Техникалық графика (металл өңдеу)

Жиі кездесетін геометриялық салулардың, сызба геометриясының негізгі ережелері, сызбаларды орындаудың жалпы ережелері, кейбір машина жасау бөлшектерінің және олардың қосылыстарының, сондай-ақ, түрлі сұлбалардың сызбаларын орындау ережелерінің әдістері келтірілген. Оқу құралы металл өңдеуге байлан...

БАСТАУЫШ КӘСІБИ БІЛІМ

ТЕХНИКАЛЫ

Қ

ГРАФИКА

(МЕТАЛЛ

ӨҢ

ДЕУ)

О

ҚУЛЫҚ

«Білім беруді дамытудың федералды институты» Федералды мемлекеттік автономдық институты техникалық бағыттағы барлық мамандықтар бойынша бастауыш кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу үрдісінде қолдануға арналған оқулық ретінде ұсынылады.

Рецензияны тіркеу нөмірі 506 23желтоқсаннан 2011 ж. ФгАУ «ФИРО»

ACADEMІA

Мәскеу
«Академия» Баспа орталығы

2013

УДК 744(075.32)

ББК 30.11я722

Б881

Авторлар:
А.М.Бродский — 1 және 2 бөлім; В.А.Халдинов — 3 бөлім;
Э. М. Фазлулин — 4 және 5 бөлім.
Рецензензиялаушы —

Кеңес Одағының екі рет батыры И.Ф.Палов атындағы Мәскеу қаласының № 8 Политехникалық колледжінің арнайы пәндер оқытушысы, хим.ғыл.канд., ғылым және техника саласындағы Ресей Федерациясының Үкімет сыйлығының лауреаты В.А.Прохоров.

Бродский А. М.

Б881 Техникалық графика (металл өңдеу) : баст.кәс.білім үшін оқулық / A.М.Бродский, Э.М.Фазлулин, В.А.Халдинов. — М. : «Академия» Баспа орталығы, 2013. — 336 б.

ІSBN 978-5-7695-9230-0

Жиі кездесетін геометриялық салулардың, сызба геометриясының негізгі ережелері, сызбаларды орындаудың жалпы ережелері, кейбір машина жасау бөлшектерінің және олардың қосылыстарының, сондай-ақ, түрлі сұлбалардың сызбаларын орындау ережелерінің әдістері келтірілген. Оқу құралы металл өңдеуге байланысты мамандықтар бойынша ЖК «Техникалық графика» жалпы кәсіби пәнін меңгерген кезде қолданылуы мүмкін.

Бастауыш кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттері үшін.
УДК 744(075.32) ББК 30.11я722

Осы басылымның түпнұсқа-макеті «Академия» Баспа орталығының меншігі болып табылады және оның көшірмесін кез келген тәсілмен алуға құқық иесінің келісімінсіз тыйым салынады.

ІSBN 978-5-7695-9230-0

Құрметті оқырман!

Бұл оқулық металл өңдеумен байланысты мамандықтар бойынша оқу-әдістемелік жинағының бөлігі болып табылады.

Оқулық «Техникалық графика» ЖК жалпы кәсіби пәнін оқуға арналған. Жаңа буынның оқу-әдістемелік жинақтары жалпы білім беру,жалпы кәсіби пәндерді және кәсіби модульдерді оқытуды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу-әдістемелік материалдарды қамтиды. Әрбір жинақта жұмыс берушінің талаптарын ескере отырып, жалпы және кәсіби құзыреттіліктерді игеру үшін қажетті оқулықтар мен оқу құралдары, оқыту және бақылау құралдары бар. Оқу басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электрондық ресурстар интерактивті жаттығулар мен тренажерлар бар теориялық және практикалық модульдерден, мультимедиялық нысандардан тұрады,қосымша материалдар мен ресурстарға сілтемелер Интернетте.Оларға терминологиялық сөздік және оқу үрдісінің негізгі параметрлері:жұмыс уақыты,бақылау мен практикалық тапсырмалардың орындалу нәтижесі белгіленіп отыратын электрондық журнал кіреді. Электронды ресурстар оқу үдерісіне оңай енеді және әртүрлі оқу бағдарламаларына бейімделуі мүмкін. Оқу-әдістемелік жинақ бастауыш кәсіби білім берудің бағытын ескере отырып Федералдық мемлекеттік білім беру стандарты негізінде әзірленді.

1

шеңбер доғасын, ал В нүктесінен АС кесіндісіне тең радиусы R

2

шеңбер доғасын жүргізеді.

Сур. 1.1
Сур. 1.2

4

D

нүктесінде екі доғаның қиылысуы

MN

түзуіне параллель

CD

түзуін жүргізуге мүмкіндік береді.

Құру параллелограммның қасиеттеріне негізделген, қарама-қарсы қабырғалары,белгілі болғандай,тең және параллель. Расында ,

CD

AB,

ал

BD

= AC. Демек, төртбұрыш

ACDB

— параллелограмм, ал

CD

АВ.

Іс жүзінде параллель берілген түзуді жүргізу жиі сызба құралдары:екі бұрыштық немесе сызғыш және бұрыштық көмегімен орындалады. Мысалы, бұрыштық және сызғыш болса, келесі түрде салады. Бұрыштықтың бір жағын

1

CE

кесінділерін
қалдырады. Орталық ретіндегі

D

және E нүктелерінен өлшемі

CD

СЕ

кесіндісінің ұзындығынан біршама үлкен R

2

радиусты екі шеңбер доғасын жүргізеді.

N

нүктесінде доғалардың қиылысуы АВ түзуіне перпендикуляр

CN

түзуін жүргізуге мүмкіндік береді. Доғалардың қиылысуының екінші М нүктесі салынудың дәлдігін бақылау үшін қызмет етуі мүмкін. Салу табанына жүргізілген медиана оның биіктігі де болады деген теңбүйірлі үшбұрыштың қасиеттеріне негізделген.

DEN

үшбұрышын анықтап қараған соң, оның теңбүйірлі

(DN

EN

= R

2

) екенін бекітуге болады, ал

С

нүктесі оның

DE

табанын теңдей бөледі

(CD

CE

= R

1

). Демек,

CN

DEN

үшбұрышының медианасы (және биіктігі).

Егер шарттар берілген С нүктесінен АВ түзуінде екі жаққа өлшемі бойынша жеткілікті екі кесінді қалдыра алмаса, онда басқа тәсіл қолдануға болады.

АВ

кесіндісі (сур. 1.4) және оған тиісті

С

нүктесі берілген болсын.

АВ

кесіндісіне

С

нүктесі арқылы өтетін перпендикуляр жүргізу керек.

5

С

нүктесі осы кесіндінің А соңына жақын орналасады. Егер

АВ

кесіндісін жалғастыруға болмайтын болса, онда бұрын қаралған перпендикуляр жүргізу тәсілдерін қолдану мүмкін емес немесе ол өте дәл емес нәтиже береді. Бұл жағдайда еркімен

О

нүктесін таңдайды,орталық ретінде,бұл нүктеден радиусы

ОС

шеңбер жүргізеді. Шеңбердің

АВ

түзуімен қиылысуы шеңбердің

DN

диаметрі өтетін және

N

нүктесін

С

нүктесімен қосатын

D

нүктесінің орналасуын анықтайды.

CN

кесіндісі — АВ кесіндісіне ізделіп отырған перпендикуляр.

Сур. 1.6
Сур. 1.5

6

NCD

бұрышы тік болып табылады,өйткені

О

нүктесінде орталығы бар шеңберге кіргізілген және

DN

диаметріне сүйенеді.

АВ түзуіне тиісті емес С нүктесінен АВ түзуіне (сур. 1.5) перпендикуляр жүргізу керек болғанда, келесі түрдегідей істейді. С нүктесінен,орталық ретінде, өлшемі С нүктесінен АВ түзуіне дейінгі аралықтан біршама үлкен радиусы

R

1

шеңбер доғасын жүргізеді. Доғаның

АВ

түзуімен қиылысуы

D

және

E

нүктелерінің орнын анықтайды, олардан, ортасы ретінде еркін радиуспен R

2

шеңбер доғаларын жүргізеді. Бұл доғалардың қиылысуы С нүктесімен қосатын N нүктесін береді.

CN

кесіндісі АВ түзуіне ізделіп отырған перпендикуляр.
Үшбұрыштардың теңдігінен

CDN

және

CEN (CD = CE =

R

1

DN

EN

= R

2

CN

— ортақ қабырға)

CN

DCE

бұрышының биссектрисасы .

Сонымен бірге, теңбүйірлі үшбұрышты

CDE (CD

CE

) биссектриса биіктігі де болады, яғни

CN

түзуі АВ түзуіне перпендикуляр.

Түзуге перпендикуляр тұрғызғанда, сызба құралдарын: екі бұрыштық немесе бұрыштық пен сызғыш қолдануға болады. Мысалы,

С

нүктесі арқылы (сур. 1.6)

АВ

түзуіне сызғышты

1

АВ түзуінің бойымен бағыттау керек, ал бұрыштықты

2

катеттердің біріндегі сызғышқа басу, оның екінші катетін С нүктесімен қосып.

Жаттығу.

АВ түзуінен тыс еркін орналасқан С нүктесінен сызғыш және бұрыштық көмегімен АВ түзуіне перпендикуляр түсіру. Құрылымның дәлдігін циркуль және сызғыш көмегімен тексеру.

ТҮЗУ КЕСІНДІСІН БӨЛУ

1.3.

АВ

АС:СВ

= 3:2 қатынасы етіп бөлетін

С

нүктесінің орнын анықтайды.

Құру белгілі ережеге негізделген: бұрыштың қабырғалары параллель түзулермен қиылысқан кезде, оның қабырғаларында пропорционал кесінділер кесіледі.

Жаттығу.
60 мм-ге тең
АВ кесіндісін қатынасы

AB

CD

= 3 : 4 болатындай етіп С нүктесімен бөлу.

В

нүктесінде (сур. 1.9) басы болатын

ВС

сәулесімен 35° жасайтын бұрыш тұрғызу керек болсын.

Есептің шешімі бола алатын нұсқалардың бірі – транспортир қолдану. Транспортирда белгіленген нүктені В нүктесіндегі басымен қосып және оның тура сызықты жағын ВС сәулесі бойымен бағыттап

БҰРЫШТАРДЫ ТҰРҒЫЗУ

8

Сур. 1.9

9

A.

Сур. 1.10

және а/2 –ге тең

ABF

пен

FBC

бұрыштарын алуға мүмкіндік береді.

ABF

және

FBC

бұрыштарының теңдігі

BDF

және

BEF (BD = BE = R

j

шаршысын аламыз.

10

І

A

Сур. 1.13
Егер

AE

және

CG

өзара перпендикуляр диаметрлердің (сур. 1.13) арасындағы бұрыштарды теңдей бөліп,

DH

және

BF

өзара перпендикуляр диаметрлерін жүргізсе, онда осы диаметрлердің ұштары ортасы

О

нүктесінде орналасқан шеңберді бірдей 8 бөлікке бөледі. Алынған диаметрлердің ұштарын қосып дұрыс сегізбұрыш

ABCDEFGH

аламыз.
Шеңберді 3,6 және 12 бөліктерге бөлу

Шеңберді алты бөлікке бөлу үшін дұрыс алтыбұрыш қабырғаларының сырттай сызылған шеңбердің радиусына теңдігін пайдаланады.

Мысалы, егер

О

нүктесінде (сур. 1.14) ортасы бар радиусы

R

шеңбер берілген болса, онда осы шеңбердегі диаметрлердің бірінің ұштарынан (

A

және

D

нүктелері),ортасы ретінде, радиустары R шеңбер доғаларын жүргізу керек. Осы доғалардың берілген шеңбермен қиылысу нүктелері оны бірдей алты бөлікке бөледі.

Табылған нүктелерді реттілікпен қосып дұрыс алтыбұрыш

ABCDEF

аламыз.
Егер

О

нүктесінде (сур. 1.15) ортасы бар шеңберді тең үш бөлікке бөлу керек болса, шеңбер радиусына тең радиуспен доғаны оның диаметрінің тек бір ұшынан жүргізеді, мысалы D нүктесінен. Осы доғаның берілген шеңбермен қиылысу нүктелері

В

және

С

мен А нүктесі осы шеңберді тең үш бөлікке бөледі.

А, В

и С нүктелерін реттілікпен қосып,теңқабырғалы АВС үшбұрышын аламыз.

11

|Л

Сур. 1.15

Шеңберді 12 бөлікке бөлу үшін шеңберді алты бөлікке бөлуді екі рет қайталау керек (сур. 1.16), оның өзара перпендикуляр диаметрлерінің ұштарын:

А

және

G, D

және

J

нүктелерін пайдалана отырып. Жүргізілген доғалардың берілген шеңбермен қиылысу нүктелері оны 12 бөлікке бөледі. Тұрғызылған нүктелерді реттілікпен қосып, дұрыс онекібұрыш

ABCDEFGHІJKL

аламыз.
Жаттығу.
Диаметрі 50 мм.-ге тең шеңбердің ішіне сызылған дұрыс алтыбұрыш салу.

12

Шеңберді бес бөлікке бөлу

О

нүктесінде (сур. 1.17) ортасы бар шеңберді бес бөлікке бөлу үшін келесі түрдегідей жасайды. Шеңбердің өзара перпендикуляр радиустарының бірін, мысалы

ОМ-

ді

бұрын сипатталған әдістегідей теңдей бөледі.

ОМ

кесіндісінің ортасынан —

N

нүктесінен

AN

кесіндісіне тең радиусы

R

1

шеңбер доғасын жүргізіп, осы доғаның

ОМ

радиусы тиесілі диаметрмен қиылысуын

Р

нүктесімен белгілейді.

АР

кесіндісі шеңбердің ішіне сызылған дұрыс бесбұрыштың қабырғасына тең, сондықтан А нүктесінен АР кесіндісіне тең радиусы

R

2

шеңбер доғасын жүргізеді. Осы доғаның берілген шеңбермен қиылысу

В

және

Е

нүктелері бесбұрыштың екі төбесін белгілеуге мүмкіндік береді. Тағы екі төбесі (С және D),

В

және

Е

нүктелерінде орталары бар, радиусы R

2

шеңбер доғасы мен

О

нүктесінде ортасы бар берілген шеңбермен қиылысу нүктелері болып табылады.
Дұрыс бесбұрыш

ABCDE

төбелері берілген шеңберді бірдей бес бөлікке бөледі.
Жаттығулар.

1. Диаметрі 50 мм.-ге тең шеңбердің ішіне сызылған дұрыс бесбұрыш салу.

Сур. 1.17

13

Шеңберді кез келген санды бірдей бөліктерге бөлу Егер қаралған нұсқалардың бірде біреуі қойылған есептің шартын қанағаттандырмаса, онда шеңберді кез келген санды бірдей бөліктерге бөлуге және сәйкесінше оған іштей сызылған кез келген санды қабырғалары бар дұрыс көпбұрыштарды салуға мүмкіндік беретін тәсілді қолданады.

Осындай құрылымды

О

нүктесінде (сур. 1.18, а) ортасы бар шеңберді жеті бірдей бөліктерге бөлу мысалында қарастырайық. Алдымен екі өзара перпендикуляр диаметрлер жүргіземіз, оның біреуі, мысалы

А

нүктесінен өтетінді
1... 7

нүктелермен шектелген жеті бірдей бөліктерге бөлу керек ( 1.3 бөл.қар.). А нүктесінен, ортасы ретінде, радиусы R берілген шеңбердің диаметріне тең доға жүргіземіз, оның екінші диаметрдің жалғасымен қиылысуы

Р

1

және Р

2

нүктелерін анықтайды. Кейін Р

1

және Р

2

нүктелері ( сур. 1.18, б

қар. ) мен

А7

(2,

4

және 6 нүктелер) диаметрін бөлгенде алынған жұп нүктелер арқылы түзулер жүргіземіз.

B, C, D

және

E, F, G

нүктелері осы түзулердің берілген шеңбермен қиылысу нүктелері мен А нүктесі

О

нүктесінде ортасы бар шеңберді жеті бірдей бөліктерге бөледі. Тұрғызылған нүктелерді реттілікпен қосып, шеңберге іштей сызылған дұрыс жетібұрыш

ABCDEFG

аламыз.
1.6.

ТҮЙІНДЕСУЛЕР

Түйіндесу деп бір сызықтың екіншісіне бірқалыпты ауысуын түсінеді. Көбінесе түйіндесулер түзулер мен шеңбер доғаларының үйлесуін білдіреді. Мысалы, 1.19 сур. бейнеленген сызық бірнеше элементтерден тұрады:

АВ

түзуі радиусы R

1

шеңбер доғасына бірқалыпты өтеді, содан соң радиусы R

2

шеңбер доғасына,

DE

түзуімен аяқталады. Ауысудың бірқалыптылығы тізбекті орналасқан сызықтардың бір біріне жанасу есебінен жетеді.

АВ

түзуі

О

1

ортасы бар шеңбермен

В

нүктесінде жанасады,

О

1

ортасы бар шеңбер О

2

ортасы бар шеңбермен

С

нүктесінде жанасады, ал О

2

ортасы бар шеңбер

DE

түзуімен

D

нүктесінде жанасады.

Егер түйіндесулер түзулер мен шеңбер доғаларынан тұратын болса, онда олардың дұрыс және дәл бейнеленуі үшін негізгі көрсеткіштерін анықтау керек: түйіндесулер радиустары (R

1

және R

2

сур.1.19), түйіндесулер орталары (

О

1

және

О

2

нүктелері) мен түйіндесу нүктелері (

B

C

және D нүктелер).
Түйіндесу радиустары мен нүктелері
түйіндестретін шеңбер

14

Сур. 1.18

доғаларының өлшемдері мен орындарын сипаттайды. положения сопрягающих дуг окружностей.

Түйіндесу нүктелері

— екі бірізді орналасқан түзулер немесе бір сызықты екіншісінен бөлетін шекаралар үшін ортақ нүктелер.

Көбінесе түйіндесулердің радиустары беріледі, құрылу есептерін шығару түйіндесудің орталары мен нүктелерін анықтауға алып келеді. Бұл жағдайда, ұқсас есептерді шығарудың жалпы жоспарын тұжырымдауға болады.

15

Қиылысатын екі түзу сызықтың түйіндесуі

АВ

(сур. 1.20) және

CD

түзулері бар болсын, оларды радиусы

R

c

шеңбер доғасымен түйіндестіру керек.
Жазықтықтың нүктелер жиыны, түзуден R

g

арақашықтықта алыстағы, берілген түзуге параллель және одан R c

арақашықтықта қашық тұрған екі түзу бар.

АВ

түзуінен кез келген нүкте Е таңдаймыз, одан АВ түзуіне перпендикуляр қайта тұрғызамыз және R c

– ға тең

EF

кесіндісін қалдырып қоямыз ,

F

нүктесі арқылы түзулердің бірін жүргіземіз, АВ түзуіне параллель. Осыған ұқсас құрылуларды

CD

түзуіне қатысты орындаймыз, кез келген нүкте

G

таңдап және сәйкес, перпендикуляр кесіндісі

GH

= R

c .

F

және H нүктелерінен өтетін түзулердің қиылысу нүктесі

О

, АВ түзуінен сияқты,

CD

түзуінен де R c

арақашықтықта алыс орналасқан. Осылайша, нүкте

О

АВ

және

CD

түзулерінің жанамасының шеңбер орталығы, яғни түйіндесу ортасы. Түйіндестіретін шеңбер мен берілген түзулердің жанап өтетін нүктелерін анықтау үшін, оларға О нүктесінен перпендикуляр түсіру керек. Осы перпендикулярлардың

АВ

және

CD

түзулерімен қиылысу нүктелері К

1

мен К

2

, О нүктесінде ортасы бар шеңбердің берілген түзулермен (түйісу нүктелерімен) жанасу нүктелері болып табылады. Түйіндесудің барлық параметрлері бар, О нүктесінде ортасы бар,

К

1

нүктесінен К

2

нүктесіне дейін радиусы

R

c

16

шеңбер доғасын жүргізуге болады.
Егер,

АВ

және

CD

(сур. 1.21) түзулерінен R c арақашықтықта алыс орналасқан толық нүктелер жиынын пайдаланып, берілгендерге параллель екі-екіден түзу жүргізсе, төрт түйіндесу орталарын салуға болады О

1

, О

2

, О

3

и О

4

және қойылған есеп шешуінің төрт нұсқасын алуға болады.
Жаттығу.
Қиылысатын

AB

және

CD

түзулері 30° тең бұрыш құрайды. Радиусы 20 мм шеңбер доғасымен осы түзулердің түйіндесуін орындау. Бір шешім беру.

Түзу сызықтың шеңбермен түйіндесуі
Егер түзу сызықтың түйіндесу радиусы

R

нүктесі арқылы

АВ

параллель түзу жүргіземіз.
(п. «а» қар.).
О нүктесінен, ортасынан сияқты, R

1

мен R c

радиустарының қосындысына тең радиусы R

2

шеңбер доғасын жүргіземіз ( п. «б» қар.).
N нүктесі арқылы өтетін түзу мен радиусы

R

К

1

(п. «д» қар.).
Құрылуды аяқтай,

С

ортасынан радиусы R c

шеңбер доғасын жүргізу керек,

К

1

нүктесінен

К

2

нүктесіне дейін.

О

нүктесінде ортасы бар, радиусы R

1

шеңбер (сур. 1.23) мен АВ түзуі берілген болсын. Радиусы

R

c

шеңбер доғасымен шеңбер мен түзудің ішкі түйіндесуін орындау керек. Талап етіліп отырған құрылымдардың алдағы өткен мысалда қарастырылғаннан айтарлықтай ерекшеленбейді және тек екі өзгешелігі бар.

18

Жазықтықтың нүктелер жиыны, берілген шеңберден

R

c

қашықтыққа алыстатылған, R

1

мен R c

радиустарының айырмасына тең, радиусы R

2

болатын шоғырлас шеңберді білдіреді. Түйіндесу нүктесі

К

1, берілген және түйіндестіретін шеңберлердің орталарын қосатын түзудің жалғасуында орналасады.

О

нүктесінде ортасы бар радиусы R

1

шеңбер (сур. 1.24) мен

АВ

түзуі берілген болсын. Радиусы

R

c

шеңбер доғасымен шеңбер мен түзудің ішкі түйіндесуін орындау керек.
Берілген есептің алдағы өткен есептен өзгешелігі, түйіндесу радиусы R

c

берілген шеңбер радиусынан R

1

үлкен. Бұл жағдайда, радиус R

2

түйіндесу мен берілген шеңбер радиустарының айырмасы ретінде анықтайды, алайда азайғыш пен азайтқыш айырма мәні оң болатындай

K2-R1 + Rc

19

болатындай етіп таңдау керек.
Жаттығу.
Диаметрі 50 мм шеңбер мен оған жанама

AB

берілген .

Радиусы 20 мм шеңбер доғасымен шеңбер мен түзудің сыртқы түйіндесулерінің бірін орындау.

Екі берілген шеңберлердің түйіндесуі Екі шеңбердің түйіндесуіне арналған есептерді шығарғанда, шеңберлерден тең аралыққа қашық орналасқан жазықтықтың нүктелер жиыны, радиустары берілген шеңбер мен түйіндесу радиустарының қосындысына не айырмасына тең шоғырлас шеңберлерді білдіретінін ескеру керек. Осы шеңберлердің қиылысу нүктесі түйіндесу ортасы болып табылады. Түйіндесу нүктелері, берілген шеңберлердің ортасы мен түйіндесу орталарын қосатын түзулердің қиылысу нүктелері сияқты анықталады.

О

1

және О

2

нүктелерінде орталары бар (сур. 1.25), сәйкес

R

1

мен

R

2

радиустары бар екі шеңбер берілген болсын. Радиусы

R

c

шеңбер доғасын. Осы доғалардың қиылысу нүктесі

С,

түйіндесу ортасы болып табылады, ал К

1

және К

2

нүктелері О

1

С мен О

2

С түзулерінің сәйкес шеңберлерімен қиылысуы — қиылысу нүктелері болады. Түйіндесудің негізгі параметрлерін анықтаған соң,

С

ортасынан

К

1

және

К

2

нүктелерінің арасынан радиусы

R

c

шеңбер доғасын жүргізуге болады.
Егер радиустары R

1

және R

2

, О

1

және О

2

нүктелерінде (сур. 1.26) орталары бар шеңберлердің ішкі түйіндесуін орындау керек болса, онда олардың түйіндесуінің ортасын

нүктесінен, түйіндесу радиусы

R

c

мен шеңбер радиусының

R

і

қосындысына тең
радиусы R

3

шеңбер доғасын жүргізу керек, ал

О

2

нүктесінен – түйіндесу радиусы мен шеңбер радиусының R

2

айырмасына тең, радиусы R

4

шеңбер доғасын.

20

Түйіндесу нүктесі К

1

, түзу

ОС

мен радиусы R 1r

шеңбердің қиылысында орналасады, ал түйіндесу нүктесі

К

2

— радиусы

R

2

шеңбер мен О

2

С түзуінің жалғасы қиылысында.

21

Жаттығу.

Диаметрлері 30 және 50 мм екі шеңбер берілген. Шеңберлердің орталарының арасындағы арақашықтық 50 мм тең. Радиусы 20 мм шеңбер доғасымен берілген шеңберлердің сыртқы түйіндесулерінің бірін орындау.

Шеңберлерге жанама салу Шеңберлерге жанама жүргізуге арналған басқа есептерді шешу негізінде жатқан есепті қарастырамыз. А нүктесінен (сур. 1.28) О нүктесінде ортасы бар шеңберге жанамалар жүргізу керек. Жанамаларды дәл салу үшін түзулер мен шеңбердің қиылысу нүктелерін анықтау керек. Ол үшін А нүктесін

О

нүктесімен қосу керек және

АО

кесіндісін қақ ортасынан бөлу керек. Осы кесіндінің ортасынан –

С

нүктесінен, ортасы ретінде, диаметрі АО кесіндісіне тең болу керек шеңберді сызу.

К

1

және К

2

, С нүктесінде ортасы бар және О нүктесінде ортасы бар шеңберлердің қиылысу нүктелері

АК

1

және

АК

2

түзулерінің берілген шеңберге қиылысу нүктелері болып табылады. Қойылған есептің дұрыс шешуі жанасу нүктесіне жүргізілген шеңбер радиусы шеңбердің жанамасына перпендикулярлығымен дәлелденеді.

К

1

А

және ОК

2

А бұрыштары тік болады, себебі олар ортасы

С

нүктесіндегі шеңбердің

АО

диаметріне сүйенеді.
Екі шеңберге жанамалар тұрғызғанда жанамалар
сыртқы
және

ішкі болып бөлінеді. Егер берілген шеңберлердің орталары жанаманың бір жағында орналасса, онда оны сыртқы деп есептейді, ал егер шеңберлердің ортасы жанаманың әртүрлі жағында орналасса ол ішкі болып есептеледі.

22

О

1

және

О

2

(сур. 1.29) нүктелерінде орталары, сәйкесінше радиустары

R

j

және

R

2

бар екі шеңбер берілген болсын .

1

және О

2

К

2

түзулерінің жанасу нүктелерін анықтайды.

А

2

(сур. 1.30) нүктелерінде орталары, сәйкесінше радиустары

R

j

және

R

2

бар екі шеңбер берілген болсын .

радиустарының қосындысына тең радиусы R

3

шеңбер жүргізу керек.

О

2

нүктесінен радиусы R

3

шеңберге жанама жүргіземіз, ол үшін О

1

және О

2

нүктелерін қосамыз, О

1

О

2

кесіндіні

С

нүктесімен қақ ортасынан бөлеміз және С нүктесінде ортасы бар, радиусы

СО

1

шеңбер доғасын жүргіземіз. Осы доғаның радиусы R

3

шеңбермен қиылысуы көмекші түзулердің

О

2

К

1

және О

2

К

R

2

шеңбермен В

1

және В

2

жанасу нүктелерін анықтау үшін,

О

2

нүктесінен О

2

К

1

және

О

2

К

2

көмекші түзулеріне берілген шеңбермен қиылысуына дейін перпендикуляр тұрғызу керек. Ізделіп отырған түзулермен берілген шеңберлердің жанасу нүктелері бар болғанда, А

1

В

1

және А

2

В

2

түзулерін жүргіземіз.

24

Жаттығу.
Диаметрлері

30 және 50 мм екі шеңбер берілген. Шеңберлердің орталары арасындағы арақашықтық 60 мм тең. Берілген шеңберлерге сыртқы және ішкі жанамаларды салу.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

2

2 тарау

СЫЗБА ГЕОМЕТРИЯСЫНЫ

Ң

НЕГІЗГІ ЕРЕЖЕЛЕРІ

СЫЗБА ГЕОМЕТРИЯСЫ ПӘНІ

Жазықтықта сызықтарды жүргізу арқылы кеңістіктегі нысанның кескінін салу
сызба
деп аталады.

Сызбаны жасау үшін және ондағы ақпараттарды қабылдаудың теориялық негізі сызба геометриясы болып табылады. Сызба геометриясы — екі негізгі мәселе қарастырылатын геометрия бөлімдерінің бірі: ■ кеңістікте шынайы немесе ойша бар геометриялық нысанды жазықтықта бейнелеп көрсету ; ■

жазық бейнелер бойынша анық болған
геометриялық нысанды елестету.
Геометриялық нысан

(фигура) дегеніміз өзара белгілі шарттармен біріккен біршама нүктелер жиыны. Бүкіл геометриялық нысанды (барлық жиынтық) бейнелеп көрсету үшін оны құраушылардың ( жиынтықтың әрбір элементі) әрбір нүктесін бейнелеп көрсету керек. Сызба геометриясында геометриялық жиынтықты немесе жазықтықта оның элементін бейнелеу үшін қолданылатын тәсіл

проекциялау әдісі
, ал осы әрекеттің нәтижесі жиынтықтың ( немесе оның элементінің)
проекциясы
деп аталады.

Нысанды бейнелеу амалдарының бірі тік бұрышты проекциялау тәсілі болып табылады. Кеңістікте А нүктесі ( сур. 2.1) және п

0

жазықтығы (
проекция жазықтығы
) берілген болсын.

ӨЗАРА ПЕРПЕНДИКУЛЯР ЕКІ ЖӘНЕ ҮШ ПРОЕКЦИЯЛАР ЖАЗЫҚТЫҒЫНА ТІК БҰРЫШТЫ ПРОЕКЦИЯЛАУ. СЫЗБАНЫҢ ЖАСАЛУЫ

26

Жазықтыққа А нүктесін бейнелеу үшін одан проекциялаушы сәулені п

0

жазықтығына перпендикуляр жүргізу керек. Проекциялаушы сәуле проекциялар жазықтығын қиып өтетін А

0

нүктесі п жазықтыққа нүкте проекциясы болып табылады.

Өзара перпендикуляр екі проекциялар жазықтығына тік бұрышты проекциялау (Монж әдісі) 1799 ж. Г. Монж жариялаған еңбектерінде проекцияның екі өзара перпендикуляр жазықтықтар жүйесін (сур. 2.2, а) қолдану ұсынылған. Көлденеңінен орналасқан осы жазықтықтардың бірі (п

1

) көлденең проекция жазықтығы деп, ал екіншісі (п

2

) — тіке орналасқаны фронталь проекция жазықтығы деп аталады. п

1

және п

2

жазықтықтарының қиылысу нүктесі
проекция өсі
(х) деп аталады.

о А'

А

Сур. 2.2

27

п

1

, п

2

жүйесінде А нүктесінің проекциясын алу үшін проекция жазықтықтарының әрқайсысына тік бұрышты проекциялауды орындау керек. Проекциялаушы сәуленің п жазықтықпен қиылысуы А нүктесіндегі көлденең проекция А орнын, ал проекциялаушы сәуленің п

2

жазықтығымен қиылысуы А нүктесінің фронталь проекциясы

A"

орнын анықтайды.

Осылай алынған кескіндемелер тек нүктелер проекциялары бар оның кеңістіктегі орнын анықтауға мүмкіндік береді. Шынында, егер

А

нүктесінде көлденең проекциялар жазықтығына перпендикуляр көтерсе, ал

A

" нүктесінде — фронтальға, онда олардың қиылысуы берілген проекциялар жазықтығы жүйесіндегі А нүктесінің орнын анықтайды, осыдан келесі қорытынды жасауға болады: нүктенің екі проекциясы осы нүктенің берілген проекциялар жазықтығы жүйесіне қатысты кеңістіктегі орнын анықтайды . Алайда екі өзара перпендикуляр жазықтықтарда алынған геометриялық нысан кескіндемелерін пайдалану тым ауыр болатын еді, сондықтан келесі міндет екі проекция да бір жазықтықта орналасатын кескіндемеге көшу болып табылады. Жазықтықта кескіндеме алу үшін көлденең және фронталь проекциялар жазықтығын қиыстырады. Бұл ретте фронталь проекциялар жазықтығы қозғалыссыз қалады, ал көлденең проекциялар жазықтығын x

осі бойымен алдыңғы жарты жазықтық п

төмендейтіндей ( артқы жарты жазықтық п

көтеріледі) етіп айналдырады. п

2

и п жазықтықтарын қиыстырғаннан кейін сур. 2.2 б

. көрсетілген сызба аламыз. Мұнда
нүктенің фронталь және көлденең проекциялары

х

осіне перпендикуляр бір түзуде
орналасқанын байқаймыз.

AA"

түзуі
байланыс желісі
деп аталады. п и п

2

жазықтықтарына ұқсас тікбұрыштар сур. 2.2, б

көрнекі болу үшін қалдырылған. Шынында n t , п

2

жүйесіндегі нүкте сызбасы сур. 2.2, в көрсетілген түрге ие.

Сызбада геометриялық нысанның жоқ екеніне ерекше назар аударайық, тек проекциялар жазықтығында осы нысанның кескіндері бар. Осылай, сур. 2.2, в

А нүктесі жоқ, тек осы нүктенің көлденең

A

және фронталь

A"

проекциялары бар .

Қарастырылған мысалда

А

нүктесі п

2

жазықтықтың алдында және п

жазықтығынан жоғары орналасқан. Алайда, шындығында А нүктесі п және п

2

жазықтықтарына қатысты кез келген түрде орналаса алады, бұл

A

және A" проекцияларының өзара орналасуын өзгертеді.

28

Өзара перпендикуляр үш проекциялар жазықтығына проекциялау. Нүктелер координаттары Көлденең және фронталь проекциялар жазықтығынан басқа нысанды бейнелеу үшін көбінесе үшінші проекциялар жазықтығы қолданылады, п

1

мен п

2

жазықтықтарына перпендикуляр және
профиль проекциялар жазықтығы

п

3

(сур. 2.3, a) деп аталады.
Өзара перпендикуляр үш жазықтықтар үш түзу -
Ox, Oy
және

Oz

проекция өстері бойынша қиылысады .

А нүктесінің проекциясын үш проекциялар жазықтық жүйесінде алу үшін п

1

, п

2

и п

3

жазықтықтарына тік бұрышты проекциялау орындау керек. А нүктесінің профиль

A'”

және фронталь

A"

проекциялары Oz

проекция осіне перпендикуляр және оны

A

z

нүктесінде қиятын түзулерде орналасады. А нүктесінің профиль

A"

және көлденең

A

проекциялары Oy

проекция осіне перпендикуляр және оны

A

y

нүктесінде қиятын түзулерде орналасады .

Сызбаға өткенде фронталь проекциялар жазықтығы қозғалыссыз қалады, ал көлденең және профиль проекциялар жазықтығы сәйкес осьтер төңірегінде айналу арқылы фронтальмен беттеседі.

Сур. 2.3

29

п

1

жазықтығы Ox

өсін алдыңғы жартылай жазықтығы түсетіндей етіп айналады, ал п

3

жазықтығы Oz өсін алдыңғы жартылай жазықтығы оң жаққа жылжитындай етіп айналады. Жазықтықтарды қосқанда 2.3, б

суретте көрсетілгендей сызба аламыз.
Жоғарыда сипатталғандай п

1

және п

3

ЛЛ'''

(сур. 2.3, а қар.) — А нүктесінің x

координатасы
(абсцисса)
, арақашықтық

АЛ"

— А нүктесінің

у

координатасы
(ордината)
, арақашықтық

АЛ'

— А нүктесінің

z

координатасы
(ап-
пликата)

. Нүктелердің координаттарын біле тұра және сызбада осы координаттарға байланыс сызықтарының белгілі кесінділері сәйкес келетінін ескеріп, әрқашан нүктелердің проекцияларын салуға болады (сур. 2.3, б қар.). Бұл ретте, нүктенің жеткіліксіз горизонталь немесе профиль проекцияларын салу үшін

сызбаның тұрақты сызығы
(СТС) деп аталатын

O

нүктесінен Oy өсіне 45° бұрышпен жүргізілетін түзуді қолдануға болады. Сызбада проекциялар өсінің болуы, проекциялар жазықтығына қатысты нүктенің немесе басқа проекциялық нысанның орнын анықтауға мүмкіндік береді. Алайда, көп жағдайларда (ал машина жасау бөліктерінің сызбаларын орындауда әрдайым) бұл ақпарат керексіз болып қалады. Инженерлік есептерді шешу үшін бөлшектің пішіні мен өлшемдерін анықтап алу әбден жеткілікті, яғни оны шектейтін нүктелердің, сызықтардың және беттердің өзара орналасуын анықтау. Сондықтан, проекциялардың өстері көрсетілмейтін, өссіз сызба ең көп таралған болып табылады (сур. 2.4). Егер, сызбаның тұрақты сызығын қолдану жөн болса, онда оны байланыс сызықтарына көлбеуін сақтай отырып, сызбаның кез келген жерінде жүргізуге болады.

30

Сур. 2.4

Проекциялар жазықтықтарының қосымша жүйесі Кейбір есептерді шешу үшін берілген проекциялар жазықтық жүйесі жеткіліксіз болады. Мысалы, берілген жазықтық жүйесіндегі геометриялық нысан, оның нақты өлшемдерін анықтау мүмкін еместей орналасқан. Сол арада есеп оңай шешілетін еді, егер бұл нысан басқа, нақты жағдайға тура келетін проекциялардың жазықтықтар жүйесінде орналасқанда.

Проекциялардың жазықтық жүйелері бірінен екіншісіне ауысуы мүмкін және ол
проекциялар жазықтықтарының ауысу тәсілі
деп аталады

Мұндай өзгеруде геометриялық нысан кеңістікте қозғалыссыз қалады, екі өзара перпендикуляр жазықтықтардың проекциялар жүйесі ғана өзгереді. п

1

, п

2

жүйесінде (сур. 2.5, а) А нүктесінің проекциялары берілген болсын ,

AA

x

және A x

A

ІV

проекциясын алады.
Егер проекциялар жазықтығын өзгерту жасау және п

1

, п

2

жүйесінен, п

5

нүктесінен х

2

өсімен қиылысуында

A'A

x

тең кесінді алып қояды
Сур. 2.6

32

және п

5

жазықтығына А нүктесінің A

V

проекциясын алады.

Нүктелердің жаңа проекцияларын құруда қателеспеу үшін, келесіні есте сақтаған жөн: енгізілетін жазықтыққа нүктелердің проекцияларын салу кезінде әрқашан ауыстырылатын жазықтан байланыс сызықтарының кесінділерін алып қояды.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

түзу сызықтың және оның кесіндісінің проекциялары
2.3.

0

B

0

түзуінің проекциясында орналасатын болады.

A

0

B

0

кесіндінің проекциясы жалпы жағдайда әрқашан АВ кесіндісінің өзінен кіші болады. Кесінді және оның проекциясы, түзу мен проекциялар жазықтығы өзара паралель болған жағдайда ғана тең болады. Кеңістіктегі кесінденің орны екі нүктемен беріледі. Сәйкесінше сызбада екі нүктенің проекциясын – кесіндінің ұштарын береді.

33

,6

Сур. 2.7
Сур. 2.8
Кесіндінің натурал шамасын анықтаймыз. п

1

п

2

(сур. 2.8) жүйесінде жалпы орындағы АВ түзуі кесіндісінің проекциялары берілген және осы кесіндінің натурал шамасын анықтау керек.

АВ

кесіндісі бұрмаланусыз проекцияланады, егер жаңа проекциялар жазықтықтар жүйесінде берілген түзу жеке орында табылса, яғни жаңа проекциялар жазықтығына параллель болады. Сондықтан nj, п

2

проекциялар жазықтықтар жүйесінен, п

3

жазықтығын ауыстырса, яғни nj, п

2

проекциялар жазықтықтар жүйесінен п

4

— жазық көпбұрыштармен шектелген денелер (кеңістіктік фигуралар). Көпжақтардың мысалдары мектептегі геометрия курсынан белгілі: призма, пирамида, тетраэдр, гексаэдр (куб) және басқалары.

Көпжақты шектейтін жазық фигуралар
қырлар
деп аталады (сур. 2.9). Сыбайлас қырлар қиылысатын түзу сызықтар
қабырғалар

, ал қабырғалар қиылысатын нүктелер
төбелер

деп аталады. Көпжақтың жазықтықпен қиылысу кезінде пайда болатын фигураны кейде

табаны
деп атайды

С, АА

1

С

1

С) проекцияларын көрсетуге болады. Бейнеленудің ерекшелігі кейбір призма беттерінің

35

АА

1

қабырғасында орналасқан М нүктесінің

M"

фронталь проекциясы берілген болса, онда оның М горизонталь проекциясы қабырғаның

А

'Л[

горизонталь проекциясымен проекциялық байланыста болады .

AA

j

C

j

C

қырында (горизонталь проекция

N

' берілген) орналасқан N нүктесінің жеткіліксіз фронталь проекциясын салу үшін, нүктенің жазықтыққа қатыстылық белгісін қолданады:

қырында орналасқан L нүктесінің L" фронталь проекциясы берілген болсын және осы нүктенің горизонталь проекциясын салу керек.

L

нүктесі арқылы

ВВ

1

қабырғасына параллель түзу жүргіземіз .

Бұл түзу

BB

j

C

j

C,

қырына тиесілі болғандықтан, ол

ВС

қабырғасымен қиылысуы керек. Жүргізілген түзудің фронталь проекциясы L" нүктесі арқылы өтеді және

B'B"

параллель болады. 3"

нүктесі, L нүктесі арқылы жүргізілген түзудің

ВС

қабырғасымен қиылысу нүктесінің фронталь проекциясы болып табылады .

Осы нүктенің горизонталь проекциясын 3’ салуға болады, себебі жүргізілген түзудің горизонталь проекциясының бағыты белгілі: ол

B'B"-

ға параллель болу керек. Бұл ретте, горизонталь проекция L' түзудің салынған проекциясымен проекциялық байланыста болады.

Призма
Призма

— табандары тең көпбұрыштарды, ал бүйір қырлары параллелограммдарды білдіретін көпжақ.

Егер призманың қабырғалары табан жазықтығына перпендикуляр болса, онда призма

j жазықтығымен және бүйір бетінің жаймасын салу керек. (Көлбеу жазықтықтан жоғары орналасқан призма бөлігін жоқ деп есептейік, яғни призманың қалған төмен бөлігінің проекциялары мен жаймасын салу керек.)

Көлбеу жазықтықпен призманың қима фигурасын натурал шамасында проекциялар жазықтығын ауыстыру тәсілімен салу.

А

1

В

1

С

1

жазықтығы проекциялар жазықтықтарының бірде біреуіне параллель емес, сондықтан жазықтықтардың бірде біреуіне үшбұрыш натурал (шынайы) шамасында проекцияланбайды. А

1

В

1

С

1У

С

1У

А

1

В

1

С

1

үшбұрыштың шынайы түріне сәйкес болады.

38

Бүйір бетінің жаймасы.
Жайма

— бұл сызба жазықтығымен қиыстырылған беттердің бейнесі. Егер призма

А

1

В

1

С

1

жазықтығымен қиылыспағанда, онда оның бүйір қырлары, биіктіктері призма биіктігіне тең болатын, ал іргелес қабырғаларының ұзындықтары

Проекцияларды салу.

MNL

жазықтығы п

2

жазықтығына перпендикул болғандықтан, қиылысу сызығының фронталь проекциясы бізде бар деп айтуға болады, және сәйкес қабырғаларға

*f

Сур. 2.12 Пирамида қима фигурасының натурал түрін көлбеу жазықтықпен координаттық тәсілде салу. Жазық фигура салу керек дегенді пайдаланып, ал кез келген нүктенің жазықтықтағы орны екі координаттармен анықталады, екі өзара перпендикуляр координаттық өстерді беруге болады және осы координаттық өстер жүйесінде қима салуға болады. Өстердің бағытын, қима өлшемдері таңдалған өстердің бойымен проекция жазықтықтарының біріне бұрмаланусыз проекцияланатындай таңдау керек.

Салу ыңғайлы болу үшін, координаттардың басы деп

М

нүктесін қабылдаймыз (сур.2.12) және өстердің бірі — Мх

1

өсін

MNL

жазықтығында фронталь проекциялар жазықтығына параллель бағыттаймыз. Бұл өстің фронталь проекциясы

M"х" ,

ал горизонталь —
M'х'
болады. Екінші өсті

MNL

жазықтығында Мх

1

өсіне перпендикуляр бағыттаймыз. Бұл, бағыты дағдылы Оу өсінің бағытымен сәйкес келетін фронталь-проекциялаушы түзу болады. Фронталь проекциялар жазықтығына Му

өсі M" сәйкес келетін нүкте түрінде, ал горизонтальға -
M'y'
түзуі түрінде проекцияланады.

40

Өс Мх

1

|| п

2

болғандықтан, Мх

1

өсі бойымен қима өлшемдері п

2

жазықтығына бұрмаланусыз проекцияланады, ал өс Му

|| л 1г

болғандықтан, онда Му

өсі бойымен қима өлшемдері п

Му өсі бойымен қима өлшемдерін кесінділердің бағытын есепке алып, горизонталь проекциядан алынады —

N

және

L

нүктелерінің М х1

өсінен алыстауы, яғни |NN x1 | = |

N'N'

xl |

және |LL x1 | = |

L'L'

xі |.

Бүйір бетінің жаймасы.
Пирамиданың бүйір бетінің жаймасын салу үшін,

SAB, SBC

және

SAC

үшбұрыштарымен шектелген қырларын сызбаның жазықтығымен қиыстыру керек. Осы үшбұрыштардың әрбірін үш қабырғасы бойынша салуға болады, бірақ олардың қабырғаларының нақты өлшемдерін қолдану керек.

