«Білім беруді дамытудың федералды институты» Федералды мемлекеттік мекемесі «Шаштараз» мамандығы бойынша бастауыш кәсіптік білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу үрдісінде қолдануға арналған оқулық ретінде ұсынылады

4-басылым, стереотипті

ӘОЖ 687.53(075.32) КБЖ 38.937ші722 Б534

Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды. Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру  жүйесіндегі  білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді (технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет. Аударманы «Delta Consultіng Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы: Астана   қ., Иманов көш., 19,

костюм дизайны институтының көркемдік арт-директоры, Ресейдің еңбек сіңірген суретшісі, Санкт- Петербург технология және дизайн университетінің профессоры

И.Н. Сафронова ; өнертану ғылымдарының кандидаты, Санкт-Петербург мемлекеттік мәдениет және өнер университетінің өнертану кафедрасының меңгерушісі

Г.И. Габриель

Беспалова Т.И.

Б534        Шаш үлгісін көркемдік жобалау негіздері. Арнайы сурет: орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған оқулық/ Т. И.  Беспалова,  А. В.Гузь. — 4-ші басылым, стер. — М.: «Академия» баспа орталығы, 2015. —  176 б., [16] түрлі-түсті көрнекі суреттермен.

Оқулық «Шаштараз» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жиынтығының бөлігі. Авторлық ауқымды көрнекі материалдар пайдаланыла отырып, шаштараз өнеріндегі арнайы сурет негіздері, сурет композициясының заңдылықтары, ережелері, қасиеттері мен құралдары, жазықтықтағы геометриялық пішіндердің тұрғызылуы және осындай пішіндердің көлемін модельдеу қарастырылған. Көркем бейнелі ойлау ерекшеліктері, перспектива түсінігі, түске бөлу негіздері жан-жақты баяндалады. Қазіргі заманғы әйелдер мен ерлердің шаш үлгілерін нобайлау және суреттеуге, авторлық шаш сәндеу және шаш қию үлгілерін жобалауға ерекше назар аударылады. Оқулық «Шаштараз» мамандығы үшін орта кәсіптік білім берудің Федералдық мемлекеттік білім беру стандарттарына сәйкес ОП.05 «Арнайы сурет салу» жалпыкәсіптік пәнін оқып үйрену кезінде қолданылуы мүмкін. Орта кәсіптік білім беру мекемелерінің студенттеріне арналған. Шаштараз қызметі және дизайн саласындағы қызметкерлер үшін пайдаға асуы мүмкін.

КБЖ 38.937ші722

Құрметті оқырман!

Бұл оқулық - «Шаштараз» мамандығы бойынша оқу-әдістемелік жиынтығының бір бөлігі. Оқулық ОП.05 «Арнайы сурет» жалпы кәсіби пәнді оқып-үйренуге арналған. Өскелең ұрпақтың оқу-әдістемелік жиынтығы жалпы білім беретін және жалпы кәсіби пәндер пен кәсіби модульдерді оқып үйренуге мүмкіндік беретін дәстүрлі және инновациялық оқу материалдарын қамтиды. Әр жиынтық жалпы және кәсіби біліктілікті игеру үшін қажетті оқулықтар мен оқу құралдарынан, оқыту және бақылау құралдарынын тұрады. Оқулық басылымдары электронды білім беру ресурстарымен толықтырылады. Электронды ресурстарда интерактивті жаттығулар мен жаттығу құрылғылары, мультимедиялық нысандар, қосымша материалдар мен Интернеттегі ресурстарға сілтемелер жинақталған. Онда оқу процесінің негізгі параметрлері: жұмыс уақыты, бақылау және практикалық тапсырмаларды орындау нәтижесі белгіленетін терминологиялық сөздік пен электронды журнал енгізілген. Электронды ресурстар оқу процесіне оңай кірістіріледі және түрлі оқу бағдарламаларына бейімделуі мүмкін.

Кіріспе

Бірінші сурет күн сәулесі арқылы қабырғаға түскен адам көлеңкесін қоршап тұрған бір ғана сызықтан тұрды.

Леонардо да Винчи

Әр адамда, әсіресе оның рухани өмірінде, өнер ең маңызды орындардың бірін иеленеді. Өнер бейнелер тілін қолдана отырып, адам өмірінің әр түрлі қырларын өз көзқарасымен бейнелейді. Өнердің барлық түрі адам болмысының қыр-сырын бейнелейді.  Оларды төмендегіше топтастыруға болады. Пластикалық өнердің құрамына театр мен кино кіреді. Бұл оны музыкамен және сөзбен біріктіреді. Сурет өнері кескіндеме немесе мүсін өнеріне қарағанда кең тарамаған. Көбінесе суретші суретті болашақтағы кескіндемелік картинасына сұлба, әлдебір адамның бет-әлпетінің немесе пейзаждан алған әсерінің суреттемесі ретінде өзі үшін салады. Бірақ сонымен бірге суретші суретте ең маңыздысын дөп басуға тырысады, көркемдік мотивтің мәнісін бейнелейді. Суреттің анағұрлым типтік түрі – сызықты сурет. Әдетте, суретті автор көрерменге арнамайды, бұл өз-өзімен тілдесу іспетті, бірақ сонымен қатар, онда автордың жеке тұлғасы өте күшті айқындалады. Оны үлкен поэмадан гөрі, көбінесе оқырманның жан-дүниесін тереңірек қозғайтын шағын ғана лирикалық өлеңмен салыстыруға болады. Сурет әлдебір мотивті, фрагментті, идеяны әзірлеу, үйрену үшін жиі қолданылады. Оқулық суретінен қандай да болмасын бөлшектерді мәселен, бет-әпетінің немесе шаш үлгісінің бір бөлігін зерттеп, анықтап алып, содан соң осы мотивтің суретін салып, оқушы шаш үлгісінің қалыптасу пішінін жақсырақ ұғынып, мұны, мәселен, түрлі-түсті қарындаш техникасында орындалған өз жұмысында сауатты түрде қолдана алады. Бір қарағанда, жеңіл әрі жылдам көрінетіндігіне, фрагменттіліктің, жаттығып үйренудің жиілігіне қарамастан сурет бейнелеу өнерінің барлық түрінің негізі болады. Көркемдік қызметке байланысты таңдалатын мамандықтың ауқымы өте кең: сәулетші, құрылысшы, дизайнер, өнертанушы, мүсінші, мұғалім және т.б. Соңғы уақытта бұл кең тізімге шаштараз мамандығы қосылды. Шаш үлгілерінің дизайны қазіргі заманда кеңінен дамыды. Стильдердің анағұрлым алуан түрі қалыптасуда.

Шаш үлгілері – пішін қалыптастыратын шығарма болғандықтан, оларды мүсіндеумен сабақтастырады. Қазіргі уақытта шаш үлгілерінің реңдік үрдістері өте сәнді, сондықтан кескіндеме мен түс тану ғылымы алдыңғы қатарда. Жаңа шаш үлгісін жасаудың бірнеше кезеңін белгілеуге болады. Олардың әрқайсысы бұл процесті шығармашылық үрдіске жатқызуға мүмкіндік береді. Болашақ бейнені ойлап-пішу - бұл оймен жобалау. Шаштараз адамның бейнесін, оның ерекшеліктерін, киімінің және мінез-құлығының жалпы стилін елестетеді – мұның барлығын шаш үлгісі айқындауы немесе сақтауы немесе күшейтуі: мысалы, мінез-құлқының динамикалық сипатын, қозғалыс ширақтығын айқындауы тиіс. Ойластырылған шаш үлгісіндегі кей бөліктер заманауи шаш үлгісін жасауға түрткі болған ескі шаш үлгісіне ұқсас болуы мүмкін. Дизайнердің ойында ішкі бейне туындағанда, оның кескінін қағазға түсіре бастауға болады. Бұл үшін суретшінің дағдылары мен арнайы көркемдік дайындығы қажет. Ойластырылған бейнені мүмкіндігінше дәл білдіру үшін, оның кескіні орындалатын техниканы: қарындашты, бояуды және т.б. дұрыс таңдау керек. Шаш үлгісі көлемде ұсынылуы керек, сондықтан ол бірнеше қырынан бейнелеу керек: алдыңғы жағынан, жанынан, артқы жағынан. Сонымен қатар, шаш үлгісі бастың көлемімен, бет пен мүсіннің пропорцияларымен сәйкес болуы қажет. Жобаның көркемдік бөлігін аяқтағаннан кейін, мүсіншінің жұмысына ұқсас - көлемді-кеңістіктік шығармашылық жұмысы орындалатын практикалық бөлікті бастауға болады. Бірақ бұл жұмыс кезеңінде де сурет өзінің рөлін толық орындаған жоқ! Шаш үлгісін жасау процесінде пропорцияларды, пішіндерді, түстерді бірнеше рет тексеріп, жобамен орындалатын жұмысты салыстыру қажет. Бұл бастапқы ойластырылған нобайды неғұрлым дәл әрі қатаң сақтауға мүмкіндік береді. Оқулықтағы түс тану мәселесіне, түс үйлесімі немесе контрастық үндестігі және  оны дұрыс қолдануға ерекше көңіл бөлінеді. Шаштараз-стилист мамандығын алатын оқушы меңгеруі тиіс сурет, әрине, классикалық (академиялық) суреттен ерекшеленеді. Бірақ негізі, пішінді, кеңістікті беру тәсілдері, адам басын, оның бет-әлпетін бейнелеу, объектінің түс пен реңді  бере білуі бірдей. Бұл үшін бағдарлама бойынша белгілі бір сағат мөлшері адам басының пластикалық анатомиясын оқып-үйренуге бөлінеді. Қарау – көру деген сөз емес. Суретшінің болмысқа сауатты көзқарасы – бұл зерттеушінің, жасаушының көзқарасы. Бөлшектерді талдау және синтездеу, бағалау және жеткізу, содан кейін олардан тұтас, сипатты және жалпылама нәрсе жасау - суретшінің жұмысы осы. Композиция түсінігін айқындайтын тарау осыған арналған. Сурет пен кескіндемені оқыту талдаудан және қарапайым, содан кейін анағұрлым күрделі заттарды қағазға түсіруден және ақыр соңында, адамның суретін салу ережелерінен басталады. Бұл кітап бастауыш кәсіптік білім беру мекемелерінің оқушылары үшін оқулық болады. Мемлекеттік білім беру стандарты шаштараздардың арнайы көркемдік дайындық мазмұны мен деңгейіне қойылатын талаптарды дәл қамтамасыз етеді. Бұл көркемдік жобалаудың негізгі түсінігінде өте маңызды. Суретшінің дағдысымен біртіндеп сурет салуды үйреніп, соның нәтижесінде техниканы және бейнелеу құралдарын таңдау мүмкіндігіне ие болатын болашақ шаштараз авторлық, бәсекеге қабілетті көріністі шаш үлгісін жасай алады.

Шаш үлгісін жасаудың шығармашылық үдерісі адамның шығармашылық қызметінің кез-келген түрімен ұқсас болады. Шаш үлгісін модельдеу кезінде, ең алдымен оның функционалдылығы, эстетикалық мақсаты, оны пайдалану шарттары ескерілуге тиіс. Бұл жағдайда белгілі бір жастағы ер немесе әйел бейнесін нақты елестету керек. Кейде типтік емес, жеке ерекшеліктерін: бастың, бетінің, мойнының, жалпы мүсінінің пішінін, шашының түсін ескеру керек. Бұл жағдайда шаш үлгісін модельдеу - жобалау мен орындау қарама-қайшы келмейтіндей болуы керек. Шаш үлгісі модельдің даралығын айқындауы тиіс. Шаш үлгілерін ойластырған кезде өз ойыңыздағы үлгіні тексеріп, басқа жолдарын ойластырып шығу керек. Бұл жағдайда шаш үлгісінің бастапқы нобайы (ойдағы үлгі) көмекке келеді, содан кейін суреттегі бөлшектерге, түстерге, фактураларға, аксессуарларға нақтылаулар енгізіледі.  Көркем шаш үлгілерін модельдеу күрделі міндеттерді шешуді талап етеді, өйткені бұлар қиял мәнеріндегі, театрлық, тарихи шаш үлгілері, сонымен қатар конкурстарға, сән көрсетілімдеріне және эстрадаларға арналған шаш үлгілері. Бұл жағдайда шаш үлгісі киіммен, гриммен және манекеншінің типімен бірге ойластырылуы керек. Нақты бір көркемдік келбетті бейнелей отырып, шаш үлгісі басымды мәнге ие болуы мүмкін немесе негізгі нәрсе - киім үлгісі немесе тұтастай театр бейнесіне бағынуы мүмкін. Ал бұл күрделі бейнені жобалау үшін түпнұсқалық ой нобайы қажет, келесі кезеңде бейнені әзірлеу және нақтылау қажет болады. Бұл жағайда бет пішіні түсірілген, профильдегі және қажет болса, сондай-ақ артқы жағының шаш үлгісінің жобасын жасаған жөн. Егер көркемдік түпкі ой  дұрыс  болса, онда шаш үлгісін батыл жасауға болады. Егер нобай немесе сызба сурет кемшіліктер бар екенін көрсетсе, онда өзгерістерді алдымен нобайға, содан кейін сызба суретке (жобаға) енгізуге болады. Аяқталған жоба шаш үлгісін модельдеу кезінде ескерілуі қажет барлық маңызды факторларды: пішіннің геометриялық түрін, көлемін, массасын, фактурасын, түсін, беткі сипаты мен безендірілуін бейнелейді. Шаш үлгілері мен шаш қиюды модельдеудің басты ерекшелігі – шаштараз- модельер басқа мамандықтардың модельерлерінен айырмашылығы, шаш үлгілерін жасау бойынша бүкіл жұмыстарды өз беттерімен және өз қолдарымен жасайды. Шаштараз-модельер шашты өзі жақсы тарай білуі тиіс, өйткені шаш сәндеу барысында оның көркемдік деңгейін одан әрі арттыруға болады. Оқулық сурет, кескіндеме, композиция, дизайн, арнайы сурет, пластикалық анатомия және түстану ғылымының теориялық және тәжірибелік негіздерін көрсетеді. Оқыту қарапайымнан күрделіге ойысу принципіне негізделген. Оқулықтың мәтіні көрнекі суреттермен жарақталған, ұсынылған нобайлардың көпшілігін Санкт-Петербургтың Петровск колледжінің студенттері орындаған. Тараулардың соңындағы бақылау сұрақтары мен тапсырмалар жинақталған білімді нығайтуға көмектеседі. Оқу құралында бейнелеу өнері мен көркемдік жобалау туралы негізгі ұғымдар ұсынылған. Оны тар бағытталған кәсіптік пәндермен қатар оқып-үйрену сауатты және шығармашыл маманның қалыптасуына ықпал етеді. Бұл оқулық оқушылардың эстетикалық мәдениетін тәрбиелеуге, көркемдік білімін қалыптастыруға және шығармашылық қабілеттерін дамытуға септігін тигізуге арналған.

1-тарау

Э.А.Бурдель

1.1.

Сурет.

Графикалық құралдардың: сызықтардың, штрихтардың және дақтардың көмегімен көру арқылы қолмен салынған кескін сурет деп аталады. Ол бейнелеу өнерінің дербес түрі ретінде қолданылады және кескіндеме, мүсін, плакат, сәндік- қолданбалы өнер және т.б. үшін дайындық негізі бола алады. Егер сурет шығармашылықтың дербес түрі болса, оны

станокты деп атайды, себебі ол арнайы станокта (мольбертте) орындалады. Бұл портрет, пейзаж, натюрморт болуы мүмкін. Сурет салу бейнелеу өнерінде маңызды рөл атқарып қана қоймайды. Ол адамға кең түрлі қызмет саласында: техникалық бөлшектерді, ғылыми жұмыстардың безендіру элементтерін, костюмдердің нобайларын және т.б. суреттеуде көмектеседі.  Сурет

Сурет өнері кескіндемеге немесе мүсін өнеріне қарағанда әлдеқайда аз танымал. Көбінесе суретші суретті әлдебір адамға тән суреттеме, пейзаждың әсері, болашақ кескіндемелік картиналардың нобайы ретінде өзі үшін салады. Бұл ретте суретші ең маңыздысын дөп басуға тырысады, көркемдік мотивтің мәнін бейнелейді.

Әдетте, сурет көрерменге арналмайды, бұл суретшінің өз-өзімен тілдесуі, оның күнделігі секілді. Дегенмен, суретте автордың жеке тұлғасы өте жақсы байқалады. Суреттердің көпшілігін үлкен поэмадан гөрі, көбінесе оқырманның жан-дүниесін тереңірек қозғайтын шағын ғана лирикалық өлеңмен салыстыруға болады. Ол әлдебір фрагментті,  бөлшектерді әзірлеу, үйрену үшін жиі қолданылады. Оқулық суретінен қандай да болмасын бөлшектерді, мәселен, бет-әпетін немесе шаш үлгісін анықтап алған соң, оның толық бейнесін салу, шаш үлгісінің қалыптасу пішінін қадағалау, ойлаған ойын сауатты түрде жүзеге асыру оңайырақ болады. Сурет - бейнелеу өнерінің барлық түрлерінің негізі. Ол натура формасын зерттеуге көмектеседі, бейнеге өміршеңдік және мәнерлілік береді. Суреттің көмегімен болашақ нобай туралы алғашқы ой-пікір бекітілді. Суретсіз табиғи тірі объектілердің формасын, қозғалысын, күрделілігін немесе жай ғана геометриялық пішіндерді жеткізе білу мүмкін емес. Үйрену суреті – натура туралы, оның формасы, пластикасы, пропорциясы мен құрылымы туралы барынша толық көрініс беруі тиіс. Кескіндемені оқыту кезінде екі бағыт бар: өмірден және көшіруден. Сурет салуды үйрену кезінде екі бағыт болады: натурадан сурет салу және көшіру. Бұл екі тәсіл де пайдалы. Натурадан сурет салу

кезінде сурет салушының алдында кеңістікте бұйымның көлемін жеткізу қажет болады. Ол үшін қарапайым сызықпен немесе реңмен форманы, жарық  пен көлеңкені, перспектива мен анатомияны жасаудағы біліміңізді көрсете білуіңіз керек. Оқыту және көркемдік шеберлікке жету мәселесінде көшіру де өте маңызды. Теориялық түсініктемелерден басқа, шебердің жақсы суреттері – таптырмайтын құрал (ол ою-өрнек, бастың бейнесі, шаш үлгісі, әшекей бөлшегі және т.б. болуы мүмкін). Оқушылар іс жүзінде шебер орындаған міндеттердің шешімін көреді, көшірме жасаушы пішін құру техникасын, көлеңкелеу әдісін, ең соңында, жұмыстың жалпы композициясын түсінеді.

Нобайда ең бастысы: бейнеленген сәттің мәні, оның сипаты, пропорциясы, қозғалысы (бар болса), яғни, бейнеленетін нәрсеге тән ерекшеліктер көрсетілуі тиіс. Нобайға әдетте екінші кезектегі бөлшектер салынбайды. Сурет - графика секілді бейнелеу өнерінің ажырамас бөлігі.

Графика.

Графика — сурет пен көркем баспа басылымдарының өте кең ауқымын қамтитын бейнелеу өнерінің түрі. Бұл кітаптардағы, журналдардағы көрнекі суреттер, әртүрлі тауарлардың орамаларын безендіру, эмблемалар, пошталық және ақшалай белгілер, плакаттар, сондай-ақ ағаштағы гравюралар

(ксилография) ,

болуы мүмкін. Таралымдалуы мүмкін баспа графикасы туындысына қарағанда сурет бірегей болады. Болашақ шаш үлгісін ойлап, жобасын сызуы қажет шаштараз мамандары үшін сурет

арнайы деп аталады. Ол жарнамалық сипатта жасалып, автор әзірлеген жалпы топтаманың жобалық материалы ретінде ене алады. Бұл жағдайда бұл суретті

Ең алдымен қайда және немен сурет салу керек? Негізгі еңбек құралы –  қарындаш. Анағұрлым қарапайым және сауатты нұсқасы – қағазға  қарындашпен сурет салу.

Қағаз.

Қағаз түрлі қасиеттерге ие. Ағаш сүрегінен жасалатын нашар сұрыпты қағаздар салмақты жұмыс үшін жарамсыз. Ол тез сарғайып, жарыққа қарайып кетеді. Мұндай қағаздағы сурет ұзақ сақталмайды. Сурет салу үшін жарамды жақсы сұрыптарға ватман, жартылай ватман (өте тығыз және түйірлі қағаз), сурет  және сызба салатын қағаздардың кейбір сұрыптары жатады. Үйрену суретінің бастапқы кезеңі үшін (нобайдан басқа) жартылай ватманды немесе тығыз сызба салатын қағазды пайдалану ұсынылады.

tas

Қарындаш барлық қажетті талаптарға дерлік сай келеді. Өткір ұшталған ол қаламұш секілді жұмсақ әрі өткір сызықтар береді. Тік қалақша етіп ұшталған ол қылқалам ретінде қолданылуы мүмкін, штрихтар жеткілікті дәрежеде жеңіл  және нәзік немесе айқын әрі жігерлі жағылады. Қарындаш қысымның немесе қозғалыс бағытының сәл өзгерісіне әрекет етіп, суретшінің кез-келген жеке қиялын дерлік жүзеге асыруға мүмкіндік беріп, біртіндеп жарықтан қараңғыға дейін өзгеретін  реңдік алаңдар жасайды. Қарындаштың артықшылығы – ол жұмыс барысында суретті түзетуде өзгеше еркіндікке жол береді (өшіргіш, сонымен қатар ерекше және шексіз әсерлерді жасау үшін қолданылуы мүмкін). Қарындаш - қорытынды нәтижелер бойынша сурет салудың керемет құралы: сурет қарындашпен басталып және аяқталуы мүмкін; олармен, соның ішінде басқа да материалдармен суреттерді түпкілікті орындау үшін алдын-ала нобайлар жасауға болады. Тіпті, маңызды картиналар, гравюралар немесе литографиялар, гравюралар немесе қаламұшпен немесе қылқаламмен салынған суреттер көбінесе қарындаштан басталады. Ол кез-келген басқа материалмен жақсы үйлесім табады, көбінесе қаламұшпен және сиямен, қылқаламмен және тушьпен, акварельмен жұмыс жасағанда елеулі орын алады. Дегенмен де, қарындашты пайдалануда бір шектеу бар: ол өте үлкен парақта жұмыс істеу үшін орынсыз және салыстырмалы түрде кішігірім парақтарда жақсы қабылданады.

түрлері болады. «Koh-і-Noor» (Н, НВ, В, 2В и 3В) немесе «Конструктор» (Т, ТМ, М, 2М и 3М) фирмаларының түрлі қаттылықтағы және жұмсақтықтағы қарындаштарымен қаруланған жөн. Қарапайым графиттік қарындаш сурет үшін анағұрлым кең тараған материал болады. Бұл қарындаштардың графиті қағазда жақсы тұрады және өшіргішпен оңай өшіріледі. Қарындашты графиттың ұшымен нәзік сызықтар жасауға болатындай, ал бүйір қырымен анағұрлым кең штрихтар жасайтын етіп ұштаған жөн. Ұзақ нобай салу үшін НВ немесе Н секілді орташа қаттылықтағы қарындаштарды, ал жекелеген жағдайларда 3Н немесе 4Н секілді қаттыларын қолдануға болады. Қысқа мерзімді суреттер үшін көбінесе – 2В, В немесе НВ жұмсақ қарындаштары жиі қолданылады. Олар кейде сурет басталғаннан аяқталғанға дейін қолданылады. Егжей-тегжейлі мәліметтерді беріп, жұмысты мұқият орындау үшін 3В және 2В-дан бастап, 4P және 5H-ға дейін жеті немесе сегіз қарындаш қажет болуы мүмкін.  Мұндай суреттерде жұмыстың негізгі бөлігі жұмсақ қарындаштармен  жасалынады, ал қатты қарындаштарды ашық, жартылай мөлдір реңдер мен кішігірім бөлшектер үшін қолданады. Қарындаштарды қолданыстағы қағазға және салынуы керек белгілі бір объектіге сай таңдаған қолайлы екенін тәжірибе көрсетіп отыр. Қазір қарындаш графикасында қарайту үшін арнайы қағаз өзекшелерді қолдану үрдісі пайда болды. Бірақ сурет салу мәдениетін меңгерудің алғашқы кезеңінде бұл әдісті қолданбаған жөн: сурет немқұрайлы және сүртілген болып шығып, оның жаңадан салынғаны мен мөлдірлігі жоғалады. Бұл мақсатта үшін қағазға графитті жағып, айғыздамаса үшін өшіргішті жиі қолданбаған жөн.

Өшіргіш.

Өшіргіш жұмсақ, сапасы жақсы, түрлі-түсті емес (сапасы төмен түрлі- түсті өшіргіш қағазды бояп тастауы мүмкін) болуы тиіс.

Оны б ір шеті өткір тегіс болатындай етіп қиып тастау керек. Бұл жеңіл сызықтармен сызғандай етіп суретті өшіретіндей етіп жасалады. Тік бұрышты өшіргішті диагонал бойынша екі үшбұрышқа кескен жөн. Қазіргі кезде «Koh-і-Noor» фирмасының ұштары сүйір, қосымша дайындықсыз жұмыс істеуге әбден жарамды өшіргіштері сатылады.

алынған жіңішке шыбықтар түріндегі сурет түсіруге арналған материал. Көмірмен салынған суретте терең барқытты рең болады. Бұл суреттің үстінен шашатын арнайы түссіз лакпен бекітуді қажет етеді. Көмір «құрғатылған» жұмысты еркін етіп,  күшейту үшін немесе жарқын, күшті авторлық суреттерді айқындау үшін  қолданылуы мүмкін. Материал ретінде көмір суретке ерекше көркемдік пен жұмсақтық береді, белгілі бір сән береді. Бұл материал шамшыл, оның көркемдік штрихтарына сауатсыздықты жасыруға болса да, сурет ұқыпсыз және әлсіз көрінеді. Кәсіби мамандар портреттердің немесе картиналардың дайындық бөлігінде көмірді пайдаланады.

Сангина.

Сангина – жиектемесі немесе корпусы жоқ таяқ-қарындаш түріндегі материал. Ежелгі заманнан бері суретшілер табиғи жоса борларымен сурет салған. Бүгінде ақшыл сары-жосалы түстен күрең-күлгін түске дейінгі алуан түрлі реңдері бар жасанды сангинаны пайдаланады. Сангина штрихпен немесе қарайтумен (штрих қағазбен немесе ватамен қарайтылады) салынады. Жаадан сурет сала бастаушыларға сангинаны нобайлар немесе жылдам суреттер салу үшін пайдалану ұсынылады. Суреттерді сангинамен анағұрлым мұқият өңдеу ерекше дағдыларды талап етеді.

Тушь немесе сия.

Тушь немесе сия — сұйық бояйтын зат. Олармен жұмыс істеу үшін әртүрлі өлшемдер мен пішіндердегі метал қаламұштар қолданылады. Көне заманда ұшталған құрақ таяқшаларымен, кейінірек – сызықтардың қалыңдығын өзгертуге мүмкіндік беретін құс қауырсындарымен жазған. Графикада қаламұшпен айқын сызықпен қатар көмескі жарықты бейнелеуге қолданады. Қаламұшпен сурет салуды қиындығы сол – оны түзету қиын, себебі бояу ерітіндісі қағаз құрылымына терең еніп кетеді. Қаламұшпен салынған сурет дәлдік пен мұқияттылықты талап етіп, қол мен көзді дамытады.

Түрлі-түсті қарындаштар.

Түсті қарындаштар графикалық суретшілер арасында көп қолданылады. «Koh-і-Noor» фирмасының қарындаштары анағұрлым кең тараған. Қазір сатылымда түрлі реңді түстердің үлкен және алуан түрлі палитрасын жасауға мүмкіндік беретін қарындаштар бар. Түрлі-түсті қарындаштармен жұмыс жасағанда, қарындаш суретінің техникасы жақсы меңгерілсе, өте қызықты нәтижелерге қол жеткізуге болады. Бірдей түстің немесе түрлі (тіпті қарама-қарсы) түстердің бірнеше реңктерінің қабатталып қолданылуы жаңа оптикалық әсер береді және суреттің бейнелілігін күшейтеді. Түсті қарындаштармен жұмыс нобайлар салу үшін, ұақ қойылымдар үшін, сондай-ақ сәндік жұмыстар үшін ұсынылады.

Пастель.

Пастель —бояудан, бордан және байланыстырғыштан жасалған жұмсақ және тегіс рең беретін түрлі-түсті жұмсақ қарындаштар. Бұл көмір сияқты, жұмыс аяқталғаннан кейін аранйы лакпен бекітуді талап ететін жұмсақ материал. Ол керемет түс әсерлері мен ұласу реңдерін береді, бұл гүлдің, жапырақтың, заттың бөлшектерін салу үшін, сондай-ақ күрделі шаш үлгілері бар адамның басын мен аксессуарлардың суретін ұзақ салу үшін материал ретінде жақсы. Пастель бор тәрізді корпусы жоқ таяқшалар түрінде де, пастель өзекше грифель болатын пастель қарындаштар түрінде де шығарылады. Қарындаштардағы пастель біршама қаттылау және бор таяқшалар секілді үгітілмейді. Пастельмен жұмыс істеу ұзақ жаттығу мен әдістемелік орындауды қажет етеді. Көркемдік, жұмсақтық, пастельдік штрихтік құбылуы суреттің формасына, құрылымы мен өзегіне, суреттің «негізіне» әсер етпеуі үшін суретті өте жақсы меңгеру қажет. Сондықтан да пастельмен арнайы ойластырылған тапсырмалар үшін сурет салу ұсынылады.

сондай-ақ су негізіндегі бояулар деп аталады, өйткені су олардың еріткіші болады. Бояулардың өзің жарыққа төзімді пигменттерден (бояғыштардан) және байланыстыратын материалдардан: желімнен, картоп декстринінен, балдан дайындайды. Кейде бояуларға икемділік беру үшін глицерин қосады. Қазіргі заманғы акварельмен кескіндеме салу XІX ғасырдың соңында - XІX ғасырдың басында пайда болды. Сол кезде акварель кескіндемесін тануды қамтамасыз ететін белгілі әдістер мен техникалық тәсілдер әзірленді. Қазіргі заманғы акварель анағұрлым сәнді және XVІІІ - XІX ғасырлардағы акварельдерден гөрі кең ауқымды     болуы     мүмкін.     Санкт-Петербургте     көркемсурет     бояу фабрикасы «Ленинград №1» (24 түсті) және «Ленинград №2» (16 түсті) акварельдерін шығарады. «Нева», «Белая ночь» және «Санкт-Петербург» бояулары жоғары сапамен ерекшеленеді. Таза акварель кескіндеме — бұл мөлдір бояулар кескіндемесі. Классикалық сурет салу техникасында гуашь, темпера секілді бояулар акварель бояулармен бірге қолданылмайды. Бастысы – акварель бояулардың мөлдірлігі. Бұл бояулар жұқа  мөлдір қабаттармен жағылады. Олар ашық түсті, айқын, өйткені олар арқылы жарық сәулелері өтетіндей мөлдір болады. Акварель бояулардағы қанықтылық пен айқындықтың айырмашылығы бояу қабатының қаныққан деңгейімен анықталады. Кепкен кезде акварель бояуының түсі күшін жоғалтады.

Акварельге арналған қағаз.

Акварельді бояулар үшін бояу қабаты бола алатын қағазға салады. Осындай қағаз ақ бояу рөлін атқарады. Мөлдір қағаз ашық реңктегі түс ретінде көрінеді. Акварель бояуы үшін, әдетте, беті бұдырмақ тығыз қағаздар жақсы деп есептеледі. Бұл «Гознак» фабрикаларында дайындалған ватман болуы мүмкін. Ол жақсы ағартылған, уақыт өте сарғаюға бейім емес. Суретті жаңадан салушылар үшін сызба қағаздарының басқа сұрыптары да жарамды. Тек дақ түзбей, бояуды оңай және тегіс сіңірсе болғаны. Қазіргі кезде акварельге арналған қағаздар жиынтығы сатылады. Осы қағаздың сыртқы бетіне арнайы қабат жағылады, ол бояуды ұстап тұрады, оған мөлдірлік береді. Этюдтер мен таза нобайлар үшін альбомдар жарамды, бірақ ұзақ жұмыс жасағанда, қағаз тартылуы үшін және судың әсерінен көтеріліп кетпес үшін оны тегіс тақтайға немесе планшетке керіп, жиектерін желімдеп алған дұрыс.

Қылқаламдар.

Акварель бояуларымен жұмыс істегенде жұмсақ қылдары бар қылқаламдар пайдаланылады. Бұлар сарыкүзен, тиін, борсық жүндерінен жасалған қылқаламдар. Сарыкүзен қылқаламы ең жақсысы деп есептеледі. Тиін қылқаламы да жақсы нәтиже береді. Сатып алу кезінде қылқаламның сапасын қалай тексеруге болады? Қылқаламның түкті жағын суға салып, сілкіп, қарау керек – оның үшкірленген ұшы болуы керек. Жаңа бастаған суретшілерде: үлкен, орта және шағын (№ 14, 6 және 2) екі, үш қылқаламы болса жеткілікті. Қылқаламдармен жұмыс істегенде, оларды дұрыс баптау керек: жұмысты аяқтағаннан кейін оларды таза сумен жуып, таза шүберекпен сүрту керек. Ешқашан қылқалам қылдарын суда қалдырмаңыз: түгі түтіліп, қылқалам бұзылады. Акварельмен жұмыс істеу үшін сізде сорғыш қағаз немесе таза мақта мата болуы керек.

Палитра ретінде (бояу араласатын жерлерде) ақ тарелкені немесе бір жағы ағартылған әйнекті немесе қалың қағаздың ақ парағын қолдануға болады.  Бояулармен жұмыс жасамас бұрын сурет әдеттегідей жеңіл сызықты жұқа қарындашпен салынады.

Гуашь.

Гуашь — корпусты, мөлдір емес күңгірт барқыт реңді көмкерілетін, жылдам құрғап, ақшылданатын бояу. Жұмыс істеу үшін гуашьты сұйық қаймақтай консистенцияға дейін езу керек. Гуашьпен тек қана қағазда ғана емес, сонымен қатар тегістелген кенепте, матада, картонда және фанерде де жұмыс істеуге болады. Гуашь сыланған пигменттерден және байланыстырғыш заттан тұрады. Бояудың жасыру қабілеті (бояғыш қабаттың тығыздығы) мол болу үшін көптеген гуашь бояулары ақ бояу болады, бұл кепкен кезде оларды біраз ақшыл етеді. Гуашьпен негізінен графикалық суретшілер, плакат суретшілері және театр суретшілері жұмыс істейді. Ол жұмыс істеуге ыңғайлы, сумен араластырылады. Гуашьты пайдалану суретшіге жұмыс барысында өзгерістер енгізуге мүмкіндік береді. Гуашь - мөлдір емес бояу, оның астына суретті кез келген қарқындылықта жасай аласыз. Ол акварельмен жақсы араласады, бұл бояудың түс гаммасын кеңейтуге мүмкіндік береді.

Темпера.

Темпералық кескіндеме көп уақыттан бері бар: ол тіпті Ежелгі  Мысырда қолданылған. Сондай-ақ, Ежелгі орыс кескіндемесі де темпералы болған. Темпера гуашь секілді – су эмульсиясына езілетін мөлдір емес көмкеруші бояу, тез кебеді және күңгірт барқыт қабатын береді. Гуаштан айырмашылығы, бір рет кепкен соң қайтадан суда ерімейді емес, сонымен қатар, ол анағұрлым мөлдір болады. Қағазға, картонға, тегістелген кенепке және тіпті металға темперамен жұмыс істеуге болады. Графикалық немесе кескіндеме техникасымен орындалған көптеген сәндік жұмыстар кескіндеме қабатының сыртына ою-өрнек, штрих және т.б. түрінде  графика пайдалануға жол береді. Ол үшін жабық графикалық материалдарды: фломастерлер, гелийлі қаламдар, пасталар, роллерлер және т.б. қолдануға болады. Материалдардың мұндай қосылысы жұмыстың сәндік әсерін арттырады.

Көркемсурет тапсырмалары нәтижелі орындалу үшін арнайы жабдықталған сынып қажет. Ол жеткілікті кең, жақсы жарықтандырылған, азғана жиһазды болуы керек. Ең маңыздысы - жарық. Кешкі сабақтарда жалпы және арнайы реттелетін жарықтандыру болуы керек. Сондай-ақ, бұл жұмысқа натюрморттарға арналған қойылымдық үстелдер болуы қажет, олардың биіктігі еденнен 60-70 см (1.1-сурет) немесе натюрморт композициясы солай ойластырылатын болса, төменірек болуы керек. Натурамен жұмыс кезінде суреттің жазықтығы оқушының көзіне параллель ораласуы тиіс. Ол өзінің жұмысын тұтас көре алатындай және сурет ракурспен бұрмаланбайтындай болуы керек. Сурет салу үшін станок ретінде мольбертті пайдаланған оңтайлы.  Бұл сурешілерге жүздеген ғасырлар бойына қызмет етіп келе жатқан өте қолайлы құрылым. Сынып сабақтарында тұрып жұмыс істеуге арналған мольбертті (1.2, а- сурет) және отырып сурет салуға арналған бүктемелі мольбертті (1.2, б-сурет) пайдаланған жөн. Сурет салу кезінде суретшінің тұрысына да маңыз беріледі. Бүкіл суретті толығымен  көру  және  оның  үлгісімен  үнемі  салыстыру  мүмкіндігі  тек таңдалған

орынға ғана емес, сонымен қатар қол білезігінің қойылуы мен сурет салушының  бүкіл пішініне де байланысты. Өйткені, планшетке бекітілген және мольбертке орнатылған қағаз парағы тігінен тұратындықтан қарындашты автоқалам сияқты ұстауға болмайды.

1.1-сурет. Қойылым үстелдерінің үлгілері          1.2-сурет. Мольберттер үлгілері:

а

б

а –

тұрып сурет салуға арналған мольберт; қойылым үстелі б

1.3.-сурет. Қарындашты дұрыс ұстау

Графикалық суретші мен сурет салушы суретшіде бейнелеу құралдардың белгілі арсеналы болуы керек. Негізінен бұлар сызық, рең (реңдерге ауысу), қарайту, штрих және дақ (құю). Сурет салу курсын сызықтар сызу техникасы бойынша қарапайым  жаттығулардан бастау керек. Қағаз парағына дұрыс, дәл және әдемі етіп сызық түсіріп, кескіннің біркелкілігі мен айқындығына қол жеткізу, қарындаштың сурет салушының қолына бағынуы, ал қолы түгелдей көз мөлшеріне бағынатындай болуы – мұның бәрі әрі қарай үйрену үшін өте маңызды әрі едәуір өнер. Сызықпен салынған сурет өте мәнерлі болуы мүмкін.

Сурет салудың қарапайым сауаттылығы «көзбен» өлшемдер мен ара салмақты дұрыс таба білуден, парақтың сызығы мен жазықтығын пропорционалды кесінділерге бөліп, параққа  бірнеше суретті,   тіпті, бірнешесызықтарды орналастырудан  басталады. Суретті сызықты құралдармен  орындап үйренуді тік сызықты пішіндерден (параллель сызықтар, квадраттар, ромблар) бастаған жөн, содан кейін қисық сызықты пішіндерге (шеңберлерге,        доғаларға,        толқынды сызықтарға) өту керек.

Болашақ шаштараз үшін сызықты сала білу өте маңызды.

Әдемі салынған шаш үлгісі бір мәнерлі сызықпен ойластырылған бейнені өте дәл береді, ал шашты сызатын сызықтар иілімі шаш үлгісінің жалпы көлемі, бұйралары, бөліктері туралы түсінік береді. 1.4-суреттегі үлгіде көрсетілген сызықты суретті құрастыратын жаттығулары өте пайдалы болады. Сызықтың кеңістіктік сипаты  болуы мүмкін екенін есте ұстаған жөн: ол суреттің нысанын жақындатады және күшейтеді, содан кейін оны әлсіретіп, жұқартып, оны алыстатады.

Суретте заттың көлемін, әртүрлі жарықтандыру деңгейінің сатылануын, әртүрлі реңдік ауысуды, объектінің боялуын жеткізу үшін басты бейнелеу құралы ретінде сызықты емес, реңдік ауысуларды, көлемді, көлеңкені, жарықты беретін штрихтауды пайдаланады (1.5-сурет).

Сызық.

Сызық — бұл әлдебір бетінде қалдырылған із. Мүмкін, алғашқы сызық саусақпен немесе таяқпен құмға немесе сазға салынған із болған шығар. Бұл қағаздағы қарындаш, қаламұш немесе көмірдің ізі, кенепке бояумен салынған қылқалам ізі болуы мүмкін. Әрине, сызықтың сипаты, ол жасалынған материалдарға байланысты өзгереді. Сызық жіңішке және «әуезді», бұдырмақты және жуан болуы мүмкін. Оның шеттері жайылып, контурлары белгіленбеуі және т.б. мүмкін. Суреттің ең жақсы үлгілері сызықтың нақты дәлдігін береді: ештеңе қосылмайды немесе алынбайды (1.6-сурет).

Штрих.

Штрих — бұл қағазға қарындаш немесе қаламұштың қысқа немесе анағұрлым ұзын ізі. Штрихтар қағаздың жазықтығына әртүрлі бағытта: параллель, бір-біріне бұрышталып салынуы мүмкін. Штрихтардың арасында әр түрлі  қашықтық

болуы мүмкін. Штрихтар жүйесімен көлемнің, форманың, жарықтың және көлеңкенің мәнерлі әсерлерін тудыруға болады. Мысалы, қарындаштың сызықтарының арасында таза ақ қағаздың бетін көруге мүмкіндік бере отырып, гипс нақышын анағұрлым жеңіл әрі мөлдір штрихпен штрихтаған жақсы. Тірі адамның портреті салынған кезде анағұрлым                        тығыз                штрихтардың        қолданылуы мүмкін.        Кейде        1.7-суретте                көрсетілгендей, штрихталған қарындаш қабаттары мүмкін болады.

дақ

шығады.

Силуэт  — анағұрлым                қараңғы                        немесе        анағұрлым        ашық фондағы тегіс түсті дақ. Дақты сурет өте сипатты, пластикалы және мәнерлі нәтиежелерге ие.

15        15

а

б

в

-сурет. Көркемсурет тәсілі ретінде дақтың графикалық мәнерлілігі

Дақтардың көмегімен форманы ғана емес, моделінің сипатын да мәнерлеуге болады. Бір суретке дақ пен сызықты біріктіруге болады - бұл жиі кездесетін сәндік тәсіл (1.8-сурет). Силуэтті дақпен өрнектеу аз: суретте нақты міндеттерді бейнелеу үшін анағұрлым күрделі реңдік өңдеу қажет болады. Қарындашпен салынған штрихтау затқа алуан түрлі реңдік шкала градациясын бере алады.    Реңдік    штрихтау    көмегімен    суреттің көпжоспарлы пейзаждан портретке дейінгі кез келген мақсаты мен міндетін жүзеге асыруға болады (мәселен, Леонардо да Винчидің портреті).

