Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі
«Әдебиеттің әлеуметтік маңызды түрлерін басып шығару»
бағдарламасы бойынша жарық көрді.

Барлық мақтау-мадақтар мен құлшылық атау­
лы бүкіл әлемдердің Раббысы бір Аллаға ғана арнал­
сын! Тұтас адамзат баласына үлгі-өнеге ретінде
жіберілген пайғамбарымыз Мұхаммедке (оған Алла-

ның игілігі мен сәлемі болсын), оның соңына ерген­
дерге Жаратушымыздың рахметі жауғай!
Шүкір, көптеген замандастарымыз сияқты, біз
де – қос қоғамның өзіндік айшықтарына куә болған

жандармыз. Атеизм билік құрған кезеңде Хақты
танудан күшпен ажыратылудың тұтас халыққа
қандай қасірет әкелгенін (әке-шешелеріміз бен басқа
да үлкен кісілердің өмір соқпақтарымен танысу

арқылы) шетжағалатып болса да, аңғардық. Себебі,
ондай сұрқысыз өмірдің кейбір ауыртпалықтары
біздің де кішкентай ғана иықтарымызға зілмауыр
боп түскен-ді. Сол бір терең бақытсыздықтардан

жапа шеккен жандарды көзімізбен көрдік. Олардың
мұңын бүкіл болмысымызбен сезіндік...
Ал, тәуелсіздігімізбен бірге асыл Дінімізге қайта
қол жеткізгенде ғана, пенде шіркіннің Жаратушы

жалғыз Раббысымен байланысын нығайтқан сай­
ын өмірінің үйлесімділіктерге толы болатынын

ұқтық. Хақты тану арқылы ғана шынайы Бақытқа
қол жеткізетіндерін түйсіндік. Келесі бөлімде
(нақты адамдардың тағдырлары мысалында) осы
айтылғандарға байланысты, көкірегімізге түйген

ойларымызды құрметті оқырманымызбен бөліскенді
жөн санап отырмыз. Сонымен...

эссе
Менің әкем-өз сөзімен айтқанда: «Мың өліп, мың
тірілген, бір Алланың мейірімімен ғана 80 жылға
таяу өмір сүрген» кісі. Мұндай жағдаяттың сы­

рын жете ұғынып, белгілі бір дәуірдің сыр-сипатын
тереңірек түсінгісі келген жан әуелі сол кезеңде өмір
сүрген жекелеген азаматтар тағдырына зер сал­
са жөн болар. Мысалы, Әкем Үшбай Үркімбайұлы

Қазан төңкерісімен түйдей құрдас жан еді. Сол
себепті, ол кісінің өмірбаяндық белестеріне байып­
пен ой жүгірткен сайын, коммунистік империяның
нақты «қолтаңбасына» қаныға түсетіндейміз.

Кеңес
өкіметінің
«бесігінде»
тербеліп,

тұтас
ғұмыры соған байланған, атеистік қоғамда аза­
мат боп қалыптасқан әкеміз- «советтік» жүйеге
тән ауыртпалық атаулыны өз басынан молынан

Әуелі айта кететін бір жайт: әкем және
ол кісінің біраз тұстастары ауыз екі тілдің
шешендері еді. Жарықтық үй-ішілік дастарқан
басында отырып-ақ, әңгімені келістіріп айтатын.

«Атамыз-Алаш,
керегеміз-
ағаш
дегендей...»

жатқанына жыл өткен сайын өзіміз куә. Соңғы
жеті-сегіз жылда тілдік кеңістігімізді интернеттік
жүйеге тән сұрғылт та жебір сөзсаптау тәсілдері
озбырлықпен басып-жаншып, соның кесірінен

ақпараттық реңктегі тақ-тұқ еткен қасаң тіл, адам
таңқаларлықтай
жылдамдықпен,
көпшіліктің

санасын жаулап алуда. Сөз, тіл өнері саласындағы
аз ғана шоғыр болмаса, былайғы жұрт көркемдік
кемеліндегі шешен сөздерді қабылдаудан қа-
лып барады. «Осылай жалғаса берсе, келер

ұрпақ, тағы бір ширек ғасырдан кейін, қазіргі
қаламгерлеріміздің
шығармаларын
түсіндірме

сөздік арқылы оқып жүрмесе, болғаны»,-деген
шошынысты ой да жоқ емес көкейімізде. Әрі
бүгінгі қазекемнің туған тіліміздің тағдырына
деген осыншалықты еренсіздігі ерекше қынжыл-

тып, әрі ұлттық тілдерді мейлінше қасаңдатуға
бағытталған әлемдік деңгейдегі жебір үдеріс
жүректі ауыртады-ақ! Ана тілімізге деген мұндай
жебір

көзқарастың
сонау
кеңестік
кезеңде

қалыптасып, санаға сіңіп кеткені шындық қой!
Қызыл империяның зілмауыр азаптарын арқа-
лаудай-ақ арқалағанына қарамастан, әкем жақсы
қартая білді, деп ойлаймын. Нақтылай айтқанда,

үрім-бұтақтарын жан жылуына орап, қолынан
келгенінше өнегелі өсиеттерін ұдайы айтып
отыратын. Немерелеріне шаруа атаулының өзі
білетін қырларын қоса үйретуден жалықпаушы

еді.
Бағамдап
қарасам,
осындай

қариялық
қамқорлық қазіргі қазақ отбасыларының көбіне
жетпей жатқандай.
Бәлкім, жастықтың әсерімен, бәлкім кейде

Әкем сол мәужіреген қарттық құшағында
отырып-ақ, былай деуші еді:

тұрған жандармыз. Бұ дүниедегі талқанымыз қай
күні таусылады, сол күні жүре береміз. Алланың
берген өлшеулі өмірінде жақсыны да, жаманды
да көрдік. Шүкір Аллаға! Өміріме ризамын.

Анау пәшеспен («фашист» дегені-Н.Ү.) болған
қанды қырғын ішінде жүргенде: «Шіркін-ай,
қазақ жеріне тым болмаса бір адым басып кіріп,
топырағына екпеттей құлап, өліп кетсем арманым

болмас еді», – деуші ем. Сөйткен тілегімді қабыл
етіп, туған жеріме кеудемді сүйретіп жеткізгеніне

еттім! Үйлі-жайлы қылды, сендерді сүйгізді,
осынша жасқа әкеліп отыр. Осының бәрі, айналып
келгенде, Алланың сендерге көрсетейін деген

жарығы ғой... Қатты жараланып, қаншама рет
өлім аузынан қалдым. Шала-пұла жазылар-
жазылмастан майданға апарып қайта салып
отырды бізді. Аямады. Небір сайдың тасындай

қазақтың марқасқалары кетті ғой көз алдымда.
Көбісі өрімдей жастар болатын. Мен сияқты біраз
азаматтар, ауыр жараланса да аман қалды. Бірақ
аман қалғанымыз біздің данышпандығымыздан

я болмаса пысықтығымыздан емес. Бір Алланың
бізге көрсеткен мейірімінен еді. Сендердің дүниеге
келгендеріңді қалағаны ғой.
«Отанымызды қорғап жүрміз», – деп ойладық.

Елімізді
пәшестерден
қорғамаққа
өршелене

ұмтылушы ек. Сөйтсек, онымыз әшейін тәуелді
елдің баласының билеуші елге бола қан төккені
боп шығыпты да. Мұның бәрін кейін, «сәбеттің»
қатарынан тәуелсіз ел болып бөлініп, жеке

шыққаннан
кейін
кәзиттеріңнен
оқып-біліп

жатырмыз ғой. Еліңнің тізгіні өз қолыңа тиді. Нағыз
қорғайтын Отаның- осы. «Өзімдікі дегенде өгіз
қара күшім бар, өзгенікі дегенде анау-мынау ісім
бар», деген ғой бабаларымыз. Сол «өзім» деген, өз

еліңнің бір керегіне жара. Соқасын айда, арбасын
сүйре, малын бақ, жау тисе, қорғаны бол!»
Біздің үйдегі қара шал-менің әкем осылай деп
отыратын. Жай сөзбен айтпайтын. Құдды бір

қара сөзбен төгілткен толғаудай етіп баяндаушы
еді ойларын. Қазақ елінің тәуелсіз күнін көргені
үшін Аллаға шексіз алғысын жаудырудан бір
танбай өтті өмірден. Еліміз егемендігіне бәріміз

де қуандық қой. Бірақ, Кеңес өкіметінің кесірінен
ата дәулеті ғана емес, жанынан да бірнеше
мәрте айрыла жаздап, небір от-жалындардан

Малшы-жылқышы ағайындардың ол қылық-
тарын түсінем, әрине. Олары жәкелеріме жасаған
сатқындықтары емес, «шариғат бойынша мирас
дұрыс бөлінсін», дегендері ғой. Заман түзу

болғанда, жәкелерім біз ес білісімен, малымызды
алдымызға сап берер еді. Үлесімізді жемес еді.
Өйткені, ол кісілер бір Алладан қатты қорқатын.
Қит етсе: «Әй, жазған-ау, ертеңгі күні Құдайдың

алдында не бетіңді айтасың?»,-деп, бірін-бірі
жамандықтардан тиып отырушы еді. Бәлкім, төрт-
бес жастағы кезім шығар. Ол кісілердің қатарласа
намазға тұрған кездері, шөкелеп отырып, ұзақ

дұға жасағандары, алыста қалған көмескі бір
суреттей, есімде. Одан кейінгі мезетте бір-біріне
бірдемелерді сыбырлай айтысып, үрейлене есікті
жауып, намазға бірді-екіден ғана, кезектесіп

тұра бастағандары да жадымда. Оны айтасың,
бір күндері балаларды ұйықтатып тастап, түн
қараңғысында намаз оқығандарын да байқап
қалдым. Ояу болсам да, қыбыр етуге батпадым.

Үлкендердің көздерінен аңғарылған үрей маған
да әсер етсе керек. Дінімізге байланысты бала
кезімде естіп-білгендерім, көргендерім осы ғана.
Ал, Жетпісбай атаң бір-екі жыл болса да Рай,

Райымбек жәкелерім ұйымдастырған медреседе
дәріс алған. Едәуір әріп танитын. Шариғаттан
біраз хабардар еді. Кейін келе оқып-білдік қой:
сол кездері «құдайсыздар қоғамы» деген пәле

құрылып жатқан екен. Оны құрушылар ең алдымен
молдаларды, бай-манаптарды «нысанаға» алған
көрінеді. Арада тағы біраз уақыт өтіп, мен ес біліп
қалған кезде жәкелерім «кәмпескеге» ілікті. Кейін

туылғандар, иеліктерінде малдары жоқ», – десе
керек
білетіндер.
Әйтеуір,

белдеріне
қайыс
белбеу таққан, бас киімдерінің маңдайшасында
бес жұлдыздары бар, сұсты адамдар Жетпісбай

екеумізді алып қалды да, жәкелерімді бүкіл бала-
шағасымен ұлардай шулатып, арбаға тиеп алып
кетісті, түге. Жүрегім қан жылап, қала бердім.
Кейін «ұзын құлақтан» естуімізше, жарықтықтар

1931-34-жылғы ашаршылықта көз жұмған екен.
Қазақстанның солтүстігіне айдаса керек... Онда
жұт қатты жүргенге ұқсайды. Басқалай хабарым
жоқ. Білсем, іздеп бармас па ем?! Тағы мынаны

ойлап қара, балам. Сол жолы әлгі арбаға бізді де
отырғызса, біз де аштықтың құрбаны боп кетер
ме ек..., кім білсін?! Сендердің көрейін деген
жарықтарың шығар. Аллаға мың шүкір! – деген

жүрек жарды естеліктерін әкеміз жиі айтып
отыратын.

Содан «сәбет» өкіметінің «арқасында» тіпті
бір үзім нансыз қалған қос бейбақ ақыр-соңында
жетім балаларға арналған «Детдомнан» («Детский
дом» – «Балалар үйі»-Н.Ү.) бір-ақ шығысады.

Әлгі тапанша ұстаған қайыс белбеулілер: «Енді
сендердің өмірлерің бақытқа толады»,-деп апарып
тапсырған екен. Әпкелері Ұлтуар мен Алтыншаш
болса,

әкелерінің
тірі
кезінде-ақ
ұзатылып

кеткен болатын. Мынандай аласапыран кезде ол
кісілерден де көз жазып қала берген еді қос бауыр.
Жетім балалар үйінде тамақ, киім, жатын орын

берілген, оқу жүріп жатады. Бір күні жасөспірім
Жетпісбай інісіне кеп:

құпия ғып айтып жүр. Алдағы айларда осы
интернаттың балаларын біртіндеп шоқындыруды
бастайды екен. Түсіндің ғой, Үшбай! Кәпір болмай
тұрғанда, қашайық бұл жерден. Екі-үш күн жаяу

жүрсек, мынау Мойынқұм жағындағы нағашы
жұртымызға жетерміз. Заттарыңды буып-түйіп,
дайын отыр,-дейді. Үш жасқа үлкен болса да,
ағаның аты-аға. Айтқаны-заң. Үшбай інісі әзір

отырады. Зат дегенде заты үстіндегі бірсыпыра
киімдері. Жолазықтарына түскі тамақтарынан
үнемдеп бес-алты жапырақ нан жинаған екен.

әкеміздің өз ел-жұртына, «Үркімбайдың жайла-
уына» қайтпаймыз? – деген сауалына:

қайыс белбеулілер қайтадан интернатқа әкеп
тапсыруы мүмкін. Оны қойып, «байдың балалары»
деп ұстатып жіберсе, кәйтпексің?! Ал, нағашы
жұртымызда бізді көпшілігі аса біле бермейді, –

деген жауап алған әкеміз ағасының соңынан ілесіп
жүре берген екен.
Жә-ә, сонымен, «шоқынғымыз келмейді» деп,
дайын ас, жайлы төсектен қашқан бірі 12, екіншісі

15 жасар қос бала сол кездің өзінде «тоғыз жолдың
торабы» деп аталып кеткен Шу қаласын артқа
тастап, «Мойынқұм даласы, қайдасың?» – деп
жаяу тартады. Шынтуайтына келгенде, сол жетім

балалар
үйінде
шоқындырудың
жүргізілген-

жүргізілмегені де белгісіз. Бірақ, «жел тұрмаса,
шөптің басы қимылдамайды» деген қағиданы

ұстанған әкелеріміз қолұстасқан күйлерінде,
араға екі қонып, сол кездегі Қызыл отау деген
ауылдан бір-ақ шығысқан екен. Аталған ауылда
олардың

нағашы
ағайындары
қоныстанған
болатын. Мойынқұмның дәл осы тұсы негізінен

Қарашеңгел деген атпен белгілі. Бұл-менің кіндік
қаным тамған ауылым. Тәуелсіздігімізге қол
жеткізгеннен кейін, өзінің бір кездегі тарихи
тұлғаға айналған перзентінің бірі, атақты тоғаншы

Қош, сонымен: «Жазығың- бай болғаның!»-деп,
бар малдарын тартып алып, бай-болыс біткенді
жер аударып тынған қызыл өкімет: «Қолыңда
жеке

меншік
малың
болғаны-
социалистік

келбетіңе айып!» – деп, жоқты соғып, енді келіп,
кедей бейшаралардың бар малдарын тартып
алып, ортаққа қостырған болатын. «Ортақ» сөзі
«социалистік ортақ меншік» дегенді білдіреді.

Оларға түк емес, қит еткенді «контра» деп, атып
тастай салады. Үрейленген жұрт- үнсіз. Енді
қайтсін-ай!!! Малдан гөрі жан тәтті, дегендей...
Бұл жағдайдың барлығын, бір кездері мыңғыртып

мал айдаған, Үркімбай байдың қос жетім ұлдары
тікелей көздерімен көріп, куә боп жүрген еді.
Әне-міне дегенше, арада екі жылдай уақыт
өтіп кеткен екен. Сөйтіп жүргенде, бір күндері

Қарашеңгел алқабына шекелеріне қызыл жұлдыз
таққан, қайыс белбеулілер сау ете қалысады.

гөрі қиналып жатқан бауырларымыз бар екен.
Соларға қарай малдарды айдаймыз!-де-е-еп,
шіміркпестен соғып тұр дейді. «Ана жақтың» қай
жақ екені де белгісіз. Айтылмайды. Құпия...

«Мал ашуы-жан ашуы» демекші, наразылығын
білдірген біраз кісі болған екен. Оларды пысқырсын
ба?! Қайыс белбеулілер аспанға бірді-екілі рет
оқ атып, одан соң ауыл адамдарына кезенгеннен

кейін бәрі де тынышталысса керек. Сонымен,
ата-бабаларынан бері қарай мал бағумен қатар
қызыл тары егуді кәсіп еткен Көкірек жұртының
мал атаулысы мылтықтылардың алдында айда-

лып, астық біткені олардың арбасына тиеліп
кете барады. Айтып-айтпай не керек, сонымен
айналасы екі-үш айдың ішінде құмды өңірдің
тарыдай шашылған ауылдарын 1931-34 жылғы

ашаршылық ызғары толығымен жайлаған екен.
Әкеміз айтатын:

оны да аз уақыт ішінде бітіргендей болатын. «Жұт-
жеті ағайынды» демекші, әлде аң-құс біткен аштық
жайлаған өңірлерден ауа көшіп кете ме, кім білсін?!
Әйтеуір, содан кейін ауылдастарымыздың ішінде

қауқары барлары тұзақ құрып, тышқан аулауға
көшкені есімде. Ал, ондай тірлікке де жарамайтын
кәрі-құртаң кісілер мен жас баласын құшақтаған
әйелдер жағы жаужұмыр деген жабайы шөптің

тамырын қазып жеуші еді. Оның өзін шамадан
тыс көп жеп қойып, ісіп-кеуіп, көз жұмғандары
қаншама... Үйлі-жайлы деген ауылдастардың
жағдайы мынандай болғанда, үйсіз-күйсіз жүрген

біздің халіміздің бұдан да ауырлай берерін түсіндік
те Жетпісбай атаң екеуміз: «Шу қаласына жетсек,

көрейікші, ағайын. Айналасын аштық құрсаулаған,
басар тау, барар жерлері, талшық етерге бір түйір
нандары да қалмаған ағайынды жасөспірімдер
атеистік қоғамның тасқын судай қаптап келе

жатқан, имансыздыққа толы қатыгездіктерінен
қолдарынан келгенінше имандарын осылайша
қорғап қалуға тырысқан екен-ау!
Әкелеріміздің осы бір қылықтары сөз болған

сайын ойыма ылғи, тәуелсіздігіміздің алғашқы
жылдарында,
базбір
замандастарымыздың

асыл дінімізді болмашы бір дүниелікке бола
шіміркпестен сатуға дейін барған қадамдарының
ойыма оралатыны бар. Рас, енді ғана қаз-қаз тұра
бастаған дербес мемлекетімізде 1992-1996-жылдар

аралығында тұрмыстық ауыртпалықтар біраз
болды. Бірақ баспанасыз күйде, жапан түзде
қаңғып қалған немесе аштықтан баудай түсіп
жатқан ешкім болмаған еді ғой?! Дастарқанымызда

нан болды, аздап дәм болды. Сәл тапшы күйінде...
Сонда деймін-ау, осындай уақытша қиындыққа
бола мұсылманшылықтарын бір қап ұн немесе
жарты қап құмшекерге айырбастап, Хақ жолдан

өз еріктерімен бас тартып, басқа дінге өтіп
кеткендер ертеңгі күнінің яғни о дүниесінің жай-
күйін ойлады ма екен, десеңізші?!