ABC

табаны айналасында сызылған шеңбердің ортасымен пирамида биіктігі табанының (сур. 2.12) сәйкес келуі есептің шешімін айтарлықтай жеңілдетеді. SA,

SB

және

SC

қабырғалардың проекциялары

ABC

жазықтығына тең болғандықтан, онда қабырғалары да тең болады. Бұдан басқа,

SA

қабырғасы фронталь проекциялар жазықтығына параллель, сондықтан ол п

2

жазықтығына бұрмаланусыз проекцияланады.
Жайманың бейнеленуін бастап, (сур. 2.14), еркін таңдап алынған S

0

нүктесінен , ортасы ретінде, радиусы

S"A"

шеңбер доғасын (сур. 2.12) жүргіземіз. Жайма салған кезде, пирамиданың бүйір бетін

SA

қабырғасы бойынша ойша кесеміз және S

0

нүктесінен (сур. 2.14) бейнеленген доғаның радиустарының бірін жүргізіп,

SA

(кесінді
SqAq)

0

MNL

жазықтығымен (сур. 2.12) қиылысу сызығын ескеру керек болса, S

0

A

0

, S

0

B

0

, S

0

C

0

кесінділерінде (сур. 2.14), олардың нақты өлшемдеріне тең, сәйкес S

0

M

0

, S

0

N

0

, S

0

L

0

кесінділерін алып қою керек.

SA

қабырғасы фронталь проекциялар жазықтығына параллель болғандықтан,

SM

кесіндісі п

2

жазықтығына бұрмаланусыз проекцияланады.

SB

қабырғасы профиль проекциялар жазықтығына параллель болғандықтан,

SN

кесіндісі п

3

жазықтығына бұрмаланусыз проекцияланады.

SL

кесіндісі жалпы орындағы түзуге тиесілі, олай болса жазықтықтардың бірде біреуіне натурал түрінде проекцияланбайды. L

0

нүктесінің орнын анықтау үшін, параллель түзулер сызбада аттас параллель проекциялармен бейнеленеді дегенді пайдалануға болады. Егер

SAC

жазықтығында (сур. 2.12) АС қабырғасына параллель түзу жүргізсе, онда бұл түзудің горизонталь проекциясы

A C-ға
параллель болады, ал фронталь —
A"C"-ға.
Жүргізілген түзу

SA

қабырғасын L

1

нүктесінде қиып өтеді, әрі

S"L"

проекциясы SL

1

кесіндісінің нақты өлшеміне сәйкес келетін болады. Жаймада (сур. 2.14)

S"L"

кесіндісіне тең

S

0

L

2.5.

АЙНАЛУ БЕТТЕРІ

Цилиндр
Айналу цилиндрі
немесе
тік дөңгелек цилиндр

түзудің оған параллель өс айналасында айналған кезде шығатын жайылған бетті білдіреді.

2.15, а

суретте тік дөңгелек цилиндрдің көрнекі бейнесі көрсетілген, ал 2.15, б

суретте оның проекциялары берілген. Егер түзуді

12

(сур. 2.15, а) оған параллель 0

1

0

2

өс айналасында айналдырса, онда осы түзудің әрбір нүктесі шеңберді, ал оның барлық нүктелері (

12

түзудің барлық тізбектес орындары) цилиндрлік бетті сызады. Айналдыру кезінде бетті шығаратын түзуді

жасаушы
деп атайды.

Цилиндрді дене ретінде қарастырғанда, көлемді жоғарғы және төменгі табандарының шеңберлерімен шектеу керек. Алайда,тек бүйір беті цилиндрлік болады, ал табандары жазықтықтарды білдіреді.

2.15, б

суретте 0

1

0

2

цилиндр өсі горизонталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр, сондықтан барлық жасаушылар п

1

жазықтығына перпендикуляр, және цилиндрлік беттің барлық нүктелер жиыны горизонталь жазықтыққа шеңбер түрінде проекцияланады.

гУ'ГЪ в

Сур. 2.15 б

43

Цилиндрлік беттің өсіне параллель жазықтық оны жасаушылары бойынша, цилиндрлік беттің өсіне перпендикуляр жазықтық – шеңберлері бойынша қиып өтеді. Цилиндрлік беттің өсіне көлбеу жазықтық соңғысын эллипс бойынша қиып өтеді. Фронталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр (сур. 2.16, а) жазықтықпен қиылысқан тік дөңгелек цилиндрдің фронталь және горизонталь проекциялары берілген болсын. Жазықтықпен қиылған цилиндрдің профиль проекциясын және осы цилиндрдің бүйір бетінің жаймасын салу керек. (Көлбеу жазықтықтан жоғары орналасқан цилиндр бөлігін жоқ деп есептейік, яғни цилиндрдің қалған төмен бөлігінің проекциялары мен жаймасын салу керек.) Қиюшы жазықтық фронталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр болғандықтан, цилиндрдің жазықтықпен қиылысу сызықтарының барлық нүктелерінің фронталь проекциялары

1"7" кесіндісімен сәйкес келеді. Қарастырып отырған есепте цилиндрдің барлық жасаушылары горизонталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр болғандықтан, қиылысу сызықтарының барлық нүктелерінің горизонталь проекциялары, п

1

жазықтығына цилиндрлік бет проекцияланатын шеңбермен сәйкес келеді. Осылайша, бізде қиылысу сызығының фронталь да, горизонталь да проекциялары бар деп айтуға болады. Қолда бар екі проекция бойынша қиылысу сызығының кез келген нүктесінің жеткіліксіз профиль проекцияларын салуға болады.

Q*

44

Бұдан кейін жайма салу жобаланғандықтан, салу үшін жоспарланған
1... 12
нүктелері, цилиндрлік бетте біркелкі орналасқан жасаушыларда таңдалады.

п

1

жазықтығындағы шеңбер 12 бөлікке бөлінеді, нүктелердің фронталь проекциялары анықталады, және екі проекциялар бойынша нүктелердің профиль проекциялары салынады.

Айналу цилиндрінің жаймасы (сур. 2.16, б)

биіктігі h

және диаметрі d тікбұрышты білдіреді, оның қабырғаларының бірі цилиндрдің биіктігіне, ал екіншісі – табанының шеңбер ұзындығына тең. Цилиндрлік бет қиылған жасаушы (2.16 суретте —1 нүктесі бар жасаушы), жаймада екі рет қайталанатын болады. Жаймаға қима сызығын жүргізу үшін, жасаушылардың сәйкес кесінділерін натурал шамасында салу керек. Қарастырып отырған есепте цилиндрдің барлық жасаушылары п

1

жазықтығына перпендикуляр болғандықтан, демек, бізді қызықтырып отырған жасаушылардың кесінділері фронталь және профиль проекциялар жазықтығына параллель, олай болса оларға бұрмаланусыз проекцияланады. Табан шеңберінің жаймаланған доғасы 12 бөлікке бөлінеді, цилиндрдің жасаушылары жүргізіледі және оларда салуға жоспарланған нүктелер орналастын биіктіктерді алып қояды. Салынған 1

0

... 12

0

нүктелері бірқалыпты қисық сызықпен бірігеді. Жайманы жуықтап салғанда, қатар орналасқан жасаушылары арасындағы, табан шеңбері доғасының ұзындығының 1/12 тең арақашықтықты сәйкес хорда өлшемімен ауыстыруға болады.

Конус
Айналу конусы
немесе
тік дөңгелек конус

, түзу сызықтың өс айналасында айналған кезде шығатын және осы өсті дәл сол нүктеде қиып өтетін жайылған бетті білдіреді.

2.17, а

суретте

SO

өсі горизонталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр,S шыңы бар айналу конусының көрнекі бейнесі, ал 2.17, б

суретте — оның проекциялары көрсетілген. Егер

SA

түзуін

SO

өсі айналасында, ол оны

S

нүктесінде қиып өтетіндей айналдырса, онда осы түзу нүктелерінің әрқайсысы шеңберді, ал оның барлық нүктелері (түзудің барлық тізбектес орындары) – конустық бетті сызады. Бетті өзінің қозғалысы кезінде шығаратын SA түзуін

жасаушы
деп атайды.

45

Кез келген айналу бетіне қатысты, конус пен оның өсіне перпендикуляр жазықтықтың қиылысуының нәтижесінде шеңбер шығады. 2.17 суретте орталары

О

және Р шеңберлер. Егер конусты, оның шыңы арқылы өтетін жазықтықтармен кесіп өтсе, онда бет екі жасаушылар бойынша (SA и SA

1

) қиылысатын болады. Конустың барлық жасаушылары, оның өсіне перпендикуляр емес жазықтықпен қиылысқан кезде эллипс шығады (2.17 суретте

EF

және

GK

өстері бар эллипс ).

Конустық бетке тиесілі нүктенің жеткіліксіз проекциясын салған кезде, нүктенің жазықтыққа қатыстылық белгісін қолданады:

егер нүкте жазықтыққа тиісті түзуде орналасса, ол жазықтыққа тиісті болады. .

М

нүктесінің

М"

фронталь проекциясы берілген болсын (сур. 2.17, б) және осы нүктенің горизонталь проекциясын салу керек. Конус айналу беті болғандықтан, онда

М

M

проекциясын анықтауға болады.

Конуста орналасқан нүктенің жеткіліксіз проекциясын салу үшін сызықты таңдау ( шеңберді немесе жасаушыны), тек қана тәжірибелік ойлау: орындалатын салулардың ыңғайлығымен және дәлдігімен анықталады. Фронталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр жазықтықпен қиылысқан тік дөңгелек конус берілген болсын (сур. 2.18). Конус пен жазықтықтың қиылысу сызығының проекцияларын және қиылысу сызықтарын есепке алумен, конустық беттің жаймасын салу керек. (Көлбеу жазықтықтан жоғары орналасқан конус бөлігін жоқ деп есептейік, яғни конустың қалған төмен бөлігінің проекциялары мен жаймасын салу керек.) п

2

жазықтығына перпендикуляр жазықтық берілгендіктен, бізде элиипстің фронталь проекциясы бар деп есептесек болады, және конустық бетке тиесілі, алдын қарастырылған нүктенің жеткіліксіз проекцияларын салу тәсілдерін пайдаланып, оның горизонталь проекциясын салып бітіру қалды. Нүктелердің проекцияларын салу үшін, бірқалыпты орналасқан S1...S12 жасаушыларын пайдаланатын боламыз. Конустық беттің жаймасы (сур. 2.19) секторды білдіреді, радиусы конус табанының l ақиқат ұзындығына тең (сур. 2.18), ал ф бұрышын (сур. 2.19) формула бойынша табуға болады г

ю = - 360°,

Y

l

мұндағы, г

— табан шеңберінің радиусы (сур. 2.18).

47

Жаймада конус пен жазықтықтың қиылысу сызықтарын салу үшін, S1...S12 жасаушыларын салу және олардан натурал түрінде

SA, SB, SE

және т.б. кесінділерін алып қою керек.

Қарастырып отырған мысалда конустық бет S1 жасаушысы бойынша кесілген, сондықтан бұл жасаушы жаймада екі рет қайталанады. ф бұрышын немесе сәйкес доғаның ұзындығын тең 12 бөлікке бөліп, басқа жасаушылардың орнын анықтауға болады. Жайманы жуықтап салғанда, сектор бұрышын есептемесе де болады, еркін таңдалған 1

0

нүктесінен радиусы

1

доғасын жүргізген соң, керегінше доға ұзындығын емес, жақын жасаушылардың табандарының арасындағы хорда ұзындығын, мысалы

1'2'
кесіндісін (сур. 2.18) алып қою.
Жаймада

A

B

E

және басқа нүктелерді салу үшін сәйкес жасаушылар кесінділерінің натурал өлшемдері болу керек. Белгілеген жасаушылардың арасында тек

S

1 мен S7 фронталь проекциялар жазықтығына параллель болғандықтан,

SA

және

SB

кесінділері п

2

жазықтығына бұрмаланусыз проекцияланады, бұл сәйкес жасаушыларда (сур. 2.19), А

0

және

В

0

(сур. 2.19) нүктелерінің орнын

48

анықтап,

S'A'

және

S'B'

(сур. 2.18) кесінділерін алып қоюға мүмкіндік береді.

Қалған жасаушылардың кесінділері бұрмаланумен проекцияланады, оларды жайманы салуда пайдалану үшін, осы кесінділердің натурал өлшемдерін алдын ала есептеп алу керек. Конус биіктігі айналасында, сәйкес жасаушыларды очерктік жасаушылардің біріне сәйкес келгенінше айналдыру арқылы жасау бәрінен де ыңғайлы (сур. 2.18). Мысалы, S3 жасаушысын сағат тілінің бағытымен ( горизонталь проекцияда) S1 жасаушысымен сәйкес келгенше айналдырған кезде,

E

нүктесі горизонталь жазықтықта жылжып,

E

1

орнын
алады. Бұл ретте,

SE

кесіндісінің нақты өлшеміне сәйкес келетін

S"E"

кесінді
жаймада Е

0

нүктесін салған кезде пайдаланылуы мүмкін (сур. 2.19).
Сфера
Сфера

шеңберді немесе оның доғасын, олардың орталары арқылы өтетін және осы шеңбер немесе доға жазықтығында жатқан өс айналасында айналдыру кезінде алынатын жаймаланбайтын бетті білдіреді. 2.20, а

суретте

О

нүктесінде ортасы бар сфераның көрнекі бейнесі, ал 2.20, б суретте — оның сызбасы келтірілген. Сфераның ортасы арқылы өтетін кез келген түзу бет өсі бола алады.

Меридиан Параллель

Сур. 2.20

49

Айналмалы жасаушының (шеңбердің немесе оның доғасының) әрбір нүктесі шеңберді сызатындықтан, сфераның жазықтықпен кез келген қиылысуы шеңбер жасайды. Жазықтықтары айналу өсіне перпендикуляр шеңбердер

параллельдер
деп аталады. Параллельдердің ең үлкені
экватор
деп аталады. Айналу өсі арқылы өтетін сфера шеңберлері

меридиандар
деп аталады.
Сфераның барлық проекциялары (сур. 2.20,

2.6.

Екі бет қиылысқан кезде, екі бетке де ортақ нүктелер жиынын білдіретін қайсыбір сызықты жасайды. Осылайша, екі берілген беттердің қиылысу сызығын жасау есебі екі бетке де тиесілі нүктелерді анықтаудан тұрады. Жалпы жағдайдағы екі беттің қиылысу сызықтарын анықтау үшін, келесі әрекеттерді орындау керек: ■

берілген беттердің әрқайсысынан көмекші беттің қиылысу сызықтарын салу;

51

■ жаңа көмекші беттерді енгізіп, алдағы өткен пунктердегі әрекеттерді қайталап, берілген беттердің қиылысу сызықтары нүктелерінің керек санын салу; ■

табылған нүктелерді бірқалыпты қисық сызықпен қосамыз.

Екі беттің қиылысу сызықтарын салған кезде, келесі шарттардың орындалуына ұмтылу керек: ■ енгізілетін көмекші беттер айтарлықтай қарапайым болу керек (жазықтықтар, сфералар); ■ көмекші беттердің берілген беттермен қиылысуы, қарапайым проекциялары (түзулер, шеңберлер) болатын сызықтарды жасайды; Салу барысында анықтау керек қиылысу сызықтарының саны есептің шартына және талап етілетін дәлдікке тәуелді. Қағида бойынша, күрделі қисық беттердің қиылысу сызықтарын салу үшін, нүктелердің бірталай санын табуға тура келеді, бірінші кезекте қиылысу сызықтарының өзіндік нүктелері анықталады: ең жоғарғы және ең төменгі, ең жақын және бақылаушыдан ең қашықтағы, сондай-ақ, қиылысу сызығының көрінуін шектейтін нүктелер, беттің очеркіне қисықсызықтың жанап өту нүктелері және т.б. Екі беттердің қиылысу сызығын салудың ортақ тәсілі басым әмбебаптылыққа ие және барлық жағдайларда қолданылуы мүмкін.

нүктелерінде қиылысады. Бұл нүктелер сфера мен конус үшін ортақ болады, демек олардың қиылысу сызығына тиесілі болады.

52

,S'

Сур. 2.21 1'

және 1J горизонталь проекциялары — радиустары R j

және r j

шеңберлердің горизонталь проекцияларының қиылысуының нәтижесі, ал сәйкес 1"

мен 1" фронталь проекциялары R j немесе г радиустары бар шеңберлер проекцияларындағы байланыс сызықтары бойынша анықталады. Жаңа горизонталь жазықтықтарды енгізе және келтірілген салуларды қайталай, салу үшін керек нүктелер санын табуға болады және оларды жатық қисықпен қосып, сфера мен конустың қиылысу сызықтарының проекцияларын алу. Салуларды қиылысу сызықтарының өзіндік нүктелерін табу арқылы бастау керек, соның ішінде, ізделіп отырған сызықтың ең жоғарғы және ең төмен нүктелерін табу арқылы. Бұл нүктелер қиылысатын беттердің симметрия жазықтығында орналасады. Қарастырып отырған есепте симметрия өсі фронталь проекциялар жазықтығына параллель. Орнатылатын нүктелер, симметрия жазықтығында жатқан сфераның бас меридианы мен конустың сәйкес жасаушысының қиылысында тұр, сондықтан ең биік нүкте 2" мен ең төмен нүкте 3" фронталь проекциялары, сфераның бас меридианы мен конустың сол очеркті жасаушысы қиылысқан жерінде болады. Горизонталь проекцияларды

2

мен 3' байланыс сызықтары бойынша анықтайды. 2 мен 3 нүктелерінің проекцияларын анықтап болған соң, қосымша жазықтықтарды

2

нүктесінен жоғары және

3

нүктесінен төмен емес етіп енгізу жөн екені

53

анық болады.

Қиылысу сызығының горизонталь проекциясы сфера экваторының проекциясымен жанасатын нүктелерін анықтау үшін, экватор жазықтығымен сәйкес келетін горизонталь жазықтық р енгізу керек. Сонда сфера экватор бойымен қиылысады, ал конус - радиусы г

2

шеңбер
бойымен

Осы шеңберлердің горизонталь проекцияларының қиылысуы 4'

және 4J нүктелерін анықтауға мүмкіндік береді. Фронталь проекциялары 4"

және 4" сфера экваторының фронталь проекциясында орналасқан (конус шеңберінің проекциялары).

4

және 4 t нүктелері горизонталь проекцияда қиылысу сызықтарының көрінімділігін анықтайды: оның экватордан жоғары орналасқан бөлігі (аймақ

424

х ),

горизонталь проекцияда көрінеді, ал қалғаны – көрінбейді. . Мұнда және кейін қисық беттер тұтасқұйма мөлдір емес денені шектейді деп есептейтін боламыз. Сонда

2

және

3

нүктелері конустың очеркті жасаушысының, ал

4

және 4j нүктелері — сфера экваторының аймағы бар екенін анықтайды.
Көмекші беттер ретінде сфераларды пайдалану

Қисықсызықты беттердің қиылысу сызықтарын салған кезде, көмекші беттер ретінде сфераларды жиі қолданады. Олардың қолданылуы өстес айналу беттердің қиылысу ерекшелігіне негізделеді.

Өстестер деп
ортақ айналу өсі бар айналу беттерін атайды.

Өстес беттер, жазықтықтары айналу өсіне перпендикуляр болатын шеңберлер бойынша қиылысады.

2.22, а

Сур. 2.22
2.23 суретте көрнекі бейне (сур. 2.23,

а) мен цилиндрмен 2, конуспен 3 және сферамен 4 қиылысқан сфераның 1 сызбасы (сур. 2.23, б) келтірілген. Барлық қиылысатын беттер өстес болып табылады, себебі сфераның айналу өсі ретінде, оның ортасы арқылы өтетін кез келген түзуді алуға болады. Демек, 2

...4 беттер сферамен 1 шеңберлер бойынша қиылысады, сфераның берілген беттердің әрбірімен жалпы айналу беттері фронталь проекциялар жазықтығына параллель болғандықтан, онда осы шеңберлердің жазықтықтары п

2

жазықтығына перпендикуляр, сондықтан шеңберлер оған, айналу өстерінің проекцияларына перпендикуляр болатын түзулердің кесінділері түрінде

Сур. 2.23

55

проекцияланады. Шеңберлер проекцияларының орны, өстес беттердің әрбір жұбының очеркті жасаушыларының қиылысу нүктелерімен анықталады. Көмекші сфераларды пайдалану өстес айналу беттерін жасау мүмкіндігімен шектелмейді, ол кейбір басқа жағдайларда да ұсынылады. Сфераларды пайдалану мысалын қарастырайық — көмекші сфералардың ортақ ортасы болатын жағдай. Ортақ ортасы бар сфералар түріндегі көмекші беттер, өстері қиылысатын айналу беттерінің қиылысу сызықтарын анықтау үшін қолданылады.

S

төбесі бар және табанының диаметрі

D

1

тік дөңгелек конус (сур. 2.24) пен диаметрі D

2

тік дөңгелек цилиндрдің қиылысу сызығының проекциясын салу керек болсын. Конус пен цилиндрдің

О

нүктесінде қиылысатын өстері фронталь проекциялар жазықтығына параллель. Конус және цилиндр өстерімен анықталатын, қиылысатын беттердің симметриясының фронталь жазықтығының болуы, қиылысу сызығының көрінетін және көрінбейтін бөліктерінің фронталь проекцияларының сәйкес келуін қамтамасыз етеді. Алдында баяндалған беттердің қиылысу сызықтарын салу алгоритміне сәйкесберілген беттерді , радиусы

R

және О нүктесінде ортасы бар көмекші сферамен қиып өтеміз.

56

Көмекші бет берілген беттердің әрбірін қиып өтетін сызықтарды табамыз. Енгізілген сфера,

О

ортасы конустың өсінде орналасқан , соңғысымен өстес айналу беттерін жасайды. Мұндай беттер шеңберлер бойынша қиылысады, конус өсі фронталь проекциялар жазықтығына параллель болғандықтан, бұл шеңберлердің фронталь проекциялары т" және т" кесінділері болып табылады. Көмекші сфераның ортасы цилиндрдің де өсінде орналасқандықтан, онда сфера цилиндрмен тағы өстес айналу беттерін жасайды, олар қиылысатын шеңбердің фронталь проекциясы л" кесіндісін білдіреді.

3

қиылысу сызығының ең үлкен нүктесі, ал нүкте

4

— ең төменгі нүктесі болады.

О

нүктесінде ортасы бар жаңа көмекші сфераларды енгізіп және келтірілген салуларды қайталап, басқа нүктелердің проекцияларын табуға болады және оларды бірқалыпты қисық сызықпен қосып, конус пен цилиндрдің қиылысу сызығының фронталь проекциясын шығаруға болады. Енгізілетін сфералардың максималды радиусы

О

нүктесінен одан ең алыстау қиылысу сызығына дейінгі (бұл жағдайда нүкте 3 дейін) арақашықтықтан артып кетпеуі керек. Үлкен бетке сызылған сфера ең аз көмекші сфера болып табылады. Қарастырып отырған есепте ол конус беті.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

57

2.7.

АКСОНОМЕТРИЯЛЫҚ ПРОЕКЦИЯЛАР

Жалпы ережелер Аксонометриялық проекциялау тәсілі, берілген фигура тікбұрышты координаттармен бірге, оларға кеңістікте нүктелер жүйесі жатқызылған, аксонометриялық проекциялар жазықтығы немесе суреттік жазықтық деп аталатын қайсыбір жазықтыққа параллель проекцияланудан тұрады.

Үш өзара перпендикуляр өстер жүйесі
Ох, Оу и Oz

(сур. 2.25) а аксонометриялық проекциялар жазықтығына қатысты, осы өстердің бірде біреуі оған перпендикуляр болмайтындай етіп орналасқан болсын. а жазықтығына координаттық өстер жүйесін тікбұрышты проекциялау арқылы олардың

О

а х а

, О

а у а и O a z a

проекцияларын аламыз. Бұл ретте, өстерде алып қойылған, lға тең

кесінділер, l x , l y

және l z кесінділеріне проекцияланады, тікбұрышты проекциялау кезінде өлшемдері шынайы өлшемінен кіші болады.

Қатынастар l x , l y l z

- = k, - = m, - = n

аксонометриялық өстер бойынша бұрмалау коэффициенттері деп аталады.
Суретті жазықтыққа тікбұрышты проекциялау кезінде шығатын бейне
тікбұрышты аксонометриялық проекция
немесе

тікбұрышты аксонометрия
деп аталады.
Бұрмалау коэффициенттері, суреттік жазықтыққа Ох,

Оу

және Oz өстерінің көлбеулену бұрыштарына тәуелді. Тікбұрышты аксонометрия түрлерін бұрмалау коэффициенттерінің қатынасы бойынша ажыратады: егер осы коэффициенттердің бірде біреуі басқасына тең болмаса, аксонометрия

триметрия деп аталады; егер екі бұрмалау коэффициенті бір біріне тең, бірақ үшіншісіне тең болмаса, аксонометрия

диметрия деп аталады; егер барлық бұрмалау коэффициенттері өзара тең болса, аксонометрия

изометрия
деп аталады.

МЕСТ 2.317 — 69 реттелетін изометриялық проекцияны қарастырайық. Бұл жағдайда координаттық өстердің (сур. 2.26) изометриялық проекциялары бір біріне 120° бұрышпен, ал проекция

O

a z a

тік орналасады. Изометрия салған кезде, әдетте
бұрмалаудың келтірілген коэффициенттерін

, оларды 1,00 тең деп қабылдап, пайдаланады. Бұйымның изометриялық бейнеленуін келтірілген коэффициенттер бойынша салған кезде, 1,22 есе үлкейтілген болады,

58

алайда, дәлдігі салудың ыңғайлылығын қамтамасыз ету үшін құрбан болады. Екі немесе үш өзара перпендикуляр проекциялар жазықтығы жүйесінде геометриялық нысанның сызбасы бар болғанда, әрдайым оның аксонометриялық бейнеленуін салуға болады. Мысалы, егер нүктенің сызбасы (сур. 2.27, а) берілген және оның аксонометриялық бейнеленуін (сур. 2.27, б) салу керек болса, онда аксонометриялық проекциялар өстері бойында, бұрмалау коэффициенттерін есепке алып, сәйкес координаттарды алып қою керек. Бұрмалаудың келтірілген коэффициенттерін қолданғанда,

O

a x a

проекциясы бойында

Сур. 2.26

Сур. 2.27

59

2.27, а суреттегі OA x

кесіндісі сәйкес келетін ,

А нүктесінің x

координатасын алып қою керек.

A

xa

нүктесінен (сур. 2.27, б)

О

а у а проекциясына параллель болатын түзу жүргізу және онда, 2.27, а суреттегі A x

A' кесіндісі сәйкес келетін, у координатасын алып қою. А а

нүктесінен (сур. 2.27, б) жүргізілген және O a z a

түзуіне параллель сәуледен, 2.27, а суреттегі

A

x

A

" кесіндісі сәйкес келетін А нүктесінің z координатасын алып қою. Жазық көпбұрыштардың изометриялық проекцияларын салу үшін, олардың төбелерінің проекцияларын анықтау керек және оларды, қабырғаларының проекцияларын алып, түзу кесінділерімен қосу керек.

Дұрыс алтыбұрыш

ABCDEF

проекцияларын салу керек болсын (сур. 2.28, а).

Берілген алтыбұрыш көлденең орналасқан, сондықтан координаттық өстердің орындарын таңдаған кезде, координаттардың басы ретінде оның симметрия ортасын

О

қабылдаған жөн. Координаттық өстердің изометриялық проекцияларын салып болған соң (сур. 2.28, б),

алтыбұрыштың

A

және

D

шыңдарының аксонометриялық проекциясын салуға болады. Бұл нүктелер Ох

өсінде орналасқан, демек олардың
Жазық көпбұрыштардың изометриялық бейнеленулері

Z'

(G")H

В' \в'

С'

F' Н'\ Е'

У'

а б

Сур. 2.28

60

A"

o-

(B)E |

—0—9-

F"

0"

(іC")D"

—o—

Za

кеңістіктегі және сызбадағы орындары тек х

координатының мәндерімен анықталады, олар тең және 2.28, а

суреттегі

А'O'

және

O'D'

кесінділеріне сәйкес келеді, алайда олардың белгілері қарама-қарсы:

А

нүктесінің х

координаты оң мәнге, ал

D

нүктесінің х

координаты — теріс мәнге ие. Мұны A a

және D a изометриялық проекцияларын салған кезде ескеру керек, яғни х координатына сәйкес келетін кесінділерді O a

нүктесінен бірдей емес жақтарда алып қою керек.

B, C, E

және

F

нүктелері, мәндері бойынша тең , бірақ белгісі бойынша қарама-қарсы у

координаттарына ие.

В

және

С

нүктелері үшін бұл мәндер, 2.28, а

суреттегі

O'G

' кесіндісіне, ал

E

және

F

O'H

' кесіндісіне сәйкес.

O

a y a

түзуіндегі O a

нүктесінен осы кесінділерді алып қойып, G a

және H a

нүктелері шығады. G a

және H a

нүктелері арқылы,

О

а х а ,

параллель түзулер жүргіземіз және олардан ізделіп отырған нүктелердің x

координаттарын алып қоямыз.

В

нүктесі үшін бұл координат

B'G'

кесіндісіне сәйкес келеді 2.28, а суреттегі,

С

нүктесі үшін —

G C

кесіндісіне,

E

нүктесі үшін—

E H

кесіндісіне, ал

F

нүктесі үшін—

H' F

' кесіндісіне.
Төбелердің салынған проекцияларын қосып,

ADCDEF

алтыбұрышының изометриялық проекциясын шығарамыз.
Көлденең орналасқан

ABCDE

бесбұрышының (сур.2.29, а) изометриялық бейнеленуін салу үшін, координаттардың басын

61

сызылған шеңбердің

О

ортасында таңдаған жөн. Координаттық өстердің изометриялық проекцияларын салып болған соң (сур. 2.29,

б), Ох
өсінде жатқан және

OA

(сур. 2.29, а) кесіндісіне сәйкес келетін х координаты бар А нүктесінің А а

проекциясын салуға болады.

C

және

D

нүктелері,

O' G

' кесіндісіне сәйкес келетін, тең х координаттарына ие, оны изометриялық бейнелену салған кезде (сур. 2.29, б)

O

a х а

түзуінде

О

а

нүктесінен х

координатының теріс мәнді жағына алып қояды және G a

нүктесін алады. G a

нүктесі арқылы

О

координаттарын алып қою.
Төбелердің изометриялық проекцияларын түзулердің кесінділерімен қосып,

ABCDE

бесбұрышының изометриялық проекциясын шығарамыз.
Шеңберлердің изометриялық проекциялары

Егер шеңбер жазықтығы аксонометриялық проекциялар жазықтығына параллель де, перпендикуляр да болмаса, онда шеңбер эллипс түрінде проекцияланады. Эллипстің үлкен өсі аксонометриялық проекциялар жазықтығына параллель болатын шеңбер диаметрінің проекциясы, ал кіші өсі – бірінші диаметрге перпендикуляр болатын және суретті жазықтыққа ең үлкен бұрышпен көлбеуленген диаметр проекциясы болып табылады. Проекциялар жазықтығына параллель жазықтықтарда орналасқан шеңберлер үшін эллипстердің үлкен және кіші өстерінің бағыттары мен өлшемдерін анықтаймыз. Изометрияда (сур. 2.30) эллипстің үлкен өсі координаттық өстер проекцияларының біріне перпендикуляр, ал кішісі — осы өстің бағытымен сәйкес келеді.

Осы пайымдауды есте сақтау үшін келесі ережені пайдалануға болады:
эллипстің үлкен өсі «жоқ» өске перпендикуляр

, мұндағы термин «жоқ» атауы жоқ дегенді білдіреді. Мысалы, горизонталь проекциялар жазықтығын хОу

жазықтығы деп атауға болады, және бұл атауда Oz

кіші өске параллель түзу жүргізеді, ал сәуленің кіші кіші шеңбермен қиылысу нүктесінен

2

үлкен өске параллель түзу жүргізеді.

а у а , изометриялық өстерін жүргізген соң, салуды келтірілген бұрмалау коэффициенті бойынша жүзеге асырып, Поэтому после проведения изометрических осей и осуществляя построение по приведенным коэффициентам искажения,

О

а ортасынан өстерде шеңбер радиусының өлшемін алып қою керек және диаметрдің ұштарының - А а ,

В

а ,

С

а

және

Сур. 2.32

64

D

a

нүктелерінің проекцияларын алу керек. Эллипстің үлкен өсі «жоқ» өске Oz перпендикуляр болу керек, сондықтан ол сызбада көлденең күйде, ал эллипстің үлкен өсіне перпендикуляр кіші өсі тік орналасады. и поэтому она занимает на чертеже горизонтальное положение, а малая

А

а

нүктесінен шеңбер диаметріне тең радиусы

R

v

болатын, эллипстің кіші өсі бағытында керткен таңба жасаймыз және

О

1

ортасын белгілейміз. В а

нүктесінен осыған ұқсас құруларды салуларды орындап, О

2

ортасын шығарамыз. О

1

нүктесінен радиусы О

1

А

а

(немесе O

1

D

a

) доға, ал О

2

нүктесінен — радиусы

О

2

В

а

(немесе О

2

С

а

) жүргіземіз. Жүргізілген доғалар

EF

кесіндісін, шамамен эллипстің кіші өсіне теңдей етіп кесіп тастайды.

О

а

нүктесінен радиусы

О

а

Е

(кіші жарты өс өлшемі) болатын, үлкен өс бағытында керткен таңбалар жасаймыз және түйіндестіретін доғалардың орталары болатын О

3

пен О

4

нүктелерін шығарамыз. Алайда, алдын ала түйіндесу радиусы мен түйіндесу нүктелерін анықтау керек. Ол үшін О

2

және О

3

нүктелері арқылы, радиусы R j

) тең радиусы r j бар доғаны жүргізіп, сопақтың сол жағындағы салуларды аяқтаймыз. Сопақтың оң жағынан осыған ұқсас салуларды орындап, эллипстің үлкен өсінің өлшемін жуықтап анықтайтын

G

және H нүктелерін аламыз.
Цилиндрдің, конустың және сфераның изометриялық проекциялары

2.33 суретте сызбасы көрсетілген цилиндрдің изометриялық проекциясын салу үшін, координаттық өстер жүйесін, координаттар басы

О

цилиндрдің төменгі табанының шеңбер ортасымен, ал Oz өсі оның өсімен сәйкес келетіндей берген жөн. Сонда цилиндрдің изометриялық бейнеленуі (сур.2.33, б ) келесі түрде орындалады. Координаттық өстердің изометриялық проекцияларын жүргізген соң, цилиндрдің төменгі табанының

О

нүктесінде ортасы бар шеңбері проекцияланатын эллипсті саламыз.

О

а z a

түзуінде

О

а

нүктесінен, цилиндрдің h биіктігіне тең кесінді алып қойып, оның жоғарғы табанының ортасын анықтаймыз және цилиндрдің жоғарғы табанының шеңбері проекцияланатын эллипс саламыз. Сонан соң, жоғарғы және төменгі табандарының шеңберлерінен алынған эллипстердің үлкен өстерінің ұштарын қосып, цилиндрдің очеркті жасаушыларын жүргіземіз.

65

Егер

А

а

проекция берілген болса
және цилиндрлік бетте орналасқан

А

нүктесінің координаттарын анықтау керек болса, осы нүкте арқылы, изометриялық проекциясы

O

a z a түзуіне параллель болатын жасаушы жүргізу керек. Осы жасаушының цилиндрдің төменгі табан шеңберінің проекциясымен қиылысуы, А,' изометриялық проекциясы бар нүктені береді.

А

а

А'

а кесіндісі қарастырылып отырған нүктенің z координатына сәйкес келетін болады. Бұл ретте, А^ нүктесінде, А нүктесіндегідей, дәл сондай х

және у координаттары бар болады.

А'

а

нүктесі арқылы

O

a y a

өсіне параллель, А ха

нүктесінде

O

a x a

өсімен қиылысуына дейін сәуле жүргіземіз.

А'

а

А

ха

кесіндісі у координатына сәйкес болады, ал,

А

ха

О

а

кесіндісі —х координатына.
2.34,

а суретте бейнеленген конустың изометриялық проекциясын салу үшін, координаттық өстер жүйесінің

О

басын табан шеңберінің ортасына орналастырған, ал Oz өзін конустың өсімен қиыстырған жөн. Өстердің изометриялық проекцияларын жүргізген соң (сур. 2.34, б),

табан шеңбері проекцияланатын эллипс салу керек.

O

a z a

өсінің проекциясындағы

О

а

СО

а

доға жүргізу.

О

а

нүктесінен радиусы, эллипстің кіші жарты өсінің өлшеміне тең доға жүргізу.

66

Осы екі доғаның М және

N

қиылысу нүктелері

MN

түзуінің орнын анықтайды.

MN

түзуінің эллипспен қиылысуы,

SK

және

SL

жасаушылардың проекциялары мен эллипстің түйіндесу

К

а

және

L

a

нүктелерін береді.
Конустық бетте орналасқан және изометриялық проекциясы А

а бар

А

нүктесінің координаттарын анықтау керек болса, z

координатын анықтаудан бастайды — нүктеден табанының шеңбері орналасқан хОу

жазықтығына дейінгі аралықтан. Ол үшін

А

нүктесінен, изометриялық проекциясы

S

a

A

a

а

, А нүктесіндегідей, дәл сондай x

және у

координаттары бар болады. Сондықтан, егер А^ нүктесі арқылы

О

а у а

параллель А ха

нүктесінде

О

а х а

қиылысуына дейін сәуле жүргізсе,

А^А

ха

кесіндісі у

координатына сәйкес болады, ал кесінді

А

ха

О

а

— х координатына.

Сур. 2.34

67

АОВ

фронталь жазықтығымен,

BOD

профиль жазықтығымен,

AOD

горизонталь жазықтығымен және А мен С нүктелері арқылы өткен фронталь-проекциялаушы жазықтықпен қиылысқан,

О

нүктесінде ортасы бар сфера берілген болсын (сур. 2.35, а).

Көрсетілген жазықтықтармен қиылысқан сфераның изометриялық проекциясын салу керек болсын. Егер изометрияны салу нақты бұрмалау коэффициенттерімен жасалатын болғанда, онда сфераның изометриялық проекциясы, диаметрі сфераның диаметріне тең шеңберді білдіретін еді. Алайда, біз изометрияны келтірілген коэффициенттері бойынша салып жатқандықтан, шеңбер диаметрі 1,22 есе артуы керек. Сфераның изометриялық проекциясының өлшемін есептеу кезінде немесе сфера шеңберлерінің бірінің проекциясын салып болған соң алуға болады. 2.35, б суретте сфераның изометриялық проекциясының өлшемі экватор проекциясын салып болған соң анықталған.

Сур. 2.35

68

Сур. 2.36
Берілген жазықтықтар сфераны шеңберлері бойынша қиып өтеді.

АОВ, BOD

және

AOD

жазықтықтары сфераны қиып өтетін шеңберлердің аумақтары изометриялық проекцияда сәйкес эллипстердің бөлігінде проекцияланады. Бұл ретте, п

2

жазықтығына 45° бұрышпен көлбеу орналасқан фронталь-проекциялаушы жазықтық, аксонометриялық проекциялар жазықтығына қатысты да проекциялаушы болады. Демек, бұл жазықтық сфераны қиып өтетін шеңбердің изометриялық проекциясы А а

және С а

нүктелері арқылы өтетін түзу кесіндісін білдіреді.

Егер изометрияны салу кезде, ойықты шектейтін (машина жасау бұйымдарын бейнелеу кезде керек) жазықтықтарды штрихтау керек болса, келесі ережені негізге алады: штрихтау бағыты, сәйкес өстерде салынған шаршы диагоналының бағытымен бағыттас болу керек, яғни штрихтау 2.36, а

және б

суретте көрсетілгендей жасалуы мүмкін.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

69

3 тарау

СЫЗБАЛАРДЫ ОРЫНДАУДЫ

Ң

НЕГІЗГІ ЕРЕЖЕЛЕРІ

3.1.
БІРЫҢҒАЙ ҚҰРАСТЫРЫМДЫҚ ҚҰЖАТТАМА ЖҮЙЕСІ. БҚҚЖ СТАНДАРТТАРЫНЫҢ

КЛАССИФИКАЦИЯЛЫҚ ТОПТАРЫ

Сызбалар мен басқа құрастырымдық құжаттарды орындаған кезде оларды сауатты рәсімдеу және бірегей оқу үшін “Бірыңғай құрастырымдық құжаттама жүйесі” (БҚҚЖ) деп аталатын кешенге біріктірілген стандарттар қолданылады. БҚҚЖ стандарттары келесі классификациялық топтарға бөлінеді, олардың әрқайсысына 0-ден 9-ға дейінгі шифр берілген: БҚҚЖ-ның барлық стандарттары келесі белгілеу құрылымдарына ие: МЕСТ 2. АВС — ЭЕ, мұндағы 2 — барлық БҚҚЖ кешеніне берілген нөмір; АВС — стандарт нөмірі (А — классификациялық топтың шифры, ВС — осы топтағы реттік нөмірі); DE — тіркелген жылдың соңғы екі саны. Мысалы , МЕСТ 2.303 — 68 белгілеуіндегі сандар келесіні білдіреді: 2 — БҚҚЖ-ға жататындығы; 3 — сызбаларды орындаудың

71

жалпы ережелеріне бөлінген жіктеу тобы; 03 — топтағы стандарт нөмірі, сызба сызықтарына қатысты; 68 —стандартты шығару жылының соңғы екі саны (1968ж.) Стандарттар мерзімді анықталады және өзгереді, оларды қолданғанда ескеру керек.

СЫЗБАЛАРДЫ ДАЙЫНДАУДЫҢ НЕГІЗГІ ЕРЕЖЕЛЕРІ

3.2.

СЫЗБА СЫЗЫҚТАРЫ

Сызбаларды рәсімдеуде әртүрлі сызықтар пайдаланады, олардың мақсаты мен кескінделуін МЕСТ 2.303—68 (кес. 3.1)тағайындайды.

Кесте 3.1. Сызба сызы қ

тары

Аты және кескіні
Қалыңдығы s, мм
Негізгі мақсаты

Тұтас негізгі қалың
0,5-тен 1,4 дейін
1.1. Көрінетін контур сызықтары;

1.2. Тілік құрамына кіретін қима «0

контурының сызықтары

1

2. Тұтас жіңішке

s/3-тен s/2 дейін 3. Тұтас толқынды

3.1. Үзілген жер сызықтары;

3.2. Түр мен қиманы ажырату ^

сызықтары;

72

3.1 кестенің соңы
Аты және кескіні
Қалыңдық s, мм
Негізгі мақсаты

4. Штрих сызық

s/3-тен s/2 дейін
4.1.Көрінбейтін контур сызықтары

^ 2-8 5. Жіңішке нүктелі-үзілме

6. Штрихпунктирная с двумя точками

5... 30 s

/3-тен s

/2 дейін 7. Бұрылыстары бар тұтас жіңішке

7.1.
Ұзын бейнелердің үзіліс сызығы

-Л V-

8. Ашық sтен

1,5s дейін
8.1. Қима сызықтары
8...20
9.Қалыңдау нүктелі- үзілме

s

/2-ден 2/3 s

дейін
Негізгі тұтас жуан сызық

қалыңдығы 0,5-тен 1,4мм-ге дейін өлшеміне, бейненің күрделілігіне және сызба пішіміне байланысты болады.

Тұтас жіңішке сызық қалыңдығы негізгіге қарағанда 2-3 есе кіші. Шығару сызықтарын түсіру үшін пайдаланғанда, ол өлшем сызықтары нұсқарларының ұштарынан шамамен 1... 5 мм.-ге шығу керек.

73

Штрих сызық ұзындығы шамамен бірдей штрихтардан (сызықшалар) тұрады, қалыңдығы негізгі сызықтың қалыңдығынан 2-3 есе кіші болады. Штрих сызықтың бастапқы және соңғы штрихтары, олардың арасында жүргізілетін сызықтармен қиылысуы керек. Штрихтардың ұзындығы және олардың арасындағы арақашықтық бейне мөлшеріне байланысты таңдалады.

Жіңішке нүктелі-үзілме сызық штрихтар мен олардың арасындағы пунктирлерден тұрады. Оның қалыңдығы негізгі сызық қалыңдығынан

а

б

Сур. 3.2

74

2 — 3 есе кіші. Штрихтардың ұзындығы мен олардың арасындағы арақашықтық бейне мөлшеріне байланысты таңдалады және шамамен бірдей болу керек.

Ашық сызық қима мен тілік орнын көрсету үшін қолданылады. Қолайлы қалыңдығы негізгі сызық қалыңдығынан бір жарым есе көп. Бір түрдегі сызықтың қалыңдығы бірдей масштабта сызылатын бір сызбаның барлық бейнелері үшін бірдей болу керек. Симметриялы бейнелерді сызуды, әдетте, өстік сызықтарды жүргізуден бастайды (сур. 3.1). Шеңбердің ортасынан өтетін, сондықтан орталықты деп аталатын өстік сызықтар жіңішке нүктелі-үзілме сызықтармен орындалады. Егер сызбадағы шеңбер диаметрі 12 мм.-ден кем болса, орталықты ретінде қолданылатын нүктелі-үзілме сызықтарды тұтас жіңішке сызықтармен ауыстырады. Шеңбердің нүктелі-үзілме орталық сызықтары міндетті түрде штрихтармен ( пунктирлар емес) қиылысу керек. Нүктелі-үзілме сызықтар бейне контурынан 3...5 мм.-ге шығатын штрихтардан басталып, аяқталуы керек. Әртүрлі түрдегі сызықтардың қолданылуы 3.2 суретте келтірілген (сызықтардың нөмірлерін 3.1 кес.қар.).

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

75

Пішімдер Сызбалар арнайы пішімдегі, өлшемдерін МЕСТ 2.301—68 орнататын қағаз парақтарында орындалады. Парақ пішімі жіңішке сызықпен (сур. 3.3) орындалған сыртқы жиектеме өлшеміне қарай анықталады.

Негізгі
пішімдердің белгілеулері мен өлшемдері кес. 3.2 келтірілген.

А0 пішімі бастапқы болып табылады, қалғандарын алдыңғы форматты оның қысқа жағына параллель бірдей екі бөлікке бөлу арқылы алады. Негізгі пішімдерді қолдану ыңғайсыз болған жағдайларда, негізгі пішімнің кіші қабырғасын, оның өлшемінің еселік мәніне арттыру арқылы алынатын

қосымша пішімдерді пайдаланады. 3.4 суретте стандарт бойынша ұсынылған қосымша пішімдер тұтас жіңішке сызықтармен орындалған, ал негізгілері – тұтас қалың сызықтармен.

(тұтас негізгі қалың сызық)
Сур. 3.3
Кесте 3.2. Негізгі пішімдер
Пішімнің белгілеулері

А4

А3

А2

А1

А0

Қабырғаларының өлшемдері, мм
210x297
297x420
420x594

594x841
841 x 1 189

76 1189

891

594

297

О

А3*4

ІS

АО

/10x2

А3*3

Б

А2

ь

А1

А2

Х

3

00

X

0000' r ~'' r ~'' r ~'' r

~'C\J

(\|^(OC0QCSl4<O
Сур. 3.4

Қосымша пішімнің белгілеуіне негізгі пішімнің белгілеуі мен оны арттырудың еселенуіне сәйкес келетін сан кіреді, мысалы А4

х4 (297x
841), А2х3 (594
x 1261).