Табиғатта ақ және қара арасында көптеген реңді өтпелі реңктер болуы мүмкін. Суретте реңдердің алуан түрін бар күшінде толықтай көрсетуге болмайды, бірақ оларды графикалық бейнеленген реңді сызғыш арқылы салыстырып, пысықтаған жағдайда олардың арасындағы ара салмақты беруге болады. Оқудың бастапқы кезеңінде әрбір торлардың (немесе жолақтардың) арасындағы айырмашылықты сезіну үшін, реңді сызғышты - жеті торды жеті нота секілді. барынша мұқият әрі дәл көшіріп алу өте пайдалы. Суретке кем дегенде жеті сатылы рең күші бойынша градацияны енгізе отырып, туындының графикалық орындалуының сауатты көрінісіне қол жеткізе аласыз. Біліктілікті үздіксіз жетілдіру түпкілікті нәтижеге әкелуі мүмкін және әкелуі тиіс: кез-келген күрделілік деңгейіндегі келешектегі шаш үлгісі көлемін көлемді  ойластыру мүмкіндігі.

2-тарау

Композиция — бүкіл бөліктері тығыз байланысты және өзара тәуелді заңға сыйымды тәртіпке келтірілген организм. Осы байланыс пен өзара тәуелділіктің сипаты суретшінің идеялық ойымен анықталады. Ой табиғатына тән конструктивті идея композицияға практикалық негіз береді.

Е.А. Кибрик

Бірақ бұл сөздің әртүрлі түсіндірмелерінде ортақ нәрсе бар, өйткені барлық жағдайларда жалғаған кезде

Өнердің кез-келген саласында өнер туындысын композициялық құрылым құрусыз, оның барлық бөліктерін үйлесімге жеткізусіз мүмкін емес. Композиция - құрылымы мен өзара байланысы композициялық құрылымның маңызды ерекшелігі болып табылатын мағынасы, мазмұны, мақсатымен үйлесімі бойынша қалыптасатын тұтас құрылымның ең маңызды құралы болып табылады. Көркем бейнені жасау үшін автордың жеке талғамын және қолтаңбасын білдіруге қабілетті тірі композициялық шығармашылық тән. Сауатты композиция - сурет салудың ғана емес, кез-келген өнер туындысының негізгі бөлігі. Музыкадағы жақсы композиция - үйлесімді, құлаққа жағымды әуен. Композитор жекелеген ноталардан музыкалық туынды шығарады, орындаушы оны орындайды. Өлеңдермен толықтырылған музыка - әнші орындаған әнге айналады. Суретші - композитор әрі орындаушы. Егер әншіге музыка мен өлең шығара білу міндетті болмаса, ноталық сауаты, дауысы болса және оны меңгере алса жеткілікті. Ал суретші композицияның ережелерін білмесе, сауатты туынды шығара алмайды. Композициялық құрылымның міндеті – шығарманың мәнін айқындау және мәнерлі әрі үйлесімді көркемдік форманы қалыптастыру үшін болашақ туындының бөліктерін бөлу.

санаты (өйткені форманы үйлестіреді). Осылайша, композиция арқылы мазмұны мен форманың ажырамас бірлігі жүзеге асырылады. Нәтижесінде олар органикалық тұрғыда біріккен. Бірақ бұл ұғымдарды бөлу арқылы көркемдік форманың формальдық белгілерін анықтауға және оны құруға болатын құралдарды анықтауға

болады. Композициялық құралдарды анықтау композиция негіздерін зерттеу үшін қажет. Қазіргі заманғы түсінікте композиция - бұл өнер туындысының құрылымы, үйлесімді тұтастықты және бейнелі, идеологиялық және көркемдік мазмұнды білдіретін көркем тәсілдердің іріктелуі, топтастырылуы және дәйектілігі. Композицияны құрудың басталуы болашақта белгілі бір форманы іздеуге әкелетін

болады. І суретте макияж қолданылған көркемдік бейненің фантазиялық шешімінің  эскизі  ұсынылған. Жобалау кезінде дизайнер

мен

көркемдік бейненің , яғни, оның эмоционалдық әсерінің арасындағы байланысты ойластырады. Сауатты жасалған композиция жақсы жұмыс жасау идеясын айқындауға көмектеседі.

Бізді қоршаған заттық-кеңістік ортасындағы кез-келген затты шығармашылық түрде жасау - бұл формамен жұмыс жасау. Оның басты міндеті - функционалдық талаптарға жауап беру, бірақ түпкі мақсаты - көркемдік мәнерлілікке жету. «Форма» деген сөз адамның шығармашылық қызметінің нәтижесінде алынатын көркем шығармашылық пластикасын айтамыз. Шаш үлгісінің композициясымен жұмыс жістегенде, форманы жасағанда, оның адамның сыртқы келбеті мен оның ішкі әлемімен тығыз қарым-қатынасын, сондай-ақ бейнені белгілеу арқылы ескеру қажет.

Композициялық және көркемдік форманы құру - әртүрлілік пен тұтастық бір уақатта, үйлесімді және объективті түрде, композицияның құрылу заңдарына (жеке көркем тәжірибе мен талғамға тәуелсіз) сәйкес келетін күрделі процесс. Форма мағынасы - бір жағынан, суретшінің көрнекі тәжірибесінің және екінші жағынан, пластикалық материалдағы - графикадағы, кескіндемедегі, мүсіндегі оның шығармашылық қызметінің нәтижесі. Шаш үлгісін жасау өнерін мүсіншідің шығармашылығымен теңестіруге болады. Өйткені шығармашылық ізденіс нәтижесінде көркемдік көлемді-кеңістік композиция қалыптасады. Әртүрлі бет формалары мен жас топтарына арналған шаш үлгілеріне арналған композициялық әзірлемелердің әрекеттері 2.1, 2.2 және 2.3

а, б суреттерінде көрсетілген. Геометриялық көрініс – бұл оның өлшемдерінің кеңістіктің үш координатасына қатынасы түріндегі форманың қасиеті. Негізгі формаларға -

Шаш үлгісі - көрерменге белгілі бір эмоциялар мен ассоциативті сезімдерді тудыруы мүмкін жалпыланған көркем тұтастық. Шаштың пішіні, егер ол ашық түсті немесе ашық ахроматикалық реңде болса, үлкен немесе анағұрлым жеңіл, ал ол күңгірт түсті немесе күңгірт ахроматикалық реңде болса, кішігірім әрі ауыр болып қабылдануы мүмкін. Форма өлшемінің оның көлденең және тік сызықтар бойымен бөліну сипатына тәуелді екенін білеміз, ол нысанның биіктігін төмендетеді немесе  жоғарылатады және шаш үлгісінің адам пішінінің силуэтімен, бойымен ара салмағын анықтайды. Қатаң пән ретінде композиция белгілі бір ережелерді, заңдарды білуге және шығармашылық мәселелерді шешу үшін дизайнерге қажетті әдістер мен құралдарды

қолдануға негізделген.

бастаулардың органикалық бірлігі болады. Композиция - бұл процестің  ең маңызды бөлігі және табиғатпен немесе адамның талантымен немесе жаратылысымен жаратылған нәрсе ретінде сұлулық, үйлесім, тұтастық тұрғысынан кез-келген нысанды қараған кезде адам өмірінде кездесетін барлық нәрсеге тән. Шығармашылық бейнені жасау кезінде композиция тұтастық құралатын барлық бөліктердің логикалық және әдемі орналасуын қамтамасыз етеді, оның формасына айқындық пен сымбаттылық беріп, мазмұнын түсінікті етеді. «Өрт» тақырыбындағы көркемдік бейнені шешу жұмысын мысал ретінде келтіре аламыз (ІІ-сурет). Композиция - бұл өнер «материалын» ұйымдастыру тәсілі. Бұл  жағдайда материал ретінде физикалық масса – саз, бояу, сөз және т.б. емес, сонымен қатар сюжет, идея, натура - шығармашылық үдеріспен айналдырылған барлық нәрселер өзінің соңғы формасында өнер туындысын жасайды. Композиция мазмұны біртектес, біркелкі, қарапайым объектілердің бейберекетсіз шоғырында болмайды.

Өз ойының ең жарқын және толық көрінісін беру үшін суретші композицияның негізгі заңын білу керек. Бұл заң көркемдік жұмыстың барлық құрамдас бөліктерінің

үйлесімді тұтастығын ,

функционалдық, сындарлы және бейнелеу формасының тұтастығынан тұрады. Мұндай тұтастықты іздеу жолдары - суретшінің басты кәсіби мақсаты. 2.4, а -суретте анатомиялық ерекшеліктері мен жас өзгерістеріне байланысты тікбұрышты беттер үшін мақсатты бағдарлаудың бейнелі формасын шешу жолдары, ал 2.4, б– суретте пропорционалды беттер үшін күрделі, керемет шаш үлгілері көрсетілген. Композицияның негізгі заңының бірінші талабы - әрбір туынды толық болуы керек және оның функционалдық, сындарлы немесе көркемдік мәніне қайшы келетін бөліктер мен элементтер болмауы керек. Кейде суретшіге біртұтастықты сақтап қалу үшін, егер ол жоспарға қайшы келсе, тұтастығын бұзса, әдемі бөлшектерден бас тартуы керек.

Егер келесі шарттар орындалатын болса, композиция сәтті деп санауға болады: Композицияның негізгі заңының тағы бір талабы тұтастық құрылымының жүйесін білдіреді. Композицияда негізгі және екінші кезектегі бөліктерді анықтау маңызды. Шаштараз өнерінде, шаш үлгісін жасағанда және бейнені шешуде, бөліктердің дәйектілігі мен бағынуы үйлесімді тұтастық үшін қажетті шарты болады.

Сәтті композициялық шешім негізгі бөлікті ерекшелеп, оны композицияның негізгі элементі ретінде айқындауға көмектеседі. Көрерменге көркем бейне беретін әсер оның көркемдігіне байланысты. Ол бейнелі жүйенің мазмұнын тереңірек ашуға көмектеседі. Шаштың үйлесімді композициясын қарастыра отырып, оның пластикасын, құрылымын және т.б. түсінеміз. Нәтижесінде эстетикалық қанағат сезіміне ие болсақ, онда сурет, картина, мүсін, шаш үлгісі немесе кез-келген өнім көркемдік құндылыққа ие бола алады. Композиция тағы бір қасиетке – толықтыққа ие болған жағдайда ғана көркем туындыға айналады. Бұл туралы ештеңені алып тастауға немесе қосуға ниет  болмаған кезде айтуға болады. Шаш үлгісі композициясының маңызды қасиеті оның біркелкілігі. Жұмыстың көрнекі тепе-теңдігі олардың әрқайсысының тұрақты күйінде болған кезде оның элементтерінің орналасуымен анықталады. Түрлі тепе-теңдік факторлары - формасы, өлшемі, түсі және орналасуы - өзара байланысты. Шаш үлгісінің композициясында шартты түрде композиция орталығы деп аталатын оның тұрақтылығын және ауырлық ортасын қамтамасыз ететін тірелу нүктелері бар. Композициялық орталық қоршаған ортаның немесе іргелес бөліктердің ортақ фонында бөлінетін форманың элементі немесе бөлігі болуы мүмкін. Ол композицияның басты ой элементі болады және элементтердің қалған бөлігінен формасы, өлшемі, бөлшектердің анықталу молдығымен т.б. ерекшеленуі мүмкін. Композицияның теңгерімін қамтамасыз ету үшін оның композициялық орталығын дұрыс орналастыру керек. Ол геометриялық сипаттамамен сәйкес келе бермейді және жиі жылжып кетеді. Дегенмен, туындының орталық бөлігі көзбен белсенді түрде қабылданатынын еске сақтау керек. Сондықтан композициялық орталықты шеткері жылжытпаған жөн.

Үйлесімді тұтастықты құру - суретшінің басты мақсаты. Шаш үлгісінің композициялық тұтастығы тепе-теңдік қарастырылған жағдайда қол жеткізіледі, яғни барлық элементтер мен бөліктер өзара, сондай-ақ адамның мінез-құлқымен және пішінімен теңестірілгендегі кездегі форма күйі. Композицияның көркемдік әдістері адамның қоршаған әлемді психофизикалық қабылдауымен байланысты. Симметрия тепе-теңдік сезімімен байланысты және тартылыс заңымен байланысты. Ассиметрия, яғни симметрияның бұзылуы, өзгерістердің пайда болуын, қозғалысын көрсететін эмоционалдық серпін тудырады.

Симметрия

Айналы симметрия

Шаш үлгісіндегі симметрия

бет-әлпеттің және желкенің ортасы арқылы өтетін ойдағы тік сызық болып саналады. Симметрия шаш бөлігіне форманың жекелеген бөліктер мен бөлшектеріне байыпты тепе теңдік береді (2.6-сурет).

Орталық осьтік симметрия.

Мұнда тең бөліктер орталық осьтің айналасында орналасады және айналған кезде оның төңірегінде олар толығымен беттеседі. Шеңбер ішіндегі әртүрлі розеткалар осындай симметрияның мысалдары болады.

Бұранда мен шиыршық симметриясы – бұл элементтің осьті айналуы және бір уақытта осы осьтің бойындағы қозғалысы. Шиыршықты симметрияда элементтер орталыққа біртіндеп жақындап, бір жазықтықта қозғалуы мүмкін. Симметрия - ең керемет композициялық құралдардың бірі, оның көмегімен  форма ұйымдастырылып, тәртіпке, орнықтылыққа және тұрақтылыққа келеді. летін

-сурет. Айналы симметрия

2.6.-сурет. Шаш үлгісіндегі симметрия

Асимметрия

Шаш үлгісіне енгізілген асимметриялы элементтер сыртқы түрі бойынша форманың барлық басқа бөлшектерімен қарама-қарсы болады. Бұл элементтер негізгі

2.7-сурет. Асимметриялық композиция        2.8-сурет. Ассиметриялық элементтері бар

шаш үлгісі

мағыналық мәнге ие.

Шаш үлгісіндегі асимметриялық элементтер әрқашан мағыналық екпін рөлін сақтайды, оның мазмұнын әртараптандыруға және адамның мінез-құлқын жақсы бейнелеуге көмектеседі (2.8-сурет).

кез келген ауытқу, ең болмағанда ұсақ бөлікті алып тастау немесе қосу назар аударады, композицияға шиеленіс енгізеді (2.9-сурет).Диссимметрия симметриялы формалар өте қатаң әсер қалдырған кезде көркемдік құрал ретінде пайдаланылады.

Үндестік

дисимметрия симметрия мен пропорцияның кез келген бұзылысын        сыйықсыз        деп        тапса,        одан

кейінгі уақыттарда сұлулық көріністерін бұзылған реттілікте, диссонанстарда, бұзылған үндестіктен таба бастады, өйткені олар өмірге тән және логика мен маңынаға ие болатын басқа үндестік жүйесінің бір бөлігі.

Пропорция.

Композицияның барлық элементтерін тұтастыққа келтіру міндетін шешу әртүрлі құралдармен жүзеге асырылады, олардың ең маңыздысы

деп саналады.

Симметрия мен алтын қиманың тіркесімі бар форма сұлулық пен үйлесімділікті жақсы қабылдау мен сезнуге ықпал етеді. Алтын қима принципі – тұтастық пен оның бөліктерінің өнер, ғылым, техника мен табиғаттағы құрылымдық және  функционалды жетілдірілудің ең жоғары көрінісі.

Алтын қима

Ежелгі грек Парфенон храмының қасбетінде алтын пропорциялар бар. Оның қазба жұмыстары кезінде циркульдер табылды, оларды антикалық дәуірдің сәулетшілері мен мүсіншілері қолданған. Помпей циркулінде (Неапольдағы  мұражай) алтын қиманың пропорциялары да салынған (2.11-сурет).

Фибоначчи қатары.

Алтын қима тарихы итальян математигі монах Фибоначчи есімімен байланысты. 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55 және т.б. сандар қатары Фибоначчи қатары ретінде белгілі. Сандар тізбегінің ерекшелігі - оның әрбір мүшесі үшіншіден бастап екі алдыңғы қатардағы сомаға тең: 2 + 3 = 5; 3 + 5 = 8; 5 + 8 = = 13; 8 + 13 = 21; 13 + 21 = 34 және т.б.

үйлесімділік құралы болады. Өйткені ауқым адам мен зат арасындағы салыстырмалы теңгерімді белгілейтін мөлшерлестік көріністерінің бірі болып табылады.

Композицияға тән ерекшелік - оның элементтерінің әрқайсысы басқа элементтермен және формалармен қоршалған және өзара байланысты. Композицияның жекелеген құрамдастарын қарама-қарсы қою үш ықтимал нұсқа бойынша негізделуі мүмкін: контраст, нюанс, барабарлық.

Осылайша, элементтердің контрастылық қатынасы туралы үлкен және кішкентай, күңгірт және ашық, тегіс және бұдыр және т.б. салыстыру кезінде айтылады. Көркемдік шығармашылықтағы контрастылықтың маңыздылығын атап өткен, Е.А. Кибрик былай деді: «Композицияның мәнерлілігі оның негізінде жатқан контрастыға байланысты. Композицияда әртүрлі, сонымен қатар контрасты, қарама- қарсы элементтер: көлем және жазықтық, жарық пен көлеңке, үлкен және кіші,  жақын және алыс, суық және жылы түстер... үйлесім табады».

Контрастылық дәрежесін таңдау суретшінің көркемдік сезімімен және тәжірибесімен анықталады. Контрастың тапшылығы композицияға қажетті мәнерлілікті, оның артықшылығы композициялық тұтастықты бұзуы мүмкін. Сондықтан контраст дәрежесі композицияның тұтастығын сақтау талабымен шектелуі тиіс (2.12-сурет).Контрастқа қарама-қайшы -

Егер композицияда өлшемдердің, форманың, фактураның және басқа да қасиеттердің элементтерінің толық ұқсастығы бар болса, онда бұл жағдайда

Суретші композицияның өзге де құралдары сияқты контрасты, нюансты және барабарлықты өз бетімен таңдай алмайды, көптеген факторларды басшылыққа  алады: заттың функциясын, құрылымын, бейнелік шешімін және т.б. Контрасты және нюансты қарым-қатынас мәнерлілігіне қол жеткізу үшін композицияда нені  айқындау керектігін, керісінше, нені әлсірету керектігін анық елестету керек. Бір композицияда қатарынан контраст пен нюанс жиі кездесуі мүмкін. Мысалы, егер композициялық орталықты таңдап, оған қалған бөліктерді бағындыру керек болса, негізгі элемент өзара нюансты қарым-қатынаста болатын екінші кезектегі элементтерге қатысты контрастылы болуы тиіс.

Композиция бойынша тәжірибелік жаттығулардың ерекшелігі ақиқат шынайы бейнеленбейді, бірақ басқаша мағынада, шартты графикалық формада қайта жасалады. Композициялық жұмыста жеке тұлғаның шығармашылық қабілеттері, бейнелі ойлау, қиял, елес және жады тиімді дамитындықтан, суреттің мазмұны бейненің шартты, графикалық тілі арқылы беріледі. Графика жазықтықта форманы көркемдік (сәндік) әзірлеуде жеткізу құралы ретінде пайдаланылады. Графикалық құралдарға нүкте, сызық, дақ (немесе рең) және түс сияқты компоненттер кіреді (2.13-сурет).

ретінде белгіленеді. Өзінің салыстырмалы түрде кішкентай өлшеміне қарамастан, нүкте композиция құрылымында ауқымды мүмкіндіктерге ие. Көбінесе ол оның бүкіл құрылымының орталығы болады. Бәрі композицияда анықталған қасиеттерге байланысты: жазықтықта орналасуына, салыстырмалы өлшеміне, силуэтіне, толтыру тығыздығына, жарықтылығына және т.б. Нүктенің көркемдік қасиеттері сызықтың, дақтардың, түстердің қасиеттерімен тікелей байланысты және жалпы үйлесімді ұйымдастырылған, графикалық жазықтықты құрайды.

немесе жазықтықтағы бір координат бағытта (ұзындықта) дамуымен сипатталады. Желілік кескіннің сипаты көбінесе  оны  орындау материалы мен техникасы арқылы анықталады.

сипатталады. Гелий қалам немесе кейбір сызу құралдары сияқты көркемдік материалдар жұқа, айқын (қара); қарындаш - анғұрлым  ашық, еркін  кескінді;  қаламұш  -  жіңішке,  қоюландырылған,  «тірі»  сызықты;  тұздық  «майлы», «барқытты» және т.б сызық «береді». Линейнографиялық композиция құрылымында әр түрлі орындалған сызықтардың ерекше қасиеттерін мүмкіндігінше айқын анықтау маңызды.

Нүкте мен сызықтан айырмашылығы дақ графикалық жазықтықтың көп бөлігін толтырады. Дақтарды пайдаланған кезде графикалық композицияны құруға арналған палитра едәуір кеңейеді.

13 - сурет. Түрлі реңдік қанықтықта және мәнерлілікте әзірленген графикалық фактуралар

-сурет. Графикалық фактуралар бойынша реңдік-жазықтық әзірленімі

-сурет. Оптикалық иллюзиялар

Бұл палитраға көптеген және әртүрлі әдістерді қолдану арқылы алынған реңдік графиканың алуан формасы енгізіледі. Реңдік-жазықтық әзірлеме негізінен біркелкі толтырылған нүктелерін немесе графикалық формалардың сызықтарын пайдалану арқылы қол жеткізіледі (2.14-сурет).

Оптикалық иллюзиялар.

Композициялық құрылым оптикалық иллюзиялармен, көрнекі қабылдау ерекшеліктеріне байланысты құбылыстармен бетпе-бет келеді (2.15-сурет). Тікелей сызықтан, шеңберден және басқа дұрыс формалардан тұратын геометриялық пішіндер қисық сызықтармен немесе шоқ сәулемен қиылысатындықтан, қиғаш және дұрыс емес болып көрінеді. Қашықтан керемет горизонтал майысқандай көрінеді: көрерменнен тереңдікке қарай алыстаған заттар олардың нақты өлшемдеріне барабар емес болып қабылданады.

Күрделі композицияның графикалық шешімінде элементтердің немесе формалардың әртүрлі қозғалысын нақты бейнелеу үшін, мысалы, үш өлшемді форманың элементтерін (үлкен, орташа, кішкентай) көрсету үшін

көрсету жеткілікті. Бұл форманың әртүрлі қалпына, элементтер арасындағы қашықтыққа қолданылады. Күрделі композициядағы әртүрлі формаларды осылай үйлестіру тәсілі жалпы түпкі ойдағы айқындық пен дәлдікке ықпал етеді.

Мақсаттылық принципі – авторлық ой мен шығарманың бүкіл құрылымы материалды көркемдік формаға қайта өңдеудің шығармашылық үдерісіне бағыттайтын

Тұтастық принципі негіз ретінде шығарманың тұтастығын қамтамасыз етеді. Композиция формалардың барлық компоненттерін және мазмұнын біртұтастыққа біріктіретін ішкі байланыстар жүйесі ретінде әрекет етеді.

Шығарманы қабылдау доминантадан басталады, ол эмоционалды ой және құрылымдық орталық. Ой орталығы көру орталығымен жиі сәйкес келеді, яғни ол композицияның орталық аймағында орналасады.

Бөліктердің қатар бағынуы.

Тұтастықтың бөліктерін бір-бірімен ұқсастық немесе контраст белгілері бойынша байланысқан топтар құрайды. Барлық топтар өздерінің барлық элементтерімен үндеседі, сондықтан тұтастық олардың бөліктерінде, ал бөліктер тұтастықта қайталанады.

Динамика принципі.

Композициялық әдістер суреттегі қозғалыс сезімін бағыттауға және күшейтуге қабілетті. Композициядағы қозғалыс ұйымдасқан сипатқа, ырғаққа ие. Оның көмегімен тұтастық үндестігі асырылады.

Тепе-теңдік принципі.

Бөлшектердің тепе-теңдігі - композициялық құрылымның ең басты талабы және ойдағы симметрия осі бойынша бейнелеу материалының

Рис. 2.16. Примеры попыток композиционного создания формы: наброски замысла, фиксация идеи

Композициялық құрылымға және форманы моделдеуге үйлесім негізін енгізу тек мөлшерлестік, пропорционалдылық, тепе-теңдікті қамтамасыз ететін сандық қатынастарды сақтауды ғана білдірмейді. Үйлесімділік шығарманың барлық элементтері арасындағы байланысты жүзеге асырады – форма мен мазмұн арасындағы, материал мен форма, зат пен кеңістіктің арасындағы және форманың басқа элементтері арасындағы қарама-қайшылықтарды біріктіріп, барлығын біртұтас композициялық тұтастыққа айналдырады. 2.16-суретте форманы жасау және идеяны нобайлап түсіру әрекеттері көрсетілген. Симметрия ұқсастықты, контраст - айырмашылықты, ньюанс – ұқсастықты да, айырмашылықты да атап көрсетеді. Пропорциялар мен ырғақ дәйекті өзгерістердің заңдылығын көрсетеді.

Үйрену суретінің мақсаттарының бірі - сыртқы формасын пассивті түрде көшірмей, оқушылардың ойлау қабілеттерін дамыту, олардың алдында тұрған затты талдау қабілеттілігі. Сурет салушыға белгілі бір дәйектілікті меңгеру немесе тәртіпті сақтау керек, ол туралы П.Чистяков: «Әрбір іс тәртіпті талап етеді, бәрі алдымен ортасынан немесе соңынан емес, басынан, негізінен бастауды талап етеді... істердегі тәртіптің бұзылуы зиян әкеледі және шатастыруға әкеп соқтырады». Сондықтан сурет салу дағдыларын ойдағыдай игерудің маңызды және міндетті шарттарының бірі, көрген нәрсені талдай білу - жұмыста қатаң жүйелілікті қатаң сақтау. Жұмыс тәртібі келесідей: қарындашты қолға алмас бұрын суреттелген заттарды немесе модельді көзбен шолу керек, яғни, сурет салушының көзіне қатысты кеңістіктік   күйін   анықтау   керек;   жалпы   форманың   сипатын   түсініп,   негізгі

бөліктердің ара салмағын белгілеу керек. Модельді суреттегенде, жалпы форманы құрайтын анық емес орындар немесе бөлшектер болмауы үшін оны айнала қарап шыққан пайдалы. Сурет салу үшін қойылыммен танысып, оның өзіндік ерекшеліктерін белгілеп, жұмыс орындалатын жерді сәтті таңдаған маңызды, өйткені бір қойылым түрлі нүктелерден әр түрлі көрінетін болады. Натюрмортпен жұмыс жасау кезінде бүкіл заттар тобы шартты түрде үшбұрыш, шеңбер немесе эллипске кіретінін ескерген жөн. Бұл міндетті емес, бірақ егер заттар бейберекет орналасқан болса, сурет қиындықпен қабылданады, ал көрерменде ретсіздік сезімі туындайды. Суретші Ж. Б. Шарденнің сопақ бас пияз салынған натюрмортын мысал ретінде ұсынған Б. Иогансон былай дейді: «Шебердің қолынан шыққан қарапайым асүй натюрморты материалының алуан түрлілігі, формасы, өлшемінің қандай рең молдығын беріп тұрғанын көрдіңіз бе?!». Бұл натюрморттан (2.17-сурет) суретшінің талғамы мен шеберлігін байқауға болады. Суреттегі қателіктерді дәлелдеуге болады, суретші кескіндемедегі күңгірттен жарыққа қатынасын қате қабылдағанына сенімді бола аласыз, бірақ бұл туындыдағы әдемі композициялық құрылымға дауласу өте қиын.

а

б

Егер сіз натюрмортқа қарасаңыз, оның картинаны диагоналды кесіп өтетін үшбұрышқа жазылғанын көруге болады (2.17, а -суретті қараңыз). Үшбұрыш бақыраштың көлеңкеленген жағынан кенептің шетіне дейінгі қашықтықтан бастап кенептің шетінен пияздың жеңіл бөлігінің басталуына дейінгі қашықтық заттармен толтырылады. Бұл натюрморт құрылымының заңдылығы - оның композициясы болады... Композициялық сезімді дамытудың жалғыз тәсілі – бұл орыс және әлемдік өнердің жауһарларын талдай білу, көбінесе белгілі бір туындылардың неліктен әсерлендіретінін жиі ойлау және адамға әсер етудің себептерін анықтау». Орынды таңдау бойынша тапсырманы жеңілдету үшін парақтың өлшеміне сәйкес келетін қалың қағаздың кішкене бөлігіне және бірнеше есе мөлшерде кішірейтілген тікбұрышты саңылау тесуге болады. Қарапайым видоискатерді алғаннан кейін, ең қызықты сурет салу үшін орынды таңдай аласыз. Қарапайым көрсеткіш тетік алып, сурет салу үшін анағұрлым қызықты орын таңдауға болады. Сондай-ақ, көрсеткіш тетіктің көмегімен қағаздың жекелеген парағына бірнеше қарындаш нобайын салуға болады. Жұмыс сәтті жүру үшін осы қойылымға шабыттану керек, форманың сұлулығын, жарықтану әсерінің мәнерлілігін сезіну керек. Мұндай эмоциялық әсер жұмыс аяғына дейін сақталуы тиіс. Келесі кезең - суреттің композициялық орналасуы, оның формасының сипатын анықтау. Болашақ сурет форматының композициялық анықтамасынан сурет басталады. Парақтың композициясын шешу - суреттің формасы мен өлшемінің  дұрыс арақатынасын қағаз парағының формасы мен өлшемімен дұрыс ара салмағын тауып, суретті дұрыс орналастыру деген сөз. Суреттелетін нысан биіктігінің немесе енінің неғұрлым үлкен мөлшеріне байланысты парақтың

тік күйін дұрыс таңдау керек. Бұдан басқа ондағы парақ пен суретті көзбен теңестіріп, суреттің өлшемі мен парақтың оңтайлы ара-қатынассын табу керек. Сурет парақта тым еркін емес (парақта «қалқымауы» керек) әрі тым тар болмайтындай орналастырылуы тиіс. Суреттегі композицияны көрермен көзбен шолып қабылдайды және ол эстетикалық қана емес, сонымен қатар психологиялық маңыздылыққа ие. Құрастыру және сурет салу мүмкіндігі – бұл суреттелетін объектінің

тұтастығын сезе және сақтай отырып, бір немесе бірнеше заттардың пропорционалдық қатынастарын, олардың перспективалық өзгерістерін, қашықтықтарын көру, салыстыру, түсіну қабілеті. Үйрену суретінің композициясна қойылатын негізгі талап - парақта суреттелген заттардың

теңдестірілген күйі. Суретті құрастыра отырып, оның негізгі бөлігін парақтың шеттеріне: жоғарғы, төменгі және бүйір жағына қарай теңестіру қажет. Кезінде белгілі орыс суретшісі В.И.Суриков (1848-1916) былай деді: «Мен үшін ең бастысы - композиция. Бұл жерде әлдебір, айнымас заң бар, оны тек сезіммен ғана айыруға болады, бірақ оның бұлжымастығы сондай, кенептің әрбір толықтырылған немесе азайтылған тұтамы немесе артық қойылған нүкте бірден бүкіл композицияны өзгертіп жібереді». Бірнеше заттардан тұратын натюрмортты жасаған кезде симметриялы немесе оларға жақын заттар парақтың орталық осі бойында орналасады, бірақ кескіннің көрінетін орталығы парақтың геометриялық орталығынан біраз жоғары орналасатындай болу керек. Өйткені парақтың визуалды және геометриялық орталары сәйкес келмейді.

37        37

а б в

а

б

в

Геометриялық денелер тобын бейнелегенде, парақтағы жалпы композицияда олардың массаларының біркелкі еместігін ескеру қажет. Ол үшін ең массивті элементтер жағынан үлкен көлемде парақ алаңын қалдыру керек. Бастың суретін салғанда сурет салушы қағаз парағының жазықтығын әдемі толтыруды үйренуі керек. Егер бас фронталды күйде болса, онда сурет парақтың

орталық осі бойымен орналасады. Басты бұрылған күйдегі суретін салған кезде бет жағындағы парақтың бос алаңын желке жағына қарағанда көбірек қалдырады. Өйткені бұл жағдайда суреттің мағыналық ортасы модельдің бет-әлпетінде болады (2.18-сурет). Дегенмен, композицияда белгілі бір үлгіні сақтауы керек деп ойлауға болмайды, әрбір жеке жағдайда оны нақты түрде шешу керек. Сурет қолда бар парақтың немесе тараптардың берілген арақатынасы бар парақтың өлшеміне қарай салынуы керек. Қағаз парағының артық алаңын кейіннен жою арқылы композициядағы олқылықтарды түзетуге жол берілмейді. Жақсы салынған суреттен бүкіл кескіннің тұтастығы мен теңгерімін бұзбай, ештеңені өзгертуге, лақтырып тастауға болмайды. Композиция заңдарын білу және шебер қолдану бүкіл эстетикалық талаптарға жауап беретін композициялық тапсырманы сауатты және мәнерлі шешуге мүмкіндік береді.

Адам жарататын өнер әлемі - оның рухани өмірі бейнеленген және жүзеге асырылатын, физикалық, материалдық және әлеуметтік өмірмен тығыз байланыста болатын сала.

эмоциялық әсер ету қабілеті - қабылданатындай және түсінікті болатындай алдыңғы кезектегі шарт. Француз суретшісі П. Сезанн (1839-1906) «эмоция жоқ өнер - бұл оның негізіндегі өнер емес» деп сенді. . Француз суретшісі П. Сезанн (1839-1906) «эмоциясы жоқ өнер – бұл негізінен өнер емес» деп есептеді.

Көркем-бейнелі ойлауды дамытудың негізгі мақсаттарының бірі - қиял-ғажайып саласында шығармашылық тұлғалардың әлеуетін ашу. Шығармашылықтың кез- келген түрі эстетикалық әсермен байланысты жаңа ақпаратты құруға бағытталған және бұл үдеріс интуитивті түрде жүзеге асырылады. Суретші Е.А. Кибрик интуицияны композициялық шеберлік негіздерінің бірі деп санады. Ол: «Көркем шығармашылықтың бірінші кезеңі - интуитивті, келесі кезең не істелгенін талдауды қажет етеді. Тек түйсік пен талдаудың үйлесімді үндестігі жақсы құрастырылып, аяқталған жұмысты жасауға мүмкіндік береді ... Шығармашылық түйсік қабілеті - суретшінің дарындылығының көрінісі. Тек түйсік бойынша құрылған туындыны талдааған суретші суретті аяқтауға әкелетін шығармашылықтың соңғы кезеңіне жолдар мен құралдар таба алады». Шығармашылық процестің ең маңызды міндеттері: дизайнердің ой-өрісінен бағыттау импульсін алу, кәсіби әлеуетті ояту және ашу. Жасалатын көркемдік формасы үйлесімсіздікті біріктіруге мүмкіндік береді. Соның арқасында өзінің эстетикалық нормалары бойынша өмір сүретін және болмыстың қайталанбастығын білдіретін көркемдік шындық пайда болады. Композиция бойынша жұмыс жасау нақты көркем шығармада жүзеге асырылатын суретшінің жеке көркемдік ойлау процесін білдіреді. Мұндай мамандар үшін талант пен түйсік міндетті болу қажет.

болуын болжайды. Тіпті, туынды сюжеттік емес, сәндік немесе абстрактілі сурет болса  да,  ол формальды құралдармен - эмоцияларға әсер ететін, байланыс тудыратын және эстетикалық құндылықтарға ие формалардың, түсті дақтардың, сызықтардың қатынасымен жүзеге асырылатын

Графикалық құралдардың (нүктелердің, сызықтардың, дақтардың) көмегімен көркемдік мәнерлілігі және эмоционалдық жүктемесі бар, қанықтығы бойынша бес түрлі бойынша композициялық форманы әзірлеңіз.

Картина - ішінде перспективалық кеңістіктің жоспарлары көбейетін ашық терезе.

Леон Батиста Альберти

Материя мен форма бір-біріне қажеттілікпен өлшемдес және табиғатымен де өзара қатынасты.

Фома Аквинский

Біздің көздеріміз қашықтағы натураны екі өлшемде көретіні белгілі. Тек жақын жерден адамның екі көзі форманың көлемін қабылдай бастайды, бірақ 4-5 м қашықтықта адам шын мәнінде тегіс силуэтті көреді. Алайда, біз бұл туралы  ешқашан ойланбаймыз, өйткені біз заттарыдң кеңістікте орналасқанын және көлемі бар екенін білеміз. Біз тегіс қағаз парағына сурет саламыз, бірақ бәрібір заттарды көлемді және кеңістікте орналастырып бейнелеуге тиіспіз. Форма кез-келген бейнеленетін нысанды жақсы жағынан сипаттайды. Суретші көрерменді тегіс парақтан әртүрлі формалардың көлемін көруге мәжбүрлейді. Көлеммен бірге оларды қоршап тұрған кеңістік де пайда болады.

Көлем.

Көлем - үшөлшемді бейнелеу құралы, сызықтан, штрихтан, дақтан айырмашылығы, суретші мүсінде, сомдауда, сәулетте толығымен пайдаланады, бірақ суретте, графикада, кескіндемеде жазықтықта да бейнеленуі мүмкін. Заттың көлемі үш параметрмен: ұзындықпен, енмен және биіктікпен сипатталады.

ұсынылуы мүмкін. Осының бәрі оқып үйрену нәтижесінде адамның басын бейнелеу үшін қажет. Адамның басы да құрылымдық негізге ие және бірнеше геометриялық формалардың жиынтығы ретінде ұсынылуы мүмкін. Суретте көлемді форманы беру үшін, оның ішкі құрылымын логикалық түрде елестету керек, яғни заттың құрылымын түсіну керек.

Конструкция.

Конструкция — жекелеген элементтер мен бөлшектерді кеңістікте біртұтас пластикалық көлемге біріктіретін оның қаңқасы, форманың құрылымдық негізі. Суреттегі осы көлемді сезіну және зерттеу үшін өтпелі нобайлау әдісі қолданылады, яғни, зат әйнек ретінде салынады. Бұл жағдайда көрерменнен жасырылған бөліктер мен құрылымның сызықтары көрінеді.

Жазықтық.

Жазықтық бізді бірінші кезекте қызықтыруы мүмкін. Үстелде  жатқан қағаздың квадрат парағын (немесе картонды) суреттейміз. Суреттегі картон парағы танылу үшін, оны перспективада бейнелеу қажет. Ал перспектива дегеніміз не? Қоршаған әлемге көз тастай отырып, ғимараттар, заттар, адамдар алыстау шамасына қарай кішірейетінін, ал теміржол жолдарының параллель сызықтары бір нүктеде қосылатынын байқаймыз. Сыртқы көріністегі барлық өзгерістер, заттардың мөлшерлестігі перспектива заңдарына бағынады.

Перспектива . Перспектива кең мағынада көрінісі – шолу, панорама, алысқа айқын көзқарас, яғни кеңістікті көру ғылымы, сондай-ақ жазықтықта кеңістікті бейнелеудің практикалық тәсілдері мен әдістер жүйесі дегенді білдіреді. «Көзбен», интуитивті, дәл геометриялық құрылымдарсыз таңдалған перспектива байқаушы перспектива аталады. Тікелей, орталық перспективалар; Ренессанс дәуірінің суретшілері әзірлеген және академиялық деп саналатын бір нүктеден шығу (ортогоналды) перспективасы бар. Оның мәні - тереңдей түсетін бүкіл сызықтар бір жылжымайтын түйісу нүктесінен басталады. Ортогоналды перспектива геометриялық тұрғыдан әзірленген құрылым принциптеріне негізделген. Леонардо да Винчидің «Құпия кеш» туындысы осылай жазылған. Қашықтықта орналасқан барлық заттар айқындығы аз контурларға, солғын реңге және «көгілдірек» түске ие. Кескіндемеде осы тәсілдерді пайдалану «әуе перспективасы» (Леонардо да Винчидің «Мадонна Литта» туындысы) деп аталады. Өйткені, ауаның белгілі бір тығыздығы мен түсі бар, соған байланысты барлық объектілер (орман, өзен, алаңдар және т.б.) қашықтықтан анағұрлым көгілдір болып көрінеді. Перспективаның басқа түрлері бар: кері, бұрыштық, параллель және басқалар, бірақ білім беру үрдісінде байқаушы және тікелей перспективаны қолдану жеткілікті.

Байқаушы перспективаны қолданған жағдайда суретші есептеулерге, сызбаларға, сызықтарға емес, өз көрінісі мен натураны талдауға сүйенеді.

Перспективаның негіздерін зерделеуге кіріспес бұрын бірқатар түсініктерді білу керек. Адамның көзқарасымен қамтуы мүмкін (шамамен 60° - көру бұрышы) нәрсенің бәрі көру алаңы деп аталады. Адамның натураны айқын қабылдауы 30° радиуста болады. Көру нүктесі, яғни, қадағалаушының қадағалайтын нысанға қатысты тіке, жанынан, үстінен немесе төменнен қараған көз қиығы өте маңызды. Әр жолы, көзқарасты өзгерту арқылы, біз объектінің бейнесін өзгертеміз. Көру нүктесі көкжиек сызығымен байланысты.

Көкжиек сызығы.

Көкжиек сызығы – перспективалы ықшамдаудың түйісу нүктелері орналасқан шартты сызық. Көкжиек сызығы байқаушының көру нүктесіне байланысты өзгеруі мүмкін. Бұл сызықты анықтаудың ең қарапайым жолы - көзге қарындашты көлденең қойып, қарындаштың жазықтығы заттар мен натура объектілері қай жерден кесіп өтетінін қарау (3.1-сурет).

Суретті және тақырыптық жазықтық.

Үйді, ағаштарды және жолды қамтитын кеңістіктің бір бөлігін бейнелеу керек делік. Олардың барлығы бақылаушыдан түрлі қашықтықта орналасқан. Заттардың бүкіл тобы қағаз бетіне контурлы салынған кезде, біз

деп аталады. Сондай-ақ, біз заттық жазықтық деп суретке арналған бірнеше заттар (құмыра, алма, стакан) қойылатын үстел жазықтығын айтамыз. Пейзаж немесе натюрмортты бейнелеген кезде, кейбір параллель сызықтар көкжиек сызығына түйісетінін байқаймыз. Бұл түйісу нүктелері суреттің тереңдігінде немесе жазықтығынан тыс болуы мүмкін. Картинаның тереңіне бойлайтын параллель сызықтар түйісетін көкжиектегі нүктелер

түйісу нүктелері деп  аталады. Картинаның қай жерінде орналасқанына қарамастан, параллель сызықтардың әрбір тобы үшін және қандай заттарға тиесілі болса да, бір ғана түйісу нүктесі бар.

Мысалы, темір жол рельстері көкжиек сызығына тіке бұрышпен бір нүктеге жетеді. Ол біздің көзімізге қарама-қарсы орналасқан және негізгі деп аталады (3.2-сурет).

деп аталады. Барлық фронталдық сызықтарда, қандай күйде болса да, түйісу нүктелері болмайды. Суреттің тереңдігіне бағытталған және көкжиекке 90° бұрышта орналасқан сызықтарда (сәйкесінше, суреттің жазықтығына да) ортақ түйісу нүктелері бар. Сондай-ақ, суреттің жазықтығына (көкжиектегі) әр түрлі бұрыштардан түсетін сызықтар бар. Олар көкжиек сызығында орналасқан түрлі түйісу нүктелерінен барады (3.3-сурет). Зат көзден қашықтаған сайын кішірейіп көрінеді.

Квадраттың перспективасы.

Біздің міндетімізге оралайық: жазықтықта жатқан картон квадратын суреттейік. Енді перспективалы сызықтардың заңдары  туралы біле отырып, біз квадрат парақты дұрыс суреттей аламыз. Перспективада квадрат трапеция түрінде (егер оның екі жағы суреттің жазықтығына параллель болса) немесе дұрыс емес төртбұрышты түрінде көрінеді (егер квадрат жазықтығы сурет жазықтығының кез-келген түзу емес бұрышында орналасқан болса). Бұл

бұрыштық перспектива.