...Сонымен, қос бауыр Шу бекетіне де жетеді.
Мұнда да қазақ үшін жүрек жалғар жағдай қайдан
болсын? Шу қаласында оңтүстікті солтүстікпен,

батысты
шығыспен
жалғастыратын
пойыз

жолдары қиылысады. «Тоғыз жолдың торабы»
деп аталуы сондықтан. Осының салдарынан, сол
жылдардың өзінде, қалада басқа ұлт өкілдері,
әсіресе орыстар көптеп қоныстанған екен. Мұнда

мынандай қасіретті көріністер көзге бадырая ұрып
тұрған көрінеді. Көше тола аштықтан бұратылған,
киімдері алба-жұлба ауыл қазақтары. Бұлар-
Шу өзенінің орта және төменгі ағыстарын бойлай

орналасқан ауылдардан кеуделерін сүйрей жеткен
ішіндегі «ширақтары» ғана... (Ал, жете алмастан,
өз үйлерін немесе ашық даланы қабірханаға
айналдырып, жантәсілім еткендері қаншама,

десеңізші!!!) Осы айтылғандарға Шу қаласындағы
кереғар келесі көрініс- өзге ұлт өкілдерінің
жайы-тын. Олардың қарыны- тоқ, көйлектері-
«көк». Қолын созып, қайыр сұраған қазақтарға

жиіркенішпен қарасады. Қадам сайын: «Осылар-
ақ басымызға пәле болды-ау!»-деген кейістіктерін
балағат сөздерімен араластыра төгіп жатқандары.
«Ана өлген қазақтардың мәйіттерін сасытпай,

қаладан тезірек шығарып тастасаңдаршы!»,-деп
көкірек кере көкитіндері қаншама еді, десеңізші!
Қала базары тола қайыр сұраған қазақтар. Кенет
ашқұрсақ жасөспірім баланың бірі базаршының

жарты бөлке нанын ала қашқан екен. Нан иесі қуып
жетіп, желкесінен бір-ақ түйгенде әлгі бейшара
табанда жантәсілім еткен көрінеді. Сонда: «Ау,
«тәбәріш»(«товарищ» – «жолдас» – Н.Ү.), мұның

қалай? Біреудің ер жетіп қалған баласын өлтірдің
ғой? Кәне, құнын төле немесе заң алдында жауап
бер!» – деген бір ауыз сөз айтылмапты. Себебі,
Сталин «жолдастың» нұсқауымен, Голощекиндей

жетімек ағаш шарбақтың жігінен сығалап тұрып,-
біздің жақта мынандай ұнның тым болмаса бір
табағына қол жеткізе алмай адамдар аштан қатып
жатыр. Ал, мыналардың қап-қап ұнды малға беріп

жатқаны несі?!» Мұндай наразылық сауалдарын
сыртқа шығарып айта алмады олар. Іштерінде
тұншықтырды.
Осыншалықты

әділетсіздікке
толы кереғарлық олардың балаң түсініктеріне,
көңілдеріне сияр емес. Сонымен не керек, қос бала
шарбақтан сығалай бақылап біраз отырысады да

жұмыскерлер басқа бір шаруаларымен кеспек
қасынан алыстап кеткен кезде, жүгіріп барып,
әлгі аталаға «кәтөлектерін» бір-бір батырып алған
күйлері тұра қашысады екен.

қоймады. Шамасы, «қазақтың аш балалары ғой»
деп, аяса керек. Содан қашқаннан қашып отырып,
бағана бір әзірде тауып қойған «мекенімізге»
келдік. Ол кездері кірпіш күйдіру ісі қарапайым

тәсілмен жасалатын еді ғой. Кепкен кірпіштерді
дөңгелете биік етіп қалап, ортасына от жағады.
Сондай күйдірілген кірпіш пешінің бірі қаңырап
босқа тұр екен. Дереу от жағып, быламығымызды

пісіріп жедік. Не тұз, не май қосылмаса да
быламықтың осыншалықты дәмді болатынын
бірінші рет сезінуім... Сөйтіп, күнде бір «кәтөлөк»
быламық жеп жүріп жаттық. Ауыл арасын аралай

жүріп, артынша, Омарбек деген бір қазақпен
танысып алғанымыз мұндай оңды болар ма!?
Ол өзі мына бізге көрші «Көктерек» ауылынан
екен. Қартөшке қойманың қарауылы болатын.

Келісім бойынша, түн қараңғысында жасырынып
барамыз. Ол бізге бір шелектей майда қартөшке

береді. Соны бір аптаға жеткізуіміз керек. Сөйтіп
жүріп 1932-ден 33-жылға қараған қатал қыстан
да шықтық-ау аман. Бұл қыс қатал жұт жылы боп
санамызда қалып қойды. Келер көктемнің күні

жылт етісімен: «Енді Мойынқұмға жетейік»,-десіп,
келген ізімізбен кері қайттық. Жолдағы көрген
азаптарымызды санамалап айтпай-ақ қояйын.
Әйтеуір аман қалған жанымызды олжа көріп:

«Өлмеген құлға болды жаз!» – деп, Қарашеңгелге
де жеттік.
Әкеміздің әңгімесі одан әрі былайша жалға-
сатын. Елге келсе, «Қызыл отау» ауылы жартылай

қаңырап қалған екен. Алғашқы боп оралғандардың
бірі біздің әкелеріміз болады. Бас сауғалап, жан-
жаққа босып кеткен жұрт күн жылысымен
біртіндеп жиыла келе, Қарашеңгел төсінде аздаған

біз Қырғызстанда қыстаған сол 1932-ден 33-жылға
қараған қыс айы болатын. Негізі, «Сәбет» кезіндегі
ашаршылықтың екінші толқыны 1931 жылы
басталды ғой. Сол 1933 жылдың соңына қарай

Қазақстанға басшылыққа Мырзажан (Мирзоян)
келіп, қазақ ауылдарына аздап мал тарата бастаған
еді. Соның арқасында, 1934 жылдың аштығын аса
қатты сезіне қоймадық. Ей, балам-ай, «Аштықта

жеген құйқаның дәмі тоқтықта естен кетпес»,-
дейді атам қазақ. Баяғы бізге қартөшкемен
қарайласқан Омарбек деген кісі есімнен ешқашан
шыққан емес. Сырттай ылғи алғысымды айтып

отырам. Қазақ атамыз не нәрсені де дөп баса айтқан
ғой, балам. «Аш адамнан ақыл сұрама!»-деп. Сол
рас сөз. Аштық жылдары 14-16 жас аралығындағы

бала едім ғой. Бәрі де әлі күнге дейін көкірегімде
сайрап тұр. «Кәмпескеге» дейін байың байдай,
кедейің кедейдей бір-біріне мейірімді еді. Кәзір
кәзиттеріңе «тәркілеу» деп жазып жүрсіңдер ғой.

Сол тәркілеуден кейін кедейлердің жүрегінде
байлардың тұқымына деген кек пайда болды.
Сөйтіп жүргенде, «ол аз» дегендей, «сәбет» өкіметі
сол кедейлеріңіздің қолдарындағы малдарын

да тартып алып, ортақ қазанға қосқаннан кейін
не жорық?! Әйтпесе, сол «ортағыңызға» дейін
кедейдің ең жоқ дегенінде екі сиыр, бір жылқы,
жиырма шақтыдан ұсақ малдары болатын. Өкімет

соларына ауыз салмағанда, халық бұлайша
қырылмас еді. Біз ол кезде аштықтың анық мәнін,
себебін түсінбедік. Түсінгендерінің өзі өкіметті
кінәлаудан қорқатын. Дербестігімізді алғалы бері

ашық жазып жатсыңдар ғой. Ол кезде қайда-а-а...
Аштық туралы жақ ашу деген болмайтын. Үй-
ішілік дастарқан басында ғана сыбырласа еске
алатынбыз. Өздеріңе де сөйтіп әңгімелеуші ек

қой?! Сол аштықтың кесірінен халқымыздың кең
пиығылы едәуір тарылды, мінезі өзгерді, табиғаты
бұзылды деп ойлаймын. Алла ондай сұмдықтардың
бетін ұрпақтарымыздан алыс еткей!-деп, әкеміз

Тарихшыларымыздың жазуынша, Голощекинің
қанды қолы арқылы әдейі ұйымдастырылған
бұл нәубеттің мақсаты-қазақ жерін біз сияқты

«бұратана» халықтан «босатып алу» еді. Бұл
ойымызға «Жұлдыз» журналының 1992 жылғы,
бесінші санында жарияланған Роберт Конквестің
«Жатва скорби» атты кітабынан келтірілген

мына бір деректің дәлел болары анық: «Аштық
жылдары Қазақстанда басшылық қызметте болған
Голощекиннің аштан қырылып жатқан қазақтарға
дәрігерлік көмек көрсетуге қатаң тыйым салған

жасырын нұсқауы болған екен». Тұтас бір халыққа
қарсы бағытталған зұлымдықтың нағыз дәлелі
емес пе, бұл сөйлем?! Айта берсе, мұндай деректер
жетерлік.

Журналис Нұрбек Бекбау «Jaqsy.kz» сайтында
жарияланған «Қазақты жою жобасы» деген
мақаласының «Қазақтың соңғы тұяқ серпуі» атты
бөлімінде нақты деректер арқылы халқымыздың

басына ала-бөтен түскен сол бір зұлмат жөнінде
былайша ой толғайды: «Шыдамның да шегі бар.
«Малым жанымның садақасы», - дейтін қазақ төрт
түлігін тартып алғанда «сабыр» деді. Соңынан жан

дүниесіне дүрбелең салғанда, қауқары бары қолға
қару алды. 1928-1930 жылдары республиканың
түгел аумағын қамтыған 372 көтеріліс болып өтті.
Оған 80 мың адам қатысты. Коммунистер пулемет,

ұшақ, атты әскерді қарсы қолданды. Алайда, әбден
ашынған халық ажалға тура шапты. Іс насырға
шапқасын, «бәлшебектер» келісімге келуге мәжбүр
болды. Араға адам салып: «қаруын тапсырсын,

талабын орындаймыз, жазалау болмайды», – деп
сендіріп бақты. Екі тарапты табыстыру Елтай
Ерназаров, Әліби Жангелдиндерге жүктелді. Бас
көтерген қазақтардың талабы мынау еді:

болмайтындығы жөнінде декрет шыққан еді, бірақ
бұл іс орта шаруаға қарсы әлі жасалуда;

керек. Істі шешуге комсомолдарды жібермеу, оны
ауылдың жалпы жиналысында шешу қажет;

салу керек. Егін екпейтіндерге астық салығы
салынбасын…»
Алайда, бұл – (Елтай Ерназаров пен Әліби
Жангелдиндерді

арағайын
етіп,
уәде
беру-

Н.Ү.) барып тұрған алдаусырату еді. (Халық)
мылтығын тапсырып болысымен, қызыл армия
оларды «басмашы» деп айыптап, жаппай атып-
асуды бастады. Ауылдарды шапты. Малын айдап

кетті. Қазақтың соңғы демі үзілді. Соңғы рет тұяқ
серпіді».
Аталған үзіндіде журналист Нұрбек Бекбау
нақты деректерге сүйене, баяндап отырғандай,

халқымыз
жайдан-жай
қасірет
қамытына

мойынсұна қоймаған екен. Кеңестік мылтықтың
үңірейген ұңғысына қасқая қарап тұрып-ақ,
наразылығын білдірген, нақты талаптарын қойып,
шарттарын көлденең тартқан. «Дін бостандығын

беру» атты алғашқы бапты оқыған сәтте сол баяғы
1929 жылы: «Шоқындырып жіберуі мүмкін»,-
деп, дінінің амандығы үшін жанұшыра қашқан
қос жетімек әкелеріміздің ашаршылық кезінде

Екінші дүние жүзілік соғыс келіп киліккені тағы
белгілі.
«Құдай-ау, туған халқын ес жиғызбастан, әрбір
екі-үш жыл сайын қырып салып отырған, бұл не

қылған жауыз мемлекет еді?» – деп ойға қаламын
кейде.
Тамыз, 2012 жыл.

Денесі оқтан шұрқ тесік болғаннан кейін ғана
барып құлады. Демімізді ішімізден алып, экраннан
көз айырмай қараудамыз. Құдды бір бұрынғының
алып батырларына бергісіз десе болғандай. Осы

оқиғалардың барлығы да өте әсерлі түрде, үлкен
экранды толтыра, кино тілімен айтқанда-«с
крупным планом» көрсетіліп жатқан болатын. Не
керек, жан-дүниеңді жаулайтын-ақ көріністер... Өз

басым: «Міне, осындай нағыз батырларымыздың
арқасында ғана фашистердің тепкісінен аман
қалдық», – дегендей ой кешіп, керемет толғаныс
құшағында отырғанмын.

Бір кезде, дәл қасымда отырған әкем ал кеп,
шексілесі қата күле бастасын. Фильмдегі әлгіндей
көріністер жиілеген сайын әкемнің күлкісі де үдей
түсуде. Намысқа булығып мен отырмын:

пе?! – деп шынтағынан түртіп, сабырға шақырып
қоямын. Әкем мені еркелете, «Бөкетай» деуші еді.

өтірік қой. Ең алып деген салдаттардың («солдат»-
жауынгер-Н.Ү.) өзі олардың бір атқан оғынан
қалпақтай ұшатын. Өстіп те жалған айтуға бола
ма?!-деп, күлкісін тиған әкем менің «сыбырлай

сөйлеңіз» дегеніме қарамастан, наразылығын
ашық түрде айтып жатты. Байқаймын, залдың әр-
әр жерінен: «иә, мына жерлері енді өтірік», «соғыс
көрмеген адам сеніп қалуы мүмкін», – дегендей

майдангер ауылдастарымыздың пікірлері естіле
бастады.
Үйге келгеннен кейін де ол кісіге наразылығым-
ды айтып қояр емеспін.

тырысқан мұсылман жауынгерлер біраз бар едік.
«Ішпеймін», дегенімізге қарамастан, аузымызға
құйғандай етіп, үйретті әлгіні. Кейін, суықтан
қатып қалмас үшін, бір жандарының аман

қалуына бола, айтқызбастан өздері-ақ ішетінге
айналған-ды. Анда-санда тамағымыздың ішінде
ағараңдап көрініп қалатын ет пен майдың нендей
жануардікі екенін біліп болмайды. Сұрасаң, бәлеге

қаласың. Тілі мен жағына сүйенген политрук
(«политический руководитель» – «саяси басшы»-
Н.Ү.) келіп, насихатын бастап кеп кеткенде миың
айналып, өзің-ақ олардың дегендерін атқара

бересің. Олар діни және ұлттық рухымыздың
болмашы жұқаналарының өзін өстіп «мыжғылап»
тастайтын. «Сендер совет солдатысыңдар, Совет
өкіметін қорғаудан артық қасиетті міндет жоқ біз

үшін», – деп сәт сайын миымызға шегелейді де
жатады. Содан бәрін тастап: «не болса да, әйтеуір,
Отанымызды қорғап қалуымыз керек. Еліміз үшін
жан пида!», – деп құлшынып шыға келетінбіз.

Миымызда – политруктың «құйған» ұрандары,
бойымызда – таза спирттің қызуы... Себебі, әрбір
шайқас алдында «қосымша пәйөк» ішкізетін бізге.
Сөйтсек, спиртті «суықтан үсіп өлмесін» деп қана

емес, шайқас алдында батылдандыру үшін де береді
екен ғой! Оны ол кезде қайдан білейік?! Бір нәрсені
ерекше айтқым кеп отыр. Политруктер шетінен
шешен келуші еді. Жалындатып, ұрандатып бір

сөйлеген кездерінде, жүрегімізде Отанымызға
деген алғыс, мақтаныш сезімі күшейіп, отқа, суға
салса да дайын боп тұратынбыз. Сәбет өкіметінің
сол соғыста жеңіске жетуінің бірнеше себебі

бар. Солардың ең бастыларының қатарында осы
политруктердің еңбегі бар деп ойлаймын.
Содан, майдан басталады да кетеді. Енді
мына нәрсеге қара, балам. Соғыстың алғашқы

айларында: «Отан үшін-алға!» – деп кәмәндеріміз
бұйрық бергенде, біз жазғанның қолымызда
өзімізге тиесілі мылтығымыз да болмайтын.
Төрт-бесеуімізге

ортақ-бір
мылтық.
Әлгіден
кезегімізді сақтап атамыз. Қатарымыз сиреген

сайын мылтыққа ортақтар саны азаяды. Кәзір сол
жағдайларды еске ала ойлай отырып: «Не деген
сұмдық жағдай болған?! Салдаттар бір-біріне
мысық тілеулес бола жаздаған екен-ау?» – деп

шошынатыным бар. Ол кезде өйтіп толғанбаққа
қайда-а-а ???
Өлімге де кісінің бойы үйренеді екен. Небір
боздақтар көз алдыңда мұрттай ұшып жатады.

Оларды ойлап, қайғырып отыруға уақыт жоқ.
«Атыңдар!»-дейді.
Нысанамызды
шамалап

алып, оқ жаудырамыз кеп. Ондай кескілескен
шайқастарда
окоптан
басыңды

шығарып,
нысанаңды көздеу деген қайда-а-а! Басыңды
жұлып түсіреді. Қуақы солдаттардың бірі таяққа
бас киімін іліп, өзінен алыстау етіп, окоптан сәл

ғана шығарған еді, әп сәтте пилоткасы шұрқ тесік
матаға айналды да қалды. Кешегі әлгі киноңа күліп
жатқаным сондықтан, балам. «Бояушы, бояушы
десе, сақалын бояпты» демекші, асыра әсірелеудің

халыққа пайдасынан гөрі зияны басым болады.
Біздің жайымыз әлгіндей, бесеу ара бір мылтық
болғанда, немістердің қарулары сұмдық еді. Бір
оғының өзі сеспей қатыратын. Сөйтіп, жартылай

Әкемнің мина талқандаған оң аяғы жамбасынан
бастап тобығына дейін кіші-гірім шұңқырларға
толы болатын. Бала неме емес пе, бауырларым
қызық көріп, әлгі жараларының орынын шұқылап

ойнаушы еді. «Бұл не?» дегенімізде:
.– Ә-ә, немістің «сыйлығы» ғой, – дейтін әкеміз
жайбарақат қана.
Кейін ес біле бастаған кезімізде әңгіменің шын

ғар, мен талай рет өлім аузынан қалдым, балам.
Соның бірнешеуі соғыс кезінде болды. Майдан
тілімен
айтқанда

«Лазарет»
дейтін
әскери
ауруханаға жатқызып, мылтық ұстауға жарасаң

бітті, соғысқа қайта апарып салатын. Ондай-
ондай «жеңіл» жараланған сәттерімді есіме де
алмаймын. Жадымда жатталып қалғаны- ана
дүние қақпасының алдынан қайтқандай болған

кезім.
.Немістерді тырқырата қуып бара жатқан
ек. Бірақ бір жолы олардың қақпанына қапыда
түсіп қалдық. Олардың күшін кем бағалаппыз.

Жасырып қойған бөлімшесін білмеген екенбіз.
Біздің рота ентелеп-ақ келе жатыр еді. Сөйтіп
жүріп, жау тылына кіріп кетіппіз. Әп сәтте
қоршап ала қойды бізді. Жан алысып, жан беріскен

шайқас жүріп жатты. Бір кезде дәл қасымнан
бірнәрсенің гүрс етіп жарылғанын білем. Одан
кейінгісі есімде жоқ. Есімді жисам, караңғы түн
екен. Денем қозғалтпайды. Тек қолдарым ғана

сәл икемге келгендей болды. Жаураған жаураған
ба, біржолата қатып қалыппын. Сөйтсем, суық
түнде өз қаныма өзім малшынып жатыр екем.
Қан көп кеткенге ұқсайды. Жанымды қоярға жер

таппай, беу-беулей бастадым. Айналамнан мен
сияқты жаралылардың үні әр-әр жерден шығып
қояды. Бірақ көп емес. Әрі кеткенде бес-алты-
ақ адам-ау деймін. Сөйтіп жатқанымызда, бір

кезде танктердің үні келді құлағыма. Екеу екен.
Бізге ентелей жақын келіп тоқтады да, «капоты»
(қақпағы-Н.Ү.) ашылып, ішінен танкистер шыға
бастады. «Жау танкісі шығар» деген қорқыныштан

үніміз пышақ кескендей тиылған. Тістене шыдап
жатырмыз. Бір кезде қолындағы пәнәригімен
(«фонарик»-қол шам-Н.Ү.) шашылып жатқан
мәйіттерді барлай қарап жүрген әлгілер бір-біріне

орысшалап: «Мынаны қараңдар, маңдайларында
бесжұлдыздары бар. Біздің солдаттар ғой?!», –
деуі мұң екен, баяғы бесеуміз тұс-тұстан: «Ой,
пәмәгите, ой, пәмәгите!» – деп зарлап қоя бердік.