Оң жақ төменгі бұрышта негізгі жазу орналасады, одан жоғары қажет болған жағдайда техникалық талаптар көрсетіледі.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Негізгі жазулар Барлық сызбалар мен сұлбаларға МЕСТ 2.104 — 2006 бірыңғай форма, негізгі жазудың өлшемдері мен сызбаның шет жиектемесіне жақын оң жақ төменгі бұрышта орналасатын негізгі жазудың толтыру ретін орнатады. А4 пішіміндегі парақтарда негізгі жазуды қысқа жағына орналастырады. (сур. 3.5). үлкен пішімдегі парақтарда негізгі жазуды қысқа жағына да, ұзын жағына да орналастыруға болады.

77

Сызбалар мен сұлбаларға арналған негізгі жазу өлшемдері мен пішіні 3.6 суретте көрсетілген.

Негізгі жазу келесі бағандардан тұрады:
Сур. 3.5

6

— бейне масштабы;

14... 18

— сызбаларды шығарғаннан кейін енгізілетін өзгерістер туралы ескертулер (оқу сызбаларында толтырылмайды);

19 —
сызба пішімі

Негізгі жазу орны

185

7

10

,23 г

15

10

* 7° * ,

50 І

ю

1C

ІІ

1C

X

Т-"

V»

ю v-

5,0

5

3

— бөлшектің материалының белгісі;

9

— сызба әзірленген жоғары оқу орнының индексі және оқушы тобының аты. Сондай-ақ, негізгі жазудың тиісті бағандарына сызбаны әзірлеген оқушының, оны тексерген және бекіткен оқытушының тегі жазылады.

Егер бұйымның сызбасы бірнеше парақтарда орындалса, онда екінші және кейінгі пішімдерде негізгі жазу сур. 3.8 (МЕСТ 2.104 — 2006) келтірілген 2а формасы бойынша орындалады. Сызбалар мен сұлбалардың негізгі жазулары мәтіндік құжаттардың негізгі жазуларынан ерекшеленеді.

Сур. 3.7 ю

ІІ

ю

X

оо

185

1

17

Г

л

23

г

15

10

Пров.

МАМИ 019.005

Лист

N.

ю

Утв.

Подп.

Цат

Сур. 3.8

79

185

7

10

щ

23

15

10

о ■ч*

ІІ

ю

X

00

-е у--®© в

5і5і5і

15

20

Изм.
Лист
№ докум.
Подп.

Дата

Лит.
Лист
Листов

ю

<£>

ю

~w ®

ю т-

Формат ®

Сур. 3.9 ю т-

ІІ

Ю

X

со

185

7

10

„23 г

15

10

70

1

т_

Лист

N.

юр

00

і

Изм.
Лист

Лй

докум.
Подп.
Пата

1

Формат ®

Сур. 3.10 Основная надпись, применяемая для первого листа текстовых конструкторских документов (например, для спецификаций, пояснительной записки и т. п.), отличается от основной надписи для чертежей и схем (рис. 3.9). На последующих листах текстовых документов применяют основную надпись, приведенную на рис. 3.10, которую также допускается применять и для последующих листов чертежей и схем.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

80

Масштабтар Сызбадағы бөлшектер және құрастырма бірліктер олардың күрделілігі мен өлшемдеріне байланысты шынайы түрінде не үлкейтілген немесе кішірейтілген түрде бейнеленеді. Бейнелердің масштабтары мен олардың сызбадағы белгілерін МЕСТ 2.302 — 68 бекітеді.

Масштаб деп сызбадағы бұйымның сызықтық өлшемдерінің оның нақты сызықтық өлшемдеріне қатынасын айтады. Бейнеленген бұйымды көрнекі етіп көрсету үшін натурал шамасында, яғни 1:1 масштабта сызу болып табылады . Өте ірі немесе пішіні бойынша қарапайым бұйымдарды кішірейту масштабында сызады (1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10; 1:15; 1:20). Ұсақ немесе күрделі пішіндегі бұйымдарды үлкейту масштабында сызады. (2:1; 2,5:1; 4:1; 5:1; 10:1; 15:1; 20:1).

Сызба орындалған негізгі масштаб негізгі жазудың (сур. 3.6)

6

бағанында көрсетеді және 1:1, 4:1, 1:10 және т.б белгілейді, себебі, “масштаб” сөзі бағанада бар болғандықтан. Егер сызбада кейбір бейнелер басқа масштабта орындалса, онда олардың үстіне жазулар орналастырады А түрлі (1:5) – көріністер үшін,

Б

(1:15) — тілік немесе қима үшін.
Кез келген масштабта бұйымның нақты шамасын
, сызбадағы бейне өлшемдерін емес, көрсететінін есте сақтау керек.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Сызба қаріптері
Қаріп деп

сызбалар мен басқа техникалық құжаттарды орындағанда қолданылатын әріптердің, сандардың және шартты белгілердің графикалық пішінін айтады.

81

Барлық құрастырымдық құжаттардағы әріптер, сандар мен шартты белгілердің конфигурациясы мен өлшемдерін МЕСТ 2.304 — 81 бекітеді. Құрастырымдық құжаттарда жазбалар келесі түрдегі сызба қаріптерімен орындалады: жол табанына қарай көлбеусіз және жол табанына қарай көлбеу 75° бұрышпен. Қаріп өлшемі h әрпімен белгіленеді және жолдың табанына перпендикуляр өлшенген бас әріптердің биіктігімен миллиметрде анықталады.

Сур. 3.11

82

Стандарт екі қаріп түрін бекітеді: А және Б. А түрдегі қаріп үшін әріп сызықтарының қалыңдығы d

және сандары 1/14Л тең, ал Б түрдегі қаріп үшін — 1/10Л.

Стандартқа сәйкес қаріптің 10 өлшемдерін қолдануға болады: 1,8; 2,5; 3,5; 5; 7; 10; 14; 20; 28; 40. Алайда, 1,8 өлшемді қаріпті қолдану ұсынылмайды. Машина жасау сызуында Б түрдегі шрифт (d = 1/10Л) 75° көлбеумен кең таралған. Орыс алфавитіндегі (кириллицалар) көлбеу Б түрдегі бас және кіші әріптері, сондай-ақ, араб сандары мен шартты белгілердің өлшемдерін көрсеткенде қолданылатын сандардың жазылуы 3.11 суретте көрсетілген. Осы қаріптің орыс алфавитінің әріптері мен араб сандары үшін салыстырмалы өлшемдегі параметрлері, сондай-ақ, 5, 7, 10, 14 өлшемді қаріптер үшін 3.3 кестеде санды түрде келтірілген.

Ц

және

Щ

( бас және кіші) әріптерінің төменгі көлденең шығыңқы жерлері іргелес әріптер арасындағы аралық есебінен, ал тік ( соның ішінде Й үстіндегі сызық) – жолдар арасындағы аралық есебінен орындалатынына назар аудару керек.

Іргелес сызықтары өзара параллель емес әріптермен жазылған сөздерде, мысалы

Г

және

А

Т

және

А

Г

және

Д

Р

және

А

және

Т

және басқа ұйқастарында әріптер арасындағы арақашықтық әріптер сызығының қалыңдығына тең шамаға дейін азайтылады немесе мүлдем алынып тасталады (сур. 3.12). Орыс алфавитіндегі 16 бас әріптердің аттас кіші әріптерімен бірдей кескінделетінін және қаріптің бұл түрінде тек өлшемі бойынша ерекшеленетінін атап кеткен жөн. Бұл

Ж

З

К

Л

М

Н

О

С

Х

Ч

Ъ

Ь

Ы

Э

Ю

Я

әріптері.

Бас әріптер мен сандарды жазу кезінде келесі элементтерге назар аудару керек: ■

Ц

және

Щ

әріптерінің төменгі шығыңқы жерлерінің өлшемі мен орналасуына;

Сур. 3.12

83

CD

4^

Кесте 3.3. Орыс алфавиті
әріптері мен араб сандарының параметрлері
Параметрлер
Белгілеуі

Салыстырмалы өлшем
Қаріп өлшемі, мм
Қаріп өлшемі — бас әріптер мен араб сандарының биіктігі

Л

10/ЮЛ

10d

5

7

10

14

Кіші әріптердің биіктігі

С

7/ЮЛ

7

d 3,5

5

7

10

Әріптердің арақашықтығы а

2/ЮЛ

2d

1

1,4

2

2,8

Жолдардың арасындағы ең қысқа арақашықтық b

17/ЮЛ

17

d 8,5

12

17

24

Сөздер арасындағы ең қысқа арақашықтық е

6/ЮЛ

6

d

3

7

9,8

Ж, Ф, Ш, Щ, Ъ әріптері

8/ЮЛ

8

d

4

5,6

8

11,2

Кіші әріптердің ені
Негізгі

5/ЮЛ

5d 2,5 3,5

5

7

м, ъ, ы, ю әріптері

6/ЮЛ

6

d

3

4,2

6

8,4

ж, т, ф, ш, щ әріптері

7/ЮЛ

Іd 3,5 4,9

7

9,8

з, с әріптері

4/ЮЛ

Ad

2

2,8

4

5,6

Араб сандарының ені
Негізгі

5/ЮЛ

5d 2,5 3,5

5

7

1 саны

3/ЮЛ

3d 1,5 2,1

3

4,2

4 саны

6/ЮЛ

6

d

3

4,2

6

8,4

CD

СЛ

Э

Ю

әріптеріндегі көлденең сызықтардың биіктігі бойынша орналасуы на

және

Э

әрпіндегі осы сызықтың ұзындығына;
Барлық сандардың,

1

мен

4

қоспағанда ені 5/10h болады.

3

санын жазудың екі нұсқасы бар.

0

саны

О

әрпіне қарағанда жіңішкерек.

Сызба қаріппен жазуды үйрену үшін, алдымен әр әріп үшін тор сызып (сур. 3.13), кейін оған өлшемдері бойынша әріпті жазады. Тор бойынша әріптер мен сандарды жазуды меңгеріп алған соң,

Г

Д

И

Й

Л

М

П

Т

Х

Ц

Ш

Щ

әріптері үшін жолдың тек жоғарғы және төменгі шектерін оладың биіктігіне h тең аралықта қолдануға болады, ал

Б

В

Е

Н

Р

У

Ч

Ъ

Ы

Я

әріптері үшін осы көлденең сызықтардың ортасына тағы бір сызық қосуға ұсынады, орта элементтерді сызуды жеңілдету үшін.

Сур. 3.13

86

Сур. 3.14

Сур. 3.15 3.14 суретте латын алфавитінің бас және кіші әріптерінің Б түрдегі көлбеу қаріппен кескінделгені, ал 3.15 суретте рим сандарының кескінделгені көрсетілген.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

87

3.3.

БЕЙНЕЛЕР. НЕГІЗГІ ЕРЕЖЕЛЕР МЕН АНЫҚТАМАЛАР

Сызба бұйым бақылаушы мен текшенің сәйкес қырының арасында орналасқан деген шартпен, текшенің алты қырына тікбұрышты (ортогональ) проекциялау арқылы алынатын бұйымның көрінетін және көрінбейтін беттерінің графикалық бейнеленуін білдіреді (сур. 3.16, а). Бұл ретте, текшенің қырлары проекция жазықтықтары ретінде қабылданады: фронталь 1, көлденең 2, профильді

3

және оларға параллель жазықтықтар
4... 6.

Сызбаны алу үшін бейнелер орындалған негізгі жазықтықтарды фронталь проекциялар жазықтығымен бір жазықтыққа біріктіреді (сур. 3.16, б). МЕСТ 2.305 — 2008 сәйкес сызбадағы бейнелер мазмұнына қарай көріністер, қиықтар, кесіктер деп аталады.

Көріністер
Көрініс деп
бұйымның көрушіге қарайтын, көрінетін бетінің бейнесін айтады.

Бейнелердің санын азайту үшін көріністерде бұйымның көрінбейтін бөліктерін штрих сызықтармен көрсетуге рұқсат етіледі. Көріністер негізгі, жергілікті және қосымша болып бөлінеді.

Негізгі көріністерді бұйымды негізгі проекциялар жазықтығына проекциялау арқылы алады. (сур. 3.16, б қараңыз). МЕСТ 2.305 — 2008 келесі негізгі түрлерді бекітеді: алдыңғы жағынан көрініс

1

(бұйымның өлшемдері мен пішіні туралы толық түсінік беруге тиіс

88

Сур. 3.16

89

A

Сур. 3.17
басты көрініс); үстінен көрініс

2;

сол жақ көрініс 3;

оң жақ көрініс 4;

астынан көрініс 5;

артынан көрініс

6

(оң жақ көріністен солға қарай орналастыруға болады).

Негізгі көріністер бір біріне қатысты проекциялық байланыста орналасады. Бұл жағдайда оларды белгілеудің қажеті жоқ. Алайда парақты неғұрлым ұтымды пайдалану үшін көріністерді проекциялық байланыстан тыс, сызбаның кез келген жерінде орналастыруға рұқсат етіледі. Басты көрініспен проекциялық байланыстан тыс орналасқан көріністерді ( сур. 3.17) орыс алфавитінің (алфавиттік тәртіппен) бас әріптерімен белгілейді, ал көру бағытын (проекциялауды) үстіне көрініс белгіленген әріп қойылған нұсқармен көрсетеді. Көру бағытын көрсете алатын бейне жоқ болған кезде, көрініс атауын жазады. Нұсқарлардың суреттері мен олардың элементтерінің өлшемдерінің ара қатынасы 3.18 суретте келтірілген.

Қосымша көріністерді бұйымның немесе оның кейбір бөлігінің бейнесін негізгі көріністе пішіні мен өлшемдерін бұрмаламай көрсету мүмкін болмаған жағдайда қолданады. Мұндай көріністерді бұйымды немесе оның бөлігін проекциялық жазықтықтардың біріне де параллель емес қосымша жазықтыққа проекциялау арқылы алады, бірақ негізгі жазықтыққа бұрмаланып проекцияланатын элементке параллель болады.

Сур. 3.18

90

Сур. 3.19 Егер қосымша көрініс бастапқы көрініспен (сур. 3.19) проекциялық байланыста орналасса, проекциялау бағытын көрсетпейді және үстіне жазу жазылмайды. Қосымша көріністі бастапқы көрініспен проекциялық байланыста орналастыру мүмкін болмаған жағдайда, оны сызбадағы кез келген бос орынға, сәйкес жазбасын жазып орналастыруға болады, мысалы үстіне А әрпі мен бастапқы көріністің проекциялау бағытын көрсететін А жазуы бар нұсқарлар (сур. 3.20, а). Өстер мен контур сызықтарының бағыты, қосымша көріністің проекциялық байланыста орналасқан жағдайындағыдай қалуы керек.

Қосымша көріністі бұрып орналастыруға болады. (сур. 3.20, б). Бұл жағдайда көрініс үстіндегі жазбаға бұрылу белгісін қосады және қажет болған жағдайда бұрылу бұрышын градуста көрсетеді. Бұрылу белгісінің шеңберінің диаметрі, әдетте, көріністі көрсететін әріп биіктігіне тең, бірақ 5 мм. аз емес (сур. 3.20, в).

Жергілікті көрініс деп бұйым бетінің жеке шектелген аймағының бейнесін айтады, ол негізгі проекция жазықтықтарының біріне проекциялаған кезде пайда болады. Жергілікті көріністі басқа көрініспен проекциялық байланыста орындаған кезде көру бағыты көрсетілмейді және үстінен жазу жазылмайды (сур. 3.21 а), ал оны проекциялық байланыстан тыс бейнелеген кезде көру бағытын нұсқар-

Сур. 3.20

91

Сур. 3.21

мен көрсету керек және үстіне тиісті жазбаны жазу керек (сур. 3.21, б). Жергілікті көрініс тұтас толқынды үзу сызығымен шектелуі мүмкін (сур. 3.21, а ) немесе шектеусіз орындалады (сур. 3.21, б).

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

92

Қималар
Қима деп

МЕСТ 2.305-2008 сәйкес затты ойша, бір немесе бірнеше жазықтықтармен бөлгенде алынатын пішін бейнесін айтады. Қимада қиюшы жазықтықта бар нәрсе ғана көрсетіледі. Қиюшы жазықтықтарды нормал көлденең қималар алатындай етіп таңдау керек. Затты кесуді, негізінде, бөлшек элементтерінің пішінін анықтау үшін пайдаланады. 3.22 суретте көрсетілген бөлшектің ойығын анықтау үшін ойша қиюшы жазықтық п енгіземіз. Жазықтық п мен бөлшектің қиылысуынан пайда болған фигура, яғни қима, штрихталады, қуыстықпен қиылысатын жер штрихталмайды. Штрихтауды қалыңдығы s/2-ден s/3 дейін , бейне контурының сызығына (сур. 3.23, а), не оның өсіне (сур.3.23, б), не сызба жиектемісінің сызығына (сур. 3.23, в) 45° бұрышпен жіңішке көлбеулі қатар сызықтармен орындайды. Егер сызба жиектемесінің сызықтарына қарай жүргізілген штрихтау сызықтары контур сызықтарына немесе өс сызықтарына параллель болып қалса, онда штрихтау бұрышын 30 немесе 60° (сур. 3.24) жасау керек. Бір бұйымның барлық қималары бірдей көлбеу бұрышпен штрихталады, және де штрихтау сызықтарының көлбеуі оңға да, солға да бола алады, бірақ осы бұйымға қатысты барлық қималарда міндетті түрде бірдей бағытта болу керек. Штрихтау сызықтарының аралығы 1-ден 10 мм.-ге дейінгі шекте штрихтау ауданына және көршілес қималарды штрихтауды белгілеудің қажеттілігіне байланысты болады. Алайда, бұл аралық бірдей масштабта орындалатын бұйымның барлық қималары үшін тұрақты

Сур. 3.22

93

45°

Сур. 3.23 болу керек. Сызбада ені 2-ден 4 мм.-ге дейін болатын ұзын қима аудандары шеттерінде және саңылау контурларында штрихталады, ал осындай қималардың қалған аудандарында шағын аумақтармен штрихтау қолмен орындалады (сур 3.25). Ені 2 мм.-ден кем қима ауданы тұтас боялады (сур. 3.26). Қималардың үлкен аудандары алынған фигураның бойымен ені біркелкі жіңішке жолақтармен штрихталады (сур. 3.27). Бөлшектердің сызбаларындағы қималарды орындаған кезде барлық материалдар үшін жалпы графикалық белгілеу қолданылады , бұл жағдайда материалдың атауы мен таңбасы негізгі жазбаның сәйкес бағанасында көрсетілетіндіктен.

Сур. 3.24

Сур. 3.25

Сур

. 3.27
Сур. 3.26

94

Құрамалық сызбалармен және жалпы көрініс сызбаларын орындаған кезде көрнекі үшін бөлшектердің қималарын штрихтауды, олар дайындалған материалды есепке алумен орындау керек. МЕСТ 2.306 — 68 сәйкес қимадағы негізгі материалдардың графикалық белгілеулері 3.4 кестеде көрсетілген. Стандартта қарастырылмаған материалдардың қосымша белгілеулерін, оларды сызбада түсіндіре кетіп, қолдануға болады. Сызбада орналасуына байланысты қималар оңашаланған және қабаттасқан деп бөлінеді.

Оңашаланған қималарды сызба шегінің кез келген бос орнына орналастыруға болады. Мұндай қималардың контурлары негізгі тұтас сызықпен орындалады (сур. 3.28, а).

Қабаттасқан қималарды тура көріністе орналастырады, ал олардың контурларын жіңішке тұтас сызықпен орындайды. Көріністің контур сызықтарын тоқтатпайды (сур. 3.28, б).

Қиюшы жазықтықтардың орындарын сызбада қалыңдығы s -тен 1,5s-ке дейін көру бағытын көрсететін нұсқарлары бар (сур. 3.29) қима сызықтарымен көрсетеді. Мұндай ашық сызық штрихтарының ұзындығын 8-ден 20 мм.-ге дейінгі аралықта бейне өлшемдеріне байланысты таңдайды. Және де штрихтар бейне контурын қиып өтпеуі керек. Нұсқарлар штрихтың сыртқы контурынан 2...3 мм қашықтықта қойылады. Нұсқарлардың өлшемдері мен пішіні көріністі белгілеумен бірдей ( сур. 3.18). Қима сызығын орыс алфавитының (мысалы, А) бірдей әріптерімен белгілейді, оларды штрихтың қысқа бөлігі жағынан нұсқарлардың

Кесте 3.4.
Қималардағы материалдардың
графикалық кескіндері
Материал

Белгілеуі
Материал
Белгілеуі
Металлдар мен қатты қорытпалар

Шыны және басқа мөлдір материалдар

Бейметалл материалдар

Сұйықтықтар

Ағаш

Бетон

ШУ/

Ш

95

Сур. 3.28
қасында қойылады ( сур. 3.28,

а).

Әрі әріптердің қаріп нөмірі өлшемді сандардың сандар қаріп нөмірінен үлкен болуы керек. Қима үстінен әрқашан көлденеңінен орнатылатын А-

А

түрдегі жазба жасайды. Симметриялы оңашаланған қималарды ( сур. 3.30,а), сондай-ақ симметриялы қабаттасқан қималарды орындағанда (сур. 3.30, б) қиюшы жазықтықтың орны көрсетілмейді. Егер оңашаланған немесе қабаттасқан қималардың симметрия өсі қиюшы жазықтық ізімен сәйкес келсе, онда қима сызығын жіңішке нүктелі-үзілме сызықпен бейнелейді. Егер қима көріністің үзілісінде орналасқан және симметрия өсі бар болса, онда қима сызығын жүргізбейді (сур. 3.31). Қабаттасқан қима (сур. 3.28, б) немесе үзілісте орналасқан қима (сур. 3.32) қима сызығына

5—

сызбаның негізгі
сызығының қалыңдығы
Сур. 3.29

96

Ьх 1 г щ и \ ) ж

1

1 ^

Сур. 3.30 қатысты симметриялы болмаса, нұсқарларымен ашық сызықты жүргізеді, бірақ оны әріптермен белгілемейді. Қиманың жасалуы және орналасуы нұсқарлармен көрсетілген бағытқа сәйкес болу керек, яғни қима фигурасын жазықтық ізі төңірегіндегі немесе сызық ізіне параллель айналуымен сызба жазықтығымен қиыстыру керек. Егер қиюшы жазықтық, айналу беті (цилиндрлік, конустық және сфералық) болып табылатын саңылау немесе қуыс өсі арқылы өтсе, онда қима контурымен қатар, қиюшы жазықтықтың артында орналасқан, осы саңылау немесе қуыстың контурын бейнелейді (сур. 3.33, қима А—А). Басқа жағдайларда тек қима контурын бейнелейді (қима

Б

— Б).

Сур. 3.31

97

A,

О

Б—Б

Сур. 3.33

Сур. 3.34 Қиюшы жазықтық дөңгелек емес саңылаудан өткен кезде және қима жеке бөліктерден құралған кезде, тілік орындайды (сур. 3.34). Қима сызба шетінің кез келген бос орнында орналасқанда, оның контур сызықтарының бағыты, қима қиюшы жазықтықтың жалғасында орналасқан кездегідей болуы керек. Қиманы бұрылған күйде орындауға болады, егер мұндай орналасу сызбаның көрнекілігін нашарлатпайтын болса. Мұндай жағдайда

Б

жазбасына

'О

белгісін қосады (сур. 3.35), ал қиманы білдіретін әріптерді қиюшы жазықтықтың көлбеуін есептемей жазады (яғни, сызбаның горизонтал сызығына 75° бұрышпен

>

6

А—А

Ж

Б—БЮ

98

A

і

Б

І

-і -і

Л

—А Б—Б

A—A

'O

Б

— Б сияқты).

Бірнеше қима болған кезде, оларды алфавиттік тәртіпте белгілейді ( сур. 3.36, а). Егер қиманың барлық бейнесі керек болмаса, оның бөлігін орындауға болады. Оңашаланған қималарды үзіліс сызығымен шектейді, ал қабаттасқан қималар шектелмейді. Бір бұйымның бірдей бірнеше қималарын орындағанда тек бір қимасын ғана кескіндейді, ал қима сызығын бір әріппен белгілейді ( сур. 3.36, б). Қима бірнеше қиюшы жазықтықтармен орындалуы мүмкін (сур. 3.37). Қиюшы жазықтықтардың орнына, кейін біртұтас жазықтыққа жайылатын цилиндрлік қиюшы беттерді қолдануға болады (сур. 3.38).

Сур. 3.37

А—А

99

A—A (X.

Сур. 3.38

Жайылған қиманың үстінен әріптік белгілеуі мен бұру белгісі қойылады, оның пішіні мен өлшемдері 3.39 суретте келтірілген.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

100

Тіліктер Бұйымның көрнекі бейнесін, сызбада оның көрінбейтін контур сызықтарын алып тастау есебінен алуға болады, ол үшін тіліктерді пайдаланған жөн (МЕСТ 2.305 — 2008).

Тілік деп
бұйымды

бір немесе бірнеше жазықтықтармен ойша бөлгенде алынатын бейнені айтады. Көруші мен қиюшы жазықтықтың арасында орналасқан бұйым бөлігі ойша алынып тасталады да, қиюшы жазықтықта жатқан ( осы қиюшы жазықтықпен бұйым қимасы) және оның артында орналасқанды ( көрінетін бөлігі) проекциялар жазықтығында бейнелейді. Қиюшы жазықтықтың ар жағында орналасқанның бәрін бейнелемеуге болады, егер бұл бұйымның құрылысын түсіну үшін керек болмаса. Осы анықтамаға сәйкес, тіліктер мен қималар бірдей орындалады, бірақ олар мазмұны бойынша өзгешеленеді. 3.40 суретте бір жазықтықпен кескенде алынатын қима мен тілік көрсетілген, оларды салыстырғанда қима тіліктің құрамдас бөлігі екені анық көрінеді. Барлық қималар мен тіліктер шартты бейнелер болып табылады, себебі шындығында бұйым бүтін болып қалады, ал оның бөліктерін алып тастау ойша жасалады. Бұйымды шартты түрде кесу тек нақты тілікке қатысты және оның басқа бейнелерінің өзгеруіне әкелмейді. Қиюшы жазықтықтар санына байланысты тіліктер қарапайым және күрделі болып бөлінеді.

Қарапайым деп
проекциялар жазықтығына қатысты әртүрлі түрде

101

A—A

Тілік

A—A

Қима орналаса алатын бір қиюшы жазықтықты пайдалану арқылы алынатын тілікті айтады. Егер қиюшы жазықтық горизонталь проекциялар жазықтығына параллель болса, тілік

горизонталды деп аталады (сур. 3.41). Егер қиюшы жазықтық горизонталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр болса, тілік

вертикаль
деп аталады. Вертикаль тілік
фронтальді

деп аталады, егер қиюшы жазықтық фронталь проекциялар жазықтығына параллель болса (сур. 3.42), және

профильді деп, егер қиюшы жазықтық профиль проекциялар жазықтығына параллель болса (сур. 3.43). Егер қиюшы жазықтық горизонталь проекциялар жазықтығына сүйір бұрышпен орналасса, тілік

көлбеу
деп аталады
(сур. 3.44).

Ж

г

Ж

Сур. 3.41

102

A—A

Сур. 3.43

Сур. 3.44 Бейнеленетін бұйымға қатысты қиюшы жазықтықтың орналасуына байланысты қарапайым тіліктер бөлінеді: бойлық ( сур. 3.42), егер қиюшы жазықтық бұйымның ұзын жағымен немесе биіктігін бойлай бағытталса, және көлденең ( сур. 3.42), егер қиюшы жазықтық бұйымның ұзын жағына немесе биіктігіне перпендикуляр бағытталса. Бұйымның шектелген бөлігінің ішкі пішіндерін анықтау үшін

жергілікті тіліктер қолданылады, қиюшы жазықтығы бұйымның ішкі пішіні көрсетілу керек жерден ғана өтеді. Жергілікті тіліктің шектерін жіңішке тұтас толқынды сызықпен көрсетеді (сур. 3.45).

А—А

Сур. 3.45
Сур. 3.46

103

A—A

Күрделі деп бірнеше қиюшы жазықтықтарды қолданғанда алынатын тілікті айтады. Күрделі тіліктер сатылы және сынық деп бөлінеді. Сатылы тіліктер бұйымды параллель жазықтықтармен кескен кезде (сур. 3.46), ал сынық – өзара қиылысатын кезде алынады (сур. 3.47). Күрделі тіліктерді орындауда қиюшы жазықтықтар шартты түрде бұрылады (сынық тіліктерде) немесе параллель ауысады (сатылы тіліктерде), олар бір жазықтыққа қосылғанға дейін. Қиюшы жазықтықтың ар жағында орналасқан бұйым элементтерін бұрмайды, яғни қосылғанға дейін сәйкес жазықтыққа қалай проекцияланса, солай сызылады (сур. 3.48). Күрделі тілікте қиюшы жазықтықтардың шегі бейнеленбейді. Қиюшы жазықтық бұйымның симметрия жазықтығына сәйкес келген жағдайларда, ал осы жазықтыққа сай тілік проекциялық байланыста орындалып және басқа бейнелермен бөлінбегенде, қарапайым горизонталь, фронталь және профиль тіліктер үшін қиюшы жазықтық орнын көрсетпейді және тілік бейнесін жазбайды ( сур. 3.42, 3.43). Барлық басқа жағдайларда қиюшы жазықтық орны және бейнеленетін тілік қимадағыдай белгіленеді (сур. 3.40, 3.44, 3.46, 3.47). Күрделі тіліктерде қиюшы жазықтықтарды міндетті түрде қима сызығымен көрсетеді, яғни ашық сызық штрихтарымен. Сатылы тіліктерде қима сызығының штрихтарын бүгілген жерлерінде тік бұрышпен көрсетіледі (сур. 3.46), ал сынғандара – бағыты бойынша жазықтықтардың қиылысу орнында (сур. 3.47).

104

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Шығару элементтері Егер бұйымның қандай болса да бөлігі сызбада ұсақ бейнеленген және оның графикалық пішінін анықтап, керекті өлшемдерді жазу мүмкін емес болғанда, оның

шығару элементі
деп аталатын қосымша (үлкейтілген) бейнесін орындайды.

Шығару элементі бұйымның негізгі бейнесіне қарағанда жете орындалуы және одан мазмұнымен ерекшеленуі мүмкін (сур. 3.49, а). Мысалы, бейне көрініс, ал шығару элементі тілік болуы мүмкін (сур. 3.49, б). Шығару элементінің көріністегі, тіліктегі, қимадағы орнын тұйық тұтас жіңішке сызықпен шеңбер немесе сопақ түрінде белгілеп, бас орыс әрпімен ( алфавиттік тәртіпте, «А» әрпінен бастап) немесе саны бар әріппен (А1, А2 және т.б.) шығарма-сызықтың сөресінде белгілейді. Шығару элементін сол әріппен жазады және жақшада ол орындалған масштабты көрсетеді. Шығару элементтерін бейнеленетін бұйымның сәйкес жеріне мүмкіндігінше жақын орналастырады және жиі бұйымда құралды шығару кезде (ажарлауыш шарықты, бұранданы кесу кездегі жонғышты) бунақтар және қиық жиектер болғанда қолданады.

105

Цилиндр бойынша тегістеу кезіндегі бунақтардың өлшемдерін көрсету пішіндері мен тәсілдері МЕСТ 8820 – 69 бойынша 3.50, 3.51, а суретте көрсетілген, ал шетжақ бойынша – 3.52 суретте. 3.50 – 3.52 суреттерде көрсетілген бунақтардың өлшемдері 3.5 кестеде келтірілген.

Сыртқы тегістеу
Орындалу 1 Орындалу 2

Сур. 3.50

106

Ішкі тегістеу

Сыртқы тегістеу

Ішкі тегістеу

Сур. 3.52
Кесте 3.5. Цилиндр ж

ә

не шетжа қ

бойынша тегістеу кездегі буна қ

тарды ң ө

лшемдері, мм b

d 0,5 d

+ 0,5 0,3

3

0,5

>10... >50

5

d -

1

d + 1 0,5 1,6

>50... >100

8

2

1

>100

10

3

107

Орындалу 1
Орындалу 2

Сур. 3.53

Кесте 3.6. Жазы қ

тегістеудегі жырашы қ

тарды ң ө

лшемі, мм bі hі

Г2

2

і,6 0,5

3

2,0 і,0

5

3,0 і,6 Жазық тегістеудегі жырашықтардың пішіні мен өлшемдерін көрсету тәсілдері 3.53 суретте келтірілген, ал олардың өлшемдері — 3.6 кестеде.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Шарттылықтар мен жеңілдетулер Машина жасау сызбаларын орындағанда МЕСТ 2.305 — 2008 бейнелерді түсіну үшін сызба жұмыстарына зиян келтірмей қысқартуға болатын шарттылықтар мен жеңілдетулерді қолдануға рұқсат етеді.

108

Сур. 3.54
Симметриялық фигура бейнесі.

Егер көрініс, тілік немесе қима симметриялық фигураны білдірсе, онда бейне жартысын (сур.3.54, а) немесе жартысынан көбін үзіліс сызығын жүргізу арқылы (сур. 3.54, б) сызуға болады.

Бір бейнеде көрініс пен тілікті қосу.

Көріністің бөлігі мен сәйкес тіліктің бөлігін, оларды тұтас толқынды сызықпен (сур.3.55) бөлу арқылы қосуға болады, бұл сызбаны жеңілдетеді және бейне санын қысқартады. Егер, әрқайсысы симметриялық фигура болатын жарты көрініс пен жарты тілікті қосатын болса, онда оларды бөлу сызығын симметрия өсі атқарады (сур. 3.56). Тілік пен көріністі, бүкіл бұйым емес, егер ол айналу денесін білдірсе, ал тек оның бөлігінің симметрия жазықтығының ізімен сәйкес келетін нүктелі-үзілме

Сур. 3.55
Сур. 3.56

109

нү

Сур. 3.57 Сур

. 3.58 жіңішке сызықпен бөлуге болады (сур. 3.57). Көрініс немесе тіліктің симметрия өсіне қандай да бір контур сызығының проекциясы сәйкес келетін жағдайларда, симметрия өсі көрініс пен тілік арасындағы шекара бола алмайды, себебі оны тең негізде екеуіне де жатқызуға болады. Егер көрінетін контур сызығы тілікке тиесілі болса, онда көріністі тілікпен симметрия өсінен солға қарай, көрінетін контур сызығымен салыстырғанда биіктігі бойынша шағын қоры бар толқынды сызықпен қосады (сур. 3.58, а). Бұл ретте, тілік бейнесін осы сызыққа дейін созады. Егер көрінетін контур сызығы көрініске тиесілі болса, онда көріністі тілікпен симметрия өсінен оңға қарай жүргізілетін толқынды сызықпен қосады, бұл көрініс бейнесін ұлғайтады және контурдың сыртқы сызығын көруге мүмкіндік береді (сур. 3.58, б).

Бұйымның бірдей элементтернінің бейнесі.

Егер бұйымның бірнеше бірдей бірқалыпты орналасқан элементтері бар болса, онда оны бейнелеу кезде толығымен тек бір немесе екі осындай элемент көрсетеді, мысалы бір саңылау мен бір тіс (сур.3.59).

Сур. 3.59

110

D_

d

Сур. 3.60
Өту сызықтарын қолдану.

Көріністер мен тіліктерде беттердің қиылысу сызықтарының проекцияларын жеңілдетіп бейнелеуге рұқсат етіледі, егер олардың нақты құрылымы керек болмаса. Мысалы, сызбаүлгілік қисық орнына доға шеңберін (сур. 3.60, а) немесе түзу сызықтар (сур. 3.60, б) енгізуге болады. Бір беттен екіншісіне жатық ауысуы шартты түрде жіңішке сызықпен көрсетіледі (сур. 3.61, а) немесе мүлдем көрсетілмейді (сур.3.61, б).

Тұтас біліктердің, бұрандалардың, тойтармалардың бейнеленуі. Бұрандамаларды, бұрамаларды, шпилькаларды, кілтектер және басқа бөлшектерді, сондай-ақ тісті доңғалақтардың тістерін, бос емес біліктерді, осьтерді, тұтқыштарды және бөлшектің ұқсас бөліктерін бойлық тілікте (ал шарларды әрдайым) тілінбеген күйде көрсетеді. Құрамалық сызбада тілінбеген күйде сомындар мен шайбаларды көрсетеді (сур. 3.62).

Қатты қырлар немесе жұқа қабырғалардың тіліктерінің бейнесі. Қатты қырлар түріндегі сермер шабақтары, тісті доңғалақтар, жұқа қабырғалар сияқты элементтер және соларға ұқсас басқалар

Сур. 3.61

111

Білік
Шарик Бұрама
Кілтек
Сомын

s-T

f

N

S /

Г N

ч. J

Шайба
Сур. 3.62

тілікте штрихталмай көрсетіледі, егер қиюшы жазықтық олардың өсі бойымен (сур. 3.115) немесе ұзын жағымен бағытталса (сур.3.63). Көлденең тілікте бұл элементтер штрихталады ( шабақ бойынша қиманы қараңыз 3.63, а суреттегі). Егер осындай элементтерде саңылау немесе қуыс бар болса, онда оларды анықтау үшін жергілікті тілікті қолданады, 3.64 суретте көрсетілгендей.

Үзілуі бар бөлшектер бейнесі.

Ұзын бұйымдарды немесе қимасы үнемі әлде заңды өзгеріп тұратын элементтерді (біліктер, бұғаулар, шыбықшалар, фасондық прокат,шатун және т.б.) үзілуімен бейнелеуге болады (сур. 3.65), бұйым ұзындығы шын жазылады.

Қиюшы жазықтыққа саңылауды домалатып шығару.

Егер тілікті орындау кезде дөңгелек фланецте немесе цилиндрлік, конустық не басқа айналу денесінің шетжағында орналасқан саңылаулардың бірде біреуі қиюшы жазықтыққа түспесе, онда олардың бірін тілікте бейнелеуге болады. Бұл жағдайда саңылау қиюшы жазықтыққа проекциялық байланыста емес, ал саңылаулардың

112

Сур. 3.63
орталары орналасқан шеңбер бойымен домалап шығарылады (сур. 3.66).
Қабаттасқан проекция.

Сызбаларды жеңілдету және бейнелер санын қысқарту үшін, көруші мен қиюшы жазықтық арасындағы бұйым бөлігін қалыңдау нүктелі-үзілме сызықпен тура тілік үстінен бейнелеуге болады, яғни қабаттасқан проекциямен(сур. 3.67).

А —

-А

Шж

Ш

Сур. 3.64

113

Сур. 3.67

V///////////M

г

фу///////Л
Қабаттасқан проекция

114

Р

1

Сур. 3.69

Жазық беттерді бөлу.

Сызбаны оқуды жеңілдету үшін жазық бетті жіңішке тұтас сызықтармен орындалған диагональдарымен бөледі (сур. 3.68).

Айқын анықталмаған еңіс пен конустылық бейнесі.

Еңіс немесе конустылық айқын анықталмаған бейнелерде, еңісі бар элементтің ең кіші өлшеміне

(сур. 3.69, а) немесе конустың кіші табанына
(сур. 3.69, б)
сәйкес келетін тек бір сызықпен жүргізеді.

б

Сур. 3.70

115

Тік бұдырлау 0,6

Торлы бұдырлау 1,0

МЕСТ 21474-75

Сур. 3.71
Саңылаудағы ойық кілтектерді көрсету.

Тісті доңғалақтың күпшегіндегі, тегершіктердегі, ойық кілтектердегі саңылауларды көрсету үшін бөлшектің толық бейнесінің орнына саңылау контурын (сур. 3.70, а) немесе ойық контурын (сур. 3.70, б) бейнелеуге болады. Сызбаларда тұтас торды, өрмені, оюды, бедерді және бұйымдардың домалатпасын ішінара және жеңілдетіп бейнелеуге болады (сур. 3.71).

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

116

3.4

ӨЛШЕМДЕР ҚОЮ

Сызбада өлшемдерді көрсету қажеттілігі және оларды түсірудегі жалпы талаптар Сызбаның барлық бейнелері бейнеленетін бұйымның пішіні туралы түсінік береді, олардың өлшемдері жөнінде ақпарат бермейді. Бейнеленетін бұйымның және оның жеке бөліктерінің өлшемін анықтауға тек сызбада қойылған сандық белгілеулері негіз болады. Сызықтық өлшемдерді сызбада өлшем бірлігін белгілемей, миллиметрде көрсетеді. Техникалық талаптарда және сызба шетіндегі түсіндірме жазбада келтірілген сызықтық өлшемдердің міндетті түрде өлшем бірліктері болу керек. Орындалған масштабына қарамастан, сызбада нақты өлшемдері қойылады. Бұрыштық өлшемдерді міндетті түрде өлшем бірліктерімен бірге (градус, минут, секунд) көрсетеді. Өлшемдер, шығару және өлшем сызықтары,сондай-ақ,өлшемді сандар көмегімен қойылады. Шығару және өлшем сызықтары ретінде қалыңдығы s/3-тен s/2 дейінгі жіңішке сызықтар қолданылады. Өлшем сызықтары мен сандарды қоюдың негізгі ережелерін МЕСТ 2.307 — 2011 тағайындайды. Солардың негізгілерін қарастырайық.

Өлшемдерді қою ережелері
Шығару және өлшем сызықтарын жүргізу, өлшемді сандарды қою.

Түзусызықты кесінді өлшемін қою кезінде өлшем сызығын осы кесіндіге параллель (кескін контурынан тыс болғаны жақсы), ал шығару сызықтарын – перпендикуляр (сур.3.72, а) немесе өлшем сызығына қандай да бір бұрышпен (сур.3.72, б) жүргізеді. Өлшем сызығын екі шетінен нұсқарлармен шектейді, олардың пішіндері мен элементтерінің болжалды қатынасы 3.73,

а, б суретте келтірілген. 3.73, б суретте келтірілген нұсқар қолайлы болып табылады. Нұсқарлардың өлшемі бір сызбаның барлық өлшемдерін көрсететін кезде шамамен бірдей болу керек. Нұсқар тек бір жағынан қойылады, ал өлшем сызығы өс артынан жүргізіледі, егер өлшенетін элементтің екінші жартысы жоқ болса (сур. 3.82, 0 30 және 0 42 өлшемдері).

117

Сур. 3.72

Бұрыш өлшемін қойғанда, өлшем сызығын оның төбесінде ортасы бар доға түрінде, ал шығару сызықтарын радиал жүргізеді (сур. 3.72, в).

Шығару сызықтары нұсқарлардың ұштарынан 1...5 мм.-ге шығу керек. Параллель өлшем сызықтары арасындағы ең аз арақашықтық — 7 мм, ал өлшем сызығы мен контур сызығы арасында — 10 мм, таңдалған арақашықтықты бір сызбада тұрақты етіп ұстау керек. Нобайларды түсіргенде осы екі арақашықтықты 10 мм.-ге тең деп алу (дәптер парағындағы екі тор) және өлшем сызықтарын торлардың сызығы бойымен жүргізу ұсынылады. Контур, өстік, орталық және шығару сызықтарын өлшемді сызық ретінде қолдануға болмайды. Сондай-ақ, өлшем сызығы контур, өстік, орталық және шығару сызықтарының жалғасы болмауы керек (сур. 3.74). Доға шеңберінің өлшемін көрсету үшін өлшем сызығын доғаға концентрлі түрде, ал шығару сызықтарын — осы доға бұрышының биссектрисасына параллель, өлшемді сан үстінен п белгісін қойып, жүргізеді (сур. 3.75).

118

Дұрыс емес
Дұрыс

с с

Сур. 3.74 Сызықтық өлшемдерді әртүрлі көлбеуде өлшем сызығының үстінен мүмкіндігінше ортасына жақын орналастырады (сур. 3.76). Штрихталған аймақта (30°) сәйкес өлшемді сан шығарма-сызық сөресінде көрсетіледі (өлшем 20). Бұрыштық өлшемдер 3.77 суретте көрсетілгендей қойылады (штрихталған аймақта шығарма сөрелер үстінде— 30 және 41°). Өлшемді сандарды сызбаның қандай болсын сызықтарымен қиып өтуге болмайды, яғни, өлшемді санды қойған жерде өстік, орталық сызықтары мен штрихтау сызықтары үзіледі (сур. 3.78, а).

Сур. 3.75
Сур. 3.76

119

30'

Сур. 3.77 Контурларлың сызықтарын өлшемді сандарды қою үшін үзуге және оларды өлшем, шығару және орталық сызықтарының қиылысқан жеріне орналастыруға рұқсат етілмейді. Сондай-ақ, өлшем сызығының нұсқары сызбаның ешқандай сызығымен қиылысуы мүмкін емес. Кез келген сызық нұсқармен қиылысқан кезінде үзіледі (сур. 3.78, б). Бірнеше параллель (сур. 3.79, а) немесе шоғырлас (сур. 3.79, б) өлшем сызықтарын бір бірінен шағын арақашықтықта түсірген кезде, үстіндегі өлшемді сандарды олардың ортасына қатысты шахматты тәртіпте орналастыру ұсынылады. Кіші өлшемдері бейненің контурына жақынырақ орналасуы керек, ал үлкендері – алысырақ, өлшем және шығару сызықтарының қиылысуын болдырмау үшін. Бөлшектің жеке элементтерінің пішінін және олардың өзара орналасуын анықтайтын өлшемдер саны бөлшекті дайындау мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін жеткілікті болу керек. Бейнелерде, сондай-ақ техникалық талаптарда бір элементтің өлшемдерін қайталауға болмайды.

а

Сур. 3.78

30

б

120

Сызбаның осы түріне міндетті емес, бірақ пайдалану ыңғайлы болу үшін көрсетілетін өлшемдер анықтамалық деп аталады және сызбаларда жұлдызшамен белгіленеді (сур. 3.80, өлшем 20*), ал техникалық талаптарда сызбаға

*Анықтамалар үшін өлшем
деген жазба жасалады.
Үзілуі бар бейнеде өлшем сызығы үзілмейді (сур. 3.81).

Көрініс пен тілікті қосқан кезде сыртқы және ішкі келбетіне қатысты өлшемдерді жеке топтастыру керек (сур. 3.82). Егер симметриялы бұйымның немесе жеке симметриялы орналасқан элементтердің көрініс пен тілігін тек симметрия өсіне дейін немесе үзікпен бейнелесе, онда осы элементтерге қатысты өлшем сызықтарын үзікпен өткізеді, және өлшем сызығының үзігін өстен немесе үзіліс сызығынан алысырақ істейді (сур. 3.82).