Алдымен, екі жағы суреттің жазықтығына параллель болатын квадрат салынады. Көкжиек сызығының орналасқан жері анықталады. Ойша суреттің ішіне кіретін квадрат сызығы жалғасып, олардың түйісу нүктесі белгіленеді. Квадрат жазықтығының фронтальды орны және фронтальды перспективасы осылай шығады. Осы күйді суреттеу керек. Енді сурет жазықтығына ерікті бұрышпен жатқан квадрат салынады. Алдыңғы жағдайдағыдай, көкжиек сызығы (Л.г.) анықталады да, квадраттың алдыңғы бұрыштық жақтарының жалғасы болатын түйісу сызықтары (3.4-сурет) жүргізіліп, көкжиек сызығында екі нүкте алынады. Осы түйісу нүктелеріне бақылаушыдан шалғайда орналасқан квадрат бүйірлерінен ұзартып алатын сызықтар жалғасады. Нәтижесінде квадраттың бұрыштық перспективасы алынады.

Шеңбердің перспективасы.

Перспективада шеңберді суреттеу кезінде суреттелетін шеңбердің даметріне тең жағынан әртүрлі құрылым принципін қолдануға болады. Квадратты құру кезінде оған шеңбер салынып, ал квадрат диагональдары сызылады. Симметрия мен диагоналдың осьтері салынған шеңберді

және

нүктелеріндегі тең сегіз бөлікке бөледі. Осылардың бойымен шеңбер құру қажет. Суреттің негізіне квадрат сызықты жобалап -

нүктелері мен оның тереңдігін

және

нүктелерінен тауып, 3.5-суретте көрсетілгендей, оның перспективалық суреті құрылып, перспективада

және

диагональдары жүргізіледі. Нүктелер тұрғысында

және

квадраттың бүйірлеріндегі осьтердің қиылысқан жерінде (шеңберлердегі диаметрлер) жатыр және оларды перспективада оңай алуға болады.

Шеңбер перспективасын құру құмыра, тарелкелер, гипс шарлар, цилиндрлер және т.б. болуы мүмкін натюрморттарды салған кезде қажет болады. Мысалы, құмыраның мойыны – цилиндр, ал құмырадағы тесік (егер сіз оны жоғарыдан қарасаңыз) - бұл шеңбер болады. Сонымен бірге, егер перспективада тесікке қарасақ, онда біз эллипсті көреміз. Біз цилиндрімізді көкжиек  сызығына жақындатып қойған сайын, эллипс жіңішкерек болады, ал жоғарғы бөлігі әрқашан төменгісінен жіңішке болады.

Жоғарғы эллипсті көкжиек сызығымен біріктіргенде, ол түзу сызыққа айналады, ал төменгі бөліктер (ортада және құмыраның түбінде) эллипс болып қалады, бірақ бастапқыдағыдан жіңішке болады (3.6-сурет).

Куб қаңқасын құру.

Перспективада жазықтық суретін сала отырып, біз көлемді пішін құрылымына көше аламыз. Алдымен кубтың қаңқасы құрылады. Кубтың қаңқасын сала отырып, сурет салушы көлемді форманы қалай салған жөн екендігімен танысып қана қоймай, куб құрылымын да айқын елестетеді (3.7, a -е-сурет). Куб қаңқасын алдымен үстелге сурет салушыға 45° бұрышпен қоямыз. Куб қаңқасын салған кезде суретші форма құрылымын білу картинадаға затты дәлірек жеткізуге мүмкіндік беретініне оның бұрыштары мен қырларын мұқият тұрғызған соң көз жеткізеді. Алдымен, әдеттегідей, көкжиек сызығы белгіленеді, содан соң – сурет салушыға жақын қаңқа нүктесі. Құрылымды кубтың табанынан – төменгі квадраттан бастау керек. Ол үшін таңдалған нүкте арқылы көкжиек сызығы жүргізіледі, содан кейін осы нүктеден түкіпіріне қарай жүретін табан қабырғасы салынады. Көкжиек сызығы мен куб қабырғасының бағыты арасындағы бұрыш өлшенеді, осылайша кубтың төменгі жақын қабырғасы табылады. Осы екі қабырғаның ұзындығы көзбен белгіленеді.  Содан кейін жақын нүктеден биіктікті – куб қырларының бірін қалпына келтіреміз. Кубтың биіктігін анықтайтын жоғарғы нүктеден кубтың жоғарғы қырының сызығы жүргізіледі. Мұнда қырларының көлбеулену бұрыштары бақыланады, олар  ұзартылып, көкжиекке жеткізіледі. Ең дұрысы, жоғарғы және төменгі сызықтар – куб қырлары (олар параллель) көкжиек сызығында қосылуға тиіс. Кубтың төменгі және жоғарғы бұрыштары да осы сияқты құрылады: тиісінше, үстіңгі жазықтық төменгіге қарағанда аз ашылады, өйткені ол көкжиек сызығына жақынырақ.

а

б

в

г

д

е

-сурет. Цилиндрдің құрылымы Кубты салу мысалы оқушыны көлемді пішіндер салу кезінде пішіннің қаңқасын (скелетін) елестету, салынатын пішінді түгел көру керектігіне көз жеткізуі тиіс. Күрделі формалардың суретін салуды үйренер алдында әрдайым анағұрлым қарапайым пішіндердің суреті салынады. Бұл куб, шар, цилиндр, конус, призма, пирамида болуы мүмкін. Цилиндр суретін салуды ұғынып алайық.

Цилиндр тұрғызу.

Цилиндр жүйемен былайша тұрғызылады. Цилиндрді көкжиек сызығынан төмен тігінен орналастырамыз. Цилиндрдің өлшемдері  мен негізгі пропорцияларын (биіктігі мен енін) анықтаймыз.

Шеңбер ортасы арқылы тік ось сызығын - симметрия осін жүргіземіз. Симметрия - ортаңғы сызыққа қатысты тұтас оң және сол жақ бөліктердің толық сәйкестігі. Осы орта сызық симметрия осі деп аталады. Симметрия осінде цилиндрдің жоғарғы және төменгі табандарының диаметрлерін 90° бұрышпен көлденең тік сызықтармен кесіп өтіп, цилиндрдің биіктігін белгілейміз. Ұзақ мерзімді қысқартуды ескере  отырып, цилиндрдің жоғарғы және төменгі негіздерінің оваларын сызыңыз. Перспективалық        ықшамдауды        ескере        отырып,, цилиндрдің жоғарғы және төменгі табандарының сопақ пішіндерін сызамыз. Көлемді реңді штрихпен айқындап, оған цилиндр формасы бойынша бағыт беруге тырысамыз

(3.8-сурет).

Геометриялық пішіндердің суретін салған кезде тұрғызу кезеңінен кейін жарық- көлеңке көмегімен заттың формасын модельдеуге көшкен жөн.

Жарық-көлеңке.

Жарық-көлеңке заттың сыртқы бетіндегі жарық деңгейін көрсетеді. Әдетте, бейнелеу затын қойған кезде оқытушы қойылымға дұрыс жарық беруге тырысады. Осылайша форманы, контрасты және реңдік ауысуларды күштірек

айқындайды. Жарық форма бойымен тарап, оның сипатына байланысты ең ашығынан ең күңгіртіне дейін реңдік градацияның түрлі деңгейіне ие болады. Заттың беткі қабатының жарықтандыру дәрежесі сонымен қатар объектінің түсіне, содан кейін заттың жарық көзіне дейінгі қашықтығына, ақыр соңында жарық сәулелерінің түсу бұрышына байланысты болады (сондықтан оқыту кезінде гипс үлгілері жиі бейнеленеді). Ең қарқынды - жарық көзіне 90° бұрышта орналасқан, яғни перпендикуляр орналасқан заттың жазықтығына жарық түсірілген. Суреттегі көлемді беру штрихпен, бояумен және өңдеумен салынатын рең көмегімен жүзеге асырылады. Геометриялық пішіндердегі жарық-көлеңкелердің шарда, цилиндрде және кубта бөлінуін қарастырайық. Осы қарапайым пішіндерден жарық-көлеңкені бөлу  ережелері мен заңдары сүйене отырып, реңдік сауаттылықты және анағұрлым күрделі көлемдерді ұғынуға болады. Гипстен жасалған шарды, цилиндрді және кубты алып, оны күшті жарықпен жарықтандырамыз.

Шарлар көбінесе жарықтандырылған беттерден жарық сәулелері бейнеленетін жазықтықта орналасады және өздігімен күңгірт болмайды. Бұл жағдайда шардың көлеңкелі бөлігінде, үстелдің немесе қабырғаның жазықтығына қарайтын шегінде көлеңкеге қарағанда анағұрлым ашық аймақ -

рефлекс болады. Шардан үстел жазықтығына немесе қабырғаға түсетін көлеңке заттан түсетіндіктен

құлай түскен көлеңке деп аталады. Цилиндр, конус, сфералық (қырлы емес) заттарда жарықтан көлеңкеге ауысу біртіндеп, шардағыдай сызбамен таралады. Егер беткі қабат қырлы болса, онда жарық-көлеңке біркелкі таралмайды: әрбір рең өз жазықтығында айқын суреттелетін болады.

а — шар көлемінде көлеңке градациясының орналасу сызбасы; б

Геометриялық денелердің көлемін суреттеу үшін әртүрлі дәрежеде басып сызылатын штрихтарды қолданған жөн, бірақ қарындашпен фон суреттеуде сақ болған жөн. Ол артқы қатарда қалып, кедергі келтірмей, негізгі заттардың формасын анықтауға көмектесуі керек. Осыған байланысты фонды анағұрлым жеңіл штрихпен салған жөн, сонда заттардың суреті анағұрлым белсенді көрінеді.

сөзбе сөз аударғанда — өлі натура). Неғұрлым кең мағынада, натюрморт жанр ретінде ортақ композициялық шешіммен біріктірілген шынайы ортада орналастырылған әртүрлі заттардың бейнесін қамтиды. Натюрморт XVІІ ғасырда Голландияда пайда болып, бейнелеу өнерінің дербес жанрына айналды. Натюрморт немесе ой бойынша бір топта жасалған адамның айналасындағы  заттардың бейнесі сурет салуды үйрену үшін қажет. Натюрмортпен жұмыс жасай отырып, адам оқытудың анағұрлым күрделі кезеңдерінде алдына қойылған міндеттерді шешуге: пейзажды, интерьерді, адамның суретін салуға дайындалады. Натюрмортпен жұмыс басталғанда сурет салушылар алдында композициялық мәселе туындайды. Тіпті, бір заттың суретін салғанда, оны параққа дұрыс орналастырған  жөн: оны шетіне қарай жылжытпау, оны шамадан тыс азайтпаңыз немесе ұлғайтпаңыз, яғни параққа қойылған зат пен парақтың жазықтығының өзі өзара біртұтас байланыста болады. Бір емес, бірнеше зат бейнеленген натюрморт үйренуші суретшіге натураны тұтастай көруді үйренуге, теңгерімді сезінуге, сурет жазықтығын толтырылатын логикаға мүмкіндік береді. Бірнеше затты (бұл жағдайда геометриялық пішіндер) бейнелеу міндетін шеше отырып, бір заттың емес, бірнеше заттың формасын беріп, оларды өзара байланыстырып, өлшемі мен реңдерін салыстыру керек. Алдымен композицияның міндетін шешуге тура келеді: анағұрлым мәнерлі көріну үшін қағаз парағына заттарды бөлу керек. Натюрмортты салу кезінде оның композициялық орталығын, ой тұрғысындағы негізгі затты анықтау керек. Қағаз парағы тым кішкентай және шамалы болып көрінбеу үшін бүйіріне қарай жылжытпай, біркелкі толтырылуы үшін заттарды бірге жинастып орналастыру керек. Парақта сауатты орналасқан заттар ең маңыздысы болады, кеңістік оларға бағынып, олар бүйіріне жылжығандай немесе сурет шеңберінде «сығылған» көрінбейді (3.10-сурет). Натюрморттың суретін салу жүйелілігі қарапайымнан күрделіге дейінгі, жалпыдан жекеге дейінгі, содан кейін қайтадан жалпыға ауысатын академиялық сурет мектебінің әзірленімдерінде негізделген. Бұл тұрғыда бірқатар дәйекті міндеттерді шешу керек:

Пропорция, пропорционалдылық.

Пропорция, пропорционалдылық – ара салмақ, мөлшерлестік. Кез-келген шамаға, санға немесе сызықтық кесіндіге негізделген әр түрлі формалардың немесе олардың бөліктерінің өзара мәндерінің мөлшерлестігі. Пропорция - өнер туындысының формасын, эстетикалық сапасын үйлестіру құралы. Натюрморт суреті пропорционалды болу үшін заттар өлшемдері бойынша: биіктігіне, еніне, көлеміне қатысты қандай ара қатынаста болатынын анықтау керек; содан кейін әр заттың жеке бөліктерінің мөлшерлестігін анықтау  керек. Натураны сауатты суретке түсіру үшін салыстыру міндетті. Осы әдісті меңгеру әрі қарай адамның басын суреттеу кезінде, оның жеке бөліктерінің мөлшерлестігін, басы мен шашының, басы мен адамның бүкіл пішінін анықтаған кезде қажет болады. Мөллшерлестік сезімі, пропорционалдық өлшемдерге ие болу - қоршаған әлемнің, өнердің, адам келбетінің сұлулығына және үйлесіміне қол жеткізу әдісі. Тұтастық пен бөлшектердің пропорционалдылығы сұлулықты тудырады. Өз тарихында адамзат пропорция мәселесіне қызығушылық танытты, денесінің бөліктері математикалық дәлдікпен өлшенетін ережелер немесе қағидалар ойлап тапты. Еуропалықтар үшін классика - Ежелгі Грецияда дамыған сұлулықтың заңдары. Б.э.д. 432 жылы мүсінші Поликлет адам денесінің пропорциясы туралы шығарма жазды, оны «Канон», яғни, ереже деп атады. Найзалы сарбаз, Олимпиада ойындарының жеңімпазының мүсіні ерлер сұлулығының үлгісі болып саналады.  Мүсін Дорифор-найзашы деп аталады. Бұл жасөспірім атлеттің денесінің барлық бөліктерінің пропорционалдылығы Грекияда идеалды деп танылған. Дорифордың  дене бітімі бағынатын пропорция жүйесі «алтын қима» деген атауға ие болды. Бұл жүйенің мәні математикалық тұрғыдан алғанда, екі шаманың қосындысы, үлкен  мән аз мәнге еселік қатыста болатындай, үлкен мәнге еселік қатыста болады. Бұл ара қатынасты 5: 3, 8: 5, 13: 8 және т.б. цифлармен білдіруге болады. Қайта өрлеу дәуірінде суретшілер пропорцияларды зерттеуді және тереңдетуді жалғастыра берді. Қайта өрлеу дәуіріндегі шеберлердің жұмыстары бізге кескіндеме, мүсін, сәулет саласындағы ең жоғары жетістіктерді көрсетеді. Олардың шығармалары Қазіргі уақытта «алтын қима» заңын, дизайнда, сәулет, сурет салу, кескіндемеде классикалық мұраны, соның ішінде шаш үлгісін жасау мен модельдеу білімін пайдалану аса маңызды. Біздің    міндетімізге:   натюрморт   салуға   оралайық.    Композицияны   құрайтын

заттардың пропорциясын түсіну үшін объектілердің пропорцияларын түсіну үшін заттар арасындағы ара салмақ пен заттардың өздерінің ара салмағының пропорцияларын нысаналау әдісімен өлшеу керек. Бұл былай жасалады: қарындашты аты жоқ және ортаңғы саусақтармен алақанға басу керек, ал үлкен саусақ қарындаштың бойымен жылжиды және қажетті өлшемді белгілеуге қызмет етеді. Қарындашты міндетті түрде натура мен көз арасына көлденең созып көзге қарай перпендикулярлы түрде ұстау керек. Зат өлшенген кезде, яғни цилиндрдің ені мен биіктігі салыстырылған кезде, қарындашқа бір көзді сығырайтып қарау керек. Цилиндрдің биіктігі /оның биіктігін құрайды деп белгіледік делік. Осыдан кейін суреттегі цилиндрдің биіктігі мен ені әдеттегідей сызғышпен өлшенеді (екі көзбен қарап). Барлық шамалардың бір-бірімен ара салмақтары осылайша, тексеріледі. Суретте заттардың нақты өлшемін емес, олардың бір-бірімен ара салмағын, пропорционалды ара салмақ өлшемдерін бейнелеу қажет. Алғашқы натюрмортты бұрын суретін салынған заттардан жасаған жақсы. Алдымен біз куб пен цилиндрден қойылым жасаймыз, яғни оларды қойылым үстеліне жақсы көрінетіндей, теңдестірілген және бір-бірімен тұтастырылғандай етіп орналастырамыз. Енді сізге шағын көлемдегі қағаз парағына қарапайым эскиз жасау керек. Оның көмегімен бүкіл топтың теңгерімді орналасуын табу қажет, фонның қажетті және жеткілікті мөлшерін белгілеу керек. Іздестіруді жеңілдету үшін барлық топ жалпылама түрде белгленеді. Композициялық шешім табылған кезде, суретті эскизден қағаздчң негізгі парағына пропорционалды ара салмақта көшіріледі. Алдымен белгіленген композицияда натурадағы заттардың орналасуын салыстыру арқылы натюрморттың жеке құрамдас бөліктері нақтыланады. Жеңіл сызықтармен пәндерді: олардың өлшемін, формасын, әрқайсысының үстелдегі күйін белгілейді. Бүкіл топ анықталған кезде, жекелеген заттардың құрылымына кірісуге болады. Алдымен сурет салушы заттың жалпы формасына бақылау жасайды, оның сипаттамалық ерекшеліктерін ескереді, содан кейін оның бөліктерінің және олардың өзара байланыстарына талдау жасайды. Соңында әрбір бөлшекті жеке-жеке қарастыра бастайды. Құрылымды оңай салу үшін қосалқы сызықтарды, мысалы, орталық ось сызықтарын пайдалануға болады. Осы сызықтардың көмегімен пішіннің оң және сол жақ жартысының симметриялығы тексеріледі. Содан кейін заттың ені мен биіктігінің ара салмағын салыстыру арқылы пішіннің пропорцияларын нақтылау қажет. Келесі кезең - бұл нысанның құрылымдық негізін анықтау. Мысал ретінде гипс вазасын алайық. Оның мойны конусты еске түсіреді, негізгі көлемі жұмыртқа тәріздес, ал аяғы цилиндр пішінді. Суреттелген зат формасының сипаты нақтыланған кезде, жарық- көлеңкенің көмегімен көлемді анықтауға болады. Заттарды тұрғызу процесінде негізгі көлеңкелерді салу қажет. Суретті натурамен айқындап, салыстыра отырып, алдыңғы қатарға «шығып кетпейтіндей» етіп, жайлы, тұтас суреттелуі тиіс фонды өңдеуді де ұмытпау керек. Бір қарағанда, бірдей жарықтандырылған жазықтықтардан түсетін көлеңкелер бірдей болып көрінуі мүмкін. Бірақ бұл олай емес. Бүкіл натюрмортты тексеріп, ең ашық және ең күңгірт жерін табу қажет. Төменде келтірілген ұсыныстарды сақтау керек: заттарды штрихтаған кезде штрихтарды заттың формасының бойымен сызуға тырысу керек, осылайша штрихтау форманы айқындауға көмектеседі. Заттардан құлай түсетін көлеңкелер (егер үстел жазықтығы болса) көлденең немесе тік (қабырға жазықтығы) штрихтармен бейнеленеді. Рең салған кезде заттарды өзара салыстырып, рең күшін реңдік шкалаға немесе реңдік сызғышқа сәйкес бөлу керек.

Бүйірінен немесе жоғарыдан түсіп тұрған жарық көзінен түрлі қашықтықта орналасқан бірнеше заттан тұратын топтық қойылымды суреттеген кезде, денелердің немесе заттардың жарық түскен беттері қашықтау шамасына қарай жарық күшін жоғалтады. Форма бойымен таралатын жарық сипатына қарай түрлі реңге ие – ең ашығынан ең күңгіртіне қарай. Жарық-көлеңке түсінігі осылай туындайды. Бірдей боялған заттардағы жарық-сәуле табиғатын зерттеген жақсы. Мәселен, гипс кубтың және оның жоғары жағында орналасқан гисп шардың. Натюрморттың түрліше жарық түскен учаскелеріндегі реңдік градацияны атау үшін шардың реңдік палитрасындағы терминдер қолданылады (3.11-сурет). Жарықтың азаю қарқындылығына қарай бүкіл жарық реңдерін мынадай шартты кезектілікпен орналастыруға болады:

ақ дақ, жарық, жартылай рең, рефлекс, өз көлеңкесі, құлай түскен көлеңке. Реңдік шкаланың бұл атаулары драпировкадағы  рең беру жұмысы үшін де, тірі адам басының суретін салу үшін де, гипсті үлгідені сурет жарығы мен көлеңкесі градациясын беру үшін де, натюрморт үшін де өзекті болады.

Жарық зат формасын айқындайды. Егер формада қырлы сипат болса, тіпті, олардың шекарасының жарық күші минималды айырмашылықта болса да, олардың қырлы беттері анық және нақты болады. Егер зат формасы дөңгелек болса, онда жарық-көлеңке біртіндеп ауысады. Анағұрлым терең көлеңке рефлекс қамтылған көлеңке жағына қарай емес, жарық түскен бөлікке қарай жылжытылады. Зат неғұрлым жарық көзіне жақын болған сайын, жарық пен көлеңке контрастары соғұрлым күштірек білінеді. Зат жарық көзінен неғұрлым алыс болған сайын, бұл реңдік ара салмақтар соғұрлым жұмсақ, әлсіздеу болады (3.12-сурет). Натюрморт суретін салуды игерудің соңғы сатысы күнделікті тұрмыстағы бұйымдардың: құмыралар, балшық кіреңкелер, жемістер, фон әрі қызықты қыртыстар түзе алатын маталардың бейнесін салу болуы мүмкін. Осы анағұрлым күрделі натюрморттарды орындау үшін гипсті геометриялық пішіндердің суретін салу кезінде қолданылған ережелерді басшылыққа алу керек. Алайда саз кіреңкені немесе құмыраның суретін сауатты салу үшін бірқатар тісілдерді ескерген жөн. Құмыра қандай геометриялық формалардан (конустың табанынан және шардан) тұратынын түсіну.

Құмыраны салғанда, оның пропорцияларын анықтау (оларды өлшеуге  болады). Үстелдің жазықтығына параллель тік сызықты сызу. Бұл сызықта құмыраның бөліктеріне: мойын, денесі, тірегіне сәйкес келетін кесінділерге бөліп сызу. Құмыраның ең жалпақ бөлігінің көлемін, әрі қарай бүкіл көлемінің сызып шығу.

-сурет. Құмыраны тұрғызу және реңдік өңдеу

Осы тірек нүктелерінің бойымен оның симметриясын

бұзбауға тырысып, құмыра контурын сызыңыз (2.3-бөлімін де қараңыз). Симметрия заңы бір формадағы екі немесе одан да көп бөліктердің теңдігін білдіреді, оның бір бөлігіндегі әрбір нүкте симметрия осінің

екінші жағында сол бөліктің сондай нүктесіне сәйкес келеді.

Сонымен, құмыра тұрғызылды. Шеңбердің перспективалық ықшамдалуын ескере отырып, сопақ пішіндерді (екі-үш немесе одан да көп болуы мүмкін) сызу қалды. Енді құмыра жасалынған материалды - сазды айқындау үшін құмыра формасының бойымен мүмкіндігінше анағұрлым тығыз штрихтап, жарық-көлеңке салуға болады (3.13-сурет). Осылайша құмыраны (гипсті затты білдіруі тиіс мөлдір штрихтаудан айырмашылығы) анағұрлым тығыз штрихтау керек. Сондықтан құмыраның жарық түскен және жарық түспеген бөліктеріндегі реңді күшейткен жөн. Құмыраның өзіндегі жарық пен көлеңке арасындағы реңдік ара салмаққа және фондық рең берілісін үнемі қадағалау керек. Суретті аяқтаған кезде, суреттің және  натурадан алынатын жалпы әсерді мұқият тексеріп алу керек. Суретке алыстан қарап, ол тым күңгірт болып немесе керісінше, реңі жетіспей, өте ашық болып тұр ма, қараған жөн. Содан кейін, жалпы заттардың бүкіл тобы қалай көрінетініне, жалпы суретте жекелеген заттар немесе реңдік дақтар «шашырап» тұрған жоқ па, назар аударуымыз керек. Натюрморттың алдыңғы қатарын айқындауға қол жеткізу керек, ол үшін штрихтауды күшейтіп, артқы қатарды анағұрлым жұмсақ жасауға болады.

Драпировка.

Драпировканы дұрыс бейнелеу өте маңызды. Драпировка - бұл натюрморт қойылымына қатысатын мата. Ол қыртыстар түзіп, қойылым үстелінің артқы қабырғасына әртүрлі етіп бекітіледі немесе үстел үстінде жатуы мүмкін; затқа тасталып, оның формасын айқындап, ашып көрсетуі мүмкін. Бекітілген конструкциялардан айырмашылығы, матаның геометриялық денелері немесе заттары жоқ, ол пластикалы. Қыртыстың алуан түрлерін ажырату керек: тік (түзу),  диагональды  (қисық),  доға  тәрізді,  радиалды  (3.14-сурет).  Қыртыстардың

Симметрия — табиғи объектілердің әмбебап қасиеті. Жердің тару күшіне бейімделу нәтижесінде организмдерде эволюция процесінде пайда болды.

Адам да симметриялы. Адам денесі симметриясының осі - бұл бас сүйегінің, маңдайының, мұрынның, иектің, одан әрі бүкіл денесінің ортасынан өтетін сызық. Оң жақ көздің  сол жақ көзге, оң жақ қолдың сол жақ қолға және т.б. симметриялы екенін көреміз.

формасы материалдың қасиетіне және түріне байланысты болады: жұқа маталар кішкентай қыртыстар, қалың және қатты маталар – анағұрлым үлкен және кең қыртыстар береді.

Қыртыстардың көлемі көбінесе өздері орналасқан форманы қ айталайды және айқындайды. Мысалға, шар тәрізді формаға салынған драпировка адам басындағы жамылғыға ұқсас көрінеді. Бұл жағдайда драпировка шар тәрізді форманың үстіне тығыз жанасып, тегіс бет түзеді. Бірақ жоғарғы көлденең бөліктен шардың кең көлденең шеңберіне қарай қашықтаған сайын, соғұрлым драпировка қыртыстар түзіп, кеңінен салбырап тұрады.

Драпировканың суретін салу оқу процесінде маңызды рөл атқарады. Қыртыстар әртүрлі көлемдегі форманы түзетіндіктен, оларды сызбас бұрын осы көлемді формаларды бедерлірек етіп, жарықтандыру пайдалы. Қыртыстарды жарықтандырып, осылайша олардың көлемін неғұрлым бедерлі  ете отырып, олардан бірдей геометриялық формаларды: конус, цилиндр немесе жазықтықтардың тіркесімін көре аламыз. Қыртыстарды белгілегеннен кейін оларды штрихтауға көшеміз. Қыртыстарды жарық-көлеңкелердің көмегімен айқындап, штрихтарды қыртыстардың формасымен салу керек. Бұл жерде жарық, көлеңке, жартылай көлеңке, ақ дақ, рефлекс және кейде түсетін көлеңке болады. Егер драпировка қойылым үстелінің артқы жағында тұрса және тұрған заттар үшін фон түзсе, онда оны анағұрлым жұмсақ штрихтау керек, әйтпесе өткір штрихтар көбірек назар аудартып, мата тұрған заттарға жақынырақ көрінеді. Формасын айқындап, көрерменге жақын алдыңғы қатарда қыртыстар түзетін үстелдің бүгілген жерінде жатқан драпировканың бір бөлігі заттарға қарағанда көрерменге жақын екені  көрініп тұру үшін матаның бүгілген жері мен формасын айқындап, анық, толық штрихталуы тиіс. Көне шеберлердің шығармаларын көшірме жасай отырып, қарындашпен, сангинамен немесе пастельмен болсын, орындау техникасын ұғынуға болады. Бұл материалдардың әрқайсысының өз ерекшеліктері бар, өзінің аяқталу деңгейін, драпировкалау бөлшегін суреттеу қабілетін береді. Натюрмортты бейнелеген кезде оның жекелеген бөліктерінің біртұтас композиция түзетінін еске ұстап, түсіну керек. Сондықтан негізгіні айқындап,  екінші кезектегіні бәсеңдетудің ортақ шешімі болуы тиіс. Жекелеген заттарға штрихтар салған кезде оны жоғалып кетпейтіндей және құрылымдық суреті жылжып кетпейтіндей етіп орындау керек, реңдік таратылуын және көлемінің мәнерлігін қадағалау керек. Бірнеше заттан натюрморт салған кезде басты назарды заттарға аудара отырып, тұтастықты, реңдегі, түстегі бейненің тұтастығын және т.б. сақтау керек. Егер натюрмортта қыртыстардың алуандығы негізгі нәрсе болып, ал зат формасы бойынша өте қарапайым және қосымша болса, онда негізгі назарды драпировкаға аудару керек. Қалай болғанда да, натюрмортты салған кезде, заттың формасынан, жарықтылықтан қашып, мұны реңнің, жарықтың, көлеңкенің, жартылай реңнің және рефлекстің көмегімен беру керек.

4-тарау

Бас сүйегінің сәулеттік формасымен жұмыс жасау суретшінің натура бейнесіне жалпы көзқарасын  дұрыс дамытуға жақсы көмектеседі.

Готфрид Баммес

Пластикалық анатомия - адам денесінің, сүйек пен бұлшықеттер құрылымы туралы ілім. Бұл ілімді меңгере отырып, дене бітімнің алуандығын, пропорцияларды және тіпті, әр түрлі сезімдерді байқауға болады. Анатомияның негіздерін біле отырып, адамның тыныш қозғалыссыз бейнесін ғана емес, динамикадағы өзгерісін ғана емес, көзге әзр ілігетін өткінші қозғалыстарды, бет әлпетінің нәзік нюанстарын жеткізуге болады. Ежелгі әлемнің ұлы шеберлерінің (Поликлет, Пракситель, Мирон және т.б.), сондай-ақ, Қайта өрлеу дәуірінің кемеңгер суретшілерінің (Микеланджело Буонарроти, Леонардо да Винчи, Рафаэль Санти) адамның бейнесін кемеліне жеткізе мүлтіксіз суреттеуі, олардың адам денесінің анатомиясын жақсы білетіндігін сипаттайды. Бұл суретшінің аңғарымпаздығын, өзі зерттейтін адам бейнесінің жеке қасиеттерін байқай білу қабілеттілігін арттырады. Аңғарымпаздық суретші-шебер үшін қажет. «Анатомия» сөзі грек тіліндегі «anatemno» - «кесемін» деген мағынаны білдіреді. Пластикалық анатомия дененің сыртқы формаларына, олардың ерекшеліктеріне, бір-бірімен ара салмағына және қозғалыс (динамика) пен тыныштық (статика) кезіндегі өзгерістерге қызығушылық білдіреді. Ол бейнелеу өнерінің - мүсін, кескіндеме, графика, сондай-ақ, театр, кино, хореография өнерлерінің қажеттіліктерін қанағаттандырады. Бастың пластикалық анатомиясы мәселелерін қарастыра отырып, бас сүйегінің, бас бұлшықеттерінің құрылымына, көздің, құлақтың, мұрынның, ауыздың пластикалық ерекшеліктеріне, сондай-ақ бастың пропорцияларына тоқталу керек.

Бас сүйек (4.1, а-сурет) екі бөлікке бөлінеді — ми сауыты бөлігі және бет бөлігі.

Бас сүйегінің ми сауыты бөлігі бас миы орналасқан жазықтықты түзетін сегіз сүйектен тұрады (4.2-сурет). Бас сүйегінің ми бөлігін: маңдай,

-сурет. Бас сүйегі: а

б

Маңдай сүйегі (4.3-сурет) ми сауытының алдыңғы бөлігі. Бұл сүйектің формасы мен анағұрлым ірі бөлігінің (қабыршақты бөлігі, немесе қабыршақ) күйі тірі адамда оңай анықталады. Маңдай формасына әсер ететін бұл сүйектің елеулі бөлігі - маңдай төмпешіктері, оң және сол жақ қасүсті доғасы және олардың ортасындағы кеңсірікүсті. Көзұя үстілік жиек – маңдай сүйегі қабыршақтарының алдыңғы беті көз ұясының жоғарғы қабырғасын түзетін көзұя бөлігіне ауысатын жер. Маңдайдың  бүйір шетінде осы бетті самай бетінен бөлетін самай сызығы болады. Маңдай сүйегі төменге қарай оң және сол жағында жақ сүйектерімен шектеседі.

-сурет. Маңдай сүйек және оның бассүйектің басқа сүйектері арасында орналасуы (алдыңғы көрініс):

(4.4-сурет) орналасады. Оның шығыңқы жері – төбе төмпесі. Төбе сүйегінің әрқайсысы төрт жиектен тұрады. Орта сызықпен оң және сол жақ төбе сүйектері оқ тәрізді жіктер түзіп, қосылады.

Шүйде сүйегі (4.5-сурет) жұп сүйек емес және бас сүйегінің артқы қабырғасын құрайды. Оның қабыршағы тері асынан оңай сезіледі. Бұл сүйектің шығыңқы түзілімі сыртқы шүйде үстірті болып табылады, одан желке сызықтары оңға және солға қарай өтеді; олардың күйін тірі адамнан да анықтау оңай. Маңдай, екі төбе және шүйде сүйектері – бас сүйегінің негізгі бөлігі. Сүйектің оқ тәрізді жігінен басқа– маңдай мен төбе сүйектерінің және лямбда түріндегі жік – шүйде мен төбе сүйектері арасында тәждік жік түзіледі. Ми  сауытына  жұп  самай сүйегі мен екі  жұп  емес - сынаша  мен торлы сүйектер

сауытының  төменгі  бүйір қабырғасын

сүйегінің басқа сүйектердің арасында орналасуы (оң жақтан, сәл жоғарыдан және артқы жағынан көрініс):

сынаша сүйегі;

сәл төменнен көрінісі):

желке сызығы;

шүйде сүйегінің қабыршағы;

шүйде   саңылауы   (үлкен);

Сыртқы есту саңылауының алдыңғы жағынан жақ өсіндісі сезіледі. Жақ өсіндісінің түбінен буындық деп аталатын төмпешікті табуға болады. Сыртқы есту өткелі мен осы төмпешік арасында тереңдік – астыңғы жақ сүйек басымен буындасу үшін қызмет ететін буын шұңқыры болады.

(4.3 және 4.4-суреттен қараңыз) оның төменгі қабырғасындағы орта бөлігін алып жатыр. бұл сүйек денеге және үш жұп өсіндіге бөлінеді. Одан оның ішінде ірі қанат деп аталатын ең үлкені сыртқы жағына қарап, бас сүйегінің бүйірлік қабырғасын қалыптастыруға қатысады. Алдыңғы жағына қарайтын бұл өсіндінің беті көзұя деген аталады және көз ұясының сыртқы қабырғасының қалыптасуына қатысады. Ересек адамның сынаша сүйегі желке сүйегімен тұтасып, онымен бірге негізгі деп аталатын жалпы сүйекті құрайды.

Торлама сүйек (4.3.-суретті қараңыз) жұп емес. Ол ми сауытының алдыңғы төменгі бөлігінде ортасында орналасқан, ал бүйірлік беттерімен көз ұя (қағаз) пластинкасын түзе отырып, көз ұясының ішкі қабырғасының құрылымына қатысады.

-сурет. Оң жақ жоғарғы жақ сүйегі және бастың басқа сүйектерінің арасындағы оның күйі:

Бас сүйегінің бет бөлігі 14 сүйектен құралады, оның ішіндегі ең үлкені - оң және сол жақ үстіңгі жақ сүйектері, жақ (жұптасқан) және төменгі жақ (жұп емес) сүйектері.

Жоғарғы жақ сүйегі жұп болады (4.7-сурет). Ол шамамен  үшқырлы  формаға және төрт өсіндіге ие. Дененің алдыңғы беті алға қарай бағытталған және азу (ит) шұңқыры деп аталатын жақсы көрінетін тереңдікке ие; жоғарғы жағы көз ұясына қарай бағытталған. Денеден төрт өсінді тарайды, оның ішінде шұңқырлы немесе альвеолярлық өсінді үлкен маңызға ие (оның доғасында шұңқырлар бар, онда тістің тамырлары орналасады); маңдай өсіндісі, ол маңдай сүйегіне қарай бағытталған, мұрынның сүйекті негізін түзуге қатысады; жақ сүйегі өсіндісі жақ сүйегімен байланысады, таңдай өсіндісі -  сүйекті (қатты) таңдайды түзуге қатысады.

Жақ сүйегі бет пластикасында өте маңызды және оның көлденең өлшемін анықтайды (4.8-сурет). Бұл сүйекте өснділер бар, олардан маңдай өсіндісі жоғары қарай бағытталып, маңдай және сынаша сүйектермен біріктіріледі. Басқа самай өсіндісі кері бағытталған және жақ сүйегі доғаасының қалыптасуына қатысады. Жақ сүйегі көз ұясының қалыптасуына қатысады.

Төменгі жақ сүйегі әсіресе бет пластикасында маңызды (4.9-сурет). Бұл сүйек жұп емес. Оның денесі мен екі бұтақтары бар: оң және сол жақ. Дененің төменгі бөлігі  негіз  деп  аталады.  Дененің  алдыңғы  жағында  оң  және  сол  жағында  иек

саңылау болатын иық үстірттері болады.

-сурет. Төменгі жақ сүйегі:

Екі жағында және біраз төмен жағында иек төмпектері орналасқан. Дененің жоғарғы бөлігінде төменгі жақтың тіс тамырлары орналасқан шұңқырлы бөлігі бар. Ересек адамда тістердің жалпы саны (тұрақты) 32. Төменгі жақ сүйегінің тарамы екі өсіндіге бөлінеді: топай және буын. Топай өсіндісі алдыңғы жақта орналасады және күшті жақ бұлшықеттері бекітілетін орын ретінде қызмет етеді. Буын өсіндісінің шетінде самай-төменгі жақ буынын түзуге қатысатын басы болады. Төменгі жақ денесінен оның тарамдары шығатын жерде төменгі жақ сүйегінің бұрышы болады.

Мұрын сүйегі бас сүйегіндегі бет бөлімінің басқа сүйектерінен анағұрлым  үстіртін орналасқан, ол мұрын арқашығы қырын және

Мұрын жазығында төменгі мұрын қабыршағы, желбезек және таңдай сүйегі орналасқан. Мұның соңғысы мұрын және ауыз қуыстарын түзуге қатысады.

Көз ұясы, мұрын қуысы, ауыз қуысы, самай шұңқыры бас сүйегінің сыртқы формасы үшін ең үлкен мәнге ие.

Көз ұясы шыңы артқа және ішке қарай, ал негізі – алға қарай бағытталған төртжақты пирамида түріндегі шұңқыр. Көз ұясының жоғарғы қабырғасы маңдай сүйегінен, сыртқы бөлігі – жақ сүйегі және сынаша тәрізді сүйектен, төменгі бөлігі – жоғарғы жақ сүйегінен түзілген. Ал ішкі қабырғаны түзуде торлама сүйегі (көз пластинкасымен) анағұрлым көп қатысады. Көз ұясының алуан түрлі дөңгелек, ұзын формалары кездеседі. Көз ұясы көлденең осімен көлдене немесе көлбеу орналасады, ал екі көз ұясының осьтері бір біріне қатысты доғал бұрышта болады.

Мұрын жазығы күрделі құрылымға ие. Ол екі сүйектен – торлама сүйектен (оның перпендикуляр пластинкасынан) және желбезектен тұратын аралыққа бөлінген.

Ауыз қуысы жоғарыдан, алдыңғы жағынан және бүйірінен сүйектермен шектеседі. Жоғарыдн оған жоғары жақ сүйегі мен сүйекті таңдай түзетін таңдай сүйегі; алдыңғы жағында және бүйірлерінде – жоғарғы жақ сүйегі мен төменгі жақ сүйегінің шұңқырлы өсіндісі жанасып тұр.

Самай шұңқыры самай сүйегінің қабыршақтарынан, ішінара төбе, сынаша, маңдай және жақ сүйектерінен түзілген. Ол жоғарғы шеті төбе сүйегінің самай сызығымен шектелетін тегіс шұңқырды білдіреді. Бас сүйегінің жас, типтік және жеке дара ерекшеліктері өте көп. Қарт адамның   бас сүйегіне тән ерекшелік – оның тігістері бітелген және бас сүйектің бүкіл төбесі тұтас монолитті сүйек болады. Ал тіс түскеннен кейін орын алатын тіс шұңқырларының семуі жақ сүйегінің биіктігін төмендетеді. Бас сүйегін қырынан қараған кезде «бет профилінің жалпы бұрышын» анықтауға болады. Бұл бұрыш екі тік сызықтардың ортасында болады. Оның бірі маңдай және мұрын сүйектерінің арасынан өтетін орта сызықтың бойындағы нүкте арқылы жүретін және жоғарғы жақ сүйегінің шұңқырлы өсіндісінің нүктесінің алдында анағұрлым шығып тұратын жанама сызық. Басқа түзу сызық көлденең  жүргізіледі. Ол сыртқы құлақ саңылауының жоғарғы шеті мен көз қуысының төменгі шетінің деңгейінде өтеді. Осы екі сызықтың арасындағы бұрыш 80...84,9°-қа тең болады. Бір жағдай бұл бұрыш аз («прогнатизм»), ал екіншісінде осы орташа мәндерден көп («ортогнатизм»). Ол тік бұрышқа жетуі, тіпті, одан асуы мүмкін (4.10-сурет).

Самай-төменгі жақ (төменгі жақ) буыны самай сүйегіндегі буын шұңқырымен және төменгі жақ сүйегінің басынан түзілген. Арнайы суретті меңгерген кезде бас сүйегін әртүрлі бұрылыстан қарастырып, оны жатқа сала білу керек.

Бас суретін сала білу үшін бас сүйегімен жете танысып, суретті орындау керек. Өйткені сүйектердің анатомиялық құрылымы бастың формасын, сипатын, жас және нәсілдік еркшеліктерін анықтайды. Адамның жеке дара қасиеттеріне, бастың сыртқы формасының алуан түрлілігіне қарамастан, оның құрылуы бүкіл анатомиялық құрылымы үшін бірдей бас сүйегіне негізделеді. Натуралық қойылымда бас сүйегінің негізгі сүйектерінің формасы мен олардың шекаралары айқын біліне қоймайды. Сондықтан сүйектердің формалары мен атауларын зерделеп, еске сақтау керек. Сондай ақ, жұмыс барысында натураны жақынырақ және түрлі қырынан қараған пайдалы. Бастың сүйекті негізін елестетіп, түсіну үшін бас сүйегінің түрлі бұрылыстағы және күйдегі қысқа мерізмді бірнеше суреттерін (нобайларын) жасаған жақсы. Анфас күйіндегі бас сүйегі симметриялық түрге ие және оның профиліне қарағанда бейнелеу үшін анағұрлым қарапайым болып көрінеді. Бұл күйде құрылым

үшін симметриялық нүктелерді жалғайтын бірқатар параллель көлденең сызықтар мен симметрияның тік осі қолданылады. Профильдік күй анағұрлым ақпаратты (тоғыз негізгі сүйектер көрініп тұр). Бас сүйегін құрған кезде алдымен тік сызықтармен жалпы форманың силуэтін, содан соң көз ұясының күйін (шамамен жалпы биіктіктің ортасында) белгілейді. Әрі қарай сыртқы есту саңылауынан алмұрт тәрізді төменгі шекараға дейін өтетін сызықтар мен осы нүктелер арқылы өтетін сызықтар арасындағы бет бұрышы және маңдай сүйегінің төмпегі белгіленеді. Алмұрттәрізді саңылаудың төменгі шекарасынан бастап иік үстіртіне дейін құрылған тағы бір сызық екінші бет бұрышын түзеді. Бұл сызықтар нақты модельге тән пропорциялар мен формалар беру кезінде ұқсастыққа қол жеткізуге көмектеседі.

