті ме Арыстан?
Сұрағанмен қиылып,
Тау үн-түнсіз жатыр жай.
Бұлт астында бұйығып,

Ұйықтап кеткен батырдай.
* * *
Көп жыл өтті, көрістік,
Жарқ еттің тағы жалындай.

Көріндің көзге неге ыстық
Баяғы балғын шағыңдай.
Жұлдыздар ақты көгінен,
Оғындай жайдың зуылдап.

Кетпедің бірақ көңілден,
Жұлдызым менің жымыңдап.
Өзендер ақты суларын
Теңізге құйып күрілдеп.

Толқын боп жанда туладың,
Жел болып демің уілдеп.
Түсімде қанша көріндің,
Арайлы таңның отындай.

Кеттің сен, қайран көңілдің
Көп сыры қалды-ау оқылмай.
Шамам жоқ менің тегінде,
Басқаға мойын бұрғандай.

Жастығым жалғыз менің де,
Жоғалмай әлі тұрғандай.

Күз саусағы сып етіп,
Соңғы алманы сыпырды.
Бір қыз жанды жүдетіп,
Кетіп қалған сықылды.

Сыпайылық, сыршылдық,
Бар еді ұяң жүзінде.
Барсам-дағы құлшынып,
Қимаушы едім үзуге.

Құбылып көз алдыңда,
Баяғы сол ерке елес.
Жүрем алма бағында,
Ойға батып ерте-кеш.

* * *
Қара көзді қарындас,
Қайда кетіп барасың!
Ай маңдайлы ару жас,

Жұлдыздай көз қарасың.
Қомпозитор шығарсың,
Мүмкін нәзік сезімді.
Дүние сырын үғарсың,

Қадап қара көзіңді.
Шуылдаған,
бұрқаған,
Толқын күйін тыңдайсың.

Кейде еліктеп шырқап ән,
Толқын болып жырлайсың.
Күйге салған не түрлі
Қызық-ау бұл құбылыс.

Таптырмаған секілді
Жұмбақ сырлы бір дыбыс.

Соғыс — аспан төрінде,
Соғыс — өзен түбінде.
Дүние жалғыз секундтың
Дірілдейді тілінде.

Бір секундтан аса алмай,
Кетті өліп жан қанша.
Адам мәңгі жасардай,
Бір секундтан сау қалса.

Қазақ бауы1 бұрышы,
Кездескем сонда еркеме.
Жалғасқан кештің бір ұшы
Созылып түннен ертеңге.

Қарай да қарай күн батқан,
Кештерін маған тапсырып.
Төгіліп торғын түн жапқан,
Қойнымнан күт деп жақсылық.

Сарғайған мендей дария,
Сағыныш кеузеп сарылып,
Толқыны ұрып жарына.
Жүрегі мендей қабынып.

Баққа қонып тұнғандай,
Бар көркімен жақсы күз.
Қарсы алдымда туған ай,
Тас төбемде қос жұлдыз.

Судырласа жапырак,
Сыбыр етсе нәзік үн.
Жиі дем ап, қалтырап.
Қарайлаумен қажыдым.

Түткиіл кеп көңілге,
Тінтеді көз түн ішін.
Күрсінген күз желінде,
Бардай сенің дыбысың.

Қалың бұлтқа көміліп,
Қарауытып ай батқан.
Кездесерсің сен күліп,
Қараңғыда қай жақтан;

Келмейді ме, келе ме,
Деген ойлар күмән қып.
Жалынды оттай денеге,
Жайылады құмарлық.

Көздеріңнен көзіме,
Түскендей бір от ыршып.
Кездескенше өзіңе,
Тұра алмаймын тыпыршып.

Қазақ бауы бұрышы,
Кездескем сонда еркеме.
Жалғасқан кештің бір ұшы
Созылып түннен ертеңге.

Жағаңда таппай жаны ұя,
Жәбірді ел сенен көп көрді.
Сыңарың Амудария
Жіберді жұтып Төрткөлді.

Атың бір болды жария
Алтынға сені баладық.
Жырладық сұрғылт дария,
Жатыр деп сенен бал ағып.

Құмдарды кейде сапырдың,
Қабағыңнан тас жауып,
Арнаңнан шығып атылдың,
Ауылды жұттың бас салып.

Сарайды саздай иледің,
Келмедің әсте тобаңа.
Үйірдің жұрттың үйлерін,
Мал-мүлкін салып додаға.

Ашыла берді араның:
«Бәрі де маған керек» деп.
Мазасын алдың даланың,
Делқұлыдай дедектеп.