Құдай қалап, танкілер маған жақын тоқтаған
екен. Екі адам келіп мені плащ-палаткама
жайғастырып, танкінің ішіне алып кірді. Ол
кездегі танкілердің іші тар болатын. Екі танкіге

бір-бірден ғана жаралылыларды жайғастырды
ғой деймін. Сол екеудің бірі мен болдым, балам. Ал
енді осыны Алланың маған жасаған қамқорлығы
емес, деп қалай айтарсың!? Сендердің көрейін

деген жарықтарың шығар?!... Аллаға мың да бір
шүкірлік қылдым. Бір кезде танк орнынан қозғала
бастады. Майдан кезінде дала біткен айқыш-
ұйқыш қазылып, одан қала берсе, неше түрлі

айналып
кетеді
ғой.
Әлгіндей

кедір-бұдыр,
айқыш-ұйқыш кедергілерден өткен сайын танк
ішіндегілер, әсіресе көлденең жатқан менің денем
біресе секіріп биікке көтерілгендей болады. Біресе,

тақ етіп танктің еденіне ұрыламын. Құдай басқа
сала көрмесін, сонымен не керек, танк денемді әр
жолы лақтыра секірткен сайын жаным кеудемнен
бозторғайдай шырылдап, сыртқа «ұшып» шығып,

біраздан кейін қайта кеп оралатындай. «Әй, енді,
өлген деген осы шығар», – деп ойлауға ғана шамам
келді. Ары қарай не болғанын білмеймін.
Жаралы әкеме қатысты оқиғалар одан әрі

былайша өрбіген екен. Танк ішіндегілер ол
кісінің былқ-сылқ еткен денесін әскери дала
ауруханасына әкеп табыс етеді. Жараланғандар
көп. Ота (операция) үстеліне жетуді беу-беулей

күтуші майдангерлер кезегі едәуір болса керек.
Әкем әлі есін жия алмай жатады. Бұдан арғы
әңгімені ол кісімен сол ауруханада бірге жатқандар
әкеме кейінірек былайша баяндап берген екен.

Содан дәрігерлердің бірі шығады да: «Мына
жаралыны-жедел түрде операция үстеліне... Анау
жаралы әзірге күте тұрсын»,-дей келе, менің
әкемді нұсқап, мына жаралыдан үміт жоқ сияқты.

Оны дәліздегі мәйіттер жанына шығарыңдар!»-
деп, бұйрық береді. Сөйтіп, әкем жарықтықты
кіреберістегі дәлізге шығарып, шимен қоршатып
қойса керек. Себебі, көз жұмғандарға арналған

жеке мәйітхана бөлмесе мұнда жоқ. Қабір қазатын
адамдар табылғанша, сонда қоя тұратын көрінеді.
Сонысының өзі қандай ғанибет болған, десеңізші!...
Дәл сол күні орталықтан әскери тексеру

минаға талқандалып, қанға бөгіп жатқанымда
әлгі «тәңкистерді» басқа жаралыларға емес, дәл
маған қарай бұрып жіберген бір Құдай ғой. Одан
лазаретке жеткенше секірген тәнкімен бірге әр

жолы «шыр» етіп, кеудемнен ұшып шыққандай
болған жанымды маған «Қайтармаймын!» – десе,
Алланың Өз еркінде еді ғой. Мендей әлсіз құлын
есіркеді, қайтарды. Бір тал шашқа ілінгендей

болған өмірімді өзіме өстіп бірнеше мәрте қайта
ұсынып отырды.Үшіншіден, лазаретте, өлдіге
саналып жатқанымда әлгі бай болғыр кәмесияңның
маған көз қыры түспесе ше, онда шын өлер едім

ғой. Осындай жағдайлардан кейін бір Аллаға
шүкірлікті мен айтпағанда, кім айтады?! Ал, ондай
жараланулардың үлкенді-кішілі талайы өтті ғой
басымыздан.

Әкемнің тағдырына қатысты осы оқиғалар қазір
де менің көкейімде жаңаша қырынан жаңғыруда.
Ол кісінің айтқан пікірлеріне жалғастыра өзімше
ой түюге тырысамын. Айтса-айтқандай, сол жолы

әкемнің танкіге жайғасуына нәсіп еткен бір Алла, ол
кісінің аманат қойылған жанын жол бойы кеудесіне
бірнеше мәрте қайтара отырып, мүмкін еместей
көрінген жағдайларды да жүзеге асыра алатын

Өзінің шексіз құдыретін өлім халіндегі «советтік»
жауынгерге қайта-қайта ескерткендей-ау! Ал,
аталған әскери ауруханадағы ши қоршау астында
жатқан қарапайым жауынгердің болар-болмас

кірпік қозғалысын байқап қоюы – әлгі комиссия
мүшесінің қырағылығынан гөрі, аса Қамқор
Жаратушымыздың өз бұйрығымен, Үркімбайұлы
Үшбай деген пендесінің бұл дүниедегі көрер

түсіндіріп, содан кейін әр сөзін өзіне ілесе отырып,
атасының үш мәрте қайталауын сұрағаны да сол
еді. Әкеміз құдды бір ұстаз алдындағы шәкірттей-
ақ, айтылған кәлиманың әр сөзіне ұйып, ерекше

терең ықыласпен қайталап отырды. Соңынан
немересіне алғысын айтып, батасын беріп, бір
жасап қалғаны есімізде. Қызыл империяның
кесірінен

тұтас
өмірі
аяусыз
жұлмаланған

әкеміздің тілін кәлимаға келтірген сол бір имани
әрекетін, қазақша айтқан тілек-дұғаларын, бізге
берген баталарын аса Қамқор, ерекше Мейірімді
бір Алла Өзінің теңдессіз кеңдігімен қабыл еткей!

Күнәларын кешіріп, Жәннатына шығарғай! Себе-
бі, қарт майдангер өзінің жер басып жүрген әрбір
күні үшін Жаратқан Иемізге шексіз шүкірліктерін
айтудан жалықпайтын еді.

деп, жарғақ құлағы жастыққа тиместен кешкен
бейнеттерінің
қайтарымы
ретінде

Жәннат
бақтарында мәңгілік ырзықтарыңа бөлей гөр, я,
Жаратушым! «Құдай қосқан қосағым ғой» деп,
біздің әкеміздің қас-қабағына айрықша қарап,

көңілінен шығуға тырысушы еді. Ендеше, күйеуі
риза
болған
бақытты

мұсылман
әйелдердің
қатарынан ете гөр анашымды. Бір Өзіңнің шексіз
Рахымыңмен көрген тоғыз перзентінің сәби

кездерінде шетінеген төртеуін анамыз өз қолымен
жер қойнына табыстаған екен. Бір Өзіңнің өте
Қамқор бұйрығыңмен сол перзенттерінің тозақ
отынан әкеміз бен анамызға қорған және Жәннат-

қа шығуларына себепшілердің бірі болуларына
нәсіп ете гөр! Жастайынан жетімдіктің зарын көп
шеккенін айтып, оңашаларда көз жасын төгуші еді.
Жетімдердің қамқоршысы бір Өзіңсің ғой, я, Алла!

Анашымның төккен көз жасының әрбір тамшысын
ол кісінің Жәннатта тағынар асыл тастарына
айналдырғайсың! Я, Раббым! Атеистік қоғамда
фәниге келіп, Өзің берген нығметтерге бөленіп,

бақиға аттанған анашымның (тұтас қоғамымен
бірге) бір Өзіңнің Кәусар бұлақтарыңнан яғни Хақ
дініңнен күшпен шеттетілгені белгілі ғой. Бір Өзіңе
қалай құлшылық етуді білмегені үшін анашымды

кешіре гөр. Артық-ауыс сөздерінің салмағын жоя
гөр. Мұңданып, қиналған сәттерінде: «Я, Алла!
Ақыретіңде жақсылығыңды бере гөр!» – деуші
еді. Аят, дұғаларды білмесе де аса қапаланған

кездерінде «Я, Алла!» – деп, аһ ұра күрсінетін.
Ақыретін нұрлы ете гөр анашымның! Әке-шешеміз
және барлық иман келтірген бауырларымызбен
бірге Жәннаттың Фирдаус бағында бір Өзіңнің

Нұр Жүзіңді көріп жүруімізге нәсіп ете гөр, аса
Мәртебелі, я, Алла!
Бұл – менің анам үшін Алладан сұрайтын
тілектерім, жалбарына қайталайтын дұғаларым.

Ол кісі үшін жасайтын перзенттік дұғаларымның
да қабыл болмағы тек бір Алланың Мейірімімен
ғана жүзеге асуы мүмкін. Мені мұсылмандардан
етіп, маған өзім және әке-шешем үшін бір

Өзіңнен ғана кешірім сұрап, тілек тілеп, дұға
жасау мүмкіндіктерін берген, я, Жаратушы
Ием, бір Өзіңе сансыз мақтаулар болсын! Және
анам Жанпейісқызы Мазақ марқұмның атынан

садақалар таратып, басқа да игілікті істер
атқаруыма жағдай жасаған бір Өзіңе шексіз
шүкірлік еттім, я, Раббым!
* * *

Он жасымнан бері анашымды сағына еске
алған сәттерімде ол кісінің талай-талай сүйкімді
қасиеттерінің өзара қабаттаса, қатарласа ойыма
оралатыны бар. Дәл қазір әңгімемді солардың

қайсысынан бастарымды білмей, дал күйдемін.
Әйтеуір, анық білетінім-ол кісінің мінез-құлық
қырлары қарапайым қазақ әйелінің болмысын
ашуға көмектесетін құдды бір рухани кілттер

іспетті. Ең әуелгі ол кісінің көзге ұрып тұрған
қасиеті – тым бауырмашылдығы еді. Атың өшкір
ашаршылықта (1931-34 жылғы) әке-шешесімен
қоса бар бауырларынан айрылып, бір шаңырақтан

жалғыз қалғандықтан болар, әйтеуір шешем өзіне
төрт-бес атадан қосылатын кісілерді де «бауырым»
деп, жаны қалмайтын.
Ұлдарының ішіндегі бір қызы болғандығымнан

шығар, әке-шешем мені: «Арпа ішіндегі-бір
бидайымыз», – деп, ерекше еркелетуші еді.
«Нұрлытай», – деп, атымды тура атамастан:
«Бөкетай», – десетін. Әлі есімде, сол алпысыншы

жылдары – «кис-кис» деген тәттінің жаңа шыққан
кезі. «Қойытылған балқаймақтан жасаған сияқты
ғой», – деуші еді дәмін татқан апаларымыз. Сол
«кәмпит» менің негізгі қорегім болатын. Осыны

біліп алған базбір нағашыларымыз қолына бір-
екі кило «кис-кисін» ұстай келіп: «Әпке-ау,
мынау – Бөкетайыңызға!» – деп ұсынса бітті,
анам жарықтық табанда бір қойын сойып тастап,

қымызын сапырып, жік-жапар күйге түсуші еді.
Қазір ойлап қарасам, анашымның сол қылықтары,
Голощекиннің кесірінен, тоғыз жасында тұлдыр
жетім қалған қыздың бауырмалдыққа қанбай

қалған көңілін, отбасылық жылылыққа зәру
болған жүрегін сәл ғана ықыластың да тербеп
жіберетініне дәлел болған екен-ау!

аңқылдап әңгімелерін айтып, бір жасап қалушы
еді.
Бір-біріне
деген

сағыныштары
біршама
басылып,
салиқалы

әңгімелерге
көшіскен
кездерінде, әрине, қос мұңлық ашаршылықта
баудай түскен әке-шеше, бауырларын

еске
алып,
егілісетін.
Мұндай

көріністер
үйдегі
ересек ер адамдар шаруа жайларымен шығып
кетіп, әпкелі-сіңлілі екеуі оңаша қалғанда орын

алушы еді. Мен отыратынмын құлағым қалқиған
күйі: «Үлкен апалар да жылайды екен-ау»,-деп
таңдана ойланып. Қос шаңырақтан қалған қос
мұңлық ашаршылықта қаза болған әке-шеше,

бауырларын еске түсіре егіліп, шерлерін бір
тарқатысатын. Сөйткен Қаншайым апа да бір күні
бақилық боп кетті.
Содан былай, анашым қамкөңіл сәттерінде

іштегі мұңын, баласынбастан, маған ақтарушы
еді. Онда да, әкем мен екі ағам тыста болған кезде,
бірі апыл-тапыл басып жүрген, бірі жөргектегі
інілерімді ұйықтатып қойып, құдды бір үлкен

адаммен
сырласқандай-ақ,
маған
әңгімесін

айтатыны есте. Ол кезде бар болғаны сегіз-тоғыз
жаста болатынмын. Дегенмен, анама көмектескім
келгендігінен шығар, әйтеуір ол кісінің жан
қиналыстарын жақсылап түсінуге тырысушы

едім. Шерткен әңгімелері үзік-үзік күйінде әлі
күнге есімде. Ендеше, анамның жанына ең қатты
батқанынан бастағаным жөн болар.
Менің Жанпейіс, Нұрпейіс нағашыларым ата-

бабасынан жалғасып келе жатқан диқаншылықты,
ес білген кездерінен бастап, едәуір білгірлікпен
жүргізіп келген жандар екен. Шу өзенінің төменгі

сағасының қос қапталы- сексеуілі қалың өскен
Мойынқұм алқабы. Малшылықпен айналысқан
байлар
жағы,

негізінен
Хантауы
қойнауын
жайлап, ал егіншілікті кәсіп еткен жұрт Шу

өзенінен бойлай қоныстанатын болған. Олар
құнарлы алқапқа қарай Шу өзенінен бірнеше
тоғандар тартып, негізінен қызыл тары егуді кәсіп
еткен екен. Кәнігі диқаншылардың арасында бір

жылда екі рет өнім алатындары да болған көрінеді.
Бір Алланың берген ризығына қарай, 1931
жылдың
жазында

ағайынды
диқаншылар
Жанпейіс пен Нұрпейістің отбасы қап-қап тары
жинап, қарық болысқан екен. «Социалистік малың

да, жаның да ортақ болуы керек!» – деген ұранға
сәйкес, нағашыларым өнімдерінің негізгі бөлігін
«артельге» өткізіп, өздеріне арналғанын үйлеріне
жеткізіп алса керек. «Келер көктемдегі егіске

тұқымдыққа тұрсын», – деп, бір қап тарыны ұраға
жасырып, қалғанын шетінен ақтап-сөктеп алу
үшін шошаланың ішіне жиып қойған ғой.
Бір күні мылтық асынып, арбаға мінген қайыс

белбеулілер күтпеген жерден сау ете қалысады.
«Сендер «құлақ» («кулак», бай-Н.Ү.) болғалы
жүр деседі ғой. Кәне, жасырғандарыңның бәрін
ортаға шығарыңдар. Отан-анамызға астық керек

боп жатыр. Табанда мына арбаға тиеңдер!»,-
дейді
дігірлей.
Шошаладағы

қаптарды
місе
тұтпаған өкілдердің бірі жерді мылтығының
дүмімен ұрғылап жүріп, «көктемгі егіске ұрық

болсын»,- деп, үй иелерінің көміп тастаған әлгі бір
қап тарысын да тауып алып, арбаға тиеп, келесі
диқанның үйіне қарай жылжи береді. «Шиіттей
бала-шағалары бар екен-ау. Келесі егін орағына

ауылдастары сияқты жаужұмыр деген шөптің
тамырын қазып жеп, табылса, тышқан аулап,
табылмаса, ол да жоқ күйде сүйретіле күн кешіп
жатады. «Жұт-жеті ағайынды» демекші, келер

жылы бұл құмды өңірде қуаңшылық боп, бір табақ
сепкен тарылары да шықпай қалып, рәсуа болған
екен. Ал, одан кейінгі жылы келген, нақтылай
айтқанда 1933 жылдан 1934 жылға қараған қыс

тым қатал болып, өздері ашқұрсақ жұрт аязға
үсіп те көз жұмған деседі. Ұзын сөздің қысқасы,
сол 1934 жылдың көктемінде Жанпейіс-Нұрпейіс
отбасыларынан аман шыққаны менің анам мен

немере әпкесі Қаншайым екенін жоғарыда айтып
өткенбіз. Голощекиннің «ұйытқы» болуымен исі
қазақтың басына тікелей келген бұл ашаршылық
Жанпейіс-Нұрпейіс нағашыларымның шаңыра-

ғын осылайша асқан қатыгездікпен ортасына
түсірген екен. Анам жарықтық осындай қасіретті
жағдайлардың бәрін де түрлі уақытта, әрқилы
көңіл-күйде бірнеше қайтара еске алғанымен,

бірақ ешқашан ашаршылықтың шығу себебін
айтқан
емес.
Бәлкім,

қызыл
идеологияның
кесірінен өзі де анық білмеген болар?!...

Жақын жуықтарынан 8-9 жасында, осылайша
біртіндеп айрылған анам бойжетіп, тұрмысқа
шыққанға дейін алыс ағайындарының қолында
болып, жетімдіктің зардабын әбден-ақ шеккен

екен. Сол жылдары «мына бала жетім қапты-
ау»,-деп, айрықша мейірленіп, маңдайларынан
сипай қоятын жанның некен-саяқ болуының кем

сырттай жақсы көріп жүргем. Оның үстіне бір-
бірімізді ұнататынымызды ерін емеуріндерімізбен
білдіріскеніміз тағы бар. Бірақ жігітпен оңаша
жолығып, сөйлесу деген – ол кезде дағдымызда

жоқ нәрсе. Ағайынды екеуі отырыстардың гүлі
болатын. Үшбай «гармон» тартып, өлең айтады.
Сөзге шешен, өлең шығаратыны да бар. Әрі
өзім сияқты-жетім. Әке-шешесінің көзін көріп,

сарқытын ішкен кейбір кісілердің: «Беу, дүние-
ай...! Дәурені жүріп тұрған кезінде, Жайлаубек
болыстың немере қызы Күлқадиша үшін «қалың
малға» деп, белбеуіне байлап барған мың ділдасын

табанда санап берген Үркімбай байдың балалары
емес пе, бұлар!!! Ендігі жүрістері мынау-не үй
жоқ, не күй жоқ... Әкелерінің талай жақсылығын
көрген ем. Шіркін-ай, екеуін де үйлендіріп, үй-

Өз жетімдігімді ұмытып, әкеңді аяп қоямын.
Не керек, сөйтіп жүріп, екеуміз қолұстаса бірге
қашып, әкеңнің алыс нағашыларының үйін барып
паналадық. Әлгі әкесінің көзін көргендер, менің

соңымнан қуып келгендерден, бізді қорғаштап-
ақ баққан еді. Көп ұзамай, бос тұрған бір бөлмелі
«тоқал» тамға бізді отау етіп бөлек шығарысты.
Сүйгеніме қосылып, жеке шаңырақ болғанымызға

қуанғаным-ай сондағы...
Енді, анашымның әңгімесінің дәл осы тұсын ол
кісінің сүйікті жеңгелерінің кейбір естеліктерімен
толықтыра кетсем... ҚазМУ-де оқып жүрген кезім.

Жазғы демалысыма келген едім. Шешемнің көзін
көрген екі-үш жеңгесі маңдайымнан сүйіп: «Е-е-
ей, қайтейін-ай, жақсыдан қалған көзсің ғой.

Сөйтіп жүріп, өмірден әкеңнен бұрын өзі өтіп
кетті, әне...
Жеңгелері айтса, айтқандай, анашым үнемі
әкемнің көңілінен шығуға тырысатын. Ол кісінің

бар бабын жасап, «еркектің немесе әйелдің
ісі» демей, үйдің ішкі-сыртқы жұмыстарының
барлығын орнына келтіре тындырып, зыр қағып
жүруші еді. Анамның әйел заты болып, өзгелерге

қосылып, өсек соғып отырғанын да көрмеппін.
Базбір
құрбыларымен,
сырлас

жеңгелерімен
әңгіме-дүкен құра қалса, бос қол қусырмай,
шілтер тоқи отыратын. Себебі, осы бір сүйікті ісіне
басқа кезде уақыты бола бермеуші еді. Құдды бір,

мына жарық дүниедегі қысқа ғұмырында көбірек
шаруа тындыруға тырысып өткендей. Ал, біздерге
арнап киім тігу, көрпе-төсек жасау деген істеріңіз
ол кісінің атқаруға міндетті негізгі шаруалары

мен шілтер тоқу сияқты «хоббиінің» ортасындағы
аралық бір, жартылай міндетті «кәсібіндей»
болатын.