121

Бірнеше бейнелер болған кезде, бір сындарлы нышанға қатысты барлық өлшемдерді бір жерде топтастыру және осы элементтің геометриялық пішіні толық көрсетілген бейнеде орналастыру ұсынылады (сур. 3.83). Егер дөңгелектенетін бұрыш ұштарының координаталарын немесе дөңгелектету доға орталарын беру керек болса, онда шығару сызықтарын дөңгелектенетін бұрыштың қабырғалары қиылысатын нүктеден

122

Сур. 3.85
Сур. 3.86

дөңгелектету доғасының ортасына дейін жүргізеді. Бұрыш ұшын тұрғызуды тұтас жіңішке сызықпен орындайды (сур. 3.84). Егер шығару сызықтары мен контур сызықтары өте шағын бұрыш құрайтын болса, онда оларды өлшем сызығына тік бұрышпен жүргізбейді. Сонымен бірге өлшем сызығын өлшемі көрсетілген кесіндіге параллель жүргізеді, ал шығару сызықтарын, өлшем сызықтарымен бірге параллелограмм құратындай етіп түсіреді (сур. 3.85, 10 және 0 8 өлшемдері). Тізбектеліп орналасқан өлшем сызықтарында орын жеткіліксіз болғанда, нұсқарларын, оларға 45° бұрышпен жүргізілетін кертілген таңбамен (сур. 3.86, а) немесе анық нүктелермен (сур. 3.86, б) ауыстыруға болады. Егер өлшемді санды жазу үшін өлшем сызығы үстінде орын жеткіліксіз болса, онда оны 3.87 суретте көрсетілгендей шығарады, ал нұсқарлар үшін орын жеткіліксіз болғанда 3.88 суретте көрсетілгендей жасайды.

Сур. 3.87

123

11

CSІ

11

J

L

Сур. 3.88

Диаметрді, радиусты, шаршыны, конустылықты, еңіс пен доғаны белгілеу. Сызбаларда қолданылатын белгілердің жазылуы мен олардың сандарға қатысты салыстырмалы өлшемдері 3.11 суретте көрсетілген.

Диаметр.

Цилиндрлік беттер сызбада түзу сызықпен қиылған шеңбер түрінде белгіленеді (0). Осы белгідегі түзу сызықтың биіктігі мен көлбеуі өлшемді санның цифрларының биіктігі мен көлбеуіне сәйкес келуі керек, ал шеңбер диаметрі сандардың биіктігінің 0,7 құрау керек. Диаметр белгісі өлшем сызығының үстіне, өлшемді санның алдынан қойылады. Цилиндрлік беттің диаметрін оның өсі сызыққа проекцияланатын бейнеде қою ұсынылады, яғни жасаушылардың арасында

(сур. 3.82) .

Өлшем сызығын, шеңбердің толығымен немесе ішінара бейнеленгеніне қарамастан үзікпен жүргізуге болады. Әрі үзік шеңбер ортасынан алысырақ жасалады. Шеңберге диаметр өлшемін орналастыруға рұқсат етіледі (сур. 3.87). Егер бөлшекте бірнеше бірдей цилиндрлік саңылаулар болса, онда өлшем солардың бірінде жалпы санымен бірге көрсетіледі (сур. 3.89 және сур. 3.106).

124

8 отв. 010 ш

Ш

ш

X

Сур. 3.89
Сур. 3.90
Радиус.

Радиусты анықтайтын өлшемді санның алдынан барлық жағдайларда бас латын әрпі

R

(мысалы, R25) қойылады. Осы әріп пен өлшемді санның биіктіктері бірдей болуы керек. 3.90 суретте шеңберлердің сыртқы доғаларының өлшемдерін қою мысалдары келтірілген, ал 3.91 суретте – ішкі. Сонымен бірге, радиустың өлшем сызығы, доға шынайы түрінде проекцияланатын бейнеде қойылады. 3.90 және 3.91 суреттерінен радиустың өлшем сызығы ақиқат радиус бағытында орналасу керек және контур (немесе шығару) сызығына жалғасатын бір нұсқармен аяқталуы керек деген шығады. Өлшем сызықтарының әртүрлі орындарында өлшемді сандарды қою сызбаны оқуға ыңғайлы екендігімен анықталуы керек. Бір ортадан радиустардың өлшем сызықтарын жүргізгенде, олар бір түзуде орналаспауы керек (сур. 3.92). Үлкен радиустың доға ортасын түсіру керек кезде, оны доғаға жақындатуға рұқсат етіледі, ал өлшем сызығын 90° бұрыш астында сынықпен көрсетеді (сур. 3.93).

Сур. 3.91

125

Қажет болғанда доға ортасын орталық және шығару сызықтарының қиылысымен ( + ) белгілейді (сур. 3.94). Егер сызбада бар дөңгелектенулердің, бүгілістердің және басқа ұқсас элементтердің радиустары бірдей немесе қайсыбірі басым болса, онда осы мәндерді бейнеге жазудың орнына, оларды техникалық талаптарға келесі жазба түрінде шығару ұсынылады: дөңгелектенулердің радиустары 4 мм, Бүгілістердің ішкі радиустары 10 мм, Көрсетілмеген радиустар 8 мм

және т.б.
Шаршы.

Шаршы енін анықтайтын өлшемді санның алдынан □ белгісін қояды, оның биіктігі өлшемді сандардың биіктігіне тең келуі керек. Бұл белгі шаршы шынайы түрінде проекцияланбайтын бейнеде қойылады (сур. 3.95). Беттің жазық қыры сызбаларда жіңішке сызықтармен жүргізілген диагональдармен белгіленеді. Шынайы түрінде проекцияланған шаршы бейнесінде, оның қабырғасына тең екі өлшем қойған жөн (сур. 3.96, а), бірақ шаршы белгісі бар өлшем қоюға да рұқсат етіледі (сур. 3.96, б).

Сур. 3.94

126

Сур. 3.96
Сур. 3.97
Конустылық.

Конустылықты анықтайтын өлшемді санның алдынан О белгісін қояды, ұшында сүйір бұрышы бар теңбүйірлі үшбұрышты білдіреді, оның табаны 4/(10Л), ал биіктігі — 6/(10Л) тұрады.

Көлбеулік.

Негізгі деп қабылданған қандай да бір бағытқа қатысты жазықтықты бейнелейтін түзудің көлбеуін анықтайтын өлшемді санның алдынан Z белгісін қояды, ұшы көлбеу жаққа бағытталу керек. Бұрыш белгісі сызықтарының ұштары арасындағы қашықтық 4/(10Л) тең, ұзындығы — 6/(10Л) (сур. 3.11).

Сфера.
Диаметрдің өлшемді сандарының немесе сфераның радиусы алдынан тек 0 немесе

R

(сур. 3.97) белгілері қойылады. Өлшемді сандардың биіктігіне тең, диаметрі бар шеңберді білдіретін сфера белгісі сызбада сфераны басқа беттерден ажырату қиын болған кезде ғана қойылады, ол кезде OR10 немесе 0015 деп жазады. Сфера белгісін сөзбен ауыстыруға болады, мысалы

Сфера
R10 деп көрсету.
Доға.

Шеңбер доғасының ұзындығын қоятын кезде өлшемді санның үстінен әрқашан п белгісі қойылады (сур. 3.75).

127

Фаскалардың өлшемдерін қою.

Фаскалар деп өзектің, саңылаудың, кесектің, табақтың тұтас (жапырылған) жиектерін айтады.

Сызбаларда
фаска

екі сызықтық (сур. 3.98) немесе бір сызықтық пен бір бұрыштық өлшемдермен (сур. 3.99) анықталады. 45° көлбеу бұрышпен фаска көбейту белгісі арқылы жазылған сызықтық және бұрыштық өлшемдермен белгіленеді (сур. 3.100).

Еңіс тұрғызу және оны белгілеу.
Еңіс

деп бір түзудің екінші түзуге қатысты көлбеуін сипатайтын шаманы айтады. 3.101 суретте а бұрышымен

ОА

түзуіне жүргізілген

ОВ

түзуінің еңісі, тікбұрышты үшбұрыш

АВО

катеттерінің қатынасымен анықталады :

S

АВ

АО

= b : a

= tgа.

катетінің

АО

катетіне қатынасы 1:4 немесе 25 % тең).

Еңісті шығарма-сызық сөресінде немесе тікелей еңіс сызығы бейнесінің жанында көрсетеді, ол үшін осы еңісті белгілейтін өлшем санының алдына Z белгісі қойылады, оның сүйір бұрышы еңіс жағына бағытталып тұруы қажет

. Еңістердің стандартталған мәндері 3.7. кестеде көрсетілген.

2x45°

128

Конустылықтың құрылуы және оның белгілеуі.

Конустылық деп тік дөңгелек конус табанының шеңбер диаметрінің оның биіктігіне қатынасы (сур. 3.103, а), яғни

С

D/Н

= 2tg а, немесе тік дөңгелек конустың екі көлденең қималар диаметрі айырмасының олардың арасындағы арақашықтыққа қатынасы, яғни

C

= (D - d)/L = = 2 tg а.

Конус жасаушыларын берілген конустылықпен құру, конустың өсіне қатысты алынғанда еңістігі

S

= C/2 екі түзудің құрылуына алып келеді (сур. 3.103, б).

Еңіс секілді, конустылық та алымында бір саны бар жай бөлшекпен көрсетіледі. Сызбада конустылықты сипаттайтын қатынастың алдында

Кесте 3.7.
Қалыпты конустылықтар және еңістер
Конусты- лық С, еңіс

S

Конус бұрышы 2а
Еңіс бұрышы а
Конусты- лық С,
еңіс

S

Конус бұрышы 2а
Еңіс бұрышы а
1:200
0°17'11"

0°8'36" 1:7

8°10'16"
4°5'8"
1:100
0°34'23"

0°17'11" 1:5

11°25'16"
5°42'38"
1:50
1°8'45"

0°34'23" 1:3

18°55'29"
9°27'44"
1:30
1°54'35"

0°54'17"
1:1,866

30° 15°

1:20
2°51'51"
1°25'56"
1:1,207

45°

22°30'
1:15
3°49'6"
1°54'33"

1:0,866 60° 30°

1:12
4°46'19"
2°23'9"
1:0,652

75°

37°30'
1:10
5°43'29"
2°51'45"

1:0,500 90° 45° 1:8

7°9'10"
3°34'35"
1:0,289
120°

60°

129

\>c

Сур. 3.103

Сур. 3.104 О белгісі қойылады, оның сүйір бұрышы конустың ұшына бағытталып тұруы керек. Конустылықтың белгісі мен мәні конустың өстік сызығының үстінде немесе шығарма-сызықтың сөресінде орналасады (сур. 3.104). Конустылықтың стандартталған (МЕСТ Р 53440—2009) мәндері 3.7 кестеде келтірілген.

Бірнеше бірдей элементтер өлшемдерінің орналасуы.

Бөлшектің бірнеше бірдей фаскаларының өлшемдерін олардың санын көрсетіп бір рет жазып қояды (сур. 3.105, а). Бөлшектің бірдей және симметриялы түрде орналасқан фаскаларының өлшемін олардың санын көрсетпей бір рет жазып қояды (сур. 3.105, б).

.2x45°
3 жүз
.3x45°
Сур. 3.105

130

8 отв. 012

Сур. 3.106 Шеңбер айналасында тең орналасқан элементтердің өзара орналасуын анықтайтын бұрышты өлшемдердің орнына олардың санын көрсетеді (сур. 3.106). Симметриялық бөлшектер симметриялы орналасқан саңылаулардың орнын анықтайтын өлшемдер 3.107 суретте көрсетілгендей салынады. Бөлшекте орны конструктивті түрде саңылаулардың орнымен байланысты элементтер бар болғаны жағдайда, олардың біреуін бұрыштық өлшеммен осы элементпен байланыстырады (сур. 3.108). Бұйымның әртүрлі бөліктерінде орналасқан (мысалы саңылаулар) бірдей элементтер, араларында аралық болмаған жағдайда (сур. 3.109, а) немесе бұл элементтер жіңішке тұтас сызықтармен

131

06

2

отв. М8

Сур. 3.110

Сур. 3.111
(сур. 3.109,

б)

байланысқан болса,
бір элемент болып қарастырылады

Бұл шарттар болмаған жағдайда, элементтердің толық санын көрсетеді (сур. 3.109, в). Шеңбер бойымен біркелкі орналасқан элементтердің бұрыштық өлшемдерін көрсетпейді.

132

s0,4

Сур. 3.112

20x60

Бұйымның бірдей элементтері (саңылаулар) біркелкі орналасқанда, олардың ішінде іргелестердің және шеткілердің арасындағы арақашықтықты, олардың арасындағы арақашықтықтардың көбейтіндісі мен бір аралық өлшемі ретінде көрсету ұсынылады (сур. 3.110). Ортақ базадан көрсетілетін өлшемдер саны көп болған жағдайда, оларды 3.111 суретте берілгендей салуға рұқсат етіледі, яғни 0 белгісінен жалпы өлшем сызығын өткізіп және өлшемді сандарды шығару сызығының бағытымен олардың ұштарында қойып шығу. Бөлшекті бір проекцияда бейнелегенде оның қалындығы (s0,4) немесе ұзындығы (/120) 3.112 суретте көрсетілгендей салынады. Бөлшек қабырғаларының немесе тікбұрышты қимасы бар саңылаулардың өлшемдері көбейту белгісі арқылы шығарма-сызық сөресінде көрсетіледі. Бұл ретте, бірінші орынға шығарма-сызық жүргізілетін тікбұрыш қабырғасының өлшемі қойылады (сур. 3.113).

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

133

134

3.5.

БӨЛШЕКТІҢ СЫЗБАСЫН ОҚУ

Бөлшектің сызбасын оқу деп сызба бойынша оның кеңістік (ауқымды) пішіні мен өлшемдері туралы түсінік алу деп ұғылады.

Бөлшектің сызбада бейнеленген пішінін анықтау үшін керек: ■ бөлшекті бөлшектей алу және сызба бойынша оның элементтерінің, геометриялық денелердің тіркесуі ретінде қарастырылатын жеке жасаушыларының, ойша олардың ауқымды бейнесін елестетіп, пішінін оқу,; ■ бейнелерді орындағанда қолданылатын стандарттармен белгіленген шарттылықтар мен жеңілдетулерді ескеру (көрініс бөлігі мен тілік бөлігін қосу, саңылаулардың қиюшы жазықтыққа шығару, тіліктегі жіңішке қабырғалардың,шабақтардың, бұрандамалардың, шарлардың шартты бейнесі), сондай-ақ, диаметрдің, радиустың, сфераның, шаршының, еңістің, конустылықтың және өлшем алдында тұратын басқаларының шартты белгілерін ескеру, бұл бөлшек бетінің пішінін анықтауға мүмкіндік береді.

Сызбаны оқуды келесі тәртіпте орындау керек:

135

Тек көріністерден тұратын сызбаны және көріністері мен тіліктері бар сызбаны оқудың мысалдарын қарастырайық.

Мысал 3.1.
3.114,

а

суретте бейнеленген бөлшектің сызбасын оқу керек.

Сызбада бас көрініс пен бөлшектің үстіңгі көрінісі бейнеленген. Онда тіліктер, қималар болмағандықтан ішкі геометриялық беттері жоқ және көрінбейтін контур сызықтары да жоқ. Бөлшек әртүрлі геометриялық пішіндері бар төрт элементтен тұрады.

Бас көріністегі элемент

1

— жарты шеңбер, ал үстіңгі көріністе — шеңбер. Осыдан, бұл элемент биіктігі 10 мм жарты сфера болып табылатындығы шығады (сур. 3.114,

б,

поз. 1).
Бас көріністегі элемент

2

— теңбүйірлі трапеция, ал үстіңгі көріністе — екі шеңбер. Бұл элементтің қиық конус екені белгілі (сур. 3.114, б, поз. 2).

Бас көріністегі элемент

3

— тік төртбұрыш, ал үстіңгі көріністе — шеңбер. Осылай цилиндр проекцияланады. Бұл цилиндр биіктігі 10 мм (сур. 3.114, б, поз. 3).

Сур. 3.114

136

а б

Бас көріністегі элемент

4

— екі көлбеу сызығы бар, биіктігі 15 мм трапеция, ал үстіңгі көріністе — арасында сызығы бар екі алтыбұрыш. Осылай сызбада қиық алтыбұрышты пирамида бейнеленеді (сур. 3.114,

б,

поз. 4).

Бөлшектің әрбір элементінің кеңістік пішіндерін елестетіп және оларды ойша бірге жинақтап, бүкіл бөлшектің пішінін білеміз (сур. 3.114, в).

Мысал 3.2.
3.115,

а

суретінде бейнеленген бөлшектің сызбасын оқу керек.

Сызбада бөлшектің бас көрінісі мен оның үстіңгі және сол жақтағы көріністері келтірілген. Бөлшек әртүрлі геометриялық пішіндегі үш элементтен тұрады.

Сур. 3.115

137

Бас көріністегі элемент

1

— биіктігі 10 мм тік төртбұрыш, ал үстіңгі көріністе — диаметрі 60 мм шеңбер. Осылай цилиндр проекцияланады.

Бас көріністегі элемент

2

— биіктігі 35 мм тік төртбұрыш, ал үстіңгі көріністе — диаметрі 36 мм сырттай сызылған шеңбері бар алтыбұрыш. Осылай сызбада алтыбұрышты призма бейнеленеді.

Бас көріністегі элементтер

3

— үшбұрыштар, ал үстіңгі көріністе — тік төртбұрыштар. Осылай қиық төртбұрышты призмалар бейнеленеді, берілген бөлшекте қатты қырлар қызметін атқарады.

Бас көріністе фронталь жазықтықпен қарапайым тілік орындалған, келесі ішкі беттерді анықтайтын: диаметрі 20 мм цилиндрлік саңылау, 10 мм шаршы қабырғасы бар шаршы саңылау және диаметрі 8 мм екі цилиндрлік саңылау. Қиюшы жазықтық бөлшектің симметрия жазықтығымен сәйкес келеді, сондықтан сызбада тілік белгіленбеген. Бас көріністе көрініс пен тілік өстік емес, толқынды сызықпен бөлінген, солайша көрінетін контур сызығы (алтыбұрышты призма қабырғасы) өске проекцияланады және анықталуы керек. Тілікте қатты қырлар бойлық жазықтықпен қиылғандықтан штрихталмаған. Сол жақ көріністе 48 мм диаметрде орналасқан диаметрі 6 мм екі цилиндрлік саңылауларды анықтайтын қарапайым бейінді тілік орындалған. Бөлшектің әрбір геометриялық денесінің кеңістік пішіндерін елестетіп және оларды ойша бірге жинақтап, 3.115, б суретте бейнеленген бөлшек туралы толық түсінік аламыз, өлшемді сандары арқылы оның өлшемдерін анықтаймыз.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

138

3.6.
БӨЛШЕК БЕТТЕРІНДЕГІ НҮКТЕЛЕРДІҢ ЖЕТКІЛІКСІЗ ПРОЕКЦИЯЛАРЫН САЛУ

Бөлшектің беттерінде орналасқан нүктелердің жетпей тұрған проекцияларын келесі тәртіпте табады.

Мұндай құрылудың мысалын қарастырайық.
Мысал 3.3.
3.116,

а

суретте бөлшектің бас көрінісі мен үстіңгі көрінісі бейнеленген. Бас көріністе бөлшектің бетінде орналасқан көрінетін және көрінбейтін (

2

4

'), ( б

S

9

') нүктелердің фронталь проекциялары

1

3

5

7

берілген. Үстіңгі көріністе осы нүктелердің горизонталь проекцияларын тұрғызу керек.

Бөлшек
торлы

(Т),

сфералық

(С),

цилиндрлік

(Ц),

конустық
(К) және
пирамидалы

(ПР) беттерден тұрады. Бөлшектің алғашқы төрт беттерінде берілген нүктелер арқылы жүргізуге болатын жай сызықтар , проекциялардың горизонталь жазықтығына параллель шеңберлер болып табылады. Бұл шеңберлер бас көріністе бөлшек өсіне перпендикуляр орналасқан тіліктерге проекцияланады, ал үстіңгі көріністе – шеңберлерге. Пирамидалы беттерде мүмкін болатын жай сызықтар ретінде түзу сызықтар болады. Ізделіп отырған нүктелер арқылы өтетін белгілі жай сызықтар көмегімен осы нүктелердің жетпей тұрған проекцияларын табамыз.

1

және (

2

) нүктелері торлы бетке тиесілі. Олардың

1

және (

2

') проекциялары арқылы шеңбердің тілікке проекцияланатын (сур. 3. 16, б) фронталь проекциясын жүргіземіз k '

. Оның шеңберді білдіретін k

көлденең проекциясын саламыз, және онда

Г = (2')

проекциялары арқылы өтетін байланыс желісі көмегімен, осы нүктелердің бас көріністегі көрінуін есепке ала отырып ,

горизонталь проекцияларды

1

және

2

саламыз.

139

T

Г=(2')

a

6

Сур. 3.116
Осыған ұқсас етіп,

3

= (4) нүктелердің жетпей тұрған проекцияларын осы нүктелер арқылы өтетін шеңбердің l'

және l

проекциялары көмегімен, сондай-ақ,

7

және (8) нүктелерін шеңбердің m'

және m

проекциялары көмегімен саламыз.

140

5

және

6

нүктелерін шеңбердің цилиндр беті проекцияланатын горизонталь проекциясындағы байланыс сызығы көмегімен табамыз.

9-шы
нүкте пирамида қырында орналасады. Осы қырда түзудің фронталь проекциясын

п' пирамида табанының ұшы мен проекция (9') арқылы жүргіземіз. Байланыс сызығы көмегімен осы түзудің горизонталь проекциясын және онда байланыс сызығы көмегімен 9 нүктесінің горизонталь проекциясын табамыз. Егер беттерде (цилиндрліктен бөлек) көрсетілген нүктелердің горизонталь проекциялары берілсе, онда олардың фронталь проекциялары беттерде осы сызықтар көмегімен анықталады, горизонталь проекциялар жазықтығынан бастап, ал нұсқарлармен көрсетілген шешім бағыты қарама-қарсыға өзгеретінін ескеру керек.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

ЕКІ БЕРІЛГЕНІ АРҚЫЛЫ ҮШІНШІ КӨРІНІСТІ ТҰРҒЫЗУ

Бұйымдардың сызбаларын орындағанда, жиі екі берілгені арқылы үшінші бейнесін тұрғызуға тура келеді. Бұл сызбаны оқи білуді, бұйымды шектейтін беттерді және олардың қиылысу нүктелерін анықтауды талап етеді. Мұндай құрылулардың екі мысалын қарастырайық.

Мысал 3.4.
(бұйымның үшінші көрінісін екі берілгені бойынша тұрғызу.)

3.117 суретте бас көрініс пен үстіңгі көрініс берілген. Сол жақ көріністі салу керек. Бұйымда жартысы профиль жазықтықпен қиылған бірінші жоғарғы айналу цилиндрі; кіші диаметрлі екінші айналу цилиндрі,оның биіктігінің бөліктеріне фронталь және профиль жазықтықтармен тілік орындалған; екі дөңесі және қиылған төрт бұрышты призмалар түріндегі екі қатты қыры бар

141

күрделі конфигурациялы призмасы бар.
Үшінші көріністі (сол жақ көрініс) салу үшін берілген екі көріністерде
1...24

нүктелерге тән проекциялары белгіленген. Әрбір нүктенің екі берілген проекциялары бойынша сол жақ көріністе олардың үшінші проекциясын саламыз. Салынған нүктелерді олар анықтайтын сызықтармен қосамыз.

Мысал 3.5. (Бұйымның жеткіліксіз үшінші проекциясын тіліктерді орындаумен екі берілгені арқылы салу) 3.118 суретте бас көрініс пен үстіңгі көрініс берілген. Бұйымның толық пішінін анықтау үшін сол жақ көрінісін штрих сызықтарысыз, ол үшін керек тіліктер мен қималарды қолдану арқылы салу керек. Құруды бастамас бұрын сызбаны оқып алу керек, яғни бұл бұйымды оны жасаушы элементтерге ойша бөлшектеп және олардың беттерін анықтау. Сызбаны дұрыс оқу үшін бұйымды құрайтын барлық элементтердің беттері қалай пайда болатынын және оларды сызбада қалай бейнелеу керектігін білу керек, сондай-ақ олардың өзара қиылысу сызықтарын анықтай алу керек.

142

Берілген бейнені қарастырғаннан кейін, бұйымның бірқатар элементтернінің контурлары түзу сызықтармен шектелгенін анықтаймыз, демек бұйымның бұл элементтері, екі проекция жазықтықтарына екі түзу сызықтарға немесе түзу және жазық фигураға (тік төртбұрыш) проекциялануы мүмкін беттермен шектелген. Тек жазықтықтар мұндай беттер болуы мүмкін. Бірінші жағдайда, жазықтықтар осы проекциялар жазықтығына перпендикуляр, ал екінші жағдайда – олардың біріне параллель болады. Сондай-ақ, бұйымның бес элементінің горизонталь проекциялар жазықтығына шеңберлер түрінде, ал фронтальға – тік төртбұрыштар түрінде проекцияланатынын анықтаймыз. Осылай, екі өзара перпендикуляр жазықтықтарда осі бар тік дөңгелек цилиндр бейнеленеді, горизонталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр.

Сур. 3.118

143

Бұйымның бір элементі фронталь жазықтыққа шеңбер түрінде проекцияланады, ал горизонтальға – тік төртбұрыш түрінде. Бұл, өсі фронталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр дөңгелек цилиндр. Сондай-ақ, берілген бұйымда горизонталь проекциялар жазықтығына алтыбұрыш түрінде, ал фронтальға – тік төртбұрыш түрінде проекцияланатын элементі бар. Мұндай бейне, өсі горизонталь проекциялар жазықтығына перпендикуляр призмада бар. Диаметрі 48 мм цилиндрдің ішінде ені 24 мм және биіктігі 10 мм екі ойық бар. Берілген бұйымды шектейтін беттерді анықтап, оны бірқатар элементтерге ойша бөлшектеуге болады: ■

табаны, төртбұрышты призманы білдіреді,онда ені 40 мм және биіктігі 6 мм өтпелі ойығы, диаметрі 18 мм төрт цилиндрлік саңылаулар, сондай-ақ диаметрі 20 мм өтпелі цилиндрлік саңылауы бар, ұзындығы 30 мм және ені 10 мм құлақша бар.

А—А

Сур. 3.119

144

■ диаметрі 48 мм, табанында орналасқан және ішкі алтыбұрышты саңылауы және ені 24 мм мен ұзындығы 10 мм екі ойығы бар цилиндр. Осылайша затты ойша бөлшектеп (оқып), элемент бойынша орындап, оның жеткіліксіз бейнелерін жіңішке сызықтармен құрастыруды бастауға болады. Келтірілген мысалда көріністерді сәйкес тіліктермен қосуға және бір мезгілде жасырын элементтердің көрінбейтін контурларын анықтайтын тіліктерді құруға мүмкіндік бар (сур. 3.119). Мұндағы жасырын элементтер цилиндрдегі орталық алтыбұрышты саңылау, табанындағы төрт цилиндрлік саңылау және құлақшадағы бір цилиндрлік саңылау болып табылады. Бұл элементтерді анықтау бас көріністегі сатылы тілік А-А және бөлшектің симметрия жазықтығымен сәйкес келетін жазықтықпен орындалған сол жақ көріністегі жай тілік көмегімен орындалады. Бас көріністе көрініс пен тілікті толқынды сызықпен бөлу призмалық саңылаудың қабырғасы болуымен байланысты, оның проекциясы бейне өсімен сәйкес келеді, ал сол жақ көріністе – бейненің бейсимметриясымен.

Сызбадағы өлшемдер 3.4 бөлікшеде қарастырылған ережеге сәйкес қойылады.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

145

БӨЛШЕКТІҢ ҚИМА ФИГУРАСЫНЫҢ ПРОЕКЦИЯСЫ МЕН ТАБИҒИ ТҮРІН ПРОЕКЦИЯЛАУШЫ ЖАЗЫҚТЫҚПЕН ТҰРҒЫЗУ Проекциялар жазықтығының бірде біреуіне параллель емес проекцияланатын жазықтықтар бөлшекті фигура бойымен қиып өтеді, оның проекциялары бұл фигураның табиғи түрі болып табылмайды. Бұл проекцияларды, ал олар бойынша қима фигураларының табиғи түрлерін сала білу керек. Мұндай мәселе келесі тәртіпте шешіледі.

Қима фигураларының проекциясын құру тәртібі

146

мүм Қима фигурасының табиғи түрін координаттық тәсілмен құру тәртібі (сур. 3.120)

Ц2 ЦЗ

147

Мысал 3.6.

Сызбада берілген фронталь-проекциялаушы жазықтықпен А-А бөлшектің қима фигурасының проекциялары мен табиғи түрін тұрғызу

(сур. 3.120).
Қима фигурасының проекциясын құру

Бас көріністе және сол жақ көріністе көріністер мен тіліктердің жарты бөліктері өстік сызықпен қосылған. Ц1 цилиндріндегі, қиюшы жазықтықтарға түспей қалған саңылаулар, оларды қиюшы жазықтыққа дөңгелек фланецте домалатып шығару ережесін қолданып бас көріністе анықталған.

148

Табиғи түрдегі қима фигурасын құру

149

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

БӨЛШЕКТІҢ ТІКБҰРЫШТЫ ИЗОМЕТРИЯСЫН ОНЫҢ ШИРЕК БӨЛІГІН КЕСУ АРҚЫЛЫ ТҰРҒЫЗУ. ТЕХНИКАЛЫҚ СУРЕТ

Бөлшектердің аксонометриялық проекцияларын тұрғызу Бөлшектің тілігі бар аксонометриялық проекциясын келесі екі тәсілмен тұрғызуға болады: Оның сызбасы бойынша, бөлшектің аксонометриялық сызбасын орындаудың келесі тәртібін ұсынуға болады:

3.9.

150

Сызбасы 3.121 суретте келтірілген бөлшектің
изометриялық түсірімін
жасауды қарастырамыз, екінші тәсілді қолданып.

Сызбада бөлшек бас көріністе, үстіңгі көріністің жартысында және сол жақ көріністе берілген. Бас көріністе және сол жақ көріністе көрініс пен тілік жартылары біріктірілген.

Сур. 3.121

151

Бөлшек төрт өтпелі саңылауы және оның үстінде екі кесіктері бар, оларда екі бітеу саңылаулары бар цилиндрді, конусты; екі кесіктері мен екі өтпелі саңылаулары бар кіші диаметрлі цилиндрді, алтыбұрышты призмалық саңылауды және ондағы қатты қырларды қамтиды.

Осы сызбада,

O

нүктесін бөлшектің төменгі жазықтығының ортасына орналастырып,

XOY

координата өстерін береміз. Бөлшектің ішкі беттерін анықтау үшін

XOZ

және YOZ координаттық жазықтықтармен бөлшек ширегінің ойығын орындаймыз.
Өзіндік нүктелерді белгілейміз
1... 8

и

a, b, c, d, e, f, k, n, m,
олардың көмегімен қима фигуралары салынады.

Аксонометриялық сызбада, бөлшек цилиндрлерінің төменгі және жоғарғы жазықтықтары үшін

X

a

, Y

a

, Z

a

a

осінде, ортогонал проекциясынан алынған x

1

кесіндісін алып қоямыз. Кейінгі құрылуларды бөлшектің жоғарғы бөлігінен бастап орындаймыз (сур. 3.123). Алдымен а

нүктесін (сур.3.122) оның координаттары x a

= 0, y a , z a = А бойынша саламыз. Кейін қима фигурасының бейнесін анықтайтын қалған нүктелерді b, c, d, e,

f, k, n, m саламыз. Алынған нүктелерді түзу сызықтардың кесінділерімен қосып, бөлшектің жоғарғы бөлігінің екінші жартысының бейнесін анықтайтын қима фигурасының бейнесін аламыз. Қалған нүктелерді осыған ұксас етіп саламыз.

Сур. 3.122

152

Сур. 3.123

Әрі қарай құрылулар жоғарыдан төмен қарай бөлшектің жеке элементтерінің орналасуы бойынша орындалады. Алдымен қабырға мен алты қырлы призманы, ал содан кейін кесіктері мен ондағы саңылаулары бар цилиндрді салып бітіреді (сур. 3.124). Фланецтің үлкен эллипстерін сопақтар түрінде, ал кішілері – ішкі цилиндрлік саңылаулардың төменгі бөлігі мен бұрандалы саңылаулар - үлгі құрылғы көмегімен қосылатын сегіз нүкте бойынша сызылады.

Техникалық сурет
Техникалық сурет

— бұл аксонометриялық проекциялардың бір түрінде қолдан жасалынған (сызу құралын қолданбай көзмөлшер пропорциясын сақтап) заттың көрнекті бейнесі.

Заттың ішкі құрылысын көрсету үшін аксонометриялық ережелерге сәйкес қималарды түр сызықтармен белгілеп, тіліктер қолданылады. Бұл ретте, аксонометриялық бейнелерді құрастыруда қандай ережелер қолданылатын болса, дәл сондай ережелерді ұстанады, яғни өстер дәл солай орналасады, ал өлшемдер өстерді бойлай немесе оларға параллельді алынады. Техникалық сурет тікелей заттың өзіне немесе ортогонал сызбаға қарап жасалына алады. Заттың тікелей өзіне қарап сурет салу көзмөлшерді дамытады, жазықтық координаталарына қатысты затты дұрыс бағыттауды, аксонометриялық проекциялардың түрін таңдауды, тіліктерді жасауды

153

үйретеді. Ортогонал сызбаға қарап, сурет салу үшін оған қарап бейнеленетін заттың пішінін дұрыс оқып білу қажет. Техникалық суретті салған кезде тікбұрышты изометриялық және диаметриялық аксонометриялық проекциялар жиі қолданылады, себебі олар ең көп көрнекілікке ие. Техникалық сурет салу ептілігі мен дағдысы машықтану арқылы қол жеткізіледі. Бұл ретте, орналасуы және жуандығы жағынан әртүрлі сызықтарды өткізуден және түзудің кесінділерін, доғалары мен бұрыштарды тең бөліктерге бөлуден бастаған абзал. Сосын өлшемдердің қатынасын пайдалана отырып, көз мөлшерімен бұрыштарды құрастыруды және аксонометриялық өстерде түрлі жазық геометриялық пішіндер мен қарапайым геометриялық денелерді бейнелеуді үйрену керек. Содан соң заттың техникалық суретін жасауға кірісе беруге болады. Техникалық суреттегі заттың көлемді пішіні, талап етілген жағдайда, бейненің тиісті түр сызықтарымен жасалынатын жарық пен көлеңке арқылы көрсетіледі (сур. 3.125). Бұл жағдайда жарық затқа жоғарыдан сол жағынан түседі деп ұйғарылады (сызба бойынша). Жарық түскен беттер ашық түсті болып қалады, ал көлеңкелі беттер неғұрылым жиі болса, соғұрылым заттың беті қаралана түсетін түр сызықтармен боялады. Штрихтау бағыты заттың пішініне байланысты. Призманың вертикаль жазықтықтарын, оның қабырғаларына параллель сызықтармен штрихтайды, ал көлденең сызықтары — аксонометриялық өстердің біреуіне параллель сызықтармен. Көлбеу жазықтықтарды олардың жасаушыларына параллель сызықтармен штрихтайды. Пирамиданың қырлары оның ұшы арқылы өтетін сызықтармен штрихталады. Цилиндрлік бет жасаушы сызықтарға параллель сызықтармен, ал конустық — конустың ұшы арқылы өтетін сызықтармен штрихталады. Штрих сызықтарының арасындағы аралықтар сызықтар жуандығының өзгеруімен 1...3 мм болуы тиіс. Заттың жарық түскен беттеріне қарағанда, көлеңкелі бөлігінде штрих сызықтар жиірек және жуанырақ болуы керек. Штрих сызықтарды цилиндрлік және конустық беттерге салғанда алдымен оларға жарықтың үлестірімін бейнелейтін, жарық пен көлеңке белгілерін салып алу қажет. Бұл орайда жарық пен көлеңкенің келесі аймақтарын атап кетуге болады: ■

бұлыңғыр

— беттің әлсіз жарықталған бөлігі;

рефлекс

— жарықтың шағылысқан сәулесі есебінен өз көлеңкесінің жарықтануы;

154

Сур. 3.125

99U

Сур. 3.126 ■

көлеңке

— беттің жарықталмаған бөлігіндегі көлеңке.

Сонымен қатар жарық пен көлеңкені көрсету үшін
шраффировка
қолданылады

ол дегеніміз сызықтары бейнеленетін беттің жасаушысы мен бағыттаушысына параллель салынатын тор көздер түрінде штрихтау (сур. 3.126). Призма суретінде шраффировка сызықтары қабырғаларға және табанның қабырғаларына параллель салынады, ал олардың көлденең жазықтығында сызықтар аксонометриялық өстерге параллель салынады. Цилиндр мен конустың суретінде шраффировка сызықтары жасаушыларға және олардың табан сызықтарына, яғни эллипстерге, параллель салынған. Шраффировка сызықтарының арасындағы аралықтар бірдей болу керек, ал олардың жуандығы рефклекстен көлеңкеге қарай артуы және көлеңкеден жарыққа кемуі қажет.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

156

3.10.

БӨЛШЕК НОБАЙЫ

Анықтама мен нобайға қойылатын басты талаптар
Нобай

— сызба құрал-саймандарысыз, тікбұрышты проекциялау ережелері бойынша көз масштабында,қолмен орындалған сызба.

Нобайларды кез келген стандартты пішімдегі қағаздарда орындауға болады, бірақ тор көз жазу қағазында параллель және перпендикуляр сызықтарды жүргізу, сондай-ақ, бөлшектің элементтерінің пропорционалдығын сақтау оңай. Нобайлар сызбаларға ҚҚБЖ-ға сәйкес орындалады, ал олардағы барлық жазбаларды сызба қаріппен жасайды. Нобай бөлшекті дайындау кездегі құжат болып табылатындықтан немесе сол бойынша жұмыс сызбасын орындау үшін қызмет етсе, оның барлық қажетті мәліметтері ( бөлшек пішіні, оның өлшемдері, материал, беттердің бұдырлығы, жылулық өңдеу тәсілдері және т.б.) болу керек. Әрбір бөлшектің нобайы бөлек пішімде, масштабы көрсетілмей орындалады. Негізгі сызықтарды жиектеу кезде жұмсақ қарындаштарды М немесе 2М, жіңішке сызықтарды жиектеу — ТМ немесе Т қарындаштарын қолданады.

157

НОБАЙДЫ ОРЫНДАУ ТӘРТІБІ

Тікелей заттың өзіне қарап нобайлауды белгілі реттілікпен орындау ұсынылады, оны 3.127 суретте келтірілген бөлшектің мысалында қарастырамыз. 3.127 суретте көрсетілген бөлшек тікбұрышты пішіндегі төрт саңылаулары бар,онда төрт саңылаулары бар цилиндрлік фланецпен аяқталатын цилиндр орналасқан алаңнан тұрады. Құрылымға қаттылық беру үшін тікбұрышты қимасы бар (жұқа қабырға түрдегі элементтері) екі көлбеу қабырғасы болады. Бөлшек ішінде, бұрыштарында екі алаңы бар шаршы тәрізді саңылау бар. Мүмкіндігінше, өңдеуге қажет, бөлшектің материалы, жеке беттерінің, жабындарының кедір-бұдырлығы және т.б. туралы жалпы түсінік алу керек. Цилиндрлік және конустық айналу беттері бар және жонғыш білдектерде көлденең қалыпта өңделетін біліктер, өстер, тегершіктер, бұрандамалар сияқты элементтерді бас көріністе көлденең орналасқан өсімен бейнелейді (сур. 3.129, 3.130). 3.127 суретте бейнеленген бөлшек үшін, бас көріністі таңдау кездегі көру бағыты нұсқармен көрсетілген. Бұл көрініс, бөлшектің онда орындалатын тіліктерді есептегендегі, пішіні мен аумақтық өлшемі туралы көбірек түсінік береді.

158

Сур. 3.128 3.129, 3.130 суреттерде бөлшектер бейнеленген, олардың пішіндерін анықтау үшін бір көрініс жеткілікті. Бұл бөлшектердің цилиндрлік және шаршы пішіндегі элементтері, өлшемді сандардың алдындағы диаметр (0) және шаршы (□) белгілерімен анықталады, бұл сол жақ көріністің қажеттілігін жоққа шығарады. 3.131 суретте бейнеленген бөлшектің пішіндерін анықтау үшін, бас көріністен басқа, екі оңашаланған қима, жергілікті көрініс пен жергілікті тілік қолданылады. 3.132 суретте бейнеленген бөлшектердің пішінін анықтау үшін екі көрініс (бас және сол жак көрініс) керек. 3.132, а

суреттегі сол жақ көрініс бөлшектің ойықтарының пішіні мен орнын, ал 3.132, б

суреттегі — призма пішінін анықтайды.

159

Кейде сол жақ көріністің орнына, осындай бөлшектердің сызбасын жинақтау шарттары бойынша, олардың ойықтары бар цилиндр және алтыбұрышты призма бойынша қималарын пайдаланады, бас көріністің астына орналастырады. 3.127 суретте көрсетілген бөлшек үшін тіліктермен қосарланған үш көрініс ( бас, үстіңгі, сол жақ); тікбұрышты алаңда саңылауларды анықтайтын жергілікті тілік; қырдың пішіні туралы түсінік беретін, қыр бойынша оңашаланған қима болу керек. Бас көріністегі тілік бөлшектің ішкі көрінбейтін элементтерін анықтайды, үстіңгі көріністегі тілік қырдың бүйір жазықтығынан цилиндрге өту пішінін көрсетеді, ал сол жақ көріністегі тілік дөңгелек фланецтегі саңылауды, оны қиюшы жазықтыққа домалатып шығару арқылы анықтауға мүмкіндік береді.

Сур. 3.130

160

Сур. 3.131

Бейне, бөлшектің барлық элементтерін нақты көрсетуге және керекті өлшемдерді, шартты белгілер мен техникалық талаптарды түсіруге мүмкіндік беруі керек. Мысалы, 3.127 суретте көрсетілген бөлшектің сызбасы үшін А3 (297 х 420) пішімін пайдалану керек.

Сур. 3.132

161

Сур. 3.133 -ні жүргізу керек. Жиектемелер арасындағы арақашықтық үш жағынан 5 мм болу керек, ал парақтың сол жағынан(кітапшалау кезінде тігу үшін) — 20 мм. Төменгі оң жақ бұрышта, биіктігі 55 мм және ұзындығы 185 мм болатын, негізгі жазу үшін орын қалдырады (сур. 3.133).

162

Сур. 3.134

163

Көрініс пен тіліктің симметриялық бөліктерін қосқан кезде, оларды бөлу үшін өстік нүктелі-үзілме сызықты пайдаланады. Бас және сол жақ көріністе өстік сызыққа проекцияланатын, көрінетін контур сызықтары, тіліктерді өстік сызықтың сыртына дейін кеңейтетін, үзіліс сызықтары көмегімен анықталады. Сол жақ көріністе дөңгелек фланецтегі цилиндрлік саңылауды тілікте көрсетеді, қиюшы жазықтық ол арқылы өтпесе де, яғни мұнда дөңгелек фланецте орналасқан, қиюшы жазықтыққа саңылауды домалатып шығару ережесі қолданылады. Тікбұрышты алаңдағы саңылау тереңдігі сол жақ көріністе жергілікті тілікпен анықталады. Бас көріністе тіліктегі қабырға (жұқа қабырғалы элемент) штрихталмайды, ен бойына кесілгендіктен. Қабырға пішіні оңашаланған қима көмегімен анықталады.

164

Сур. 3.136 Бөлшектің өзіне қарап нобайын жасаған кезде, оның жеке элементтерінің пішінін және орналасуын сын елегінен өткізу керек. Осылай, мысалы, құю ақауы (қабырғалар қалыңдығының әркелкілігі, саңылау ортасының жылжуы, қырларының тегіс еместігі, қуыстар, бөлшек бөліктерінің ассиметриясы және т. б.) нобайда түспеуі керек. Бөлшектің стандартталған элементтері (бунақтар, фаскалар, бұрғылау тереңдігі, дөңгелектетулер және т. б.) сәйкес стандарттармен қарастырылған рәсімдеуі мен өлшемдері болу керек.

Бөлшектерді өлшеу Бөлшектерді өлшеу нобайда өлшемдердің сандық мәндерін көрсету үшін жасалады.

165

Заттың

Сур. 3.138
Сызықтық шамаларды өлшеу.

Сызықтық шамаларды 1 мм-ге дейін дәлдікпен өлшеу үшін қолданылатын қарапайым құралдар болып табылады: масштабты болат сызғыш, икемді болат рулетка, кронциркуль мен нутромер . Масштабты сызғышпен бөлшек элементтерінің түзу сызықты кесінділерінің ұзындығын (сур. 3.137), сондай-ақ, саңылаулардың өсаралық қашықтығын өлшеуге болады. Саңылаулардың бірдей

166

диаметрі кезінде, сызғышпен олардың қырлары арасындағы, өсаралық қашықтыққа тең ең қысқа арақашықтықты (сур. 3.138, а) өлшейді. Егер саңылаулар диаметрлері әртүрлі болса, олардың қырлары арасындағы ең жақын нүктелері арасындағы қашықтықты сызғышпен өлшейді және оған осы саңылаулардың радиустарының қосындысын қосады (сур. 3.138, б). Кронциркуль масштабты сызғышпен бірге бөлшектің сыртқы беттерін өлшеу және айналу денелерінің диаметрлерін өлшеу үшін қолданылады. 3.139 суретте төлкенің сыртқы диаметрін кронциркуль мен сызғышты қолдану арқылы өлшеу көрсетілген. Кронциркуль, сызғыш пен бұрыштық көмегімен бөлшек қабырғаларының қалыңдығын өлшеу көрсетілген. Тік аяқтары бар нутромер, тік бұрышпен бүктеулі кішкене өлшеу аяқтары бар, негізінде, бөлшектің ішкі беттерінің диаметрлерін өлшеу үшін қолданады (сур. 3.141), кейін олардың өлшемді сандарын сызғыш бойынша анықтайды. Сызғышпен, кронциркульмен және нутромермен өлшеулердің дәлдігі төмен, негізінде, оқу барысында қолданылады. Өндірісте сызықтық өлшемдерді өлшеу, жоғары дәлдікпен (0,10...0,05 мм). қамтамасыз ететін, әмбебап штангенциркульмен орындалады.

Сур. 3.140

167

169

3.

Сур. 3.144
Бұрыштарды өлшеу.