Асыр салған көктемде,
Еркелігің жетті елге.
Мен тұрмын саған наз айтып,
Жалбарыну жоқ менде.

Сырдария атылып жардан асып,
Шым үйлерді толқындар қалған басып.
Көктем күні кемпір-шал далада жүр,
Үй орнына тұрғызып талдан лашық.

Тауды үйіріп, шалқадан түсірердей,
Сұп-сұр болып бұрқанған түсі дүлей.
Таң алдында тағыдай тарпа бас сап,
Бейғам елдің туғызған ішіне үрей.

Көрген адам құлазып, татыр жердей
Қаны қайнап түтейді тақыр шөлдей.
Орын теуіп сортаңнан ойдым-ойдым,
Сырдың суы жайғасып жатыр көлдей.

Толқындардың төсінде сайран салып,
Кеше жүрген ақындар жайнаң қағып.
Түн ішінде өзгеріп шыға келген
Қармақшыға қарайды қайран қалып.

Дариямен алысып, ағынды өрлей
Дүлей күшке дүлей боп дамыл бермей,
Толқындарды тосады тосқауыл боп
Айқастағы Қармақшы жауынгердей.

* * *
Жапырақ болып жаз ұшып,
Күз келген суыт жел айдап,
Кеткенде көлден қаз ұшып,

Телмірдім тағы сені ойлап.
Неткен бір жан ең апыр-ау,
Сарғайтар саған не қылдым.
Ағашты жапты ақ қырау.

Қыста да сені сағындым.
Айрылар кездің арманын,
Айтып ек жалғыз біз желге.
Көктемнің жақын қалғанын

Сездім де шықтым іздеуге.
Жетті кеп гүлмен бір күн жаз,
Сол гүлден сені көрмедім.
Келге кеп қонды шіркін қаз,

Бірақ сен қайтып келмедің.
* * *
Жаудырдық бұлтсыз жаңбырды,
Толқыттық жасап шөлде егін.

Табынтып тылсым тағдырды,
Тастадық жағып жерге күн.
Жасадық жібек талдарды,
Жапырақ жатыр көйлек боп.

Тірілттік өлген тауларды,
Жалындап жатыр жерде от боп.
Таласар басқа қайда әлем,
Бір кезде мені күндеген.

Айы жоққа ай берем,
Күні жоққа күн берем.

Серпілді төңіректі түн қымтаған,
Жылтылдап көрінді оттар әр қырқадан.
Қызығып сол оттардан көз алмадым,
Қасымда тұрды үнсіз бір қарт адам.

Поезд да баяулады адырға кеп,
Сұрадым: «Бұл Магнит тауы ма?» деп.
Сұрадым: «Көктің жүзі қызғылт тартты,
Атылған тау қойнынан жалын ба?» деп.

Шал айтты: «Жатқан алда тайталасып,
Бір аттап өтсек болды қайқаң асып,
Магнит жұлдызымен қарсы алады,
Қақпасын қараңғыда айқара ашып...

Деді де ұзатты ол әңгімені.
Шежіре сөз білетін бір қарт екен,
Үйіріп ә дегенше алды мені:—
Ертеде болмайтұғын қала мұнда,

Жайықтың тұратынбыз қабағында.
Бір күні шаңқай түсте шаң боратып,
Қалың қол келді қаптап Қарадырға.
Қарадыр қаусырма өркеш, қалың қабақ,

Жататын омырауын сағым орап.
Қойнында қора-қора қойтастары,
Тұратын тау біткенді қарауылдап.
Теңселтті бір ұлы күш тауды мықты,

Ең алғаш жапан дала жаңғырықты,
Сол дүбір атырапқа дабыл қағып,
Шақырып шашыраған алды жұртты.
Келді деп жеңімпаз топ Лениннен,

Ағылды ел өндіріске легімен.
Магнит заводына келіп кірген
Сондағы жұмысшының бірі едім мен...»
Көрініп жалын шалған таудың жүзі,

Бөлініп қала берді шалдың сөзі.
Айналған ай астында күмбездей боп,
Жарқ етті Магниттің жалын көзі.
Жарықтан жалтарғандай айығып түн,

Қалды артта, тасасында әр биіктің.
Паровоз бір айқайлап, көк вагондар,
Сүңгіді құшағына Магниттің.
Кеттім мен Магнитке бірге сүңгіп,

Тұрған жоқ трубалар түнде мүлгіп.
Бір сеніп, бір жарқ еткен шам секілді,
Аспаны кейде жалын, кейде күңгірт.
Орнатқан өз қолынан батыр халық,

Комбинат Жайық бойын жатыр алып.
Сырлар бар оның әрбір кірпішінде,
Солардың шежіресін оқы барып.