Төрттен үш күйінде (4.11, а

Ұзақ уақыт натурадан бас сүйегінің суретін салу дәйектілікті сақтауды талап етеді және бірнеше кезеңнен өтуі тиіс. Бірінші кезеңде беттің композициясы шешіледі, яғни, суреттің үйлесімді орналасуы. Яғни, суретті үйлесімді орналастыру. Оқу суретінде бас сүйегінің табиғи мөлшерін немесе сәл кішкентай еті алған жөн. Үздік композициялық орналасу үшін форманың ортасы көлденеңінен парақ ортасынан сәл жоғары өткені жөн.

а

б

в

Форманың сызықтық-конструктивтік құрылымы екінші кезеңде жүргізіледі. Жұмыс жалпыға жекеге жүргізіледі. Құрылым желке тұсынан басталып, бас сүйегі дөңесінің ортасынан, маңдай сүйегінің, кеңсіріктің, мұрын сүйектерінің, жоғарғы және төменгі жақ сүйегінің ортасынан иек үстіртіне дейін өтетін шартты осьтік сызықтың негізінде жүргізіледі. бұл сызық орта сызық деп аталады және бас сүйегінің құрылымын белгілеуге көмектеседі. Кеңсірік арқылы өтетін көлденең сызғышпен бас сүйегінің формасын екі бөлікке бөлеміз: жоғарғы (ми) және төменгі

Әрі қарай бас сүйегін ортаңғы сызық бойымен үш бөлікке бөлеміз: Содан кейін тігінен бас сүйегінің пропорциясын нақтылаймыз. Жоғарғы және төменгі жақ сүйектерінің бөліну сызығын белгілейміз. Бас сүйегінің жалпы  формасын түзетіп, оны кішкене бөлшектермен толтырамыз. Сурет оның тұтастығына ықпал ететін жұп формалармен орындалуы керек, өйткені бұл симметриялы түрде орналасқан бөліктерді салыстыруға мүмкіндік береді. Бұл кезеңде бас сүйегінің көлемін негізгі үлкен жазықтықтармен белгілейді.

форманың негізгі көлеміне баса назар аударылады. Көлемді реңдік модельдеу үшін оның құрамдас жазықтықтарының шекараларын табу өте маңызды. Мысалы, маңдай сүйектің беткі жағында анфас және төрттен үш күйлерінде үш жазықтық оңай ерекшеленген: алдыңғы және екі бүйірлік. Жоғарғы және төменгі жақ сүйектері де үш жазықтыққа бөлінеді. Осы жазықтықтардың шекаралары жарық пен көлеңкелердің негізгі элементтерінің (реңдерінің) шекараларына сәйкес келеді. Модельдеуді ірі, ашықтығы бойынша контрастылы жазықтықтардан бастау керек. Формаларды сызықтармен суреттей отырып, ең алдымен, жарықкөлеңкемен көлем қалыптастыратын беткі қабаттар белгіленеді. Жарық берілген орындар үшін таза қағаз қалдырылады, мұнда көлеңкелер бір түсті өңдеумен жабылады. Келесі кезеңде көлеңкеге қажетті тереңдік бере отырып, ондағы рефлекстер, ал жарық аймағында - жартылай реңдер мен ақ дақтар мұқият өңделеді. Суретті натуралы қойылыммен бірнеше рет тексеріп, салыстыра отырып, көлемді реңмен моделдеу арқылы жұмыс үйлесімді тұтастыққа келеді. Дұрыс құрастырылған және реңі нақты сурет форманы, жарықты, материалды береді.

Шайнау бұлшықеттері төменгі жақ сүйегінің қозғалысына қатысады. Бас аймағында оған екі: самай және шайнау бұлшықеттері жатады.

Самай бұлшықеті самай шұңқырын толтырады. Самай бұлшықетінің талшықтары төменгі жақ сүйегінің топай өсіндіне бекітіліп, бірігеді. Бұл бұлшықет төменгі жақ сүйегін көтереді.

Шайнау бұлшықеті жоғарғы бөлікте жақ сүйегінен, ал терең бөлігі – жақ сүйегінің доғасынан басталады. Ықшамдалған кезде ол төменгі  жақ сүйегін көтеріп, тістердің жабылуына ықпал етеді.

мұрын бұлшықеті (қанат бөлігі);

және

Қос қарыншалы бұлшықет алдыңғы бөлігі төменгі жақ сүйегінен басталатын, ал артқы жағы самай сүйегінің емізік тәрізді өсіндісіне бекітіледі. Олардың арасында бұлшық еті тіласты сүйегіне бекітілген сіңір бар. Қос қарыншалы бұлшық ет төменгі жақ сүйегін төмендеді.

Мимикалық бұлшықеттер (4.14-сурет) - бет терісіне бекітілетін және оны қозғалысқа келтіретін жұқа жалпақ формалар. Олардың кейбіреулері бас  сүйектерінен басталып, теріге қосылады, ал басқалары теріден басталып, оған бекітіледі. Бет терісін жылжытатын мимикалық бұлшықеттер эмоциялардың  көрінісін қалыптастыруға көмектеседі. Төменгі жақтың қозғалысын тудыратын шайнайтын бұлшықеттер де мимикалық қозғалыстарға қатысады.

Бет бұлшықеттерін бет қалыңдығы құрайды. Ол артқа және ауыз бұрышының сыртқы бағытында тартылып, ерін мен бетті тістерге қысады. Ауызды жабатын жалғыз бұлшықет ауыздың дөңгелек бұлшықеті болады, ал оның ашылуына бірнеше бұлшықеттер қатысады. Құлақ жарғағының бұлшықеттеріне үш: алдыңғы, жоғарғы және артқы бұлшықеттер жатады. Адамдарда олар нашар дамыған. Мимикалық бұлшық еттер түрлі эмоциялардың көрінісіне қатысады.

үрей;

4        7

Көздің пластикалық анатомиясы.

Көзді зерттеу кезінде көз алмасы және оның қосымша мүшелерін бөледі (4.15-сурет). Көз алмасының дөңгелек формасы бар. Оның қабырғасы үш қабаттан тұрады: талшықты, тамырлы және  торламалы қабықша. Талшықты қабықшаның мөлдір емес бөлігі

қасаң қабық деп аталатын мөлдір қабықшаға өтеді. Қасаң қабық арқылы бұлшықет (тегіс) талшықтары бар нұрлы қабықша көрінеді.

Нұрлы қабықшада түстеріне көз түстері байланысты болатын пигменттер бар. Көздің үш негізгі түстері бар: күңгірт, өтпелі немесе аралас және ашық. Олардың әрқайсысы төрт топқа бөлінеді, соның нәтижесінде көз түстері антропологияда қара, қара-қоңыр, ашық-қоңыр, сары, қоңыр-сары-жасыл, жасыл, сұр жасыл, қоңыр-сары тәжді көгілдір, сұр, сұр-көгілдір, көгілдір, көк деп жеке нөмірлермен белгіленетін 12 алуан түс шығады. Түрлі түсті пигменттері бар нұрлы қабықшалар кездеседі. Мәселен, қарашық айналасында қоңыр-сары түспен көмкерілген көгілдір көз түсі және т.б. тіркесімдер кездеседі.

бар. Бұл екі жағы томпақ дене және линзаға ұқсайды. Көз жанары тегіс бұлшықет талшықтарынан құрылған кірпікті денеге сіңірмен бекітілген мөлдір капсулаға жабыстырылған. Көз жанарының артында көз алмасы жазықтығының көп бөлігін толтыратын

шыны тәрізді дене орналасқан. Жарық сәулелері көз алмасының ішіне кірген кезде оның мөлдір ортасынан өтіп, сынады да, көз алмасы қабырғасының жарық сезгіш қабаты болатын торламаға түседі.  Торламада сәулелер керісінше, көзге көрінетін затты кішірейтілген бейнесін береді. Көздің түрлі қашықтықта анық көру қабілетін аккомодация (көз үйрену, машықтану) деп атайды. Көз алмасының қосымша органдарына оны қозғалысқа келтіретін бұлшықеттер, көз қуысына төселетін майлы жасұнық, оны алдыңға жағынан қорғайтын қабақтар, біріктіруші қабықша немесе конъюнктива және жас аппаратын жатады.

Қабақ үстіңгі және астыңғы қабақтардың шеміршіктері түріндегі скелет. Тері мен шеміршек арасында көздің дөңгелек бұлшық етінің қабақ бөлігі орналасқан.

Кірпіктер қабақтың алдыңғы жиегінен екі-үш жолмен өседі. Қабақтың саңылауының күйі түрлі адамда әртүрлі. Кәдімгі көлденең бағыттан көздің ішкі бұрышы сыртқы («қиғаш» көздерден) төмен немесе керісінше орналасқан ауытқулар бар.

және

және

Жас аппараты көз ұясының сыртқы жоғарғы бұрышында орналасқан және ағым жүйесінде орналасқан көзжас безінен тұрады. Көз жасы шығу ағымдары арқылы көз алмасы мен жоғарғы қабақтың арасындағы аралыққа түседі, ол жерден жыпылықтаған кезде ішкі бұрышқа қарай өтеді. Көз жасы тірі көз алмасында ақ дақтың болуын білдіреді. Көз алмасын сулайтын көз жасы оны құрғап қалудан сақтайды. Көздің сыртқы бұрышы өткір, ал ішкі бұрышы доғал. Ішкі  бұрыш  жағында көз жасы көлі бар, оның аумағында қызыл түсті болмашы үстірт бар - біріктірілген тіннен түзілген және шырышты қабықпен жабылған «көз жасы еті» бар.

Құлақтың пластикалық анатомиясы.

Құлақ сыртқы, орта және ішкі бөліктерге бөлінеді (4.16-сурет). Пластикалық анатомияда

құлақ жарғағы мен

сыртқы есту тесігі жататын сыртқы құлақ маңызды. Құлақ жарғағында шеміршек скелет бар. Ол құлақ жарғағының тек төменгі жағында болмайды. Құлақ жарғағының шеті бойынша қалыңдыққа –

Бұйра сыртқы қабаттық бөлімде дөңесті болады – құлақ жарғағының төмпегі (Дарвин төмпегі). Құлақ жарғағының алдыңғы шетінде

деп аталатын кішкене томпақ бар. Құлақ бүртігі мен құлақ бүртігіне қарсы томпақтың арасында төменге қаратылған

Құлақ жарғағының ортасында қуыс орналасқан. Әртүрлі адамдарда құлақ жарғағының формасы әртүрлі. Үлкен, орташа және шағын өлшемді құлақтар кездеседі. Сонымен қатар, бас сүйегінен құлақ жарғағының орналасу қашықтығы да әртүрлі болады. Кейбір жағдайларда құлақтардың басқа тығыз жабысқанын, ал басқа жағдайда олар өзінің сыртқы немесе жоғарғы жиектерінен айтарлықтай шалғайда жатқанын байқауға болады. Әсіресе, құлақ жарғағы бөлігінің жеке ерекшелігін мол. Кейде бұл жақсы көрінеді, кейде мүлдем жоқ болады.

деңгейінде болады.

4.17. Мұрын шеміршегі:

Мұрынның пластикалық анатомиясы . Мұрдың сүйек пен шеміршектен тұратын қаңқасы бар. Мұрын қуысының қалыптасуына торлы сүйек, желбезек, төменгі мұрын кеуілжірі, таңдай және ішінара сынаша сүйегі қатысады.

оның бүйір қабырғаларының, қанаттарының, сонымен қатар мұрын қуысының аралықтарын қалыптастыруға қатысады (4.17-сурет). Мұрынның пішіні әртүрлі. Оны анықтау үшін мұрынды алдынан, қырынан және төменнен қараған жөн. Алдыңғы жағынан қараған кезде, мұрынның үш негізгі формасын: кең, орташа және тар, немесе жұқа деп ажырата аласыз. Қырынан мұрынды қараған кезде, мұрын тік, дөңес, таңқы мұрын, біркелкі емес және т.б. деп айыруға болады. Бұдан басқа, мұрынды жоғары, орта, төменгі деп ажыратуға болады. Сондай-ақ, кеңсірікалды аймағындағы қуыссыз маңдай сызығының жалғасы болып табылатын «рим мұрны» да сипатталады. Төменнен мұрынды қарай отырып, кейбір жағдайларда жалпақ форма, ал басқаларында - күрт алға шыққан түрлерді байқауға болады. Сонымен қатар, танаулардың формалары бірдей емес. Бұл дөңгелек, сопақ, ұзартылған болады. Осылайша, мұрынның жеке ерекшеліктері өте көп.

Ауыз аймағында орналасқан мимикалық бұлшықеттер, сыртынан теріме қапталған, ішінен - шырышты қабықтан тұратын ерінді қалыптастыруға қатысады.

құрайды. Жоғарғы еріннің ортасы   тығыздалады,   үстіңгі   еріннің   бүртігіболады,        мұрын        аралығынан        жоғарғы        ерін

бойымен  «сүзгі»  деп  аталатын жазық сай өтеді

(4.18-сурет).

Орташа өлшемді, үлкен және  кішігірім ауыз

деп бөлінеді. Орташа қалыңдықты, қалың және жұқа ерін болып бөлінеді. Жас келген сайын еріннің        қалыңдығы        біраз        кішірейеді.        Ауыз құрылымында күлгкен кезде және күлімсірегенде анағұрлым көрінетін ассиметрия байқалып жатады. Бұл мимикалық бұлшықеттер функциясының асимметриясына байланысты.

құрылымы, әдетте, дененің әртүрлі жерлерінде және әр түрлі адамдарда бірдей емес, бөлшектеледі. Эпидермис жартылай мөлдір болып келеді, оның ең терең бөлігінде пигменттер, бояғыш зат -

меланин , терінің түсін анықтайды. Ультра күлгін сәулелердің әсерінен меланин қаннан күшейтіліп бөлініп, бүкіл теріге күнге күйген көрініс береді. Терінің түсі бойынша бірнеше түрді ажыратуға болады. Атап айтқанда, өте ашық тері, жай ғана ашық, орташа реңдегі, күңгірт тері және өте күңгірт тері туралы айтады. Тері түсі қан тамырларының толу деңгейіне байланысты бозғылт, ашық қызыл және көкшіл болып өзгереді. Қан тамырлары кеңейген кезде тері қызарып, ол тарылған кезде бозғылттанады, ал іркілген құбылыстарда – тері көгеріп кетеді. Теріде

мен

Шаштың пішіні мен түстері бірдей емес. Үш негізгі түрі бар: тік, толқынды және бұйра. Тік шаштар тегіс шаш тұтамдарын түзеді, толқын шаштар кең және тар толқынды, сонымен қатар бұйралар түрінде кездеседі. Бұйра шаштар да бірдей емес. Нашар және күшті бұйра, әлсіз және күшті шиыршықталған шаштар бар. Шаш түсінің бес түрі бар: ашық сары, ашық-қоңыр, қоңыр, күңгірт ашық сары және қара. Бұл топтардың әрқайсысы көптеген кіші топтарға бөлінеді, мысалы: каштан шашы, қара каштан, күлгін және т.б. Формасы мен түсі бойынша, қастардың, кірпіктердің, мұрттардың, сақалдардың құрылымы әртүрлі болады.

Қастар түзу, қисық, ұштарының бір шеті жоғары қарай немесе төмен қарай бағытталған қастар, жалбырап өсіп кеткен қастар бар.

Кірпіктер олардың шашын құраған түсі, формасы, концентрациясы алуан түрлі. Сонымен қатар, кірпіктер қалың және сирек, жоғары немесе төмен орналасқанболуы мүмкін

Мойынның қаңқасы жеті мойны омыртқасынан тұрады (4.19-сурет). Олардың барлығында, біріншіден басқасында, денелері бар. Әрбір омыртқада омыртқа саңылауы мен өсінділер бар. Алғашқы мойын омыртқасы,

атлант алдыңғы және артқы доға, бүйірлік массалары және көлденең жұп өсіндісі бар. Екінші мойын омыртқа осьтік немесе ось (эпистрофей) деп аталады. Оның жоғарыда шығыңқы жері бар, тіс тәрізді өсінді немесе атланттың омыртқалы саңылауына кіретін тістер деп аталады. Ості омыртқаның ості өсіндісі тірі адамда оңай байқалады. Төменде орналасқан бүкіл мойын омыртқалардың ортақ құрылым жоспары бар. Олардың осьтік өсінділеріне тән ерекшелік - олар жетіншіден басқасы, шетінде екіге бөлінеді. Мойын омыртқалары алға қарай шығыңқы және

-сурет. Мойын қаңқасы (тіктелген күйі, оң жақта) Бұл омыртқалар бір-біріне қатысты жылжымалы болып табылады. Ең көп созылған артқы жағы - бұл тері астындағы оңай сезілетін жетінші мойын омыртқасының осьтік өсіндісі.

еттерін, тіласты сүйекке бекітетін және оны қозғалысқа келтіретін төс-бұғана-емізік тәрізді бұлшықетті, омыртқа бағанасына бекітілетін және қырынан, алдынан және артқы жағынан орналасқан бұлшықеттерді бөлуге болады.

жақсы сезіледі, бұл ерлерде дамыған және әйелдерге қарағанда әлдеқайда күшті. Бұл жағдай ерлердің әйелдерге қарағанда ұзағырақ дауыс желбезегіне және төмен дауысына байланысты болуымен (шамамен бір октаваға) байланысты.

бұлшықеттердің астында орналасқан және мойынның  пішініне әсер ететін екі қыры бар. Мойын бұлшық еттерін зерттегенде  олардың  кейбіреуі кеуде қуысы мен иық белдеуін (бұғана мен жауырын) құрайтын сүйектерден басталатынын еске ұстаған жөн. Кеуекті-клавикулярлық-мастоидті бұлшықет мойынның пластикасында өте маңызды рөл атқарады. Тері астындағы және жағынан көрініп тұрғандай көрінеді (4.20-сурет). Бұл бұлшықет екі басынан басталады: біреуі ішектің, екіншісі кольмобадан. Бұл жоғары және бірнеше сыртқа қарай жүреді, сәл бүктеледі және уақытша сүйектің мастоидтық процесіне қосылады. Бұлшықеттің функциясы басын алға қарай бұрып, оны кері бағытта айналдырады.

Төс-бұғана-емізік тәрізді бұлшықет мойын пластикасында маңызды рөл атқарады. Тері астында және мойынды алдан және қырынан қараған кезде жақсы көрініп тұрғандай көрінеді (4.20-сурет). Бұл бұлшықет екі бастан: біреуі төстен, екіншісі бұғанадан басталады. Ол жоғары қарай және бірнеше сыртқа қарай жүреді, сәл бүктеледі және самай сүйегінің емізік түріндегі өсіндісіне бекітіледі. Бұлшықет функциясы – ол басын алға қарай бұрып, оны кері бағытта айналдырады. Бұл бұлшық еттің толық ұзындығы бойынша жақсы сезіледі. Төс және бұғана бұлшықеттерінің екі басы арасындағы клавиша – кіші бұғана үсті шұңқыры ораналасқан, ол бас бұрылған кезде әсіресе жақсы көрінеді. Бұл жерде бұғана-төс буынын түзетін бұғана мен төстің бөліктері сезіледі. Бұлшықеттің оң және сол жақ төс сүйектері бастарының бұлшықеттері арасында

-сурет.        Мойын        экстерьері (төмпектер мен қуыстар):

Бұл бұлшықет үстіртін жатыр. Ол бас сүйегінен, мойын омыртқасының осьті өсінділерінен, сонымен қатар, барлық кеуде омыртқасының осьтік өсінділерінен басталады. Трапеция түріндегі бұлшық еттің үстіңгі бөлігінің талшықтары төмен түсіп, бұғана мен жауырынға және оның осіне және иық өсіндісіне бекітіледі. Бұл бұлшықет қысқарған кезде мойын мен басты жазады, сонымен қатар, оны бүйіріне аздап қисайтады. Төс-бұғана-емізік тәрізді бұлшықет, трапеция тәрізді бұлшықет және бұғана арасында

үлкен бұғанаүсті шұңқыр деп аталатын қуыс бар. Бұл шұңқыр, әсіресе, иықтар сәл көтерілген жағдайда жақсы көрінеді. Мойынның формалары адамдарда әртүрлі болады. Жіңішке және ұзын мойын, қысқа және жалпақ және олардың арасындағы өтпелі мойын формалары кездеседі.

Бойы аласа ересек адамның басы салыстырмалы түрде үлкенірек, ал бойы ұзын адамдарда ол кішкентай болады. 170 см бойы бар адамдарда бастың биіктігі бойымен 7,5 есеге, 175 см бойға - 7,75 есе, ал 180 см бойға - 8 есе. Ми сауытын жоғарыдан қарап отырып, әртүрлі адамдарда ұзартылған және қысқартылған, дөңгелек формасы бар екендігін байқап көруге болады. Осы екі форма арасында орташа, өтпелі түрлері кездеседі, ол өмірде жиі байқалады (4.21-сурет).

Ми сауытының кейбір құрылымдарының даму дәрежесі де біркелкі емес. Кейбір жағдайларда маңдай және төбе төмпектер, сыртқы желке үстірттері, қасүсті доғалар, маңдай және самай сүйектерінің жақ сүйегінің өсінділері қатты дамыған және тері астынан едәуір шығып тұрады. Басқа жағдайларда, бұл құрылымдар тегіс және жалпақ формаға ие. Мұның бәріне бастың суретін салу кезінде назар аудару керек. Ми сауытының бүкіл формасының ерекшеліктері әрбір модельдің жеке пластикалық ерекшелігін сипаттайды.

-сурет. Бас сүйегінің үш негізгі формалары: а

б

в

Басты алдыңғы жағынан қараған кезде, әр түрлі адамдарда көлденең өлшемдер бірдей емес екені көрінеді. Кейбір жағдайларда жоғарғы көлденең өлшем үлкен мәнде, ал басқаларында – орта, кей жағдайда бас сүйегінің формасына ғана емес, жұмсақ тіндерге де байланысты төменгі мәнде (4.22-сурет). Егер бас сүйегінің сыртқы есту саңылауы арқылы қарсы алдынан (тік) жазықтық жүргізсе, артқы бөлігімен салыстырғанда, алдыңғы жартысының біркелкі дамымағаны байқалады (4.23-сурет). Кейбір жағдайларда бас сүйегінің алдыңғы жартысы әлдеқайда үлкен болса, басқаларында - артқы жағының салыстырмалы мөлшері үлкен. Негізгі пропорцияларға сәйкес, бас сүйегінің төрт түрі анықталуы мүмкін: қысқабасты, ұзынбасты, кеңбетті және кішкентайбетті. Егер басты биіктігі бойынша төрт тең бөлікке бөлсе, жоғарғы бөлікке шаш жабылған бөлімін жатқызса, онда екінші бөлімді маңдай биіктігі, үшінші бөлім үшін - мұрынның ұзындығына сәйкес келетін, ал төртінші - жоғарғы және төменгі еріндер аймағын және иекті жатқызуға болады. Басқа пропорцияны қолданып, басты, атап айтқанда анфас күйіндегі бетті үш бөлікке бөледі (4.24-сурет): маңдай, мұрын және ауызиек.

-сурет. Бас сүйегінің алдыңғы және артқа бөліктерінің оны қырынан қарастыру кезінде өлшеммен негізгі ара салмағы

Барлық ара салмақ тек шамадағы мәнге ие. Бетті бейнелеу кезінде суретші әрбір модельдің жеке сипаттамаларын анықтайды және бас арқылы ортаңғы жазықтықты жүргізгенде, оны екі бөлікке бөліп, олардың, әдетте, бірдей емес екенін және адамның беті біраз асимметриялы екенін атап өтуге болады. Бұл асимметрия көбінесе мұрын формасында, кейде көз және қас күйінде, көбінесе ауыз бұрыштарының күйінде көрінеді. Тік сызықтармен беттерді ені шамамен тең бес бөлікке бөлуге болады. Осындай бір сызық көздің ішкі бұрышынан, екіншісі - көздің сыртқы бұрышынанн жүргізіледі. Ішкі тік сызықтардың арасында екі сызық арасындағы ара қашықтыққа қарағанда шалғай жерде ерін, мұрын қанаттары орналасқан. Көздің сыртқы бұрышы мен бастың бүйір бетіне қатысты жазықтықтың арасында жатқан бас бөлігі алдыңғы жағынан қарағанда оның көлденең бөлігін құрайды. Ерін бастың жоғарғы және төменгі (ауызиек) бөлігінің орта үштен бірі арасында орналасқан. Оң және сол қарашықтар арқылы жүргізілген көлденең сызық алдыңғы жақтан қарағанда басты биіктігі бойынша шамамен екі тең бөлікке бөледі. Пластикалық анатомиядағы мойынның биіктігі, әдеттегідей, иек пен кеуде қуысы арасындағы   қашықтық   деп   саналады.   Ересек   адамда   мойын   биіктігі шамамен

маңдаймен        қоса        алғанда        беттің        биіктігінің жартысын құрайды.Мойынның шеңбері шамамен екі еселенген білекке тең. Мойын өз формасы бойынша  цилиндрге ұқсайды. Төменгі жағында мойын сәл кеңейеді. Мойынның терісі иектің аймағында және желке бөлігінде орналасқан қатпарлы болып келеді.

75        75

5-тарау

Портрет — бұл қашан да қос бейне: суретшінің бейнесі және оның моделінің бейнесі.

Э.А.Бурдель

Гипс моделін құрастыра бастағанда, ең алдымен оның құрылымына, яғни араласқан кезде күрделі көлемді қалыптастыратын беттердің үйлесімі мен сипатына назар   аудару   қажет.   «Бас   құрылымы»   сөзі   өте   дұрыс,   өйткені   ол  форманы

«теңдестіру» әдісін көрсетеді.

Конструктор күрделі көлемдерді құрастырып, түзеді, бірақ олардың негізінде призмалар, көп қырлы денелер, шарлар және т.б. болады. Бастың суреті де шамамен осылай жасалады. Бастың суретін салу оның формаларын мүсінде жасауды еске түсіреді: өңделмеген тастан алдымен дөрекі формалар пайда болады, содан кейін барлық артық нәрселер алып тасталады, құрылымы нақтыланып, қажеттісі қалады. Бастың суретін салу күрделі. Үйрену процесінде қарапайым геометриялық көлемдерді құруды меңгеріп, адам бетінің жекелеген бөліктерін суреттеуге тоқталып, бас құрылымының ерекшеліктеріне талдау жасау керек. Адам пішінінің (басының) пластикалық анатомиясы адам ағзасының симметриясына негізделеді. Симметрия осі бас  пен дене ортасы арқылы тік өтеді. Баста симметрия нүктелері төменгі жақтың (иектің) ортасында, ауыздың, мұрынның, кеңсіріктің, маңдайдың, төбе, шүйде бөліктерінің ортасында белгіленген. Жалпы бастың оң жақ бөлігі сол жақ бөлігімен тең болуға тиіс. Ал бұл іс жүзінде осылай ма? Шынайы адам беті өте сирек жағдайда симметриялы болады. Бірақ біздің көзіміз бұған үйреніп кеткен, оны байқай бермейміз. Ежелгі грек шеберлері идеалды – олардың мүсіндерін суреттеген. Грек мүсіндерінің римдік көшірмелері де абсолюттік симметрияға ие. Рим мүсіндерінде жеке әлпеттер, портреттік ұқсастықтар пайда болады. Бет пластикасын үйрену кезінде Микеланджело «Давид» мүсінінің гипс моделі пайдаланылады. Оның басы және тіпті, беттің жекелеген бөліктері (көз, мұрын, ауыз, құлақ) жеке гипс құймасымен орындалған және керемет оқу материалы болады. Гипс модельдерінің қолайлығы сол - олар ұзақ уақыт бойына қозғалыссыз тұра алады; оларда жарық- көлеңке жақсы айқындалған, бұл суретшінің жұмысын едәуір жеңілдетеді. Адам басының симметрия осі бастың қойылуына: оңға, солға, алға, артқа еңкейтілгеніне байланысты тік сызықтан ауытқуы мүмкін. Бұл жағдайда көлденең құрылым сызығы симметрияның тік (шартты) немесе көлбеу осіне 90° бұрышпен өтетін болады және осы осьтерде жұп объектілер: қас, көз, танау, ерін шеттері, құлақ және т.б. орналасады. Бас сүйегінң бет бөлігінің өз көлемі болғандықтан, әлдебір сопақ сызық пен бет көлемін түзе отырып, көлбеу осьтер симметрияның тік осіне  90° бұрышпен орналасуы тиіс.

-сурет. Симметрияның орталық осте және құрылымның көлбеу осте фронталды күйдегі бастың түрлі ракурстағы суреті

Бас пен беттің суретін салған кезде ауытқулар іс жүзінде байқалмаса да, суретшіге бастың төрттен үш бөлігін бұрған кезде бұл айырмашылықтар анық көрінеді (5.1, 5.2-суреттер).

Көз құрылымы . Адам көзінің құрылымы 4.4-бөлімде қарастырылды. Көздің суретін салуды үйрену кезінде үш күйді суретке түсіру керек: тікелей, профильді және төрттен үш күйдегі (5.3, a

-в-сурет).

Бөлшектерді мұқият зерделеу кезінде натурадан тұтас қабылдау сезімі сақталуы қажет, бұл тұралы әрқашан есте ұстау керек. Сондай-ақ, беттің немесе бастың суретін салғанда бастың (бас сүйегінің) сүйек негізін елестету қажет. Пластикалық анатомия суретшіге бұл білімді сурет салу барысында қолдануға тікелей көмектеседі. Көздің суретін салған кезде кеңсірікке ерекше назар аудару қажет - бұл көз шарасының шететрін, қасүсті доғаларын, мұрын сырттарын нақтылайтын және бір-бірімен байланыстыратын негізгі нүкте.

орналасадаы. Оның формасы – шар тәрізді, бірақ ол көз ұясына батырылған және оның көзге көрінетін бөлігі жарты шар түрінде қабылданады. Бұл көз жұмылған күйде анық байқалады. Көздің суретін салған кезде жоғарғы және төменгі қабақтардың мұрында анағұрлым дөңгелектелген бұрыш және сыртында өткір бұрыштар түзетінін есте ұстаған жөн. Көздің ішкі бұрышында «көз жас көлі» бар, одан шағын –

салу кезінде олардың көз алмасын қоршауын қадағалау керек, бұдан басқа, ұзындығына байланысты өзгеретін қалыңдыққа ие екенін ескеру керек.

а — қарсы қарағандағы көз көрінісі (құрылым сызбасы); б

в

Кәдімгі жарықтандыруда төменгі қабақ ашық жолақ сияқты көрінеді, жоғарғы жағы түскен көлеңкеден күңгірт және анағұрлым кең көрінеді. Сыртқы бұрыштарда жоғарғы қабақтары төменгі жаққа қарағанда сәл ұзынырақ; олар біршама алға шығып тұрады, бұл әсіресе профильде көрінеді. Егер көздің формасын тік жазықтықпен ойша қиып алсақ, онда кесу ізі осы форманың пластикалық құрылымын айқын білдіретін сызықты береді. Жазық қабылдауда көз ашық болған кезде көз саңылауы көлденең созылған төртбұрышты еске түсіреді. Егер ашық көзге алдыңғы жағынан қарасаңыз, жоғарғы қабақтың жоғарғы бөлігінің және төменгі қабақтың төменгі бөлігі өздерінің жоғарғы және төменгі нүктелерінде бір-біріне қиғаш орналасқанын көруге болады.

Нұрлы қабықша дискісі көбінесе дөңгелек түрінде қате бейнеленеді. Бұл шындыққа сай келмейді: ол көздің шар түріндегі формасында орналасқан, перспективада ықшамдалады.

болады. Түскен жарық күшіне байланысты қарашық ұлғаюы немесе кішіреюі мүмкін. Жарық жақтан көзде ақ дақ байқалады.

қадағалау керек. Әдетте көру остері адам қарап тұрған бір нүктеде тоғысады. Адам алысқа қараса, көру остері параллель болады. Классикалық модельдер дұрыс бет-әлпетке ие болғанымен, көздің сипаты, олардың орналасуы әр түрлі: көздер үлкен немесе кішкентай, томпақ болуы мүмкін, мұрынға жақынырақ немесе алыстау орналасуы мүмкін; олардың ішкі бұрыштары сыртқы бұрыштардан әлдеқайда төмен болуы да, керісінше болуы да мүмкін. Жоғарғы қабақтың салбырап тұруына және көздің тік осінің көлбеу екендігіне назар аударған жөн. Осындай күйге байланысты нұрлы қабықша әдетте жоғарғы қабақтың астына ішінара жасырылады. Тегер адам көзін қатты бақырайтып ашса (адырайтса), нұрлы қабықша толықтай көрінеді.

Кірпіктер көзді қоюландырады, сондықтан нұрлы қабықшаның үстіңгі бөлігі мен көздің ағы төменгі қабаққа жақын орналасқан оның төменгі бөлігінен күңгірттеу көрінеді. Көз бен қас бетке түрлі әлпет береді. Қалыпты қас көзді маңдайдан доғамен бөліп тұрады; оның сыртқы шеті біршама жіңішкеріп, көздің сыртқы бұрышына келеді. Қастар әртүрлі пішінде болады: жіңішке, кең, «сынған», қалың, сирек және т.б. Көзді кішкентай бөлшектермен жинамай, үлкен формамен бастаған жөн: көз жасы, кірпіктер суреттің басында емес, соңында пайда болады.

Мұрын.

Сүйек және шеміршек негізін құрайтын мұрын формасын зерттеу суретші үшін өте маңызды. Мұрын формасына жақын геометриялық пішін - призма. Мұрынның жоғарғы сүйек бөлігі анағұрлым айқын сызылған, кеңсірікке қарай тарылуын көреміз. Егер мұрын шеміршекке (төменгі бөлігіне) негізделген болса, мұрын неғұрлым жұмсақ құрылымға ие болады және әдетте төменгі жағы кеңейеді. Мұрынның формасы алуан түрлі, олар мұрынды құрайтын сүйектер мен шеміршек құрылымына байланысты. Мұрынның төменгі бөлігінің шеміршектері тағы бір бетін

-сурет. Мұрын құрылымының сызбасы (алдыңғы жағынан және профильді көрінісі)

Мұрынның формаларын жіктеген Леонардо да Винчи оларды үш түрге бөлді:  қыр мұрын, батыңқы (таңқы) мұрын және дөңес (қоңқақ) мұрын. Бұл бетті профильде қараған кезде айқын көрінеді. Танаулар жалпиған немесе тар, дөңес немесе қысқа болуы мүмкін. Мұрындар қысқа және ұзын болады. Ортаңғы сызық (сол симметрия сызығы) мұрын арқашығы қырының бойымен өтеді, сондықтан бас пен мұрын анфас күйінде орналасқан кезде (төрттен үш) екінші танау ракурстан көрінетіндігіне ерекше назар аудару керек. Бас суретіне кіріскен кезде, жұптасқан және симметриялық формалардың құрылымын мұқият қадағалау керек. Оларды бір мезгілде салуды ұсынамыз: мысалы, оң жақ танауды салған кезде, бір симметриялы форманың шетінен екіншісіне қарай параллель сызықтар жүргізіп, сол жағын да салу керек. Мұрын призма формасында болғандықтан, алдымен призманы перспективада бейнелеу керек. Содан кейін ғана мұрынға салынатын объектінің сипатына тән ерекшелік беруге болады (дөңес, тәмпіш мұрын және т.б.). Осыдан кейін, өңдеуге кірісуге болады. Оны орындау кезінде жарық пен көлеңкені дұрыс бейнелеу үшін жарық көзінің орналасуына назар аудару қажет (5.4-сурет).

Ауыз және ерін.

Еріндер, көздер сияқты, тұлғаның ең әсерлі бөліктері. Беттің бүкіл төменгі үштен бір бөлігін дұрыс салу үшін, еріндерді тістер сезілетіндей етіп көрсету керек, жоғарғы және төменгі жақтың құрылымын елестету керек. Екі жақтың да иілген сопақ формасы бар және оларда ерін түзетін ауыздың айналмалы бұлшықеті орналасу үшін негізі болады. Ерін жартылардан тұрады, өте  симметриялы формаға ие және оларды сопақ жазықтықта орналасқан форманың ықшамдалуын ескере отырып, салу керек. Егер басты анфас күйінде (3/4) салу керек болса, онда еріндердің ықшамдалатын жағындағы бөлігі тиісінше суретте дөңгелектелген контур күйінде кішірек көрінеді. Еріндердің формасы әртүрлі, олардың: мөлшері, толықтығы, пішіні, иілісіне қарай өз сипаттамалары бар. Ерінді сызғанда, жабық ауыздың орта көлденең сызығына назар аудару керек. Бұл сызықтың, сондай-ақ ауыз бұрыштарының дұрыс бейнеленуі портрет ұқсастығын береді (5.5-сурет,

а, б ).

б

Үстіңгі еріннің ортасы қалың болады – «жоғарғы ерін төмпегі», оған мұрын негізінен тереңдетілген сай жүреді.

Төменгі ерін екі симметриялы бөліктен тұрады. Төменгі ерін астында оны иектен бөліп тұратын сай болады. Еріннің түсі ашық немесе бозғылт болуы мүмкін. Мұрын мен еріндерді салуға машықтану үшін Микеланджело «Давидінің» мұрны мен аузының гипс көшірмесінің суретін салуға болады. Бұл жерде бір формадан екіншісіне өтуі, олардың пропорцияларының ара салмағы, беттің суреттелетін бөліктерінң бейнелілігін көруге болады.

Құлақ.

Құлақты оның күрделі формаларының перспективалы ықшамдалуын қадағалап отыру үшін бірнеше позициядан суреттеу ұсынылады. Әртүрлі адамдарда құлақ жарғағының формасы әр алуан болады. Бастан құлақ жарғағының қашықтық дәрежесі әртүрлі адамдарда түрлі болады.

Құлақ.

Құлақты оның күрделі формаларының перспективалы ықшамдалуын қадағалап отыру үшін бірнеше позициядан суреттеу ұсынылады. Әртүрлі адамдарда құлақ жарғағының формасы әр алуан болады. Бастан құлақ жарғағының қашықтық дәрежесі әртүрлі адамдарда түрлі болады. Құлақ түрлі өлшемдерде болуы мүмкін: үлкен,     орташа,    кішкентай.Құлақ жарғағының сопақтығы мұрын осіне параллель болатын шартты оське ие. Құлақ суретін салған кезде оның сопақша осін дұрыс белгілеу керек, құлақ жарғағы сопақша                пропорциясын, құлақтың жалпы формасын анықтап,        содан        соң бөлшектерді сызу  керек. Құлақ нобайын салғаннан кейін біртіндеп фонды салған жөн (5.6-сурет).

Құлақтың гипстік көшірмесінің суретін оң және сол жақтан бастаған жөн. Осыдан кейін, адам басындағы (профильді қараңыз) құлақтың орналасқан күйін түсіну  керек,  бұл  суретте  құлақ  бетіне  немесе  желкесіне  емес,  табиғи  орнына «байланған» болу керек. Құлақтың төменгі жағы (сырғалығы) шетінде және жақтан жоғары емес, сәл төменірек орналасатынын, ал оның алдыңғы сырғалық шеті жақ сүйегін сәл жабатынын білу қажет. Құлақтың суретін салған кезде, оның орналасқан жерін бастың басқа көрінетін бөліктерімен (бет сүйегімен, ерін бұрышымен) үйлестіру керек, олардың өлшемдерін және олардың арасындағы қашықтықты салыстыру керек. Ұлы орыс мұғалімі, И.Е. Репиннің ұстазы, керемет суретші П.П.Чистяков сурет туралы: «Сурет сөйлеу дегенді білдіреді!» деген еді.

Маңдай.

Маңдайдың формасы әсіресе бас сүйегінің алдыңғы бөлігінің құрылымына байланысты болады. Маңдай суреттелетін адамның мінез-құлқын беруде үлкен рөл атқарады. Әдетте адамның (және гипс моделінің) маңдайы – бетітң ең жарқын бөлігі. Маңдай жоғары, төмен, қалыпты болуы мүмкін. Оның биіктігін пропорционалдық қатынастарда енімен, сондай-ақ беттің басқа бөліктерімен салыстыру керек.

Модель суреті фас күйінде салынса да, міндетті түрде оның профиліне назар аудару керек. Маңдай тігінен кеңсірік сызығына тік, шалқасынан, көлбеу бағытталуы мүмкін. Модельді дұрыс салу үшін мұның бәрін көру өте маңызды. Әсіресе, шаштараз осыған назар аударған жөн: шаш үлгісімен сыртқы түрдің кемшіліктерін түзетуге болады.

Бет сүйектері.

Бет сүйектерінің сыртқы беті үлкен пластикалық және конструктивті маңызға ие бет жоталарын құрайды, олар сондай-ақ  бас құрылымында тірек нүктелері болады. Осы нүктелер арқылы беттің фронталды және бүйірлік жазықтықтары арасындағы шекаралық бөлу сызықтары өтеді. Бөлшектерді мұқият суреттеу кезінде суреттің бытыраңқылығы пайда болуы мүмкін, бастың негізгі сипаты кейде көп бөлшектерге сіңіп жоғалуы мүмкін. Сондықтан бөлшектермен жұмыс істегенде оларды жеке аяқтамаған жөн; тұтас  бастың суретінде бір уақытта басталған және аяқталған бөлшектер болмауы керек, бастың көлемін және тұтастығын қарамастан, бөлшектерді толық суреттеуге болмайды. Реңдік өңдеуге де қатысты солай. Бас формасын өңдеу кезінде, бастың кейбір бөліктерінің (мысалы, бет сүйегі) перспективада ықшамдалатын «алыс» жақ сүйегінен жақынырақ көрінетіндей етіп өңдеу керек.

Кесу.

Кесу мүсіншінің адамның көлемді портретін жасаудағы жұмысының бастамасын білдіреді. Мұндай «мүсіндік» тәсілдің бірінші кезеңі жалпы массаның артық бөліктерін кесіп тастаудан және одан әрі бөлшектеу арқылы адамның бейнесіне айналуы тиіс көлемдерді қалдырудан тұрады. Алдымен бастың көлемін құрайтын негізгі жазықтықтарды дұрыс орналастыру керек. Адам басы көлемінің осындай конструктивті және сызбалық шешімі оқушыға жалпы көлемді, жеке бөлшектерді және ең бастысы, шағын геометриялық пішіндерден жалпы - адам басы жасалатынын сезінуге, олардың өзара байланысын, бір-бірімен ара салмағын түсінуге мүмкіндік береді (5.7-сурет).