Бөлшектің элементтері арасындағы бұрыштарды қимаүлгілер (сур. 3.144, а) немесе бұрыш өлшеуіштер ( сур. 3.144, б) көмегімен өлшейді. Бұрыш өлшеуіш, жартылай дөңгелек транспортирмен қатаң байланысқан, градустық бөліктері бар металл сызғыштан 1, нониуспен жабдықталған бұрылу сызғышынан 2 тұрады. Өлшенетін бұрыш, транспортир мен нониус шкаласы бойынша есептелетіп қойылатын, сызғыштар арасындағы бұрышқа тең болады. Бұрышты өлшеу дәлдігі

2

' құрайды.
Нобайды жоспарлау

Оқу мақсатында оқушыларға бөлшектердің, олардың өлшем қойылмаған алты негізгі көрінісін және өлшем қойылған үш көрінісін құрайтын нобайларын жасауға тура келеді. Мұндай нобайларды жоспарлау, әдетте, оқушыларға қиындықтар тудырады, сондықтан осындай нобайларды жоспарлаудың екі мысалын қарастырамыз.

Мысал 3.7. 3.145 суретте көрсетілген бөлшек үшін, А3 пішімдегі тор көз қағазда, өлшем сызықтары жоқ алты негізгі көрінісі бар нобайды орындау керек, көрініс бейнелерінің өлшемдері барынша мүмкін болатындай етіп жоспарлап. Бөлшектің нобайын орындау үш кезеңнен тұрады: берілген пішімдегі қағаз парағын дайындау; бейнелерді орналастыруды жоспарлау; бейнелерді түсіру.

170

А3 пішімін алу үшін, мектеп тор көз дәптерінен екі жайылған парақты ұзын жағымен, тор сызықтары бойымен қосамыз, содан соң оларды жұмысқа жарамсыз бетінен жабысқақ таспамен жапсырамыз және биіктігі бойынша өлшемі 300 мм-ге дейін қиып тастаймыз. Жапсырылған парақтардың ені 410 мм құрайды (оны 420 мм өлшемге дейін толықтырмаймыз). Сызба шетінің жиектемесі мен негізгі жазу жиектемесін түсіреміз. Сызбаның жұмыс алаңы 290 х 385 мм құрайды. Дәптердің бір тор көзінің өлшемі 5^5 мм болғандықтан, 58 х 77 тор көзге тең сызбаның жұмыс алаңын аламыз

Көлденең бойынша сызбаны жоспарлауды
келесі тәртіпте жүргіземіз (сур. 3.146):

бөлшектің ұзындығына
(Б = 16 х

1,1

= 17,6 немесе дөңгелектегеннен кейін

Б

= 18 тор көз) және оның еніне

(В

= 16х 0,9 = 14,4 немесе дөңгелектегеннен кейін

В

= 14 тор көз)
сай келетін тор көздер санын табамыз

Сур. 3.145

171

Тік сызық бойымен сызбаны жоспарлауды
келесі тәртіпте орындаймыз:

аралықтар үшін қалған тор көздер санын анықтаймыз
(58 — 44 = 14 тор көз);

Сур. 3.146

172

Сур. 3.147 Сызба жоспарлауы бар АЗ пішімі 3.146 суретте бейнеленген, ал бөлшек нобайы 3,147 суретте келтірілген.

Мысал 3.8. 3.148 суретте келтірілген бөлшек үшін АЗ пішімдегі тор көз қағазға оның үш көрінісін (бас, үстіңгі және сол жақ) цифрсыз өлшем сызықтарымен бірге орындау керек, көрініс бейнелерінің өлшемдері барынша мүмкін болатындай етіп жоспарлап. Бұл жағдайда сызбаны жоспарлау (сур. 3.149) өлшемдерді қойып шығу қажеттілігін есепке алумен жасалады. Өлшем сызықтары арасындағы, сондай-ақ өлшем сызықтары мен көрініс контуры арасындағы арақашықтықты 2 тор көзге тең деп таңдаймыз. Бас көріністің сол жағынан екі өлшем түсіру керек, сол үшін сызбаның шет жиектемесі мен көрініс арасындағы аралықты 6 тор көзге тең деп аламыз. Үстіңгі көріністің төбесінде екі өлшем мен қиюшы жазықтықтың белгілеуі болады, сол үшін 8 тор көзге тең аралық қалдырамыз. Бас көріністің төбесіне бір өлшем қою керек, сол үшін 4 тор көзге тең аралық қалдырамыз. Үстіңгі көрініс астынан бір өлшем мен қиюшы жазықтықтың белгілеуі қойылады, сол үшін 8 тор көзге тең аралық қалдырамыз.

173

Өтпелі саңылау

Тік сызық бойымен сызбаны жоспарлауды
келесі тәртіпте орындаймыз:

Сур. 3.149

174

бейне бірлігінің құрамындағы тор көздер санын анықтаймыз
(38:2 = 19 тор көз);

Үстіңгі көріністің оң шеті мен сызбаның сол жақ жиектемесі арасындағы арақашықтық 38 тор көзді құрайды ( бұл 6 тор көзге тең аралық, оған қоса, 32 тор көзге тең Б бейнесінің өлшемі), ал негізгі жазудың сол жақ шекарасы сол жақ жиектемеден 40 тор көзге қашықтықта, демек олардың арасында 2 тор көзге тең аралық бар.

Көлденең бойынша сызбаны жоспарлауды келесі тәртіпте орындаймыз: ■ сол жақ көріністің бейнесі және оның оң және сол жағындағы аралықтары үшін қанша тор көздер керек екенін анықтаймыз

(77 - 38 = 39 тор көз);

175

3.148 суретте көрсетілген бөлшектің нобайы 3.150 суретте келтірілген.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

4 тарау

КЕЙБІР

Б

ӨЛШЕКТЕР МЕН ОЛАРДЫҢ ҚОСЫЛЫСТАРЫНЫҢ СЫЗБАЛАРЫН ОРЫНДАУ ЕРЕЖЕЛЕРІ
4.1.

ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

Кәсіпорында жасалынатын кез келген зат немесе заттар жиынтығы
бұйым

(МЕСТ 2.101 —

68

) деп аталады.
Бұйымдардың келесі түрлері анықталған.
Бөлшек

— құрастыру операцияларын қолданусыз, атауы және маркасы бойынша біртекті материалдан жасалынған бұйым, мысалы бұрандама, сомын, құймалы дене.

Құрастыру бірлігі

— түрлі құрастыру операциялары арқылы (бұрап нығайту, жамау, дәнекерлеу, қысыммен тексеру, шырайналдыру және т.б.) құрама бөліктері жасаушы-кәсіпорында өзара жалғануға тиісті бұйым, мысалы автокөлік, дәнекерленген дене, бәсеңдеткіш, шарлы мойынтірек.

Кешен

— жасаушы-кәсіпорында құрастыру операциялары арқылы өзара жалғанбаған, бірақ өзара байланысқан пайдаланушылық міндеттерді орындауға арналған екі және одан да көп арнайы бұйымдар, мысалы цех-автомат, автоматты телефон станциясы, бұрғылау қондырғысы, кеме.

Жиынтық

— жасаушы-кәсіпорында құрастыру операциялары (бұйымдар жиынтығы) арқылы өзара жалғанбаған, бірақ ортақ қосалқы пайдаланушылық мақсаты бар екі және одан да көп бұйымдар, мысалы қосалқы бөліктер жиынтығы, өлшеу аппаратуралары, қаптау ыдыстары және т.б.

Бұйымның бөлек бөлшектері немесе құрастыратын бірліктерінің өзара жалғануы
жылжымалы
немесе
жылжымайтын

бола алды .

Жылжымалы қосылыста машинаның жұмыс үдерісінде бұйымдар біршама жылжуы мүмкін, ал жылжымайтын қосылыста ол мүмкін емес.

177

Технологиялық және пайдаланушылық талаптарға байланысты
тұтас
және
ажырайтын

қосылыстар болады .

Қосылатын бөлшектерге зақым келтірмей тұтас қосылыстарды бөлшектеуге болмайды. Бұл құрастыруға дейін білік өлшемі саңылау өлшемінен үлкенірек және қозғалмайтындығы бұйымдардың серпімді пластикалық деформациясы арқасында қамтамасыз етілетін дәнекерленген және жамау, пісірілген және желімденген, шырайналдырған және тартылыс қосылыстары. Қосылатын бөлшектерге зақым келтірмей ажырайтын қосылыстарды бірнеше рет жинауға және бөлшектеуге болады. Бұл бұрандалы, буатты, оймакілтекті және сұққыш қосылыстар.

БҰРАНДАЛАР

Машина жасау өнеркәсібінде бұрандалар бар бөліктер кеңінен қолданылады. Бұранданың пайда болуы бұранда сызықтың жасалу қағидасына негізделеді.

Бұранданы тегіс фигураның бұранда сызықтың бойымен бұранда қозғалысы нәтижесінде пайда болатын бет деп түсінеміз.

Бұранда сызық

— бұл бір уақытта екі қозғалысқа қатысатын, нүктенің траекториясы ретінде елестетуге болатын, кеңістік қисық сызығы: кез келген бетті жасайтын бірқалыпты ілгерілемелі қозғалыс және тең берілген беттің өсі айналасында бірқалыпты айналмалы қозғалыс.

Бұранда сызығын жонғыш білдекте, орталарына цилиндрлі сырықты бекітіп, жасауға болады. Егер осы сырықты бірқалыпты айналмалы қозғалысқа келтірсек, ал жонғышты — бірқалыпты -

Сур. 4.1

178

Сур. 4.2

ілгерілемелі қозғалысқа , онда жонғыштың ұшы сырықтың бетіне бұранда сызығын сызып береді (сур. 4.1, а), ал оны тереңдеткенде – бұранда жасап береді (сур. 4.1, б). Бұранда сызықтары оң және сол бағытты болуы мүмкін. Сағат тілі бойынша айналатын және бақылаушыдан өс бойымен алыстайтын, нүкте арқылы жасалатын бұранда сызығы оң деп аталады (сур. 4.2, а), ал сағат тіліне қарсы айналатын, нүкте арқылы жасалатын сызықтар сол

деп аталады (сур. 4.2, б).

Егер жасаушы ретінде тегіс фигураны (үшбұрыш, трапеция, жарты шеңбер, шаршы) қолдансақ және бұл фигураның ұшы бұранда сызықтар арқылы цилиндр бетімен қозғалуы, ал фигураның жазықтығы цилиндр өсі арқылы өтуі қамтамасыз етілсе, бұранда дене жасалынады (сур. 4.3). Сонымен, жасаушы фигуралар цилиндрлі бетте бұранда дөңестерін – бұранда айналымдарын жасайды.

Сур. 4.3

179

Мақсаты, негізгі параметрлері және бұранда элементтері Тегіс контурдың цилиндрлі немесе конустық беттің бойымен бұрандалы қозғалысының нәтижесінде пайда болған бет

бұранда
деп аталады.
Бұранданың түрлі белгілері бойынша жіктеу 4.4 суретте көрсетілген.
Бекіту

бұрандасы машиналардың, механизмдердің және құралдардың жалғанатын бөлшектерінде, яғни бұрандамаларда, винттерде, бұрамасұқпаларда, сомындарда қолданылады.

Жүрісті және жүк бұрандалар бұрандалы баспақтардың, домкраттардың көтергіш винттерінде, айналмалы қозғалысты ілгерілемелі қозғалысқа айналдыратын білдектерде қолданылады.

Арнайы бұранда саңылаудың ішінде бұранда жасайтын құрал-саймандарда – таңбалаушыларда (сур. 4.5, а) және сырықта, бұранда кескіштерде (сур. 4.5, б ), саңылаулар жасайтын құрал-саймандарда – бұрғыларда (сур. 4.5, в) және жазықтықтарды, жырашықтар мен ойықтарды өңдейтін құралдарда – фрезаларда (сур. 4.5, г) қолданылады.

Цилиндрлі бетте жасалынатын бұранда
цилиндрлі
деп аталады,

ал

конустық бетте
жасалынатын бұранда
конустық
деп аталады.

Сыртқы бұранда дегеніміз сырықтың цилиндрлі немесе конустық бетінде жасалынатын, бетпен қапсырылатын бұранда (бұрандама, винт және т.б.).

Ішкі
бұранда

дегеніміз саңылаудың цилиндрлі немесе конустық бетінде жасалынатын, бетпен қапсырылатын бұранда (сомын).

Жүріс саны бойынша бұрандалар
біржүрісті
және
көпжүрісті

(екі, үшжүрісті және т.б.) болып бөлінеді.

Қазіргі таңда металл бұйымдарда (бұрандамалар, бұрамасұқпалар, винттер) бұранда жасауының басты өндірістік тәсілі жоғары өнімді бұранда бүрлегіш автоматтарды пайдаланып, бұйымдардың жоғары сапасын қамтамасыз ететін бүрлеу тәсілі болып табылады. Бұранда бүрлеу үдерісі жоңқаны алмай, сырықтың пластикалық деформациясы нәтижесінде жасалады. Бұйымды екі тегіс бұранда кескіштердің немесе (сур. 4.6, а) бұрандалы пішіні бар цилиндрлі роликтер (сур. 4.6, б ) арасында илемдеп, металды үлестіру арқылы тиісті пішінді бұранда сығып шағарылады. Бұранда стандарттық және бейстандарттық бола алады. Стандарттық бұранданың басты параметрлерін ГОСТ 11708 — 82 анықтайды

180

181

Мақсаты бойынша
Бекіту
Жүрісті,

жүк

Арнайы
Сур. 4.4

г

Беттің түрі бойынша
Цилиндрлі
Конустық
Бұранда

г-

Қадам өлшемі бойынша
Үлкен
Кіші

a

Сур. 4.5

г

(сур. 4.7). Бұранда үш диаметрлі болып келеді: сыртқы, ішкі және и орташа.
Бұранданың сыртқы диаметрі d

D

( d

— бұрандаманың сыртқы диаметрі,

D

— сомынның сыртқы диаметрі) анықтаушы, есептеуші болып келеді және бұрандалардың шартты белгісі болып табылады.

Бұранданың ішкі диаметрі d j ,

D

j ( d j

— бұрандаманың ішкі диаметрі, D

j

— сомынның ішкі диаметрі).

Бұранданың орташа диаметрі d

2

, D

2

(d

2

— бұрандаманың орташа диаметрі, D

2

— сомынның орташа диаметрі) деп белгіленеді.

Бұранда бейіні

— өстік қима жазықтығындағы бұранда дөңесі мен жырашығының бейіні.

Сур. 4.6

182

Бұранда бейінінің бұрышы а

— өстік қима жазықтығындағы бұранданың іргелес бүйір қабырғаларының арасындағы бұрыш.

Бұранда қадамы Р

— бір өстік жазықтықта орналасқан, профилінің ең жақын аттас бүйір қабырғаларының орта нүктелерінің арасындағы, бұранда өсіне параллель сызықтың бойымен арқашықтығы.

Бұранда жүрісі P h

— бастапқы нүктені бұранда сызықпен 360° жылжытқанда алынатын, бүйір қабырғасындағы кез келген бастапқы орта нүктесі мен орта нүктесі арасындағы, бұранда өсіне параллель сызықтың бойымен арақашықтығы.

Бұранданы ою үшін құралдың өңдеу бөлігінде (таңбалаушылар мен бұранда кескіштерде) екі телім болады:

дуал

— бұрандасы бар, конустық бетпен шектелген, және

цилиндрлі

— бұранданы қажетті профиль, қадам мен өлшемге сәйкес жасайды. Бұранда кескіштің дуал телімі сырықта (сур. 4.8, а), ал таңбалаушы саңылаудың ішінде (сур. 4.8,

б) толыққанды емес (тереңдігі жағынан кішірейтілген) профильді бұранда қалдырады. Бұранданың бұл толыққанды емес телімі бұранданың

сілемі деп аталады және оның жұмысқа жарамсыз бөлігі болып табылады. Бұранда бұйымдарын жасағанда сілем ұшы мен бұйымның тіреу беті арасындағы бөлікті оймай қалдыруға рұқсат етіледі —

бұранданы толық жеткізбеу
. Сілем мен толық жеткізбеу қосындысын қамтитын бұйым телімі
бұранданың шалаойымы деп аталады

Бұранданы оюға дейін, сырықтың ұшында және саңылаудың басында
қиық жиек

жасалынады — сырықтың немесе саңылаудың өсіне 45° тең көлбеулену бұрышымен жасалынатын конустық бет.

183

Бұранданы бұранда кескішпен ою
Бұранданы таңбалаушымен ою

Сур. 4.8 Қиық жиектің бар болуы бұранданы ою үдерісінің басталуын оңайлатады, оған қоса бұрандалы тетіктердің өзара қосылуын жеңілдетеді. Егер конструктивті себептер бойынша бұйымның барлық ойылған бөлігінде толық профильді бұранда жасау қажет болса, онда оның ұшында бұранда оюшы құралдың шығуы үшін арнайы жыралар жасалынады. Сырықта (сур. 4.9, а)

Наружная

а

Внутренняя

Сур

. 4.9

184

жыра, бұранданың ішкі диаметріне қарағанда, сәл кішірек диаметрмен, ал саңылаудың ішінде (сур. 4.9, б) оның сыртқы диаметріне қарағанда, сәл үлкенірек диаметрмен жасалынады. Жыралардың барлық конструктивті өлшемдері шығарылатын элементтерде қойылады.

Бұрандаларды сызбада бейнелеу Сызбада бұрандаларды, профилі мен мақсатына қарамастан, МЕСТ 2.311—68 сәйкес шартты түрде бейнелейді.

Сыртқы бұранда (сырықта) сыртқы диаметрі d

бойымен тұтас жуан негізгі сызықтармен және ішкі диаметрі d

1

бойымен тұтас жіңішке сызықтармен бейнеленеді. Бұранда өсіне параллель жазықтықта, тұтас жіңішке сызықты, қиықжиекті қоса алғанда, оның бүкіл толық профилінің ұзындығына жүргізіледі (сур. 4.10, а).

Ішкі бұранданы (саңылаудың ішінде) кесілген түрде ішкі диаметрі

D

1

бойымен тұтас жуан негізгі сызықтармен және
Тұтас жуан негізгі сызық

Тұтас жіңішке сызық

185

Сур. 4.11
сыртқы диаметр

D

(сур. 4.10, б) бойымен тұтас жіңішке сызықтармен көрсетеді. Бұранда өсіне перпендикуляр жазықтықта, тұтас жіңішке сызықты кез келген жерінде алшақ салынған, шеңбер ұзындығының 3/4 тең, доға түрінде жүргізеді, және бұл доғаның басы мен ұшы өстік сызықтармен сәйкес келмеу керек.

(мм)

LH

М20

М20 х 1,5 М20 х 3(Р1) M20LH М20х1,5Ш М20 х
3(Pl)LH
Дюймдік
ОСТ НКТП 1260 — профиль, басты өлшемдер, шақтамалар

Сыртқы
Ішкі

Д"

2

Құбырлық
цилиндрлі

МЕСТ

6357 — 81 — профиль, басты өлшемдер , шақтамалар
А тобы (жоғарылатылған)
В тобы (қалыпты) Сол

G,

D

Y

(дюймдер), класс А G,

D

y

(дюймдер), класс В

LH

GІV

2

— А GІV

2

— В GІV

2

LH

— А

GlVіLH—B
Құбырлық конустық

МЕСТ

6211 — 81 — профиль, басты өлшемдер , шақтамалар
Сыртқы Ішкі
Ішкі цилиндрлі Сол

R, D

y

(дюймдер)

R

Cr

D

y

(дюймдер)

R

p

, D

y

(дюймдер)

LH

RV

/2

R

C

V/

2

—В

R

p

Н

/2

RІV

2

LH

R

c

V/іLH
Конустық
Дюймдік

МЕСТ

6111—52 — профиль, басты өлшемдер , шақтамалар
Сыртқы
Ішкі

К,

D

y

(дюймдер) К,

D

y

LH

LH

, Р

(мм)

LH

S

80х 10 S80 х 20(Р10) S80 х

20LH

S80 х

20(P10)LH

189

Берік күшейтілген 45°

МЕСТ

13535 — 87 — профиль, басты өлшемдер , шақтамалар
Біркірісті
Көпкірісті

Сол

S,

45°, d,

Р

(мм)
S, 45°, d,

P

h

, Р

(мм)

LH

S45° 200x 12 S45° 200 x 24(P12) S45° 200x 12

LH S

45° 200 x

24(P12)LH

Санитариялықтехникалық арматура үшін дөңгелек

МЕСТ

13536 — 68 — профиль, басты өлшемдер , шақтамалар Оң Кр, d,P

(мм) ГОСТ...
Kpl2 x 2,54

МЕСТ

13536 — 68
Эдисон
Дөңгелек

МЕСТ

6042 —83 — профиль, басты өлшемдер

МЕСТ

25578 —83 — шақтамалар
Металл элементтер үшін
Бейметалл элементтер үшін

Е,

d,

МЕСТ

Е,

d, N,

МЕСТ

E

27

МЕСТ

604 —83

E27/N

МЕСТ

6042 — 83
Дөңгелек
СТ СЭВ 3293 —81 — профиль, басты өлшемдер
СТ СЭВ 3962 —81 — шақтамалар

Оң Сол

Rd, d LH
Rdl6
RdAQLH

Бұрандалы қосылыстарда бұранда шартты түрде сырықта сызылады, ал саңылаудың ішінде тек қана сырықтың бұрандасымен жабылмаған бөлігі көрсетіледі (сур. 4.12,

а, б).
Барлық бұрандаларды шыртты түрде екі топқа бөлуге болады:

Стандарттық бұранда белгілеуі оның түрін, өлшемін, қадам мен жүрісін, бағыттын, шақтама өрісін, беріктік тобын, стандарт нөмірін қамтиды. Үшбұрышты бұранда диаметрі мен қадамын өлшеудің екі жүйесі бар: метрикалық (өлшеу бірлігі — миллиметр) және дюймдік (өлшеу бірлігі — дюйм).

4.1 кестеде кейбір стандарттық бұрандалардың сипаттамасы келтірілген.
Стандарттық бұрандалар
Метрикалық бұранда.

Бұл бұранда негізгі өстік бекіту бұрандасы болып табылады. Бұл көбіне біркірісті оң бұранда. Оны жасаушы фигура төбесі кесілген, ал оыймдары не кесілген, не дөңгелетілген (сур. 4.13) тең қабырғалы үшбұрыш болып табылады. Бұл бұранданың әрбір нақты диаметріне бір үлкен қадам (негізгі) және бірнеше кіші қадам сәйкес келеді. Метрикалық бұранданың белгілеуіне М әріпі (бұранданың профилін көрсететін), нақты (сыртқы) диаметрі (мм), көбейту белгісі арқылы (х) қадам өлшемі және сызықша арқылы қол жеткізу өрісінің белгіленуі кіреді. Егер бұрандада үлкен қадам бар болса, онда оны белгілеуде көрсетпеуге болады. Көпкірісті бұранданың белгілеуіне М әріпі, номиналды диаметр, көбейту белгісі арқылы қадам мәні мен жақшада

Р

әріпі және қадам кіреді.
Мысалы:
М12х 1,5 —

6д (сур. 4.14, а) — 12 мм сыртқы диаметрі, 1,5 мм кіші қадамы және қол жеткізу өрісі

6

д (6

— дәлдік тобы,

д

— бұрандамалар бұрандасының негізгі ауытқуы) бар метрикалық бұранданың белгіленуі;

М12 —

6Н

(сур. 4.14, б) — 12 мм сыртқы диаметрі, бірақ үлкен қадамы бар және саңылауда жасалынған (6

— дәлдік тобы,

Н

— сомын бұрандасының негізгі ауытқуы) метрикалық бұранданың белгіленуі;

190

М24*3(.Р1) — номиналды диаметрі 24 мм, қадамы 1 мм және жүрісі 3 мм үшкірісті бұранданың белгіленуі.

Сыртқы (сур. 4.15, а) және ішкі (сур. 4.15, б) бұрандалар үшін метрикалық бұрандалы бұйымдардың пшіні мен өлшемі МЕСТ 27148 —

86

сәйкес келу қажет.
Дюймдік бұранда.

Бұл бұранданы жасаушы фигура төбесінде 55° (сур. 4.16) бұрышы бар теңбүйірлі үшбұрыш болып табылады. Бұл бұранда дюйммен (1" ~ 25,4 мм) көрсетілетін, сыртқы диаметрдің өлшемімен анықталады. Мұндай бұранданың әрбір өлшемі үшін қадамның орнына бір дюйм ұзындықта орам саны орнатылады,

191

p 55°

шщ

Сур. 4.16
Сур. 4.17

ал шартты белгілеуінде оның сыртқы диаметрінің (сур. 4.17) дюймдар саны көрсетіледі.

Құбырлы цилиндрлі бұранда.

Бұл бұранда су және газ құбырларын жалғау кезінде қолданылады (құбырларда, жалғастырғыш, үштармақтарда, кідіртпе сомындарда және басқаларда). Мұндай бұранданың жасаушы фигурасы төбесінде бұрышы 55° теңбүйірлі үшбұрыш болып табылады (сур. 4.18). Бұл бұранданың төбесі мен ойымы кесілген және дөңгелетілген, ол жалғаудың бітеулігін қамтамасыз етеді. Құбырлы бұранда өз өсінің бойында бір дюйм ұзындығы бар қадам санымен сипатталады. Сызбада бұл бұранданың белгіленуі G әріпін, дюйммен өлшенетін өту саңылауының диаметрін (яғни бұл бұранданың белгіленуі құбырдың ішкі диаметрін қамтымайды) және оның ораташа диаметрінің дәлдік тобын қамтиды. Құбырлық цилиндрлі бұранданың шартты белгісі шығару сызығының сөресіне салынады, оның нұсқары бұранданың негізгі сызығына көрсетіп тұруы қажет, себебі бұл диаметр оның сыртқы диаметріне сәйкес келмейді.

Сур. 4.18

192

G%-B

G%-A

V

a

Сур. 4.19
Мысалы:

G

У

2

— А (сур. 4.19,

а)

— құбырдың ішкі диаметрі (өту саңылауының диаметрі) У

2

", А дәлдік тобы бар құбырлы цилиндрлі сыртқы бұранданың белгіленуі. Сонымен бірге, құбырдың сыртқы диаметрі 20,955 мм-ге тең.

Ішкі құбырлы цилиндрлі бұранданы жасаған кезде (сур. 4.19, б), белгілеуінде бұл бұйымға бұралып кіргізілетін құбырдың өту саңылауының диаметрі көрсетіледі. Ішкі бұранда құбырларда ойылмай, құбырларды жалғайтын бөлшектерде ойылады: жалғастырғыштарда, бұрыштықтарда және т.б. Құбырлық цилиндрлі бұранда бунақтарының пішіні мен өлшемдері МЕСТ 10549 — 80-ге сәйкес болу қажет.

Құбырлы конустық бұранда.

Бұл бұранда жоғары қысымды құбыр желілерінде құбырларды жалғау үшін, оған қоса машиналардың отын, май, су және ауа құбыр желілерінде қолданылады, яғни жоғары бітеулік пен сенімділік керек кезде. Құбырлы конустық бұранданы (сур. 4.20) жасаушылары конус өсіне ф = 1°47'24" (конустылық 1:16) бұрышпен көлбеу орналасқан, конустық беттерде жасайды. Бұл бұранданың профилі құбырлы цилиндрлі бұранданың профиліне ұқсас.

Сур. 4.20

193

R % LH

Сур. 4.21

Сызбада құбырлық конустық бұранданың белгілеуінде оның шартты диаметрі негізгі жазықтықта дюймде көрсетіледі, ал оның алдында R,

R

c

немесе

R

p

(R

— сыртқы конустық үшін,

R

c

— ішкі конустық үшін,

R

p

— ішкі құбырлық цилиндрлі бұранда үшін) көрсетіледі.

Құбырлық конустық бұранданың негізгі жазықтығы

— бұл диаметрлердің сыртқы, ортаңғы және ішкі номиналды өлшемдері қойылатын жазықтық. Сыңылаулардың негізгі жазықтығы сыртқы диаметр жағындағы шетжақпен сәйкес келеді. Негізгі жазықтықтағы құбырлық конустық бұранданың сыртқы және ішкі диаметрлері, дәл сондай белгілері бар құбырлық цилиндрлі бұранданың сәйкесінше сыртқы және ішкі диаметрлеріне шамамен тең келеді.

Сызбада құбырлық конустық бұранданың белгіленуі шығарма-сызықтың горизонталь сөресіне салынады, ал нұсқары оның сыртқы диаметріне көрсетіп тұрады (сур. 4.21). Құбырлық жалғауларда құбырлық конустық бұранданы құбырлық цилиндрлі бұрандамен үйлестіріп, яғни құбырдың конустық бұрандасын жалғастырғыштың цилиндрлі бұрандасымен, қолдануға болады.

Құбырлық конустық бұранданың белгілену мысалдары:

R

1

V

2

— сыртқы құбырлық конустық бұранда 1%";

R

c

1% — ішкі құбырлық конустық бұранда 1%";

R

p

1% — ішкі құбырлық цилиндрлі бұранда 1%".
Құбырлық конустық бұранданың бунақтар өлшемдерін МЕСТ 10549 — 80 анықтайды.
Конустық дюймдік бұранда.

Бұл бұранда қысымы біршама төмен құбыр желілерінде, яғни машиналар мен білдектердің отын, май, су және ауа құбыр желілерінде қолданылады. Ол конустығы 1:16 тең беттерде ойылады. Мұндай бұранданың профилі төбесінің бұрышы 60° үшбұрыш пішінді болады (сур. 4.22, а). Бұл бұранданың төбесі мен ойымы кесілген, ол созылу кезінде сыңылауларды жояды. Конустық дюймдік бұранданың шартты белгіленуі К әріпінен, дюймде берілген өлшем мен МЕСТ-тен тұрады. Оның өлшемі, сыртқы бұрандасы бар бөлшектің шетжағынан l

2

қашықтықта орналасқан, шамамен құбыр цилиндрлік бұрандасының сыртқы немесе ішкі диаметріне тең негізгі жазықтықта анықталады (сур. 4.22, б).

194

Бұранданың жүгірме бөлігі

Сур. 4.22 Сызбада конустық дюймдік бұранданың белгіленуі бұранданың негізгі сызығынан жүргізілген, шығарма-сызықтың горизонталь сөресінде салынады (сур. 4.23).

Конустық дюймдік бұранданың шартты белгіленуінің мысалы: КУ

2

" МЕСТ 6111 — 52.

Құбырлық конустық бұранданың бунақтар өлшемін ГОСТ 10549—80 анықтайды.
Метрикалық конустық бұранда.

1: 16 конустығы бар бұл бұранда құбыр желілерін жалғау кезінде қолданады, яғни ол конустық бұрандалы қосылыстар үшін және сыртқы конустық бұранданы профилін МЕСТ 9150 — 2002 анықтайтын ішкі цилиндрлі бұрандамен жалғау үшін арналған. Оның профиль элементтерінің өлшемі (сур. 4.24) метрикалық бұранданың профиль элементтерінің өлшемдеріне ұқсас келеді. Бұл бұранданың негізгі жазықтығы

К

1

/г" МЕСТ 6111-52

К

1

/г" МЕСТ 6111-52

195

(конустық дюймдік бұрандаға қарағанда) саңылаудың шетжағына қатысты біршама l

2

қашықтыққа жылжытылған .

Метрикалық конустық бұранданың белгіленуі шығарма-сызықтың сөресінде салынады (сур. 4.25) және МК әріптерінен, оның негізгі жазықтықтағы сыртқы диаметрі мен қадамнан тұрады, мысалы:

МК30 х 2 — 30 мм диаметрі және 2 мм қадамы бар метрикалық конустық бұранда;
МК30 х

2LH

— сол бұранда үшін де дәл сол.

Ішкі цилиндрлі мен сыртқы конустық бұранданың үйлесу белгіленуі М/МК30 х 2 ГОСТ 25229 — 82 болады.

Трапециалды бұранда.

Жүрісті бұрандалар тобына жататын және көбінесе қайтымды ілгерілеме қозғалысты және өстік күшеюді таратуға арналған бұл бұранда бір кірісті және көп кірісті бола алады.

196

30'

Оны жасаушы фигура профилінің бұрышы 30° теңбүйірлі трапеция болып табылады (сур. 4.26).

Көп кірісті трапециалды бұранданың маңызды сипаттамасы оның

P

h =

Р

х п жүрісі.
Бір кірісті трапециалды бұранданың шартты белгіленуі (сур. 4.27, а)

Tr

әріптерінен ,

номиналды диаметрі мен қадамнан, ал көп кірістісі (сур. 4.27, б)

Tr

әріптерінен , номиналды диаметрінен, қадам мен жақшаға алынған Р әріпі бар қадам өлшемінен тұрады, мысалы: Tr

20 х

4(P2)LH

8H/8e

— сыртқы диаметрі 20, жүрісі 4 мм, қадамы 2 мм, сол, дәлдік дәрежесі мен бұрама бұрандасының негізгі ауытқуы 8Н және дәлдік дәрежесі мен сомын бұрандасының негізгі ауытқуы 8e трапециалды бұранда.

Трапециалды бұранда үшін бунақтардың өлшемдерін ГОСТ 10549 — 80 анықтайды.

Сур. 4.27

б

197

Берік бұранда.

Бұл бұранда бұрама айтарлықтай күшті бір бағытта беретін құрылымдарда қолданылады, мысалы қыспақтарда, көтергіштерде, баспақтарда және т.б. Бұл бұранданың жасаушы фигурасы (сур. 4.28) күш беретін, бүйір қабырғасының биіктігіне көлбеулену бұрышы — 3°, ал екінші қабырғасының биіктігіне — 30°, теңбүйірлі емес трапеция болып табылады. Мұндай бұранда ойымдарының түбі дөңгелетілген, ал төбелері тегіс кесілген болады. Берік бұранданың жұмыс сызбасында көлбеулену бұрышы 3° берік жазықтықтың орналасуын көрсететін, оның профилінің элементі салынады (сур. 4.29). Берік бұранданың шартты белгіленуі S әріпінен, номиналды диаметр мәнінен, қадам мен жүрістен тұрады. Мысалы:

S

80 х 10;

S

80 х 10LH;

S

80 х 20(P10)LH.

Б

ерік күшейтілген бұранданың жасаушы фигурасы бүйір қабырғаларының биіктігіне көлбеулену бұрышы сәйкесінше 3 және 45° теңбүйірлі емес трапеция болып табылады (сур. 4.30). Мұндай бұранданың шартты белгіленуі S әріпін, 45° бұрышты, сыртқы диаметрді, жүрісті, қадам мен бағытты қамтиды. Мысалы: S45°200x24(P12)LH.

Сур. 4.29

ША////Л

X

о со о ю

"Ч-

СО'

Сур. 4.30

198

Kp12x2,54

гос

:т 13536-68

Кр12*2,54

Сур. 4.32
Санитариялық-техникалық аппаратура үшін дөңгелек бұранда.

Бұл бұранда ГОСТ 7876 — 64-ке сәйкес қоспалауыштар шұраларының сүмбілері (сур.4.31) мен дәретхана шүмектерінде, және ГОСТ 8906 — 58-ге сәйкес су тартқыш шүмектеріде қолданылады. Дөңгелек бұранданың шартты белгіленуі (сур. 4.32) Кр әріптерін, номиналды диаметрді, қадам мен стандартты қамтиды, мысалы: Кр12 х 2,54 МЕСТ 13536 — 68.

Бейстандарттық бұрандалар
Тікбұрышты бұранда.

Бұл бұранда жүк винттердегі (көтергіштерде, баспақтарда) өстік күшеюді және қозғалғыш винттер (металл өндейтін білдектер) мен кергіш винттердегі (тасымалдағыштардағы) қозғалысты беру үшін қолданады. Тікбұрышты бұранданың профилі (сур. 4.33) шаршы немесе тік төртбұрыш болып табылады.

199

A (4:1)

Екі кірісті бұранда

Сур. 4.34 Тікбұрышты бұранда стандартталмаған болады. Сызбада ол барлық құрылымдық өлшемдері - сыртқы және ішкі диаметрлері, қадамы, ойым ені (ішкі бұранда үшін) және шығыңқылығы (сыртқы бұранда үшін) көрсетіліп, жергілікті тілік немесе шығару көмегімен (сур. 4.34) беріледі. Кірістердің саны (көп кірісті бұрандалар үшін), бағыты және басқалары туралы қосымша мәліметтер бұранданың негізгі сызығынан

жүргізілген шығару-сызықтың сөресінде,
Екі кірісті
бұранда
және т.б. сөздерді қосу арқылы көрсетіледі.

Арнайы бұранда.
Бұл стандартты профилі бар, бірақ
стандарттыдан диаметрі және қадамымен
ерекшеленетін бұранда.

Сур. 4.35

200

Сп М36х0,5

Мұндай бұранданың шартты белгісінің алдына Сп әріптерін жазады. Мысалы, арнайы метрикалық бұранданың белгіленуі берілген 4.35 суретте стандартты диаметр 36 мм және бұл диаметр үшін бейстандартты 0,5 мм қадам көрсетілген.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

БЕКІТКІШ БҰЙЫМДАР

Бұйымдардың ажырайтын қосылыстарын жасау үшін түрлі стандартты бұрандалы бекіткіш бұйымдар қолданылады: бұрандамалар, бұрамалар, бұрамасұқпалар, сомындар, және оларды тоқтату үшін бұйымдар: тығырақтар, сіргелер, сұққыштар, сымдар. Стандартты бұрандалы бұйымдардың қолдануы машиналар мен механизмдердің құрастырылу үдерісін жылдамдатады, өйткені бұл бөлшектердің сызбаларын жасау қажеттілігін жоқ қылады, және машиналарды жөндеу кезінде қосымша шақтаусыз олардың толықтай өзара алмасушылығын қамтамасыз етеді.

201

Бекіткіш бұйымдардың пішінін, өлшемдерін және басқа сипаттамаларын (материал, жабын сипаты, беріктік тобы және т.б.) МЕСТ 1759 — 70 анықтайды. Метрикалық бұрандасының диаметрі 20 мм, кіші қадамы 1,5 мм, бұранданың шақтама өрісі 6g, ұзындығы 70 мм, беріктік тобы 109, 40Х болаттан жасалынған, ГОСТ 7798 — 70 сай қалыңдығы 6 мкм мырыш хромдалған жабыны 01, орындалуы 2 бұрандаманың шартты белгіленуі келесідей болады:

Бұрандамалар. Бұрандама бір ұшында бастиегі және екінші ұшында сомынды бұрамдау үшін бұрандасы бар цилиндрлі сырық болып табылады

(сур. 4.36).

Бұрандамалар екі және одан да көп бұйымдарды өзара жалғау үшін қолданылады. Бастиектің пішіні мен өлшемдері, сырық пішіні, жасау дәлдігі, жасалу өзгешелігі және бұранданың қадамымен ерекшеленетін түрлі бұрандамалар болады. Бұрандаманың басы алтықырлы, шаршы, тікбұрышты, жартылай дөңгелек және шеңбер тірегіші немесе

202

Бастиек

Сур. 4.36 «мұрты» бар конустық және басқа пішінді бола алады, ал бұрандаманың бұрандасы үлкен немесе кіші қадамы бар метрикалық болады. Бұрандаманың бастиегін таңдау қосылыстың технологиялық ерекшеліктеріне байланысты. Бастиектің өлшемі мен пішіні бұрандаманы бұрау үшін стандартты сомын бұрайтын кілтін пайдалану мүмкіндігін анықтайды. Машина құрастыруда дәлдігі қалыпты (МЕСТ 7798 — 70), жоғарылатылған (МЕСТ 7805 — 70) және бұдыр (МЕСТ 15589 — 70) және бастиегі кішірейтілген бола алатын, алтықырлы бастиегі бар бұрандамалар кеңінен таралған. Дәлдігі қалыпты алтықырлы бастиегі бар бұрандамалар 4.37 суретте төрт орындалуда көрсетілген. Олар сәйкесінше бастиегінде және сырығында саңылауы жоқ, сіргемен тоқтату үшін сырығында саңылауы бар, бұрандамалар тобын сымның көмегімен тоқтату үшін бастиегінде екі саңылауы және бастиегінде қуыс бар бұрандамалар. Бұрандаманың әрбір диаметріне бастиектің белгілі бір өлшемдері және стандартталған болып табылатын оның бірнеше ұзындық өлшемдері сай келеді. Бұрандаманың ұзындығы l болып сырықтың бұрандалық ұшынан бастап бастиектің тіреу бетіне дейін ұзындығы есептеледі. Сырықтың бұрандалық бөлігінің ұзындығы b

де стандартталған болып табылады және оның диаметрі d

және ұзындығы
l -ге

байланысты қойылады. Бұрандаманың диаметрі мен ұзындығы анықтаушы өлшемдері болып, оның шартты белгілеуіне кіреді. 4.2 кестесінде МЕСТ 7798 — 70 бойынша алтықырлы бастиегі бар бұрандамалардың негізгі параметрлері көрсетілген. МЕСТ 12414 — 94-ке сай метрикалық бұрандасы бар бекіткіш бұйымдардың түрлі ұштар пішіндері мен өлшемдері 4.38 суретте көрсетілген. .

203

15

30

Бастиекті орындау нұсқасы

Исполнение 2

Бастиекті орындау нұсқасы

Орындалу 3
Бастиекті орындау нұсқасы

Бастиекті орындау нұсқасы

Сур. 4.37

204

205

Кесте 4.2. Алты
қырлы бұрандамалардың негізгі параметрлері
, мм (МЕСТ 7798 — 70]
Параметрлер

Бұранданың номиналды диаметрі d, мм

10

12

(14)

16

(18)

20

22

24

Бұранда қадамы

Р

Үлкен 1,5

1,75 2,0 2,0 2,5 2,5 2,5 3,0

Кіші
1,25
1,25

1,5 1,5 1,5 1,5 1,5 2,0

Кілтке сай өлшем

S

17

19

22

24

27

30

32

36

Бастиектің биіктігі к 6,4 7,5 8,8

10,0
12,0
12,5
14,0

15,0
Сырттай сызылған шеңбердің диаметрі

е,

кем емес
18,7
20,9
24,0

26,2
29,6
33,0
35,0

39,6
Бұпанда ұзындығы Ь

26

30

34

38

42

46

50

54

Диаметр

D

, шамамен
(0,90... 0,95)5'
Бұрандама бастиегі астының радиусы г
0,4... 1,1

0,6...1,6
0,8...2,2

Тегіс ұшы
Қысқартылған цилиндрлік ұшы
Цилиндрлік

ұшы

Сферасы бар сатылы ұш
Сатылы

Конустық ұш
Қиық конустық ұш

Бұрғыланаған ұш

Сур. 4.38
Бұрандамалардың шартты белгіленуі келесідей:

2М20х1,5 — 6дх60.56.016 МЕСТ 7798 — 70 бұрандамасы— бұл алтықырлы бастиегі бар (дәлдігі қалыпты), орындалуы 2, бұранда диаметрі 20 мм, бұранданың кіші қадамы 1,5 мм, шақтама өрісі 6g,

ұзындығы
60 мм, беріктік тобы 5.6, жабын түрі 01, қалыңдығы 6 мкм бұрандама.

Бұрамалар. Бұрама – бұл бір ұшында бұранда жасалған, ал екінші ұшында бастиегі бар цилиндрлі сырық

(сур. 4.39).
Мықсаты бойынша бұрамалар
бекіту
және

орнатылма
болып бөлінеді

206

Бастиек

Сур. 4.40 Бекіту бұрамалары бұранда бөлікті бұрау арқылы бөлшектерді басқа біреуіне жалғау үшін қолданылады. Орнатылма бұрамалары бөлшектерді жинау кезінде орнықтыру және қосылыстардағы саңылауларды реттеу үшін қолданылады. Бекіту бұрамаларына қарағанда олардың сырықтарында бөлшекпен түйісетін сықпа ұштары болады, олар бассыз (сур. 4.40, а) және басымен бола алады (сур. 4.40, б).

Сур. 4.41

207

Бұрамалардың пішіндері мен өлшемдері стандартталған болады. Бастиегінің пішініне қарай бұрамалар (сур. 4.41, а

е)

сәйкесінше алтықырлы (МЕСТ 1481 — 84), шаршы (МЕСТ 1482 — 84), цилиндрлі (МЕСТ 1491—80), жартылай шеңбер (МЕСТ 17473 — 80), жартылай жасырын (МЕСТ 17474 — 80) және жасырын (МЕСТ 17475 — 80) болып бөлінеді. Бұрама бастиегінің оймакілтегі ойық тәрізді түзу (сур. 4.41, в қара), кірес тәрізді (сур. 4.42, а) және шаршы немесе алтықырлы қуысы бар бола алады (сур. 4.42, б, в).

Орнатылма бұрамалардың сықпа ұшы (сур. 4.43, а

—г) сәйкесінше тегіс (МЕСТ 1477 — 93), конустық (МЕСТ 1476 — 93), цилиндрлі (МЕСТ 1478 — 93) және бұрғыланған бола алады (МЕСТ 1479 — 93).

Бұрама өсіне перпендикуляр проекцияда жинау сызбаларда, оймакілтек сызба шегіне 45° бұрышпен, ал жұмыс сызбасында — сызба шегіне параллель бейнеленеді. Бұрамалардың шартты белгіленуі орнатылма бөлшектердің жалпы белгілеу схемасына сай жасалады, мысалы:

А.М8

6д

*50.48 МЕСТ 17473

80 бұрамасы

— бұл жартылай шеңбер бастиекті, дәлдік тобы А (жоғарылатылған), орындалуы 1, бұранда диаметрі 8 мм, бұранда қадамы үлкен, шақтау өрісі

6

д,

ұзындығы 50 мм, беріктік тобы 4.8, жабынсыз бұрама.

Үшкір конустық ұшы бар және конустық бұранда қадамы үлкен, ағаш бұйымдарды немесе жұмсақ полимерлерді біріктіру үшін арналған бұрамалар

бұрамашеге
деп аталады

(сур. 4.44). Алтықырлы бастиегі бар бұрамашегелердің құрылысы мен өлшемдерін МЕСТ 11473 — 75, жартылай шеңбер бастиегі бар — МЕСТ 1144 — 80, жасырын бастиегі бар — МЕСТ 1145 — 80, жартылай жасырын бастиегі бар — МЕСТ 1146 — 80 анықтайды.

208

Сур. 4.43
Бұрамашегенің шартты белгіленуі келесідей болып келеді:

1-5x40.019 ГОСТ 1144 — 80 бұрамашегесі — бұл орындалуы 1, диаметрі 5 мм, ұзындығы 40 мм, төмен көміртек болаттан жасалған, 9 мкм мырыш жабыны бар, хроматталған бұрамашеге. Бұрамасұқпалар. Бұрамасұқпа - бұл екі ұшында немесе бүкіл ұзындығы бойында бұрандасы бар цилиндрлі сырық

(сур. 4.45).