Менің тезірек қыз боп бой түзегенімді көргісі
келді-ау деймін. Әлі есімде, маған неше түрлі
үлгімен үлбіретіп, қос етекті көйлектер тігіп
беруші еді. «Апа, маған дөңгеленетін көйлек

тігіп беріңізші», – деймін еркелей. Қайран анам
бір-ақ күннің ішінде тілегімді орындайтын. Қол
машинкасын
зырылдата

айналдырған
сайын
нобайы қиюласып келе жатқан менің болашақ
көйлектеріме мейірлене қарап отырушы еді

жарықтық.
Ине-жіптен
қазір
ғана

көйлегімді
киіп
алып,
шыр-көбелек

айнала
қуанған сәттерімде ол кісі мені бауырына басып,
маңдайымнан ұзақ өбіп тұрып:

әке-шешем де, бауырларым да, балаларым да,
барым да, базарым да сендерсіңдер ғой! Құдайдың
мұнысына шүкір! – деуші еді терең тебіреніспен.
Ол кісінің бізге, оның ішінде әсіресе маған

арнап,
киім
тіккендегі
осындай

шабытты
шақтарының
әрбір
сәті,

қимыл-қозғалысы,
жұмсақ жымиысына дейін әлі күнге көз алдымда.
Себебі, осы бір көріністер ол кісінің бақытқа толы
сәттерінің айғағындай болатын. Ал, мен анамды

ылғи бақытты күйінде көргім келетін.
Анам жайлы ойланған сәттерімде есіме үнемі
ол кісінің жаңа ғана оттан шыққан таба нанды
көтеріп келе жатқандағы жарқын жүзі елестейді.

Бәлкім, балалыққа тән сезімталдықпен солай
қабылдаған шығармын. Әйтеуір, ол кісі маған
құдды бір кіші-гірім күнді көтеріп келе жатқандай
әсер қалдыратын. Айтса айтқандай, анашымның

қос дөңгелек, шойын табаның ортасына салып
пісірген таба нандары біркелкі сарғыш-қызғылт
боп, күмпие көз тартушы еді.
Ас үйіміз бен ошақ арасы едәуір жер болатын.

Қазір есіме түсіре ойлансам, анамыз бір ғана таба
нанды пісіру үшін осы екі аралыққа бірнеше рет
қатынаған екен-ау. Әуелі отынды толық жағып,
шоққа айналдырады. Содан кейін оған табаларды

қойып қыздырады да бір таба нандық қамырды
әкелу үшін ас үйге беттейді.

самаурынның әлегін қосыңыз. Былғанған ыдыс-
аяқтарды да сол ошақтың басына апарып, шоқта
тұрған ыстық сумен жуу керек. Ол аз десеңіз,
апта сайын сойылатын малдың бас-сирағын

үйітіп, шек-қарынын аршу деген шаруасы тағы
бар. «Малшының ең сенімді серігі-оның аса сақ
әрі жүйрік иттері», – дейді шопандар. Үйімізде
тайыншадай, тайыншадай үш-төрт ит болатын.

Оларға күн сайын арнайы жасалатын бір қазан
аталаны түнгі салқынмен суытып барып, таңертең
бермесе, әкеміз тарапынан қиғылықтың көкесі
сонда болады. «Ыстық атала жеген ит иісшілдігі-

нен қалады», – дейді әкеміз. Осы айтылғандарға
күн сайын жуылатын киім-кешектерді қосыңыз.
Және бабына келтіре қымыз ұстайтыны тағы бар...

Ұшы-қиырына шығып болмас осындай күндізгі
қарбалыстары аз болғандай-ақ, анамыз үлкен
ұлына жаны ашып, оның түнгі қой күзетіне де
көмектесуші еді.

кісі үлкен ұлы Рысбай ағамды осылай деп атай-
тын- Н.Ү.) күндіз мал бағып, шаршайды ғой. Бір
мезгіл түнгі қарауылдыққа көмектесейін, – деп,
өзі сұранып, қосымша жұмысты мойнына артып

алушы еді. Содан көзім ілінгенше ол кісінің: «Һайт,
һайт, е-е-е-ей, һайт!!!» – деп ит-құсты үркітпекке
дамылсыз дабыстаған үнін естіп жатып ұйықтап
кететінмін. Жайлау таңы салқын болатындықтан

шығар, шамамен таңғы салқында оянып кетем.
Қарасам, анам жарықтықтың таңғы тірліктерімен

шапқылап жүргені. Құдды бір ұйықтамаған адам
сияқты.

сұрадым бір күні баладан гөрі үлкендерге тән
қызығушылықпен.

кейін оны оятып, өзім үш-төрт сағат көз шырымын
алып алам. Былқып кәйтіп ұйықтайын, шаруаның
бәрі қалып барады?! – деуші еді маған күлімсірей
қарап. Ал, күндіз болса, менің байқауымша, 15-

20 минут қана көз іліндіріп алатын. Бір рет тіпті
сағатқа қарап отырып, күндізгі ұйқы мерзімін
өлшегенім де бар. Жаным ашығандықтан, әрине.

түскен терең әжімдерін сипалай отырып, үнім
жарықшақтана, ауылдағы талай апалар күндіз де,
кешке де көп ұйықтайды ғой. Сіз неге сөйтпейсіз?!

анау- денесі толған соғыс жарақаты, қара жұмысқа
жарамайды. Рысбай тәтең болса: «Ендігі мал-
жанымызға қарайтын менмін. Себебі, балалардың
үлкенімін. Маған «мектепте оқыды», деген куәлік

те жетеді», – деп сегізіншіден әрі қарай оқымай,
жап-жақсы оқып жүрген мектебін тастап, бәріміз,
міне, қой бағуға шықтық. Сөйткен ағаңның өзі он
жетіге енді ғана толғалы отыр. Бұғанасы қатпаған

баламды да, ауру әкеңді де аяймын. Аяғандықтан,
амал жоқ осылай шапқылай берем енді. «Құдай
қуат берсін», – де. Бұл көріп отырғаның: жер
аяғы кеңіген, жайлаудағы жайлы тірлігіміз ғой.

Көресіні қыстың қақаған суығы мен көктемгі
мал төлдетуде көріп жүрміз ғой. «Сапқоздың»
(«совхоз»-кеңестік
шаруашылық-Н.Ү.)

шұрық тесік қораларынан нөсер жаңбырлар
құйғанда, сасқанымыздан «жас төлдерді қырып
алмайық» деп, оларды өзіміз жатқан киіз үйге
қамап, бар жарар киіз, кілем, тұскиіздерімізді

сүйрелеп апарып, төлдеген аналықтар тұрған
қораның үстіне жауып, әлек-шәлегіміз шыққанда
көрсең ғой бізді, қызым! Жаңбырдан сауыс-
сауыс болып, жанталасамыз да жүреміз. Ол

кезде сендер нағашыңның үйінде, оқуда боласың.
Ондай азапты өмірді Құдай сендерге көрсетпей-
ақ қойсын. Қар қалың түскен қыстағы азабымыз
ғой тіпті шаш етектен. Беріп жатқан жемі, шөбі-де

шамалы. «Сапқозың» бізге емес-ау, ана өздерінің
малдарына жағдай жасамаған соң, не үміт, не
қайыр?! Әуелі оны айтасың, «қыстан малды
нашарлатып алып шықтыңдар» деп өзімізге

дігірлейтінін кәйтерсің. Өткенде, бір топ «әктіп»
(«актив», совхоз басшылары-Н.Ү.) ай сайынғы
есептерін жасауға келген екен. «Бетің бар, жүзің
бар» демей, өздеріне осының бәрін айтып салдым.

Жыртық қорада бүрсеңдеп өлген малдарды
мойнымызға қарыз ғып, артпақшы. «Олардың
құнын айлықтарыңнан ұстаймыз», – дейді. Тегі әр
отарға шатыры бүтін екі қорадан сап берсе болады

ғой. Сондай-сондай сыздарда өткен суық адамды
оңдырмайды екен. Денсаулығым сыр беріп жүр.
Бұйыртса, осындай жайлаудағы кезімізде қымыз
ішіп, оңалып алмасақ болмас. Суық түсісімен

қайтадан азапты өміріміз басталады енді. Е-е-
ей, жаным-ай, қай-қайдағыны айтып, көңіліңді
түсірдім-ау деймін. Бізді уайымдамай-ақ қой.
Әйтеуір, сендер аман боп, жақсы оқып, аяқтарыңа

Ертеңгі «аптабозбен» (автобус) Шуға жетіп,
ары қарай пойызға отырмақшымын. Айналып
келгенде, сізге қолқа салғалы отырмын, аға... «Арпа
ішінде – бір бидайым», – деп, қызымды ерекше

еркелететінімді білесіз ғой. Ұл балалар тірәктір
айдаса да бір күнін көрер. Мен мына қызымның
жайын уайымдап отырмын, аға. «Жаман айтпай,
жақсы жоқ», – әгәрәңки мен олай-бұлай боп кетсем,

осы қызым- өзіңізге аманат. Әкесі де қарайды ғой.
Дегенмен, Тұрайым жеңгем екеуіңізге жеке табыс
еткелі отырмын. Менің көңілім тыншып аттансын
десеңіз, уәдеңізді беріңіз, – деп, анам жарықтық

берсе, мына жер бетінде адам қалар деймісің?!
«Ауырып
тұрдым-аунап
тұрдым»,-демекші,

Алла шипасын салса, құлан-таза айығып, әлі-ақ
ортамызға аман-есен ораларсың. Айтпа, ондай
жаман сөзіңді. Ал, қызымыз жайлы айтарым,
Үшбай күйеу балам жинаған жылқысын аулына

сыйғыза алмай, амалсыз малда жүр ғой. Бөкетай
бәрібір бір туыстарыңның үйінде тұрар еді. Біздің
үйден қолайлысы жоқ деп ойлаймын. Сендердің
ауылдарың бөлімше болғандықтан, мектептерің де

сегізжылдық екен. Ал, мына біздің Көктерек ұзақ
жылдар аудан орталығы болған. Мектебіміздің
негізі-мықты.
Білім

сапасын
аудан
тұрмақ,
облыста мақтап жатады екен. Киров мектебін

бітіргендер институттарға бірден түсіп кетіп
жатыр. Сондықтан, Бөкетайыңды өзім де саған
бергелі отырғам жоқ. Екінші кластан бері оқып
келеді ғой бізде. Өзі әбден үйреніп алды мектебіне.

рахымынан күдеріңді үзбе! Дертіңе шипасын
сұра, – деп, Сарыбай атам да әңгімесін алыстан
орағытып барып әрең тоқтады.
Әшейінде көп сөзге жоқ нағашымның сол

жолы нақты тұжырымдарымен қарындасының
алды-артын орап, осыншалықты ұзақ сөйлеу
себебін кейін келе түсінгендей болдым. Сезімтал
жан анамның түр-әлпетіне қарап-ақ, мәселенің

түп-төркінін дөп баса түсініп, қарындасын үлкен
сапарға тым болмаса, қызы үшін орныққан
сезіммен аттандырғысы келген екен-ау!
Анам одан әрі сөзін жалғап:

үлкен қалада жол тауып жүре алмасым белгілі ғой.
Үшбай ана үйдегі балаларға, мал-жанға бас-көз
боп қалды. Мені жетектемек түгілі өзінің жүріп-
тұруы да аса оңай емес. Шайымкүл деген жиен

қарындасын мен келгенше «тамақ істеп берсін»
деп, шақыртқалы отырған. Әне-міне барып қалар.
Бұрындары жай құсып жүрген ем. Кейінгі кездері
қан аралас құса бастаған соң, шыдамай, бері шығып

кеттім. Айран сұрап келіп, шелегімді жасырып
қайтейін! Қамшыбек інім мені мына баламмен
Алматыдағы Үшекеңнің туысқандарына жеткізіп
салсын. Ар жағын өздері реттей жатар.

бұл інің кімге қызмет етпек?! Барады, әрине!
Бастығымен тлипон арқылы сөйлесіп, бір-екі
күнге сұрап алармын. О жағынан қам жеме!-деп
жатыр нағашы атам.

Есік сыртында тұрып естіген осы әңгімелерім
мені астаң-кестең бір күйге түсіргендей... Қонақ
бөлмеге қайта кіруге дәтім бармады. Жай басып,

Сөйтсе-е-ем, иә, сөйтсем, бұл менің анашымды
соңғы көруім екен ғой... Мамырдың соңына қарай
жазғы демалысымызға шыға салысымен сол
кездегі Амангелді кеңшарының 2-бөлімшесіне

(қазіргі Күшаман ауылы) қарасты жайлауда
отырған отбасыма тезірек жетпекке асықтым.
Келсем, әкем мен қос ағам, әсіресе, үлкен інім
Рысқұлбек аз күн ішінде жүдеп қалысқан екен.

Отбасымыздағы тұтас тірліктің қоңырқайлана,
бұлыңғыр тарта бастағаны көзіме бірден шалы-
нып, жүрегіме тікенектей қадалды. Қолымнан
келгенінше, үй-ішілік тірліктерге көмектесіп,

әсіресе, үлкен інімді көбірек ойнатуға тырысамын.
Кішісі-анамызбен бірге Алматыда.
Сөйтіп жүргенде бір күні әкем жарықтық:

нешік екен. Алдың он жетідесің, бала емессіңдер.
Рысбай, сен мына бір отар қойға жауаптысың.
Рысқұл, сен ауыл үйде қалатын нашар малдар
мен қозыларды жайып, біздің жылқылар су

ішуге келсе, уақытымен суғарып, жіберіп тұр.
Шайымкүл, мен бұйыртса, бір-екі аптада кеп
қалармын. Мына кішкентай нағашыларыңның
тамағын істеп беріп, біраз шыдай тұр, – деді де

жайлаудағы малшыларға күнара тұщы су таситын
кеңшарымыздың «водовозына» мінді де, бел асып
кете барды.
Үш-төрт күнге дейін жап-жақсы жүрген едім.

Содан кейін менен мүлдем маза кетті. Шаруадан
қолым қалт етсе бітті, әкем кеткен жолға телміріп
қараймын да отырамын. Әне-міне кеп қалатын
сияқты. Әке-шешемді, әсіресе, анамды сағынып,

оңашаларда жылап алам. Қарсы белдегі, ауылға
апарар қасқа жолға қарай-қарай көзім бұлдырап,
кейде тіпті сол қырқалар жонында ойнаған сағым
біткен бейне бір ұзыннан-ұзақ созылған керуенге

айналып кетіп, менің анам жатқан ауруханаға
беттеп бара жатқандай көрінетін маған. Өстіп,
күнде кешке сағыныштан сарғая, қалжыраған
күйімде ұйқыға бас қоям да, таңертең «анам бүгін

кеп қалар ма екен?!» – деп, үлкен үмітпен оянам.
Сөйтіп жүргенде, арада екі аптаға жуық уақыт
өтті-ау деймін. Бір күні таңғы алакеуімде біреудің
бетімнен шөпілдете сүйіп, басымнан сипағанынан

көңілім өрекпіп көзімді ашсам, анамның жақын
жеңгелерінің бірі екен. Көздері домбыға ісіп, жүзін
жас жуып кеткен екен. Көзімді ашқаным да сол
еді:

Кәйтейін-ай, аналарың келмеске кетті ғо-о-
ой-й-й!... – деп, бізді бас сала құшақтап, дауыс
салсын келіп. Жүрегім бір сәт тоқтап қалғандай
болды. Құдды бір демім бітіп, үнім шықпай

қалғандай... Үй алды тола адам екен. Бәрі жапа-
тармағай атсалысып, келесі бір киіз үйді тігіп
жатыр. Әйелдер жағы бізді көре салып, бізге
қарай тұра жүгірісті. Алма-кезек құшақтап,

басымыздан сипап, еңіресіп жүр. Әлі де не
болғанын толық түсіне алмай, мең-зең күйдемін.
Кенет көзім анадай жерде тұрған ағаш табытқа
түсті. Орыстардың өміріне қатысты кітаптардан

өзім суретін талай рет көрген, жалпақтау келген,
кәдімгі ағаш астау. Ішінде ақ матаға оранған біреу
жатқан сияқты. Жүрегім шым ете түсті. Бәрін де
енді түсінгендеймін...

Біз отырған жайлаудан жіңішке ғана бір
өзен ағып өтуші еді. Біздің үйге жақын маңда
сол өзеннің жартасты аңғары бар болатын. Аса
Шебер Жаратушы Иеміздің суреткерлігінде мін

жоқ қой, шіркін! Әлгі шағын ғана жартас, құдды
біреу арнайы аспаппен кескендей-ақ жылтыр да
теп-тегіс еді. Жартастан жарқабаққа дейін екі-ақ
адым жер. Сол екі адым жер жайшылықта інім

отыр. Сен-оқушысың, мен-мұғаліммін. Мынау
тас-біздің тақтамыз. Мен қазір тақтаға жазу

жалбарынғанын талай көрген едім. Ғұламалардың
айтуынша, «Алла» – Раббымыздың ең ұлық есімі.
Екіншіден, «Алла» – ең қысқа дұға. «Сиынуға
лайық жалғыз құдірет Иесі!» – дегенді білдіреді.

Яғни, Одан басқа ешбір нәрсе сиынуға, табынуға,
жалбарынуға, дұға тілеуге лайық емес. Ендеше,
Жаратушы Иеміз Өзіне тән ерекше Мейірімімен
анамның: «Алла!», – деп, әрбір аһ ұрған сәттеріне

зор сауаптар жазса екен. Білместікпен айтқан
пікірлерінің күшін жойып, біліп те білмей істеген
күнәларын кешіргей. Себебі, Ол – шексіз Кешірім
Иесі ғой!

Жоғарыда айтқанымдай, Шариғи азды-көпті
білімі бар қарияларымыз, Кеңес өкіметі кезінде
алқалы топта болмаса да, үй-ішілік шағын
дастарқандарда насихат айтушы еді. Алайда,

қонақ
күтімімен
үнемі
қазан-ошақ

басында
жүретін қайран анам, дастарқан шетіне тізе бүгіп,
тым болмаса Ислам қағидалары туралы әлгіндей
шағын ғана әңгімелерді де тыңдауға мұршасы

бола бермейтін.
Дегенмен, қолынан ожауы мен көсеуі түспестен,
келген қонақтарының қас-қабағына қарап, оларға
бар ықыласымен қызмет еткен әрбір сәттеріне зор

ұпайлар жазып, я, Хақ тағалам, Ақырет күнінде
анамның сауаптарын көбейте гөр! Алла тағаладан,
Ақырет күнінен қорыққан кісі, көп міндеттерінің
қатарында, сүннет бойынша, қонағының қас-

қабағына қарап, мейлінше жағдайын жасауы
тиіс қой. Бір Өзіңнің шексіз Мейіріміңмен,
таразысының сауапты істері жағы басым болып,
Жәннаттың Фирдаус бағында анамыздың, ол

көріп жүруімізге нәсіп ете гөр, аса Кеңдік Иесі, я,
Раббым!

Бүкіл вокзал аймағында Наурыз мерекесін қарсы
алуға ең қолайлы жер осы тұс болды,-деп жатыр
теміржолшылардың бірі бізге істің жай-жапсарын
түсіндіріп. Расында, сәл әріректерге жолаушы

таситыны бар, жүк таситыны бар...тізбектеле
бірнеше вагондар қойылған. Құдды бір, осы тойлы
ауылдың символикалық керегесі десе болғандай.
Ағам айтқандай-ақ, екі дәу қазан бұрқылдап

қайнап жатыр. Қасына қос киіз үй тігілген. Алаңның
төріне ағаш тақтайлардан, биіктігі жарты метрдей
етіп, шағын сахна жасалған екен. Микрофондар
мен дыбыс күшейткіштер сақадай сай тұрды.

Аспан ашық, күн жылы дегендей. Расында,
жер жарықтықтың шойын жолдармен айқыш-
ұйқыш «шандылып тасталған» әлгі бір жапырақ
пұшпағының да жылы көктемді сезінгендей бусана

демалғаны, тұтас табиғат атаулының дүр ете
оянар сәтін күткені аңғарылып тұрды. Жиналған
қауымның жүзінде терең қуаныш бары сезіледі.
Мен сол көрермен қауымның қалың ортасында

40 жылдай боп қалды. Бізде, ашық аспан астында
мынандай салтанатты мереке, жиын ешқашан
өткізілген
емес.