Темірқұл Үметалиевке
Асу-асу бел асып,
Іздеп келдім, Ләйліхан.
Құшағымды кең ашып,

Сіз деп келдім, Ләйліхан.
Фрунзенің бағында
Бір баласың, Ләйліхан.
Неге тұрмай жанымда,

Ұяласың, Ләйліхан?
Толқып белің билейсің,
«Бес ырғайға», Ләйліхан.
Неге бірге жүрмейсің,

Осындайда, Ләйліхан.
Ұғысармыз біз кейін,
Көп келейін, Ләйліхан.
Күдерімді үзбейін,

Көкірегімде кете барды көп жұлдыз —
Қырғыздардың қыздарының көздері.
Көкірегімде-кете барды көп қырғыз —
Күлкілері, әзілдері, сөздері.

Көкірегімде кете барды таулары,
Тауларының құздары мен шыңдары.
Көкірегімде кете барды орманы,
Бір кеудеме қалай сиып тұр бәрі!

Ертайға
Жапырақтың көктемгі бала кезі,
Айдын көлдер секілді дала көзі.
Келе жатыр бізді алып Қостанайға

Феликс Дзержинский паровозы.
Жолдасым бар жанымда, аты — өлең,
Тапқаны жоқ оның да жақын менен.
Қарай қалдым көзімен өлеңдердің,

Қиялданбай жүрмейді ақын деген.
Ел күшіндей тасқын боп қотарылған,
Жүзіп ойнап шалқиды от алдымнан.
Қара мақпал толқын боп көрінеді

Көктем күнгі тың жерлер қопарылған.
Кең құшағын керіле ашқан жайып,
Отаныма бұл жерлер қосқан байлық.

Шал күледі жымиып қостанайлық.
Көз алдынан бұрынғы өтті тұман...
Белгі тұрды бетінде көпті ұғынған.
Мен ойладым далаға қарасам деп

Коммунизм жылының шоқтығынан.
Шіркін, сонда болады дала қандай!—
Жатар онда қолменен қалағандай.
Жапан құмдар жарқырап теңіз болып,

Толқыр егін әлемді орағандай.
Отанымның бүгінгі ісі деген,
Ертеңгісін өзіме түсіндірген.
Талай-талай табылар тамаша зат

Менделеев кестесі түсірмеген.
Жапырақтың көктемгі бала кезі,
Айдын көлдер, секілді дала көзі.
Келе жатыр бізді алып Қостанайға

Абай бүгін отырды,
Шолып алыс қиырды.
Ішкі сезім толқыны
Өлең болып құйылды.

Салса қиял сайранды,
Ақынға артық не керек?!
Алдында оның айналды
Дүние шары дөңгелеп.

Бір өшіріп, бір сызып,
Отырды ол жыр жазып.
Ақын мінез тым қызық,
Ақын жаны тым нәзік.

Кейде баяу әндетіп,
Кейде оқып жырларын.
Отырды ақын тербетіп,
Шыңғыстаудың шыңдарын.

Кешегі күн кешқұрым,
Кездесті ол Пушкинмен.
Кең сахара естіді үн
Кеудеде үміт ұшқынмен.

Көтерді өлең мол жүгін,
Ақын Абай мекені.
Қабылдады ол бүгін
Лермонтов пен Гетені...

Шықты алуға кең тыныс,
Жамылып ол шапанын.
Түн қалғыды тым-тырыс
Кеудесінде жотаның.

Құлаққа өлең келгендей,
Елегзіді әр дауысқа.
Келешекті көргендей,
Қарады Абай алысқа.

Жартастарды жаңғыртып,
Оған талай жыл өтті.
Тауды бөлеп қалғытып,
Талай, талай түн өтті.

Тұман түнеп адырға
Талай рет жауды бұлт.
Кім сақтайды жадында,—
Өтті,

кетті,
бәрі ұмыт.
Бірақ жыры Абайдың,
Көңілден еш кеткен жоқ.

Өтті жылдар, талай күн...
Құлпырып тұр көктем боп.

Ерте кезгі ізім қапты,
Қызылорда құмдарында.
Мен тұрған үй бұзылмапты,
Ортақ болған жырларыма.

Жастық жалын күшіменен
Жолаушылай жүрдім суыт.
Ауысты таң кешіменен,
Күндер өтті күнді қуып.

Бәрі таныс қазір маған,
Көп жыл болдым Сыр бойында.
Осы бір жыр жазылмаған,
Сол кезде де жүрді ойымда.

Туған тұңғыш жырларымда,
Кешір болса шалалығы.
Құмдарыңда, қырларыңда
Қалды ақынның балалығы.