Сур. 4.44

209

cx45°
2 фаски

Сур. 4.46
Бұрамасұқпалар
жылпы қоданысты және ернемек арқылы жалғастыру үшін екі жақты

болып бөлінеді, жасалыну дәлдігіне қарай бұранданың номиналды диаметрі 2 ден 48 мм дейін А топты бұрамасұқпалар (дәлдігі жоғарылатылған) және

В

топты
(дәлдігі қалыпты) болып бөлінеді.

Жалпы қолданысты бұрамасұқпалар екі немесе бірнеше бөлшектерді біріктіру үшін қолданылады және МЕСТ 22032 — 76...22041 —76 бойынша бұрандалы ұясы бар бөлшектерде (сур. 4.46, а) және МЕСТ 22042 — 76 и 22043 — 76 бойынша жатық саңылаулары бар бөлшектер (сур. 4.46, б)

үшін қолданылады.
Бұрандалы ұясы бар бөлшектерде бұрамасұқпаның бір ұшы

l

1

(бұрандалы бөлігінің ұзындығы кішірек) бөлшектің ұясына бұралады, ал екінші ұшына l

0

сомын бұралады. Бұрамасұқпаның бұрандалы ұшының ұзындығы l

1

бұранданың жүгірме бөлігін есепке алумен анықталады және ол бұралатын бөлшектің материалына байланысты (сур. 4.3), яғни қаттырақ металлдарға қарағанда,

Кесте 4.3.

Б

ұрамасұқпа бұралатын ұшының ұзындығын анықтау
Бұралатын ұшының ұзындығы
Бұралатын ұшының ұзындығы
Бұралатын ұшының ұзындығы

210

жұмсағырақ металлдар үшін ұзындық l

1

көбірек болу қажет.
Жатық саңылаулар бар бөлшектерде бұрамасұқпаның бұрандалы ұшының ұзындығы l

0

бұранданың жүгірме бөлігін есепке алусыз анықталады, бұл жағдайда бұрамасұқпаның екі ұшына сомындар бұралады. Жалпы қолданысты бұрамасұқпалардың шартты белгіленуі бекіту бөлшектердің стандартты схемасы бойынша жасалынады, мысалы: М16 — 6g х 120.58 МЕСТ 22034 — 76 бұрамасұқпасы — бұл дәлдігі қалыпты, метрикалық бұрандасының диаметрі 16 мм және қадамы үлкен, шақтама өрісі 6g,

ұзындығы l

= 120 мм, бұралатын бұрандалы ұшының ұзындығы l

1

= 1,25d, дәлдік тобы 5.8, жабынсыз бұрамасұқпа.

Екіжақты бұрамасұқпалар (МЕСТ 9066 — 75) құбыр желілерінің, бу қазандарының корпустарының, газ турбиналарының металл температурасы 0 ден 650 °С дейін құралдар мен аппараттар арматурасының ернемек арқылы жалғасатын қосылыстарда қолданылады. Сомындар. Сомын – бұл ұқсас бұрандасы бар бұрандамаға, бұрамаға, бұрамасұқпаға немесе басқа бөлшекке бұрау үшін бұрандалы саңылауыбар бұйым. Сомындар пішініне, сипатына, орындалу дәлдігіне және бұранда қадамына қарай бөлінеді. Пішініне қарай сомындар алтықырлы, ойылған, тәжді, құлақты сомын, шеңбер және (сур. 4.47, а

д ) т.б. болып бөлінеді. Ойылған және тәжді сомындар дірілмен жұмыс істейтін бөлшектердің қосылыстарында қолданылады. Өздігінен бұралып шығудың алдын алу үшін олардың кесіктеріне сіргелер немесе сымдар салады. Құлақты сомындар бұрау қолмен жасалатын кездерде қолданылады. Шеңбер сомындарда сомында бұрайтын кілтке сай оймакілтектер жасалынады.

Алтықырлы сомындар биіктігіне қарай аласа

Н

= 0,6d (МЕСТ 5916—70), қалыпты

Н

= 0,8d (МЕСТ 5915 — 70),

Сур. 4.47

211

212

Кесте
4.4.
Биіктігі қалыпты
алты

қырлы сомындардың негізгі параметрлері
, мм (МЕСТ 5915—70]
Параметрлері
Бұранданың номиналды диаметрі d, мм

6

8

10

12

(14)

16

(18)

20

(22)

24

Бұранда қадамы

Р

Үлкен

1

1,25 1,5

1,75

2

2,5 2,5 2,5

3

Кіші

1

1,25
1,25

1,5 1,5 1,5 1,5 1,5

2

«кілтке сай» өлшем (номиналды)

S

10

13

17

19

22

24

27

30

32

36

Сырттай сызылған шеңбердің диаметрі е,

кем емес
10,9
14,2
18,7

20,9
24,3
26,5
29,9

33,3
35,0
39,6
Биіктік (номиналды)

т

5

6,5

8

10

11

13

15

16

18

19

Ескерту. Жақшаға алынған сомындардың өлшемдерін қолдануға кеңес етілмейді.

Орындалу 1
Орындалу 2 Орындалу 3
15... 30°

қиғаш шаршы
(МЕСТ 10906—78) және т.б. болып бөлінеді.

Кәдімгі тығырықтар (сур. 4.50, а) екі орындалуда бола алады: қиық жиексіз (орындалу 1) және қиық жиекпен (орындалу 2). Тығырықтағы саңылаудың диаметрі бекіту бөлшек сырығының диаметрінен сәл үлкенірек болу керек, бұл жағдайда тығырықтың шартты белгіленуінде бекіту бөлшектің диаметрі көрсетіледі (бұрандаманың, бұрамасұқпаның және т.б.). Серіппелі тығырықтар орау кезінде тиісті тартылысы бар шаршы және тікбұрышты қимасынан жасалған және ұштары жан жаққа ажыраған екі орныдалуда бола алады (сур. 4.50, б). Ораған кезде бүйіржаққа соғылып, тығырық қысылады, мысалы сомын мен қосылатын бөлшек, сөйтіп бекіту бөлшектің өздігінен бұралып шығуына жол бермейді. Серіппелі тығырықтардан өзге бекіту бөлшектердің өздігінен бұралып шығуынан сақтайтын, арнайы тоқтатқыш тығырықтар қолданылады: МЕСТ 13463 — 77 – ге сәйкес табаншасы бар екі түрлі (сур. 4.50, в) және МЕСТ 13465 — 77 -ге сәйкес шұлығы бар (сур. 4.50, г). Тығырықты сомын бастиегінің астына қояды және ол созылғаннан кейін шығып тұрған табаншаларын бөлшектің жазықтығымен жанасқанға дейін жымқырады немесе шұлықты бөлшектің саңылауына салады, солай ол сомынның өздігінен бұралып шығуына жол бермейді. Тығырықтың шартты белгіленуінде бұйымның аты, орындау түрі, бекіту бөлшектің диаметрі, материал белгісі, жабын белгісі, жабын қалыңдығы және стандарт нөмірі көрсетіледі, мысалы: 2.12.01.019 МЕСТ 11371 — 78 тығырығы — бұл кәдімгі, орындалуы 2, бекіту бөлшегінің диаметрі 12 мм, 01 топтың материалдарынан жасалған, жабыны 01, қалыңдығы 9 мкм тығырық; 12Т.3Х13.096 МЕСТ 6402 — 70 тығырығы — бұл серіппелі, бекіту бөлшегінің диаметрі 12 мм, орындалу түрі қытты, 3Х13 материалынан

жасалған, жабыны 09, қалыңдығы6 мкм тығырық; 2.10.03.05 МЕСТ 11463 — 77 тығырығы — бұл табаншасы бар тоқтатқыш, орындалуы 2, бекіту бөлшегінің диаметрі 10 мм, 03 топтың

материалдарынан жасалған, жабыны 05 тығырық.

214

Орындалу 1 Орындалу 2

І

Орындалу 1
Орындалу 2

Сур. 4.50

215

Сур. 4.51 Сіргелер. Сірге – бұл жартылай шеңбер қимасы, ілмек тәрізді сақиналы бастиегі бар және екі ұшының ұзындығы әртүрлі болып келетін иілген сымның кесіндісі (сур. 4.51). Сіргелер сомындардың өздігінен бұралып шығуын болдырмау және бөлшектерді жатық біліктер мен өстерде орнықтыру үшін арналған. Олар орындалуы 2 бұрандамаларда және тәжді немесе ойылған паздарда орнатылады (сур. 4.52).

Сіргенің шартты белгіленуінде бұйымның аты, оның шартты диаметрі d

0

, ұзындығы 1, материал белгісі, жабын белгісі, жабын қалыңдығы және стандарт нөмірі көрсетіледі, мысалы:

4x22.3.036 ГОСТ 397 — 79 сіргесі — бұл шартты диаметрі d

0

= 4 мм, ұзындығы l =

22 мм, жезден жасалған Л63, 6 мкм никель жабыны бар сірге.
Сұққыштар. Сұққыш – бұл цилиндр немесе конус пішінді жатық сырық.

Сур. 4.52

216

Тип 1

Тип 2

<1:50
Тип 3

Тип 2 ■о! : j ^

S|

сх45°

2 фаски

L

Сур. 4.53
Үш түрлі цилиндрлі сұққыштардың өлшемдерін (сур. 4.53,

а)

МЕСТ 3128 — 70, ал екі түрлі конустық сұққыштарды (сур. 4.53, б)

МЕСТ 3129 — 70 анықтайды.

Сұққыштар қатты қосылыстар үшін, жинаған кезде бөлшектерді дәл орнату (сур. 4.54) және біршама шағын жүктеме беру үшін қолданылады. Сұққыштар үшін біріктірілетін бөлшектердегі саңылаулар құрастыру кезінде жасалынады, кейін қашаудың көмегімен бір уақытта өңделеді. Сондай-ақ, бойлық кертігі, сығылып шығарылған жырашықтары бар цилиндрлі және конустық сұққыштар және тілік цилиндрлі құбырлар тәрізді цилиндрлі серіппелі сұққыштар қолданылады. Бұл сұққыштар үшін саңылауларды жаю қажет емес, ал жырашықтардың бар болуы

Сур. 4.54

217

Сур. 4.55
жұмыс барысында сұққышты түсіп қалудан сақтау үшін, берік қосылыс жасайды.
Сұққыштың шартты белгіленуінде бұйының атын, түрі, диаметрі d, ұзындығы

L

және стандарт нөмері көрсетіледі, мысалы: 10т6 х 60 МЕСТ 3128 — 70 сұққыш — бұл цилиндрлі түрі 1, диаметрі 10 мм, шекті ауытқуы т6

және ұзындығы 60 мм сұққыш; 2.10h11*60 МЕСТ 3129 — 70 сұққыш — бұл конустық түрі 2, диаметрі 10 мм, шекті ауытқуы h11

және ұзындығы 60 мм сұққыш.
Бұрандалы қосылыстарды тоқтатудың мысалдары.

Бекіту бөлшектердің жұмысы кезінде пайда болатын динамикалық жүктеулер (дірілдер, деформациялар және т.б.) бұрандалы қосылыстардың әлсізденуіне және өздігінен бұралып шығуына әкеліп соқтыра алады. Бұрандалы қосылыстардың тоқтату арқылы өздігінен бұралып шығуын алдын алудың бірнеше мысалдары 4.55 суретте көрсетілген: 4.55, а суретте — сәйкесінше қарсысомын, сыналар, көмекші бөлшектер, нүктебелгілеу және дәнекерлеу арқылы;

4.55, б суретте — сәйкесінше бұрандама мен сомынның иілгіш қасиеттері арқасында, қамсырма, сұққыш, сірге мен сым арқылы;

4.55, в

суретте — тоқтатқыш тығырық арқылы.

218

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

4.4.

БҰРАНДАЛЫ ҚОСЫЛЫСТАР

Машина жасауда бұрандалы қосылыстар кеңінен таралған, олардың әмбебаптылығы, жоғары сенімділігі, үлкен жүктемеге төзу қабілеттілігі, біршама аз өлшемдер мен құрастырымдық элементтер массалары, сондай-ақ құрастыру-бөлшектеу жайлылығы және салыстырмалы дайындау қарапайымдылығы салдарынан, олардың меншікті массасы қосылыстардың жалпы массасынан 60 %

құрайды .

Бұрандалы қосылыс деп, бұрандалы бекіткіш бөлшектердің – бұрандамалардың, бұрамалардың, сомындардың, бұрамасұқпалардың немесе тікелей бірігетін бөлшектерге қойылатын бұранда көмегімен орындалатын ажырайтын қосылысты айтады.

Бірігетін бөлшектердің жұмыс сипатына байланысты бұрандалы қосылыстар
жылжымайтын
және
жылжымалы

болып ажыратылады.

Бекіту бұрандалары көмегімен орындалатын қозғалмайтын қосылыстарда бірігетін бөлшектер жұмыс барысында бір біріне қатысты қозғалыссыз қалады. Жылжымайтындарға бұрандалы, бұрамасұқпалық, құбырлық және басқа қосылыстар жатады (сур. 4.56, а). Жүрісті бұранда көмегімен орындалатын жылжымалы бұрандалы қосылыстарда, бірігетін

219

Сур. 4.56 бөлшектер жұмыс барысында бір біріне қатысты орын ауыстырады. Жылжымалыларға, тисктер мен көтергіштерде бұрама – сомын қосылысы, жонғыш білдектерде бұрама – құралкүймешік, крандар мен шұраларда – сүмбі және басқа қосылыстар жатады (сур. 4.56, б).

Бұрандамалы қосылыстар.
Бұрандамадан, сомыннан, тығырықтан тұратын бұрандамалы қосылыс
(сур. 4.57) келесі түрде орындалады. Бірігетін
1 және 2

бөлшектерде диаметрі d

0

= (1,05...1,10)d, мұндағы d

— бұрандама бұрандасының диаметрі, өтпелі саңылаулар орындайды (сур. 4.57, а). Бұл саңылауларға бұрандама

3

(сур. 4.57, б) қондырады, оған тығырық

4

(сур. 4.57, в) кигізеді және сомынды

5

(сур. 4.57, г) бұрымдайды.
Бұранданың берілген диаметрі және бірігетін бөлшектердің қалыңдықтарына Н

1

мен Н

2

сүйеніп, бұрандамалы қосылыс сызбасын жасайды. Бұл ретте бұрандама ұзындығы келесі формулалар бойынша анықталады: l

= Н + Н + S

m +

Н

+ К;

220

l

~ Н +

Н

2

1,3d,
мұнда,

Б

ш =

0,15d — тығырық қалыңдығы;

Н =

0,8d — сомын биіктігі;

К =

0,35d — бұрандаманың шығыңқы сырығының ұзындығы.

Бұрандаманың есептік ұзындығын жақын стандарт мәнге дейін дөңгелектейді. Кесілген бөлік ұзындығы l

0

> l

— (Н

1

+ Н

2

) — 5 сондай-ақ стандартқа сәйкес орнатылады.

Бұрандамалы қосылыс сызбасында (сур. 4.58) екіден кем емес бейнеленуін орындайды:бұрандама өсіне параллель проекциялар жазықтығында және бұрандама өсіне перпендикуляр проекциялар жазықтығында (сомын жағынан). Бұрандамалы қосылысты тілікте бейнелегенде стандарт бөлшектерді (бұрандама, сомын, тығырық) тілінбеген күйде көрсетеді. Бас көріністе бұрандама мен сомын басын үш қырмен бейнелеу қабылданған. Қосылыс сызбасында үш өлшемді көрсетеді: бұранда диаметрі, бұрандама ұзындығын және қосылатын бөлшектерде бұрандама үшін саңылау диаметрі. Бұрандамалы қосылыстың жеңілдетілген бейнелеуі кезінде бекіткіш бөлшектер элементтерінің өлшемдерін, бұрандаманың бұранда диаметріне d байланысты шартты қатынастары бойынша анықтайды (сур. 4.59). Бұл жағдайда бұранданы шартты түрде бұрандама сырығының бүкіл ұзындығы бойымен көрсетеді, ал бекіткіш бөлшектердегі қиық жиектерді және қуыс пен бұрандама сырығының арасындағы саңылауды бейнелемейді.

Сур. 4.57

221

Сур. 4.59
Бұрамасұқпалық біріктіру.

Бұрамасұқпадан, сомыннан, тығырықтан және біріктірілетін бөлшектерден тұратын бұрамасұқпалық біріктіру, осы бөлшектердің бірі едәуір қалыңдыққа ие болған кезде, яғни үлкен өлшемді бұрандама үшін өтпелі саңылауды бұрғылау жөнсіз болған кезде қолданылады және келесі түрде орындалады.

1

бөлшекте (сур.
4.60,
а) диаметрі

D

1

(сур. 4.60, в)

барлық ұзындығына бұрауын қамтамасыз етеді.

3

бөлшекте (сур. 4.60, г) диаметрі d

0

= (1,05... 1,10)d саңылау бұрғылап, оны бұрамасұқпаға кигізеді. Кейін бұрамасұқпаға тығырық

4

кигізеді және сомын

5

бұрамдайды (сур. 4.60, д).

Құрамалық сызбада бұрамасұқпалық бірігу бөлшектері бұрамасұқпаның бұранда диаметрімен d

шартты қатынаста сызылады. Бұрамасұқпаның бұранда ұшының ұзындығы l

1

, ол бұрап бекітілетін бөлшектің материалына байланысты (кесте 4.3). Бұл ретте, бұрамасұқпа ұзындығы төмендегі формулалар бойынша анықталады: l

= Н

2

Б

ш +

Н

+ К;

222

Сур. 4.60
l ~ Н

2

+ 1,3d,
мұнда,

Н

2

— қосылатын бөлшектің қалыңдығы;

Б

ш

— тығырық қалыңдығы;

Н

= 0,8d — сомын биіктігі;

К

= 0,35d —бұрамасұқпаның сомын үстінен шығыңқы ұшының ұзындығы.
Кесте 4.5. Б

ұ

рандалы са ң

ылауды ң

параметрлері, мм
Бұранда қадамы

Р

Бұранда қоры h

Бұранданың жетекеспеуі а,

артық емес
Бұранда тілу үшін саңылау диаметрі

D

1

Қиық жиек өлшемі с

0,50

1

3,5 d 0,5

0,75
0,75

1,5

4

d -

0,75 1,5

1,00

2

5

d 1,0

1,25 2,5

5

d -

1,35 2,0

1,50

3

6

d 1,6

1,75 3,5

7

d 1,9

2,00

4

8

d 2,2 3,0

2,50

5

10

d 2,7 4,0

3,00

6

15

d -

3,25

223

Бұрамасұқпаның есептік ұзындығын жақын стандарт мәнге дейін дөңгелектейді. Бұрамасұқпалық бірігу сызбасында (сур. 4.61) үш өлшемді көрсетеді: бұранда диаметрі, бұрамасұқпа ұзындығын және қосылатын бөлшектерде саңылау диаметрін. Бұрамасұқпалы қосылыстың жеңілдетілген бейнелеуі кезінде (сур. 4.62) бұрамасұқпаның барлық ұзындығында шартты түрде бұранданы көрсетеді. Бұл ретте, бекіткіш бөлшектерде бұрандалы саңылаудың ұшын, бұранда қоры мен жетекеспеуін, сондай-ақ қосылатын бөлшек қуысы мен бұрамасұқпа арасындағы саңылауды бейнелемейді.

Бұрамалық біріктірулер.

Бұрамалық біріктіру тығырығы бар бұрамадан және біріктірілетін бөлшектерден тұрады, шағын жүктемелер (қақпақтардың, қораптардың және т.б.) көретін бөлшектерді бекіту үшін қолданылады. Ол келесі түрде орындалады.

1

бөлшекте диаметрі

D

1

ұя бұрғылайды (сур. 4.63, а) ,

онда диаметрі

D

бұранда ояды (сур. 4.63, б).

Біріктірілетін

2

бөлшекте (сур. 4.63, в) диаметрі d

0

= (1,05... 1,10)d өтпелі саңылау орындайды. Егер жасырын немесе жартылай жасырын басы бар бұрама қолданатын болса, онда бөлшектің сәйкес қабырғасында оған 90° ойдымдауыш болуы керек.

224

Содан кейін бұраманы

3

бөлшектің саңылауына

2

еркін қояды және

1

бөлшекке бұрап кіргізеді (сур. 4.63, г).

Бұрама ұзындығы бас пішініне байланысты анықталады, мысалы цилиндрлік басы бар бұрама ұзындығы (сур. 4.64) l =

Н

Б

ш + l

1

мұнда,

Н

— біріктірілетін бөлшектің қалыңдығы;

Б

ш

— тығырық қалыңдығы; l

1

— бөлшектің материалына байланысты болатын бұраманың бұрап кіргізетін бұрандалы ұшының ұзындығы.

Бұраманың есептік ұзындығы стандарт мәнге дейін дөңгелектенеді. Бұрамалық біріктіруде бірігетін бөлшектерді бөлу сызығы бұрама бұрандасының шекарасынан шамамен бұранданың үш қадамына төмен болуы керек. Құбырлық біріктірулер. Құбырлық біріктірулер жылыту, желдеткіш, сумен қамту, газбен қамту, көліктердің майлау және т.б. жүйелерінде кеңінен қолданылады.

Арматура деп құбыр желісінің өту ауданын, сондай-ақ онда қозғалатын орта (сұйықтық, газ,бу) бағыттарының өзгеруін жүзеге асыратын әртүрлі құрылғыларды айтады. Өту ауданының өзгеруі арматура корпусында өткелді жабатын

бекітпенің
орын ауыстыруымен жүзеге асады.

Сур. 4.63

225

Сур. 4.64 Бекітпенің қимыл сипатына қарай құбыржол арматурасының келесі негізгі түрлерін ажыратады:

кран , мұнда бекітпе ретінде конустың тығызданған бетімен өз өсінің айналасында айналмалы қозғалыс жасайтын (сур. 4.65, а)

тығын
( конустылығы 1:7) болып табылады.

Кранның күйі (ашық немесе жабық) тығынның артқы ілмегінің шетжағына түсірілген сызықіз бойынша анықталады. Құрамалық сызбаларда кран жабық күйінде бейнеленеді;

бекітпесі
делегей
(сур. 4.65,

б) немесе өткел өсіне перпендикуляр бағытта қайтымды ілгерілеме қозғалыс жасайтын

сына
(1:20 конустылығымен) ысырма болып табылады.
Құрамалық сызбаларда ысырма жабық күйінде бейнеленеді;

қақпақша,
бекітпе ретінде, өткел өсін бойлай қайтымды ілгерілеме қозғалыс жасайтын
клапан

болады (сур. 4.65, в). Құрамалық сызбаларда қақпақша жабық күйінде бейнеленеді.

а б в

Сур. 4.65

226

Сур. 4.66

Құбырдың бұрандалы бірігуінде кеңінен қолданылатын біріктіруші бөлшектер —
фитингтер

(сур. 4.66). Біріктірілетін құбырлар өстерінің арасындағы бұрышқа байланысты фитингтер әртүрлі пішінге, құрастырылымға және атауларға (тік және ауыспалы муфталар, бұрыштықтар, үштармақтар, айқастырмалар және т.б) ие. Сумен және газбен қамтамасыз ету жүйелерінде болат мырышталмаған немесе мырышталған (МЕСТ 3262 — 75) ұштарында цилиндрлік бұрандалары бар құбырлар қолданылады (сур. 4.67). Қабырғаларының қалыңдығына байланысты құбырлар қарапайым, күшейтілген және жеңіл болып ажыратылады.

Құбырдың параметрлерін шартты өткел диаметрі бойынша анықтайды Т> у

, ол шамамен құбырдың ішкі диаметріне тең.

Құбырдың шартты белгілеуінде атауын, жабынын ( Ц – мырышталған), бұранданың болуын (Б), шартты өткелін, қабырға қалыңдығын, құбыр ұзындығын (егер ол өлшеуіш болса) және стандарт нөмірін көрсетеді, мысалы: Құбыр Ц-Б — 20 х 2,8 х 4000 МЕСТ 3262 — 75 — бұл, шартты өткел диаметрі 20 мм, қабырға қалыңдығы 2,8 мм және ұзындығы 4 000 мм мырышталған құбыр.

Бірігу бөліктерінде құбыр цилиндрлік бұрандасы бар және таптауға көнгіш шойын маркаларынан ТКШ 30-6, ТКШ 35-10 және т.б. орындалады. Мақсатына қарай келесі бірігу бөліктерін ажыратады: Тік

— 4.68,

а

г суретінде бұл тиісінше бұрыштық (МЕСТ 8946—75), үштармақ (МЕСТ 8948 — 75), кірес (МЕСТ 8951 — 75), жалғастырғыш қысқа (МЕСТ 8954—75) немесе ұзын (МЕСТ 8955 — 75);

Q — -/-Q

ШМ/МШ

со

Сур. 4.67

227

L

Сур. 4.68

б

ауыспалы

—4.69,

а—в суретте бұл сәйкес кірес (МЕСТ 8952 — 75), үштармақ (МЕСТ 8949 — 75) және жалғастырғыш (МЕСТ 8957 — 75). Біріктіру бөлшектерінің шартты белгілеуінде бөлшектің атауын, жабын белгісін (Ц – мырышталған бөлшек), шартты өткел диаметрін және стандарт нөмірін көрсетеді, мысалы:

Қысқа жалғастырғыш Ц-25 МЕСТ 8954 — 75;
Бұрыштық 25 МЕСТ 8946 — 75;
Кірес Ц-25 х 15 МЕСТ 8952 — 75;
Үштармақ 25 х 15 МЕСТ 8949 — 75.

Сур. 4.69

228

Құбырлық біріктірудің қарапайым түрі екі құбырдың жалғастырғыш көмегімен бірігуі болып табылады (сур. 4.70). Тұйықтаушы буындарда құбырлар жалғастырғыш пен кідіртпе сомын көмегімен бірігеді. Кейбір кідіртпе сомындар өлшемдері мен құбырлардың ұштарында орындалатын бұранда ұзындығының мәнін МЕСТ 8961 —75 мен 8944 — 75 анықтайды. Құбырлық бірігуді сызбас бұрын шартты өткел диаметріне сәйкес анықтамалық кестелер бойынша құбырлар мен бірігу бөліктерінің өлшемдерін таңдап алу керек. Бірігуде бір құбырдың ұшында қысқа бұранда орындалады ( жалғастырғыш ұзындығының жартысынан 1,5-2,0 орамға аз)—

жүгірме бөлігі, соның есебінен саңылаусыздық жүзеге асады. Басқа құбырдың ұшында ұзын бұранда кеседі —

ұзыншақ.

Ұзыншақ ұзындығы кідіртпе сомын мен жалғастырғыш орналастыруға мүмкіндік беруі қажет, сонымен бірге жүгірме бөліктің басталуына дейін кем дегенде үш орам қалуы керек. Бұл бірігудің саңылаусыздығы кідіртпе сомынмен қамтамасыз етіледі.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

229

КІЛТЕКТІ ЖӘНЕ ОЙМАКІЛТЕКТІ БІРІКТІРУЛЕР

Кілтекті біріктірулер Кілтек екі жалғанатын бөлшектердің ойықтарында, айналу моментін беру үшін орнатылатын бөлшекті білдіреді.

Кілтекті біріктірулер білік өсін бойлай
қозғалмайтын
немесе
қозғалатын

болуы мүмкін. Кілтектің бүйір (жұмыс) қырлары айналуды біліктен күпшекке жеткізеді және керісінше (сур. 4.71). Кілтектердің пішіні мен өлшемдері стандартталған және білік диаметрі мен бірігетін бөлшектердің жұмыс жағдайына байланысты. Пішіні бойынша кілтектер призмалық (сур. 4.72, а), сегментті (сур. 4.72, б)

және сыналы (сур. 4.72, в) болып бөлінеді.

Кілтекті біріктіру (сур. 4.73, а) сызбада бойлық және көлденең тілікте бейнеленеді (сур. 4.73, б). Бойлық тілікте кілтектер тілінбей бейнеленеді, ал білік үшін жергілікті тілікті қолданады.

Сур. 4.71

230

Сур. 4.72
Призмалық
кілтектер ажыратылады:
қарапайым

(МЕСТ 23360 — 78), күпшектердің білектермен қозғалмайтын қосылыстары үшін арналған;

бағыттаушы (МЕСТ 8790—79) білікте бекітілуімен, білік өсін бойлай орын ауыстыратын бөлшекті бағыттау үшін арналған;

жылжымалы құрама (МЕСТ 12208 — 66), кілтек немесе білдек бөлшегімен сұққы көмегімен қосылады және білікті бойлай кілтекпен бірге орын ауыстырады. 4.74 суретте көрсетілген үш орындалулы кілтектер кеңінен таралған: тиісінше екі дөңгелектенген ұштарымен, дөңгелектенген ұштармен және бір дөңгелектенген ұшымен. Кілтекті қосылыста (сур. 4.75, а) күпшек ойығы мен кілтектің жоғарғы қырының ортасында саңылау болуы керек. Кілтектердің өлшемдері, біліктегі және күпшектегі ойықтардың тереңдігі (сур. 4.75,б)

Сур. 4.73

231

Орындалу 1

Орындалу 2

г f

>

Г

1

Орындалу 3

Сур. 4.74
стандартпен анықталады және біліктің диаметріне байланысты.

Призмалық кілтектердің шартты белгілеуі атауынан, орындалу түрінен (орындалу 1 көрсетілмейді), көлденең қима өлшемдерінен b х h,

кілтек ұзындығынан l

және стандарт нөмірінен тұрады, мысалы:

А—А

Сур. 4.75

232

Сур. 4.76
Кілтек 2—10 х8х38 МЕСТ 23360 — 78.
Сегментті

кілтектер (МЕСТ 24071 — 80), кішкентай диаметрлі біршама қысқа күпшектер мен біліктерде қолданылады (сур. 4.76), екі орындалуы болуы мүмкін (сур. 4.77). Сегментті кілтектердің, біліктегі және күпшектегі ойықтардың өлшемдерін білік диаметріне байланысты МЕСТ 24071—80 бойынша таңдайды. Сегментті кілтектердің шартты белгілеуі атауынан, орындалу түрінен, көлденең қима өлшемдерінен b х h

және стандарт нөмірінен тұрады, мысалы:
Кілтек 2 — 6х 10 МЕСТ 24071 — 80.
Сыналы

кілтектер (МЕСТ 24068 — 80) төмен дәлдікті механизмдерде қолданылады, себебі оларды ойыққа қағу кезінде бөлшектердің қисық болу мүмкіндігі бар және призмалық кілтектерді пайдаланудан ерекшелігі, бұл жағдайда кернеулі кілтекті қосылыс жасалады (сур. 4.78).

Орындалу 2

Сур. 4.77

233

A

A—A

Сур. 4.78

И

Орындалу 1

Орындалу 2

Орындалу 3
\1:100

Орындалу 4 \

1:100

А—А

_ ^С*45°

Сур. 4.79

234

d + f

2

Төрт орындалулардың сыналы кілтектері (сур. 4.79) пішіні бойынша
қағылатын
(орындалу 1) және
салмалы

(орындалулар 2, 3, 4). Біліктің және күпшектің ойықтарына олар бүйір саңылаумен орнатылады, бұл ретте күпшек ойығының жоғарғы қырының еңісі кілтек еңісіндей болуы керек. Сыналы кілтектің шартты белгілеуі атауынан, орындалу түрінен, көлденең қима өлшемінен b х h,

кілтек ұзындығынан l

және стандарт нөмірінен тұрады, мысалы:
Кілтек 2— 18х11х 100 МЕСТ 24068 — 80.
Оймакілтекті біріктірулер

Оймакілтекті біріктірулер айналу моментін беру үшін, сондай-ақ білік өсін бойлай бөлшектердің орын ауыстыруы үшін қолданылады.

Оймакілтекті қосылысты
көпкілтекті

қосылыс ретінде қарастыруға болады, оларға арналған кілтектері мен ойықтары білігі мен күпшесі бар біртұтас ретінде орындалған және олардың өстеріне параллель орналасқан (сур. 4.80). Оймакілтекті қосылыстар автотракторлы, авиациялық және білдек жасау өнеркәсіптерінде кең қолданысқа ие болды, өйткені білікте оймакілтектердің (тістердің) көп санының болуы, кілтекті қосылыстармен салыстырғанда едәуір көбірек айналу моменттерін жеткізуге мүмкіндік береді, білік пен күпшектің жақсы орталықтауын және білік өсін бойлай бөлшектердің жеңіл орын ауыстыруын қамтамасыз етеді. Стандартты оймакілтекті қосылыстарда тікбүйірлі (сур. 4.81, а), эвольвенталы (сур. 4.81, б) және үшбұрышты (сур. 4.81, в) оймакілтек бейіні болуы мүмкін. Тістер саны жүктеме мен жұмыс жағдайымен анықталады.

Оймакілтектің
тікбүйірлі
бейіні (МЕСТ 1139 — 80) кеңінен таралған, тістердің санымен

z

, сыртқы диаметрмен

D

, ішкі диаметрмен d

және тістің енімен b сипатталады. Құрылымдық және технологиялық белгілері бойынша таңдалатын оймакілтекті білікте күпшекті орталықтау, олардың келесі тәсілдермен байланысуы кезінде жасалады: ■

оймакілтектердің
сыртқы диаметрі

D

бойынша (сур. 4.82,а), ішкі диаметрі d

бойынша жасалатын радиал саңылау
Сур. 4.80

235

Эвольвента a б в

Сур. 4.81 орталықтандыратын беттерді дәл және жоғары өнімділікпен өңдеуге мүмкіндік береді; Оймакілтекті біліктердің, күпшектердің және олардың қосылыстарының шартты бейнеленуін, сондай-ақ жұмыс сызбаларын орындау ережелерін (сур. 4.83) МЕСТ 2.409 — 74 анықтайды:

Сур. 4.82

236

Беттің жасаушысы Оймакілтектер арасындағы шекара

237

A

Сур. 4.84

A

■ оймакілтекті қосылысты бейнелегенде күпшек шығыңқысының тек қана білікпен жабылмай қалған бөлігі ғана көрсетіледі, ал шығыңқылар мен ойымдар аралығындағы радиал саңылау көрсетілмейді

(сур. 4.84).

Тікбүйірлі бүйіні бар оймакілтектің шартты белгіленуі орталықтау бетін көрсететін әріптен; тістер санынан z; ішкі диаметрден d; сыртқы диаметрден D; тіс енінен b; орталықтау диаметрі мен өлшемі b бойынша шақтама өрісінен тұрады, мысалы: d

— 8* 46h7 х

54

х 9/8 — білік белгілеуі; d

— 8*

46H7

х54х 9D9 — күпшек белгілеуі; d

— 8*46*54*9 D9//8 — қосылыс белгілеуі.

Оймакілтектің
эвольвенталы

бейіні шығыңқылар мен ойымдарының шеңберлерімен шектеледі және бүйір беттері бойынша эвольвенталармен (сур. 4.81, б). Күпшектерді орталықтау негізінде оймакілтектердің бүйір жақтары бойынша жасалады (сур. 4.85, а). Сыртқы диаметрі бойынша (сур. 4.85, б) орталықтау бөлшектердің айналу дәлдігін арттыру қажет болған кезде орындалады.

S

Сур. 4.85 а б

238

A—A

Ішкі диаметрі бойынша орталықтау іс жүзінде қолданылмайды.

Эвольвенталы бейіні бар бөлшектердің сызбаларында қосымша жіңішке нүктелі-үзілме сызықпен жасаушылар мен бөлгіш беттің шеңберлерін түсіреді (сур. 4.86). Эвольвенталы бейіннің шартты белгілеуі қосылудың номинал диаметрінен D, модульдан т, қосылудың қондыру белгілеуінен (біліктің шақтамасы мен күпшектің шеттері) және стандарт нөмірінен тұрады. Мысалы, бүйір жақтары бойынша орталықтау кезінде шартты белгілеулері келесі түрде болады:

50

х

2

х

9

д МЕСТ 6033 — 80 — біліктің;
50х2х9Н МЕСТ 6033 — 80 — күпшектің;
50х2х
9Н/д

МЕСТ 6033 — 80 — қосылудың.
Оймакілтектің
үшбұрышты

бейінін бөлшектердің қозғалмайтын оймакілтекті қосылыстарында (сур. 4.87), баспақты біріктіруші қондырмаларды болдырмау мақсатында кіші айналу моментін беру үшін, сондай-ақ жұқа қабырғалы төлкелерде қолданады.

Тр 18x30

239

Үшбұрышты тістердің бейіні мен оймакілтекті қосылыс параметрлері стандартталмаған. Үшбұрышты бейіні бар қосылыстардың негізгі параметрлері номинал диаметрі D, тістер саны z, модулі m мен бейін бұрышы болып табылады. Бұл жағдайда орталықтау бейіннің тек бүйір жақтары бойынша жасалады. Үшбұрышты бейіні бар оймакілтекті қосылыстардың шарты белгілеуі Tр әріптерінен, қосылыстын номинал диаметрінен, тістер санынан z

, шекті ауытқуларынан және нормативтік-техникалық құжаттан тұрады.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

АЖЫРАТЫЛМАЙТЫН ҚОСЫЛЫСТАР

Ажыратылмайтын қосылыстар бөлшектердің бірігу тәсіліне қарай пісіру, тойтару, дәнекерлеу, желімдеу, қусырту, шырайналдыру, қысу, баспақтау болып бөлінеді.

240

Шырайналдыру, қысу, баспақтау арқылы орындалған қосылыстардың шартты стандартталған белгілеулері жоқ және жобаламдық пен машина жасаудың сызу ережелерін сақтау арқылы сызылады.

Пісірме қосылыстар
Пісіру

— жергілікті және жалпы қыздыру немесе екеуінің де бірлескен әрекеті кезінде пісірілетін бөлшектер арасында атомаралық байланыстарды орнату арқылы ажыратылмайтын қосылыстарды алу үдерісі (МЕСТ 2601—84).

Пісіру қосылыстары заманауи технологияларда жетекші орындардың бірін алады. Пісіру ажыратылмайтын қосылыстардың кең таралған түрі болып табылады, өйткені құрама бөлшектерді тұтастарға басқаларға қарағанда жақсы жақындатады және балқытуды, соғуды, қалыптауды және т.б. алмастырады. Пісіру қосылыстарын қолдану өндірістің металды қажетсінуін 40 % дейін азайтуға және технологиялық үрдістердің еңбек сыйымдылығын едәуір азайтуға мүмкіндік береді. Пісіру қосылыстарының кемшіліктері термиялық деформациялардың пайда болуымен, баяу балқитын материалдардан жасалған бөлшектердің шектелген пісірімділігімен, пірісіруші біліктілігіне жік сапасының тәуелді болуымен себептеледі.

Пісіру түрлерінің жіктелуі.

Пісіру кезінде болатын үрдістерге (физикалық, техникалық және технологиялық) байланысты

балқыта пісіру
және
қысыммен пісіру
деп ажыратылады (сур. 4.88).

Балқыта пісіруде дайындама жиектерінің балқытылған материалдары жылу энергиясы есебінен пісіру аймағында араласады және кристалданудан кейін бірыңғай пісіру жігін құрастырады. Қысыммен пісіруде дайындамалар арасында тығыз түйіспе қамтамасыз етіледі, атомаралық күштердің әрекеті үшін шарттар пайда болады және дайындамалар, беттердің бірлескен иілу деформациясы есебінен бірігеді. Материалдардың пісірме бірігуді қамтамасыз ету қабілеттілігіне қарай физикалық және технологиялық пісірімділік деп ажыратылады.

Жіктеудің
физикалық

белгілеріне пісірме бірігудің жасалуы үшін және пісіру классын анықтау үшін қолданылатын энергия түрі, пісіру түрін анықтайтын энергия көзі жатады.

Технологиялық белгілері пісірудің әр түрін жіктеу үшін қолданылады. Мысалы, доғалы пісіру үшін мұндай белгілер болып электрод түрі (балқитын, металл және т.б.), доға түрі (бос, қысылған), қоспа материалын пайдалану және т.б. болып табылады.

241

го 4^

ГО

Сур. 4.88
Трением

Қолданатын энергия түріне қарай пісіру механикалық, химиялық, электрлік, электмеханикалық, сәулелік, химия-механикалық болып ажыратылады.

Пісірілетін дайындамаларының иілу деформациясымен байланысқан пісірудің
механикалық
түрлерінің құрамына кіреді:
Химиялық энергияны жылулыққа айналдырумен байланысты

химиялық
пісіру түрлеріне кіреді:
Электрлік энергияны жылулыққа айналдырумен байланысты
электрлік

пісіру түрлері: ■

плазмалы пісіру, иондалған түйіршіктердің бағытталған ағынының қысылған доғасымен қыздыру жасалады;

243

электрқожды пісіру, қыздыру үшін электрлік тоқтың балқытылған қож арқылы өткен кезінде бөлінетін жылулық қолданылады.

Пісірудің
электрмеханикалық

түрлері, электркедергі тәсілімен металлды қыздырумен байланысты, түйіспелі пісірудің барлық түрін (түйістіріп, нүктелі, дөңгелекті, бұдырлы) қамтиды, электрлік тоқ өткен кезде пісірілетін бөлшектердің байланысуынан бөлінетін жылулық қолданылады.

Пісірудің
сәулелік
түрлері, жарық сәулесінің энергиясын жылулыққа айналдырумен байланысты,
электрон сәулесімен пісіру

, қыздыру үшін шапшаң электрондардың энергиясы қолданылады; және
лазермен
пісіру, қыздыру үшін лазердің сәулелену энергиясы қолданылады.
Пісірудің

химия-механикалық түрлері химиялық энергияның жылулыққа айналу әсерінен және оның иілу деформациясының жасалуымен металдың қызуы.

Кеңінен таралғандары газдық, доғалы және түйіспелі пісіру.
Газдық

пісіру кезінде (сур. 4.89, а) бірігетін бөлшектер жиектерінің қызуы, жанарғының шығар жерінде оттегі ағынында жанатын газдардың жалынында (ацетиленнің, ауаның т.б.) жасалады. Қоспа материал (металл шыбық түрінде) және пісірілетін материалдардың бөлшектері бұл жағдайда температура әсерінен балқиды және олардың арасындағы саңылауды бітейді.

Доғалы пісіру кезінде пісірілетін бөлшектердің жиектерін қыздыру электрод пен олардың арасында пайда болған электр доғасымен жасалады. Балқитын электродпен доғалы пісіру орындаған кезде (сур. 4.89, б) пісіру жігі электродтың балқуы нәтижесінде пайда болады, ал балқымайтын электрод қолданған кезде (көмір немесе вольфрамды) (сур. 4.89, в) доғаның жану аймағына, балқитын және жік түзетін қоспа материалды енгізеді.

Түйіспелі
пісіру кезінде бөлшектердің бірігуі сыртқы шығушы күштің

Р

және байланыста тұрған біріктірілген бөлшектерден электр тоғы өткен кезде бөлінетін жылулық есебінен туындайтын жергілікті қыздыру қозғалысы кезінде жүзеге асады. Нүктелік (сур. 4.89, г), дөңгелекті (сур. 4.89, д

) және басқа түйіспелі пісірулерді ажыратады.

Жіктердің жіктеуі. Пісіру өндірісінде белгілі пісіру түрлерінде түзілетін стандартты пісіру жіктері қолданылады (кесте 4.6).

244

Сур. 4.89 Пісірілетін бөлшектердің өзара орналасуына байланысты пісіру қосылыстарының келесі түрлерін ажыратады:

түйісті (Т) — пісірілетін бөлшектер өздерінің дөңбек беті арқылы жалғанады (сур. 4.90, а);

бұрышты (Б) — пісірілетін бөлшектер бұрышпен орналасқан және жиектері арқылы жалғанады (сур. 4.90, б);

таврлы (Т) — бір бөлшектің шетжағы екіншісінің бүйір бетімен жалғанады (сур. 4.90, в);

айқас (А) — қосылатын бөлшектердің бүйір беттері бір бірін ішінара жабады (сур. 4.90, г).

245

Кесте 4.6. Пісірудің стандартты т ә

сілдерінің белгілеуі

МЕСТ

Пісіру түрі
Шартты белгілеуі
5264 — 80
Қолдан электрдоғалы пісіру

р

8713 — 79 Астарлар, көпшіктер және қайта пісіріңкіреу жігін қолданбай флюс қабаты астында автоматтық пісіру

А

Тура сол, флюс көпшігін қолданумен Аф

Тура сол, болат астар қолданумен Ас

Астарлар, көпшіктер және қолдан қайта пісіріңкіреу қолданбай флюс қабаты астында жартылай автоматтық пісіру

П

Тура сол, болат астар қолданумен Пс

11533 — 75 Қолдан қайта пісіріңкіреумен флюс астында (сүйір және доғал бұрыштары астында) автоматтық пісіру Ар

Қолдан қайта пісіріңкіреумен флюс астында (сүйір және доғал бұрыштары астында) жартылай автоматтық пісіру Пр

15878 — 79
Түйіспелі пісіру:

Нүктелік Кт

Дөңгелекті Кр

Бұдырлы Кв

Түйіспелі Кс

Жікті Кш

15164 — 78
Сымды электродпен электрқожды пісіру

Шэ

14771—76
Қорғаныш газдарында электр-доғалы пісіру:

Инертті газдарда балқытылмайтын электродпен

ИН

Көмірқышқыл газында балқитын электродпен

УП

14806 — 80
Инертті газдарда алюминий және алюминийлі қорытпаларды электр-доғалы пісіру
АИНп
16310 — 80

Полиэтилен, полипропилен және винипластты пісіру

Г, Э

246

Сур. 4.91

4

Пісіру жіктері кеңістікте орналасуына, ұзақтығына, сыртқы пішініне, өтулер санына, жиектерді дайындау түріне, орындалу сипатына қарай бөлінеді.

Кеңістіктегі орналасуына қарай пісіру жіктері ажыратылады (сур. 4.91)
төменгі 1, тік 2, көлденең 3, жартылай төбе және төбе 4.
Ұзақтығына қарай пісіру жіктерін ажыратады (сур. 4.92)
үздіксіз

(үзілулерсіз) және
үзікті
(үзілістермен).
Сыртқы пішініне қарай пісіру жіктері ажыратылады

дөңес
(сур. 4.93, а),
тегіс
(сур. 4.93,

б)

және
ойыс
(сур. 4.93, в), олар жіктің катет биіктігімен К, күшейту биіктігімен

q

және бұрыштық жіктің қалыңдығымен a

сипатталады.

Келесі пісіруге жиектерді дайындау түріне қарай жіктерді жиекпен қиғаштықсыз, бір жиектің қисық сызықты қиғаштығымен, екі жиектің қиғаштығымен және т.б.