Бастың кейбір бөліктерін сызып, кесінді жасағанан кейін тұтас бастың суретін салуға кірісуге болады. Бастың суретін сала бастағанда, алдымен оның қойылымы мен жарық түсуін ойластыру керек. Басты түзетін беттер мен оның көлемінің сипатын басты жоғарыдан 45° бұрышта жарықтандыратын жасанды жарық көзі анықтайды. Гипс бас үшін фонды оның жарық түскен бөліктеріне қарағанда күңгірттеу және көлеңкедегі бөліктерден ашықтау етіп алу керек. Бастың алғашқы суреттері үшін оны суретшінің көз деңгейі модельдің көз сызығында болатындай биіктікте орналастырған жөн. Суретшіден модельге дейінгі ара қашықтығы тігінен модельдің үш шамасын құрауы тиіс. Гипстен жасалған бастың суретін салуға кіріскенде, алдымен оның формасына жалпы талдау жасап, бастың көлемін қалыптастыратын негізгі жазықтық сызбасын анықтау керек. Басты барлық жағынан қарап шығып, форманың ерекшеліктерін, еңістігін, бастың бұрылысын белгілеу керек. Парақ жазықтығында басты әр түрлі орналастырады. Әдетте бастың негізгі массасын қағаз парағының ортасынан сәл жоғары орналастырады. Бастың бойлық бейнесін адам беті парақ қиығына тақалып көрінбейтіндей, беткі бөліктің алдына көбірек бос кеңістік қалдырып орналастыру керек.

профиль сызығы ) және парақтағы бастың орналасуының жалпы контурлары белгіленеді. Бастың пропорцияларын, кем дегенде, негізгілерін өлшеуге болады: жақ сүйегінің ені және оның бастың биіктігімен ара салмағы. Көздің және оларға параллель орналасқан басқа формалардың бағытын анықтайтын көлденең сызықтар жүргізіледі (5.8-сурет,

а - в ). Бұл сызықтар көз қуыстарынан құлақ тесіктеріне қарай өтетін және кеңсірікте профиль сызығымен қиылысатын

негізгі көлденең сызықпен қатар жүреді. Жалпы сопақ сызылады, оны және бастың иілген мойынға орналасуын нақтылайды. Бастың алдыңғы беткі қабаты анықталып, оны шүйдеге (бүйірлік) өтетін беттерден бөледі. Бұл кезеңде беттің негізгі бөліктерін (көз, маңдай, мұрын, ауыз, иек) белгілеу  кезінде олардың бір-біріне қатысты ғана емес, сонымен қатар, бастың бүкіл  көлеміне қатысты өлшемдерін салыстыру керектігін еске сақтап, жекелеген бөліктердің орналасу күйі мен пропорцияларын неғұрлым нақты анықтау керек. Әрбір жаңадан қаралған бөлшектер арқылы салыстырылған шамалар саны артады. Сондықтан үлкен формалардың бастапқы пропорцияларының бұзылмауы өте маңызды. Бұл жерде, кез келген суреттегідей, «жалпыдан жекеге және керісінше» принципі жұмыс істейді. Негізгі пропорциядағы дәлсіздіктер одан әрі қарай қателіктерге әкеледі. Бастың формасы тік және қисық беттермен шектеледі. Олар бір-біріне жанасқан кезде (5.2 бөлімдегі «кесу» бөлімін қараңыз), олар перспективада ықшамдалады. Барлығы бірге суреттің көлемді негізі болады. Бірінші кезеңде суретті оңайлату мен сызбалаудан қорықпау керек. Бастың көлемін дұрыс түсіну, оның негізгі формасының сипатын, оның барлық бөліктерінің өзара байланысын көру қабілеті кішкене бөлшектерді мерзімінен бұрын суреттеуге қарағанда әлдеқайда маңызды. Мүсінші жұмысының: үлкен формалардан кішігірімге қарай жасау керек деген қағидаларын есте сақтау қажет. Сурет салушы форманың бетін белгілегенде, ол жеңіл жарық-көлеңке беріп, ашық жерлерге таза қағазды қалдыруы тиіс. Бастапқы көлем осылай анықталады. Гипсті бас суреті салынатындықтан, реңді біртіндеп және жеңіл жағу керек. Жарық көзіне жақын орналасқан бастың бөліктері ақ түсті болуы мүмкін және оларды күңгірттеген кезде мөлдір көлеңкелі гипс моделінің әсерін жоғалтуы мүмкін. Бастың көлемін  беру үшін, ықшамдалатын беттерді түсіну және бейнелеу өте маңызды: әдетте, олар көбірек күңгірттеледі. Олардың нақты перспективалы мен реңдік құрылымы көлемді беру үшін шешуші маңызға ие. Жалпыланған құрылым мен жекелеген жалпы жазықтықтарды белгілегеннен кейін бөлшектерді суреттеуге көшуге болады. Барлық бөліктерді: көзді, ерінді, мұрынды, иекті сызу кезінде бастапқы  белгіленген формалар біртіндеп нақтылануы керек. Бұл жағдайда жеке түзетулер негізгі  форманы қайта қарауды енгізуі мүмкін. Барлық жұптасқан органдарды бір мезгілде белгілеп, суретету керек екенін есте ұстау керек: бұл бұрылыста олардың перспективалы ықшамдалу дәрежесін анықтау оңайырақ. Антикалық бастардың формалары тірі натураның басына қарағанда анағұрлым жалпылама екеніне қарамастан, гипс көшірменің бейнесі, форманы, бөлшектерді, жарықтандырудың тұтастығын беру көп көлемдегі реңктерді қажет етеді, бұл жиі қателіктер тудыратын және суреттің бөлшектелуіне әкелетін себепке айналады.

а

б

в

г

Осындай қателіктердің салдарынан рефлекстер жарықпен бір күште болады, ал көлеңкелер тым қарайтып жібергендіктен, «

төгіліп жатқандай» болады . Ең алдымен, бұл олқылықтар сурет салу процесіндегі өте асығыстыққа, кейде мұқиятсыздықақ байланысты түсіндіріледі. Суретті натурамен бірнеше рет салыстыру қажет, ойша реңдік сызғышты тұрғызып, рең бойынша ұқсас жерлерді салыстырып, реңдік градация бойынша олардың «реттік сандарын» ең ашығынан бастап анықтау керек.

Бас құрылымының суретін салудың бұл кезеңдері гипс басты анфаспен және профильмен салу кезінде де өзекті болып қалады, бірақ өзіндік ерекшеліктері бар, Бастың суретін анфаста салған кезде форманың ықшамдалу перспективасын ескере отырып, параллельді көлденең сызықтарды дұрыс белгілеу өте маңызды, сонымен қатар бүйірлік жазықтықтың, құлақтың және бастың шүйде бөлігінің көрінетін бөлігіне ерекше назар аудару қажет. Егер гипс моделі жоғарыда орналасқан болса, онда ол басқа қырынан көрінеді: мұрынның төменгі жазықтығы, төменгі жақ сүйегі қатты көрінеді, қасүсті доғаларының, көздің, жақ сүйегінің және т.б. құрылымының сызықтары басқа бұрышпен өтеді. Сонымен қатар, модельге ракурстан және төменнен қараған кезде, біз желке бөлігін көре алмаймыз, ал маңдай жағы аз көрінеді. Бастың гипс моделін профильде суреттеу кезінде ми сауыты мен мен бастың бет бөлігінің арасындағы пропорционалдық ара салмақты, бастың еңкею деңгейін, мойын бөлігінің күйін белгілеу керек. Бұл күйге тән ерекшелік – көлденең құрылымдық сызықтар құлақтың орналасуын анықтау үшін қажет болады. Әдетте құлақтың тік өлшемі қастан мұрынның төменгі жазықтығына дейінгі қашықтыққа сәйкес келеді, ал құлақ осінің еңкеюі мұрынның ортаңғы бойлық сызығының бағытына параллель. Әдетте, ең мәнерлі және өңделген бөлік бет-жақ және бүйір формаларының бүгілген жері. Бұл сызықты (шартты) мұқият бақылап, суретте  айқын көрсету қажет. Кәсібі шаштараз өнеріне айналатын студенттер үшін шашты, шаш үлгісін қалай бейнелеу керектігін үйрену өте маңызды. Гипс бастың суретін сала отырып,  шаштың  барлық  тұтамдары  мен  бұйраларын  дәл  санап,  бейнелеп,  негізгі  ірі

форманы - шаштың астында сезілетін бас сүйегінің формасын жоғалту - қателік болар еді. Шаштараздың маңызды қасиеттерінің бірі - бас сүйегінің формасын дәл білу және сезу. Клиенттің бас сүйегі құрылымындағы кез-келген кемшіліктер, мысалы, шүйденің жалпақтығы ескеріліп, шашпен жасырылуы тиіс. Бас сүйегінің бұл бөлігінде шаштарға қосымша көлем беріп, жалпақ шүйдені «жасыруға» болады. Антикалық мүсіндерде түрлі бағытта бұрылған бастың алуан түрлі шаш үлгілері бар. Ежелгі гректер шаш үлгілеріне үлкен мән берген. Шаштың түрлі формалары  мен көлеміндегі барлық бейнелерді анатомиялық, дұрыс пішіндегі бас сүйегіне байлаған: барлық бөліктер үйлесімді және пропорционалды. Антикалық мүсіндердің көшірмелерінің суретін салып, зерттей отырып, қазіргі заманғы шаштаразға модельдерді қырынан, тіпті артқы жағынан суреттеу өте пайдалы. Шаш талшықтарын суреттеген кезде, жалпы формасын ойламай, енжар ғана суреттей қоюға болмайды. Алдымен шаштың жалпы көлемі белгіленеді, одан кейін кішкентай көлемдер - шаштың жеке бөліктері анықталады, содан кейін шаш бұйрасының немесе шаш тұтамдарының қозғалысы мен көлемі анықталып, ақыр соңында шаш үлгілерінің анғұрлым кішкене бөлшектері мен әшекейлері жасалады. Басты профильде сызғанда, тәжірибесіз суретші көлем құрылымы туралы ойламай, тегіс сурет –

силуэт жасайды. Ол бастың тұрпатын адал сызып, ми сауыты туралы ұмытып кетеді. Алайда сызықты-конструктивті сызба бастың бет-әлпет бөлігін белгілеп, оны қалған формадан сызықпен бөлуге көмектеседі. Сурет салушы бастың көзге көрінбейтін бөлігі туралы ойлануы керек, өйткені бас тегіс рельеф емес, көлемді нақты пішін. Бас тұрпатын салып, оның үлкен бөліктерінің негізгі параметрлерін белгілей отырып, сурет салушы

бет бұрышының шамасына назар аударуы керек. Профиль сызығы бойымен жүретін және қасүсті доғалары мен мұрынның ұшын байланыстыратын сызықты ойша құрса, оны анықтауға болады (маңдай төмпегі қасүсті доғаларынан айқынырақ бейнеленген болса, бұл сызық олар арқылы өтеді) (5,9-сурет). Осылайша, бет бұрышының бір құрамдас сызығы анықталды. Екінші сызықты табу үшін, мұрынның ұшын иектің ең дөңес нүктесімен ойша жалғау керек. Нәтижесінде бет бұрышы шығады. Әр адамда ол  әртүрлі болады. Грек мүсіндерінде маңдай сызығы кеңсірікте бүгілусіз мұрыннан тік өтеді, сондықтан бет бұрышы 90° -тан үлкен болады, яғни доғал болады.

-сурет.        Профильдегі    бастың   гипс   моделінің суреті

Бет бұрышының анықтау профиль сызығын нақты суреттеу үшін қажет. Бастың профильге бұрылғанына қарамастан, көз алмасының ортасынан өтетін көлденең сызықты қолданып, оның кеңсіріктегі қиылысу нүктесін профиль сызығымен белгілеу керек. Бұл көлденең сызық самай бойымен құлақ саңылауныа, әрі қарай бастың бүйір жазықтығына өтеді. Жүргізілген көлденең сызық басты бет және ми бөлімдеріне бөледі, сондай-ақ оның еңкею деңгейін көрсетеді. Орта профиль сызығының беткі бөлігі үш тең бөлікке бөлінеді (мұндай бөлу грекше сұлулық канонында қабылданған). Жоғарғы бөлікте маңдай көлемі мен шаштың кескіндемесін, орта бөлікте - көз бен мұрынның, қастар мен жақ сүйектерінің сызықтарының орналасуын, төменгі бөлікте – ауыз қуысы мен төменгі ерін мен иек арасындағы сайды белгілейміз. Бастың көлемі бар, ал көз, жақ сүйегі, құлақ және маңдай төмпешігі жұптасатын түзілім екенін есте сақтау керек. Бұдан әрі алдыңғы және бүйірлік беттердің формаларының сыну шекарасы нақтыланады, содан кейін кішігірім бөлшектердің: қабақ, көз, танау, шаш көлемі және т.б. формалары әзірленеді. Суретке көлем беру үшін сізге формаға жарық-көлеңке модельдеуін орындау керек: ойша реңдік сызғышты құрып, ең ашық және ең күңгірт жерлерді анықтау керек. Форманы реңдік модельдеу кезінде, көптеген сұр дақтарда шатасып қалмай, суреттің тұтас қабылдануына, оны жинақтауға тырысу керек.  Басты профильде суреттеген кезде, бастың толық көлемін бейнелеу қиындықтарымен бетпе бет келеміз. Бас сүйегі бөлімін модельдеу, атап айтқанда, шаш үлгісі форманың дөңгелек пішінін сезінуге көмектеседі және суретті сұлбалықтан айырады. Болашақ шаштаразға шаштың негізгі көлемін және бөлшектерін қадағалау қызықты әрі пайдалы болуы тиіс. Әдетте ол жалпылама түрде болса да, антикалық бейнелердің нақты сұлулық түсінігімен берілген. Суретте формалардың, сызғыштардың үйлесімдігі, формалардың өлшемдестігі антикалық көшірмелердің шаш үлгілерін зерттеп, жеткізуге қызмет етеді. Шаштың көлемін модельдеу, бас сүйегінің әрқашан есте ұстауы керек: оның көлемін шаштың қабатында ұстайды. Шаш үлгісінің  көлемін модельдей отырып,  барлық уақыт бойына  бас  сүйегі:  шаш

қабаты астындағы көлемі туралы есте сақтау керек. Мойын қандай бұрышта ми сауытымен түйісетінін («кіретінін») дәл қадағалау керек, тіпті, бұл жер шашпен жабылса да. Шашты модельдеген кезде бас көлемін оның маңдай, төбе және шүйде бөліктеріне бөлшектемеуге тырысу керек. Антикалық бас мүсінінің профильдегі көрінісіне қарап көрермен оның көлемін төрттен үш түрінде көрген секілді сезінуі керек.

Адам басының гипс үлгісінің суретін меңгергеннен кейін, натурашының басының суретімен танысуға болады. Бұл күрделі тапсырманы меңгеру үшін әйгілі педагог-суретші шеберлердің кеңестерін қолдану ұсынылады, мысалы, П.П. Чистяков, сондай-ақ, А. Дюрер, Х. Гольбейн, А. Ватто және тағы басқалар сияқты ұлы шеберлердің шығармаларымен мұқият танысып шығу керек. Олардың барлығы үйрену нобайларына үлкен мән берді.

Адам басының сыртқы құрылымын тереңірек түсіну үшін жұмысқа бас суретінің сызбалық құрылымын пайдалану керек. Бұл әдіс Қайта өрлеу дәуірінде  қолданылған, ол бүгінгі күнге дейін маңыздылығын сақтап қалды. Мысал ретінде оны неміс суретшісі және график А. Дюрердің (1471-1528) пайдалануын айтуға болады (5.10 сурет). Барлық формалар қарапайым геометриялық денелерге және олардың комбинацияларына дейін жеңілдетілген. Жасалатын бейне ірі планда көлемді формалар түрінде беріледі. Белгілі болғандай, табиғаттағы әр форма сайып келгенде геометриялық формалардың жиынтығы, ал сурет салушының міндеті - бейнеленетін объектіде осы негізді көру. Форманы осылайша талдау оны геометриялық жазықтықтарға айналдыруға, оны жеңілдетуге, объектінің қаңқасын немесе құрылымын анықтауға мүмкіндік береді. Мұның бәрі, ақырында, ауқымды ойлануды    үйренуге    көмектеседі.   Нобайменнемесе сурет салумен әрі қарай жұмыс жасағанда сызба бөлшектерін шынайы элементтермен ауыстыруға болады. Алдымен бастың жалпы шар түріндегі формасын анықтайтын шарды сызықтармен белгілеп, содан кейін сызықтармен призма түрінде мұрынды, құлақты, трапеция түрінде мұрынды көрсету керек.

-сурет. «Тірі» бас құрылымының үш кезеңі

Мұнда, модельдің мұрны өте  маңызды, ал конструктивті сызықтар екінші кезекте. Бастың көлемді-конструктивті сызбасын құра отырып, бір форманың басқасынан қалай пайда болатындығын немесе екіншісінен табылатындығын қадағалау керек. Маңдай, мұрын және иық арқылы өтетін сызықтар да  маңызды: олар қосымша көлем бере отырып, шеңбер сипаттайды. Симметрия осінің тік сызығы да айқын қадағаланады. Өйткені натурашының басы көрерменге қатысты төрттен үш бөлігі күйінде орналасқан, тік сызық бойынша бастың «қимасы» бұл көлемді де айқындайтын құрылымды көруге көмектеседі. Нобайға үлкен мән бере отырып,   А.   Дюрер   былай   деп жазды: «Біріншіден, мына нұсқаулық пайдалы болады: жұмысқа кіріспес бұрын, бейнелегіңіз келетін барлық нәрсенің сызықтық нобайын жасаңыз. Сонда сіз жасаған        істеріңізге        өкінбейсіз. Сондықтан әрбір суретші нобай  сала білуі керек». Конструктивті нобайда бастың көлемін қалыптастырудың келесі кезеңі бастапқыда оның негізгі жазықтықтарын жарық-көлеңкемен (штрахтаумен) бөлу болады: беткі және перспективада түкпірге қарай ықшамдалатын, желкеге баратын        бүйірлік        жазықтық. Штрихтарды бүкіл бүйір беттеріне емес, сынған жерлерге, яғни, жарық пен көлеңке шекарасына салуға болады (5.11- сурет). Бұл бірден көлем береді. Одан кейін штрихтаумен ашық жарық түскен   ірі   пландарды   бөлуге   болады, мысалы, маңдайды, беттің жоғарғы жағы мен мұрынды тікелей емес, сырғымалы жарық сәулелері түсетін беттің төменгі жағынан, сондай-ақ көз қуысы, мұрынның төменгі бөлігін, қара дақ болып көрінетін беттің, мойынның бір бөлігін және шашты

көлеңкелеу керек. Негізгі жазықтықтарды штрихтағаннан кейін құрылымның бастапқы сызықтарын алып тастауға болады, бірақ оларды өте кішкене бөлікте штрихталған жазықтықтарда сақтауға болады. Бұл тапсырма неміс суретшісі және графикалық суретші Х.Гольбейннің (1497- 1543) суретінде көрініп тұрғандай (5.12-сурет), оқушы бастың түрлі бұрылысы мен ракурстары кезінде конструкцияны құру дағдыларын меңгеруі үшін керек. Бұл нобайлар сонымен қатар адам басының суретінде көлем мен конструктивті сызықтардың байланысын терең түсіну үшін өте маңызды. Шаш үлгісінің болашақ дизайнерлері бұл мәселелерді түсінуі керек. Адам басының суретін салғанда, гипс үлгісіндегі бастың суретін салу кезіндегі міндеттер қойылады: бүлкі бөлшектер мұқият өңделген жағдайда натураны көзбен қабылдау тұтастығын сақтау. Ол үшін келесі әрекеттерді орындау керек.

-сурет.  Х.Гольбейн. Нобайлар

Натураға көру нүктесін таңдап және суретті параққа дұрыс орналастырып қарындашпен жеңіл жанап суретті сызу қажет. Алдымен бастың жалпы формасы  мен мөлшері белгіленеді, содан кейін орта көмекші сызық (симметрияның тік осі,

профиль сызығы ) жүргізіледі. Ол беттің ортасы арқылы тігінен өтеді. Содан кейін көз қуыстарының ортасы арқылы көмекші сызықты  құлақ  саңылауларына (

көлденең сызық ) қарай жүргіземіз, ол басты шамамен екі бөлікке бөледі: жоғарғы маңдай (төбе сүйектен кеңсірікке дейін) және төменгі – кеңсіріктен иекке дейін. Бұл жол бастың еңкею деңгейін және ракурсын анықтауға көмектеседі. Ұсынылған суреттерден, шалқайған кезде бастың жоғарғы бөлігі төменгіден әлдеқайда аз көрінеді: оның барлық жоғарғы формалары ықшамдалады (5.13-сурет, а-в -сурет). Бұл қосалқы сызықтар - профильді тік және көлденең сызықтар кеңсірік нүктесінде қиылысып, «айқыш» құрайды. Содан кейін бастың көлемін құрайтын негізгі беттерін анықтау керек. Оны алдыңғы жағын бүйірден бөліп, желкеге баратын жеңіл жарық-көлеңкемен жасауға болады. Жарық пен көлеңке шекарасы самайдың бойымен, беттің  жақ  сүйегінің және иектің бойымен өтеді. Содан кейін алдыңғы беткі жағында орналасқан кішкентай формаларды анықтауға болады. Бет формаларының әзірге шартты бейнесі (кесудегі секілді) осы кезеңде көлемдердің жұптасуын, формалардың ықшамдалуын сезуге көмектеседі. Осы кезеңді аяқтағаннан кейін шартты сызбадан жұптың формаларын салыстыруды және талдауды ұмытпай, тірі адамның суретін оған тән ерекшеліктермен суреттеуге көшуге болады. Бұл ықшамдалған формалардың дұрыс бейнесін береді, әсіресе 3/4 өлшемдегі модельді көшіру кезінде маңызды. Адамның басын суреттегенде, бет пен бастың жұмсақ тіндері бас сүйегінің қатты сүйектеріне бекітілгенін үнемі есте ұстау керек. Арық бетте бұл айқын көрінеді, ал толық адамда сүйек негізі көрінбейді. Гипстік модельдің оның мінсіз симметриясынан айырмашылығы - әрбір тірі адамның өзіндік ерекшеліктері бар және  оның бейнесінде ассиметрияның белгілі бір үлесі бар. Оны суреттеуден қорықпау керек. себебі бұл портреті салынып тұлғаның негізгі жеке қасиеттерінің бірі және үлкен ұқсастыққа қол жеткізуге көмектеседі. Портрет жасаудың тәжірибесі болашақ шаштараз үшін өте маңызды, себебі ол жұмысында клиенттің артықшылығын айқындап, кемшіліктерін жасыруға көмектеседі.

Алдымен г рек мүсінінің гипстік үлгілерінде бейнеленген мінсіз және дұрыс келбеттің суретін салу әдісін кезең-кезеңмен үйрену, содан кейін бас сүйегінің анатомиясын зерттеуге өтіп, содан соң тірі модельдерден нақты адамға анағұрлым тән ерекшеліктерді айқындайтын жылдам нобайлар салуға көшу, натурашының басын ұзақ уақыт бойы суретке түсіру барысында білімді бекіту  - адам бетінің артықшылығы мен кемшіліктерін айқын елестету үшін, сыртқы келбеттегі олқылықтарды шаш үлгісімен білдірмеу үшін, клиенттің белгілі бір бейнесін қалыптастыру үшін шаштаразға адам бетінің типін жедел талдау әдісін меңгеруге мүмкіндік береді. Шаштаразды оқытудың мақсаты және оның кәсіптік жарамдылығы шаштаразға келгеннен кейін клиенттің қаншалықты әдемі және заманауи болуына байланысты болады. Адам басын бейнелеу әдісін үйреніп, тәжірибеде қолданып көрген оқушы бұл білімді өз суреттерінде - болашақ шаш үлгілерінің сызбаларында қолдануы мүмкін.

а

б

в

г

Адам басының бейнесін зерттеу үшін ұсынылған әдіс шынайы. Оның көмегімен портрет жасауға дейін адамның алуан түрлі бейнесін, бет-әлпеті мен шаш үлгісінің фотографиялық ұқсастығымен суреттеуге болады. Бұл әдісті меңгерген суретшінің адам басының суретін салу негізін, мектебін және әдістерін игеретіні күмінсіз. Егер көбінесе жарнама плакаттардың, журнал графикалардың және т.с.с. ең керемет көріністерінен   алшақтайтын   заманауи   және   тарихи   шаш   үлгілерінің   көптігін

елестетсек, мынадай заңды сұрақ туындайды: адамның басы мен шаш үлгілерін бейнелеудің шынайы тәсілі ғана заңды ма? Бұл салада жаңа идеялар беруде нақтылық пен құжаттылық қажет пе? Әртүрлі заманда және әр түрлі халықтар арасында, заманауи сән секілді костюмнің түрлі стильдері мен бағыттары, соның ішінде, сәулетті қоса алғанда әртүрлі өнер бағытына бағынған шаш үлгілері де болды. Әрбір стиль мен оның уақыты оларды бейнелеу әліппесін талап етеді. Жапонның ортағасырлық шаш үлгісін шынайы әдіспен бейнелеу дұрыс бола ма? Бәлкім, жапон суретшілерінің мұны қалай жасағанын көрген жақсы шығар? Ежелгі грек трагедиясы үшін антикалық мүсіндердің статикасына сүйеніп, кейіпкердің ерекшеліктері мен  сипатын келтіре, грек әйелі келбетінің театрлық эскизін жасау дұрыс па?  Подиумдық шаш үлгісін жарнамалайтын заманауи әйел бейнесін  бейнелеуде шынайы тәсіл мүмкін бола ма? Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, әр жеке суреттің, плакаттың, журналдың, графикалық таныстырылымның міндеті бейнелеуге ұсынылған нақты бейненің мақсаттарынан және эстетикасынан басталады деп болжауға болады. Адамның басын және шаш үлгісін түсіндіру мүмкіндіктері өте ауқымды және реализмнен көп алшақтауы мүмкін. Бұл жерде стилизация түсінігімен бетпе бет келеміз.

Стилизация.

Стилизация - көркемдік бейненің белгілі бір стильге, салт-дәстүрге бағынышты болуы. Пластикалық өнерде - кескін тақырыбын жалпылау, оның формасын, түс шкаласын жеңілдету. Бұл анықтама 5.14-суретте бейнеленген, онда стилизация әрдайым шынайы әдісті жақсы меңгеруге негізделгені көрінеді. Әдетте, авторы мұқият зерделеген болса, өзгертуге, жеңілдетуге, қорытындылауға, сайып келгенде, кез-келген мотивті сәтті стилизациялауға болады. Арнайы суретті стильдендірілп берген көптеген нұсқалар бар, мысалы: шаш үлгісі (көлемі, түсі, фактурасы) шынайы бейнеге үйлестіріліп, бет-әлпет тегіс, көлемсіз және бөлшектер өңделусіз шешіледі. Шаш үлгісі мен бет-әлпетінің суреті бір сызықпен, тегіс берілуі мүмкін. Стилизация тек графикалық әдістерді игерген және оларды еркін меңгерген жағдайда ғана мүмкін болады (толығырақ 6-10 тарауларда қаралатын болады).

Әр түрлі ракурстағы тірі адамның басы мен иық белдеуін қысқа нобайлаңыз (20 ... 30 мин) .

6-тарау

Өнердегі шешуші нәрсе мәнерлеп-бейнелеу құралдары емес, мінез-құлқы мен адамгершілігі бар адам. Алдымен жеке тұлға қалыптасып, дамиды, содан кейін ғана шығармашылық мүмкіндіктерге ие болады.

Түсті жақсы көретіндерге ғана оның сұлулығы және ішкі болмысы ашылады.

Иоханнес Иттен

Түс проблемалары бірқатар ғылыми пәндерде зерттеледі. Физика түстің энергетикалық сипатын, физиология - белгілі бір ұзындықтағы толқынды адам көзімен қабылдау процесін, психология – түстің психикаға әсер ету мәселесін, биология – түстің тірі және өсімдік ағзаларының тіршілігіндегі маңызы мен рөлін зерттейді. Аталған ғылымдардың жиынтығы

тәжірибесінде түстің көркемдік, эстетикалық қасиеттері, түс жүйесін жасау заңдылықтары, көркемөнер туындысының колориті, контрасты қолданудың әртүрлі әдістері, түстің сызық, пластика, сәуле мен көлеңке сияқты көркем формалардың басқа компоненттеріне  ара қатынасы зерттеледі. Түс және реңдік композицияларды бағалаудың негізгі критерийлері - олардың сұлулығы, шынайы және суретшінің шығармашылық ойындағы түс комбинацияларының сай келуі. Суретші түсті үйлесімділікті, бояуды, қарама-қайшылықты өзінше қабылдайды, шығармашылық мақсатқа сәйкес жинақтап, қорытады. Әрбір нақты жағдайда көркемсурет шығармашылық - бірегей құбылыс және оны сызбаға қисындастыруға болмайды. Суретші рецепт бойынша сурет салмайды, әрбір суретшінің түйсігіне негізделген өз шығармашылық әдісі, шеберлік құпиясы болады. Суретші кенеттен «нұрға бөленбес» бұрын сыртқы әсерлерді белгілі бір заңдылықтарға бағындыратын автордан жасырынған сана жұмыс істейді. Түстану ғылымы суретшілерге осы пәнді терең меңгерген жағдайда үйлесімділікті іздестіруде түстік құрылымның заңдылығын анықтауға көмектеседі. Шығармашылық композициялардағы үйлесімділік объективті эстетикалық тұрғыда тартымды, алайда дарынды субъективті түс гаммасы автордың өз ойын білдіруде

қызықты екенін практикалық тәжірибе көрсетіп отыр.

ескерген жөн. Ол түстің адамға таза көру әсерінің әр түрлі дәрежесімен анықталады. Осындай әсер арқылы анағұрлым белсенді - ашық қызыл-қызғылт сары және аз белсенді – күлгін- көк түстерді ажыратады. Сары-жасыл түсті реңктер әсерге бейтарап деп саналады. Колористикада

эмоционалдық әсер ретінде түстің композициялық-көркемдік маңызды қасиеті субъективті сипатта болады. Дегенмен, кейбір жалпы заңдылықтары да анықталған. Түс бойынша оқулықтарда келтірілген мәліметтер адамның түс пен сезім арасындағы келесі қатынастарын білдіреді.

Жеңілдік, нәзіктік, байсалдылық Шерменделік, жабырқау Мазасыздық, алаңдаушылық Энергия, құлшыныс, ынта Қуаныш, сергектік, шаттық Асқақтау, шарықтауға ұмтылу Тыныштық, дамыл

Бұл қатынастар бейнелі түсті графикалық композицияны құру үшін бастапқы нүкте бола алады. Шығармашылық жұмыста эскиздермен жұмыс жасаған кезде дизайнер суреттің барынша мәнерлі болуы үшін құралдарды, әдістер мен мүмкіндіктерді іздейді. Әсерлі, бейнелі графикалық шешім эскиздің мазмұнын кеңінен ашуға ықпал етеді Графиканың өз артықшылығы бар: оны орындау кескіндемеге қарағанда аз уақытты талап етеді, сондықтан ол суретшіні қозғаған сезімдер мен ойларды өте тез бейнелей алады. Бұған суретші Л. Бахстың әртүрлі театр қойылымдары үшін костюмдер эскиздері, сондай-ақ атақты кутюрье, суретші М.А. Антонионидің модельдерінің эскиздері керемет мысал бола алады (ІІІ-суретте, түсті суреттер). Сурет негізгі бейнелеу құралы бола отырып, графиканың бір түрі ретінде негізінен қатты өнер материалдарымен: қарындашпен, қаламұшпен, гельді қаламдармен, сангинамен, пастельмен, сонымен қатар бояулармен: акварельмен, гуашьпен, темперамен орындалады.

пайдаланып орындауға болады. Бұл эскиздік шешім монохром деп аталады. Эскиздің монохромды шешім мысалдары суретте көрсетілген (түсті сурет, ІV сурет). Монохромды сурет, сондай-ақ түрлі түсті сурет секілді, айтарлықтай көркемдік және

графикалық мүмкіндіктерді қамтиды. Бұл жерде бір хроматикалық түс реңді  (ашыққа қарай) дамиды. Мысалы, қызыл, күңгірт- және ашық-қызыл, көк, қара-көк, және көгілдір. Түсті графика үлкен бейнелеу мүмкіндіктеріне ие. Түсті графикалық тапсырмаларды орындаған кезде түс пен түс гаммасының мөлшері түс үйлесіміне сәйкес ойластырылып, анықталуы тиіс. Бұл нәтижесінде шығарманың  эмоционалдық толықтығы мен эстетикалық мәнерлілігін береді. Түс графикасын құру және түстерді туыс, туыс-контрастты немесе контрастты түстерді таңдау

үйлесім принципі бойынша мүмкін болады. Қара-ақ шешім белгілі бір реңділіктегі (ашықтықтың) бір хроматикалық түспен толыққан кезде V және VІ суреттерде көрсетілгендей, қарапайым графикаға ие боламыз. Түсті графиканы  құру принциптері (реңділік ауқым бойынша, реңділік аудандардың пропорциясы және т.б.) ахроматикалық графикалық шешімге ұқсас. Түспен жасалған шаш үлгілері графикалық эскиздерінің мысалдары VІІ-X суреттерде көрсетілген. Сондай-ақ, авторлық композицияны жасай отырып, өзіңіздің түс әсеріңізге сүйеніп, шығармашылық міндеттерге сәйкес көркемдікке қол жеткізуге болады.

Біз табиғатта және кескіндемеде жарық түскен жағдайда түстерді, олардың өзара әрекеттесуін бақылаймыз және осы өзара әрекеттесуден тыс түсті бағалау мүмкін емес. Кез-келген суретте үлкен немесе кішкене

кеңістік тереңдігі пайда болады. Кескіндеме жұмысында кеңістіктік орындары ерекшеленеді: алдыңғы, орта және алыс. Суреттелген объектілердің кейбірі алдыңғы қатарда, ал екіншісі - екінші және үшінші, ал басқалары – алыста орналасқан. Кескіндеме жұмысында әр түс белгілі  бір қашықтықта орналасқан, «өз» жарығы бар белгілі бір объектінің бейнесімен байланысты болады. Түсті бағалау жарыққа байланысты, өйткені әртүрлі жарық жағдайларында (мысалы, жаз күнінің шақырайған сәулесі мен күзгі бұлыңғыр күннің көмескі сәулесі) суреттерде бақыланатын бірдей түстер әртүрлі болып көрінуі мүмкін. Сондықтан бейнелеу жұмыстарында ойластырылған және байқалған жарықтандыру ескеріледі. Суреттегі барлық түстердің қарқындылығы осы түстер жататын кеңістіктегі орындарға сәйкес келуі керек. Айталық, суретші натюрморт салып, оны композицияның ортасында орналасқан заттарды пысықтаудан бастайды. Егер бұл заттар тым қарқынды салынса, онда ол алдыңғы орынды сала алмайды (өйткені бояулардың «қарқындылығы жетіспейді»). Егер заттар қарқындылығы аз түрде жазылса, онда суретші суреттің алыстағы орнын сала алмайды. Сондықтан әр түстің қарқындылығын есепке ала отырып, барлық көркем композиция бойынша дәйекті және біркелкі жұмысты жүргізу қажет. Түстерге ауырлықты суреттеу сипаттамасы тән. Кейбір жеңіл заттарды еске түсіретін (аспан, ауа) жеңіл, ал ауырды еске салатын (тас, жер) ауыр қабылданады. Әдетте

түстер ауыр болады. Бірақ жеңіл түс кез-келген анағұрлым ашық реңкпен салыстырғанда ауыр және керісінше болып шығады. Көркем   композиция   бөлігінің   «теңдестіру»   міндеті   олардың айқындығына,

түстің байқалатындығына байланысты. Қызғылт-қызыл түс басқаларға қарағанда анағұрлым көбірек, көк түс - аз байқалады. Бірақ қалыпты жағдайда біз оқшауланбаған, бірақ басқа түстер мен реңктермен қоршалған түстерді көреміз. Бұл жерде салыстырмалы көрнекілік орын алады - түс айтарлықтай байқалса, ол ашықтығына байланысты қоршаған түстерден көбірек ерекшеленеді. Түс дақтарының түрлі дәрежедегі жарықтығын пайдалана отырып, жұмыстың басты, толығырақ және терең мазмұнын ашу үшін суретші анағұрлым маңыздысын белгілеп, көрерменнің назарын композиция элементтеріне, суреттің кейіпкерлеріне немесе натюрморт объектілеріне аудара алады. Нысанның орналасу шарттарына байланысты (жарықтандыру, жанында орналасқан объектілерден рефлекстер және т.б.) оның түсі өзгеруі мүмкін. Бұл жағдайда қоршаған орта әсері ескеріле отырып, заттың түсі туралы айтылады.

Қоршаған әлемнің әр түрлілігін жарық пен көз арқылы көреміз. Түрлі қыздырылған денелер - күн, электр шамының талшықтары, қыздырылған металл, газдар, алау және басқалары жарық шығарады. Олар

жарықтың бастапқы көздері деп аталады. Әр түрлі заттарды жарықтандырып тұратын жарық құрамы осы заттардың көрінетін түсіне әсер етеді. Жарық толқындарының әсерінен адамда әр түрлі жарық және түс сезімі пайда болады. Жарық белгілі бір ұзындықтағы толқындармен таралады. Бастапқы көздердің (Күн) тікелей жарығы айналадағы заттарға түседі, ал мөлдір емес заттар сәулелердің бір бөлігін жұтады, ал бір бөлігі оны шағылыстырады.

Мөлдір емес заттың түсі одан шағылысатын жарықпен анықталады. Мөлдір емес немесе олардың құрылымында әлсіз сәуле немесе микросаңылауы бар (мысалы, маталар) заттарда сәулелердің бір бөлігі шағылысады, бір бөлігі жұтылады және бір бөлігі өтеді. Нәтижесінде табиғаттағы барлық заттар мен объектілерге жарықпен тікелей және шағылысқан жарық түседі.

Спектр . Ағылшын ғалымы И. Ньютон (1643-1727) алғаш рет ақ күн сәулесінің күрделі құрамы туралы ойын тұжырымдады. Егер күн сәулесінің жолына шыны үшқырлы призманы орналастырса (6.1-сурет), онда спектр деп аталатын түрлі түстердің түсті жолағы пайда болады. Спектрдегі түстер белгілі бір тәртіпте орналасады: қызыл, қызғылт, сары, жасыл, көгілдір, көк, күлгін. Әрбір түс біртіндеп, өткір шексіз басқа түске айналады.

Призмадан тыс өткенжарық

Призма арқылы өткен жарық

Сол таза, жарқыраған, спектрлі түстерді кемпірқосақтан көруге болады. Егер бұл түстік бейне суретті кейін жинағыш линзасы арқылы өткізсе, онда барлық түстердің қосылуы ақ түсті береді. Егер біз спектрден бір түсті, мысалы, жасылды алып тастасақ және линза арқылы біз қалған түстерді - қызыл, қызғылт сары, сары, көк және күлгін түстерді жинасақ, онда аралас түстер қызыл түске, яғни қашықтан жасыл түске қосымша түске айналады. Егер біз сары түстерді алып тастасақ, қалған қызыл, қызғылт- сары, жасыл, көк және күлгін түстер бізге күлгін түс, яғни сары түске қосымша түс береді.

Колорит.

Табиғатта да, өнер туындыларында да түстер өзара әрекеттестікте болады. Бұл жағдайда түстердің кездейсоқ механикалық тобы колориттағы түстердің үйлесімдігімен ерекшеленеді. Колорит - белгілі бір тұтастықты түзетін және әлемнің алуан түрлілігінің эстетикалық көрінісі болатын түстердің ара салмағы жүйесі. Бұл шығарманың көркемдік бенесінің ең маңызды компоненті, кескіндемедегі, түсті графикадағы, сәндік өнердегі көркемдік бейнелеу құралдарының бірі. Бұл өнер туындысының мазмұнымен және жалпы ойымен, дәуірімен, стилімен, сондай-ақ суретшінің даралығымен байланысты. Колоритте түстер бағыныштылық принципіне сәйкес біріктіріліп, өзара әрекеттестікте болады. Шығарманың жалпы түс құрылымын анықтайтын негізгі түстерді және  түс молдығына қол жеткізуге және негізгі түстердің белсенділігіне қол жеткізуге көмектесетін екінші кезектегі түстерді бөлектеуге болады. Басым түс үйлесімінің сипаты бойынша колорит тыныш немесе шиеленіскен; суық немесе жылы; қуанышты немесе жабырқаңқы және т.б. болуы мүмкін.

Барлық алуан түстерді екі үлкен топқа бөлуге болады. Түстер ахроматикалық және хроматикалық болады.

Ахроматикалық түстер тобын ақ, қара түстер құрайды және оларды араластырудың нәтижесінде сұр түстің шексіз алуан түрі пайда болады. Табиғатта кездесетін барлық басқа түстер мен реңктер, спектрдің барлық түстері және олардың туындылары

хроматикалық түстер болады. Түстерді бөліп, белгілі бір бейнені жасап, оларды үйлесімді тұтастыққа біріктіруде суретшіге олардың сипаттамаларын білуі көмектеседі.

Түстік рең.

Түстік рең – оған атау беруге мүмкіндік беретін хроматикалық түстердің сапасы, мысалы, көк, жасыл, қоңыр және т.б. Түс реңдерінің табиғи шкаласы - спектр, онда жоғарыда айтылып өткендей, түстер белгілі бір  дәйектілікпен орналасады. Табиғаттағы спектрлі түстерден басқа, араластыру арқылы алынған түстер бар, мәселен, қызыл мен күлгін -

және т.б. Барлық ахроматикалық және хроматикалық түстер бір сипаттамамен ашықтық немесе салыстырмалы ашықтықпен анықталады.

Хроматикалық түстердің ашықтығы.

Хроматикалық түстердің ашықтығы - бұл түс реңін қара немесе ақ түстен ерекшелеу дәрежесі. Анықтама бойынша, ең ашық түс - ақ, ең күңгірт түс - қара. Спектрлі түстерде ашық түс сары, ал ең күңгірті күлгін түс деп саналады. Ашық түсті арасалмақ композицияда өте маңызды, өйткені әртүрлі ашықтық дәрежесі бар түс реңдері көрерменге әр түрлі әсер етеді. Күңгірт түстер ауырлық сезімін, салмақтылықты, жабырқауды тудырады, ашықтандырғанда сол түс жеңіл, нәзік, қуанышпен қабылданады. XІ суретте бетперде мысалы түстің ашықтандырылған және күңгірттелген түрінде көрсетілген.

Қанықтық.

Қанықтық - бұл хроматикалық түстің ашықтық бойынша өзіне тең келетін ахроматикалық түстен айырмашылық дәрежесі.

Спектрлі түстер ең қаныққан түстер деп есептеледі, оларда ахроматикалық қоспалар жоқ және түс реңі мүмкіндігінше күрт көрінеді, басқа түстерде түстілік анағұрлым ашық немесе онша ашық бомлауы мүмкін. Түс аз қанықса, ол ашықтығы жағынан сұр түске жақындай түседі (XІІ сурет). Әрине, қанықтылық түстің белсенділігін анықтайды: спектрлі түстер аз қаныққан түстерге қарағанда (ашықтандырылған немесе күңгірттелген) анағұрлым белсенді. Барлық хроматикалық реңктер түстерді араластыру арқылы алынады. Бірақ араластыру арқылы алуға болмайтын үш түс бар. Олар - қызыл, көк және сары, олар

негізгі түстер деп аталады. Барлық басқа түстер оларды араластырудың нәтижесінде алынады, сондықтан олар

туынды түстер деп аталады. Түс реңін, ашықтығын және қанықтылығын біле отырып, кез-келген түсті өлшеуге болады. Үш анықтаушы түстердің бірінің сәл өзгерісі түстің өзгеруіне әкеледі.