Дүниенің бір еркесі —
Түседі еске балалық шақ.
Ерте күннің көлеңкесі,
Орманыңа қалады ұқсап.

Достары қандай ыстық балалықтың,
Мен оны көп жылдан соң жаңада ұқтым.
Жарысу жалаң аяқ қызық еді,
Астында сіркіреген қара бұлттың.

Сылдыр — су, бұлыңғыр — бу таң алдында
Іздедім балалығым таба алдым ба?
Дауылдай албырт күнім, аңғырт күнім,
Қалыпсың достарымның хабарында.

Күндіз-түн ән салған кез дүрілдетіп,
Басымнан кетіпті ғой бір күнде өтіп.
Барамыз дос үйіне, келіншегі
Қарар ма келесін деп кімді ертіп.

Шытпай-ақ келіншекке қабағымды,
Берермін кідірместен жауабымды:

Бұл қалада сонау бір жыл
Роза атты көп еді қыз.
Роза — бұлбұл, Роза — бір гүл,
Деп келетін өлеңіміз.

Әнге бөлеп жаздың түнін,
Көйлектерді киіп түстеп,
Роза қыздар роза гүлін
Жүруші еді сүйіп, иіскеп.

...Роза — әнші, Роза — күйші,
Көз ілеспес оң қолына.
Роза — ғалым, Роза — сыншы,
Қатал өлең жолдарына.

Роза қыздар көп болсайшы,
Роза гүлдей даладағы.
Желмен ұшпай тоқтасайшы,
Сұлулардың орамалы.

Саяхаттап қайтайын,
Жүр менімен, сүйгенім.
Сыйлық етіп тартайын,
Сырдың қызыл гүлдерін.

Ұққан алғаш жан сырын
Бар еді бір жасыл тал.
Жасыл талда жасырын
Кездесіп ең ғашық жар.

Сылдыр-сылдыр күлкіңмен,
Құйып едің жыр маған.
Сонау өткен сол күннен
Сырыңды Сыр тыңдаған.

Саяхаттап қайтайын,
Жүр менімен, сүйгенім,
Сыйлық етіп тартайын,
Сырдың қызыл гүлдерін!

Қып-қызыл оттан өрілген,.
Найзағайдың қамшысы.
Меруерттей саулап төгілген,
Жаңбырдың жеңіл тамшысы.

Шаршады жаңбыр, тоқтады,
Жабысып қалың шеңгелге.
Ойнады өлең оттары,
Күркіреп бір күн кеудемде.

(Шелли туралы)
Британия, Британия аралы,
Ақын сенен алыс кетіп барады.
Көңілі оның бұлт төнгендей қаралы

Өмірі оның оқ тигендей жаралы.
Ашылмайды тұманыңдай қабағы,
Британия, Британия аралы.
Теңіздердің ала шұбар туынан,

Астананың алыс кетті шуынан.
Алыс кетті арттан аңдып қалмаған
Тыңшыл, жымшыл Англия қуынан,
Британия, Британия аралы,

Татпайды ақын енді ащы суыңнан.
Британия, Британия аралы,
Мұнар қалпақ, көк тұманнан жағалы,
Қош болыңдар теңізшілер алауы,

Қош болыңдар кемелердің жалауы,
Ақын сенен алыс кетіп барады,
Британия, Британия аралы.
Шақырды оны алыстағы өзге от,

Кетті ақын бәрін тастап кезбе боп,
Ол туралы айтып жатты сөз де көп,
Құтты болсын енді оның қадамы,
Британия, Британия аралы.

Тұман бүркеп көрсетпейді жағаны,
Көк толқынның ұшқындайды бораны,
Толқынменен толқиды ақын жоғары.
Кенет батты... Көрінбейді ол әлі

Британия, Британия аралы.
Он күн болды көрінбейді жоқ әлі,
Бүркіт толқын баяу қанат қағады,
Жасқа толы бұл күндері жанары

Байрон ғана жар жағалап барады,
Британия, Британия аралы.
Өлі дене ісіп-кеуіп асқынған,
Шықты өлік көтеріліп тасқыннан,

Бөтен елде жан тапсырды жас құрбан.
Британия, Британия, көрдің бе?
Байрон көзін сол кездері жас жуған.
Байрон да өлді күні жетіп қаралы,

Ол бір күндер ұмыт болған жоқ әлі,
Сол жүректер әлі тулап соғады,
Соларды сен есіңе алсаң болады,
Британия, Британия аралы.