Вернее,
менің
есімде
жоқ.

Мынандай құрметті қонақтарды киіз үйде қарсы
алу деген де болмаған сияқты. Бүгін бір кереметтер
болайын деп тұр ғой өзі, – деп жатты егделеу бір
жұмысшы.

Мерекелік жиын басталды да кетті. Алғашқы
сөз ақын Күләш Ахметоваға берілген болатын.
Аудиторияның ыңғайын есепке ала отырып, ол
кісі өте ұтқыр сөйледі. Наурыздың шығу тегіне,

мейрамдармен шатастыруға еш болмайтынын,
осындай
дүйім
елдік,

біртұтас
халықтық
шараларды
ұйымдастырудың

рухымызды
көтеруге қызмет ететінін баса айтқан болатын.
Сон-а-ау, алыста қалған балалық шағында аяулы
әжелерінің наурыз көжені қалай әзірлеп, шағын

да болса, ауыл үй арасында Наурызды қалай
қарсы алғандары жайлы тебірене тұрып әңгімелеп
берді. Көптеген азаматтық, рухани тақырыптағы
өлеңдерін оқыған болатын. Ол кісінің әрбір лебізінен,

орысша оқып, орыс тілді ортада жұмыс істеп,
ұлттық құндылықтарымызға енжарлау қарап
келген небір замандастарымыздың ой-санасына
қозғау салмаққа ұмтылған ниеті аңғарылып-ақ

тұрды. Бір кезде сахнаға үлбіреп Жазира шықты.
Өзі де, үстіндегі ұлттық киімі де ерекше көрікті
болатын. «Алатау аруы», тойға жиналған қауымды
қазақтың біраз озық салт-дәстүрлерімен егжей-

тегжейлі түрде таныстырып өткен еді. Сондай
дәстүр-салттарды көрсету барысында, Күләш
әкпе, апыл-тапыл жүре бастаған бір сәбидің
тұсауын кескен болатын. Соңында Қайырбек ақын

Асанов та жиналғандарға жырдан шашу шашқан
еді. Жиылған жұрт сол кездегі қолымызда бар
ұлттық
«сувенирлерімізден»

жасақталған,
шағын көрмені тамашалап, осыншама рухани
«сый-сипаттарға» қайран қалысып, алғыстарын
айтысып, мәре-сәре.

осыншалықты мағыналы әрі қызықты болатынын
білмеппін.

теміржол бойында өскендіктен бе, әйтеуір, біздің
қазақта осынша озық дәстүрлердің, мынандай

әдемі киімдердің бар екенін жете біле бермеуші
ем. Көзім бір ашылып қалғандай болды. Мынау
айтылып жатқан сөздер мен оқылып жатқан
өлеңдер қандай керемет. Өз ана тілімді білмейді

емес, білемін, бірақ қарабайырлау деңгейде.
Бұдан былай тілімді дамытуым керек екен,-деп
жатты кейбір жұмысшылар бір-біріне. Орыс тілді
ағайындардың таңқалысында да шек болмады.

Қазақта осыншалықты ұлттық айшықтағы, терең
мағыналы жәдігерлердің бар екендігінен бейха-
бар боп келгендерін жасырыспады олар.

көктем келді. Оны бізге алып келген өздеріңіз.
Қаншама
жұмысшыларымыздың
көңіл

көзін
ашып, жүректеріне қозғау салып жатсыздар!
Сіздерге шексіз рахмет! – деген болатын темір
жол басшыларының бірі Қазыбеков Дәулет

Әділханұлы.
Сөйтіп Асанов-Ахметовалар отбасы жұмысшы
қауымының еңсесін бір көтеріп-ақ тастағандай
еді. Ол кісілерге Алланың нұры жауғай.

Содан, құрметті қонақтарымызды ертіп, үлкен
киіз үйге бет алдық. Меймандарымыздың соңын
ала, босағадан аттап кіргенім де сол еді. Айналама
көз салдым да, бір сәт тіпті күтпеген көрініске

тап болғандай күйде селк ете қалғаным бар емес
пе!? Сөйтсе-е-ем, киіз үйдің іші толған – Рысқұл
ағаның шаңырағының заттары. Іргеге тұтылған
кілемдерден бастап, жерге төселген сырмақ,

құрақ көрпелер, дастарқанынан бастап, тіпті
қасық екеш таныс қасықтардың да көзіме оттай
басылғаны... Босағада майыса жымиып жеңгем
тұр, қонақтарды қарсы алмаққа. Еріксіз күліп

отырып-ақ
ұлттық
дәстүрлерімізді
қайта

қалпына келтіріп, Наурызымызды да қарсы ала
бастадық!», – деген мақтаныштан көңіліміз сона-
а-ау көкке өрлеп тұрған кез еді. Оның үстіне,
Наурыз мерекесінің қайта тойлана бастауы Қазақ

елінің Хақ дінімізбен 74 жылдан кейін қайта
қауыша бастауынан сәл-пәл ертерек болған-
ды. Сондықтан, жалпы жұрт Наурыз мерекесін
діни мейрам ретінде қабылдауға пейіл болатын.

Дегенмен, ұлт зиялылары Құрбан айт, Ораза айт,
тағы басқа да Ислам мерекелерімен «Наурызды»
шатастыруға,
қатар

қоюға
болмайтынын,
«наурыз» сөзінің парсы тілінде «жаңа күн» деген
мағынаны білдіретінін, біздер үшін күн мен түннің

теңесіп, қыс құрсауынан шыққан табиғаттың ояну
мерекесі екендігін қатарынан бірнеше жыл бойы
дәлелді түрде түсіндірумен болды. Себебі, дәл
осылайша күн мен түннің бір жыл ішінде екінші

рет теңелуінің күз мезгілінде де орын алатыны
белгілі ғой.
Расында, Хақ дініміздің шарттарына зер салсақ,
мұсылман қауымының шынайы жаңа жылы,

жаңа айдың тууына негізделген Ислам күнтізбесі
бойынша Мұхаррам айының басы екені-Ислам
әлемінде мәлім жайт.
Әдетте, не нәрсені болса да, бастау қиын. Әрі

қызық. Әсіресе, Кеңес өкіметінің соңғы жылдары
ұлттық жәдігерлерімізді қайта жандандыруға
барын салып шапқылаған, менің Рысқұл бауырым
сияқты Алаштың барша азаматтарының екі

дүниесіне де Алла тағаланың Нұры жауғай!
Қыркүйек, 2012 жыл.

Әңгімемізді одан әрі осы екінші тұжырымға
қатысты ойларымызбен сабақтай түссек...

Қазақстан өз тәуелсіздігін алған кезде мен
жаста
едім.
Былайша

айтқанда,
қызыл
идеологияның ұрандарымен «бұғанамыз қатып,
буынымыз бекіп қойған» ұрпақ едік. Алайда,

сол кеңестік кезеңнің өзінде Хақты тануға деген
ұмтылыстарға
жетелейтін
аздаған

бұлақтар
болды
менде.
Ол-нағашы

атам
Сарыбай
Жылқыбайұлының және ол кісінің тұстастарының
жеке үлгі- өнегесі болатын. Әуелі, сол нағашымның

қанатының астына қалай келгендігім жөнінде
бірер сөз...
Әлі есімде, екінші сыныптың оқушысы едім.
Оқушыларға

арналған
қысқы
демалысыма
шығып,

қыстаудағы
әке-шешемнің
қасына
келіп, жырғап жүргенмін. Өкінішке қарай, жаңа

тоқсанның басталуына үш-төрт күн қалғанда, аяқ
астынан тұмауратып қалғаным бар емес пе! Анам
жарықтық қолынан келетін бар ем-домдарын
жасап, бәйек болып-ақ жүр. Бір-екі күнде дене

қызуым біршама қайтса да әлсіздік билеп, жылы
көрпе астынан шыққым келмей әрі әке-шешеме
еркелеп жатқанмын. Сәлден кейін есік алдына бір
жүк мәшинесінің келіп тоқтағанын естіп қалдым.

Көп өтпей-ақ анам байқұс: «”Осында әпкем бар еді”,
деп іздеп келген сендей бауырдан айналайын!», –
деп құрақ ұша жалпылдап, бір кісіні ертіп, үйге
кіріп келе жатты. Әп сәтте көл-көсір дастарқан

мықты. Оны бітіргендер жаман боп жатқан жоқ.
Бөкетайыңыз алғыр болса, әлі-ақ мектепті үздік
бітіріп, институтқа оқуға түсіп кетер,-деп, нағашы
ағамыз кесімді шешімін де, менің болашағыма

артар үмітін де бірден айтып, анашымның алды-
артын орап тастағандай болды.
Қазір ой жібере бағамдап қарасам, расында
Алла қолдаған істің орайы осылайша өз-өзінен

келе қалады екен-ау! Әйтпесе, жайшылықта
шақырусыз кісі есігін ашпайтын, мінезі сәл-пәл
томаға-тұйықтау нағашы ағам, аудан орталығынан
іс-сапармен

ауылына
оралып
келе
жатқан

бетінде: «Шу өзенінің осы бір өкпе тұсында Мазақ
әпкемдер қыстап отыр», – деп естіп ем. Сәлем
бере, соға кетейінші», – деп, хал-жағдай біліспек
үшін осылайша арнайы бұрылып келмес еді ғой.

Қалай болғанда да, біздің қыстауға Қамшыбек
ағаның бұл тосын келісі және маған байланысты
табан астында қабылдаған шешімі, менің тұтас
өмірімнің бетбұрысты кезеңінің бастамасы еді.

«айдап» әкелді-ау деймін, – деп қояды ерекше
тебіренісін жасыра алмай.
Тамақ желініп болысымен, нағашы ағам:

жартылай бұйрықты үнмен. Осыдан бірер сағат
қана бұрын басымды көтере алмай жатқан маған
белгісіз бір жақтан, беймәлім бір күш-қуат әп сәтте
өз-өзінен құйыла кеткендей әсерде болдым. Неше

түрлі
буыншақ-түйіншектерін,
аға-жеңгесіне
деген небір сәлем-сауқаттарын тықпалап, шешем

болғандықтан, мектептегі мұғаліміме тапсыры-
латын бақылау жұмыстарындай-ақ аса мұқият
қарайтынмын. Қамшыбек аға жұмыстан кейін
қолы

босасымен,
қызыл
сиямен
қателерін

көрсетіп, «үй тапсырмасы» деген дәптерлерімнің
барлығын тексеріп шығады да соңына әділетті
түрде бағаларын қояды. Содан кейін ғана әлгі
тапсырмаларды мектепке апаратын дәптерлеріме

көшіремін. Ағаның тексерулерінен кейін «төрт»
деген баға алып қалу-мен үшін әжептәуір
ұят болатын. Мектептегі мұғалімдерімнен дәл
осылайша қысылмаған болармын. Сөйтіп жүріп,

үнемі бестік баға алатын болдым да, бір күні
Қамшыбек аға:

жоқ деп ойлаймын. Бұдан былай өзің шығара бер
есептеріңді,- деді. Сонымен, жетінші сыныптан
бастап сабаққа әзірленудің бар жауапкершілігі
өзіме жүктелді. Қазір ойлап қарасам, нақты бір

іске байланысты жауапкершілікті сезіне білу
деген қасиет тұтас өмірімде нағашыларымның
маған айрықша сенім артқан сол бір жылдарынан
бастау алса керек.

Нағашыларым айтқандай, Көктеректегі Киров
атындағы қазақ-орыс орта мектебінде білім беру
сапасы өте жоғары болды. Сондықтан болар, бұл
мектеп түлектерінің басым бөлігі жоғары оқу

орындарына жаппай түсіп жататын. Мектеп
директоры Иген ағай Ақылбаев аса қатал басшы
еді. Жақсы мағынасындағы қатал басшы. Мүмкін
талапшыл дегеніміз жөн болар. Ол кісі, мамандығы

бойынша тарихшы болғанына қарамастан, кез-
келген сабаққа өзі тікелей қатысып, мұғалімдердің

қазақ тілінде тілек тілегендері болмаса, біздің
үйде, менің сәби кезімде, намаз оқылғаны есімде
жоқ. Сондықтан болар, нағашы атамның сәждедегі
қалпын

алғаш
көргенімде
ерекше
сезімде

болғаным.
Намаз оқып тұрғанында айналасындағыларды
мүлдем байқамағандай, мына дүниені уақытша
ұмытқандай кейіп танытатын. Сөйтсем, Сарыбай

атам Қазан төңкерісі болып, Кеңес өкіметі
орнаған сонау 1917 жылы бақандай 26 жаста екен
ғой. Бұл дегеніңіз, бес жасынан бастап молда
алдында «тілін сындыратын» баланың Хақты

танып білудегі ілім-білімі жүрегін нұрландыра
отырып, бүкіл қан-тамырларын қуалай тарап,
тұтас болмысына, тіпті сүйегіне дейін өшпестей
боп біржолата сіңіп кетті дегенді білдірмей ме!

Момақан мінезді нағашы атам ауызекі әңгімеге
онша бейім кісі болмады. Аз сөйлейтін. Бірақ
әрбір сөзін салмақтап айтушы еді. Тек Жүніс ата
сияқты құрдастары келгенде ғана шешіле сөйлеп,

қасиетті Құранда баяндалған біраз хикаяларды
шертісетін жарықтықтар. Ал, бір Аллаға деген
құлшылық мазмұндары, наным-сенім мәселелері
жайлы терең сөз қозғалмаушы еді. Сөйтсек,

Кеңес өкіметінің қуғын-сүргіндерінен әбден зәре-
зап болған аталарымыз бізге Шариғаттың жай-
жапсарын тарата айтуға қорыққан екен ғой. Өздері
үшін емес, біздің тағдырымызға алаңдағандары

үшін...
Есесіне, ол кісілердің әрбір іс-әрекеттері,
айналасындағылармен
қарым-қатынастары

тұнып-тұрған тәлім болатын. Қолына таяғын
ұстатып, табалдырықтан аттай алмай жатса,

шынтағынан жоғары көтерулі әрі жұдырығы сәл-
пәл түюлі болатын. Жырлардың кей тұстарында
шыдай алмай кетіп: «Әй-й-й, айтқан-ақ екен дә,
сабазың!», «паһ-паһ, шіркін!», «е-е-ей, рас қой!», –

деп, басын әлсін-әлсін шайқап қойып, тамсанудан
танбаушы еді. Атам бұл жалғаннан бақиға
көшкенде мен тоғызыншы сыныптың оқушысы
болатынмын. Ақтық демі таусылғанша, жүзінен

иманы төгіліп, сергек сана, нұрлы жүрек, биік
адамгершілік иесі күйінде дүниеден өтті. Сондай
жаннан еш дабырасыз күйде тәлім алып, Шариғат
шарттарының өмірдегі кейбір көріністеріне бала

кезімнен осылайша қанығып өсу мүмкіндігіне ие
болғаным үшін бір Аллаға мың мәрте шүкірлік
айтамын! Бұл баяндағандарымның бәрі де, мен
отбастарына келіп қосылған кезде, қарттықтың

«терең» құшағында болған нағашы атам жайлы
өзімнің көріп-білген, көкірегіме түйгендерім ғана.

Ал, нағашы әжем болса, бір Аллаға қолынан
келгенінше қазақ тілінде жалбарынып, Рамазан
айында атамның «сәресін» яғни ауыз бекітер
алдындағы

тамағын
әзірлеп
беру
арқылы

мінәжатын
түгендеуге
ұмтылатын.
Әсіресе,

ұйықтар алдында еріндері жыбырлап, өзімен-
өзі біраз күбірлеп жатушы еді. Ол кісінің намаз
оқыған-оқымағаны да есімде қалмапты. Тек
әйтеуір атамның әңгімелеріне жалғас түрде:

бір Алла! – деп отыратын.
Нағашы
әжемнің
маған

беретін
тәлім-

тәрбиелері
негізінен
үй-ішілік
шаруаларды

қамтушы еді. Үйреткісі келген ісін өзіме тікелей
атқартатын да қасымда тұрып, «комментарилерін»
айтудан жалықпайтын. Түлкібас жақтың қызы
болғандықтан, әжем қамырдың күлшесін «зуала»

деуші еді. Бесінші сыныпта оқып жүргенімде
маған:

қыз болдың енді. Қамыр илеуді үйретем. Екі зуала
нан иле бүгін, – деп, қасымда тұрып қадағалауға
көшті, – Сол қолыңмен тегештің жиегін мықтап
ұста, оң қолыңмен ғана қамырды иле. Қамыр

илегенде қос қолыңды бірдей қамырға батырма.
Олақтар сөйтеді... Зуала жасағанда қолың епті
қимылдасын, – дей отырып, бір рет қана мықтап
қадағалауы арқылы сол діттеген шаруасын жеріне

жеткізе үйретіп-ақ тастайтын. Өзінше әжептәуір
қатал тәрбиеші еді. Бірақ қаталдығы тек осындай
істің жайын үйреткен сәттерінде ғана... Ал,
жайшылықта кейбір қылықтары аңқаулыққа

толы, бала мінезді жан болатын.
Кейде өзінше әйел заты боп «өсек» айтпаққа
әрекет етуші еді. Онысы ең соңында өзін күлкіге
қалдыратын қолайсыз бір хикая күйінде аяқталып

жататын. Ауылдық жерде не көп ас, жиын,
Құдайы тамақ таратылатын дастарқандар көп.
Сондай отырыстан келген әжемді нағашы жеңгем
жайлап әңгімеге тартады. Ондағысы күлкіге бір

кетті. Сол бір жүрегім қан жылаған кездерімде
нағашыларымның маған шын мәнінде сүйеу
бола білгенін қалайша ұмытайын!? Қолдарынан
келгенінше,

анамның
орнын
жоқтатпауға
тырысып,

менің
болашағыма
қатты
алаң

болғандары үшін Алла ол кісілерге зор сауаптар
жазғай. Ақырет күнінде таразыларының сауапты
істері жағын ауырлатқай!

Сонымен,
мектептегі
жазғы,
қысқы

демалыстарымызға шығып, қара шаңырағымызға
келгенімізде
кейінгі
анамыз

Нұрлыгүл
Сәндібекқызы бізді шын ықыласымен қарсы
алып жүрді. Ол кісінің қолында – Рысқұлбек інім.
Бауырларымызбен бас қосып, мәре-сәре боламыз

да қаламыз. Мұндайда Қамшыбек ағамыз да «арпа
ішінде бір бидайы» Нұрланын маған ілестіріп,
жайлауға жіберетін.

қозы жайып, шаруа істеп, шынығып кел. Әйтпесе,
нағыз қазақ өмірінің қандай болатынын білмей
қаларсың, – дейтін еді нағашым. Расында, нағашы
інім балалық шағының ең бір қызықты кезеңі

Хантауы жайлауында қымыз ішіп, жүйрік мініп,
Рысқұлбек жиенімен жорға жарыстырған сол бір
күндері екенін күні бүгінге дейін айтып отырады.
Сонымен, жазғы «каникулымыз» да зымырай өте

шығып, Нұрлан інім екеуміз бірінші қыркүйек
қарсаңында Көктерек «селосындағы» мектебімізге
қайтып оралатынбыз.
...Нағашыларымның шаңырағында анам Мазақ

Жанпейісқызын жиі еске алысып отыратын.
Әсіресе, әжем Тұрайым Таубалдықызы қайын
сіңлісін сағынғаннан жанарларына ыстық жасын
іркіп алушы еді. Бірақ сол әңгімелердің бірде-

бірінің тұсында кейінгі шешеміз жайлы жағымсыз
сөздер айтылмайтын.
Сөйтіп, 1972 жылы алтын ұя мектебімді бітіріп,
бір Алланың қолдауымен ҚазМУ-дың тіл-әдебиет

факультетіне оқуға түстім. Асай-мүсейлерімді
жинап, Алматыға аттануға әзірлік үстінде едім.
Нағашы жеңгем Ырысты оңтайлы бір сәтте мені
оңашалап алды да, тұрмыстық ұсақ-түйектерден

бастап, адамдар арасындағы қарым-қатынастарға
қатысты біраз ақылдарын айтты. Сөзінің арасында:

болды деген- осы, міне. Бұйыртса, қысқы, жазғы
каникулдарыңа келіп тұрасың ғой. Сол кезде
есіңде болсын, әкеңе ешнәрсе әкемесең де,
шешеңе базарлықтар әкеп тұр. Үшекеңнің беретін

қаржысы бар, «стипендияң» тағы бар. Жетеді ғой
ақшаң өзіңе. Солардан үнемде де, ана Нұрлыгүл
әпкемізге бір көйлектік мата болса да өзіне арнап,
әкеп тұр. «Дүниеде тұрған не бар?» – дерсің.