Сур. 4.92

Сур. 4.93

247

Біржақты жік
Екіжақты жік

Сур. 4.94

Орындалу сипатына қарай пісіру жіктерін
біржақты
және
екіжақты

деп ажыратады (сур. 4.94).
Пісіру қосылыстары жіктерінің бейнеленуі.
Пісіру жіктерінің бейнеленуінде
беттік

және
сыртқы

жақтарды ажыратады. Біржақты жікте беттік ретінде пісіру жасалатын жақты (сур. 4.95, а); симметриялы емес қиғаштықпен екіжақты жікте — негізгі жікті пісіру жасалатын жақты (сур. 4.95, б); екіжақты жікте симметриялы қиғаштықпен — кез келген жақты (сур. 4.95, в) алады. Бөлшек бейнеленуінде пісіру жігінің болуын біржақты нұсқармен көрсетеді (сур. 4.96). Көрінетін пісіру жіктерін сызбада тұтас жуан негізгі сызықпен, көрінбейтінді – штрих сызықпен бейнелейді (сур. 4.97). Көрінетін дара пісіру нүктелерін пісіру тәсіліне қарамастан шартты түрде, тұтас жуан негізгі сызықпен орындайтын «+» белгісімен бейнелейді (сур. 4.98). Көрінбейтін дара пісіру нүктелерін сызбада бейнелемейді.

Сур. 4.95
Сур. 4.96

248

Көрінетін жік
Көрінбейтін жік

Сур. 4.97
Сур. 4.98

5...10

ь

О

Пісіру қосылыстарындағы жіктердің белгілеуі.

Беттік жіктердің шартты белгілеуін шығарма-сызық сөресіне, ал сыртқы жіктерді — сөре астына қояды (сур. 4.99). Стандартты пісірме жіктің немесе жеке пісіру нүктесінің (МЕСТ 2.312 — 72) шартты белгілеуінің құрылымы 4.100, а

суретте, ал стандарт емес – 4.100, б

суретте келтірілген.
4.100 суретте белгіленген:

Беттік жағы Сыртқы жағы
Сур. 4.99

249

«дефис» белгісі

Жіктің стандартты әріптік-сандық белгілеуі жиектердің пішіні мен пісіру жігінің сипатына қарай анықталады. Мысалы, қолдан электрдоғалы пісіру үшін МЕСТ 5264 — 80 бойынша түйісті қосылыстар

Кесте 4.7. Пісіру жігіні ң

бейнеленуіндегі қ

осымша белгілер
Белгі
Белгі мәні
Шығарма-сызық сөресіне қатысты белгінің орналасуы

Жіктің беттік жағынан
Жіктің сыртқы жағынан

_п_

Жіктің күшеюін алу _о_

Г~

Жіктің тегіс еместігін негізгі металлға жатық ауысуымен өңдеу

Г~

1

Жікті бұйымды монтаждау кезінде орындау, яғни қолданыс жеріне монтажды сызба бойынша орнату кезінде г-

250

4.7 кестенің соңы
Белгі
Белгі мәні
Шығарма-сызық сөресіне қатысты белгінің орналасуы

Жіктің беттік жағынан
Жіктің сыртқы жағынан

/ тізбекті орналасуымен үзікті немесе нүктелі жік(сызықтың көлбеу бұрышы 60°) /

Г~

Z

Шахматты орналасуымен үзікті немесе нүктелі жік

Z

г~ / z

О

Тұйық сызық бойымен жік (белгі диаметрі 3.5 мм) г~

Тұйықталмаған сызық бойымен жік (егер сызбада жік орны анық болса қолданады) =1 г~ / = С1 ...С25, бұрыштықтар — У1 ...У10, таврлылар — Т1 ...Т11, айқастар — Н1 ...Н3 белгілеулеріне ие.

Пісіру жіктерінің шартты белгілеулеріне мысал келтірейік. 4.101 суретте бір жиегінің қисық сызықты қиғаштығы бар түйісті қосылыс жігі көрсетілген, екі жағынан да күшейтуін алу арқылы, бұйымды монтаждау кезінде имектеп қолмен пісірумен орындалатын екіжақты.

Сур. 4.101

251

МЕСТ 15164

78-У2-ШЗ- h±22

Сур. 4.103 4.102 суретте жиектерінің қиғаштығы бар, сымды электродпен электрқожды пісіру арқылы орындалатын бұрыштық қосылыс көрсетілген, жік катеті 22 мм. 4.103 суретте, құйма өзегінің есептік диаметрі 5 мм, түйіспелі дәлме-діл пісірумен орындалатын дара айқастырылып пісірілген қосылыс нүктелері көрсетілген.

Тойтарма біріктірулер Тойтарма біріктірулер елеулі соққы және дірілді жүктемелердің әсерімен жұмыс істейтін құрылымдарда жылумен өңделген бөлшектердің шығарылу қаупі әсерінен дәнекерлеу жарамайтын және дәнекерленбейтін материалдарды пайдаланған кезде қолданылады.

Тойтарма шеге, бір ұшында салынбалы басы және екінші ұшында тұйықтаушы басы бар, тойтару үрдісі кезінде жасалған цилиндр пішінді сырықты білдіреді. Тойтарма шегелердің құрылымы әртүрлі және олардың мақсатына байланысты болады. Тойтарма шегелердің салынбалы бастарының пішініне қарай бірнеше түрге бөлінеді. Кеңінен таралған тойтарма шегелер 4.104, а—г

суретте көрсетілгендер, сәйкес
жартылай дөңгелек

(МЕСТ 10299 — 80),

жасырын

(МЕСТ 10300—80),

жартылай жасырма
(МЕСТ 10301—80) және
жалпақ
(МЕСТ 10303 — 80) салынбалы бастармен.

Сондай-ақ,
түтікшелілер
(сур. 4.105, а),
арнаулылар,

немесе
жарылғыштар
(сур. 4.105, б) және басқа тойтармалар.

Жартылай дөңгелек басы бар тойтармалар көмегімен екі бөлшектің қосылысы келесі түрде орындалады. Қосылатын бөлшектерде (сур. 4.106) диаметрлері тойтарма диаметрінен бірнеше есе үлкен саңылауларды бұрғылайды. Кейін осы саңылауларға тойтармалар қондырады. Тойтарма сырығының ұзындығы

L

стандарт қатардан, бөлшектерден шығып тұрған оның бөлігі l 1 ,

тұйықтаушы басын рәсімдеу үшін жеткілікті болатындай етіп таңдалады.

252

Сур. 4.104

Тойтарма шеге басын (сур. 4.107) астынан, оның өлшеміне сәйкес келетін қырнауы бар тірекпен тіреп кояды. Сырықтың бос l

1

ұшын түзегіш арқылы бастықтырады және тұйықтаушы бас құрылуына дейін жапырып тастайды ( қолмен, пневмобалғамен, баспақта және т.б.). тойтарма шеге сырығы бастықтырыла, қосылатын бөлшектердегі саңылауларды толтырады, қосылыс тығыздығын қамтамасыз етеді.

До расклепки Расклепанная

Сур. 4.105
Бастықтыруға дейін Бастықтырылған

253

Сур. 4.106

Тойтарма жіктер классификациясы.

Қосылатын бөлшектердің өзара орналасу сипатына қарай, бір бөлшек екіншісіне қойылатын

айқас тойтарма жіктер (сур. 4.108, а) және жалғанатын бөлшектер бір (сур. 4.108, б) немесе екі (сур.4.108, в) жапсырма арқылы бір біріне жанасатын

түйіспе
тойтарма жіктер деп бөлінеді.
Тойтарма қатарларының саны бойынша жіктер
біржіктілер

(сур. 4.109, а) және
көп қатарлы
(сур. 4.109, б, в), ал тойтармалардың орналасуы бойынша —
параллель

(сур. 4.109, б)

және
шахматты тәртіпте
(сур. 4.109, в) деп ажыратылады.
Тойтарма жіктердің бейнеленуі.

Тойтармалы қосылыстардың жұмыс сызбасын орындаған кезде жеңілдетулерді (сур.4.110) қолдануға болады, яғни тойтармаларды бір-екі жерде бейнелеу, ал қалғандарын шартты түрде орталықты немесе өстік сызықтармен көрсетеді.

Поддержка
Сур. 4.107

254

Сур. 4.108

І

<t>

/ ІІІ ІІІ ІІІ

Г

—Гг

і і
і І

г—Г

г N г Ч г

В

Сур.
4.109
Сур. 4.110

г~ ж

МММ

мм/м

МММ/

МММ

2Z

1

чЧЧЧЧЧ'
ЧчЧЧЧЧЧ-
чЧЧЧЧЧЧ'
хЧЧЧЧЧ'

-ф- + + + о

Тойтармалардың белгіленуі.

Тойтарманың шартты белгіленуі атауынан, сырық диаметрінен d, ұзындығынан L, материал тобынан, жабынның шартты белгілеуінен және стандарт нөмірінен тұрады, мысалы; Тойтарма 8 х 20.38.М3.Н6 МЕСТ 10300—80 — бұл диаметрі 8 мм, ұзындығы 20 мм жасырын басы бар, М3 мыстан жасалған, қалыңдығы 6 мкм никельді жабыннан (Н) тұратын тойтарма.

255

Дәнекерлеу, желімдеу, қусырту арқылы біріктіру Дәнекерлеу, желімдеу және қусырту біріктірулерінің бейнеленуі мен белгілеуін сызбада МЕСТ 2.313 — 82 анықтайды. 4.8 кестеде дәнекерлеу, желімдеу және қусырту арқылы орындалатын жіктердің шартты белгілеулері келтірілген, олар шығарма-сызықтың көлбеу аймағында, егер дәнекерлі және желімделген жіктер периметр бойынша орындалған болса екіжақты нұсқармен басталып диаметрі 3...5 мм шеңбермен аяқталады. Дәнекерлеу мен желімдеу арқылы алынатын қосылыстарда элементтердің қосылған жерін қалыңдығы 2s тұтас сызықпен бейнелейді. Қусырту арқылы алынатын қосылыстарда сызбада жіңішке тұтас сызықпен бейнелейді.

Кесте 4.8. Д ә

некерлеу, желімдеу, қ

усырту ар қ

ылы орындалатын жіктерді ң

шартты белгілеулері
Қосылыс түрі
Жіктің шартты белгіленуі
Сызбада белгіленуі

Дәнекерлеу

С

f f

Желімдеу

К

Tf

Периметр бойынша дәнекерлеу не желімдеу

О

Mr

Қусырту

N

Tf

256

Дәнекерлеу деп материалдардың ажыратылмайтын қосылыстарын балқыту температурасынан төмен температурада қыздыру және олардың арасындағы саңылауды балқытылған дәнекермен толтыру арқылы алу үдерісін айтады.

Дәнекер

— бөлшектер арасындағы саңылауға енгізілетін және біріктірілетін материалдарға қарағанда төмен балқу температурасына ие металл немесе қорытпа. Жік түрі бойынша келесі негізгі дәнекерленген қосылыстарды ажыратады:

айқас

— ПН-1...ПН-3 (сур. 4.111, а),

таврлы

ПТ-1...ПТ-4 (сур. 4.111, б),
түйісті

— ПВ-1, ПВ-2 (сур. 4.111, в),

қиғаштүйісті

— ПВ-3, ПВ-4 (сур. 4.111, г),

телескоптық

ПН-4...ПН-6 (сур. 4.111, д),
бұрышты

— ПУ-1...ПУ-3 (сур. 4.111, е),

жанасатын

— ПС-1 .ПС-5 (сур. 4.111, ж). Негізгі дәнекерленген қосылыстарды білдіретін аралас дәнекерленген қосылыстар болуы мүмкін, мысалы телескоптық пен түйістіні (сур. 4.113, з).

Дәнекерленген жіктің беріктігі мен сапасы қосылатын бөлшектердің жанасу аймағына және олардың арасындағы саңылау (ұсынылатын саңылау 0,05.0,15 мм) мен дәнекер таңдау дұрыстылығына тәуелді.

Дәнекерлер балқыту температурасына байланысты
тезбалқитын
(400°С дейін) және
баяу балқитын

( 400°С жоғары) болып бөлінеді.

Тезбалқитын дәнекерлермен дәнекерлеу, негізгі материалды жоғарғы температураға дейін қыздыруға болмайтын кезде немесе қосылыстың беріктігіне қойылған төменгі талаптар кезінде қолданылады. Қалайылы-қорғасынды дәнекерлер ПОС-90 (балқыту температурасы 183...223 °С), ПОС-40 (183...235 °С) және ПОС-30 (183...256 °С) кеңінен таралған.

Сур. 4.111

257

£ a б

Сур. 4.112 Тезбалқитын дәнекерлермен дәнекерлеуді орындау үшін әдетте дәнекерлегіш пайдаланады. Баяу балқитын дәнекерлермен дәнекерлеу жоғары температурадағы берік қосылыстарды, сондай-ақ тұтқыр, қажу мен коррозияға берік қосылыстарды алу үшін қолданылады. Мысты-мырышты дәнекерлер ПМЦ-36, ПМЦ-48, ПМЦ-54 (балқыту температурасы 800...900°С), күміс дәнекерлер ПСр-70, ПСр-45, ПСр-25 (600.900 °С), сондай-ақ М1 және М2 (1 083 °С) маркалы таза мыс пен Л62 (805 °С) және Л68 (835 °С) маркалы жез дәнекерлер кеңінен таралған. Баяу балқитын дәнекерлермен дәнекерленген бөлшектерді жылулық өңдеудің (жақсартуға, қалыптандыруға, суаруға және т.б.) кез келген түріне ұшырауы мүмкін. Баяу балқитын дәнекерлермен дәнекерлеуді орындау үшін дәнекерлейтін шамдарды,газ жанарғыларын, көрік және электрлік пештерді пайдаланады. Дәнекерленген қосылыстарды белгілеу үшін 4.8 кестеде көрсетілген шартты белгілерді қолданады. 4.112, а суретте тұйықталған контур бойынша орындалған жіктердің белгілеуі, ал 4.112, б.

суретте белгілі аймақпен шектелген жіктердің белгілеуі көрсетілген. Сәйкес стандарт немесе техникалық шарттар бойынша дәнекерлердің белгілеуі сызбаның техникалық талаптарында келесі түрде:

ПОС-40 МЕСТ ...

Дәнекерленген қосылыс жігінің шартты белгілеуі оның түрінің әріптік-сандық белгілеуінен, қима өлшемі мен ұзындығынан тұрады, мысалы: ПН-1 0,05* 10* 150 МЕСТ ... — бұл, қалыңдығы 0,05 мм, ені 10 мм және ұзындығы 150 мм, айқас дәнекерленген жік ПН-1.

Желімдеу деп
тез қататын құрамының – желімнің жұқа қабатымен бөлшектерді қосуды айтады.

Желімдеуді бөлшектердің механикалық бекітілуі қажетсіз және мүмкін емес кезде қолданады.

258

Машина және аспап жасауда негізінен табиғи байланысты полимерлік шайырлар негізінде жасалған желімдерді пайдаланады, мысалы фенолдылар, полиуретандылар, эпоксидтілер және полиэфирлілер. Радиотехника, электротехника және аспап жасауда желімдердің келесі түрлері пайдаланылады:

Сур. 4.113
Сур. 4.114

259

Болат пен қорытпаларды желімдеу кезінде жанасатын бөлшектердің беттері бұдырлы болу керек. Желімделген қосылысты белгілеу үшін 4.8 кестеде көрсетілген шартты белгіні қолданады. Қиғаш тіліндімен және тұйық сызық бойынша желімдеу арқылы алынған қосылыстардың сызбалары 4.113,

а, б суретте көрсетілген. Ұсынылатын желімнің (желімдейтін затың) белгілеуі сәйкес стандарт немесе техникалық шарттарға байланысты сызбаның техникалық талаптарында келесі түрде келтіріледі:

Желім БФ-2 МЕСТ ...

Қусырту деп бөлшектердің жіп көмегімен байланысу үрдісін айтады. Қусырту арқылы алынатын қосылыстарды (сур. 4.114) 4.8 кестеде көрсетілген шартты белгімен белгілейді. Сәйкес стандарт немесе техникалық шарттар бойынша материалдың белгілеуі (жіптердің және т.б.), сондай-ақ жікті сипаттайтын, соның ішінде жіптер саны және жік өлшемі сызбаның техникалық талаптарында келтіріледі. Техникалық талаптар пунктінің нөміріне нұсқауды, жік бейнесінен өткен шығарма сызықтың сөресінде орналастырады (сур. 4.114 П.4). Егер қосылыста бірнеше қатар жіктер болса, онда сызбада шетіне жақын орналасқан бір жік бейнеленеді, ал жіктер саны мен олардың арасындағы арақашықтық шығарма сызық сөресінің астында көрсетіледі (сур. 4.114 2x4 қар.).

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

260

4.7.

ТІСТІ БЕРІЛІСТЕР

Жалпы ережелер Механизмнің бір элементінен екіншісіне қозғалыс әртүрлі бөлшектердің көмегімен беріледі, олардың жиынтығы

беріліс деп аталады. Машина жасауда механикалық, электрлік, пневматикалық және гидравликалық берілістер кеңінен қолданылады. Барлық механикалық берілістер әрекет қағидасы бойынша бөлінеді, үйкеліс қолдануға негізделген берілістер –

үйкелісті
және
белдікті
, іліністерді қолдануға негізделген берілістер –

тісті ,

бұрамдықты ,

шынжырлы
және
шаппа механизм қолданумен

. Машиналар мен аспаптарда қолданылатын барлық механикалық берілістердің ішінен ең кең таралғаны тістілер. Тісті берілістерді бір біліктен екіншісіне айналмалы қозғалыс беру үшін немесе айналмалы қозғалысты ілгерілемелі қозғалысқа түрлендіру үшін пайдаланады. Тісті берілістердің артықшылығы тұрақты беріліс саны, жоғары ПӘК (жеке жағдайларда 0,99 дейін), ықшамдылық, пайдалану қарапайымдылығы, берілетін қуаттың шексіз көлемі. Тісті берілістердің кемшіліктері арнайы жабдық пен құралды талап ететін дайындаудың салыстырмалы күрделілігі, дәлсіздік салдарынан жоғары жылдамдықтарда жұмыс істеген кездегі көтеріңкі шуыл мен монтаж дәлдігінің қажеттілігі болып табылады. Тісті беріліс, іліністе жұмыс істейтін екі тісті дөңгелектен тұрады. Қозғалысты екіншісіне хабарлайтын, тістерінің сны аз дөңгелек берілісі

жетекші (

тістегеріш
), ал қозғалысты қабылдайтын, тістерінің саны көп дөңгелек
жетектегі

Сур. 4.115 ■

біліктердің айқасатын өстерімен және цилиндрлік бұрама тісті дөңгелектермен
(сур. 4.115, з);

біліктердің айқасатын өстерімен және конустық дөңгелектермен - гипоидты
(сур. 4.115, и);

біліктердің айқасатын өстерімен және
бұрамдық пен бұрандадан— бұрамдықты (сур. 4.115, к);

262

Тістерінің көлбеуі
бойынша тісті берілістер
тіктістілер (сур. 4.115,

а , б), қиғаштістілер (сур. 4.115, в), шыршатістілер (сур. 4.115, г) және бұрандалылар (сур. 4.115, ж

— и) болып бөлінеді.

Тістердің
бейін
пішіні

бойынша эвольвентті (бейіні эвольвента бойынша сызылған), циклоидты (бейіні циклоида бойынша сызылған) және Новиков ілінісі бар берілістер (бейіні шеңбер доғасымен сызылған) деп ажыратады.

Шеңберлік жылдамдығы бойынша тісті берілістер бөлінеді жай жүретіндер (v < 3 м/c), орта жылдамдықтылар (15 > v

> 3 м/c) және тез жүргіштер (v > 15 м/c).
Тісті дөңгелектерді дайындау.
Мақсатына қарай тісті дөңгелектерді
көшіру

немесе
сынау

арқылы жасайды. Көшіру кезінде балқыту, қалыптау және кесуді пайдаланады. Жай жүретін берілістер үшін құйма тістері бар дөңгелектер (шығырлар, ауыл шаруашылық машиналар) қолданылады. Дөңгелектің нақты механизмдері үшін, дөңгелектерді келесі негізгі әдістерді қолдану арқылы кесіп дайындалады:

Сур. 4.116

263

Сур. 4.117 ■ дайындаманы суық не ыстық күйде сынау. Бұл жағдайда, кесетін құрал – тісқашауыш (сур. 4.117, а), тіскесетін тарақ ( сур. 4.117, б) немесе бұрамдық жонғыш (сур.4.117, в) кесу кезінде,тісті жұп сияқты дайындамамен сыналады, іліністің жоғарғы дәлдік дәрежесін алуды қамтамасыз ете отырып.

Цилиндрлік тісті берілістер Өстері параллель болғанда, бір біліктен екіншісіне айналмалы беріліс беру үшін қолданылады. Тісті дөңгелектердің(сур. 4.118) негізгі жұмыс элементтері

тістер болып табылады — басқа дөңгелектердің сәйкес шығыңқыларымен өзара әрекеттесуі арқылы қозғалыс беретін дөңгелектегі шығыңқылық.

264

Сур. 4.11

Цилиндрлік тісті дөңгелектердің элементтері.

Тісті берілісті сипаттайтын терминдерді, анықтамаларды және белгілеулерді қарастырамыз (МЕСТ 16530 — 70...16532 — 70).

Айналма бөлгіш қадам P t

— бөлгіш шеңбердің доғасы бойынша іргелес тістердің аттас бейіндері арасындағы арақашықтық.

Модуль m

— сызықтық шамасы тісті дөңгелектің негізгі параметрі болатын бөлгіш қадамнан п есе аз (m = Р/п).

Бөлгіш бет (

диаметрі d бөлгіш шеңбер )

— тістердің элементтері мен олардың өлшемдерін анықтау кезде, негізгі болып табылатын тісті дөңгелектің цилиндрлік беті:

d =

Р

t

z/п, немесе d = mz .

Бөлгіш бет бастиекті тістің аяғынан бөледі.
Тістің
биіктігі h

a

бастиегі

— бөлгіш бет пен оның төбелерінің беті арасында тұрған тістің бөлігі:

h a

= m.
Тістің биіктігі h

f

аяғы

— бөлгіш бет пен оның ойымдарының беті арасында тұрған тістің бөлігі:

h f

= 1,25 m .

265

Тістің h биіктігі

— төбелер мен ойымдар беттерінің арасындағы радиал арақашықтық:

h = (d a

- d

f

)/2, немесе h = h a + h f = m

+ 1,25m = 2,25m.
Төбелерінің беті (диаметрі d

a

төбелердің шеңбері)

— тістерді, тісті дөңгелектің денесіне қарама қарсы жағынан шектейтін цилиндрлік бет:

d a = d

+ 2m, немесе d a = mz

+ 2m = m(z + 2).
Ойымдардың беті (диаметрі d

f

ойымдар шеңбері)

— тісті дөңгелектің денесінен тістерді бөлетін цилиндрлік бет:

d f = d a

- 2h, немесе

d f = d 2h f

= mz - 2,5m = m(z - 2,5).
Тістің айналма жуандығы S

t

— бөлгіш шеңбердің доғасы бойынша тістің бейіндері арасындағы арақашықтық:

S

t =

Р/2

= 0,5nm.
Ойымның айналма ені е

— бөлгіш шеңбердің доғасы бойынша тістердің іргелес бейіндерінің арасындағы арақашықтық:

е(

= S

f .

Цилиндрлік тісті дөңгелектердің бейнеленуі.

Тісті дөңгелектердің шартты бейнеленуінің ережелерін МЕСТ 2.402 — 68 орнатады.

Сур. 4.119

266

Сур. 4.120 Көріністерде оларды тұтас жіңішке сызықтармен көрсетуге рұқсат етіледі. (сур. 4.119, б).

От см|

Модуль т ( 1)

.сТ

Число зубьев

Z

(2)

Угол наклона зуба
р<у

(3)

Направление линии зуба

(4)

Нормальный исходный контур

(5)

Коэффициент смещения

X

(б)

Степень точности

(7)

Данные для контроля взаимного положения разноименных профилей зубьев

(8)

Делительный диаметр d (9)

Прочие справочные данные

(10)

10

35

110

267

Модуль т

Число зубьев

Z

Нормальный исходный контур -

Коэффициент
Смещения

X

Степень точности -

Данные для контроля взаимного положения разноименных профилей зубьев

Делительный диаметр d

Прочие справочные данные

Сур. 4.122 Цилиндрлік тісті дөңгелектердің жұмыс сызбаларын орындау ережелерін МЕСТ 2.403 — 75 орнатады. Осы ережелерге сәйкес сызбаның оң жақ жоғарғы бұрышына, тұтас жуан негізгі сызықтармен бөлінген үш бөліктен тұратын тісті тәж параметрлерінің кестесін орындайды (сур. 4.121). бұл кестенің бірінші бөлігі негізгі мәліметтерден (дайындау үшін), екінші – бақылау үшін мәліметтерден, үшінші – анықтамалық мәліметтерден тұрады.

Қарастырылып отырған кестенің бірінші бөлімі келесі параметрлерден тұрады:

268

Параметрлер кестесінің екінші бөлігі тістің қалыңдығын бақылау үшін керек: жалпы нормаль L ұзындығы бойынша, өлшеуіш аунақшалардың

M

өлшемі бойынша, хорда бойынша тістің қалыңдығына

S

x , сондай-ақ сәйкес стандарт бойынша дәлдік нормалары және т.б. деректерден тұрады.

Параметрлер кестесінің үшінші бөлігінде бөлгіш шеңбердің d

диаметрін және басқа анықтамалық мәліметтерді көрсетеді.

Параметрлер кестесінен төменірек техникалық талаптар келтіріледі. Тісті тәж параметрлерін көрсетіп цилиндрлік тісті дөңгелектің сызбасын орындау мысалы 4.122 суретте келтірілген. Дөңгелектің бас бейнесі толық фронталь тілікпен көрсетілген.

Сызбада төбелер шеңберінің диаметрін d a

, тісті тәждің енін b, қиық жиектердің өлшемін с х 45° және дөңгелектетулер радиустарын, тістердің бүйір бетінің кедір-бұдырлығын және тіс пішінін (керек жағдайда) көрсетеді.

Сызбада цилиндрлік тісті берілістің бейнелену тәртібі.
Қарапайым цилиндрлік тіктісті беріліс (сур. 4.123) тістегеріштен

1

және іліністе болған дөңгелектен 4,

параллель орналасқан екі білектен

3

және

6

, екі 2 және

5

кілтектерінен тұрады. Тістегеріш пен дөңгелек бірдей модуль мен тістер параметрлеріне ие.

Тісті берілісті сызу үшін тек қана геометриялық есептеу емес, оның

Сур. 4.123

269

басқа элементтерінің құрылымдық: тоғынның, делегейдің, күпшектің, кілтектік ойықтың және т.б. есептеулерін орындау керек.

және кілтегі

4

бар

Сур. 4.124

270

A—A

Модуль

Т

Нормальный исходный контур -

Степень точности -

Данные для контроля взаимного положения разноименных профилей
зубьев

Число зубьев

Z

Нормальный шаг Рп

Сур. 4.125
біліктен

3

тұрады .

Төрткілдешті цилиндрлік тісті дөңгелектің тісті тәжіне жайылған түзу ретінде қарастыруға болады, яғни тісті дөңгелектердің бейнеленуінің негізгі ережелері төрткілдеш үшін де жарамды. Төрткілдешті түзуге жайылған цилиндрлік тісті дөңгелектің тісті тәжі ретінде қарастыруға болады. Төрткілдешті іліністе дөңгелек тісін төркілдеш тісінің алдынан бейнелейді. Тісті тәжінің параметрлері көрсетілген тісті төрткілдештің сызба мысалында (МЕСТ 2.402 — 68, 2.404 — 75) екі бейнеленуі болу керек: екі шеткі ойымының бейіні бар бас көрініс және бейінді тілігі бар сол жақ көрініс (сур. 4.125). Бұл ретте, тіс төбелерінің беттерін тұтас жуан негізгі сызықпен, ойымдар сызықтарын – тұтас жіңішке сызықпен, бөлгіш беттердің сызықтарын – жіңішке нүктелі-үзілме сызықпен сызады. Тілікте тістер штрихталмайды, ал бөлгіш беттің орнында жіңішке нүктелі-үзілме сызық жүргізеді. Тісті төрткілдеш сызбасында кесілген бөліктің ені мен биіктігін, ұзындығын, көлбеу бағытын және тістердің (қиғаш) көлбеулену бұрышын, тістердің бүйір беттерінің кедір-бұдырлығын, төбелер мен ойымдарды, қиық жиектердің өлшемдерін көрсетеді. Сызбаның оң жақ жоғарғы бұрышына, цилиндрлік тісті дөңгелектерді бейнелеу кездегідей, тісті тәж параметрлерінің кестесін орналастырады.

Конустық тісті берілістер Өстері қиылысатын біліктер арасындағы берілісті конустық тісті дөңгелектер көмегімен орындайды. Егер өсаралық бұрыш 90° тең болса, беріліс ортогоналды (сур. 4.126, а) деп, ал кері жағдайда ортогоналды емес

(сур. 4.126, б, в) деп аталады. Бұл беріліс, дайындалуы мен монтажы бойынша цилиндрліктен күрделі.

271

Сур. 4.126 Өстердің қиылысуы біліктер тіректерінің орналасуын қиындатады, осыған орай тісті дөңгелектердің бірін ( көбінесе тістегерішті) консольді етіп орналастырады, бұл тістің ұзындығы бойымен жүктеменің бірқалыпты бөлінбеуіне алып келеді. Конус тісті дөңгелектердің элементтері. Конус тісті дөңгелектер үшін терминдерді, анықтамаларды және белгілеулерді МЕСТ 19325 — 73 орнатады. Конустық дөңгелектер тістері конустық бетте орналасады. Конустық дөңгелек тісінің пішіні мен өлшемдерін келесі өстес конустық беттер анықтайды (сур. 4.127):

бөлгіш конус
5 бұрышпен;
төбелерінің конусы

5

а

бұрышпен;
ойымдар конусы

5

f

бұрышпен.

Конустық дөңгелектің тісті тәжі шетжақтарынан екі қосымша конустармен шектеледі –

сыртқы
және
ішкі,

олардың жасаушылары бөлгіш конустың жасаушыларына перпендикуляр. Конустық дөңгелектің қадамы, модулі және тістерінің биіктігі айнымалы және бөлгіш конустың төбесінен табанына қарай бағытта артады, сондықтан сыртқы, орта және ішкі және т.б. параметрлерін ажыратады. Түзу тістері бар конустық тісті дөңгелектер үшін есептеу модулі ретінде, мәнін МЕСТ 9563 — 60В бойынша таңдайтын

сыртқы айналма модулін m ^ ,,

қабылдайды.
Өстес конустық беттер сыртқы қосымша конусты диаметрі d

e

сыртқы бөлгіш шеңбер бойынша, тістер төбелерінің диаметрі d ae

сыртқы шеңбері бойынша және тістер ойымдарының диаметрі d te

сыртқы шеңбері бойынша қиып өтеді.
Сыртқы айналма қадам P

te

модульмен келесі қатынаста байланысқан: m e =

P

te /п.

272

Сыртқы
Қосымша
конус
Сур. 4.127

Внешний
окружной
модуль

т в

Число зубьев

Z

Тип зуба

Прямой
Исходный контур

Коэффициент смещения х в

Коэффициент изменения толщины зуба

Х

х

Угол делительного конуса

S

Степень точности -

Размеры зуба в измерительном сечении

Межосевой
угол передачи

Е

Средний окружной модуль т т

Внешнее конусное расстояние

R.

Среднее конусное
расстояние

R

Средний
делительный диаметр

d

Угол конуса впадин 5f

Внешняя высота зуба h e

Обозначение чертежа сопряженного зубчатого колеса

Сур. 4.128

273

Сыртқы конустық арақашықтық R e

—сыртқы қосымша конустың жасаушысымен қиылысқанға дейінгі бөлгіш конус жасаушысының ұзындығы келесі формуламен анықталады

R

e

= 0,5m e

<Jz? + z|.
Конустық тісті дөңгелектердің бейнеленуі.
Конустық тісті дөңгелектердің

шартты бейнеленуі кезінде, цилиндрлік тісті дөңгелектердің бейнеленуіндегі дәл сол ережелер қолданылады. (МЕСТ 2.402 — 68), ал жұмыс сызбаларын орындау ережелерін МЕСТ 2.405 — 75 орнатады. Тісті тәжінің параметрлерін көрсетілген конустық тісті дөңгелектің сызбасын орындау мысалы 4.128 суретте келтірілген. Бас бейнесі толық фронталь тілікті білдіреді.

Сур. 4.129

274

Конустық тісті дөңгелектің жұмыс сызбасына тістер төбелерінің сыртқы диаметрін d ae , негіз жазықтықтан ( күпшектің шетжағынан) тістер төбелерінің сыртқы шеңберіне дейінгі арақашықтықты, төбелерінің конус бұрышын 5 а , сыртқы бөлгіш конус бұрышын, тісті тәждің енін b, негізгі арақашықтықты (конус төбесі мен негіз жазықтық арасында), қиық жиектердің өлшемдері, дөңгелектетулер радиустарын, тістер беттерінің кедір-бұдырлығын жазып қояды. Сызбаның жоғарғы оң жақ бұрышына тісті тәж параметрлерінің кестесін орындайды.

Сызбада конустық тісті берілістің бейнеленуінің тәртібі.
4.129 суретте көрсетілген конустық тісті беріліс
тістегеріштен 1, дөңгелектен 4,

3

және

6

біліктерінен, шпонок

2

және

5

кілтектерінен тұрады. Тістегеріш пен дөңгелек бірдей модуль мен тістердің параметрлеріне ие. Конустық тісті берілісті сызу үшін тістердің геометриялық есептеуі мен оның басқа элементтерінің құрылымдық есептеулерін: тоғынның, делегейдің, күпшектің, кілтектік ойықтың және т.б. орындау керек. Конустық тісті берілістің есептеуі үшін бастапқы деректер сыртқы айналма модуль т е ,

тістегеріш тістерінің саны z

1

және дөңгелектер z

2

, Д тістегеріштегі және Д дөңгелектегі білік үшін саңылаулар диаметрлері болып табылады. Конустық тісті берілістің сызбасын орындау кезде МЕСТ 2.402 — 68 талаптарын сақтау керек.

Бұрамдықты берілістер
Бұрамдықты берілістер (сур. 4.130, а) жетекші біліктен

1

— бұрамдық диаметрінің коэффициенті, модульға байланысты таңдалады.

Бұрамдық орамының бастиегінің биіктігі h a1

— төбелер шеңбері мен бөлгіш шеңбер арасындағы арақашықтық:

h a1

= m.
Бұрамдық орамының аяғының биіктігі h

f1

— ойымдар шеңбері мен бөлгіш шеңбер арасындағы арақашықтық:

h f1

= 1,2m.
Орам биіктігі h

1

төбелер және ойымдар шеңберлерінің арасындағы арақашықтық , h

1

= h a1 + h f1

= 2,2m.
Орамдар төбелерінің диаметрі d

a1 = d

1

+ 2h a1 = m(q

+ 2) = d

1

+ 2m.
Орамдар ойымдарының диаметрі d

f1 = d

1

2h f1 = m(q

- 2,4) = d

1

- - 2,4m.

X

көтерілудің бөлгіш бұрышы

— орамның бұрама сызығының көтерілу бұрышы бөлгіш цилиндрде: tg X = Р/^dJ = z

1

/q.

Бұрамдықты дөңгелек элементтері. Бұрамдықты дөңгелектер түзу және қиғаш тістермен болуы мүмкін. Дөңгелек тістерінің төбелері бетіндегі ойымдар пішіні бұрамдықтың көлденең қимасының пішінімен сәйкес келеді.

277

Сур. 4.1 2и

Бұрамдықты дөңгелек тісінің параметрлері (сур.4.132), орта жазықтықпен тәжді кескен кезде анықталады.

Дөңгелектің бөлгіш шеңберінің диаметрі d

2

= mz

= 1,2m.
Тістің биіктігі h

2

= ha

2

+ hf

2

= 2,2m.
Дөңгелек тістерінің қадамы Р

2

= nm.
Ойықша радиусы R

a2 = d

1

/(2 - m).
Шартты қамту бұрышы
2и — бұрамдықты дөңгелек тәжімен қамту бұрышы: sіn и = b

2

/(d a1

- 0,5m).

Бұрамдықтар мен бұрамдықты дөңгелектердің бейнеленуі.

Бұрамдықтар мен бұрамдықты дөңгелектерді шартты бейнелеу кезде, цилиндрлік тісті дөңгелектердің бейнеленуіндегі дәл сол ережелер қолданылады (МЕСТ 2.402 — 68).

278

Модуль т

Число витков

21

Вид червяка

ZA

Делительный угол подъема

У

Направление линии витка

Исходный червяк

ГОСТ 19036 —94

Степень точности

Данные для контроля взаимного положения разноименных профилей витка

Делительный диаметр червяка d.

Ход витка Pz

Сур. 4.133 Бұрамдықтың бұрамдықты дөңгелекпен ілінісі тістегеріш деп саналады. Цилиндрлік бұрамдықтар мен бұрамдықты дөңгелектердің жұмыс сызбасын орындау ережелерін МЕСТ 2.406 — 76 орнатады. 4.133 суретте тісті тәжінің параметрлерін көрсетіп, архимедтік цилиндрлік бұрамдықтың сызба мысалы ұсынылған. Бас бейнеде өстік қимадағы орам бейінін көрсету үшін жергілікті тілік орындалған. Сызбада орамдар төбелерінің диаметрін d a1 ,

бұрамдықтың кесілген бөлігінің ұзындығын b

1

орамның бастиектері мен аяқтарының

А—А (2:1)

Сур. 4.134
Модуль

т

Число зубьев

22

Направление линии зуба

Коэффициент смещения червяка

X

Исходный производящий червяк -

ГОСТ 19036-94

Степень точности -

Межосевое расстояние a w

Делительный диаметр червячного колеса дг

Вид сопряженного червяка

ZA

Число витков сопряженного червяка

21

Обозначение чертежа сопряженного червяка

279

радиусын және басқа құрылымдық өлшемдерді, сондай-ақ орамдар бетінің кедір-бұдырлығын көрсетеді. 4.134 суретте тісті тәждің параметрлерін көрсетіп, бұрамдықты дөңгелек сызбасының мысалы келтірілген. Дөңгелектің бас бейнесі фронталь тілікпен көрсетілген. Сол жақ көріністе ойығы бар күпшекте саңылау, сондай-ақ тіс пішіні бойынша жергілікті тілік А—А көрсетілген. Сызбада дөңгелек тістерінің төбелер диаметрін d a2 ,

тісті тәждің ең үлкен диаметрін d am2 ,

тісті тәждің енін b

2

, тәждің сыртқы контурының өлшемдерін (ойықша радиусы

R

a2 , қиық жиектердің өлшемдері, шетжақ ернеулерінің дөңгелектету радиустары және т.б.), тістердің беттерінің кедір-бұдырлығын және басқа құрылымдық өлшемдерін көрсетеді.

Сызбада бұрамдықты берілісті бейнелеу тәртібі.
Бұрамдықты беріліс (сур. 4.135) бұрамдықтан

1

, бұрамдықты дөңгелектен

2

және кілтегі

4

бар біліктен

3

тұрады. Бұрамдықты берілістің сызбасында бұрамдық пен бұрамдықты дөңгелектің бөлгіш шеңберлері жанама болуы керек.

280

Ілініс аймағындағы тілікте, егер қиюшы жазықтық бұрамдық пен дөңгелек өстері арқылы өтсе, бұрамдық орамын бұрамдықты дөңгелек алдында орналастырып көрсетеді. Бұрамдықты беріліс сызбасын орындау үшін тек қана геометриялық емес, бұрамдық пен бұрамдықты дөңгелектің сындарлы нышандарын есептеп шығару керек, яғни білік, күпшік өлшемдерін және т.б. анықтау. Бұрамдықты берілісті бейнелеу ережелерін МЕСТ 2.402 — 68 орнатады.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

4.8.

Машиналарда және механизмдерде серіппелер серпімді элементтердің – сыртқы салмақтың әсерінен өздерінің пішінін өзгертіп, ал оны алып тастаған соң қайта бастапқы күйіне келетін бөлшектердің рөлін атқарады. Серіппелер, серіппелердің пішіні өзгеруінен пайда болатын серпімділік күші есебінен, механикалық энергияны жұтып алу және қайтарып беру үшін арналған.

Мақсаты бойынша серіппелердің келесі түрлерін ажыратады:

281

Пішіні бойынша серіппелер бөлінеді:
цилиндрлік винттік
(сур. 4.136,

а

—г),

конустық винттік
(сур. 4.136,
д), табақшалы
(сур. 4.136, е),

пластинкалы
(сур. 4.136, ж) и
спиральді
(сур. 4.136, з).

Серіппе орамының көлденең қимасының пішіні бойынша бөлінеді:
дөңгелек
(сур. 4.136, а),
шаршылық

(сур. 4.136, г) және
тік төртбұрышты
(сур. 4.136, ж).
Деформация түрі мен жұмыс істеу жағдайларына байланысты бөлінеді:

сығылу серіппелері
(сур. 4.136, а),
созылу
(сур. 4.136, б),

айналу
(сур. 4.136, в, з) және
иілу
(сур. 4.136, ж). Сондай-ақ, конструктивті мақсатына байланысты

оң

иірімді және сол

иірімді серіппелер болады.

Сур. 4.136

282

Серіппелер жасалған материалдар жақсы иілгіш қасиеттерге, химиялық құрамы бойынша біркелкі құрылымға ие болуы керек, термиялық өңдеуге және тоттануға төзімді болуы тиіс. Серіппелерге арналған материалдарды таңдау, олардың түрлері мен пайдалану жағдайларын ескере отырып жасалуы керек. Негізінен, серіппелерді жасау үшін, сапалы көміртекті болат маркаларынан 65, 60Г, 65Г, кремнийлі болат маркаларынан 60С2А, 60С2ВА, хром-марганецті болат маркаларынан 50ХГ, 50ХФА және т.б. жасалған

І, ІІ және ІІІ классты сымдарды (МЕСТ 9389 — 75) пайдаланады.
Серіппелердің бейнелену ережесі.
Сызбаларда серіппелерді шартты түрде бейнелейді

(МЕСТ 2.401 — 68):

■ серіппелерінің орамдар саны төрттен көп болғанда, әр ұшынан бір-екі орамнан (тіректерден басқа) көрсетеді. Қалған орамдарды бейнелемейді, олардың қиылысу орталары арқылы, серіппенің барлық ұзындығы бойынша өстік сызықтар жүргізеді; Сонымен бірге, ұзындық бойынша оның бейнесін азайтуға болады; ■ материал қимасының қалыңдығы 2 мм және одан аз болғанда, серіппені қалыңдығы

0,6... 1,5 мм сызықтармен бейнелейді (сур. 4.137, в).

б

чЛАААЛшт

В

Сур.
4.137

283

Серіппелердің жұмыс сызбаларын орындаудың негізгі ережелері: ■

серіппелерді әрқашан бос күйінде бейнелейді; ■ сызбаларда бұрама серіппелерді әрқашан көлденеңінен және тек оң иіріммен бейнелейді. Иірімнің нақты бағытын техникалық талаптарда көрсетеді;

V(V)

Серіппе Лит

Масса
Масштаб
Изм.
Лист

№ до кум.
Подп.
Дата

0,011 2:1

Разраб.

Пров.

Т.контр.

Лист |

Листов

Сым 2-11

МЕСТ 3282-74

Н.контр.

Утв.

Сур. 4.138

284

Серіппенің ( сығылу серіппесінің) жұмыс сызбасын орындау мысалы 4.138 суретте келтірілген. Жұмыстың сенімділігін арттыру үшін сығылу серіппелерінің ұштарына, шеткі орамдарын бүтін орамға немесе орамның 3/4 –не қысу және доғаның 3/4-не қырнап өңдеу арқылы тіреу беттерін орындайды. Қысылған орамдардың жүктемесі жоқ, сондықтан серіппе орамдарының

Сур. 4.139

285

жұмыс саны n

оның орамдарының n

1

бүтін санынан аз.
Сығылу серіппелерінің тіреу ұштарын рәсімдеу нұсқалары келесідей:

n = n

1

H

0

+ d.
4.139,

е

суретте созылу серіппелерінің ұштарын рәсімдеу көрсетілген: n = n

1

, H

0

= d(n

+ 1).
Жайылған сығылу серіппесінің ( дайындау) ұзындығы

L

n^nD d)]

2

1

2

Ал созылу серіппесінің ұзындығы
L ~n(D

- d)(n + 2).

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

286

5 тарау

ЖАЛПЫ КЕСКІНДІ СЫЗБАЛАР Ж

Ә

НЕ

ҚҰРАСТЫРМАЛЫ СЫЗБАЛАР

5.1.

КОНСТРУКТОРЛЫҚ ҚҰЖАТТАРДЫ ЖАСАУ САТЫСЫ

Кез келген металдан жасалатын бұйымның дайындалуының бастапқы процесі жобалау, яғни әртүрлі конструкторлық құжаттарды сонымен бірге сызбаларды құрастыру. МЕСТ 2.102-68 конструкторлық құжаттың (графикалық және тақырыптық) 25 тен астам түрін анықтайды, ол жеке немесе бірге алғанда бұйымнің құрамы мен құрылымын анықтайды және оны құрастыру, дайындау, бақылау, қабылдау, қолдану, жөндеу үшін қажетті мәліметтерді қамтиды. Кез келген бұйым конструкторлық белгілі бір құжаттар негізінде дайындалады, графикалық құжаттар-сызбалар жалпы құжат көлемінің 80...90% құрайды. Бұйым туралы ақпаратты қамтитын, схемалар мен сызбалардың түрлерінен тұратын графикалық құжаттар мынадай түрлерге бөлінеді:

288

Кесте, тізім және басқа жазба түрінде берілетін мәтіндік құжаттарға күрделі немесе жинақтың құрастырмалы бірліктерінің құрамын анықтайтын, спецификация (ерекшеліктері) жатады, бұйымның дайындалуына, бақылауына, қабылдау мен қабылдануындағы талаптарды қамтитын, өзге құжаттарда көрсетуге сәйкес келмейтін техникалық жағдай, сондай-ақ әртүрлі ведомостар, түсініктеме хаттар, кестелер, есептеулер, нұсқаулықтар және т.б. Барлық негізгілерден басқа конструкторлық құжаттарға, тиісті шифр белгіленген: құрастырмалы сызба-ҚБ, габариттік сызба-ГБ, техникалық жағдай-ТЖ және т.б. Кейбір конструкторлық құжаттардың номенклатурасы, Құрастырылып жатқан бұйымдердің оның құрастырылу кезеңіне байланысты 5.1 кестеде келтірілген.