Алғаш боп Ньютон түстерді жүйелеуге тырысты. Ол спектрлі түстерді шеңберге орналастырып, оларға күлгін (күлгін-қызыл) түсті қосылды. И. Ньютонның түстер шеңбері ғылыми және көркемсуреттік мақсаттарға өте қолайлы болды.

Осыдан кейін көптеген жазықтықты (жолақтар, шеңберлер, үшбұрыштар) және кеңістікті (шарлар, конустар, пирамидалар, призмалар және т.б.) түсті жүйелер пайда болды. В.М.Шугаевтың әзірлеген түсті шеңбері (XІІІ сурет) өте ыңғайлы түсті жүйе. үш Негізгі көк, қызыл, сары түстерді жүйесіне негіз етіп алған И. Ньютоннан айырмашылығы - М.Шугаев триадаға жасыл түсті қосып, төрт негізгі түске сүйенді. Жасыл түс - туынды түс, бірақ ол осы түстерге мүлдем бейтарап деп қабылданады. Төрт түсті

негізгі деп тапқан В.М.Шугаев оларды шеңберге диаметрлердің шетіне орналастырды. Негізгі түстердің арасына төрт шеңбердің төртеуінде орналасқан

аралық түстер орналасқан, олар тиісінше, төрт топқа бөлінеді: сары-қызыл, көк- қызыл, көк-жасыл, сары-жасыл.

олардың әрқайсысында олар орналасқан екі негізгі түстердің екеуі де бар. Мысалы, барлық сары-қызыл немесе қызғылт сары түстерде әр түрлі пропорциядағы қызыл және сары түстер қамтылған.

орналастырылады. Олардың ортақ ештеңелері жоқ, себебі олар негізгі түстердің әр түрлі жұптарынан тұрады. Сары-жасыл күлгін және қызылкүрең түстерге қарама-қайшы болып келеді, себебі олардың біріншісі жасыл және сары түстен, екіншісі - көк және қызыл түстен туындаған. Контраст түстер бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді. Контрастты түстер диаметрлердің шеттерінде болса, онда олар

деп аталады, өйткені олар бір жағынан бірыңғай түспен біріктіріледі, ал екінші жағынан оларда контраст түстер бар. Мысалы, қызғылт сары және күлгін түстерді туыс-контрасты салыстыруға болады. Әрқайсысында олардың түстерін біріктіретін қызыл түстің бір бөлігі болады. Қызғылт сары түсте сары түс бар, ол күлгіннің екінші компоненті болатын көкке контрастты. В. М. Шугаевтың түсті шеңберінің көмегімен түстер үйлесімдігін құрылымының негізгі заңдылықтарын көрнекі түрде анықтауға болады.

(XІV сурет) жасады. Қалыпты көру қабілеті бар адам көгілдір немесе сарғыш реңі жоқ қызыл түсті; жасыл немесе қызыл реңі жоқ сары түсті, жасыл немесе қызыл реңі жоқ көк түсті анықтай алады.

болады және тең қабырғалы үшбұрышқа орналастырылады. Содан кейін бұл үшбұрыш шеңберге орналастырылады және оның негізінде тең қабырғалы алтыбұрыш түзіледі. Құрылған тең бүйірлі үшбұрыштарға біз әрқайсысы екі негізгі түстен тұратын үш аралас түстерді саламыз. Сөйтіп

Содан кейін біз басқа шеңбер саламыз және олардың арасындағы сақинаны он екі тең бөлікке бөліп, әрбір екі түстің арасына бір бос сектор қалдырып, негізгі және құрамдас түстерді орналасу орнына қарай жайғастырамыз. Бұл бос секторларда

үшінші ретті түстерді енгіземіз, олардың әрқайсысы бірінші және екінші реңктің түстерін араластыру арқылы жасалады: сары + қызғылт сары = сары-қызғылт сары; қызыл + қызғылт сары = қызыл-қызғылт сары; қызыл + күлгін = қызыл-күлгін; көк + күлгін = көк-күлгін; көк + жасыл = көк-жасыл; сары + жасыл = сары-жасыл. Осылайша, он екі түстен тұратын дұрыс түстік шеңбер пайда болады. Мұнда әрбір түстің өзінің өзгермейтін орны бар және олардың реттілігі кемпірқосақтағы немесе табиғи спектрдегідей тәртіпке ие. Бұл шеңберде барлық түстер бірдей кесіндіге ие, сондықтан бір-бірімен қатысты диаметральды қарама-қарсы жерлерде орналасқан түстер

Түс шеңберін екі бөлікке бөлуге болады. Бір бөлігі қызыл, қызғылт сары, сары, сары-жасыл түстерді қамтиды, олар шартты түрде

жылы түстер деп аталады, өйткені олар оттың түсімен, күннің түсімен астасады. Басқа бөлігіне көгілдір-жасыл, көгілдір, көк және күлгін түстер кіреді. Бұлар судың, мұздың және металдың түсін

түстер деп аталады. Бір топтың түстерін қабылдау салыстырмалы болады. Сары-жасылдың жанында орналасқан көк-жасыл түс суық болып, ал көктің жанында орналасқаны - жылы болып көрінеді. XV суретте жылы және суық гаммада орындалған бетперде эскизі суреттелген. Бірдей жағдайларда, жылы және суық түстер қарама-қайшы оптикалық қасиеттермен ерекшеленеді. Күндізгі уақытта жылы түстерді шығыңқы, ал суық түстерді тартыңқы ретінде қабылдаймыз. Мысалы, сары және қызыл түстер затты көрнекі түрде ұлғайтады, ал көгілдір - кішірейтеді. Ымырт уақатта керісінше: қызыл түс тереңдіктің әсерін тудырады, яғни алыстайды, ал көгілдір алдыңғы қатарға шығады. Күндізгі жарықта көк және күлгін түстердің көлемі кішірейіп көрінеді.

Біз екі түсті, егер олардың пигменттері араласқан кезде бейтарап сұр түс берсе, қосымша деп атаймыз. Физикада араласқан кезде ақ жарық беретін екі  хроматикалық жарық та да қосымша болып саналады. И.Иттеннің түс жүйесінің он екі бөліктегі түс шеңберінде қосымша түстер диаметрдің шеттерінде орналасқан және келесі жұптарды құрайды: сары - күлгін; сары-қызғылт сары - көк-күлгін; қызғылт сары - көк; қызыл-қызғылт сары - көк-жасыл; қызыл - жасыл; қызыл-күлгін Осы түстерде әрқашан негізгі түстің үшеуі де болады: сары, қызыл және көк. Сары, қызыл және көк түстің қоспасы сұр берсе, екі қосымша түстің қоспасы күрделі сұр түстің нұсқасына айналады (XVІ сурет). Келесі тәжірибені жүргізуге болады. Егер біраз уақыт (1 минутқа) жасыл түсті квадратқа қарап, содан кейін көзіңізді жұмсаңыз, онда сіздің көзіңізге қызыл түсті квадрат пайда болады. Керісінше, квадрат қызыл түсті болса, жасыл квадратты көреміз. Тағы бір тәжірибе - бұл түрлі-түсті квадратқа ашықтығы  бойынша  сұр түске жақын кіші өлшемдегі квадратты саламыз. Сары фонда сұр түстің квадраты бізге ашық-күлгін, қызғылт сары фонда - көгілдір-сұр, көкте – қызғылт сары-сұр, жасылда - қызғылт-сұр, көкте – қызғылт сары-сұр, ал күлгінде - сары-сұр болып көрінеді. Әр түс сұр түсті қосымша реңге айналуға мәжбүр етеді. Бұл құбылыс түспен жұмыс жасайтын балығы үшін маңызды. Қосымша түстердің заңы

Олар пропорционалды дұрыс арасалмақта болғанда қосымша түстер статикалық берік негіз туынды болады. Бұл жағдайда әрбір түс өзінің қарқындылығы бойынша өзгермейді. Әрбір қосымша түстердің жұптары басқа ерекшеліктерге ие. Мәселен, сары - күлгін жұбы қосымша түстердің контрасты ғана емес, сондай-ақ ашық және күңгірт түстердің контрасын береді. Қызыл-қызғылт сары, көк-жасыл – бұл суық және  жылы түстердің күшті контрасы. Қосымша түстердің үш жұбы мен олардың қоспалары, осы қатарлардың әрқайсысының ортасында бейтарап сұр түстің пайда болғанын (XVІ сурет) көруге мүмкіндік береді, бұл осы жұпта түстердің қосымша екенін білдіреді. Мұндай түстердің қоспасын әлі гүлденбеген қызыл раушан бұталарының сабақтары мен жапырақтарынан байқауға болады. Болашақ раушанның қызыл түсі сабақтары мен

жапырақтарының жасыл түсімен оптикалық тұрғыда араласып, нәтижесінде қызыл- сұр және жасыл-сұр реңдер пайда болады. Қосымша түстердің әрбір жұбын араластырудың нәтижесінде сұр түстің әдемі реңктерін алуға болады.

Үйлесімді түс композициялары екі, үш, төрт немесе одан көп түстер негізінде құрастырылуы мүмкін (6.2-сурет). Он екі бөліктелген түстер шеңберінде екі диаметрлі қарсы түстер қосымша түстер болады және екі түстен тұратын үйлесімді тіркесім құрайды. Егер біз бір бірімен сәйкес үйлесімді түс комбинацияларын жасау үшін ашық және күңгірт түсті қатарлармен толықтырылған он екі бөліктен тұратын түсті шеңберді қолдансақ, (XVІІ сурет), онда екі түстен тұратын кез-келген мөлшердегі үйлесімді тіркесті табамыз. Мысалы, егер ашықталған қызыл түс пайдаланылса, онда оған қызыл түс ашықталған дәрежеде жасыл, күңгірт түс сәйкес келеді. Бір-біріне қатысты орналасуы тең қабырғалы үшбұрыш қалыптастыратын он екі бөлік шеңберден таңдалған түстер үш түсті үйлесімді тіркесім құрайды. Сары, қызыл және көк түстер негізгі болып саналатын ең нақты және күшті үйлесімді үндестіктер. Осы үш түстің қосымша түстері - күлгін, жасыл және  қызғылт сары түс үйлесімді үндестікке ие. Сары-қызғылт сары, қызыл-күлгін, көк-жасыл немесе қызыл-қызғылт сары, көк- күлгін, сары-жасыл түстер басқа ұйқасым береді, олардың әрқайсысы түс  шеңберінің ішінде тең қабырғалы үшбұрыш түзеді.

Егер біз қосымша түстер жұбы, мысалы, сары және күлгін түстерді қиюластыратын болсақ, біз екі күлгіннің орнына екі көрші түсті: көк-күлгін және қызыл-күлгінді немесе, керісінше, күлгін және сары түстің жанында жатқан сары- жасыл мен сары-қызғылт сарыны алсақ, онда бұл үндестіктер сипаты бойынша үйлесімді болады, алайда оларды байланыстыратын геометриялық пішін  тең бүйірлік үшбұрышы болады. Егер тең бүйірлі және тең қабырғалы үшбұрыштардың пішіндерін түсті шеңбердің ішінде сызылған деп елестетсеңіз, содан кейін олардың шыңдарын шеңберге жылжыту арқылы осы немесе басқаша үйлесімді тіркесімді дәл анықтауға болады. Байланыстырушы сызықтары квадрат пішінін құрайтын қосымша түстердің екі жұбын таңдау арқылы төрт түстің тіркесіміне қол жеткізуге болады. Квадрат айналған кезде үш төртүндестік туындайды: сары, қызыл-қызғылт сары, күлгін, көк- жасыл; сары-қызғылт сары, қызыл, көк-күлгін, жасыл; қызғылт сары, қызыл-күлгін, көк, сары-жасыл. Басқа төрт түстің тіркесімі сары-жасыл, қызыл-күлгін, сары- қызғылт сары және көк-күлгін немесе сары, күлгін, қызғылт сары және көк сияқты қосымша түстердің екі жұбын біріктіретін тіктөртбұрыш пішінімен  оңай анықталады. Алты түстің тіркесімін екі жолмен алуға болады. Он екі бөліктегі түсті шеңберге үшбұрыш немесе квадрттың орнына алтыбұрыш салуға болады. Сол кезде үйлесімді алтыүндестік қосымша түстердің үш жұбына негізделетін болады. Суреттің негізі ретінде түс тіркесімдерін және олардың модуляцияларын таңдау ерікті бола алмайды. Әр түс және әр түстік топ - өз заңдарына сәйкес дамып, өмір сүретін ерекше даралыққа ие. Түс тіркесімдерінің мәнісі - дұрыс түстік қарама- қарсылықтарды дұрыс қолданып, түстің анағұрлым күшті әсеріне қол жеткізе білу. Оң және сол жаққа орналасқан қандай да болмасын таза тіркесім түстері  өзгерген кезде, яғни, сары түсті сары-жасыл және сары-қызғылт сары немесе қызыл

түсті қызыл-қызғылт сары және қызыл-күлгін, ал көк түсті көк-жасыл және көк- күлгін түске ауыстырса, үш түрлі түстен тұратын тіркесім төртүндестікке айналады, ол біздің вариацияларымыздың мүмкіндіктерін айтарлықтай байытады. Үйлесімді тіркесім теориясы қиялды шектемейді, түстің түрлі мәнерлі көріністерге жету үшін кең мүмкіндіктер ашады. Түсті құрастыру екі немесе одан да көп түстерді олардың тіркесімі шекті мәнерлі болатындай етіп жанына орналастыру деген сөз. Түс композицияларын жасаудың көптеген жолдары бар, бірақ ойды жүзеге асыру кезінде интуитивті сезім ағымы қатаң ережелермен шектелмеуі керек. Үйлесімді түстер кейбір жағдайларда қабылдауға қиын болуы мүмкін. Мәселен, көк түске жасыл түс бара бермейді, күлгін және қызыл-күлгін, қызғылт түстер де бара қоймауы мүмкін. Қызылкүрең түске қызғылт сары және кірпіш түс бармайды; Күрең қызыл түс қоңыр, каштан, сары, зәйтүн түстес түстермен; күлгін түс - кірпішті, алаудай қызыл түспен үйлеспейді (бірақ көрсетілген түстік «дисгармония» қанығу мен түстер реңі дұрыс таңдалса, үйлесімді үндестіке көше алады). Жаңа шығармашылық ойға сәйкес келетін эскиз жасаған кезде, жақсы талғамның нормалары мен ережелерінен ауытқып, авторлықты және жаңа көзқарасты немесе тіпті жаңа бағытты бекітіп, мысалы, 1990 жылдардың аяғында киімдерді жобалау кезінде классиканың барлық ережелері мен нормаларынан бас тарту туындаған кезде

деконструкция әдісі пайда болған еді. форманы және түсі еркін басқаруға болады. Осы тәсілдің негізін жапондық дизайнерлер И. Ямомото және Р. Кавакубо салды. Бұл авторлардың жұмысы кейіннен еуропалық сән дизайнерлеріне үлкен ықпал етті. Эскиздермен жұмыс жасаған кезде автордың ойына сай келетін, эмоционалды сенімділік пен бейнелі жүйенің әсерлі эстетикасын беретін, жаңа, күтпеген түстер тіркесімін  іздеуге болады.

Акварельдің негізгі қасиеттері: бұл мөлдірлік пен жеңілдік, сонымен қатар тазалық пен қарқындылық екенін атап өту керек. Акварельдердің технологиялық қасиеттері өзіне тән ерекшелік пен түрлі-түсті бояулар үндестігін береді.

Акварельде жұмыс жасаушы бұл ерекшеліктерді назарға алып, бояу қабатын әрдайым мөлдір қылуға ұмтылуы тиіс. Тығыз жағылған ашық түсті, ылғал күйінде күшті бояу қабаты бұлыңғырланып, солып, өзінің түс қанықтылығын жоғалтады. Солғын, күңгірт болып қабылданады. Акварельдерде мөлдірлету,  алла-прима,  валер, гризайль, аралас әдістер қолданылып, жұмысты түсті қарындаштармен толықтырады, қажет болған жағдайда түсті ағартады.

Мөлдірлету әдісі көп қабатты кескіндеме әдісі ретінде XІX —XX ғасырдың басында акварельшілер тәжірибесінде кеңінен қолданылды. Олар бізді жеңілдігімен, салмақсыздығымен, жалпы реңдік тұтастығы мен түс үйлесімімен баурап алған керемет туындылар жасады. Бұл әдіс қазір де пайдаланылады. Бояудың мөлдір қабатын пайдалануға, бояудың бір мөлдір қабатын басқа мөлдір қабатқа жаққан кезде түсін өзгертетін қасиетіне негізделген. Ішкі қабат шайылып кетпес үшін келесі жағар алдында ол мұқият құрғатылады. Түстердің өзгеруі бір түсті реңнің дамуынан

Мөлдірлеу әдісімен күрделі түстерді алудың өз шегі бар. Палитрадағы бар түстерді немесе түстерді жай араластыру арқылы алуға болатын түстерді  жасап керек емес.

Алла-прима әдісі

Әрбір әдіс түстерді сезінуді, пішінді түсінуді, яғни түспен пішін қалыптастыру қажеттілігін білдіреді. Суретші жеке затпен жұмыс жасай отырып, жалпы көріністі көруге, міндеті мен түпкі мақсатты елестетуге міндетті. Қоспаларды жасау кезінде көптеген бояуларға жүгіну ұсынылмайды. Екі түстен, ең көбі үш түстен жасау керек. Артық бояу бұлттылықты, балғындықты, жарықтығын, түс нақтылығын жоғалтуға әкеледі.

Валер әдісі.

Натурамен жұмыс істейтін акварельші көбінесе бірдей түстің анағұрлым қаныққан реңнен бірте-бірте әлсіз қаныққан реңге немесе керісінше  реңге ауысатын жағдайға тап болады. Яғни, заттың түсі біртекті, жарық күшіне  қарай құбылатын түсті дақтармен беріледі. Валерлер кескіндеме әсерінің формалды нәзіктік көрсеткіші болады. Бұл жерде ең маңызды негізгі элемент - жарық және бұған жарық-көлеңке, жарық көзі туралы бүкіл түсініктер енгізілген.

валер деп аталады, ол түстің күңгірт реңнен ашық реңге немесе керісінше бірте бірте көшетін, сондай-ақ түс дәйекті өзгеретін реңдік нюанс болады. Осыдан келіп «валерамен жазу» деген сөз пайда болады. Бояуды қажет қанықтылыққа дейін езіп, қағаз жабуды бастап, бояуды жоғарыдан төменге қарай бағыттап, қажетті мөлшердегі суды қосып, біртіндеп бояуды ашықтандыруға қол жеткізу керек. Қағазды алдын-ала ылғалдандыратын жеңілдетілген әдіс те бар. Осындай жаттығулардың мәнісі - су бояуларының аққыштығын басқару, акварель техникасын меңгеру, біртіндеп әртүрлі суреттеме міндетін шешуде шеберлікті және еркіндікті меңгеру.

Гризайль әдісі

Үйлесімді түстер гаммасын таңдап, валер әдісін қолданып, акварель бояулармен күрделі емес шаш қию эксизін жасаңыз.

7-тарау

Желбіреген бұйра шаштардың өзі керемет әдемі, толқындар мен табиғи өрілген бұрымдардың алуан түрлі қалтарысы көз тартады.

Уильям Хогарт, 1753 г.

Шаштың фактурасы мен формасын беру ерекше міндет. Шаш үлгісіне пластикалық қасиет беру үшін шаш көлемін құрайтын негізгі шаш топтарын және кішігірім шаш тұтамдарын көре білу керек, олардың жалпы формасын түсініп, оны суретте бейнелеу керек. Олардың негізгі бағыттарын көрсетіп қана қоймай, сонымен қатар жекелеген фрагменттерін, шаш үлгісінің бөлшектерін, ерекше екпіндерін анықтап, бұйралау нұсқаларын салып, яғни шаш фактурасын көрсету өте маңызды. Шаштың тері бетіне перпендикуляр өсетінін, содан кейін белгілі бір қашықтықта белгілі бір бағытта бүгіле бастайтынын есте ұстау керек. Сурет салған кезде маңдай, самай, бүйір және желке аймақтарға шаш өсу шекарасына ерекше назар аудару қажет. Шаштың тегіс, толқынды, бұйра екендігін ескере отырып, әрбір жеке жағдайда әртүрлі әдістер қолданылады. Өздеріңіз білесіздер, кез-келген шаш үлгісі – жеке бейнені қалыптастырып, айқындайтын қию, сәндеу, бұйралаудың жекелеген түрлерінен түратын арнайы форма. Шаш үлгісін кәсіптік тұрғыдан бейнелеген кезде, онда шаш үлгісінің мәнісі алғаш көрген сәтте ақ түсінікті болатындай жасау керек: құрылымы, формасы, түсі, яғни, суретке қараған кезде шаштараз оның құрылым принципін түсінетіндей болу керек.

Сурет пен м атериалда жасалған шаш үлгісі мастердің авторлық дизайны болады. Сонымен қатар, шаш үлгісінің арнайы суреті жаңа стильдің, бағыттың, заманауи және перспективалық сән үлгісінің дизайн- жобасы болуы мүмкін. Ең бастысы, шашқа қандай да бір форма берілсе де, көбінесе шашта шаштың иректері қайталанады. Әдетте шаштың формасын қалыптастыру кезінде сәндеу әдісіне байланысты әртүрлі көрінетін бұралған шаштың көп мөлшерінен тұратын көлем қолданылады. Бұл әлсіз толқындар, тығыз бұрымдар, штопор тәрізді  бұйралар, кішкентай бұйралар және т.б. болуы мүмкін. Бұл жағдайда бастың үстіне түсетін жарық, бір жағынан, толық көлем әсерін беріп, екінші жағынан - жекелеген фрагменттерді: шаш тұтамдары мен бұйраларды айқындайды. Бұл ұсақ көлемдердің өз құрылымы, сипаты мен логикасы бар.

Бас пен шашты бейнелеуге кірісе отырып, «қарапайымдан қиынға дейін» принципін ұстанып, бірнеше дайындық жаттығуларын орындау керек. Бұл жаттығулардың мақсаты - шаштың фактурасына байланысты шаш үлгісінің алуан түрлерін бейнелеу үшін қажетті арнайы штрихтау әдістерді әзірлеу. Бұйралардың белгілі бір түрлерін, тұтамдарды, бұрымдарды, өру элементтерін  штрихтаудан бастау керек. Бұл жерде

тербелмелі штрих қолданамыз. Бұл бұйралаудың түрлі формасын бейнелеуге арналған арнайы штрих. Егер шаш үлгісі өте ұзын және толқынды шаштардан тұрса, онда бұл штрихтау түрі толқын ұзындығын жұмсақ және сезілмейтін етіп «өсіруге» мүмкіндік береді. Кезеңмен штрихтауға тура келеді, өйткені шаштың жоғарғы жағынан шаштың шетіне дейін болатын шаш тұтамын немесе шашты имитациялайтын сызықты бір қозғалыспен, парақтан қол үзбей жасап шығару мүмкін емесе. Штрихтаудың ұсынылған түрі кез-келген ұзындықтағы шаш тұтамын бейнелеуге мүмкіндік береді, осылайша толыққанды сау шаштың тұтас шаш тұтамы әсерін қалыптастырады. Сурет әр шаштың бағытын декоративті түрде жеткізеді және сонымен бірге шаштың көлемдік құрылымын береді.

Алдымен штрихтаудың келесі нұсқаларын орындауыңыз керек (7.1-сурет): Шаш тұтамдарында жарық-көлеңке және жылтыр беру. 7.1-суретте көрсетілгендей, шаштың тұтамдарын біркелкі иіліммен бейнелеу керек. Содан соң бүгілген жерде реңді күшейтіп, бұл жерге қысқа «тербелмелі» немесе «ұшатын» қою штрих салып (7.1, г-сурет), анағұрлым күшті бүгілген шаш тұтамын аласыз. Егер батапқыда толқынды шаш тұтамын алдымен тек екі элементті: жарық пен ақ дақты енгізіп, өте жеңіл штрихтасаңыз, содан кейін «тербелмелі» штрихпен «жартылай рең» жерлерін қоюлатып, содан соң «көлеңкелі» жерлерін күшейтсе, көлемді көрінетін толқынды шаш тұтамының суреті шығады. Қара және ақ нұсқамен штрихтауды игерген соң, сол жаттығуларды түрлі-түспен орындау керек. Бұл үшін келесі «Русский карандаш», «Koh-і-Noor» және т.б. секілді маркалардың түсті жұмсақ қарындаштары пайдаланылады. Штрихтау ешқашан бір түспен орындалмайды, себебі бұл жай ғана өткенді қайталау болады. Бұл жерде көркем көзқарас қолданылуы керек. Шаш тұтамдары белгілі бір түс шеңберінде де түрлі түстерге ие. Мысалы, ақшыл сары шашты алайық. Ашық түсті жерлерде анағұрдым суық рең береді, шаштағы ақшыл рең түссізденген шаштың әсерін береді, ал көлеңкеде қоңыр және тіпті сұр- жасыл түстер көрінеді. Сондықтан, біз алдымен шаштың жалпы түстерін анықтап және кейбір акценттерді немесе шаш тұтамдарының түс ерекшеліктерін айқындап, бірнеше түрлі түсті қарындаштарды қолдануымыз керек.

г

а

б

в

г

Ұзын толқынды шаш тұтамын бейнелеу үшін екі-үш түсті қарындаштар қолданылуы керек. Түсте толқынды шаш тұтамын бейнелеп, оқушы «тербелмелі» штрих техникасын игерген кезде, бейнені ұзарту кезінде бір түстен екіншісіне жұмсақ өтуді жүзеге асыра алатынын түсіну тиіс. Шаш тұтамын сауатты штрихтау, мысалы: ашық сарғыш, ашық қоңыр және жирендеу қоңыр түсті қолдана отырып, ашықтықтан күңгіртке қарай түстік және реңдік өзгертуді қамтамасыз етеді (XXІ сурет).

Бұрым.

Жазық сызба түрінде қарастырылған бұрым - қайталанатын элементтердің – өрілген жолақтардың өрнекті композициясын білдіреді. Алдымен жазық бейнені зерттейміз. Мұны квадрат торлардың көмегімен түсінуге болады. Мұнда квадраттар қосымша көлденең немесе тік сызықтармен бөлінген (7.2, а- сурет). Бұрымды жазыққа бейнелеп, штрихтаудың көмегімен оған «тірі» көрініс беріп, көлемді бейнеге ауысуға болады. Штрихтың бұрымдағы шашты төсеу бағытын көрсететінін есте сақтау өте маңызды.

а        б

Рең ашық түстен күңгірт түске қарай салынып, әр байламға көлем береді. Бұрымды нобайлаған кезде, суретті шашпен жабылған бастың суретін  салудан бастау керек. Содан кейін бұрым жасай бастайтын алғашқы байламдардың суретін салу керек. Оны аяғына дейін салып, бұрым көлемінің оның ұзындық бойына кішіриюін қадағалап, суретті бұрым ұшындағы бантпен, шаш қыстырғышпен немесе түйінмен аяқтау керек. Бұл жаттығуды орындаған кезде бұрымның әр байламына ол көлемді көрінетіндей етіп, яғни, шеттерінің реңі күңгірттен ашық түске қарай (шаш тұтамының ортасында) ауысатындай рең беру керек. Бұл жаттығуда «тербелмелі» штрих техникасы да қолданылады. Натурадан «француз» бұрымы деп аталатын бұрымды нобайлауға тырысу өте пайдалы (7.2, б-сурет).

Бант.

Бұрым өруді аяқтау үшін, шашты ұстап тұру үшін көбінесе лента және бант байламдары қолданылады. Банттың штрихталуы 7.3-суретте көрсетілген. Штрих шашты модельдеуде қолданылатын әдістен ерекшеленуі  керек. Штрихтардың бағыты лентаның ол шетінен бұл шетіне дейін (оның иілу бағыты бойынша емес) өтеді; иілімдердің жарықты модельденуі сақталады. Егер бір суретте ьантысы бар бұрым көрсетілсе, онда олардың әр түрлі табиғатқа ие екендігі түсінікті болуы  керек.  Шаштағы  бант  жасанды немесетабиғи шаштан жасалынған жағдайда, ол шаш ұзындығы секілді: шаштың бүгілу сызығының бойымен, реңдік ауысулар сақталып штрихталады.

Бұрау.

Шаштардың шырмалған тұтамдары бұрауды түседі (7.4-сурет). Бұл жаттығудың айрықша ерекшелігі - шаштың әр тұтамын жарық пен көлеңкеге құбылып көлемді көрінетіндей етіп, реңмен және штрихпен өңдеу. Штрихты шаштың бағытымен жүргізіп, бір шаш тұтамын екіншісінен реңмен бөліп отыру керек.

Штопортәрізді немесе шиыршықты шаш. 7.5-суреттен көрініп тұрғандай, бұл элементтің негізгі ерекшелігі – бізге жақын тұрған және ар жағында орналасқан шиыршықтардың көрініп тұруы. Құрылым айқын көрінеді – суретте осы бейнеленуі тиіс. Шаш тұтамдарының қалтарыстары мен көлем логикасын өте дәл сақтау керек, мұнда шаш шиыршығын сипаттайтын «бостық» көрініп тұруы керек. Суреттің алдыңғы қатарын айқынырақ штрихтау керек, ал артқы қатардағы көзге көрінетін бөліктерді сәл жұмсақ етіп модельдеу керек. Жолдың үздіксіздігін көрсету үшін, штрихтың бағытын қадағалап, оның иілімін сақтау маңызды. Бұкіл ұсынылған жаттығуларды, оның ішінде түсті қарындаштармен жұмыс істеп, өз бетінше орындаған пайдалы.

Шаштың жеке элементтерінің нобайларын жасағаннан кейін күрделі тапсырмаға крісуге болады: манекендегі жасанды шаштан шаш үлгісінң нобайын салу. Оқушыларға шеберлер орындаған шаш үлгісінің суретін шаш бұйымы бір жағынан бастың табиғи пішінін айқындайтын, екінші жағынан, шаш үлгісінде бірнеше сәндік элементтері (бұйра, бант, бұрым немесе толқын, бұрау, кез-келген үйлесімдіктегі екі-үш элементті қамтитын тегіс кекіл) болатындай етіп салу ұсынылады.

Сурет салу үшін жақсы жарық қажет; сурет артқы қатарсыз және қосымша фонсыз жасалуы керек. Манекеннің бетін модельдеуді жұмсақ жасаған жөн, оқушының бар назары шаш үлгісінің формасы мен бөлшектерін модельдеуге бағытталуы керек (7.6-сурет). Суреттегі бас пен шаштың жалпы көлемін және оның бөлшектерін тәуелсіз элементтерге ұқсамайтын етіп, бүкіл массасы бар біртұтас тұтастықты құрайтындай анық белгілеу қажет. Мысалы, бұрау түрінде шаш  үлгісінің суретін салған кезде, оқушы бұраудың бас формасын қайталап, самайдан желкеге қарай шаштың шетіне қарай жүретіні түсінікті болатындай етіп жасауы  тиіс. Суреттің барлық жеке элементтері ортақ тапсырмаға сәйкес болуы керек: шаш үлгісі біртұтас көрінуі тиіс. Сурет салу кезінде, манекенді кеңістікте көрсету керек, сондықтан көкжиек сызығын айқындау керек. Бұл жерде көкжиек сызығы иектің астынан өтеді, яғни манекен ракурста (төменнен көрініс) бейнеленген. Әрбір шаш үлгісіне биіктікте, енде және тереңдікте көрсетілген геометриялық пішін тән. Суреттегі шаш үлгісінің силуэті (көлем формаларын көзбен жазықты қабылдау) контурмен айқын шектелген кескінге ұқсайды. Сурет салу үшін ең маңыздысы - екі ракурс: анфас және профиль. Суретті бастаған кезде, шаш үлгісінің формасын түсіну керек, оның негізгі көлемінің орналасуын, олардың санын, шаш үлгісінің массасын (шаштың жалпы массасы мен оның бөліктерінің визуалды  көлемі: түйін, шоғыр және т.б.) анықтау керек. Текшенің, цилиндрдің, шардың формасына жақындайтын шаш үлгілері максималды салмаққа ие. Бірақ шаштың бөлшектері оның массасын едәуір өзгерте алатындығын ескеру қажет. Мысалға, үлкен форманы құрайтын кішігірім бөлшектер оны одан сайын үлкейтіп көрсетеді.

Шашты реңмен жасаған кезде оның фактурасын ескеру керек. Шаштараз ісінде «фактура» түсінігі шаштың өзіндік құрылымы мен шаштың сыртқы қабатының сипатын қамтиды. Модельдеуде форманың көлемін, оның массасын, ерекшеліктерін анықтау үшін беткі фактура өте маңызды: тегіс емес (гофрленген немесе толқынды) беті шаштың көлемін ұлғайтады, бас сүйегінің құрылымы мен формасын жасырады.

Суретке кіріскен кезде шағын көлем мен шар тәрізді формасы бар бейнеленген шаш үлгісінің мәнін түсіну керек.

Қосымша көлем бастың төбе бөлігі және желке бөліктерінде орналасады, олар ауыр емес, өтпелі көлем – сақиналанып жинақталған, лента тәрізді шаш тұтамдары.  Желке жақтан бірнеше жіңішке ленталы-шиыршықты шаш тұтамдары түсіп, самай бөлігінде шеткі бөлігінен желке шоғырына үш бұрау түседі. Маңдай мен  самай ашық, шаштың өсу сызық толық көрінеді. 1-кезең. Көкжиек сызығын ескере отырып, қағазда бастың суретін үйлестіру (5- тарауды қараңыз). 2-кезең. Симметрия сызықтарын және параллель сызықтарды ескеріп, бастың суретін құрай отырып, қастарды, көзді, бет ұштарын және басқа бөліктерді симметрияның ортасына қарай белгілеңіз. 3-кезең. Бастың формасын модельдеу. Шашты және бет әлпеттің формасын модельдеу үшін, осы процесті параллель жүргізіп, шаштың негізгі элементтерін бөлшектер мен бет әлпеттің бөліктеріне «байланыстырып», осылайша, шаш  пен бетті кешенді түрде қабылдауға дағдыланған жөн. Дұрыс таңдалған шаш үлгісі бет әлпетке түр беріп, оны көмкеріп, көру арқылы «түзетеді». Бастың, беттің формасы және шаш үлгісін кешенді қабылдау – кәсіпқой маманның көзқарасы. Сурет салу үшін алдымен шаштың негізгі көлемін көрсету қажет. Ерте кезеңде форманы модельдеу анағұрлым жұмсақ, бір-екі реңмен орындалады. Жарық (ақ дақтар) пен көлеңкелі орындар анықталады. Суреттің ең қараңғы бөліктері аяқтау сатысына қалады. Тіпті, шаш күңгірт (қара) шаштан жасалған болса да, суретке күңгірт реңдерді шамадан тыс

жүктемеңіз

Негізгі ірі көлемді модельдеген кезде, шаштың бағытын білдіретіндей, бетінің сипатын көрсететіндей штрихтау керек: жатқыза таралған тегіс шаштарды («тербелмелі» штрихтың көмегімен) салу қажет. Егер самайларда бұраулар орналасқан болса, олар басқа оның көлемін суреттей отырып жанасады. Бұраулар шаштың иілген сызығы бойымен ұсақ штрихтармен жасалады. Сонымен қатар, желкедегі шаш ілмектерін штрихтау керек. Олар симметрияның ортаңғы сызығында орналасқан және төбеден шүйдеге дейін өтуге баса назар аударады. Шүйде бөлігінде серіппе түріндегі бұйралар болады. Бұл бөлшектердің барлығы шаш бағыты бойынша штрихталады. Соңғы болып шаш тұтамдарының ең күңгірт жерлері орындалады, оларға реңдік шкалаға сәйкес рең беріледі. Бет құрылымы, нобай және модельдеу шаш үлгісінің суретімен бір мезгілде орындалады, бірақ бұл қосымша міндет. Сондықтан бетті оңай суреттеу керек және толық егжей-тегжейсіз модельдеу керек. Штрих көлем формасына сәйкес салынады, бірақ ол шаштың сәнінен ерекшеленуі керек. Көздің нұрлы қабықшасын, кірпіктерді түспен немесе реңмен айқындау қажет емес, яғни, бояумен және макияжбен белгіленген манекен бөлшектерін баса көрсетпеу керек: ең бастысы - шаш. Манекеннің суретін аяқтағаннан кейін оқушы бір мезгілде сурет пен модельді қатар    көрінетін   қашықтыққа    қарай   кетуі    керек.    Суреттің бөлек   бөліктерге «шашырап» жатқанын немесе тұтас болып шыққанын түсіну қажет. Егер «шашырап тұрса», оны «жинауға», негізгі нәрсені реңмен айқындап, екінші кезектегі нәрсені жұмсартуға тырысу керек. Өз жұмысыңызға қараған кезде, оны суретшінің көзімен көруге тырысуыңыз керек – өйткені бұл графикалық туынды.

Қойылымда ашық түсті шаштары бар манекендерді пайдалану керек, өйткені оларда бөлшектер жақсы көрінеді және суретті күңгірт реңдермен шамадан тыс жүктеу қаупі жоқ.

Сондай-ақ, шаштың көлемі дұрыс бағаланған ба, бөлшектері дұрыс салынған ба, шаш өсу сызығы дұрыс берілген бе және суреттегі шаш үлгісінің жалпы формасы мен көлемі қойылым үлгісіне сәйкес келеді ме, суретті шаштараздың көзқарасымен бағалау қажет.

Ұсақ бұйраланған шашы бар әйел суреті.

Шаштараз өнерінің негізгі тілі форманың бастапқы элементтері: шаштың геометриялық көлемі, оның өлшемі, сонымен қатар массасы, фактурасы, түсі және бетінің сипаты. Суретші үшін бейнелеу сәттері тұрғысынан шаштың бетінің фактурасы мен сипатын беру өте маңызды. Бұл шаш үлгісінде (артқы көрініс) ұсақ бұйраланған ұзын шаш тұтамы түріндегі шаш үлгісінің сыртқы көрінісі қызығушылық тудырады. Сондай-ақ, бұл шаш төбе аймағында тор түрінде түзу сызықтарды кесіп өтетін және желке бөлігінде көлемді тордың әсерін беретін бұрауларымен қызықтырады. Шаш үлгісінің фактура бойынша күрделі екені соншалық, оны іске асырудың ең жақсы нұсқасы бір реңді шаштарды, ал сурет үшін - монохромды бейнені пайдалану. Бұл шаш үлгісіндегі алабажақ түсті қосындылар күрделі текстуралардан алаңдатар еді. Сондықтан шаш үлгісі қара шаштан жасалған және түс қолданылмай, әр түрлі жұмсақтықтағы  графит қарындаштарымен бейнеленген. Модель көрерменге самайдың тек бір бөлігі мен жақтың шеті ғана көрінетіндей бұрылған. Сондықтан суреттің бұл бөлігі оған назар аудармай-ақ, біркелкі реңмен орындалады. Бұл шаш үлгісін бұрау мен бұйра фактураларындағы айырмашылықтарды айқындап, бейнелеу керек. Мұнда алдыңғы қатада бұйраланған шаш тұтамдарын реңмен белгілеп, көрерменге жақынырақ көрінетін етіп өңдеу керек. Ал әрігірек орналасқан бұйралар анағұрлым әрі нәзік реңмен модельденеді және олардың реңдері сәл ашық болады. Осы шаштың фактурасы мен бөлшектерін бере отырып, оның жалпы формасының тұтастығы туралы және шаштың бас көлемінде орналасуы керектігін     ұмытуға     болмайды.    Шаштың

пропорцияларын:     бұйралар     көлемі     мен«телпек» түзген төбедегі шаштың арасалмағын нақты көрсету өте маңызды. Күшті бұйраланған шаштарды бейнелеу үшін шаштың ұзындығы бойынша олардың пластикасын қадағалап отыру керек. Сонымен қатар, жарық нүктелерінен жартылай реңдер арқылы шаштардың көлеңкелі бөліктеріне реңдік ауысуды  бейнелеуге  тырысып, міндетті түрде шаш қозғалысы бағытында штрих салу керек.

көрермен оның сұлулығын көреді және бағалайды, ал шаштараз оны қайта жасай алады (7.7-сурет).

Шаштың формасын, түсі мен фактурасына негізделген шашты суреттеу техникасын меңгере отырып, әрдайым сурет салу техникасының тиісті нұсқасын таңдау керек. Ерекшеліктерін реңктің минималды мөлшерімен оңай беруге болатын, монохромды суретпен жеткізуге болатын шаш үлгілері бар.

шаш үлгісін (XXІІ, а-сурет) алуға болады. Шаш үлгілері екі бөлікке  бөлінеді: үстіңгі -  жарты  шар  тәріздес,  дөңгелек  «телпек» түріндегі басқа «киілгендей» және төменгі – «телпек» үш бөлікпен артқы жағынан және алдынан иығына дейін түсетін ұзын шаш (Мысыр каресінің типі бойынша). Шаш тұтамдары тіке, ауыр тегіс жатқан, жақсы таралған және формасы айқын шаштарды айқындайды. «Телпек» құрайтын шаш сәл бұйраланған және басты айналдыра өтетін көлемді білік түзетіндей жатқызылады, бет бөлігіне  салбырап, кекіл түсіп тұрады. Бүкіл шаш үлгісі бір реңде орындалған, бұл форманың күрделілігін, шешімнің жалпылануын, шеберлікті және тұлғаның ерекшеліктеріне қарай шаштың мінсіз бағынуын: иек сызығы, төменгі жақ бетінің кеңейетін сызығы, жақ сүйектері шаш үлгісі сызығына ауысатындай болатынын айқындайды. Мұндай каре, әрине, кез-келген түстегі қалың, ауыр және өте ұзын шаштан жасалуы мүмкін. Жирен шаш үлгісін суреттеу үшін сангинаға ұқсас қызыл-қоңыр түсті қарындаш қолданылады. Бет дизайнерлік-жарнамалық көзқарасқа негізделіп, шартты түрде модельденеді және шашытң түсімен бірдей етіп жасалады. Жұмыс тәртібі келесідей. Сурет шаш үлгісі туралы нақты ақпарат беруі керек. Сипатталған нұсқада осындай форма қалың, тік және ауыр шаштардан ғана жасалуы мүмкін. Шаш үлгісінің үстіңгі бөлігін арнайы штрихпен модельдей отырып, ондағы шаштың қозғалыс  бағытын  жеткізіп   қана  қоймай,   сондай-ақ   сфералық   бетті   көрсетуге

көмектесетін жарық, көлеңке, жартылай реңді де жеткізу қажет етеді. Реңдік мүмкіндіктердің амплитудасын көбірек беру үшін жұмсақ қарындаштарды, соның ішінде, «Koh-і-Noor» фирмасының қарындаштарын пайдаланған жөн. Егер тапсырма үшін таңдалған қарындаштар қажетті реңді бере алмаса, жақын түсті, бірақ сәл күңгірт қарындашты алып, түсті кескіннің өңін аяғына дейін жеткізуге болады. Шашқа арналған «алтын» шағылысты  бейнелеу үшін алдыңғы түске жақын, бірақ анағұрлым ашық қарындаш қолданылуы керек. Осылайша, осы шаш үлгісінің барлық түсін беретін үш қарындашқа ие бола отырып, оның түстік және реңдік ерекшеліктерін өте біркелкі, дәл және нәзік түрде білдіруге болады.