Бірақ сол бір сабақ жіп болса да, араларыңды
жақындастырады, сыйластықтарыңды арттыра-
ды. Қанша айтқанмен, өгейдің аты – өгей. Ол жағын
жоққа шығара алмаймыз. Егер сен ауылға келген

кездеріңде үнемі көңілін аулап қоймасаң, араларың
суысып кетуі мүмкін. «Былайша, зәті жақсы кісі»
деп жүрсің ғой өзің де. Сол жақсылығын одан әрі
дамыт. Жаман қылықтары болса, байқамай қоя

сал. Сендерден басқа ешкімі жоқ қой ол кісінің.
Сондықтан әрі сауапты іс болады мұның. Осы

көмектесуге болатынына көзі жеткен жасөспірім
Рысбай сегізінші сыныпты бітірісімен мектептегі
оқуын тастап, совхоздың малын бағуға шыққысы
келетінін жариялайды. Мұндай ұсынысқа әке-

да аман қалдық қой. Бұйыртса, бір күнімізді
көрерміз. Мектебіңді тастама. «Балаларыңыздың
сабақ үлгерімі өте жақсы, өзінің өлең жазатын да
өнері бар екен», – десіп, мұғалімдерің мақтап жүр.

Сондықтан, оқуыңды жалғастыр. Кәзіргі заманда
оқығандар үлкен «өкімет» боп жатыр ғой, – деп
наразылық білдірген екен.
Алайда, біріншіден – Алланың қалауымен отба-

сын тұрмыстық ауыртпалықтан алып шығу үшін,
екіншіден – қан құса, құса, өкпесі әлсіреп кеткен
әкесінің денсаулығын жақсартуға үлес қоспақ
ниетпен, алған бетінен қайтпайды. Сол жылдары

біздің шағын ғана «бөлімше» аулымыздың өзінен
үш бірдей «Кеңес одағының Еңбек батырлары»
шыққан екен. Рысбай тәтем көп ойланбастан,
сол батырлардың бірі болған Көпбай Тоқбаев

деген кісіге барып, өзінің еңбекке араласпақ
ниетін баяндап, «әке-шешемнің рұқсатын алуға
көмектесіңіз», деп өтініш айтқан екен. Ол кісі
әкеме келіп:

едім. Осы қара қойдың арқасында «герой Көпбай»
атандым. Баланың меселін қайтармаңдар. «Мал
бағамын», – деген екен, бақсын. Қарсы болмаңдар,
қайта көмектесіп, бір жағына сеп болыңдар, – десе

керек.
Осы сөз қамшы болып, әке-шешем ауылдағы

отауын тастап, үй-ішімен «совхоз» малын бағуға
шыққан көрінеді. «Тұрмыстық қиындықтардың
әсерінен ол кездегі балалар ерте есейген болар-
ау», – деп шамалаудамын бүгіндері. Көп ұзамай,

бір отар, екі жасар ісек малын алдарына салған
отбасымыз «Жезқазғанның жайлауы қайдасың?!»

екен. Сарарқаның сары қымызы мен жанға
жайлы ауасы әкемізге «майдай» жағып, сол сапар
денсаулығы едәуір жақсарып қайтқан болатын.
Әкеміз жарықтық содан былай дәрі-дәрмекке

көп жүгіне бермей, жыл сайын мамыр туа сауын
биелерін байлай бастайтын еді.
Әрине, «совхоз» басшыларының кәмелетке
толмаған баланы «шопан» деп, ресми құжаттарда

көрсетуге құқысы жоқ. Сондықтан, «бас шопан»-
анашым, «көмекші шопан» әкем болып шыға
келеді. Расында, бұл істе әкемнің рөлі айтарлықтай
зор болды. Денсаулығына байланысты бір айыр

шөп те көтере алмайтын, оның үстіне бұған дейінгі
еңбек жолдарында үнемі кеңсе қызметінде немесе
дүкенде сатушы болғандығы себепті әкеміз қара
жұмысқа араласа алмады. Есесіне істің есептік-

экономикалық және дипломатиялық жағын шып-
шырғасын шығармастан жүргізіп отыратын.
Қаракөл малы өсімтал келеді екен. Сол жылдары
малын жаз жайлауда қоңды етіп бағып, қыстың

қақаған аязынан аман алып шығып, көктемде
төлді көп алған малшыларға үстеме сыйақы
ретінде 50-60 кейде тіпті жүзден аса қозылар
тегін берілетін. Айлықтары тағы бар дегендей...

Бір Алланың қалауымен, Рысбай тәтемнің қара
еңбекті жапыра істейтін ұмтылысына әкеміздің

құрдастары қатарлы дін аман мектебін бітіріп,
қабылетіне қарай жоғарғы білім алғанында, бәлкім,
ағамның өмір жолы басқаша қалыптасар ма еді.
Шындығын айтар болсақ, бұл жағдай да қызыл

империяның адамдар тағдырын қаншалықты
азапқа салғанының айғағы болса керек. Қалай
болғанда да, он бес жасқа аяқ басар-баспастан,
біздің болашағымыз үшін ауыр еңбекке араласып,

бұғанасы қатпай жатып өз шамасына ауырлау
келетін міндеттерді арқалаған бауырлық адал
ниеттері үшін Рысбай Үшбайұлына Алла тағалам
разы болғай, кешірім есіктерін ашқай, о дүниесін

нұрлы еткей!
Кіші ағам Рысқұл Үшбайұлы, 1965 жылдың
шілдесінде, анамыздың атынан «қайтқан адамның
қырқы» деп аталатын құдайы тамақ берілісімен,

Алматыға оқуға аттанған болатын. Осы он жеті
жасына дейін Шу қаласынан әріге ұзап көрмеген
бозбаланы бейтаныс қала Алматыға жетектеп
бармақ түгілі, Шу бекетіндегі пойызға дейін ере

барып, шығарып салған да ешкім бола қоймады.
Себебі, мынау жалған дүниеде анасыз қалу деген
қасіретпен бетпе-бет келген біздер де, өз сөзімен
айтқанда «амалсыздан бірер ай қолына ожау ұстап

қалған» әкем де «Алматыға оқуға аттану» деген
ұғым төңірегінде ойлана қоймаған болатынбыз.
Олай етуге мұршамыз да жоқ еді. Дегенмен,
әкеміз ақ батасын берді. Негізінде, нартәуекел-

ердің ісі! Сондай қиын-қыстау кездерде, «Рысқұл
ағам отбасымыздың, оның ішінде біздің де
болашағымызды ойлап, үлкендердің өзі де жасай
алмайтын үлкен шешімге барды» деп ойлаймын.

оқыған еді. Ол кісілердің көпшілігі жазғы, қысқы
сессиялары үшін Алматыға келген кездерінде
ағаның үйіне атбасын тірейтін. Сондай сәттердегі
бауырымның қуанышын көрсеңіз ғой, шіркін...

Ол кісілердің қай-қайсынан да қолынан келген
көмегін аямайтын.
Қазақтың небір зиялы өкілдері дастарқан-
дарынан дәм татты. – Аға-жеңгең жақсы кісілер

екен. Әсіресе, ағаңның аузын ашса, жүрегі
көрінеді екен, – деуші еді ақын-жазушы аға-
әпкелеріміз.
Қонағын

құдасындай
құрметтей
білген аға-жеңгемнің қос дүниесіне де Алланың
Нұры жауғай! Мұның бәрі де ойды ой қуалағаннан

.Рысқұл ағам сияқты, менің үлкен ағам Рысбай
Үшбайұлы да физика-математикалық есептерді
шығаруға жүйрік әрі жазуға да бейімі бар озат
оқушы еді. Ол кісіні «тәте» дейтінмін. Отбасы

жағдаймызға
байланысты
Рысбай
тәтемнің

амалсыздан мектебін тастап, мал бағуға шыққаны
жөнінде
бұдан
бұрын

баяндағанбыз.
Бірақ,
Алланың берген қасиеттері «түрткілеп» жай
таптырмаса керек кісіге. Сондықтан болар, тәтем

қыруар шаруадан босаса бітті қолына қалам алушы
еді. Ол кісі бірде аулымыздың өнерпаз жастары
клубына арнап спектакль сценариін жазатын. Енді
бірде аудандық «Коммунизм таңы», облыстық

«Еңбек туы» газеттеріне мақалаларын жолдаған
кездерінде ерекше қанаттанып жүруші еді. Не
керек шіркін, кейін тағдырдың тауқыметімен сол
талпыныстары жайына қалды ғой...

алқымдап қалған шағыңда да көңіл төріңде сол
күйінде жаңғырып тұрады екен.

«Балалық
және
жастық
шақтарымның

куәсіндей болған Кеңес өкіметі маған несімен
қымбат?»,-деп өз-өзіме оңашаларда сауал қояр
болсам: «Ең әуелі сол бір балғын жылдарымдағы
мынау

жарық
жалғанды
таза
жүрегіммен

қабылдай алған және де айналама қолымнан
келгенінше
жақсылық
сыйлауға

тырысқан
сәттерім арқылы қымбат еді!», – деп мүдірместен
жауап берерім сөзсіз. Себебі, аталған кезеңдер
адам баласының, Мұқағалиша айтқанда: «Қара

тастан да мейірім күтіп жүретін» жылдары емес
пе! Сондықтан болар, қызыл империяның тым
тереңге жіберген зұлымдық тамырларын да
дөп баса аңғармастан, оның жер бетіне қылтия

көрінген болмашы бір жағымды көріністеріне бола
«бақыттан» басымыз айналғандай күй кештік.
Тәуелсіздігімізді алар қарсаңда, жариялылық
желі есіп, біраз шындықтардың қатпарларына

түрен түсе бастағанда ғана әрбір жеке азаматтың
тағдырындағы кеңес өкіметі салған қасіретті
аңғарғандай болдық.
Сол жариялылықтың алғашқы лебі арқылы

түйсінгенім, сөз жоқ, бақытсыздықтың ең басты
себебі – бүкіл әлемдерді, оның ішінде сіз бен бізді
жаратып, екі дүниемізге де қамқорлығын төгіп
қойған бір Алланың құдыретін танудан күштеп

алыстатылғанымыз еді. Мейірімді Иеңді танып,
Оған ғана бас ию-мәңгілік бақытқа жетелейтіні

эссе
Жаратқан Иеміз қалаған құлына қалауынша
нығметтер береді ғой. Соның ішінде қайталанбастай
көрінген айрықша біреуі әлі күнге жүрегімді жылы­

тып, өмірімді нұрландыруда. Бәлкім, ондай жағдай
сіздің де басыңыздан өткен болар. Сонымен...
Жиырмасыншы
ғасырдың

алпысыншы
жылдары Мойынқұм өңірінде шөбі шүйгін, суы
балдай құйқалы өрістер көп болатын. Алайда,
«Елімізді

қаракөл
елтірісімен
қамтамасыз
етеміз!», – деп социалистік міндеттеме алған

ауданымыз аз уақыттың ішінде қаракөл қой
тұқымын күрт көбейтіп жіберіп, өріс тарылып-
ақ қалған еді. Нәтижесінде, әр жаз сайын сол
кездегі Жезқазған облысының ауданымызбен

шектесетін жайылымдық жерлерін жалға алуға
мәжбүр болған екенбіз. Әр жаз сайын бірнеше
малшылар отбасы отарын айдап, сол жаққа бет
алып жататын. Сондай кезек біздің отбасымызға

1961 жылдың мамырында келген еді. Әдетте,
мұндай көші-қон үдерісі қарапайым болатын.
Мысалы біз көшкенде, әкем мен үлкен ағам бүкіл
отарды жолай жая жүріп, малдарды шашау

шығармастан алға жылжытып отыратын. Себебі,
сөйтіп айдасақ қана көздеген жайлауымызға бір
ай шамасында, жолшыбай қона жүріп жетеді

екенбіз. Әйтпесе, жолдың тым ұзарып кетуі
әбден кәдік. Мал айдаушыларға жағдай жасау
үшін, бүйіріне «водовоз» деп жазылған машинаға,
«жолдағы түнемеліктерге ең керекті» деген жеңіл-

желпі жүктерді тиеп, анамыз бен майда балалар
жайғасқанбыз. Тұтас кигіз үй мен негізгі жүктерді
тиеген машина болса, бізден екі-үш күн бұрын
жайлауға жетіп, кигіз үйді тіге беруі тиіс. Онда

да көмекке баратындар-анамның көңіл жықпас
құрбы-жеңгелері...
.Сонымен, кезекті бір түнемелікте көлігіміз алып
бір таудың баурайына келіп тоқтады. Күн бесін

Көсіліп жатысын қарасайшы! – десті үлкендер
жағы.
Кішкентайымнан
Хантауының

шоқыларын
ең биік шыңдарға балап өскен мен сияқты алты
жасар қыз үшін бұл, расында, көз талдырар
биіктік еді. Биылдыққа мал аяғы баспаған қою

шалғынды, қалың шөптің биіктігі белуарымнан
келіп тұрды. Құдды бір, біз келер қарсаңда жап-
жасыл мамықты әдейі әкеп, біреу осы аймаққа
төсеп қойғандай. Қанша жүгірсем де аяғым

топыраққа тиер емес. Көбелек сияқты ұшқым
да келіп кетеді кей сәт. «Көбелек» демекші, бұл
жерде көбелек көп-ақ еді. Ол кездері балаларға
арналған, көбелек ұстағыш, қазіргідей ойыншық

тор қайда-а-а... Кекілім желпілдеп, көбелектерді
әрі-бері қуалап жүрмін. Біраздан кейін олардың
да сырын біліп алғандай болдым. Үркітіп алмастан,
сәл-кем күтіп отырсаң, саған жақын маңға келіп,

өзі-ақ қонақтайды екен. Әр алуандықтарына,
сұлулықтарына қарап, таңырқаймын аңыра.

балапаным!
Бұл-мені көзінен таса қылғысы келмейтін
анашымның үні. Ол кісі, өзіне тән әбжіл қимылмен,
қос керегенің бастарын бір-біріне айқастыра

байлап, үстіне киіз жауып, әп сәтте ертегідегідей
етіп, уақытша күркешік жасап үлгерген екен.
Самаурынына бұлақтың суын толтырып, от
салып, үш аяқты темір ошаққа дереу қазанын

орналастырып, әбігер болып-ақ жатты. Мал
айдаушылар келіп жеткенше тамағы дайын,
самаурыны қайнап тұруы керек. Біздің үйдегі
заң-сондай. Жүктерімізді, анамның қалауымен,

сылдырай аққан бір бұлаққа жақын маңға
түсіргенбіз. Демек, түнімен бұлақтың сыңғыр үнін
тыңдап жатамыз деген сөз. Мынандай сұлулық
әлемінің қойнауында күркешік екеш күркешік те

өзіндік әдемі бір бояуға енгендей еді. Анамның да
айрықша ажарланып кеткені есімде.
Хантауының жайлаулары да өзінше шырайлы
болатын. Жаз сайын онда сағына жетуші едік. Ал,

бірақ Жамбыл тауының баурайындағы сұлулық
тұнған сол бір сәт ерекше еді. Мені бірден баурап
алғандай болды. Тегістеу жасыл алқаптан сәл-
пәл әріректе аласалау ғана төбе (бәлкім, дөңес)

басталады екен. Жотасы – самсаған қызғалдақтар
мен сарғалдақтар.

кетпе. Көз жетер жерде жүр, – деп жатыр анашым
қазан-аяқтарымен «арпалысып» жүріп.
Кеудеме қуанышты бір сезім толып, жүгіріп
келем. Нақтырақ айтсам, қалықтап ұшып келе

«Жанарларым» дегенім жай сөз әшейін, одан гөрі
«жүрек көзім», «көңіл биноклім» дегенім дәлірек
болар. Сонымен, бар сұлулықты «арқаларына»
артып алып, бір-біріне иек артқан күйлері біртіндеп

биік тауға қарай жалғаса түскен аласа төбелердің
жонымен бірге ішкі жүрек-жанарым да биіктей
берді. Көңіл «объективімдегі» Жамбыл тауының
көз «қарықтырар» сұлулығына бұрынғыдан да

бетер аңтарыла қараған күйімде біртіндеп барып
көк аспанға көз салған едім. Жамбыл тауының
басын жұқа ғана ақшарбы бұлттар орай қалған
екен. Бейне бір, мынау сан қатпарлы әсемдік әлемі

менің кішкентай ғана болмысымды артық-ауыс
қимыл-қозғалыс атаулыдан тиып тастап, қос
табанымды жерге шегелеп қойғандай ма, қалай?!
Одан да сәл-пәл жоғарырақ көз салғаным да сол

еді. Кенет... түпсіз, тұңғиық көгілдір аспан өзіне
шақырғандай, тіпті әп сәтте мені өзіне қарай
көтеріп әкеткендей болғаны... Мүмкін ең дұрысы,
«қос құлағым бірдей «шы-ы-ң-ң-ң» ете қалып,

қысқа ғана уақытқа қалғып кетіппін», десем жөн
болар... Жоқ, әлде, тәнімді жерде қалдырып, бүкіл
рухым, жан-дүние, жүрегім «ә» деп үлгерместен,
зу-у-у етіп сонау түпсіз көкке қарай көтеріліп

кетті ме екен?! Әйтеуір, өз-өзімді ұмытқандай, өң
мен түстің арасындағыдай бір халде болдым. Және,
мұндай тылсым жағдай бірнеше минуттарға,
бәлкім секундтарға жалғасқан шығар. Ол жағы

бір Аллаға ғана мәлім, әрине. Біраздан кейін қайта
есімді жиғандай, бәлкім жұмсақ ұйқымнан баяу
ғана оянғандай күй кештім. Қарасам, сол баяғы
орнымда тұр екенмін. Терген гүлдерім жерде

Сондағы бала Мұқағалидың көз жасы тұтас
өміріне рухани азық болғандай екен-ау. Осыған
ұқсас күйді бірінші сыныпта оқып жүрген
кезінде, бидай тартқызуға, ауылдасымен бірге,

тау қойнауындағы диірменге барған сапарында
басынан өткергенін отағамыз Қалдар Ағмантайұлы
да сыр ғып айтқан еді маған. Тәуелсіздігімізді алып,
Хақ дінімізбен біртіндеп қауышқаннан кейін ғана

әлгіндей шынайы сұлулықпен бетпе-бет келгенде
«қабаржып үнсіз жылаудың»; жаратылыстың
тылсым бір сәттеріне тұтас рухыңмен бойлаған
сайын мұңайып үнсіз жүрудің сырларын біршама

түсінгендей болдық.
Ғұламалардың
айтуынша,
Әл-Хаалиқу

(Жаратушы) Иеміз әр нәрсені көркем түрде
жаратқан екен. Ал, қасиетті Құранда Алланы
танудың екі жолы бар екені айқын түрде баяндалған
ғой. Солардың бірі-Алланың жаратқандарының

табиғатындағы ғажайып ерекшеліктерді түйсіну
арқылы Жаратушы Иеміздің шексіз шеберлігіне
және Оның іс-әрекеттерінің кемшілік атаулыдан
тыс екендігіне көз жеткізу.

Бүгіндері ойлап қарасам, сол бір бәйшешек
кезімде, менің жан әлемімді Өзі жаратқандарының
тылсым
сұлулықтарына

қарай
жетелеп,
болмысымда
рухани

«найзағай»
ойнатқаны
Жомарт Алланың менің тұтас болашағыма,
бүтін болмысыма жасаған шексіз қамқорлығы

екен ғой! Бір Хақ тағаланың қолдауымен, одан
кейін де, сонау ғарыш әлеміндегі және жердегі,
сондай-ақ адамдар болмысындағы талай-талай
ғажайыптарға сан мәрте таңғалумен, сүйсіне

Алла сұбыхана тағаланың 99 қасиетті есімдері-
нің бірі – (әз-Заахиру) Анық яғни Көзге көрініп
тұрушы. Өзі жаратқандарының табиғатындағы
кереметтері арқылы Өзінің айрықша сипаттарын

біздей құлдарына көрсетіп қойған Аса Жұмсақ,
зор кеңшілік (әл-Латиифу) Иесінің мейірімі мен
қамқорлығы біздің қос дүниемізді бірдей қамти
бергей!