* * *
Осы мен аз бердім бе, көп бердім бе?
Қараймын сыншылдықпен өткен күнге.
Кейбірі нәрсіз, әлсіз болғанымен,

Жазыппын көп өлеңді көппен бірге.
Жаз – дауыл, күзде – жаңбыр, қыста –
боран
Туған ел бірге болдым көктемінде.

Үйреніп емілеңді, есебіңді
Баламмен бірге отырмын мектебіңде.
Сыпайы өлеңіммен бір болармын,
Алдағы өтетұғын өткеліңде.

Алақандай бұл жерге,
Қалайша енді сиярсың?
Жақын ең кеше жүргенде,
Бүгін сен алыс қиялсың.

Жырладың өзің өлкенің —
Даласын, тауын, көлдерін.
Көре алмай кеттің ертеңін,
Көре алмай кеттің көп жерін.

Сілтедің ұшқыр қаламды,
Өмірдің сырын ерте ұғып.
Алшаңдап бастың қадамды
Өсірді елің ерке ғып.

Ой тізгінін ірікпей
Күнде жаңа жыр туып.
Дауылмен ойнап бүркіттей
Алушы едің сілкініп.

Өлді деу сені қиянат,
Өлмейтін жан дер едім.
Әр жүректе ұялап,
Жатыр тулап өлеңің.

Теректерге асыла,
Шықты ол таудың басына.
Ой жүгіртіп көз салды
Құздың қия тасына.

Ойнақ салып лепіріп,
Жатты бұлақ өкіріп.
Табиғатпен сырласты
Ақын жалғыз отырып.

Қонды ойына құбылып,
Жұмбақ сырлы дүние.
Айқай салып жыр буып,
Жүгірді ақын үйіне.

Сүйді бұлақ Қасымды,
Құлағына сыбырлап.
Қайта-қайта ашылды,
Дәптер беті судырлап.

Нық бұралып құлағы,
Домбырасы тұр әлі.
Шертпейді ақын сені енді
Алысқа ол жөнелді.

Дейтін ақын: «мұнда ап кел»
Жатыр жабық жыр дәптер.
Боларсың сен аңсаған,
Оралмайды ол саған.

Жаңғыртты да жер, көкті
Ерте бастап, ерте өтті.
Өлеңде үлкен орны бар,
Соған көңіл орнығар.

Бар еді жырдың кеңесі,
Кешікті неге ол енді.
Болаттай балқып денесі
Отыр ғой құйып өлеңді.

Алдында оның көп арман
Алдында өзен, көк тоғай.
Асыға аттап Оралдан
Тартады қиял тоқтамай.

Арпалысқан кеудеде,
От жалынды бір тасқын.
Дүние қалды төменде,
Кезеді ақын бұлт астын.

Табиғатпен тұтасып,
Тауысты барып ол енді.
Қиялдың бұлты от шашып,
Құяды нөсер өлеңді.

Көк жүзінде көп жұлдыз бар
Бірі сөніп, бірі қалар.
Кейде жылы, кейде ызғар,
Табиғаттың күні болар.

Күндер, шіркін, өте берер,
Зырлап, зулап, асыр салып,
Ақын даңқы кете берер,
Алар оны ғасыр танып.

Аспан ашық, желсіз, үнсіз күн тымық,
Гүлді, нұрлы жатыр дала құлпырып.
Қарағайлар терезеге қарайды,
Қолын созып талпынғандай ұмтылып.

Тау бұлағы жол бойында сыңғырлап,
Тербетеді әлденендей жыр жырлап.
Түсінбеймін, құлағыма келеді үн,
Жас баланың сөздеріндей былдырлап.

Ортасында отырып мен ән-күйдің,
Көңілім ояу, көзді жұмып қалғимын.
Өлең болып құйылса деп қағазға
Жер мен көктің құпиясын аңдимын.

Я не знаю где граница
Между севером и югом.
Я не знаю где граница
Между товарищем и другом.

Михаил Светлов.
Батыс пенен шығыстың
Ортақ күн мен айы бар.
Бәрі ортақ туыстың

Кім бар оны айырар
Шығыс, батыс ол ұғым —
Жолаушыға мезгеген.
Біз білеміз барлығын,

Сұрамай-ақ кезбеден.
Айыра алмас шегін еш,
Ағайындық, қарындас.
Күн екіге бөлінбес,

Ай екіге жарылмас.
Жоқ ешқандай бөтені
Күнбатыс пен күншығыс.
Егіз ұлдай екеуі —

Ерте кезден бір туыс.
Бөлетұғын кім өзі,
Арамызда туыстық.
Тұтылмасын күн көзі,

Жалынынан айрылып суып денем,
Кетпесе екен кеудемде тұнып өлең.
Құрыса екен дүниенің құзғындары,
Прометейдің жүрегін жұлып жеген.