, онда жалпы күрделі формаға түстік екпін енгізіледі (XXІІ, б-сурет). Кареннің осы нұсқасы да тік шаштан жасалған. Шаш үлгісі - асимметриялы, ал оның күрделі тамшы тәріздес формасын қиылған шаш қана емес, оның сәнделуі де туыдарыд. Бұл суретте түс гаммасын кеңейту ұсынылады. Негізгі міндет: кейбіреулері әртүрлі түсті боялған күңгірт жалтылдаған шаш үлгісін беру. Бұл суреттегі күрделі нәрсе: шаш үлгісінің жалпы формасын реңдік ауысымдармен көрсету міндеті. Ол шаш үлгісінің жеткілікті түрде оңтайландырылған және біркелкі шаштың жалпы әсерін бұзбауы керек. Сурет үшін бірнеше түсті қарындаш қажет. Негізгі көлемнің қара массасын штрихтай отырып, кей жерлерге шаш үлгісінің сәндік элементінде айқын көрінетін қызғылт-таңқурай түсті жартылай реңдерді енгізуге болады. Суреттегі бұл орын шаштан «бөлініп қалмас» үшін күңгірт шаштан ашық қызғыл түске көшу қиынға соғады. Маңдай үстінде таңқурай түсті дақ форманың бүгілісіне келеді, дәл осы деңгейде шаштар белсенді түрде тік және төменге қарай кетеді. Сурет ажырап  кетпес үшін шаштың бағытын айқын түсіну және кез келген түсте жұмыс істей отырып, оны ұстану өте маңызды. Әсіресе, шаш төмен түскен жерлерге, таңқурай түсті дақтан жоғары бірнеше күңгірт штрихтарды азғана, жеңіл жүргізіп өтуге, ал күңгірт, қара дерлік түске қара түсті суық таңқурай түсімен байланыстыратын жеңіл күлгін түспен жүргізу ұсынылады. Сурет аяқталған жұмыс туралы әсер қалдыруы тиіс, бірақ бұл нұсқада да бет үлгісін шартты түрде жасаған жөн. Ерінге түс беріп, көз астына жалпы бейне жасау үшін шаш үлгісінің түсіне сәйкес келетін көлеңкелер салуға болады. Каре суреттерінің екеуі де түсті қарындаштардың мүмкіндігін, шаш үлгісінің жалпы формасын жетілдіруді, оған қосымша түстерді енгізу мүмкіндігін жақсы тануға, сонымен қатар негізгі нәрсені: көлемді, шаш  табиғатының  әсерін және түсті сақтауға көмектеседі.

ұсынылады. Шаш үлгісі көп түсті. Түсті екпіндер оның ассиметриясын және сәндеудің қызықты тәсілін айқындайтын түрлі-түсті жолақ-шаш тұтамдарына бөледі. Сурет түсті қарындаштармен орындалады. Адам шартты түрде, бірақ макияж нұсқасымен (XXІІ-сурет, в) бейнеленеді. Бұл сызбаның ең күрделі бөлігі - бірнеше түстерді пайдаланған кезде шаштың жалпы формасын, шашта жарықтың, көлеңкенің және ақ дақтың сақталуы. Суретте форма бүгілісі мен ақ дақ көрінетін жерлер (самайдан төбеге дейін) көрсетілуі тиіс; шаштар тігінен төгілетін және олардың көлеңкеленген жерлері (төменде және артында) айқын  көрсетілуі  тиіс. Әр  түстің  реңдік градациясы  форманың   көлемін

көрсетуі керек, ал штрихтар шаштың табиғаты мен оларды сәндеу туралы әсер қалдыруы тиіс. Күлгін-ашық күлгін түс күңгірт жерлерге қара түсті енгізе отырып күшейтілуі мүмкін, ал қызыл түсті тұтамдар көлеңкеде суық таңқурай түсінің қатысумымен күшейе түседі. Ал жарық ауысымдарында жылы қызыл-қызғылт сары түс қолданылуы мүмкін. Қосымша түстерді (олар тығыз байланыста көрінуі үшін) сыпайы түрде енгізу керек: бұл бір түстің үстінен басқа түст жеңіл штрихпен қаптау немесе  байқалмауы  тиіс  бір  түстен  екінші  түске  жеңіл  ауысу.  Мұны  істеу үшін «тербелмелі» штрихты пайдалану қажет - бұл әдіс арқылы бір реңктен екіншісіне байқалмайтындай етіп ауыстыруға болады. Ең күрделісі - шаштарды модельдеу, мысалы, заманауи шаштарда қолданылатын бұраулар. Бұраулар өз шаштарынан немесе жасанды шаш жасайтын өнімдерден болуы мүмкін. Мысал ретінде тарихи бидер-майер шаш стилі (XXІІІ-сурет) негізінде жасалған салтанатты шараға (мысалы, бітіру кеші) арналған жас қыздың заманауи шаш үлгісін қарастыруға болады Суретте, модель бір қырындап орналасқан. Шаш үлгісі айырымсыз жасалған, маңдай үстіндегі шаш тұтамдары көлденең солдан оңға және оңнан солға қарай бөлінген. Самайларында бұраудан жасалған сәнді шоқ байлам, симметрия осіне бағынған, қиғашталып қиылған,  ортасы қысқа және төменгі жағы құлаққа қарай ұзаратын кекілі бар. Кекіл айқын үшкірленген сына тұтамымен жасалады. Осындай шаш тұтамдары секілді жіңішке түсті бұраулар (лента сияқты) жасалады. Шаштың жалпы түсі қызғылт қоңыр- ақшыл күлгін түсті, сәндік тұтамдардың түсі алуан түрлі: көгілдір, күрең-қызыл, жасыл. Шаш макияжбен бірге берілген. Жалпы, қазіргі жас қыздың бейнесі қалыптасады. Бұл шаш үлгісін бейнелеудегі негізгі қиындық - бұл көлемді бұрауларды  жеткізіп суреттеу. Штрихтар бұрауға айналдырған кезде шаштың жатуына қарай бұраудың айналасында қолданылуы керек. Бұл шаш үлгісін анағұрлым сәнді ету үшін әр бұрау бір-бірінен түсі бойынша ерекшеленеді, бірақ бірге олар бірыңғай гамманы құрайды. Бұрау көлемді көрінуі тиіс, көлеңкелерден жарыққа ауысымдары көрінуі керек, ал бастың формасын маңдайдың үстіндегі ашық жерге жақсылап модельдеу керек. Шаш үлгісінің сәндік элементтерін: бұраудан салбырап тұрған тұтам-ленталарды дәл модельдеу өте маңызды. Бұл жағдайда бұл щшаш тұтамдары шаш үлгісінің басқа сәндік элементтерін: гүлдерді, қауырсындарды, ленталарды алмастырады. Олар шаш үлгісінің негізгі әшекейі болғандықтан, сурет салу кезінде оларға көп көңіл бөлінуі керек. Әрбір форманы бүгу, ақ дақ, түстерден түстерге көшу анық болуы керек. Бұл кекіл суретіне де қатысты. Басты анфас күйінде сызғанда сурет құрылымның барлық сатыларынан өту: парақтың композициясы; үлкен формалардан кішірек формаларға қарай бастың құрылымы; суреттің барлық бөліктерінің пропорционалдық қатынастарын сақтау; бет пен бастың ортаңғы сызығын есептеу және көлденең осьтер бойымен параллель тік орналасқан қастарды, көздерді, танауларды, ауыз бұрыштарын, жақ сүйектерін және т.б. сақтау керектігін есте ұстаған жөн. Сәндік арнайы суретке кірісе отырып, оның негізін - адам басының классикалық принцип бойынша құрылымын ұмытпауымыз керек. Егер суреттің негізі «ыдыраса», оны қандай да бір амалдармен: әсем түспен, шаш үлгісінің керемет түрлерімен және гриммен жасыру мүмкін болмайды. Қарапайым қарындашпен орындалған суретті салып болғаннан кейін түс фактурасын берумен, шаш сәндеу ерекшелігімен, бет модельдеумен және макияж жағумен түсті суретке өтуіңізге болады.

Шаш үлгілерінің жекелеген түрлері мен формаларын білдіретін суреттердің үлгілері бар, ал бейнеге сәйкес келетін шартты макияж дербес  түрде  таңдалуы керек. Шаш үлгісі - басты бағдар, макияжға визажистер ерекше көңіл бөледі. Дегенмен, стилист-шаштараз бірыңғай келбет жасау үшін макияж белгілерін беруі керек. Ойлап табылған немесе көрілген шаш үлгісінің суреті кез келген шаштараз суретке қарап, жасай алатындай етіп орындалуы керек. Арнайы сурет - бұл шаштараздың және суретшінің, яғни дизайнердің, стилистің суреті. Кейіннен түсті қарындаштар мен аппликациялар арқылы өңделетін акварель техникасымен бейнелеу анағұрлым күрделі. Мысал үшін

салтанатты сәттерге арналған заманауи сәнді әйелдер шаш үлгісін қарастыруға болады. XXІV-суретте төбесінде сәндік элементі бар ұзын шаштан жасалған шаш үлгісі көрсетілген: бұрым (букля), гофрленген күрделі сәнденген шаш тұтамдары, маңдайында қиғаш кекіл. Кескін профиль күйінде деуге болады. Бұл суреттің өзіне тән ерекшелігі қарапайым қарындашпен композицияны құрастырғаннан кейін бет пен шаш акварельмен оңай реңделген және форманың жеңіл көлемі берілген. Бұл кезеңнің күрделілігі – бетті жеңіл, бүкпесіз және дақтарсыз, біртекті, түс ауысатын дақтармен суреттеу, яғни, бұл әдіс «шаю» техникасына жақын. Кейіннен түсті қарындашпен штрихталатын мұндай астар не береді? Бұл әдіс денелілікті, беттерді күрделі өңдеуді, түс тығыздығының әсерін тудырады. Бұл суреттің түстік фонға орналастырылғаны кездейсоқтық емес - бұл салыстыруға төзіп, сәндік тұрғыда ұтып шықты. Киімнің фрагменттері бейнеленген аппликативті техниканың болуы да суретті ауырлатапйды.

Сурет жасаудың кезеңдері мынадай.

Жалпы, мұндай күрделі шашты әуелі манекен басында немесе тірі модельде жасаған, содан кейін бөлшектерді нақтылап, суреттеу пайдалы. Бұл жұмыс шаштың фактурасының айырмашылығына негізделген шаш үлгісінің күрделілігіне баса назар аударатын монохромды түстің пайда болуымен сипатталады. Шаш үлгілеріне кез келген түс дақтарының қосылысы, сонымен бірге, осы шаштың монохромында өте бай түс әлемі көрінеді, ол нәзік түсті нюанстарда айқындалады: қоңыр түстердің реңктері күлгін ауысымдар арқылы күшейтіледі: бір жерде қызғылт түсті реңктер, суық көкшіл және қара және т.б. Бұл суреттің орындалуы автор-стилистің ғана емес, сонымен қатар дизайнер мен суретшінің шеберлігін көрсетеді.

«Түйін» шаш үлгісін сызу (артқы көрінісі). «Түйін» шаш үлгісінің (XXV сурет) ерекшелігі, бұл бірінші кезекте дизайны ерекше болса да, орындалуының өте қарапайымдылығы. Дегенмен, оның сызбасында төбе шашынан бастап, түйінге (байлам) дейін шаш ауысымын, әрі қарай қылқалам түріндегі ербиген екі шаш тұтамын суреттейтін күрделіліктен тұратын қиындықтар бар. Бұл шаш үлгісінің суретін салу үшін ұзын шаштың көрінісін сақтап қалу керек. Көшірілген шаш  үлгісі

қызыл-қоңыр түстен шие түстеске ауысумен боялған шаштан жасалады. Шаштың кейбір тұтамдары қара түске боялған. Суреттің күрделілігі әр түстің шаш  тұтамының жолын қадағалау керек, түстің ауысуын, шаш тұтамдарын олардың байланған жерінде айқасуын, желкеде ширатылуын, ербиіп тұрған шоқ байламға шығуын айқындаумен күшейеді. Бұл модельді суреттеуу логикалық ойлауды дамытуға, кеңістіктік көруді дамытуға өте пайдалы. Штрихтау әдісін жақсы біліп алу керек, ең көп бұралған шаш тұтамдарының көлемін және тұтас бас көлемін бере білу керек. Ең жарқын және белсенді түсте композиция бөлшегі, оның орталығы - алдыңғы қатарда орналасқан түйін болады, сондықтан бетке назар аудармай, қарапайым түрде ұғындыруға болады.

«Көбік» элемент бар заманауи әйелдер шаш үлгісін суреттеу . Бұл модельді суреттеу анағұрлым күрделі, өйткені шар тәріздеске келсе де, жалпы форма белгісіз. Шаш массаын таралған және бұйраланған шаш құрайды. Шаш көлемі өте маңызды болуы  мүмкін.  Шаш  үлгісінің  қызықты  ерекшелігі  –  егер  оның  негізгі  массасы «көбік» сияқты көрінсе, онда заманауи сәнге сәйкес түрлі түске боялған кейбір шаш тұтамдарының  бұйрасы  аз  болып,  жалпы  фонда  әдемі  болып  көрінеді.  Ал  ұсақ «көбік» және осы анағұрлым қалың шаш тұтамдары бірге жалпы силуэтті құрап, оның фонында бет нәзік әрі кішкентай көрінеді. Осы шаш үлгісі сабалақтанған, таралмаған алғашқы қауымдық құрылыстан бастау алады. Осы шаштың қазіргі нұсқалары, егер олар сауатты жасалса, пропорциялары мен көлемдері қадағаланса, өте сәнді болып көрінеді. Бұл сәнді әйел шаштарының үлгісінің жарнамалық журналынан (XXVІ сурет) алынған. Оның ерекшелігі - ол екі шаш үлгісінен тұрады: самай мен маңдайдың дизайны тікелей оратсынан айырылған және маңдай үстінде екі ірі букля түрінде биіктетілген ұзын тегіс шашпен жасалады (1940 жылдардағы ретро шаштарына ұқсас), ал шаштың желке жағы алтын нұр секілді көрінетін «көбікпен» орындалады, оның фонында бет әдемі көрінеді. Бұл модельдің суретінде штрихтау техникасымен үлкен буклялар етіп жасалған тік шаштың икемділігін беруге болады және ретсіз штрихпен «көбіктегі» шш қозғалысын қайталауға болады. Түс гаммасы шаштың ортасына шоғырланып, күшейеді, шеттері «үзілген» контурмен ашықталады. Осы суретті шынайы ұғындырған кезде модельдің бетіне көп көңіл бөлінеді. Оның бейнесі дәстүрлі түрде салынған, бірақ түсі мен макияжы жылы түстермен жұмсақ орындалған. Суретте әйелдің шаш үлгісінің әдемі заманауи моделін макияжбен, яғни заманауи сәнді әйелдің шаш үлгісінің бірыңғай бейнесін беру туралы автордың талпынысын болжауға болады. Суретте бұл бейне әрлеңкіленген, жалпыланған, жарнамалық сипатақ жеткізілген. Шаш үлгісінің моделін суреттеген кезде академиялық стильден шегіну орынды болды. Негізінде сурет салудың екі тәсілі де мүмкін, бірақ сәнді әйел  бейнесін беруде авторлық идеяның сәндік, жарнамалық келбетін жасаған жақсы.

Түсті қарындашпен шаш үлгілерінің түрлі фрагменттерін: тегіс, толқын және бұйра шаштар тұтамын суреттеңіз.

8-тарау

Бастағы шаш тағы бір өте айқын мысал. Негізінен әшекей болуға арналған олар азды-көпті мақсаттық қолданылуын өзінің табиғи формасымен немесе шаштараз өнерінің көмегімен ақтайды.

8.1.

Тарихи шаш үлгілерін суретке түсірудің нақты әдістерін және тәсілдерін сипаттаудан бұрын мұндай сызбалардың мағынасы мен міндеттерін түсіну керек. Шаштараз мамандығы бойынша оқытудың соңғы нәтижесі - орта арнайы білім беру мекемесін (лицей немесе колледж) бітірушілерге заманауи сән үлгісінде қолданылатын шаш үлгілері мен шаш қию үлгілерін орындауға ғана емес, сонымен қатар, өзіне жаңа бағыттар мен әдістерді жасаушы атануға мүмкіндік беретін дайындық деңгейіне қол жеткізу. Шаш үлгілері мен шаш қию үлгілерінің жаңа нұсқаларын жасау өте қызықты, бірақ бұл үшін алдымен шаштараз өнерінің технологиялық үдерістерінің барлық түрлерін игеру қажет. Екіншіден, қазіргі заманғы сән үрдістеріне жақсы бейімделу керек, үшіншіден, ол боалашқтың сәні қалай дамитындығын болжай білу қажет. Бұл шаш үлгілерін ғана емес, сонымен қатар костюмге, макияжға, аксессуарларға, яғни тұтастай кескінге қатысты. Сонымен қатар, жаңа ұсыныстардың көлемі сән жаңалықтарын белсенді тұтынатын және қолданатын жастар бейнесін ғана қамтымауы керек. Сән үлгісінен орта және егде жастағы адамдар жоғалып кетпеу керек, сонымен қатар шаштың әр түрлі ұзындығын да ескеру қажет. Әзірленімдер, сонымен қатар, классикалық және спорттық стилді қалайтын тұтынушылардың қажеттіліктерін ескеруі керек. Іздеу жұмыстары фольклорға немесе қиялдағы шаш үлгілері бағытына қатысты болуы мүмкін. Жас маман шаштың қандай нұсқаларын білуі керек? Жаңа нәрсе жасау  үшін, ескі нәрсені елестетіп, шаш үлгісінің және костюмнің тарихын білу керек. Осы саладағы заманауи мамандар шаш үлгілерін дамытудағы жеке сатыларға ерекше назар аударып, адамның сұлулық идеясы қалыптасқан уақыт кезеңдерінің заңдарын ескере отырып, үлкен көлемдегі ақпаратты талдағаны құпия емес. Костюм мен шаш үлгілерінің тарихы бөлек оқу пәні ретінде шаштараздарға арналған оқу бағдарламасына енгізілгендіктен, көне фрескалардан, мүсіндерден, портреттерден жиналған мәліметтермен танысу маңызды. Сәннің даму кезеңінде сұлулық эталоны бірнеше рет өзгерді: бұл денесіз жас қыз, содан кейін гүлденген толық әйел; кейде шаштары иыққа төгілген, ал кейде шаштары бұрымға өрілген немесе олардан мұнаралар тұрғызылған. Мұндай әртүрлілік – қазіргі кезде ақпарат алуға болатын қазына. Танымал кутюрьелер өз топтамаларын Рококо дәуіріне (18-ші ғасыр), біресе

модерн стиліне арнайтыны құпия емес. Кейде кейбір экзотикалық топтамалар бізге Африка тайпасының өмірін көрсетеді. Ұлы кутюрьелерлің барлығы костюмнің және шаш үлгілерінің тарихына мінсіз бағынады. Париж сән апталығында жаңа топтаманы көрсететін манекеншілер тек киімді ғана көрсетіп қоймайды. Жоғары сән әйелдің тұтас бейнесін жасайды, жалпы алғанда, болашақ даму үрдісін береді: Твигги түріндегі жасөспірімнің стилі ме, әлде K. Диордың «Нью Лук» топтамасындағыдай отыз жастағы әйелдің сәндік стилі бола ма бола немесе сәнді қиылған жастардың шаш үлгісі бола ма немесе әйелдердің әдемі шаш үлгілері бола ма, қандай макияж, қандай ұзындықтағы белдемше және т.б. Айтылғандардан мынадай мәселе туындайды: ұлы кутюрьелер айналысқан шығармашылық міндеттерді шешуге тырысу керек. Идеяларды қайдан табуға болатындығын және оларды қалай қолданысқа енгізілгенін түсіну үшін шығармашылық тұрғыда таным жолымен және жаңа сән үрдістерін құру әдістемесінен  өту  маңызды.  Мұнда  историзм  тақырыбы  бірінші  орынға шығады:

«жаңаның бәрі – жақсы ұмытылған ескі».

Белгілі бір тарихи шаш үлгісін зерделеу үшін оның дайындалу технологиясын жақсылап елестету керек: ол ұзын немесе қысқа шаштан жасалған ба; шаштың белгілі бір шаш үлгісі үшін қандай бөлшектер тән; фактурасы, түсі, әшекейлері қандай? Бұл сұрақтарға өз суреттеріңізбен жауап беруіңіз керек. Мұражайлард сақталған антикалық көшірмелер, мысырлық пластика немесе рельефтер топтамасы, ежелгі римдіктердің және кейінгі дәуірдің өкілдерінің мүсіндік портреттері  зерттеуге арналған материалдар бола алады. Бұл шығармалар оларды барлық жағынан тексеруге мүмкіндік береді - сонымен қатар шашты сәндеу технологиясы да бірден түсінікті болады. Егер мүсіндер болмаса, онда кескіндеме портреттерімен шектелуге тура келеді. Шаш үлгілерін түсіну қиындығы – шаш үлгісінің фас, анфас немесе профиль күйінде көрінуі сирек болуымен байланысты (айнада бейнеленген артқы көрініс). Дегенмен, музей экспонаттарында, альбомдарда және кітаптарда шаш үлгілерімен жете танысу оларды түсіну үшін құнды қызмет көрсетеді. «Үйрене отырып - сурет саламыз, сурет сала отырып - үйренеміз» - шаш үлгісі саласындағы кәсіби дизайнер және стилист болудың осы қалыптасу сатысына осындай ұран беруге болады. Негізгі тақырыпты сақтап, оны заманауи құралдармен орындау шешімі бар тарихи шаш үлгісінің стилизациясы жаңа бірегей шаш үлгісін жасауға мүмкіндік береді. Мұндай көзқарастың үлгісі ретінде, атап айтқанда, ұлы заманауи шляпа дизайнері Филипп Трейсидің туындыларын айтуға болады. Оның көптеген топтамаларының негізі - готикалық бас киімдер. Сонымен қатар Видаль Сэссун шаш үлгілері Қайта өрлеу дәуірінің шаш үлгілерін зерттеу нәтижесінде пайда болды. Тарихи шаш үлгісін суреттеуді бастамас бұрын, бастысы – бет-әлпет бейнесі емес, шаш үлгісі екенін айқындаған жөн: өңдеусіз жалпы көрініс беріледі (қысқа тапсырмаларда жасалғандай). Бірақ бұл жағдайда шаш үлгісін негізгі сызықтар мен бет нүктелеріне «бекіту» керек: құлаққа қатысты (қырынан) шаштың ұзындығын көрсету, құлақ ашық па, кекіл бар ма, жоқ па, маңдайдың ашықтық дәрежесін көрсету: шет жағы қанашалықты көрінеді, шаш жақ сүйекті жауып тұр ма. Шаштың жалпы көлемі мен өлшемі 7-тарауда сипатталған. Тарихи шаш үлгісін суреттеудің мұқияттылығы дәрежесі – сурет бойынша шаш үлгісін қайта жасап шығару керек. Арнайы сурет бойынша осы тәжірибелік курсты

өткен кезде, өткізіп, шаштаразды оқытуға арналған бағдарламаны бір немесе екі тақырыпты, мысалы, Мысыр каресін оқып, суретін салу үшін, оны шаштараз өнері сабақтарында қатар жасауға болатындай етіп құрған пайдалы болар еді. Көру әдістеріне және сурет салу әдістеріне, сонымен қатар, оның апликативтікке дейінгі сәндік,түрлі-түсті қарындаштар немесе акварельдермен жасалған нұсқаларына көшу үшін әртүрлі әдістерді қолдануға тырысу керек. Сіз қандай техниканы таңдағаныңызға қарамастан, басты мақсат арнайы сурет салу болып қалады: бейнелеуді үйрену, содан кейін материалдағы тарихи шаш үлгісін көбейту.

8.2.

Ежелгі грек вазасындағы Фринаны бейнесі көлемсіз және түссіз сызықтармен жасалынған (XXVІІ сурет). Оның сұлулығымен танымал грек қызы Фрина өзінің атымен тарихта қалған шаш үлгісін ойлап тапты. Бұл ұзын толқынды шаштан жасалған шаш үлгісі. Шаш ортасынан тік айырылып таралады: басына дөңгелетіп, маңдайын жауып лента байланады. Оы және маңдайды ішінара жапқан лентаның үстінен үлпілдеген екі қанат болып ілмек тәрізді шаш тұтамдарынан тұратын жеңіл кекіл түзіледі. Тарақпен секілді бұл шаш тұтамдары «стефаныдың» көмегімен бекітіледі. Ол – Ай Құдайына арналған (ай орақ түріндегі) жартылай шеңбер  әшекей. Кекіл қалыптастыратын шаш тұтамының шеті қатты бұйра жасалып шиыршықталған, ол шаш үлгісінң самай бөлігін түзетін шаш білігінің астынан өткізіледі, содан соң құлақ жарғағының алдынан жақ сүйегіне қарай түседі. Шаш үлгісінің бүйіріндегі барлық шаш көлемді бұрау-білік түзіп, артқа қарай кетіп, басты байлаған лентаны іліп, желке бөлігіне шаш бантасын жасайды. Шаштың төбе бөлігі тегіс болып қалады. Желке жағында бір-екі ұзын толқынды шаш тұтамдары лентаның астынан шығып, иықтан төгіліп тұрады. Құлақ артындағы мойында бұрау- білік астынан анағұрлым қысқа бірнеше бұйралар түсіп тұрады. Шаш үлгісі бап сүйетін әрі немқұрайлы жасағандай көрінеді, онда күн мен жел, табиғи және қарапайым сұлулық сезіледі. Сонымен қатар, ол жақсы ойластырылған, шебер жасалған, әдемі грек әйелінің жалпы бейнесімен абсолюттік үйлесімділікте көрінеді. Бұл шаш сәнінің ерекшеліктері XV ғасырда Италияда қолданылады. Флоренцияның классикалық әдемілігінің көрінісі, С. Ботичеллидің картиналарындағы биші нимфалардың келбетінде шаш үлгісінің осы принциптері дамыталған, оны одан әрі күрделендірген. Бір мезгілде күй таңдағыш әрі ойластырылған сұлулық  ұқыпсыздық, табиғилық, табиғи қарапайымдылықтың үлесімен бейнеленген. Суретте бастысы – шаш үлгісінің өзінің бейнесі, бет әлпетті сәл белгіленге, тегіс қалдыруға болады. А4 бейнелеу форматын пайдаланған кезде, құрал ретінде түсті қарындашты пайдалануға болады. Модельдің басын парақта орналастыру кезінде қарындашты қағазға сәл тигізіп, негізгі массалардың суретін салу керек. Бөлшектерді суреттеп, үнемі массалармен салыстырып, үлкеннен кішіге дейінгі пропорциямен жүріп, тұтастыққа назар аударамыз. Түс гаммасын таңдағанда, шаш үлгісінің тарихына жүгінген орынды. Ақындар жырлаған ежелгі грек сұлулығының иедалы - көгілдір көзді, алтын шашты бикеш екені белгілі. Өмірде грек қыздары шаштарын сарғыш түске бояп, б.э.д. ІV ғасырдан бастап Лесбос аралында ақшыл алтын түсті немесе күл түсті парик шаштар жасалына  бастады.  Біз  Фрина  бейнесін  мінсіз  деп  қабылдап,  осы  түс  гаммасын

елестетеміз: аққұба жирен шашты бикеш. Нақтылаған жөн: бүкіл масса бойында бірдей түсті шаш болмайды, тіпті, мінсіз аққұба қыз болса да. Бұл шаштың түрлі шағылысқан ақ дақтарына, шаштың жалпы формасын жарықтандыру дәрежесіне, күнге күйген жекелеген шаш тұтамдарының басқаша түсіне және т.б. байланысты. Бұл «алабажақ» шашқа ерекше табиғилық, ерекше көркемдік береді. Шаштың табиғилығын қамтамасыз ету үшін бірнеше түсті қарындаштарды пайдалану қажет: қызыл-сары шаштың реңін беру үшін күңгірт жерлерге сұр және қоңыр, сондай-ақ, шартты түрде көгілдір фонмен (онымен көздің нұрлы қабықшасын белгілейміз). Бет әлпет түсі сәл қызғылт реңмен сәулеленген ақ болып қалады. Осы суреттің реңдік-түстік өңделуін шаш үлгісіндегі ашық түсті жерлерден бастаған жақсы. Штрихтаумен біртіндеп анағұрлым қаныққан реңмен және түспен ауысып, шаш тұтамдарының бағыты мен толқындығын беруге болады. Бет әлпет қарындашты қағазға сәл тигізу арқылы модельденуі тиіс; штрихталғаны байқалмауы тиіс. Фон да жеңіл, шартты түрде штрихталады. Беттің ашық реңін айқындау үшін фон түсін профиль сызығына қоюлатамыз. Нәтижесінде жылдам, жеңіл, шартты сурет пайда болуы тиіс. Дегенмен де, онда шаш үлгісін жасау техникасы, оның негізгі формалары, массасы мен бөлшектері жақсы қадағаланып, бейнеленуі тиіс.

Бұл материалды мұқият зерделеу үшін Ежелгі Мысыр мен Ежелгі Грекия топатамаларын бірнеше қарап, ұсақ сызбаларды жасау ұсынылады. Болашақта шаштың болжамды құрылымдарын, формаларын және беттерін талдау керек. Ежелгі Мысырдағы шаш үлгілерін суреттеген кезде, жалпы форманы (силуэт), шаштың көлемін, төменгі бөліктердің бағытын және шаш ұзындығын, шаштың фактурасы мен сыртқы бетін, безендірілуін және түсті ескеру керек.

Бұл бейнені жеңілдеткен және стильге салған жөн.

Тарихтың сирек кезеңдерін қоспағанда, мысырлықтар (ерлер мен әйелдер) парик киіп жүрген. Музейде оқушылардың жұмысын қандай да бір себептермен ұйымдастыру мүмкін болмаса, альбомдармен, репродукциялармен, кітаптармен жұмыс істеуге болады. Бұл материалды оқытушы жинап, тәжірибелік сабақтарға ұсынуы керек. A4 парағына қарапайым қарындашпен сурет салып, шаштың фактурасын және шаш үлгісінің ерекшеліктерін жеткізуге тырысып, бірнеше суреттер (фас және профильді күйде болғаны жақсы) салу ұсынылады (8.1-сурет). 8.1, а-суретте сопақ пішіндегі шаш үлгісі (парик) көрінеді. Шанышқылардың қалыңдығы бөренелерден жасалған, жіптермен бекітілген, қамыс тоғысуына ұқсас, шаштың жоғарғы жағы барлық жағынан тәжден таралады, шаш шаштарға бөлінеді; олар бетіне шаш салтын еске түсіріп, боп және сопақ кесектерін қалыптастырады. Ширақтың бұл бөлігінде былғары шнурдан жасалған; Шаштың жалпы формасы, ұзындығы, құрылымы айқын көрінеді. Парик тігісі қамыстан өрілген сияқты жіптермен бекітілген, былғары белбеулерден жасалған, париктің жоғары бөлігі төбесінен бастап жан жаққа таралған, шаштар шаш тұтамдарына бөлінген; олар бұйраланып, кекіл мен паждың шашын еске түсіретін сопақ қиықты түзіп, сәнделген. Париктің осы  бөлігінің шеттері былғары баулармен қапталған; париктің жалпы формасы, оның ұзындығы, фактурасы жақысы көрінеді.

Келесі парик (8.1, б-сурет) – анағұрлым айқын трапеция түріндегі формада. Онда жоғарғы бөлік өте қызықты безендірілген: ол бөлек киілген телпекке ұқсас және фактурасымен және формасымен ерекшеленеді. Бұл жас бозбаланың паригі. Бұл бейнені байланған сақал толықтырып тұр. Парик түрлі типтегі қабаттарға ие: төменгі жағында жіптермен байланған бұраулар және бет әлпетті көмкеріп тұрған жалпақ жабынқыш тәрізді тегіс бұйралар. Бұл шаш үлгісінде мысырлықтардың айқын геометриялық формаларға деген сүйіспеншіліктері айқын көрінеді. Ежелгі Мысырдың шаш үлгілерінің (париктердің) стилизациясы 8.1, в-суретте көрсетілген. Бұл жұмыста мысырлық шаш үлгілерінің негізгі  ерекшеліктері: жинақы, формалардың геометриялануы, сәнділігі анықталған. Бұл эскиз өте қарапайым болғанымен, ол ежелгі Мысыр шаш үлгілері стилінің әсерін тамаша көрсетеді. Бұдан әрі ежелгі грек әйелінің шаш үлгісін суреттеген пайдалы. Бұл мысалда Мемлекеттік Эрмитаж залдарында таңдалған мүсіндерден алдын ала эскиздер жасалған. Шаш үлгілерімен жете танысып, оларды жан жағынан, үйде немесе шеберханада нобайлап, оларды нақты түрде салу қажет. Көркемсурет альбомдары, кітаптар, Интернет арқылы ежелгі грек шаш үлгілерін зерттеуге болады (8.2-сурет). Бірінші сурет көлемде жасалған. Бұл қысқа сурет болса да, бірақ осы нұсқаның өзінде, ежелгі грек әйелінің шаш үлгісі қалай жасалатыны туралы  елестетуге болады. Оны шаштараз өнері сабақтарындағы материалда қайталауға болады (8.2- сурет, а). Бұл шаш үлгісін екі позицияда – фаста және профильде бейнелеген өте пайдалы.  Ол  элементтері  бойынша  өте  күрделі  және  «Аполлон  банты»  немесе «Цикада» деп аталады. Шаш үлгісі б.э.д. ІV ғасырда пайда болды. Бұл шаш үлгісінің ерекшелігі – оын ерлер де, әйелдер де киген. Ол ежелгі грек шаш үлгілерінің негізгі ерекшеліктері сақталған: маңдайдың бір бөлігі төменге түскен шаш тұтамдарымен жабылады, басты айналдыра тағылған және шаш үлгісін жасауға көмектесетін лента болады. Шаш үлгісі бұйра шаштан жасалған. Негізгі сәндік элемент – самай шаш тұтамдарының байламын түзетін және төбе бөлігінде орналасқан бант. Шаш тігінен қақ айрылып, мұият сәнделген, артқы жағынан өте тығыз бұрау өтіп, кішкене шоғыр түйінмен аяқталады. Сурет шаштың негізгі формалары мен сәндік элементін егжей- тегжейлі көрсетеді. Оның нобайын түсіргенде симметрия осі мен тұтас бастың бүкіл көлемін ескеру қажет. Бұл суреттегі бастысы, әрине, шашты өңдеу. Ұсынылған суретке сәйкес, натурадағы шашты қайта жасауға болады. Бұл суреттегі бет- әлпеттер сызба түрінде ұсынылған, бірақ олар ежелгі грек әйелінің типтік бейнесін бейнелейді. Профиль күйніде келесі ежелгі грек әйелінің шаш үлгісі (8.2, б-сурет) ұсынылған. Оның желке жағында шашқа, маңдайдағы шаш өсімінің сызықтарына тән көлемге ие және самайларына түсіп тұрған шаш тұтамдарымен жабылған. Зер және сақталатын элемент ретінде бірнеше лента пайдаланылады.

8.1-сурет. Ежелгі Мысыр париктерінің суреті

а

б

в

париктің стилизацияланған бейнесі

Сурет натурадан – гипс мүсіннен түсірілген. Шаш үлгісі классикалық грек түйініне келеді. Бұл жұмыста автор сондықтан шаш көлемінде шаш үлгісінің элементін жақынырақ беруге және баяндауға тырысқан. Сондықтан сурет екі бөліктен тұрады: мүсіндік, жеке даралығы жоқ, сәл модельденген бет әлпет және реңдік өңдеуде көлеммен берілген табиғи шешілген сәндік шаш тұтамдары. Тірі әйелдің шаш үлгілері мен мүсіннің бет әлпетін салыстыру – шаштараз-шебердің көзқарасы тұрғысында арнайы суретті осылай баяндауға болады. Грек әйелінің фас және профильдегі шаш үлгісі өте жалпыланған түсіндірмеде ұсынылған (8.2, б-сурет). Бет пен шаш үлгісі схемалы болып келеді, бірақ бұл көрсетілгендер анатомиялық параметрлерді: маңдай мен құлақ қаншалықты жабық, төбе бөлігі қалай белгіленген, желке жағынан шаш көлемі қаншалықты үлкен көрінеді, осыны анықтау үшін әбден жеткілікті.

в

б

8.2-сурет. Ежелгі Грекиядағы әйелдер шаш үлгісінің түрлі нұсқалары: а

б

в

Жалпы бұл шаш үлгісі Ежелгі Грекияға тән. Бұл суреттегі бейне жалпылай және стильденген түрде берілген. Бірақ онда көрсетілген шаш үлгісін үйренуге және қайталауға әбден жеткілікті. Мұндай қысқа нобайлар өте пайдалы. Егер музейге баруға мүмкіндік жоқ болса, антикалық гипс көшірмелерден, қара пішінді вазалардан  (репродукциялар бойынша), рельефтерден немесе өнер альбомдарынан нобайлар жасаған жақсы. Қысқа сызбалар оқушыларға мүмкіндік береді, шаштараздың әрі қарайғы шығармашылығына арналған материалды таңдауда жақсы көмек болады.

8.4.

XVІІІ ғасырдағы австриялық суретші Антон фон Маронның «Әйел портреті» суретіндегі шаш үлгісі рококо стилінде орындалған (XXVІІІ сурет, майлы бояу суреті). Шаш үлгісін зерттеу мақсатында портретті көшіруді ұсыну үшін суретке салынатын адамның беті ғана емес, сонымен қатар, шаш үлгісіне де көп назар аударылатын кейіпкердің бейнесін іздеп табу қажет. Бұдан басқа, шаш үлгісіне жарық түсірілген, бөлшектері, әшекейлері көрінетін болу керек. Портретте шаш үлгісі өте жақсы модельденген, сондықтан оны шаштараз-стилистер көшіруге өте оңтайлы. Портретте жас әйел анфас күйінде бейнеленген. Онда сол кездің сәніндегі өрнекті түйреуішпен, гүлдермен, ленталармен безендірілген күл түсті биік парик суреттелген. Маңдай үстінде жоғары етіп көтерілген және төбеге жиналған, шілтерлермен жабылған толқынды шаш тұтамдары, желкесінде шебер сіндендірілген және құлақ сыртынан және мойнынан көрініп тұратын букля салынған. Ұсынылған жұмыстың мақсаты XVІІІ ғасырдың макияжын ескере отырып, бет әлпетті жеңіл модельдеп, шаш үлгісін анағұрлым дәл жеткізу, сондай-ақ, мойындағы меруерт жібін, банттарды көрсету. Осы портреттің көшірмелерін жасау үшін түсті қарындашты пайдалануға  болады. Бастың, шаш үлгісінің, иық белдеуінің парақтағы композиясын жасаған соң, бастың, шаш үлгісінің көлемін құрып, бет әлпетінің бөліктерін нобайлаған соң біртіндеп түспен жұмыс жасауға кірісу керек. Түсті қарындаштармен жұмыс істеу техникасы акварельдік техникамен мөлдірлету әдісіне, яғни бір қабатты екінші қабатқа мөлдір таза түстерді жағуға ұқсас. Бет әлпетті модельдеу кезінде суретші қолданатын штрих шаш үлгісі штрихталатын штрихтан ерекшеленуі тиіс. бірінші нұсқада ол білінбейді деуге болады. Шаш үлгісі өте белсенді штрихтауды талап етеді. Штрихтың бағыты, оның сипаты шаш үлгісіндегі шаш бұйрасының сипатын және шаш сәндеуді көрсетеді. Бұл суретті жасаған кезде оны шартты түрде, фонсыз жасау ұсынылады. Мұндай суретті 10 ... 12 сағатта жасауға болады. Естеріңізге сала кетейік, арнайы сурет - тарихи портреттің нақты көшірмесі емес. Бұл стилист-шаштараздың кәсіби суреті, сондықтан тарихи тұлғаны бейнелеуде шаш үлгісінің және оның әшекейлерін, макияжын, аксессуарларын көрсетуді ұсынады. Антон фон Маронның «Әйел портретінде» рококо стиліндегі арнайы макияжы көрініп тұр: беттері қатты қызартылған, күл-сұр түсті парик, париктегі өрнекті түйреуіштер түріндегі әшекейлер мен бұғанасында емес, төменгі жақ сүйегіне жақын дерлік тағылған мойнындағы меруерт моншақтар. Олар мойынның

ұзындығын, оның бүгілісін және қожайын әйелдің аппақ терісін айқындайды. Бұл бөлшектердің бәрін оқушылар өз суреттерінде бейнелеуі керек. Осылайша XVІІІ ғасырдағы жас әйелдің жалпы, тұтас бейнесін сезінуге болады. Суретте қарастырылған - түс берілісіндегі жіңішке меруерт гамма. Түстің күрделі үйлесімі контраст түстерге емес, нюанстарға негізделген. Мүмкін болса, жарықтың осы ауысуларын жеткізуге, көлеңкелі жерлерге сәл байқалатын суық реңдерді енгізіп, қызғылт-ақшыл сары түстерді жарықта әртүрлі етіп беруге тырысу керек. Бұл жұмыс сәндік көрініс пен нәзік бөлшектерге негізделген. Сондықтан оны ашық-мөлдір түстерді бір-біріне жағу арқылы, нәзік жасау керек. Бет-әлпетті модельдеген кезде, көздер мен беттегі қызыл шырай анағұрлым ашық және ең жарқын түсте болады. XVІІІ ғасырда беттерді қатты шырайландырған. Қалған бөлігінде бұл пастел түстер гаммасы. Шаштың өсу сызығының шетін, париктің көлемін, жұмсақ толқынды шаштан жасалған фактураны беруге назар аудару маңызды. Париктің күміс түстері мен бет-әлпет макияжының ақ-қызғылт түстерінің контрасты портретке сұлулық береді. Сол замандағы сәнге сәйкес, меруерт алқа мойынның жоғарғы жағына тағылып, мойынның ұзындығы мен нәзіктігін айқындайды. XVІІІ ғасырдағы костюм мәдениеті бізге талғампаз, сымбатты, әдемі әшекейленген әйелдің бейнесін елестетеді. Барлық жұмыстардың көркемдік құрылымы пастел-күміс түсті. Ақ фонда ең маңызды бөлшектерді: бет пен шашты бейнелеп, әйелдің портретін салудың маңызы бар. Бұл суретке басқаларға қарағанда көп уақыт бөлуге болады, оны портреттік суретке түсірудің классикалық ережелеріне сәйкес орындау керек. Бұл тапсырма үшін ұсынылған қағаз өлшемі - A3. болып табылады. Сурет салушы көптеген реңктерден қысылмауы керек.