деректі әңгіме
Бір талассыз нәрсе, Хақты тануға ұмтылыс,
Жаратқанға мінәжат ету атты асыл мұраттары-
ңыз тек сол аса Қамқор, ерекше Мейірімді бір Жа­

ратушымыз Өзі қолдау көрсетсе ғана пендесі үшін
жеңілдей түсіп, жүрегіңізді Нұрына толтырады екен.
Осыған орай өмірімнің нақты бір белестерінде орын
алған оқиғалармен бөліскенді жөн санап отырмын.

ҚазМУ-дың филология факультетін бітіріп,
республикалық
«Лениншіл
жас»

газетінде
тілші болып жұмыс істеуім – кішкентайымнан
«әдебиетші болсам!» – деген балауса арманымның
жүзеге аса бастағанындай көрінуші еді маған.

Сол қара шаңырақта жұмыс істеп жүрген
жылдарымда Мәскеуде жастар басылымдарына
журналистер дайындайтын екі жылдық курста
оқуым да менің арман қанатымды шыңдай

түскендей
болатын.
Мұқағалиша
айтқанда,

«Қара тастан да мейірім күтіп жүретін» балауса
қыздардың бірі едім. Сексенінші жылдардың
басында менің өмірімде Зүлфия деген егде бір әйел
пайда болған-ды. «Я- как преподаватель русского

марапаттап отырушы еді. Ал, шынайы өмірде бұл
айтқандары керісінше болып шықты. Сол әйелдің
нешетүрлі қитұрқы шабуылдарының кесірінен

адам сынаққа қатысқанда, емтихан алушылардың
бірде-бірін өңің тұрмақ түсіңде көрмеген сенің
өтіп кетуің – сөз жоқ, бір Алланың бұйрығымен
болған іс. Мысалы, осы сынаққа мен де қатыстым,

бірақ өте алмадым ғой?!», – деді ол кісі иман
келтірген жандарға тән сабырлылығымен. Кейін,
арада тағы біраз жылдар өтіп, Хақ дініміз жайлы
ағылшын тіліндегі кәусар бұлақтардан емін-

еркін сусындаған сайын: «Сол жолы сынақтан
ойламаған жерден өтіп кетуім, содан бірер ай
ғана бұрын бір Жаратушымызға серік қоспастан,
Оған шынайы ықыласпен құлшылық етудің пенде

шіркінге әкелер бақыттары жайлы ғұламалардың
еңбектерін аударып, жариялатқаныма аса Үстем
әрі қалаған құлын Биіктетуші (әр-Раафиъу)
Иеміздің рахымы түскенінен болар. Алланы

бірлеу жолындағы сол бір аздаған еңбегіме
Жаратушымыздың қайтарымы мұншалықты мол
болар ма!» – деп, ойлана бас шайқаумен болдым.
Бұл айтылған жайт, бірқұдайшылық шарттарын

адамдарға таратуға әрекеттенгенім үшін, Кеңшілік
Иесінің маған көрсеткен сансыз нығметтерінің
тек болмашы бөлігі еді. «Осы бергендеріне шексіз
шүкір! Дегенмен, Қамқоршы (әр-Раууфу) Иеміз

негізгі сыйларын шын жайымда яғни бақилық
өмірімде бұйыртса екен!» – деп тілеудемін.
«Мені бұл жерге бір Алла Өзі алып келді. Бір
Алла бұйрық еткен күні елге қайтармын», –

деп жүрдім әріптестеріме. Расында, Еуропада
тұрып
жатқанымызға
15-жылға

айналғанда
«отбасымызбен
елге
оралу,

Прагадағы
Халықаралық мектептің жоғары сыныптарына
өткен
балаларымды

туған
жерде,
қазақ

жылдар сыйласып, араласқан талай достарымыз
Қалекеңнің сондай ұтқыр әзілдерінің талайын
күні бүгінге дейін жырдай ғып айтып отырысады.
Ал егер өткірлеу, уытты қалжыңы болса, ол тек

маған ғана бағытталатын.
.Прага
демекші,
«Азаттық»

радиосындағы
қызметіме байланысты Чехия астанасында он бес
жылға жуық тұрдық. Ол жердегі қызметтестеріміз
тек әріптес қана емес, дос-бауырымыз да боп

кеткен еді. Ал перзенттері құдды өз баламыздай-
тын. Бөгде кісіге аса көп жуымайтын, ең ерке
деген сәбилердің өзі Қалекеңді «аталап», алдына
жайғасып алушы еді. «Жақсы кісіні сәбилер

жазбай таниды» деген тұжырым рас шығар», –
деуші еді кейбір көзкөргендер!
Жазмыштан озмыш болған ба! Елге көшіп
келгенімізге екі жарым ай болғанда, Қалекең

мәңгілік
жайына
аттанды.
Болған

жағдайға
әлі де толық сене алмай, жан-дүнием астаң-
кестең боп жүргенімде Прагадан достарымыз
жиі хабарласып, рухымды көтеруге тырысатын.

«Сіздермен
сыйласқан,
біліскен
радиодағы

барлық Орта Азия редакциялары және басқа
да бөлімдер қызметкерлерін шақырып, Қалдар
ағаның рухына арнап ас бермекшіміз, апай!»,

жан-дүниемнің
егіліп,
уылжығанын
білсеңіз

ғой, шіркін! Бұл қылық, сөз жоқ, Едіге бастаған
қыз-жігіттердің сол кездегі азаматтықтарының
бір белгісі болатын. «Ең бастысы, Қалекеңнің өз
таза болмысымен, тілектес ниетімен достарының

жүрегінде қала білгендігінде», – деп ойлаймын.
Асқа жиналған ағайындардың көбісі Қалекеңнің

иманды қылықтарын айтып, еске алысыпты.
Радио ардагерлері: «“Азаттықтың” тарихында
еліне көшіп кеткен қызметкердің жолдасына
арнап ас берілгенін бірінші рет көруіміз. Бұл да

болса – Қалдар бауырымыздың имандылығының
және
сіздердің
адамгершілік

мінездеріңіздің
нәтижесі», – дескен екен. Осының бәрін ести келе,
қос дүние сауапшылықтарын еске ала отырып:
«шексіз шүкіршілік!» – дедім.

.Ал енді Қалекеңнің болмысында жұмсақтық
пен қайраттылықтың үйлесімді түрде қатар өріліп
отырғанын етжақын достарынан өзге көпшілік
қауым аңғара бермеуші еді. Еуропаға көшіп

барғанымызға он жыл толған заматта яғни 2005
жылы ол кісінің басынан тағдырындағы бір қиын
кезеңдер өтті. Қалекең тіктеп келген сынаққа бола
мүжіліп, ұзақ күйзеліп жатпады. Бойын тез жиып

алып, бір сөзінде маған былай деді: «Нұрлытай,
мен “өледі екем” деп қорықпаймын. Тек бар
болғаны, “Алланың әрбір пендесіне артқаны
сияқты, маған жүктеген мідеттерін тиісінше

орындай алмадым-ау”, деп уайымдаймын. “Бір
Өзіне деген құлшылықтарымды кемшіліктерін
кешіріп, қабыл етсе екен”, деп тілеймін», – деді.
Сол сәт мықты бір байламға келгендігі жүзінен

аңғарылып тұрған болатын. Сол байламының
дәлелі ретінде, Жаратушыға деген мінәжаттарын
бұрынғысынан да күшейте түсуге бар қажыр-
қайратын жұмылдыруға тырысты дегенім жөн

болар. Осылайша, шын мекен-жайына қолынан
келгенінше дайындалды. Сөйте тұра бұл дүниені
де терең иманмен сүйе білді. Әрі, өтпелі бұл
тіршілікке бар болмысымен байланып та қалмады.

Бұл фәнидегі соңғы демін алар сәтіне асықпады да,
өлімнен қашпады да... Сондықтан, сары-уайымға
да салынған жоқ. Өмірінің соңғы төрт жылы терең
мағынаға толы күйде, осылайша өткен болатын.

Алдын-ала сезді-ау деймін, көз жұмарына екі-үш
күн қалғаннан бастап, жанын қинаған сырқаты
сәл саябыр тартса бітті, жалықпастан мінәжатын
айтып, Алладан үздіксіз кешірім сұраумен болды.

Қалекеңнің бос уақытын Ислам жолындағы
ілімін тереңдетуге арнағаны есімде. Еуропаға
барысымен: «Екі-ақ тіл білгеніміз аздық етеді
екен», – деп ағылшын тілін үйренген еді. Сонысы

зор кәдеге асқан болатын. Исламның небір
айтулы ғұламаларының еңбектерін ағылшын
тілінде оқи отырып, «Қос дүниенің қасиетін
қатар саралаған- неткен тереңдік!» деп, Шариғи

ілімдерге қуана таңырқап отырушы еді. Сөйтсек,
Ислам тақырыбына арналған ағылшын тіліндегі
еңбектердің жанында қазақ және орыс тілдерінде
жарияланған кітаптар бейне бір теңіз жанындағы

тамшыдай ғана екен ғой.
Еуропаның демалушыларға арнап жасақталған
небір ну ормандарында ұзақ серуендейтінбіз.
Сондай сәттерде Қалекең шешіліп әңгіме айтушы

еді. Әңгіме өзегі көбінесе, аса Қамқор Алланың
шексіз Мейірімі жайлы болатын.

Қағазға түсіп үлгермеген, ауызша айтылған сол
бір әңгімелері әліге дейін құлағымда күмбірлеп
тұр. Бір жолы Қалекең:

көздерін, мүмкіндіктерінің жеткенінше игере
бастапты, – деп, әр жолы қуана айтып келетін еді.
Қынжылыстарын да білдіріп отыратын. Айтып
қана қоймай, келеңсіз жайыттармен келіспейтін

ойларын
түрлі
жанырларда
қағазға

түсіріп
жүретін.
Әсіресе, «Елдің елдігі, ұлттық біртұтастығы
тезірек қалыптасса екен!» – деген тілекпен,

тәуелсіздігіміздің
алғашқы
жылдарында,
замандастарымыз

бойындағы
небір
келеңсіз
қылықтарды әзіл әңгімелерінде жымия отырып,

өз атынан баяндағаны тіпті тартымды болатын.
Өзге
ұлттардың
жақсы

қырларынан
гөрі
жаман қылықтарын қағып ала қоятын ермелік
мінездерімізге айрықша қынжылушы еді. Бала

орнына күшік, ит асырау дегенді жан дүниесі
жирыла жек көретін. Қысқасы ол кісінің жаны
сүймеген мінез-құлықтардың көбісі қаламының
ұшына іліккен екен. Ал, өткір балтаның ұшымен

де тезге түсе қоймайтын небір «қисық ағаштарды»
қаламгерлердің қалам ұшымен түзеп жіберу
мүмкіндігі бар екені ақиқат қой.
Айтайын деген ойы бар кісі оны түрлі жолдармен

жеткізе береді емес пе?! Ең бастысы ниет адал,
мақсат айқын болса болғаны. Қалдар Ағмантайұлы
Оспанның соңында қалған жазбаларын қайта
оқыған сайын осы бір ойыма бекіне түсудемін.

.Қалекең күнделікті тіршілігінде ғана емес,
жеке шығармашылығында да «замандастарыма
пайдасы тиетін болар-ау!», – деп шамалаған әзіл-
қалжыңдарын орайымен қолданатын еді. Әсіресе

1992-94-жылдары «Алматы Ақшамы» газетінде
жұмыс істеп жүргенде жазған әңгімелері шуақты

бір әзілдерге толы болатын. Бірнеше ғасырлап
күткен
тәуелсіздігімізді
жаңадан

қолымызға
алып, жалтақтап айналамызға қараған тұста,
бұрындары қоғамымызда білінбеген небір қисық
қылық, мерез мінездеріміз су бетіне қалқып шыға

келгендей болды емес пе?! Соның біразын әдемі
әзіліне орай сипаттап және ол қылықтарды жымия
отырып, сын садағына іле білгенін Қалекеңнің
қаламгерлік шеберлігі деп білемін өз басым.

Сөз орайында Қалекеңнің қысқа ғана әзіл
әңгімелерінің
бірін
мысал

ретінде
келтіре
кеткеніміз жөн болар.
«Қалдар Оспан: КӨЛІКТЕГІ «СӘБИ»

«Сіз адамның өз-өзінен қорынатын сәттері бо­
латынын білесіз бе?! Егер білмесеңіз, онда сіз тал
бойында бір міні жоқ, ұзын бойлы, сымбатты жан
болғаныңыз. «Кісінің сондай кемшілігінің бірі-бойының

аласалығы», дер едім. Егер бойыңыз бір жарым мет­
рден сәл-ақ асса, онда қоғамдық көліктегі көрген
күніңіз күн емес. Мысалы, аузы мұрнынан шыға иін-
тірескен автобус ішінде өзіңді қоршай тұрған небір

сұңғақ бойлы сұлу қыз-келіншектердің төбесінен төне
тіл қатқанның орнына, көркем жүздеріне көз салу
үшін олардың ақтамағы тұсынан жоғарыға қарап
шалқаю дегеніңіз барып тұрған қорлық қой! Жаңа ғана

жанталасып жүріп, көлікке іліккеніңде пайда болған
«қуанышың» су сепкендей басылады. Бір қызығы осын­
дай «сын сағаттардың» өзінде езу тарттырарлық
небір оқиғалар да бола беретіні бар.

Қысқасы, мәселе былай болды: Итіс-тартыспен
сүрмелесіп жүріп, салон ішіне «енгенім» де сол еді. Ай­
налама қарасам, өңшең бір былқылдаған, сарықарын
бәйбішелердің ортасына түсіп қалған екенмін. Екінші

аяғымды қоярға жер таппай, бір аяғыммен әзер деп
шаншылып тұрмын. Мұндайда «құлаймын-ау!» деп

уайымдап, «нерві» кетірудің түкке де қажеті доқ.
Себебі, бөшкедегі балықтай сығылысқан жұрт сенің
қисаюыңа да мүмкіндік бермейді...Дегенмен, о ғып, бұ
ғып, екінші аяғымды жерге тіреу мүмкіндігіне де ие

болдым бір кезде.
Алдымдағы қаракөл тонды, бұлғын бас киімді қазақ
әйелге менің біржолата «жайғасып алғаным» аса
ұнамады-ау деймін:

айналамдағы «тетялардың» иығынан әріні көре алмай,
пүшайман боп тұрғаным мынау. «Тұншығып қалмасам
болғаны. Әйтеуір аялдамама дейін аман жетсем екен»,

ка! – деді бүйірімде тұрған жирен шашты екінші бір
әйел. Енді байқадым, әлгі қаракөл тонды қазақ әйелдің
қарсысындағы жас орыс келіншек бала құшақтап
тұрған сияқты. Солай деп жорамалдағаным болма­

са, көріп тұрған мен жоқ. Бой шіркіннің аласалығын
аямай-ақ,
іштей
сыбап

тұрмын.
Келіншектің
нәрестесі қысылып қалмасын деген ниетпен барын­
ша шалқалақтап бағудамын. Сәби үшін қайтадан бір

ко! – деген оң жағымдағы егде әйел жас келіншектің
тәжірибесіздігіне қынжылып, нәрсетені қымтауға
көмектесіп жатыр.
Мен де балажан адамның бірімін. Осы күнгі

жастардың балаға қарай алмайтын шалағайлығына
кейіп, жастарға ақыл айтқым кеп тұратыны бар.
Бәйбішелердің бірі сәбидің атын білгісі келді білем:

сүйсініске көшті олар. «Шамасы балалы келіншектің
күйеуі қазақ болғаны ғой!» – деп ойлауым мұң екен, әлгі
нәрестеге деген жанашырлық сезімім үдей түсті.

но замерз. Прикройте его!-деп тағы бір әйел аналық
мейіріммен сәбиге қол созып жатты.
Осы кезде троллейбус кілт тежеліп, бір өңкиген
еркек өз денесін өзі ұстай алмай, балалы келіншекке

қарай құлап бара жатты. «Бәйбіше-әйелдер» түгел
шуылдасуда. Осы жағдайларды ауырсынғандай болған
сәбидің қыңқылдағандай үні шықты. Бұдан арыға шы­
дай алмадым. Келіншектің қасына барып, дереу өзімнің

қамқор көмегімді ұсынбақшы болдым. Қастарына
жету үшін, алға ұмтылып, өкшемді барынша көтеріп
бағудамын. Бар болмысыммен ұмсынған күйімде,
еңселі әйелдің иығынан асыра көз салса-а-м... Үріп

ауызға салғандай шикіл сары келіншектің жұқалтаң
күздік пальтосының омырауынан тықыр жүнді, біз
тұмсық қанден күшіктің көздері жылтырап тұр екен...
«Астапыралла!», – дедім шошына шегініп. ”Біреудің

қолындағы баласына осылар дәл осылайша өбектер ме
еді? Әй, қайдам-ау, қайдам...“,– деген қынжылысты
ой жетегінде жұмыс орныма беттедім.»
«Қараша-желтоқсан, 1992 жыл.»

Жоғарыда
келтірілген
мысал-әңгімесінен
байқалғанындай,

отағамыз
Қалдар
Оспан
тәуелсіздігіміздің

алғашқы
жылдарында,
замандастарымыз бойында социализм дәуірінен
«мұра» боп қалуы мүмкін-ау деген мерезді

қылықтардың қандайымен болсын, жазуы арқылы
күресуге
тырысқан
еді.

Мысалы,
жоғарыда
келтірілген әңгімесінде бала орнына ит асырауды
артық

көретін
базбір
замандастарымыздың
келеңсіз қылықтары сын тезіне алынып тұр

емес пе?! Сүреңсіз небір мінездеріміз жаңа
мемлекетіміздің бетіне шіркеу, болмысына дақ боп
жабыспауын ойлайтын. Шығармаларына негізгі
кейіпкерді алыстан іздеп, тіпті әуре де болмаушы

еді. Әңгімелерін бірінші жақтан яғни өз атынан
баяндай отырып жазғанының өзі езу тартқызатын.
Түсінбеген жан «осы оқиғаның барлығы да,
шынымен Қалдар Оспанның басынан өткен

екен-ау, шамасы», деп ойлап қалуы да мүмкін.
Алайда, Қалекең ондай «ықтималдықтардан»
да қашқақтамады. Тек «оқырман сынға ілініп
отырған осынау қылықтарға езу тарта отырып,

жанама түрде болса да өзі үшін пайдалы ой түйе
алса болғаны», – дейтін.
Қалекең бұған қоса, азаматтық публицистика
саласына да қалам тербеп, ат салысты. Ал,

Еуропада болған жылдарында балалық бал дәурен
сәттерін қағаз бетінде өрнектеуге тырысқаны хақ.
Сол еңбегінің нәтижесінде балаларға арналған:
«Таудағы

ұшақ.
«Альпинист»
Әбен
және

басқалар» атты хикаят дүниеге келді. Қалдар
Ағмантайұлының әр жылдарда жазылған, көркем
хикаяты мен әзіл әңгімелерінің де діттегені сол
замандастарының жайы болатын.

.Отандастарының пайдасын ойлай отырып,
кезінде жазған Қалекеңнің шығармаларының
әрбір жолына зор сауаптар жазылғай деп тілеймін.
Иншалла, жаны Жәннатта болғай, аяулы

Қалекемнің!
Алматы қаласы, Маусым, 2010 жыл.