Ақ мақтадай басын жапқан ақша қар,
Орта Азия ортасында ақсақал.
Түркістанның алашұбар жотасы
Тұрды қарап тілегендей сәт-сапар.

Ерте тұрып жан-жағына алақтап,
Қарай қапты басын иіп ол аппақ.
Үйіріліп түсіп жатты қара бұлт
Асқарына ақ моншақ боп қонақтап.

Қалың елді бауырына ап қылыштың,
Ауыр қолы өткен мұнда Шыңғыстың.
Ақсақ Темір айқайын да естіген
Көпті көрген қариясы Шығыстың.

Тілі болса айтар еді ол егер,
Өксіп одан өткен талай кемеңгер.
Шеберлердің мұнарада басы қап,
Ат үстінен ауып түскен өлеңдер.

Белеңінде тұнжыраған күн суық,
Төменінде гүлін жарған тіршілік.
Жас анарлар жапырағын жайғанда,
Қауашақтан қарағандай күн шығып.

Бұлбұл етіп бақшасына қондырып,
Бізбен бірге түске дейін жол жүріп,
Қала берді Түркістанның жотасы,
Белі талған қариядай болдырып.

Жыр арнадым мен де ұлыңның біріндей,
Саған деген көңілім бар күніңдей.
Саған деген сезімім бар аяулы
Өзбекстан, өз бақшаңның гүліндей.

Алақанда бүкіл сенің аумағың,
Құмдарыңда бала кезде аунадым.
Алғашқы рет үзіп берген жүзімін
Ферғананың ұмытам ба бауларын?!

Бұқараның таңы ыстық тал түстей,
Январьда тұрады оған қар түспей.
Қолда кесе, саусақтары сыртылдап,
Шайханада билейді өзбек артистей.

Өзбек қызы албыраған анардай,
Әндіжанда туа қалған жаңа айдай.
Кетті-ау, шіркін, қазақ ақын қиялы,
Гүл бақшаңа бұлбұл болып қона алмай.

Самарқанның шығып оқшау иығы,
Жарысады мұнаралар биігі.
Көк тастарды тесіп өткен тамшы жас —
Науаидың қасіреті мен күйігі.

Онда зерлі тақиядай тұнық көк,
Соның қиын құпиясын біліп көп.
Өзі жерде, ойы аспан төрінде
Қатты ұйқыда қатып қалған Ұлықбек...

Тағдырының тартылған тың арнасы,
Өзбекстан — Орта Азия ордасы.
Қара түнді басынан бір кешірген,
Қазақтардың қанды көйлек жолдасы.

Арамызды кімдер біздің бөлгендей,
Құшағымыз өзбектерге сол жердей.
Бұлбұл құстар Наманганда сайраған,
Күнде келіп бақшамызға енгендей.

Жыр арнадым мен де ұлыңның біріндей,
Саған деген көңілім бар күніңдей.
Саған деген сезімім бар аяулы,
Өзбекстан, өз бақшаңның гүліндей.

Көп жұлдыздар қараған,
Күлімдеп көк жүзінде.
Түн төсіне қадаған,
Сен өсірген жүзім бе?

Қалған тұнып жер-аспан
Ділгер болып бір тілге.
Зердей сұлу Зеравшан —
Сенің күміс күлкің бе?

Күн жадырап әлемге
Жарқ еткен таң кезінде.
Әлде күн бе, ол әлде
Сенің сиқыр көзің бе?

Шегіп шымқай өрнекті
Ертеңгілік, кеште де,
Сыйғызасың жер-көкті
Шәйі-жібек кестеңе.

Шығармайын естен мен,
Айтқаныма көңіл бөл.
Аспан сыйған кестеңнен
Оймағыңдай орын бер!

Өзбектердің секілді жас еркесі —
Қызғалдақты қадап алған шөл төсі.
Самарқанның жібегіндей көз тартқан
Гүлстанның, нұрстанның өлкесі.

Шөл даланы шербет суға бөлеген,
Біз сіздерге алып келдік көп өлең,
Алып келдік қазақ Фархад сәлемін
Сырдария мен Ертіс суын бөгеген.

Жатқан жерде жалпақ тақыр, бурыл құм,
Өсті гүлдер бұрымындай сұлудың.
Біз сіздерге алып келдік сәлемін,
Қазақ қызы қара көзді Шырынның.

Бұл Гүлстан болған сенің арманың,—
Сайра бұлбұл, айнала гүл жан-жағың.
Жас қаладан мұнара сап үйренген
Өзбектердің тұрмын танып қолдарын.