Кесте 5.1.
Конструкторлы

қ құ

жаттарды ң

номенклатурасы (МЕСТ 2.102-68)

Жұмыс құжаттары
Құжаттың шифры
Құжаттың атауы
Техникалық ұсыныс

Нобайлық
жоба
Техникалық жоба
бөлшектерге

құрастыру қондырғыларына
кешендерге
жиынтықтарға

Бөлшектің сызбасы

О

СБ

Құрастырмалы сызба

о

ВО

Жалпы кескінді сызба

О

о •

ТЧ

Теориялық сызба

Ерекшелігі

• • • Ескерту *міндетті құжат; О құжат, бұйымнің өндіріс жағдайы немесе белгіленуі сипатына байланысты әзірленеді; -әзірленбейтін құжат.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

290

5.2.

ЖАЛПЫ КЕСКІН СЫЗБАЛАР

Жалпы анақтамалар Жалпы кескінді сызбалар максималды жеңілдетілген түрде орындалады МЕСТ 2.109-73 және де басқа жұмыс құжаттарының сызбаларын қабылдаушы ҚҚБЖ стандарттармен қамтылған. Бөлшектің құрамдас бөліктерінің атауы мен белгілерін көрсетеді:

жалпы кескінді сызбаның жалғасы болып табылатын, А4
форматында орындалатын кесте.

Бөлшектердің құрамдас бөлігінің кестесі болған жағдайдасөредегі жетекші сызықтарға Поз бағанындағы сәйкес нөмірлер көрсетіледі. Құрамдас бөліктер кестесі жалпы жағдайда бағандардан тұрады.

291

Поз

(позиция),
Белгілер, Саны

(Саны), Қос Нұс (қосымша нұсқаулар) басқа да қажетті графалардан тұруы мүмкін. Кестедегі бөлшектің құрамдас бөліктерін жазу тәртібіне келесі нұсқаулар ұсынылады: бұйым пайдалануға алынған, сатып алынған, қайта өңделетін. Жалпы кескінді сызбаларды дайындау схемасы 5.1 суретте келтірілген. Жалпы кескінді сызбаның құрастырмалы сызбадан айырмашылығы, оның бұйымнің жалпы конструкциясын және оның әрбір құрамдас бөлігінің (бөлшектер) тұратындығында, сондықтан көптеген суреттерден тұрады, соның ішінде өзара орналасқан бөлшектер және олардың формасы мен элементерін анықтайтын қосымша кескіндер, қиындылар, өлшемдері бар қималар. Конструкциясы бойынша қиын емес бұйымдерге жұмыс құжаттары ғана толтырылады, яғни құрастырмалы сызбалар. Бұл жағдайда бұйымнің жұмыс құжаттары да құрастырмалы сызба бойынша толтырылады. Жалпы кескінді сызбаға мысал 5.2 суретте көрсетілген, ал оның құрамдас бөліктерінің кестесі 5.3 суретте.

Жалпы кескінді сызбаның орындалу тәртібі мынадай: 1.Ішкі рамканы, оған қосымша графаларды, негізгі жазбаны сәйкес форматқа сызып алу. 2.Негізгі жазбаның жоғары жағынан (ені 185м) бұйымнің құрамдас бөліктерінің тізімін және техникалық сипаттама мен техникалық талаптар түріндегі мәтіндік бөлімге сызбаның аумағынан бос орын қалдыру.

Бұйымның суреті
Мәтіндік бөлімі
Бұйымның құрамдас бөлігінің тізімі
Құрамдас бөліктер кестесі

Сур. 5.1

292

АБВГХХХХХООО.ВО

Бұрыштық шұра
Лит.
Масса
Масштаб

Изм.
Пист
No док.
Подп.

Дата

1:1

Разраб.

Пров.

Т. контр.

Лист |

Листов
Н. контр.

Утв.

Сур. 5.2

293

Пішім
Аймақ

1

Белгілеуі
Атауы

1

Ескерту

Сатып алынатын бұйым

1

Сомын М10.5.019

1

МЕСТ 5915—70

2

Тығырық 10.01.019

1

МЕСТ 11371—78

3

Кендір жіп ПП

0,01 кг

МЕСТ 9993—74

Қайта

Изм

. Лист
№ док.
Подп.
Дата

Разраб.

Бұрыштық шұра
Лит.
Лист
Листов

Пров.

~гг

Н. контр.

Утв.

Сур. 5.3

294

Сызбада келтірілетін өлшемдер

Жалпы кескінді сызбада көрсетілетін өлшемдер келесі түрлерге бөлінеді: Қажеттілік туындағанда бұйымның сызбасында кейбір конструктивтік сипаттамалық немесе есептік өлшемдер қойылады (мысалы, бөлшектің сызбасында жазылған, олардың өлшемдерімен сәйкестендіру мүмкіндігін анықтайды). Сондай-ақ жалпы кескінді сызбаларда бекітілмелі бұйымға арналған саңылаулар көрсетіледі, егер бұл саңылаулар жинақтау үдерісінде орындалса.

295

Шарттылықтар және жеңілдетулер Сызбаны оқи білу, бұйымның жалпы кесінін және бөлшектерін суреттеуде қолданылатын барлық шарттылықтар мен жеңілдетулерді білумен анықталады. Бұйымның әрбір бөлшегінің формасын, оның контурын «көру»- кеңістіктік қиялдауды қажет ететін оңай міндет емес, өйткені сызбада бөлшектер бір-бірін жауып тұрады. Әдетте бұйымды жұмыс жасау қалпында орналастырады. Басты сызба жалпы бұйымның конструкциясы жайлы толық мәліметті қамтуы қажет, сондай-ақ құрастырушы бірлік және барлық бөлшектердің техникалық формалары мен конструкциясын, құрамдас бөліктерінің өзара байланысы туралы. Жеке кескіндерді сызбадағы бос орындарға орналастыруға болады, егер ол оны жеңілдетсе. Бұйымның симметриялық құрастырылымы кезінде кескіннің жартысын қиықтың жартысымен немесе кескіннің бөлігі мен қиықтың бөлігін біріктіру нұсқалады. Басқа жағадайларда сызбаның құрамы оның құрастырылымының ерекшелігіне және бөлшектерінің пішініне байланысты анықталады. Кейбір сызбалар басты сызбаға қарағанда кішірейтілген масштабта берілуі мүмкін, егер бейнеленген элементтер қарапайым болса және сызбаны «оқу» қиындық тудырмайды. Бұйымның ұсақ конструктивтік элементтері қосымша кескіндерді қима және шығарылатын элементтерді үлкейтілген масштабта қолдану арқылы орындалады. Бұйымды сызу ережелерін МЕСТ 2.305 — 2008, ал, қималар мен тіліктерді штрихтау ережелерін — МЕСТ 2.306 — 68 бекітеді. Кейбір ҚҚБЖ рұқсат етілген, сызбаны оқуды жеңілдететін және графикалық жұмыстың көлемін азайтатын, сызбалық шарттылықтар мен жеңілдетулерді келтіреміз.

296

297

Пісіру

298

Мұндай суреттің үстіне сәйкесінше белгілердіжәне осы бұйымның позициялық нөмірі белгіленеді, яғни мынадай жазу А

Бөлшек поз. 9
(сур. 5.28).
Кейбір бұйымдар мен құрылғылардың бейненулері

Жалпы кескінді сызбаларда әртүрлі байланыстыру(шпондық, шлицтік, дәнекерлік және т.с.с.) бөлек үлгілік бұйымдарды сызуға тура келеді: мойынтіректер, тығыздау құрылғылары, клапандар, және т.б. Жылжымалы мойынтіректер. Қазіргі заманғы машина жасауда жылжымалы мойынтіректер кеңінен қолданылады (5.9 сурет) өлшемі мен түрі стандарттарға сәйкес анықталады . Олардың (сыртқы және ішкі) екі сақинасы, шариктері(роликтері) және шариктерді (роликтерді )бір-бірінен ажыратып тұратын бөлгіш негізгі бөліктері болып табылады.

Жалпы кескінді сызбада мойынтіректерді сызудың варианттары:
Тығыздау құрылғылары.
Түрлі типтегі тығыздау бөлшектердің жылжымалы
және қозғалмайтын

буындарында тығыздықты қамтамасыз етеді, үстінгі қабатын шаңнан, кірден қорғайды, жұмыс ортасының жойылуының алдын-алады, және т.б. Шетжақтық тығыздау бұйымның шетжақ беттер саңылауларының арасында (фланцтар, қақпақтар және т.с.с.) төсемнің көмегімен орындалады . Табақ материалдан кесілген төсемдер, (сур. 5.10) қақпақтың астына, шұраның корпусындағы фланецке, двигателдер мен басқа бөлшектер корпусына қойылады, олардың пішіндері тығыздалатын беттің пішініне байланысты анықталады. Жұмыс талаптары мен ортаның қасиеттеріне байланысты текстолиттен, резеңкеден, пресшпаннан, парониттен асбесттен және басқа тығыздаушы төсемдер қолданылады.

Радиалды тығыздау, сақиналық ойықтарға төселетін, консистенттік майлау материалдар, және сақина, манжет көмегімен тығыздаулар ұштасқан цилиндрлі беттердің арасындағы саңылауларда орындалады.

299

Радиалды шарлы мойынтірек
бірқатарлық
Шарлы мойынтірек радиалды
бірқатарлық

қысқа цилиндрлік аунақшаларымен
Тіректік шарлы мойынтірек бірқатарық

X

_Х

_Ж

Е

Тг

"X

'X

И

-Q-

'Ша

1

И

Е

'X

Сур. 5.9
Радиал-тіректік шарлы мойынтірек
бірқатарлық
конустық аунақшаларымен

Ег

Ы

300

Сақинамен тығыздаудың қарапайым радиалды нұсқасы, ұштасқан бөлшектердің біреуіне сақиналы кесілген төсемді төсейміз, 5.11 суретте көрсетілген. Қажетті тығыздалуды қамтамасыз ету үшін деформация кезінде сақина жинақтаған кезде төсем шығыңқы болып тұруы қажет. Әртүрлі формадағы тығыздаушы сақиналарды көлденең қимаға техникалық киізден, техникалық резеңкеден, фетрдан, полимерден, және басқа материалдардан дайындайды. Пневматикалық және гидравликалық жүйеде тығыздаушы манжеттер кеңінен қолданылады (сур. 5.12), теріден, майғатөзімді техникалық резеңкеден, капрон мен винипласттан жасалған және металл сақиналарға ауыстыруға болатын.

Майұстағышты тығыздау бір-біріне қарағанда сирек орын ауыстыратын және баяу қозғалатын арматураның цилиндрлі сыртқа бөлшектерін тығыздауға қолданылады. Бұндай тығыздау тығыздаманың қақпағына(нығыздаушы сомын), төлке, толтыру және бекіткіш бөлшектерден тұрады. Толтыру, қаптама ретінде кендір, зығыр

Сур. 5.11

301

Сур. 5.12

талшығы, асбесттен жасалған сақиналар жинағы және басқа материалдар, тығыздаманың қорабындағы сақиналы кеңістікке төселіп, тығыздаманың қақпағымен нығыздалады(сур. 5.13), төлке арқылы тығыздаушы гайкамен (сур. 5.13, б) немесе оймалы төлкемен (сур. 5.13, в) жалпы кескінді сызбада көтеріңкі бейнеленеді. Клапандарды бекіту. Клапандарлы соташыққа (немесе сүмбіге) типтік бекітуде, оның ұяға берік жабысуын қамтитын, соташықтың клапанға қатысты еркін айналуын қамтамасыз етуі тиіс Клапанды бекітудің келесі түрлері қолданылады: соташықтың басын бойынша қысу (сур. 5.14, а), сымдық қысқышпен (сур. 5.14, б), сымнан жасалған сақианмен(сур. 5.14, в), клапандағы қима көмегімен(сур. 5.14, г), тығыздаушы сомынмен (сур. 5.14, д)

және шариктердің көмегімен (сур. 5.14, е).

Сур. 5.13

302

Сур. 5.14 Құйылатын және балқытылатын бұйымдар. Көптеген бұйымдарды жасағанда балқыту тәсілі қолданылады, металл немесе қорытпа бөлшектер, сондай-ақ олардың беткі қабатын немесе металл элементтерін, қорытпа, пластмасса, резеңке және басқа материалдарды құю (сур. 5.15). Бұндай құрастырмалы бірліктердің сызбаларында беткі қабаттың немесе балқыту мен құюға арналған элементтердің өлшемдері, толықтай дайын құрастырмалы бірліктердің өлшемдері, материал туралы мәліметтер және жасау және бақылауға қажетті басқа ақпараттар көрсетіледі. Иілуі арқылы алынатын бөлшектер. Егер иілу арқылы жасалатын бөлшектің суреті, оның нақты пішінін, өлшемін, оның

303

Сур. 5.15 бөлек элементерінің өлшемін көрсетпесе, онда,сызбада оның бөлігінің немесе толықтай жазбасын көрсетеді. Бейненің үстіне сәйкесінше жазбаның белгісі қойылады (сур. 5.16), тек қана дайын бұйымның суретінен көрсетілмейтін өлшемдерді көрсетеді. Бұйымның кескінінің жазбасының бөлігін бейнесімен біріктіру сызбаны оқуды қиындатпаса рұқсат етіледі. Бірақ та жазбаның белгісі көрсетілмейді, ал, жазбаның өзін штрихпунктирлі екі нүктелі сызықпен көрсетеді (сур. 5.17). Қабаттар мен беттерінің талшықтарының нақты бағыты бар бұйымдар. Егер бөлшектер талшықтарының нақты бағыты бар материалдан дайындалса, және негіздері (металл лента, қағаз, ағаш, мата) және талшықтардың осы бағытын ұстау маңызды, онда оны сызбада көрсетуге болады 5.18,

а—д сурет , сәйкесінше металл, мата, ағаш, қағаз және фанера.Егер бұйым қабаттаулы материалдан жасалса

304

Сур. 5.17 (текстолит, фибра, гетинакс және т.б.), сәйкесінше көрсеткіштер туралы оның қабаттарын техникалық талаптарды көрсетеді. (сур. 5.18) Беттік және сыртқы жақтары бар материалдан жасалған бұйымдар (былғары, пленка, бұдырлы болат және басқа),басты сызбада беттік жағы көрініп тұратындай етіп, шығарма-сызық сөресінде

Беттік жағы
деген жазуды көрсетеді (сур. 5.18).

Мөлдір материалдардан жасалынған бұйымдар. Мөлдір материалдардан жасалынған бұйымдарды көрінетін деп көрсетеді. Бірақ та жазу, сандар және белгілер қараушыға теріс бетінен жазылады, ал, дайын бұйымда бетінен көрінуі тиіс, сызбада көрінетін деп суреттеледі және техникалық талаптарда сәйкесінше сипаттама беріледі(сур. 5.19). Бірлесе өңделетін бұйымдар.Егер бұйымның бөлек элементтеріне өзге бөлшектікіндей өңдеу қажет болса немесе сонымен түзетілсе, онда оның элементтерінің өлшемдері жұлдызшалармен немесе әріптермен белгіленеді және сызбаның техникалық талаптарында сәйкесінше нұсқаулар беріледі(сур. 5.20). Егер екі немесе одан да көп бірдей дайындамадан кесу арқылы алынған және олардың бірде біреуін осы сызба бойынша басқа дайындамадан кесілген бұйымға ауыстыру рұхсат етілмейді, бұйымдардың бірігіп қолданылуы қарастырылса, онда бір сызба дайындалады(сур. 5.21). Егер дайындамадан жасалған бұйым, соның сызбасы бойынша басқа дайындамадан жасалған бұйыммын ауыстырылса, дайындаманың суреті орындалмайды(сур. 5.22).

Қосымша өңдеуді, аяқтау және қайта өңдеуді қажет ететін бұйымдар. Өзге бұйымнан қайта өңдеунемесе қосымша өңдеумен дайындалатын бұйымдардың сызбасында дайындама-бөлшекті жіңішке тұтас сызықпен, ал қосымша өңдеумен алынатын бетті, қайта енгізілетін бұйым және бар бұйымның орнын алмастыру үшін енгізілетін бұйымдарды- тұтас жалпақ негізгі сызықпен көрсетеді. Өлшемдер, шекті ауытқулар және беткі қабаттың кедір-бұдырлығын белгілеудің, сызбада тек қана қосымша өңдеу қажеттері көрсетіледі. -

305

проката
талшықтар бағыты
Беттік жақ талшықтардың бағыты

бағыты г

көп қабатты талшықтардың бағыты

Я

Беттік жағы ж

Қабаттардың орналасуы – А бетіне параллель е

Сур. 5.18 Мысал ретінде 5.23 суреттегі тұтас жіңішке сызықпен дайындама-бұйым суреттелген және тұтас жалпақ негізгі сызықтармен қосымша өңдеуді қажет ететін жерлер көрсетілген (саңылау, қиық жиек). Жазу, белгі, шкаласы бар бұйымдар. Жазу, белгі, шкаласы бар бұйымдардың сызбасында оларды қолдануға арналған барлық мәліметтер келтірілуі тиіс. Жазулар, сандар және басқа мәліметтерді, проециялық бұрмалауды, бұрмалау сызбасында көрсетуге рұхсат беріледі

(сур. 5.24).

306

A

A—A

307

а) беттік беттің аясы - қара;
б) жазулар, әріптер, белгілер мен алаң – металл түстері
Сур. 5.24

Сызбаның техникалық талаптарында жазулар мен белгілерді орындау тәсілі (гравировка, қудалау, суретке түсіру және т.б.)бұйымның үстінгі қабатын жабу түрлері және жазбалар, нөмірлер, шрифт түрлері көрсетіледі. Әртүрлі өнеркәсіптік техникалық нұсқада дайындалатын бұйымдар. Бір бөлшектің әртүрлі нұсқалары қандай да бір конструктивті элементерімен ерекшеленуі мүмкін (ойықтарымен, кесілген жүзімен және т.с.с.). Бұндай жағдайда сәйкесінше қосымша бейне салынып, жоғары жағына

Нұсқа деген жазу көрсетіледі (сур. 5.25).Бірнеше нұсқа жасалынса олардың нөмірлері көрсетіледі.

А (2:1) нұсқа

308

Сызбадағы позицияларды нөмірлеу Бұйымның барлық құрамдас бөлшектері сызбаларда олардың спецификацияда көрсетілген нөмірлеріне сәйкес белгіленеді. Позиция нөмірлері бұйымның құрамдас бөлшектерінің проециялағанда көрініп тұратын бейнелеріне қойылады. (әдетте, бас бейнеде). Позициялардың нөмірі шығарма-сызықтар сөресінде бұйымның бөлшектің құрамдас бөліктерінің суретінен және басталған нүктесінен көрсетіледі. Сызбадағы шығарма-сызықтар және сөрелер біріңғай жіңішке сызықтармен орындалады, олардың қалыңдығы s/2, бола тұра сөрелердің ұзындығы 6...8 мм құрайды. Егер құрамдас бөлшектің бейнесі өте кішкентай болса, (Мысалы: 5.26 суреттегі 10 төсеніштің суретіндей) онда шығарма-сызық нұсқардан басталады. Шығарма-сызықтар өзара қиылыспауы, мүмкіндігінше өзге құрамдас бөлшектер және өлшемдік сызықтардың бейнесімен қиылыспауы керек, сондай-ақ штрихтаудың паралелдік сызықтары болмауы тиіс. Позиция нөмірлері бейне контурынан тыс сызбаның негізгі жазуына паралель орналасады және бір сызықтың бойына, қатарға немесе бағанға орналасады. Позиция нөмірлері әдетте, бір рет қана қолданылады, бірақ олар екі сөреде қайталануы мүмкін.(5.26,а суреттегі 8 поз. қараңыз). Позиция нөмірінің қаріпі сызба үшін бекітілген сандардың өлшемінен 1-2 нөмірге үлкенірек болуы қажет. Бірдей бекіту нүктесіне қатысты бекітпелер тобы үшін(5.26, а суретін қараңыз) және түрлі түсініктерді қоспағанда, өзара айқын байланысты бөлшектер тобына позиция нөмірлері тігінен орналасқан жалпы шығарма-сызық жүргізуге рұқсат етіледі. Бұл жағдайда шығарма-сызық бекітілетін құрамдас бөлшектен бастап жүргізіледі.

8

15

309

Сызбаның белгілеуі Әрбір бұйымға және оның конструкторлық құжаттарына МЕСТ 2.201-80-ге сәйкес өзіндік белгілеу тағайындалады, яғни нақты әріпті-санды код. Қолданыстағы жүйені белгілеу негізі топтастырғыш болып табылады, онда әрбір бұйым, әрбір бөлшек және жинақтау бірлігі кодталған(яғни олар белгіленген тәртіппен өзіне жеке нөмір-код алады).

Бұйымды белгілеудің жалпы құрылымына (сур. 5.27)кіреді:
Мысалы:
АВГД.061341.021ВО — жалпы кескінді сызбаны белгілеу;
АВГД.061341.021 — сипаттаманы (спецификацияны)белгілеу.

Басқа да конктрукторлық құжаттар үшін _

спецификация және бөлшектердің сызбасы үшін
13 белгі құрастармалы сызбаға

к сборочным чертежам 13 знаков
хххх. тххх. ххх хх
1 2 3 4 5

1

v        '
Индекс организации-        Классификационная Порядковый
разработчика        характеристика        регистрационный
номер

Сур. 5.27
Шифр
доку-
мента

310

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

5.3. БӨЛШЕКТЕУ

Жұмыс сызбаларына қойылатын негізгі талаптар
Бөлшектеу-

жалпы кескінді сызбаға кіретін бөлшектердің жұмыс сызбаларын құрастыру және орындау процесі. Жұмыс сызбасы деп- бөлшекті жасау және оны бақылауға қажетті барлық өлшемдері белгіленетін, материалы, беткі қабатының кедір-бұдырлығы және техникалық талаптары көрсетілетін сурет аталады.

Жұмыс сызбасының орындалуына қойылатын талаптар:

Әрбір бұйымға жеке сызба, бұйымдар тобына жалпы конструктивтік белгілері басым-топтық сызба орындалады (МЕСТ 2.113 — 75). Сызба қажетті форматтағы жеке парақта орындалады (МЕСТ 2.301 — 68) немесе олардың сәйкес реттік нөмірін әр бетінде, жалпы санын –бірінші бетте көрсететін бірнеше парақта орындалады.

311

Бұндай жағдайда бірінші бетте негізгі жазба бойынша 1 формада (МЕСТ 2.104 — 2006), ал, кейінгілерінде 2а формасы бойынша жасалады.

312

Егер материалды шартты белгілеуге қысқартылған атаулар кірсе, (Бт, ТШ ,СШ) онда толық атаулары (Болат, Қола, Төзімді шойын, Сұр шойын) көрсетілмейді. Мысалы: ТШ 30-6 ГОСТ 1215 — 79. Егер бөлшек конструктивті талаптардан тыс белгілі бір профиль мен өлшемдегі материалдан дайындалса (сымнан, бұрыштан, және т.б.), онда белгілеу кезінде сипаттамасынан басқа сол материалдың аты, өлшемдік сипаттамасын (қалыңдығы, диаметрі және т.б.) сапалық сипаттамасы (сорты, қаттылығы және т.б.) және стандарт көрсетіледі. Мысалы, ені 60мм, қалыңдығы 10мм жолақты болатты белгілеу (МЕСТ 103 — 2006), маркасы Бт3 (МЕСТ 380 — 2009), МЕСТ 535 — 2009 талаптарына сәйкес қойылады және мынадай түрде болады:

10 х 60 МЕСТ 103—2006 Жолақтар .
Бт3 МЕСТ 535—2009
Сызбаны орындаудың жалпы ережелері

Бұйымның құрамына кіретін бөлшектердің барлығына жұмыс сызбалары жасалады. Бөлшектердің жұмыс сызбасын шығаруға болмайды деген шарттарды МЕСТ 2.109 — 73 реттейді.

Жұмыс сызбаларын жасамауға рұқсат етіледі : ■

конфигурациясы оңай ағаш құрастырылымға;

313

Бөлшектің жұмыс сызбасын орындағанда есепке алынатын технологиялық талаптармен олардың орындалу тәжірибесі: ■ құю арқылы дайындалатын бөлшектің бұрыштарының қабырғаларын қалыңдату, сондай-ақ олардың қалыңдығын азайтуға болмайды; ■ құю және штамптау арқылы дайындалатын бөлшектердің үшкір ұштары болмауы керек; ■ біліктің бір диаметрден екіншісіне ауысу орнында, радиусы біліктің диаметріне бағынатын ойықтар орындау керек;

■ бұранданың соңында әдетте, ойық, ал, басынан – қиық жиек жасау керек;
Жалпы кескінді сызбаны оқу

Жалпы кескінді сызбаны оқу процесінде бұйымның тағайындалуы және оның жұмыс қағидасын, қолданыстағы бөлшектерінің өзара әрекеттестік сипаттамасын, бөлшектерінің өзара жалғасу тәсілін, бөлшектердің геометриялық пішінін анықтау қажет.

314

Жалпы кескінді сызбаны оқу тәртібі мынадай:
Жалпы кескінді сызбаны бөлшектеу

Жалпы кескінді сызбаны бөлшектеу үдерісі дайындау кезеңін және жұмыс сызбасын тікелей орындау кезеңінен тұрады. Бөлшектеуді іске асырғанда қажет:

315

Бөлшектің сызба жұмысында оның стандартқа сәйкес элементтерін сызып көрсететін немесе жалпы кескінді сызбада (қарапайым) жеңілдетіп көрсетілген. Бөлшектің өлшемін оның жалпы кескінді сызбасы бойынша оның бейнесінің масштабын есепке ала отырып, анықтайды. Алынған өлшемдерді жақын стандарттық мәнге сәйкес дөңгелектейді. Беткі қабаттың кедір-бұдырлығы бұйымдағы бөлшектің жұмыс жағдайы мен техникалық талаптарына байланысты анықталады.

Жалпы кескінді сызбаны оқу және бөлшектеу мысалы Бұйымның жалпы кескінді сызбасы «Клапанды пневмо құрылғы» 5.28 суретте келтірілген, оның құрамдас бөлшектерінің кестесі 5.29 суретте. Құрамдас бөліктердің кестесінен пневмо құрылғының 9 бөлімнен тұратын көрінеді: корпус, клапан, сүмбі клапан, сақиналар, тығын, қысымды сомын, маховик, тығыздаушы, сомын мен тығырық.

316

поз. 1, 2, 9 көрсетілмеген

1 поз. 1, 2, 9 көрсетілмеген

А

Дет. поз. 9

Изи.
Лист
Na докум.
Подл.

Дата
Разреб.

Пров.

Т.контр.

Н. контр.

Уте.

АБВГ.ХХХХХХ.ООО.ВО

Пневмоаппарат
клапанный
Лит.
Масса

Масштаб

1:1

Лист

| Л

истое 2

Сур. 5.28

317

Поз.
Белгілеуі
Атауы

Коп.
Қос.нұсқаулар
указания
сатып алынатын бұйымдар

сомын М8.5.019

МЕСТ 5915—70

Тығырық 8.01.019

МЕСТ 11371—78

Кендір жіп ПП
0,01 кг

МЕСТ 9993—74

Қайта өңделетін бұйымдар

АБВГ.ХХХХХХ.100

Сүмбі

АБВГ.ХХХХХХ.001

Корпус

АБВГ.ХХХХХХ.002

Сақина

АБВГ.ХХХХХХ.003

Төлке

АБВГ.ХХХХХХ.004

Сомын

АБВГ.ХХХХХХ.005

Маховик

Изи.
Лист
Ns докум.
Подп.

Лата

АБВГ.ХХХХХХ.ООО.ВО

Парақ
Сур. 5.29

318

Стандарттық бөлшектерге сомын мен тығырық, стандарттық материал тығыздаушы (кендір бау). 3.Жалпы кескінді сызба төрт бейнеден тұрады. Бас бейненің бір бөлімі пневматикалық құрылғының симметриялы жазығы арқылы өтетін жазықтың фронталды қимасын көрсетеді, ал, екіншісі-көрінісін. Қима пневмо құрылғының барлық бөлшектерінің ішкі құрылымын анықтауға мүмкіндік береді.Үстінгі және сол жақ көрініс маховик, сомын және тығырықсыз орындалған. Бөлек (қосымша) маховиктің жоспардағы бейнесі көрсетілген. 4. Пневмо құрылғының сызбасында бұйымның габариттік өлшемдері 140x55x45 мм, қосылатын өлшемдері G% және эксплуатациялық өлшемдері М22 x 2, М30 x 1,5 көрсетілген. 5. Пневмо құрылғыны ажырайтын және ажырамайтын біріктірулерден тұрады. Корпусы метрлік бұранда нығыздаушы сомынмен (М30х1,5) және сүмбімен (М22х2), ал құбырлы бұрандамен (G%) — жұмыс ортасына жеткізуші және шығу түтікқұбырлары қосылған. Конустық клапан, клапан конусына жабылатын саңылауға қатысты орталықтануға және сүмбіге қатысты еркін айналуға мүмкіндік беретін саңылауы бар сүмбі ұшына айналдырылған. Төлкенің

7

сыртқы бетінің тығыздағыш камерамен

5

бірігуі саңылауы бар қондыруды пайдаланып, саңылаулар жүйесінде орындалған. 6. Бұйымның құрамына кіретін әр бөлшектің құрылысын анықтап, жинау реттілігін анықтауға болады : корпус саңылауына

5

клапаны бар сүмбі

4

клапан конусының жабылатын саңылаумен жалғасуына дейін бұрап кіргізіледі; корпустың тығыздағыш камерасына сақина 6 орнатады, нығыздаушы бітеме 3 қояды, қысу сомынымен

8

бекітілетін
төлке 7 қондырылады

сүмбіге

4

сермер

9

кигізеді және сомынмен

1

тығырық

2

арқылы бекітіледі. Пневмоаппаратты бөлшектеу жинауға кері тәртіпте жүргізіледі. 5.30 суретте қақпақша пневмо құрылғы корпусының сызбасы, ал 5.31 суретте оның құрастырма бірлігінің – құрастырылған сүмбінің сызбасы берілген. Мысал үшін қақпақша пневмо құрылғы корпусының сызбасын қарастырайық (сур. 5.30 қара). Сызбада корпустың негізгі бейнесі симметрисының жазықтығымен өтетін, толық фронтал тілік етіп көрсетілген, сондай-ақ сол жағындағы бейнеде жоғарыдан көрінісі берілген, онда көрініс пен тілік А—

А

жазықтығымен қиыстырылған .

Қосымша бұранданың шығуы үшін
Б және В
шығарылатын элементтер көрсетілген.

319

320

Б (4:1)

В (4:1)

R1,5

Изн.
Лист
Ne докуй.
Подл.

Дате
Рвараб.

Пров.

Т. контр.

Н. контр

Утв.

АБВГ.ХХХХХХ.001

Корпус

Л68 МЕСТ2060-2006

Лит. Масса Масштаб
Лист | Листов
Сур. 5.30

Техникалық талаптары 1. клапанның сүмбіге қатысты жеңіл айналуын қамтамасыз ету үшін сүмбіні ішке айналдыру

Белгілеуі
Атауы
Ескерту
Бөлшектер

АБВГ.ХХХХХХ.101

Сүмбі

АБВГ.ХХХХХХ. 102

Клапан

Иэм

Лист
Na до кум.
Подп.
Дата

Разраб.

Пров.

Т.контр.

Н.контр.

Утв.

АБВГ.ХХХХХХ.100

Жиындағы сүмбі Лит

Масштаб
Парақ

Парақтар
Сур. 5.31

321

Корпустың негізгі бөлігі оң жағынан цилиндрлік сыртқы бұрандама ұшымен аяқталатын қуыс цилиндрді білдіреді, ал сол жағынан ішкі бұрандасы бар жоғары және төменгі құйылуы бар төртқырлы призма болып табылады. Қуыс цилиндрдің ішінде бұрандалы саңылаулар және кіретін және шығатын қуыстарды байланыстыратын саңылау бар.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

СИПАТТІЗІМ

МЕСТ 2.102 — 68 сәйкес сипаттізім, құрастыру бірлігі үшін негізгі конструкторлық құжат болып табылады, оны құрастырмалы сызбаны жасағанда құрылады. Сипаттізім (МЕСТ 2.106—96) бұйымның құрамын анықтайтын және оны орындауға қажетті және конструкторлық құжаттарды жинақтайтын құжат.

322

Құрастырмалы сызбада құрамдас бөлшектер
сипаттізімде
көрсетілген позиция нөмірімен белгіленеді, яғни
сипаттізімді

құрастырмалы сызбадан алдын толтырады.
Сипаттізім

кесте түрінде А4 пішімдегі бөлек парақта, әрбір құрастырмалы бірлік, әрбір жинақ және орнатуға арналып құрылады. Бұйымның құрамдас бөшектерінің саны көп болса,

сипаттізім бірнеше бетке толтырылады, солай бола тұра негізгі тақырып бетіндегі жазу 2 формаға сәйкес болуы, ал қалған кейінгі беттері 2А формасына сәйкес болуы тиіс (МЕСТ 2.104 — 2006).

Жалпы
сипаттізім

бөлімі, келесі тәртіпте орналасады: құжат, кешендер, құрастырмалы бірлік, бөлшектер, стандартты бұйымдар, өзге де бұйымдар, материалдар, жиынтықтар.

Құжаттар бөліміне
сипаттізімді

қоспағанда, өндірілетін бұйымға арналған конструкторлық негізгі жинақ құжаттары кіреді. Оның толтырылу тәртібін МЕСТ 2.102 — 68 нақтылайды. Мысалы: құрастырмалы сызба, монтаждық сызба, сұлба, түсініктеме хат, техникалық талаптар және т.б.

Қосылыс, Құрастырмалы бірлік және Бөлшектер бөлімінде бұйымдарды жазу алфавиттік тәртіп бойынша әзірлеуші-ұйымның индексінің басқы әріптерімен және әрі қарай белгілеуге кіретін сандарды өсу ретімен жазу арқылы толтырылады.

Стандарттық бұйым бөлімі әртүрлі стандарттар: мемлекеттік, салалық, республикалық, кәсіпорын стандарттары бойынша толтырылады . Стандарттардың әрбір санатына байланысты жазба функционалдық белгілену бойынша біріктірілген бұйымдар тобына толтырылады; (бекітілетін бұйымдар, подшипниктер және т.б.); әрбір бұйымдар тобына- алфавиттік ретпен бұйымның атауы бойынша (бұрандама, бұрама, сомын, тығырық, бұрамасұқпа және т.б.); әрбір бұйым атаулары бойынша-стандарттардың нөмірінің өсу тәртібімен; әрбір стандарт бойынша- негізгі параметрлердің өсу ретімен (диаметр, ұзындық және т.б.). Мысалы:

Бұрандама М12х 60.58 ГОСТ 7805 — 70;
Бұрандама М16 х 20.88 ГОСТ 7805 — 70;
Бұрама М6 х 10.34 ГОСТ1476 — 93;
Сомын М6.5 ГОСТ 5915 — 70;

Басқа бұйымдар бөліміне, негізгі конструкторлық құжат бойынша кіргізілмеген, техникалық талаптар, каталогтар, прейскуранттар бойынша кіргізілген бұйымдар көрсетіледі (стандарттық бұйымдардан басқа).

323

Сипаттізімнің негізгі жазуында құрастырмалы бірліктің соңына СБ әріптері жазылмайды.

Сипаттізімнің бағандары келесі тәртіппен толтырылады.
Формат

бағанында нақты сызба орындалған пішімнің белгілері көрсетіледі, ал, сызба толтырылмайтын бөлшектерде Сз (сызбасыз) әріптері жазылады.

Бірақ та
Атауы

бағанында оның материалы мен атауы, сондай-ақ әзірлеуге қажетті өлшемдері көрсетіледі.

Аймақ бағанында нақты құрамдас бөлшектің, сызбаның қай бөлігінде орналасқаны көрсетіледі.

(МЕСТ 2.104 — 2006).

Поз.
Бұйымға кіретін құрамдас бөлшектің реттік нөмірі көрсетіледі

Белгісі бағанында МЕСТ 2.201 — 80 сәйкес бұйымның құжаттарының белгілері көрсетіледі (құрастырмалы бірлік, бөлшек)

Атауы
бағанында көрсетіледі:
Саны
бағанында бір бұйымға кіретін құрамдас бөлшектердің саны көрсетіледі, ал,

Материалдар
бөлімінде бір бұйымды дайындауға қажетті материал көлемі көрсетіледі.
Ескерту

бағанында сипаттізімге енгізілген бұйымға қатысты материалдар және құжаттар, әртүрлі қосымша мәліметтер көрсетіледі.

Мысалы: масса- сызба орындалмаған бөлшектер үшін.

324

1

\Зона\
\Поз.\
Белгілеуі
Атауы

Кол.
Ескерту

Лою/ментаиия

аз

АБВГ. ХХХХХХ.ООО.СБ

Құрамалық сызба

Сбооочные единииы

А4

1

АБВГ.ХХХХХХ.100

Жиындағы сүмбі

1

т № докум.
Подп.
Дата
Разоа

5.

клапанды пневмоаппарат

Лит.
Лисп
Листов
Пров.

znz

1

2

Н. конт

Р.

Утв.

Сур. 5.32

325

Материал

9

Кендір жіп ПП

0,01 кг

МЕСТ 9993-74

АБВГ.ХХХХХХ.000

Парақ

2

Изм.
Лист
Ns докум.
Подп.

Дата
Сур. 5.33

326

Мысалы, клапанды пневмо құралғының сипаттізімі (5.28 суретті қараңыз), 5.32 и 5.33 суретте келтірілген, келесі бөлімдерден тұрады:

Құрастырмалы бірліктер, Бөлшектер, Стандартты бұйымдар, Материалдар.
Құрастырмалы бірліктер
бөліміне құрастырмалы бірлік
сүмбі

жинақтағы

АВГД.ХХХХХХ.100

белгіленуімен енгізілген .

Бұл жинақтағы сүмбі орындалуындағы жеке ерекшелігін және өздігінше құрастырмалы бірлік сызбасын білдіреді. Егер құрастырмалы бірліктің сызбасы А4 пішімдегі парақта орындалса, онда МЕСТ 2.106—96 сәйкес сол бетте сипаттізімді де 5.31. суретте көрсетілгендей орналастыруға болады. Бірақ та құрастырмалы сызбадағы СБ қаріпі қойылмайды. 5.31 суреттен жинақтағы сүмбінің екі бөліктен тұратынын көруге болады: сүмбіден және клапаннан, бұл жерде клапан сүмбіге бекітілген, яғни олар бөлінбестей байланыста тұр. Сипаттізімнің әрбір бөлімнің соңынан қосымша қосуға арналған бірнеше бос қатар қалдырылады. (жасалыну кезеңіне, жазбалар көлеміне байланысты және т.с.с.) Резервтік қатарларды толтырған кезде сипаттамаға енгізілген позиция нөмірлеріне және резервтеуге рұқсат етіледі.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

327

5.5.

ҚҰРАСТЫРМАЛЫ СЫЗБА

Жұмыс құжаттарының жинағына кіретін, құрастырмалы сызба өндіріске арнап тағайындалады. Сол бойынша құрастыру операциялары орындалады (бөлшектерді құрастырмалы бірлікке біріктіреді)және бұйымды бақылау жүргізіледі.

МЕСТ 2.109 — 73 сәйкес құрастырмалы сызбада болуы тиіс:

Құрастырмалы сызба жеңілдетулермен ҚҚБЖ-мен бекітілген стандарттармен орындалады. Қажет болғанда өлшемі 2 мм аспайтын элементтер(тақтайша, саңылау, ойықтар және т.с.с.) үлкейтіліп бейнеленеді. Қақпақтар, қаптамалар және басқа да қорғаныс бөлшектері, сондай-ақ құрамдас бөлшектермен жартылай жабылып тұрған бұйымның элементтерін көрсетпеуге рұқсат етіледі. Бұйымның қозғалатын бөліктерін шеткі немесе аралықтағы орналасуда екі нүктелі штрихтпунктирлі жіңішке сызықпен суреттейді. Көрші бұйымдардың орналасуын тегіс жіңішке сызықпен белгілейді. Типтік және сатып алынған құрамдас бөлшектерді сыртқа құрылымымен бейнелейді (сонымен қатар тіліктерде). Құрастырмалы сызбадағы бұйымның толықтай бейнесі құрастырылымның күрделілігі және оны анықтаудың формалары мен бөлшектерінің өзара орналасуына байланысты.

328

Техникалық талаптар

АБВГ.ХХХХХХ. ООО. СБ

Клапанды пневмоаппарат

Лит

Масса
Масштаб

Изм

Лист
№ докум.
Подп.
Дата

1:1

Разраб.

Пров.

Т.контр.

Лист |

Листов

Н.контр

Утв.

Сур. 5.34

329

Құрастырмалы сызбадағы бейне саны минималды болуы қажет, бірақ та бұйымның құрылысы бойынша және оны өндіруді рационалды ұйымдастыру үшін жеткілікті болуы тиіс. (жинау және басқару).

Құрастырмалы сызбаны оқудың мынадай тәртібі нұсқалады:

Клапанды пневматикалық құрылғының құрастырмалы сызбасын орындау 5.34.суретте көрсетілген.

БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ

Әдебиеттер тізімі

Мазмұны

1

тарау. Геометриялық салулар 4

10

Шеңберді 4 және 8 бөліктерге бөлу 10 Шеңберді 3,6 және 12 бөліктерге бөлу................................................................11

Шеңберді 5 бөлікке бөлу        13
Шеңберді кез келген санды тең бөліктерге бөлу        14
1.6 Түйіндесулер        14
Қиылысатын екі түзу сызықтың түйіндесуі        16

Түзу сызықтың шеңбермен түйіндесуі        17
Екі берілген шеңберлердің түйіндесуі        20
Шеңберлерге жанама салу        22

2

т

арау. Сызба геометриясының негізгі ережелері 26 Өзара перпендикуляр екі және үш проекциялар жазықтығына тік бұрышты проекциялау. Сызбаның жасалуы 26 Өзара перпендикуляр екі проекциялар жазықтығына тік бұрышты проекциялау (Монж әдісі) 27 Өзара перпендикуляр үш проекциялар жазықтығына проекциялау. Нүктелер координаттары 29

Проекциялар жазықтықтарының қосымша жүйесі        31
Призма          37
Пирамида          39
Цилиндр        43

Конус 45
Сфера 49

Жазықтықтарды көмекші беттер ретінде пайдалану.................................... 52

332

Көмекші беттер ретінде сфераларды пайдалану        54
Жалпы ережелер        58
Жазық көпбұрыштардың изометриялық бейнеленулері        60
Шеңберлердің изометриялық проекциялары        62

Цилиндрдің, конустың және сфераның изометриялық проекциялары 65

3

тарау. Сызбаларды орындаудың негізгі ережелері 71 Бірыңғай құрастырымдық құжаттама жүйесі. БҚҚЖ стандарттарының классификациялық топтары 71

Сызба сызықтары        72
Пішімдер        76
Негізгі жазулар         77
Масштабтар        81

Сызба қаріптері        81
Көріністер        88
Қималар        93
Тіліктер        101

Шығару элементтері 105
Шарттылықтар мен жеңілдетулер 108

Сызбада өлшемдерді көрсету қажеттілігі және оларды түзірудегі жалпы талаптар 117

Өлшемдерді қою ережелері 117
Бөлшек беттеріндегі нүктелердің жеткіліксіз проекцияларын салу 139

Бөлшектің қима фигурасының проекциясы мен табиғи түрін проекциялаушы жазықтықпен тұрғызу 146

Қима фигураларының проекциясын құру тәртібі 146 Қима фигурасының табиғи түрін координаттық тәсілмен құру тәртібі (сур. 3.120) 147

Қима фигурасының проекциясын құру 148
Табиғи түрдегі қима фигурасын құру 149

Бөлшектің тікбұрышты изометриясын оның ширек бөлігін кесу арқылы тұрғызу. Техникалық сурет 150

Бөлшектердің аксонометриялық проекцияларын тұрғызу        150
Техникалық сурет        153
Анықтама мен нобайға қойылатын басты талаптар        157
Нобайды орындау тәртібі        158

Бөлшектерді өлшеу 165
Нобайды жоспарлау 170

333

4 тарау. Кейбір бөлшектер мен олардың қосылыстарының сызбаларын орындау ережелері ........................................................................................................................177

Мақсаты, негізгі параметрлері және бұранда элементтері        180
Бұрандаларды сызбада бейнелеу        185
Стандарттық бұрандалар        190
Бейстандарттық бұрандалар        199

Кілтекті біріктірулер        230
Оймакілтекті біріктірулер         235
Пісірме қосылыстар        241
Тойтарма біріктірулер        252

Дәнекерлеу, желімдеу, қусырту арқылы біріктіру         256
Жалпы ережелер        261
Цилиндрлік тісті берілістер        264
Төрткілдеш берілістер          270

Конустық тісті берілістер 271
Бұрамдықты берілістер 275

5

тарау
. Жалпы кескінді сызбалар және құрастырмалы сызбалар        288
Жалпы анықтамалар        291
Сызбада келтірілетін өлшемдер        295

Шарттылықтар мен жеңілдетулер        296
Кейбір бұйымдар мен құрылғылардың бейнеленулері        299
Сызбадағы позицияларды нөмірлеу        309
Сызбаның белгілеуі        310

Жұмыс сызбаларына қойылатын негізгі талаптар        311
Сызбаны орындаудың жалпы ережелері        313
Жалпы кескінді сызбаны оқу        314
Жалпы кескінді сызбаны бөлшектеу        315

Жалпы кескінді сызбаны оқу және бөлшектеу мысалы 316
Әдебиеттер тізімі 331

Оқу басылымы
Бродский Абрам Моисеевич,
Фазлулин Энвер Мунирович,
Халдинов Виктор Алексеевич

Техникалық графика (металлөңдеу)
Оқулық
Редактор
В. Н. Махова

Техникалық редактор
Н. И. Горбачёва
Компьютерлік беттеу:
С. Ф. Фёдорова

Корректор
С. Ю. Свиридова
Бас. № 101116324. Басуға қол қойылды 19.09.2012. Пішім 60x90/16.
Гарнитура «Ньютон». Парақ офс. № 1. Офсеттік баспа. Шар. бас. п. 21,0.

Таралым 3 000 дана. Тапсырыс №
ООО Баспа орталығы «Академия».
www.academіa-moscow.ru
129085, Мәскеу, Мира даңғылы, 101В,бет 1.

Тел./факс: (495) 648-0507, 616-0029.

Санитарлық –эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16068 06.03.2012. Баспа үйі ұсынған материалдардың сапасына сәйкес басып шығарылды БАҚ «Тверской ордена Трудового Красного Знамени полиграфкомбинат детской литературы им. 50-летия СССР».

170040, Тверь қ., 50 лет Октября даңғылы, 46.