таралатын болған. Сол оқиғаны Қалекең көркем
әңгіме тілінде сүйіншілей жазған да еді. Онда да
«Алақай, алақай» емес, жұмсақ әзілмен жеткізген.
Мақаланың мазмұнына қысқаша тоқталар болсам:

«Алматы Ақшамының» тұтас елімізге таралатыны
жайлы хабарды жеткізбек болған қарапайым
бозторғай, республиканың небір экологиялық
апатты аймақтарын аралай ұшып жүріп, лас

ауа салдарынан «қотыр торғайға» айналады.
Жанұшырған күйі бәрібір әлгі «сүйінші» хабарды
қайталауын, таратуын тоқтатпайды. Алматыға
әзер деп жетіп жығылған сол бір уыс құс

«Ақшамға» жазылуға халықты шақыруын бәрібір
жалғастырған екен. «Апыр-ай, газетке жазылу
мәселесін де осылайша көкейкесті сауалдарды
араластыра отырып, ұтымды сөзбен жеткізуге

болады екен-ау», – деп сол жолы қайран қалғаным
есімде.
Қалекең бұдан бөлек «Ақшамның» талай-талай
шетелдік қонақтарымен де әр алуан сұхбаттар

жүргізген болатын. Қозғаған тақырыптары өзекті
еді. Ол кісі «Ақшамның» 20 жылдық мерейтойына
арнап, Прагада тұрғанымызда, құттықтау лебізін
жазған еді. Қолмен жазылған, әлі компьютерге

енгізілмеген сол мақаласынан, өкінішке қарай, көз
жазып қалдық. Қалекең, осылайша, «Ақшамдағы»
жылдарын айрықша бағалайтын.
«Ақшамдағы

жылдар»
демекші,
қызымыз
Фатима көкесі «Ақшамда» жұмыс істеп жүргенде

дүниеге келген еді. Ондағы қыз-жігіттер «Сүйінші»
хабарды естісімен жедел түрде қабырға газетін
шығарып, қызымызға арнап жазған жырларының
бір данасын маған беріп жіберген екен. «Балаларды

Біздің жүрегімізде «Ақшам» осындай шуақты да
берекелі күйінде қалған болатын. Шығармашылық
ізденіс үстінде жүретін елгезек іні-қарындастары
содан кейінгі жылдарда да Қалекеңнен сәлемдерін

үзбей, рухани байланыстарын сақтай білген еді.
Бәрі үшін де мың алғыс!
Елге көшіп келгеннен кейін, біраз демімізді
алған

соң,
сүйікті
газет-журналдарымызға,
«Алла бұйыртса, автор ретінде қатысармыз»,-

деген ниетте едік. Тағдырдың жазуы да... Қалекең
мәңгілік жайына аттанып кетті. Қазақ баспасөзінің
осынау қара шаңырағына деген Қалекеңнің айта
алмай кеткен ыстық ықыласын, тілектес ниетін

жеткізуді
өзіме
аманат-парыз
тұтқан

едім.
Қалекеңнің «Ақшамы», міне, осындай еді!
Қараша, 2010 жыл.

деректі әңгіме
Өзінің имани, адамгершілік терең болмысымен
менің тағдырымда өшпестей үлгісін қалдырған
нағашы атам Сарыбай Жылқыбайұлының қызмет

бабындағы болмысы, қоғамның белсенді азаматы
болып жүрген жылдарындағы табиғаты жайлы
білмекке ұмтылып, Көктеректегі біраз ауылдаста­
рымыздан сұрастырып жүруші едім.

Сөйтсем, қазіргі Мойынқұм, Шу аудандары
1965- жылға дейін біртұтас Көктерек ауданы
боп тұрған кезінде ол кісі біраз уақыт «милиция»
қызметінде болған екен. Бұл жайлы алғаш

естігенімде: «Жүзінен иманы төгілген менің
момақан, нағашы атам “милиция қызметкері”
деген міндетті қалай атқарды екен?!», – деген
таңданыс аралас сауал көкейімде тұрып қалған

еді. Сөйтсем, бұл жайттың да Алла берген өз
нығметтері болған екен. «Қандай?» – дейсіз ғой.
Өзім тікелей сөйлескен Көктеректегі ауыл-
дастарымның пікірлерін бір жерге жинақтап,

қорытқанда мынандай сипаттама пайда болған еді.
.Ең көп айтылған әңгімелер атамның сол кездегі
аудандық түрменің күзетшісі боп тұрған кезіне
саятын. Сталин жолдастың «сталь» (құрыш темір-

Н.Ү.) қолымен 1950 жылдары ұйымдастырылған
қуғын-сүргіннің алапат кезеңі жазықсыз талай
азаматтарымызды түрмелерге тоғытқаны белгілі.

не болмақ еді? Айту қиын... Бірақ, Аллаға шүкір,
әрбір кезекшілігі сайын жоғарыдағыдай ізгі
әрекеттерге барып отырған ол кісінің қарауыл
болған күндерінде, ешқашан ондай бейсауабат

тексерістер жүргізілмеген екен.
Сөз жоқ, мұның өзі Жаратушы Иеміздің тас
қамалда
жазықсыз

жазаланып
жатқандарға
Сарыбай атам арқылы жасаған Қамқорлығы,
олардың адамдарға деген сенімдерінің қатайып

кетпеуі үшін көрсетіп қойған Мейірімі деп білемін.
Тексерушілердің қалың ұйқыға беріліп, түн
қараңғысында түрме жаққа назар салмауларының
өзі айналып келгенде, кездейсоқ нәрсе емес,

Көктен жеткен сондай бір бұйрық. Бүкіл әлемдерді
жаратып, оның ішінде сіз бен бізге де Қамқорлығын
жолдап отыратын ұлы Раббымыз үшін мүмкін емес
ешнәрсе жоқ. Тар қапаста қиналған қарапайым

азаматтарға «Жақсылығымды жасаймын»,-деді.
Жасады! Ал, ондай сауапты істі атқару бақыты
менің нағашыма тап келген болар. Бәрі де бір
Аллаға аян!

Әйтеуір, сол бір көз көргендердің айтуынша,
атамның кезекшілігі кезінде түрме ішінде кісі
таңқаларлық тәртіп пен тазалық өз-өзінен орнап
тұратын болған. Әшейінде, дігірлеп, зіркілдеп

жүргенде әрең орындалатын түрме жұмыстары
өз-өзінен жүзеге асып жатқандай әсер қалдырады
екен.

қарап, «қамшысын үйіріп», қорқытып ұстамақшы
болғандардың кезекшілігінде түрме іші «бардак»
боп кететін. Жоғарыдан тексеру кеп қалса бітті,
әлгі қоқибайлардың «таяқ жеп», сөгіс алып

жатқандары..., – деп еске алысушы еді жапа
шеккен тұтқындар.
Қарауыл ретінде өзіне атқаратын басқа жұмыс
«қалмағандықтан»,

Сарыбай
Жылқыбайұлы
түрменің сыртқы қақпасының алдына орындығын
қойып алып, шағын ғана домбырасын анда-санда

шертіп отырады екен. Айтпақшы, туыстары
тұтқындағы
кісілерге
арналған

тамақтарын
Сарыбай атамның кезекшілігі кезінде жеткізуге
әрекет ететін болған.

сүзіп алып қалады. Сарекең бір түйіріне де
тиіспейді, – деседі екен амандаса келушілер.
Нағашы атам кейін қартайып, үйден қарыс
адым шыға алмай отырған кезінде де өзіне көмек

сұрап қайырылған кісілерден қолынан келген
жақсылығын аямайтын. Қазір ойлап қарасам,
соның бәрін ол кісілер бір Алланың разылығы
үшін атқарған екен ғой!

деректі әңгіме
Барлық мақтау бүкіл әлемдердің Раббы бір
Аллаға тән! Адамзаттың асылы, пайғамбарлардың
соңғы мөрі – Мұхаммед (оған Алланың игілігі мен

сәлемі болсын) пайғамбарымызға және оның үй-
іші мен сахабаларына Раббымыздың рахымы
жауғай!
Сонымен... «Бір Алладан басқа сыйынуға, көмек

сұрап жалбарынуға, тәуекел етуге лайық құдірет-
күш жоқ!» – деп, жарғақ құлағы жастыққа
тимеген тағы бір бауырымыз дүниеден өтті.
Бауыр болғанда да менің туған інім Рысқұлбек

Үшбайұлының баласы – Сержан Үркімбай. Қазан
айының төрті күні (2014-жыл) Айт намазын
жамағатпен жаңа ғана оқып бітіп, мешітте
отырған едік. Рысқұлбектің екінші қызы Айгүлдің

телефоны шыр ете қалды. Құрбан айт мерекесімен
құттықтап жатқан інісі Сержан екен. «Сізбен
сөйлескісі келеді» - деп телефонды маған ұсынды.
Бауырымның үні тым жарқын әрі қуанышты еді.

баракатуһу, апа! Құрбан айт құтты болсын! Алла
тағалам барша мінәжаттарымызды кемшіліктерін
кешіріп, қабыл еткей! Иншалла, Жәннаттың

Фирдаус
бағында
барлық
туыстарымызбен

қауышып, Раббымыздың Нұр жүзін бірге көруімізге
Алла Өзі нәсіп еткей!- деді әдеттегісінен де өте
салтанатты үнмен. Мен де жауап құттықтауымды
айтып жаттым. Сол сәт Сержанның студент

екені есіме түсіп кетті де, «Қалта телефонындағы
ақшасы таусылып қалмасын!» - деген ниетпен:

бәріміздің
бірге
болуымызға
Жаратушымыз

нәсіп еткей! Алла разы болсын құттықтағаныңа,
ботақан! Ассаламуалейкум уа рахматуллаһи уа
баракатуһу! – дедім тездете.

туллаһи уа барака-а-а-туһу!- деді бауырым
аса қуанышты да көтеріңкі үнмен. Бар жан-
жүрегімен осынау ұлық мерекеде туыстарын
құттықтап тұрғанына қуанып, шаттана жымиып

тұрғаны даусынан айқын аңғарылғандай еді.
«Құрбан айт мерекесін осыншалықты дәрежеде
ұлықтағаны имандылығының белгісі ғой» - деген
риза көңілмен қалта телефонды «жаптым». Арада

бір бие сауымдай уақыт өтті-ау деймін, мешіт
іргесіндегі күйеу баламыз Бағлан мен Назгүл
Рысқұлбекқызының үйінде айт дастарханында
отырғанбыз. Ортамызда – Рысқұлбек, Сержан-

ның әкесі. Ол кісі үлкен қызы Назгүлдің бір
шаруаларына көмектеспек ниетпен Алматыға
екі-үш күнге келген беті еді.
Бір кезде телефон шыр ете қалды. Сержанның

қалта телефоны. Ар жағынан өз даусы емес,
досының үні естіліп жатты... Жалған дүние-
ай, атам қазақ айтпақшы, сен расында жалған
екенсің ғой!!! Мәңгілік барар мекенімізді естен

шығарып, саған жан дүниемізбен байланып
жүрген біз де ақымақ екенбіз-ау... Осыдан 45-
50 минуттай ғана бұрын: «Уа-а-лейкум ассала-
а-а-ам уа рахматуллаһи уа барака-а-а-туһу!»

телефон тұтқасынан енді міне, суық хабар желдей
есіп, жетіп тұр... Сол сәттегі біздің басымыздан
кешірген жағдайымызды шамалап, елестетіп
тұрған боларсыз, қадірменді бауырым! Күтпеген

мұндай жағдайдан және қимастық сезіммен
көз жасымызға ерік бердік, қабырғамыз қайыса
күйзелдік. Әншейінде тез-ақ жетіп баратын
Тараз қаласы бейне бір айшылық-алыс жерде

қалғандай-ақ, жол ұзарып кеткен сияқты... Көңіл
айтушылардың алғашқы легінде Сержанның
соңғы сәттерінде қасында болған достары бар еді.
Олар оқиғаның қалай болғанын баяндасты.

Сол... бізбен сөйлесіп болғаннан кейін дос-
тарымен бірге мешіттің шығар есігіне беттеген
екен.

кейін телефоныма көп қып «единица» саламын да
бүкіл бауырларымызға телефон шалып, Құрбан
айттарымен құттықтап шығамын! – деген екен.
Содан санаулы минуттардан кейін есік алдына

шығады. Далада қара суық жел соғып тұрған екен.
Достарының бірі тым жеңіл киініп шықса керек.
Денесі түршігіп, қолайсыздық сезіне бастайды.
Мұны байқаған Сержан:

киші, үстіңдегі жұқаңды маған бере сал! – деп,
қоярда-қоймай досына өз курткасын кигізген
екен. Мешіттің сырттағы баспалдағынан түсе
салысымен:

мен шүкірлеріне аса Қамқор Иеміздің берер
нығметтері еселене түскей!
Сержан Рысқұлбекұлының жаназа намазына
350-дей адам тұрды. Он тоғыз жасар студентке

көрсетілген бұл нендей керемет құрмет еді
десеңізші! Сөйтсек, немере бауырым өз өмір
жолында кездескен жандарға үлкен демей,
кіші демей, бай демей, кедей демей, имандылық

тұрғысында шынайы ықыласпен, бірдей қарым-
қатынас жасаған екен. Кейіндері естелік айта
бастаған сыныптастары мен курстас достарының
баяндауынша, Сержанмен араласа бастағаннан

кейін ең бір содыр мінезді деген жігіттің өзі
сабасына
түсіп,
сабағына

немқұрайдылау
қарап жүрген достары озық студентке айналып
үлгеретін болған. Демек, айналасындағы жандарға
үнемі жақсылық жасауға ұмтылып, өзі де олардан

сондай иманды қадамдарды күткен екен-ау.
Осылайша,
естелік
айтып

жатқан
замандастары: «Сержандай перзент тәрбиелеген
сіздерге Алла разы болсын!» – деп, үнемі оның
ата-анасына

алғыстарын
білдірумен
болды.
Ондай сәттерде әкесі Рысқұлбек: «Қай әке-шеше

баласының жаман болғанын қалайды дейсіз?!
Ешкім де. Бәрі де перзенттерін, қолдарынан
келгенінше, «Жақсы болса екен» деп өсіреді. Біз де

жеткенінше ақылымызды айттық. Ал Сержанның
сіздер айтқандай ізгі адамдардан болғаны – бір
Алладан келген зор нығмет, Оның балама жасаған
ерекше сыйы деп ойлаймын. Алланың берген

ішкі түйсігімен қайырлы өмір сүрген шығар...», –
деп жатты мақтау атаулыны өзінен алыстатуға
тырысып.

Ал менің көңіл төрімде немере інімнің сәби
кезінен бастап есімде қалған өмір жолындағы
сәттері қайта жаңғыра түскендей. Ол сәби кезінен
жарқын мінезді болып, жақын-жуық үлкендердің

қас-қабағына қарап өсті. Он жасынан бастап намаз
оқитындарға сырттай қызыға қарап: «Құранды
араб әрпімен оқи алатындарға қызығамын» –
деуші еді. Сөйтіп жүргенде, он үш жасында, сәті

түсіп, ұл балаларға арналған, жаздық каникулдағы
сауат ашу «Құран курсына» қатысқаны бар.
Қайнары тереңнен тартылатын бұлақтың ептеп
көзін ашсаң жеткілікті екен ғой. Оны да біз осы

Сержанымыздан байқадық. Сол жаздан бастап-
ақ, Құран оқып, намазға тұрды. Болмысындағы
осынау ұлы өзгерістерге өзі ерекше қуанып
жүретін. Жұма намазынан қалмай, Рамазан

айын сағына күтіп, Айт намаздарын, мерекелерін
құр жібермеуші еді. Үйінен төрт аялдамалық
жердегі мешітке үнемі жаяу барып қайтқанды
қалап тұрған екен. «Иншалла, басып барған әрбір

қадамымызға Алла тағалам зор сауаптар жазар
деп үміттенемін», – дейтін жымя.
Сержан бауырымыз 13 жасынан бастап өлең
жаза бастаған еді. Негізгі тақырыбы: ел мен жерді

қастерлеу, қорғау және Хақты сүю болатын. Сөз
кезегінде, ең дұрысы Рысқұлбекұлының бірді-
екілі өз өлеңдерін мысалға келтіре кеткеніміз
орынды болар.

«Он сегізден асып міне барамын,
Жан-жағыма ақыл көзбен қарадым.

Шіркін, сәби көңілімді бейкүнә,
Сақтап қалсам, сақтап қалсам жарадым.
Шүкіршілік, бұл күнде дін-аманмын,
Бұйыртса Алла, әлі сауап табармын.

Бір Алланың бұйырғанын орындап,
Жаратқанның разылығын алармын.
Мұсылман боп туғаныма шаттанам,
Жаман жолдан, харам істен сақтанам.

Жолмен жүрмей Алла Өзі көрсеткен,
Екі дүниеде ешкім бақыт таппаған.
Хақ Құранға көңілімізді бұрайық!
Сап-сап болып намазға да тұрайық!

Бұйырғанын орындасақ Құдайдың,
Жәннатқа да боп қалармыз ылайық.
Қилы-қилы бұл өмірде сынақ бар,
Дінсіз өмір жүрмесінші ұнап қап.

Ақыретте кіру үшін Жәннатқа,
Бұл өмірде қиындыққа шыдап бақ!»
Қадірменді бауырым, 15 пен 19 жас арасында
жазған өлеңдерінен-ақ Сержанның имандылық

тұнған бүкіл болмысы аңғарылып тұр емес
пе! Өздігінен көп ізденіп оқыды. Қандай да
бір «шешімі күрделі» деген мәселе пайда бола
қалса, Рысқұлбекұлы бірден: «Мұның жауабы

қасиетті Құранның қазақша аудармасы мен
Пайғамбарымыздың (оған Алланың игілігі мен
сәлемі болсын) хадистерінде тұр ғой», – деп,
бірден сұхбаттасының тығырықтан шығуына

десеңізші! Қалалық, облыстық жарыстарда түрлі
тақырыптардағы ғылыми жобалары мен толып
жатқан сәулеткерлік пішімдері арқылы алғашқы
орындарды иеленуші еді. Спорттық жарыстарда

да жүлделі оралатын. Күрес секциясына қатысып,
жүгіру марафонынан да жиі бой көрсетіп, спортты
айнымас серігіне айналдырған еді. Өзі оқыған Тараз
Мемлекеттік

университетінде
Отансүйгіштік,
туған тілге деген құрмет, азаматтық бағыт-
бағдардың мығым болуына арналған бірнеше

кештер мен кездесулерді ұйымдастыруға белсене
атсалысқан екен.
Оның балауса қаламынан туындаған, шына-
йылық тұнған өлеңдері мен эсселер топтамасын

отбасы
мүшелері
үлкен
ыждаһат-тылықпен

сақтап отыр. Бұйыртса, алдағы уақытта баспа бетін
көріп қалар. Ақындық мектебінен өтпеген, арнайы
әдеби білім алмаған Сержан бауырымыздың
бұл жазбалары-Хақты сүйген бозбала жігіттің

шынайы жүрек лүпілі ғана. Олардың терең
мазмұнын тақырыптары-ақ айғақтап тұрғандай.
«Туған жер», «Біз қазақпыз, бауырым», «Ана тілі»,
«Жаратқанды бірлеу», «Ата-ана қадірі», «Менімен

қазақша сөйлесіңіз», «Отан отбасынан басталады»,
«Қазыналы қариялар», «Қазіргінің қыз-жігіттері»,
тағы сол сияқты бірнеше туындылары әзірге өз
оқырмандарымен қауышуды күтуде.

Әкесі Рысқұлбек Үшбайұлы – қазіргі тілмен
айтқанда, «евроремонттың» шебері. Сержан болса,
оқудан келісімен анасы Жанар Әшімбайқызы
әзірлеп қойған ыстық асын іше салып, әкесіне

көмектеспекке асығушы еді. Нақтылай айтқанда,
алтыншы сыныптың соңынан бастап еңбекке

жүрген қыздардың бетіне қарау ыңғайсыз ғой.
Маған өте бір иманды да инабатты, тура жолдағы
жар іздей жүріңіздерші! Шіркін-ай, Жәннатқа
бірге ұмтылып жүретін жар тапсам ғой!», – деп

армандайды екен. Үлкендер жағына бұл арманын
білдіруге
ұялса
керек.

Жаратушымыздың
бұйыртуымен, Сержан бауырымыз Жәннатта хор
қыздарын жар еткей! Жатқан жері жайлы болып,
қабірі Құран Нұрына толғай!

Ақырет күнінде, шыжыған күннің астында,
күллі адамзат баласы пана таба алмай, естері ауып
тұрғанда, ұлы Раббымыздың жеті түрлі адамдар
тобын Өз көлеңкесінде саялататыны жөнінде