О Гүлстан, о Гүлстан, Гүлстан,
Жұлдыз болып аспаныңа жыр ұшқан.
Шөл даланы желекке орап тастапсың
Алғыс саған, өзбек елі, туысқан!

О, орманшы, орманшы,
Домбыраңды қолға алшы.
Орманыңдай ойланшы,
Өзеніңдей толғаншы.

Азынаған тулап күй,
Қара орманды қыс буған.
Бүкіл орман бір-ақ үй,
Боран ұлып, ышқынған.

Сыры тылсым дүние,
Азынайды жел даусы.
Ондай кезде үйінде
Отырмайды орманшы.

Қар лақтырып көзіңе,
Қариды қыс бетіңді.
Орманшының өзі де
Аяз-ата секілді.

Жортып қырдың жонында
Боран бір күй тартады.
Орманшының қолында
Бүкіл орман әр талы...

О, орманшы, орманшы,
Домбыраңды қолға алшы.
Орманшыңдай ойланшы.
Өзеніңдей толғаншы.

Күн бойына құйып нәрін,
Жаңбырымен бұлт суарып.
Тіршіліктің түйір дәні,
Жер астынан шықты жарып.

Солтүстіктің өлкесінде,
Өсірген ел шаршап талмай.
Толқиды егін жер төсінде,
Жайылған жас саусақтардай.

* * *
Алма бақта — алтын жазда,
Қолаң шашын гүлмен өріп.
Ұқсап қыздар аққу, қазға

Би билейді дөңгеленіп.
Аяқтарын жылдам алып,
Қағып тоты қанаттарын.
Ұшатындай зулап ағып,

Құшатындай таң оттарын.
Наз дауыстар дірілдейді,
Қан пернесін басып ылғи.
Көкірегімде дүбірлейді,

Күмбір қағып осы бір күй.
* * *
Кешкі шұғыла — күн жалауы,
Арай шашып алыс түнге,

Құшақтап алып кең даланы
Толқындайды тау үстінде.
Туласа жел тынбай соғып,
Құбылады күз бұлттанып.

Бұлт та сонда тудай болып,
Желбірейді қызғылттанып.
* * *
Мың қолдар сау болсын деп,

Мен бір қолымды бердім.
Мың жолдар жалғансын деп,
Мен бір жолымды бердім.
Мың гүлдер солмасын деп,

Гүлдей жастық күнімді бердім.
Мың ақын толғасын деп,
Мен бір жырымды бердім.

Айнала тастай түн күңгірт,
Айтып ең маған сен сырды.
Жұлдыздар сөнді, жел жым-жырт,
Ойланып орман тұр мүлгіп,

Айтып ең маған сен сырды.
Жоғалттым жастық жылдарды,
Күз бұлты төніп сұрланды,
Бәрі де көзден ұрланды.

Айтпа деп өзің тапсырған,
Көңілде со бір сыр қалды.
Қызғандым оны дауылдан,
Қызғандым оны ағыннан.

Қызғандым жастан, кәріден,
Қызғандым жұрттың бәрінен.
Өзіңнен шыққан сол сырды
Келемін сақтап әлі мен.

* * *
Тұр ақ қайың түнде де,
Сұңғақ бойын сақтап тік.
Құйылады гүлдерге,

Айдан саулап аппақ сүт.
Ауылдың бір шетінде
Жатыр өзен ұйықтап.
Дірілдейді бетінде

Ерте тұрып жолазықты мол алып,
Таңмен бірге қызғалдақты қыр асам.
Көңіліме өз-өзінен оралып,
Меніменен жол шегеді сырлас ән.

Салып соның әуеніне ыңылдап,
Жер бетіне жазамын мен жырымды.
Құлағыма әлдене деп сыбырлап,
Әкеледі ол жұмбақ сырлы бір үнді.

Сол бір үнді қайталайды далада,
Ұйып тыңдап мөлдірейді жазда түн.
Қанат қақпай қалықтайды ауада,
Сол ән менің жан тынысым, ләззатым.

Тұла бойым бір суынып, дірілдеп,
Құлшына кеп қиял құлаш ұрғандай.
Мені сүйген бір қара көз күлімдеп,
Сол бір әннің тасасында тұрғандай.

Кей кезде түске кіреді,
Балалық шақтың кезеңі.
Даланың жасыл кілемі,
Торғайдың мөлдір өзені.

Ағынды күрең жорғамен
Ағызып жазық алаңда.
Жүремін кілең жолда мен,
Кеудемді тосып самалға.

Қалады талай жолда дөң,
Басына шығам биіктің.
Тосамын алдын жорғамен,
Жайылған белде киіктің.

Шұбалтып шаңмен жолдарды,
Жаңғыртам бүкіл жазды әнмен.
Жалынан сипап жорғамды,
Жарысам ұшқан қаздармен.

Ол күндер қазір армандай,
Көретін қызық түс түнде.
Балалық кетіп қалғандай,
Жорғаның со бір үстінде.

Белгісіз туған күніміз,
ЗАГС жоқ қазақ жерінде.
Жиырма екінші жылы біз
Келіппіз осы өмірге.

Білмеймін түнде ай қарап,
Көрдің бе күндіз жарықты!
Күз желі мені аймалап,
Көтеріп дөңнен алыпты.

Біздің ел онда Сыр барған,
Жалғасып кем-кетікпен.
Жарлы да қанды жылдардан
Өтіпті қазақ етікпен.

От алып өмір ұшқыннан,
Биледі бойды күш ағын.
Кейіннен оғы ысқырған,
Майдандар ашты құшағын.

Денені шұрқ-шұрқ оқ тесіп,
Шинельдер қанша қырқылды.
Жеңіске жеттік от кешіп,
Ажалды аттап мың түрлі.

Терімен жанның суарып,
Гүл ектік, жаздық өлеңді.
Біріміз ән-күй шығарып,
Өмірге жайдық өнерді.

Шашымда қырықтың қылауы
Ағарған жылдар көшінде.
Бұрқырап күшім тұр әлі
Өлеңнің жиырма бесінде!

Реңі кіріп даланың
Біткелі соғыс неше жыл.
Жас селі шайып жанарын
Жалғызын күтіп шеше жүр.

Сенбейді өлді дегенге,
Ойлайды ұлын тірі деп.
Қосады атын өлеңге,
Боранды желдей уілдеп.

Қарайды жолға күн ұзақ,
Қарайды жолға түн ұзақ.
Ойда жоқ соғыс біткелі,
Кеткені талай жыл ұзап.

Хабары қолда тұрса да,
Дейді бұл жай бір лақап хат
Болар ма күшті мұншама
Аналық алып махаббат.

Жорық жылдың хаттары —
Жалап өткен оқ үстін.
Қанды майдан ақпары,
Шежіресі соғыстың.

Алаулардың түтіні,
Қарлығашы үміттің.
Жүрегінің лүпілі
Жарын сүйген жігіттің.

Жорық жылдың хаттары —
Қақаған қыс бораны,
Ормандардың батпағы,
Ұзақ жолдар торабы.

Қаптап алда жатыр хат —
Достарымның сезімі.
Бояуы жоқ ақиқат,
Соғыстың бұл өз үні.

Секілді туған бауырлас,
Аттанып бірге майданға.
Кішкентай ғана қарлығаш
Бір жүрді қиын жайларда.

Үйіріп соғыс қаңбақтай,
Бармады мені қайда алып?
Туған жер құс боп бармақтай
Алдымда жүрді айналып.

Жаркөлен мен аттандым,
Жаутаң қағып жас гүлге.
Көз жасымен қарттардың,
Қап-қараңғы тас түнде.

Туған дала, туған көл
Қалды ішінен тынғандай.
Ере берді шулап жел
Эшелоннан бір қалмай.

Найзағай боп түсуге
Кеттім бұлттай түнеріп.
Жүрдім майдан ішінде
Мың тіріліп, мың өліп.

Алған ұрлап ұйқымды,
Алған ұрлап күлкімді.
От қамшылап оқ мінген
Көрдім ажал шіркінді.

Жерден, көлден, аспаннан
Соқты жауды ел күнде.
Берлинде алғаш басталған
Бітті соғыс Берлинде.

Талай қимас жолдасым,
Қалды ұйықтап қабырда.
Күлкі аралас көз жасын,
Алып қайттық ауылға.

Алматыдан аттандың
Армияға Жеңісім.
Достарыма мақтандым
Бақыттай бұл мен үшін.

Аспан ашық айлы түн,
Вокзалда тұр состав.
Жоқ баяғы қайғы-мұң
Шырқалады жыр асқақ.

Қалжың сөзбен астарлы
Алыс жолға ұзатып.
Жаңа жауған жас қарды
Лақтырады қыз атып.

Алғаш оны көруім
Өскен елік ол құзда.
Мүмкін менің келінім
Болашақта сол қыз ба?

Шекара алда тұр тосып,
Ұзатып сап тұр елің.
Сақта еліңмен бір қосып,
Со бір қыздың жүрегін.

Жерді қармен құшақтап,
Келе жатыр қыс аттап.
Қаратайдың басына
Ұялаған құс аппақ.