Бидермайер стиліндегі шаш үлгілері 1830-шы жылдары сәнде болған (XXІX сурет), олар өте сәнді және күрделі. Шаш үлгілері маңдай-төбе және желке бөліктерінен тұрады. Маңдай-төбе бөлігі, өз кезегінде, екі бөлек айрыққа бөлінеді (мұнда бірнеше асимметриялық шешім болуы мүмкін). Шаштар самайларға шоқ байламдар байланады. Олардың шаш тұтамдары тығыз буклялармен немесе ұзын бұйралармен сәнделеді. Желкедегі шаштар жоғарыға көтеріліп, бастың ортасында ең жоғары нүктесінде түйін болып байланады. Шаш тұтамдарымен, ілмектермен, бұраулармен немесе бұрымдармен жабылған қосымша шиньонды, каркасты қолдануға болады. Сәнді түйреуіш, гүлдер, ленталар және т.б. толықтыруы мүмкін. Бұл шаш үлгісі нақышты, сәнді әрі күрделі, ол әйелге көбелек көрінісін береді. Тарихи модельдегі шаш үлгісінің осы нұсқасында төбесінде шашты бант орналасқан, маңдай үстіндегі айрық брошьпен жабылған; самайда  қатты бұйраланған және сәнделген буклядан тұратын екі жартылай дөңгелек жинақталған; шаш түсі қызыл-қоңыр; басы сәл еңкейген анфас күйінде орналасқан. Осы шашты суретке түсірудегі оқушының міндеті – шаш үлгісін  бет макияжымен байланыстырып, барынша назар аудару керек. Бұл үшін бет әлпет те жақсы өңделген болуы тиіс. Сурет 16 сағаттық жұмысқа арналған.

Бұл жұмыста бас үшін фонның шартты болуын ұсынамыз. Бұл кесілген суре жапсырылатын кез келген түсті қағаз болуы мүмкін. Бастың өзі де бұрынғы суретке қарағанда анағұрлым шартты: бастысы түсі, көлемі, формасы. Шаштың формасы анағұрлым декоративті түрде өңделеді. Түс мөлшерін азайтады. Шаш үлгісіне түс беру үшін үш түс жеткілікті: жылы қызыл-қоңыр, суық ақшыл  сары-қоңыр  және қара қоңыр. Сондай-ақ, бет-әлпет те шартты түрде қарастырылады. Ең бастысы – макияжды жеткізу, жарық жерлер түспен сәл жеңілдетілген; ақшыл сары-қызғылт көлеңкелі жерлер, сәл күштірек шырай, бір түсті, бірақ әртүрлі қанықтықтағы қызыл ерін; көздері – күңгірт кірпіктер, нұрлы қабықшадағы көлеңке және қарашық; көздің нұрлы қабықшасында жасыл болады. Жеңіл бейне, минималды макияж, бұл XІX ғасырдың 30-шы жылдарындағы әйелдің сұлулық идеалын білдіреді. Иықтың жоғарғы жағында көрінетін шарф пен көйлектің бөліктері шартты бейнеленеді. Шарфтың жасыл түсі екі-үш ұқсас жасыл түстер қолданылып жағылады. Киімнің түсі еріннің түсіне қарағанда сәл суық. Параққа құрастыру кезінде шаштараз стилистердің натурамен, сәндік, арнайы суреттер салу үшін анықталған адам басының суретін салудың негізгі кезеңдері мынадай: Штрихтау шаштың фактурасын, жылтырлық мөлшерін жеткізіп, олардың формасына сәйкес жүргізілуі керек. Бет-әлпетті модельдеу жарықтан жарты реңге және көлеңкеге біркелкі өзгеріп, мүмкіндігінше айқын емес болуы керек.

XІV соңында - XV ғасырдың басында Бургундиядан келген сән дәуірінде те қызықты әйел бейнесі жасалды (XXX сурет). Әйел мінсіз пәк және әйел-ана келбетін бейнелейді. Осы бейненің тамыры Мария бикенің өмірбаянына негізделген. Жұлынған қастарымен (кейде кірпіктерімен), жүзі қуқыл тартқан, бетіне бояу тимеген, жазық маңдай (шеткі сызықтағы шаш бөлігі де жиі жойылған), еңсесі түскендей пішіндегідей, талдырмаш мүсін. Костюм пропорциясы готикалық соборлардың мұнарасы секілді жоғарыға қарай созылып жатыр. Сол уақыттың қызықты ерекшелігі - әйелдерге шашын жалаңбас көрсетіп жүруге тыйым салынған. Оларды күрделі бас киімнің астына жасырған. Бас киім шетінде көлегей пердесі бар биік конус тәрізді қалпақша болуы мүмкін немесе сәнді маталарға оралған қисық мүйіздер сияқты болуы мүмкін, екі диагональды созылған шығыңқы мүйіздерден

тұратын парус түрінде болуы мүмкін. Бұл бас киімнің сыртына тәж кигізіледі. Архитектоникада, кеңістікті ұйымдастыруда, конструктивті ерекшеліктерде, ақыр соңында, осы бас киім жасалатын материалдардың қолданылуында  көптеген қиялдар бар. Бұл бас киім «Желкен» деп аталды. «Золушка» фильміндегі перизат немесе балалар ертегілеріндегі сиқыршы әйелдердің келбеті бейнеленетін көркем туындыларымызда ханымдар мұндай сән- салтанатты, ғажайып бас киімдерсіз кісі алдына шықпайды. Олардың қоғамдағы мәртебелі орны үнемі сән мен келбет талаптарына сәйкес келуді талап етті. Шіркеу әйелдердің жоғары конус тәрізді формадағы сәнді бас киімдерін готикалық соборлардың карикатурасы деп айыптап, бұл қалпақтарды өртесе де, келесі күні әйелдер одан да сәнді және үлкен бас киімдерді киетін болған. Сән тарихшылары қабылдаған жіктеуде және шаш үлгісінің анықтамасында «бас киім, егер ол алынбайтын болса, шаш элементі болады», сондықтан бізге әдеттен тыс бұл шаш үлгісінің нұсқасын суреттеген өте қызықты. Мұндай өзгеше пропорцияларды, формаларды, бедерлерді және конструкцияларды зерделеу үшін осы мысалдарды қолданып, готикалық бас киімдерді зерттеу барысында алынған әсерлерден алшақтап, заманауи, сәнді және өзгеше шашты салуға тырысу керек.

«Желкен» шаш үлгісінің конструктивтік ерекшеліктері.

Барлық шашты екі айрыққа бөлініп, қос бұрым өріледі. Содан кейін түйін етіп бұралып, алтын пластинкалардан,торлардан, маталардан және т.б. жасалатын «темплет» - үйлер деп аталатын пішінге жинастырылады. Осы «үйлердің» ойылған жерлерінде шоқ түйін етіп жиналған шаштар көрінеді. Темплеттер бастың жоғарғы жағында құлақтан құлаққа өтетін жалғастырғыштар арқылы тұрады. Бұл құрылым заманауи құлаққаптарға  ұқсайды.  Бұл  құрылымның  бәрі  шүберекпен  жабылған   шығыңқы «мүйіздер» тәрізді каркасқа салынады. Алдыңғы жағында мата фестондармен бөлінген, артқы жағында, желкесінде тік қыртыстар түзіледі. Матаның үстіне тәж кигізіліп, құрылымменмен және матамен бірге бүкіл шаш үлгісін бекітеді. Әйелдің беті пердемен қоршалған сахналық кеңістіктен қалқып шыққандай, ол күңгір темплеттер мен маталардағы бүктемелердің фонында жарқырап тұрады. Готикалық сәнқойлардың сән-салтанатты, ертегідей бейнесі заманауи дизайнерлерге, шаштараздарға, стилисттерге, қалпақ жасаушыларға, модельерлерге ерекше формалар мен идеялар жасауға серпін берді. Оқу кезінде осы модельдегі шаш үлгісінің суретін ірі түсті контрастты дақтарды негізге ала отырып, анағұрлым декоративті стильде түсіруге болады: шаш  үлгісіндегі көгілдір матамен ақ түс, әйелдің киіміне көк-көгілдір түс, күрең фон, алтын тәж, алтын зергерлік бұйымдар, темплеттегі алтын конструкция бүкіл портретті біріктіре алады. Бет әлпетті, темплеттерді және маталарды қарындаш техникасымен суреттеп, басқа нәрселерді апликативті түрде біріктіруге болады. Бет әлпеттің пластикасын беру кезінде жарты рең мен нәзік түсті ауысымдарды қоса алғанда, жұмсақ әр беру анағұрлым ірі, көлем беретін, матадағы қыртыс дақтарымен үйлесім табады. Тәждегі және жағадағы зергерлік әшекейлер кабошондарының шартты түрде берілген көлемі басты нәрседен – бет пен шаш үлгісі көлемінен алаңдатпайды. Осы шаш үлгісіндегі форма мен көлемдерді өңдеу кезінде ірі формаларды, ашық контрастты дақтарды көре білуге, оны бірыңғай сурет композициясына құрастыруға үйрену керек. Бұл жұмыста  тек бірнеше  түсті  дақтар  берілсе  де,  бұл оның жалпы колоритіне нұқсан

келтірмейді, керісінше, ол бұл суретті монументалды, жалпылама және сәнді етеді.

Шаш үлгілерінің тарихын зерттеу барысында бейнелеу әдістерімен тәжірибе жасау пайдалы. Мысал ретінде XVІІІ ғасырдағы француз суретшісі О. Фрагонардың шамамен 1768 ж. салған «Ит ұстаған әйел» картинасында әйел портретінің көшірмесін жасау ұсынылады (XXXІ сурет). Портретте XVІІІ ғасырдағы рококо стиліне тән шаш үлгісі бар әйел суреттелген: опаланған биік құрылым, дәлірек айтқанда, парик. Париктің сұрғылт түсі меруерт жібінен жасалған әшекейлермен және меруерт сырғалармен үйлесім тапқан. Әйелдің басы ашық түсті тығыз, биік жиекті жағамен қоршалған. Бастың, соның ішінде бет әлпет пен париктің силуэті, зәйтүн түстес фонда жақсы көрінеді. Портрет түсі өте жақсы. Оның шашы мен бетіне жарық түсіп тұр. Жарық - жартылай реңді, шаштағы көлеңке – шаш үлгісінің дөңгелектелген формасын жақсы суреттеп тұр. Беттің, шаштың, жағаның жалпы, ірі формаларымен қатар, портретте бөлшектер де жақсы өңделген. Осы портреттің көшірмесін жасауда басты мақсат – толық өңделген дубликатын жасау емес, сурет салу шеберлігінің қыр-сыры мен техникалық әдістеріне қол жеткізу емес, шаштараз-стилист үшін негізгі міндеттерді шешу: париктің жалпы формасын беру, оның пропорциясын, беттегі макияж түстерінің париктің, шаш үлгісін әшекейлейтін бөлшектердің түсімен үйлесімін беру болуы тиіс. Бұл міндеттер негізгі түсті дақтарды, олардың шамаларын және пропорцияларын бөлу арқылы этюдтік сарынмен шешіледі. Осы портретпен жұмыс жасау кескіндеме техникасын жақсы меңгеруге көмектеседі. Ол A4 парағының жалпы орналасуынан бастаған жөн: портреттің негізгі формалары нобайланады, симметрия осін және адам басын құрудың негізгі принциптерін ескере отырып, бет ерекшеліктері белгіленеді. Парикті бейнелегенде, оны әйелдің басына, оның бас сүйегіне «кигізу» керек; париктің контурын суреттей отырып, шаштың өсу сызығын немесе шеткі сызығына айқындау керек. Жұмысты қарындашпен аяқтағаннан кейін кескіндемеге ауысуға болады. Алдымен форма мен түстердің ауысуын қадағалай отырып, акварельді, жеңіл түс жүргізген жөн. Бояумен негізгі түс гаммалары мен үйлесімін сала отырып, фон жасау керек. Ол жуу техникасымен, яғни, анағұрлым тегіс етіп жүзеге асырылады, өйткені бұл жұмыстағы бастысы - бас, шаш үлгесі және иық белдеуі. Жалпы форма мен бөлшектерді неғұрлым кеңінен бейнелеу үшін жұмысқаа гуашь пайдалануға болады. Гуашь – басатын бояу, ол басқа да түстерге жағылып, оларды жаба алады,  сондықтан бұл бояумен акварельмен жұмыс істегенде жасалған қателерді түзетуге болады. Портреттің көшірмесін жасаған кезде, бұл жұмыс аяқталған кенеп емес, түстік нобай, этюд болуы тиіс, сондықтан қатарынан бәрін гуашьпен жаппай, акварельмен жабылған суреттің бөліктерін сақтауға тырысу керек: бұл қолданылған техниканың алуан түріне байланысты қажетті балғындықты береді. Бұл жұмыста мүмкіндігінше түпнұсқалық үлгіге  жақындауға  тырысып, жылы және суық түстерге  назар  аудару

өте маңызды. Тағы бір маңызды бөлшек – түс дақтары арқылы бейнеленген реңдік шкала дәрежесін анықтау, өйткені түс аумақтарын салыстыру кезінде кейбір түстердің күңгірттеу, ал кейбіреулері ашық түсті болады. Мысалы, көлеңкедегі парик фонға қарағанда күңгірттеу, ал иықтағы қызыл киімнің түсі  фоннан ашығырақ. Көркем баяндау кезінде, шаш бұйраларының формасын, жағадағы қыртыстарды қозғалыстың өзімен және бояу жағу бағытымен жеткізе білу керек. Модельдің бетін байқалмайтын бояулармен, бірінен екіншісіне біркелкі  ауысатындай тегістеп жаққан жөн. Бұл жұмыста түпнұсқаның әсері арқылы жасалынған жұмыстардың нобайын, этюдін, жұмыс стилін сақтау өте маңызды. Сонымен бірге модельдің де, тұтастай портреттің де негізгі сипаттамаларының сақталуы өте маңызды. Осындай қысқа жұмыстарды орындау оқушыларға бейненің тұтастығын, сипатын, әсерден алған басты нәрсені жеткізе білуге үйретуге үндейді. Мұндай жұмыстарда балғындық, әсершілдік және көшірілетін кенепке ортақтастық пайда болады. Көбінесе материалды ұзақ зерделеу және зерттеу қажет болған кезде, орындалатын жұмыстар «құрғақ», жалықтыратын жұмыс болып шығады. Арнайы сурет салу дағдыларын игеру барысында бұл қателіктер де жойылады. Тарихи шаш үлгісін суреттеуді тағы бір тәсілі бар. Оқу басталған кезде оларды үйрену портреті салынатын адам үшін ең қолайлы ұстанымға байланысты негізделетін, шаш үлгісі негізінен бетке арналған рама (әдемі болса да) ретінде қолданылған. Кейде шаштың суретін салудың басты ерекшелігі артқы жағынан жасалады - әдемі, күрделі мағыналық акценттер желкеде орналасады немесе оны қоршайтын болады. Күрделі шаш бұйралары немесе лентамен және гүлдермен әшекейленген бұрымдардың үлкен массасы иықтарынан жауырынға дейін түсуі мүмкін нұсқалар бар. Көптеген сәнді әйелдер шаш үлгісінің заманауи нұсқалары көбінесе желкеге, мойынға, иықтарға және арқаға баса назар аударады.

XXXІІ суретте 1860-1870 жылдары – алғашқы кутюрье ағылшын Чарльз Ворт дәуіріндегі сәнде болған «тәж» шаш үлгісі мен кринолин көрсетілген. Шаш үлгісі желкесін тегіс етіп қалдырып, бетті көлемді білікпен қоршайды. Білік көлемді бұраудан, бұрымнан болуы, лентамен, гүлдермен, шілтерлермен безендірілуі  мүмкін. Желкеде желкені жауып, арқаға қарай сәл ауысатын ірі бұйралардан түйілген шоқ түйін немесе сарқырама – «англез» қалыптаса бастайды.  Шаш үлгісі өте қызықты. Онда шиньондар (бұйралар) және жеткілікті ұзындықтағы өз шаштары үйлесім табады. XІX ғасырда ханымдар ұзын шаш киген, олардың көпшілігі шаш үлгісін шиньондарды немесе жасанды шаш бөліктерін пайдаланбай өз шаштарынан жасаған. Осы шаш үлгісін суретке салмас бұрын, осы стильде манекен басты немесе сурет салу сабақтарында бой түзеуге келісім беретін тірі натураның шашын  сәндеуге кеңес беріледі. ол сурет сабақтарында пайда болады. Сурет шартты түрде  түсті фонда түсті қарындаштармен жасалуы керек. Фон аппликация техникасымен жасалуы мүмкін, яғни дайын суретті ойып, түсті фонға жапсыруға болады. Жұмыстағы бастысы - шашты өңдеу.

Мысалы, маекен бастағы алтын-жирен түсті шаштарды қолданамыз. A4 парағында сурет салуды жалпы орналасумен бастаған жөн. Сурет арқа жағынан болады: бас, мойын және иық белдеуі болады. Иық белдеуін шаш көлемімен біріктіре отырып, пропорционалды мәндердің ара салмағын неғұрлым нақты елестетуге болады. Шаш үлгісін қарапайым қарындашпен (оның бас сүйегінің сүйектерінде орналасқанын есте ұстай отырып) салған соң, бүкіл қосалқы сызықтарды алып тастау қажет. Шаш үлгісінің формасы мен көлемінің түсін бояуды сәл жағудан бастау керек. Бұл әрекет адамның беті мен мойыны бейнеленетін жерлерге байқалмайтын және бас формасының, бұйралардың, бетті айналдыра бас көлемі қоршаған шаш бұрауларының бойымен жүргізілетін анағұрлым белсенді штрихтармен орындалады. Штрихтау көрерменге шаш үлгісі қалай жасалғаны, шаштың тұтамдары қалай жататындығы тұралы түсінік беруі керек. Шашты штрихтау кезінде түс пен көлемді анағұрлым сәндік көзқараспен жеткізуден алшақтау керек, сондықтан шаштың жарықтылығы шартты түрде баяндалады. Ең бастысы - үлкен және кішкентай формалардың көлемін (мойын мен сақиналардың көлемі) беру. Ең бастысы - үлкен және ұсақ формалардың көлемін (желке мен бұйралардың көлемі) беру. Модель киімінің түсі шартты түрде беріледі. Көрерменге жақын  орналасқан  және  кескіннің  алдыңғы  жағын  қалыптастыратын  бұйралар

«англездер» барынша анық бейнеленуі тиіс.

Жұмыстың түстік гаммасын жасау үшін суретті тұтастай көру керек. Түстер бір- біріне қатысты үйлесімді болуы керек. Шашты суреттеген кезде, суреттерді анағұрлым ашық фрагменттерден бастап, біртіндеп күңгірттей отырып, бір біріне ұқсас түстерді таңдаған жақсы: ақшыл-боз түсті реңді жағып, сосын жирен-қоңырға өтеді, мұнда кей жерлерде жирен реңдер анағұрлым белсенді болады; ақыр аяғында, күрең-қоңыр түсті пайдалана отырып, штрих анағұрлым суық  күңгірт-қоңырға  өтеді. Бұл түстер лента мен көйлектің қызғылт күлгін түсімен жақсы үйлеседі. Жұмысқа сырт көзбен қарап, жалпы алғанда, бүкіл шаш үлгісі шаштың төменгі шетіне қарай (бұйралар) анағұрлым күңгірт болуы және ішінара желкенің төменгі бөлігі реңделуі мүмкін екенін түсінуге болады. Бұл шаш үлгісінің  суретін анағұрлым көлемді етеді. Тарихи шаш үлгілерін суреттеп, оқып үйрену кезінде әртүрлі мәселелер шешіледі. Монументалды және сәндік бейне аппликацияны және түсті қарындашты (Бургундия сәнін) пайдаланған кезде пайда болады. Тез эскиз нұсқасы және көріністен алынған әсердің балғындығы акварель бояулары мен гуашь арқылы беріледі (О. Фрагонар «Ит ұстаған әйел») арқылы беріледі. Натураны анағұрлым ұзақ зерттеу және оны түс қарындашы техникасында толық беру манекендегі немесе модельдегі «тәж» шаш үлгісін бастапқы жасау кезінде және әрі қарай суреттеу кезінде орын алады. Мастер-стилист алдына қойылған әрбір тапсырма өзінің жеке шешімін талап етеді, сондықтан сурет салудың барлық тәсілдерін меңгеру ол үшін күнделікті және бәсекеге қабілетті жұмыс үшін қажет.

Түстің, шаш үлгісі формасының және кейіпкердің (мысалы,  А.Модильяни картиналарындағы әйел кейіпкер) мінез құлқының  өзіндік ерекшеліктерін жеткізу есебімен аппликация техникасында кейіпкердің (кез келген репродукцияның немесе картинаның) кез келген тарихи портретін орындаңыз.

9-тарау

9.1.

Л.Н.Толстой

Шаштараз-модельер киімдегі, жиһаздағы, зергерлік бұйымдардағы, интерьер заттарындағы сәндік өзгерістерге, яғни қолданбалы өнердің, жалпы, қоғам дамының процестерін бейнелейтін өнердің барлық түрлерінің эволюциясын үнемі қадағалап отыруы тиіс. Әрбір жаңа сән қажетті жаңалықты, кейде бұрынғы сәнге қатысты қайшылықты әкеледі. Сәнге қарама-қайшылық оны одан әрі дамытудың алғышарты болады. Шаштараз-модельер жаңа сәннің мәнін ашуға тырысуы керек. Бұл оған эстетикалық уақыт идеалына сай келетін көркемдік бейнелерді жасау үшін костюммен бірге бір ансамбльдегі шаш үлгілерінің жаңа формаларын жасауға мүмкіндік береді. Шаштар - бұл организмнің ауыртпай, сансыз өзгерістерге ұшырайтын бөлігі: шаш қию, бояу, бұйралау, өсіру және т.б. Әрбір маусымның сән тенденциялары әр талғамдағы және шаштың барлық түрлері үшін шаш үлгілерін ұсынады. Костюм мен шаш үлгісіндегі кез-келген сән циклы эстетикалық идеялды анықтауға бағытталған өзіндік белгілер жүйесі бар. Шаш қию - ең күрделі, бірақ шаштараз салондарында ең көп қолданылатын операциялар. Даралықты сақтау - шаш қию мен шаш үлгілерін жасаудағы негізгі шарттардың бірі. Шаш қию - шаштың негізі: ұзақтығы және сыртқы түрі оның сапасына байланысты болады. Үшінші мыңжылдықтың басталуы шаштараз өнерінде практикалық, отбасылық, ойын-сауық және флирт сияқты негізгі бағыттармен әйгілі болды. Танымал фирмалардың дизайнерлері киім мен шаш үлгілерін күшті энергиямен және түстің жаңаша түсінгімен толықтыра отырып, олардың жаңа формаларын құру жұмыстарын жалғастырады. Қазіргі заманғы бағыттардың үрдістері сәйкес келмейтін нәрсені сәйкестендіру мүмкіндігін береді. Сән кейбір жағдайларда стильдерді, түстерді және текстураларды ережелерді еш шектеусіз араластыруға мүмкіндік береді, бірақ адамның ішкі әлеміне үйлесімсіздікті енгізбеуге мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта дизайнерлер классикалық, романтикалық, спорттық стильге, сондай-ақ,  олардың  мәнерлілігімен  өткір  болып  келетін  алдыңғы  қатарлы  және

шығармашылық формаларға сәйкес әртүрлі формаларды ұсынады.

Кейде сыртқы белгілер бойынша ең мәнерлі қиылған шаштар ұқыпсыз, дұрыс қиылмаған, біркелкі емес, дуда-дуда болған шаштың көрінісін беруі мүмкін (9.1- сурет). Шаштар жеңіл сақиналанып және бетімен кеткен дуда-дуда болып есілуі мүмкін. Бірақ біркелкі емес контурдың орнына сызық бойымен кесілгендей кесінді келуі мүмкін. Кез-келген стильге және кез-келген шаш ұзындығына бейімделетін кекіл өзгерісі қызығушылық тудырады. Дұрыс қиылған кекіл бет әлпетті бірнеше жылға жасартады. Кекілдер тік, ассиметриялық, иілген және эллипс тәрізді,  жүрек түріндегі, қос, қысқа, ұзындығы бір сантиметр болатын қысқа, кеңсіріктен ерін сызығына дейінгі, алуан түрлі жыртылған, жұлынған, көп деңгейлі (9.2-сурет) болады. Олар шашқытң жарқылын, тегістігін, шаш қиған айқын сызықты, бейненің мінез құлқын көрнекі түрде көрсетеді. Кекіл,  сондай-ақ, макияжбен  акценттелген көз мәнерлілігін айқындай алады, жақ сызығын бөле алады. Шашты бояуда, бір жағынан, табиғи: бал, шоколад, жаңғақ, ақшыл сары  реңдерге қызығушылық; тіпті ең қарапайым шаштарды қайта жандандыруға мүмкіндік беретін жаңа техникаға деген қызығушылық туындайды. Екінші жағынан, қызғылт, жасыл, көк, қызғылт сары, сары, қызыл және т.б. сияқты табиғи емес реңдер мен бояулардың үйлесімдігі таң қалдырады.

9.1-сурет. Түрлі шаш қию формаларының эскиздері

-сурет. Кекілдің түрлері

Шаш бояудың жаңа үрдісінде «қалалық шик» бағыты көрініс табады, онда  негізгі қаланың, оның тар өтпелері мен өткір неонды шамдарымен, Лондон, Париж, Берлин, Нью-Йорк сияқты әлемдік қалалардағы «қалалық тренд» үшін фон қалыптастырылады .

Бұл бағыттың түстік негізі - жарқыраған көк, ол қарқындылықтың барлық реңктеріне барады және таза түстердің басқа реңдерімен біріктірілуі мүмкін.

Эскиздеу

Эскиз түсінігінің анықтамасы. «Эскиз» сөзі – француз тілінен шыққан және көркем шығарма идеясын немесе оның бір бөлігін белгілейтін алдын-ала нобайды білдіреді. Эскизде әдетте композициялық құрылым, негізгі түс ара салмағы, сындарлы және эстетикалық негізі белгіленеді. Эскиздер олар орындайтын міндеттеріне және оларды орындау үшін таңдалған материалдарға байланысты графикалық және көркемдік болып бөлінеді. Эскиз нобайлары көбінесе қысқаша орындау манерімен ерекшеленеді, бірақ олар көпісті, егжей-тегжейлі және мұқият ойластырылған болуы мүмкін.

Эскиз және нобай . Алдын ала нобайлар салу – жиналған материалдарды жинақтау және талдаудың өте маңызды сәті. Осы кезең - тақырыптың бейнелі ашылуына, шығармашылық идеялардың пайда болуы мен расталуына, түпнұсқалық шешімдерді іздеуге ықпал етеді. Осы сатыдағы нобайлар көркемдік тапсырмаларға байланысты түрлі көрнекі құралдармен орындалуы мүмкін. XXXІІІ суретте алдағы жұмыс үшін түсті нобайларды орындаудың кейбір жолдарының мысалдары келтірілген. Осы әдістерді меңгеру кезінде жалпы форманы, оның кейбір бөлшектерін суреттеуі, осы форма сызығының пластикасын көрсетуі немесе түсті шешімді, фактураны және т.б. бейнелеуі мүмкін. Қалай болғанда да бастапқы нобайлар үшін негізгі талап - анағұрлым дәл және мәнерлі болу керек.

Эскиздердің түрлері.

Эскиздердің бірнеше түрі бар, олардың әрқайсысында өздерінің міндеттері және белгілі бір дәрежеде егжей-тегжейлі әзірленген графикалық тәсілдері бар. Эскиз формаларының алуан түрлілігі шартты түрде келесі түрде жіктелуі мүмкін: Бейнені жасау бойынша жұмыстың графикалық бөлігі фор-эскиздің, немесе алдын-ала эскиздерді орындаудан басталады.

Фор-эскиз

Фор-эскиздер жылдам, жеңіл, автор идеясын көрсетіп, егжей-тегжейсіз және нақтыланбай орындалады. Фор-эскиз кішкене нәрселер мен бөлшектерді шыдаммен және толық жинақтаумен емес, дизайнерді таңдалған тақырыпқа кірісуге түрткі болған тікелей сезімін, эмоционалдық импульсін тудырады» (9.3-сурет). Фор-эскиздермен жұмыс - суретшінің шығармашылық көзқарасымен және ойымен сәйкес келетін көркемдік бейне композициясын құрастырудың бірінші кезеңі. Бұл дизайнердің дайын формаға барар күрделі жолының ең қиын әрі ең қуанышты кезеңі. Фор-эскиз - болашақ өнім туралы идеяны білдіру ғана емес, сонымен қатар оқушының сезімдік қабылдауды тез меңгеру мүмкіндігі.

Көркемдік эскиздер.

Дизайнердің түпнұсқа идеяларын одан әрі дамыту және нақтылау шығармашылық немесе көркемдік эскизде орын алады. Көркемдік эскиз суретшінің шаш үлгісі сипатын, барлық кескінделетін силуэтті, конструктивті, декоративті сызықтардың пластикасын шешетін толық суретті білдіреді (түсі, сурет XXXІV).

Бұдан басқа, бұл жерде форма құрылымы, жалпы түстік шешім ұсынылады. Басқаша айтқанда, шығармашылық эскиз өзінің барлық көріністерінде бейнелеудің көркемдік формасы туралы толық ақпаратты қамтиды.

Бұл жағдайда жеткілікті көркемдікке ие болу керек, себебі бұл жағдайда ғана дизайнердің ойы көрерменге жетуі мүмкін. Шығармашылық эскиздер фор-эскиздерге қарағанда үлкен форматтағы қағазға немесе картонға орындалады. Үлкен формат жобаланған бейненің толық нобайын талап етеді. Үлкен форматта жұмыс істеген кезде композицияның түрі үлкейіп қана қоймай, өзгеруі де тиіс. Мәнерлілігін сақтау үшін эскиз композициясы мұқият ойластырылуы тиіс. Фор-эскиздерге тән кез келген жете жеткізілмеу, формаға тұспалдау шығармашылық эскиздерге жарамайды. Дегенмен, бейне формасы композициясының идеясы өзгеріссіз қалады. Көркемдік эскиз тек шаш үлгісін ғана емес, бейнені толықтыратын костюм, аксессуарларды да бейнелейді.

Жұмыс эскиздері.

Оқушы болашақ шаштың түпнұсқа идеясын тауып, алдымен фор-эскизде, содан кейін шығармашылық эскизде бейнелегеннен кейін, ол бұл идеяның нақты бейнеде жүзеге асырылғанын көрсетуі тиіс. Ол үшін форма туралы және оның конструктивті негізі туралы толық түсінік беретін жұмыс сызбасы орындалады. Жұмыс немесе конструктивті эскизде форманың сызбасы егжей- тегжейлі бейнеленеді: форма қалыптастыратын конструктивтік сызықтар, бөлшектер, элементтер, толықтырулар. Әдетте, бұл жерде форма әр түрлі көзқарастарда: фронтальды, профильді күйде, артқы көрініспен немесе бастың кез- келген бұрылысымен ұсынылған (9.4-сурет). Конструктивті эскиз көбінесе көркем және графикалық материалдармен - қарындашпен, гелий қаламмен, фломастер қаламмен немесе тушьпен қаламұшпен орындалады. Мұндай эскиздердің көрнекі көріну үшін осы композициялық мәселені шешуге қажетті модельдердің реңді немесе боялған шаш бөліктерінің түсімен қолдануға болады. Жұмыс эскиздері өте көркем емес, бірақ олар форманың конструктивтік ерекшеліктері, сызықтар пластикасы, оның пропорциялары, мүшеленуі мен бөлшектері туралы толық ақпарат береді (9.5-сурет). Эскиздің мазмұнын, оның оқылымдығын ашуға бейненің сауаттылығы ықпал етеді. Эскиздерді жасаған кезде, бейнелеу мәнерлігінің әртүрлі құралдары мен тәсілдерін қолдану керек.

Мұндай үйрену суретінің негізгі міндеті - сурет салу процесі. Сурет салушыдан техникалық кемелдікті, дағдыны және талғамды көрсету талап етіледі. Кез келген кәсіптегідей, ұзақ жұмыс нәтижесі ретінде техника өздігінен пайда болады деп ойламау керек. Техника - бұл үйрену керек өнер, орындау өнері, «тапқырлық», бейнелеудің белгілі бір құралдарын пайдалану мүмкіндігі; бұл осы тәсілді  пайдалану арқылы алынуы мүмкін әсерлердің алдын-алу; бұл штрихты штрихқа жүргізудің ерекше тәсілі емес, натураны толық зерделеу, форма сипатын беру. Суреттегі көркемдік формасы түрлі техникалық әдістермен көрсетілуі мүмкін. Мәселен, графит қарындашы үшін суреттің штрихтау техникасы анағұрлым тән, бұл ескі академиялық мектептің суретшілері арасында байқалады (9.6-сурет). Дұрыс салынған штрих, дұрыс шығарылған сызық - бұл дұрыс түсіндірілген форма мен көлем. Суретші П.П. Чистяков былай деді: «Сызықтардың қисықтарын емес, олар қалыптастыратын пішіндердің суретін салу керек...». Қарындаштың реңдік мүмкіндіктерін шаш қиындысының суретін салуда пайдалану әдісі басты, шашты және шаш үлгілерінің суретін салған сияқты кез келген суреттеудегімен бірдей: алдымен қағазға сәл жанастырып, қарындашпен өте мұқият жұмыс істеу керек. Негізгі суретті белгіленіп, форманы нақтылау қажет болғанда, қағазға қарындаштың қысымын арттыруға болады. Содан кейін екпін беріліп, қажетті контрастылы қатынастарға қол жеткізе отырып, қарындашты толық күшпен пайдалануға болады. Суретке түсірудің техникалық мүмкіндіктерін білмеу оқушыны сыртқы  әсерлерді іздеу кезінде қажетсіз сызықтармен және дақтармен толтыруға мәжбүр етеді. Сурет салу техникасы - ойдың көркемдік өрнегін білдіреді.

Әдебиетте жазушы өз ойларын сөзбен жеткізкендей, суретші де суретінде әрбір штрихпен, сызықпен, дақпен көрерменге заттың формасы туралы өз пікірін жеткізеді. Қолдың жұмысы - суретшінің ақыл-ойының жұмысы. Техникалық тәсіл - бұл суретшінің ойларының таратушы. Суреттің сапасы тиімді салынған штрихтармен емес, суреттің конструктивті реттелгендігі, бүкіл құрамдас бөліктердің өлшемдестігі қалай бейнеленгендігімен анықталады. Форманы реңдік өңдеу және материалдылықты беру кезінде сурет салу құралдарымен әртүрлі материалдардан: гипс, метал, ағаш, әйнек сияқты заттардан жасалған заттардың фактурасын; драпировкада - барқыттың, жібектің; шаш үлгілерінде - түзу, жылтыр, кішкентай немесе ірі бұйра, әртүрлі жолмен бұйраланған шаштар және т.б. қалай жеткізуге болатынын көрсету керек (9.7-сурет). Мұнда жарық пен көлеңкені бөлу туралы заңдар, контраст заңдары, ауа перспективасының құбылыстары (реңдік қатынастар арқылы кеңістікті беру) толығымен  ашылады  және  фонды  суреттеу  қажет  болғанда  фон  мен  шаш үлгісі

суреті арасындағы өзара байланыстың реңдік мәселесі шешіледі. Алғашқы жаттығулар үшін штрих техникасын жетілдіру мен техникалық дағдыларды игеру, сондай-ақ композициялық тұрғыда жалпы формаға біріктірілген әртүрлі элементтерден тұратын толық көлемді түсіну үшін суретті фотосурет арқылы орындауға болады. Бұл жаттығуды сурет салушы жеке, күрделілік  дәрежесін ескере отырып таңдайды. Шаш қиындысының суретін салуға кіріскен кезде бейненің, силуэттің сипатын, форма қалыптастыратын элементтердің ерекшеліктерін көзбен айқындап, түсіну қажет. Суреттегі бірінші кезең - кескінді көрсетілген пішімдегі қағаз парағына композияциялық орналастыру. Сурет қарындашты қағазға жеңіл жанасуынан және бет ерекшеліктері мен макияждың егжей-тегжейлі сызбасынсыз қажетті ракурста бастың шартты формасының сызықтарын анықтаудан басталады.

Содан кейін, өткір ұшталған орташа қаттылықтағы (ТМ, М, бірақ 2 М-дан аспайтын) қарындаштармен қысымсыз сызықтармен шаш қиындысының жалпы формасы белгіленеді, мұнда ішкі құрылымды қадағалай отырып, силуэттің пропорциясын, сипаты сақталады. Сурет дәйектілікпен жалғасады және түзетулермен, нақтылаулармен қарапайымнан күрделіге қарай жүргізіледі. Сурет қарындаштың қағазға сәл жанасуымен және қажетті ракурста бастың шартты формасының сызықтарын  бет пен макияждың ерекшеліктерінің толық  егжей-тегжейінсіз анықтаудан басталады. Шаштың суретін салған кезде олардың бастың формасымен жатқанын және өз шаш тұтамдарымен оның көлемін айқындауы тиіс екенін есте ұстау керек. Форманы реңдік өңдеуге көшкенде, суреттегі ең ашық (ақ дақ) және ең күңгірт орынды анықтап, реңдік заңдылықты сақтай отырып, ең ашығынан бастап, жартылай реңдер жиынтығы арқылы ең күңгірт учаскеге дейін өңделеді. Алдымен жарықтың, жартылай көлеңкелердің және көлеңкелердің шекаралары анықталады, олар реңнің жеңіл реңкімен жабылады. Содан кейін, әр бөліктің формасынан түсетін көлеңкелер бейнеленеді. Сауатты суретті салу кезектілігі қойылған міндеттерді шешуге әкеледі. Аяқталған сурет мағыналы бейнені білдіреді, онда форма, көлем, фактура мәнерліліктің ең үлкен әсерімен оқылады.

Қарындашпен салынған суретте шаштың реңін, боялған шаш тұтамдарын немесе мелирлеуді бейнелеу шаш қиындысының қажетті учаскелерін түрлі тереңдіктегі реңмен белгілеу арқылы орындалады (9.8-сурет). Орташа реңдік қанықтылықтағы шаш қиындысының суретінде реңдік ашықтандырылған немесе күңгірттелген жерлер бөлінеді. Күңгірт жерлерге өте жұмсақ қарындаштар (3M және 4M) таңдалады. Ақшыл шаштар да солай боялады, бірақ оларды қарқынмен өңдемейді. Кейде ақшыл шаштан шаш қиындысының суретін салған кезде дұрыс орындалған жағдайда суретті тиімді түрде  толықтыратын фонның реңдік штрихталуы талап етіледі.

Ерлердің шаш қиындыларының суретін салу әйелдердікіне ұқсас. Сурет салған кезде жақ сүйегі аймағындағы шаш өсу сызығының ерекшеліктерін ескеру қажет, себебі түрлі маңдай қасқалары болуы мүмкін.

9 . 11 - сурет. Ерлер шаш қиындысындағы көркемдік бейне ізденістері Тұрмыстық, классикалық немесе басқа да ерлер шаш кескіндемелерінің суретінде профильдегі бүйірлік бет аймағынан басқа, желке аймағы назар аударуды қажет етеді. Орташа жастағы ер адам шаштарының формалары жеткілікті консервативті, бірақ сыртқы келбеті, жасы және шаш сапасының жеке ерекшеліктерін ескеру керек. Осының бәрі ерлердің шаш суреттерінде көрсетілген (9.9-сурет). Шаштың жалпы формасын анықтаған кезде, шаш тұтамдарының сипаты, олардың ұзындығы, шаш айрығының түрі, егер бар болса, толықтырулар ескеріледі. Шаш көлемі бас формасы бойынша шаштың өсу бағытын қайталайтын қарындаш штрихтармен бейнеленеді. Жарық-көлеңкенің біркелкі градациясының көмегімен шаш тұтамдарының формасы модельденеді. Өте қысқа қиылған жерлер қажетті қанықтылықтағы реңмен орындалады (9.10-сурет). Бір-бірімен жабатын шаш тұтамдары түрлі ашық штрихтармен көрсетіледі. Шаштың шеті дөрекі, ұқыпсыз сызықтармен суреттелмеуі тиіс. Шаш тұтамдарының дәйектілікке шаштың өсу бағытымен орындалады, шаш тқтамдарының ұштарында штрих жеңіл болады, ал сызықтар жұқа болады. Жарықкөлеңке градациялар, ақ дақтар (шағылысулар), рефлекстер, әдетте, әрбір тұтамда, әрбір бұралуда, кекілде және т.б. өңделеді. Толқынды шаш суреттерінде мәнерлілік пен көлем беру үшін әр бұйра реңмен өңделеді. Сонымен қатар, ерлердің шаш қиындысында кнструктивті негіз дұрыс суреттелуі, автордың ойына сәйкес келетін көркемдік-бейнелі форма сақталуы тиіс (9.11-сурет).

Шаш үлгілері мен шаш қиындыларының суретін қарындашпен салған кезде, сызық, штрих және реңдік дақ техникасы қолданылады. Реңдік нүкте бояулармен (акварель, гуашь, темпера) жұмыс істегенде және акварель, ақ бояу, түрлі-түсті қарындаштармен аралас техникамен жұмыс жасағанда қолданылады. Шаш үлгілері экиздерінің графикалық әзірленімдері гризайли техникасымен (бір

түспен), көп түсті, бірақ жарықкөлеңкесіз және көлемді көркем бейнемен беру арқылы жүзеге асырылады. Графикадағы түсті шешімдер кескіндемедегі түсті шешімдерден айтарлықтай ерекшеленеді. Графикадағы түс дағы, әдетте, жалпақ және шартты болып табылады, кескіндемеден айырмашылығы - формаға  жылы- суық гаммалардың айтарлықтай ауысуын береді. Түсті графика мен кескіндеме арасындағы айырмашылық шектеулерде,  түстердің аздығында, сондай-ақ композициялық құрылымда жатыр. Екі-үш түсті тартқанда, суретші әр түстің анағұрлым айқындық күшін іздейді, көрші түстердің өзара әрекетін, бір-бірімен ықтимал қабаттасуын ескереді. Үйлесімді түстер шектеулі мөлшерде болғанда композицияны құрайтын түстердің елеулі, ерекше болуын талап етіледі. Композицияны шебер жасаған кезде түсті графика нақтылаудың және талғампаздықтың ерекше қасиеттеріне ие болады. Графикалық композицияның түс гаммасы колоритін дизайнер 6-тараудағы «Түстану негіздерінде» ұсынылған әртүрлі, үйлесімді түс тіркесімдері принципі бойынша немесе автордың шығармашылық мақсаттарына сәйкес, өздерінің қалаған түстері бойынша шешеді. Түсті шаш эскиздерінің үлгілері XXXV суретте көрсетілген.

Журнал фотосуреті бойынша қиылған шаштың реңдік суретін орындау. Бұл форманы тағы үш күйін суреттеңіз. Мәселен, егер бірінші сурет фронталды күйде болса, онда ұсыным бойынша жартылай бұрылу (төрттен үш) күйі, профильдік және артқы көріністегі күйде орындаңыз.

10-тарау

Өнер – бейнелермен ойлау.

Белинский

Әрбір заманауи өнердің өткен өнерді қайта қарау және қайта бағалау үрдісі бар, оның пайдалы қасиеттерін алып, жарыққа жаңаша шығарады.

К.Ф.Юон

Жаңа модель құру бойынша жұмыс істей бастаған кезде, нақты тақырыпқа қатысты ойыңыз, қиялыңыз қалай жүзеге асып жатқанын және нәтижеге қалай қол жеткізуге болатындығын қадағалау керек. Айналадағы шындықтың әсерімен суретшіде (дизайнерде) көркем бейнені айқын немесе жалпылама бейнелейтін идея туындауы мүмкін. Идеяның бейнесі ойға жауап беретін форма болады.

Түпкі ой композицияның құрылымдық элементі. Екінші кезектегіден құтыла білу, идеяны жинақтап, қажетті бағытта композициялық мәселенің шешіміне кіреді. Авторлық үлгіні жасаған кезде, толыққанды шығармашылық процесс нәтижесінде, форма мен мазмұнның бірлігіне қол жеткізу керек. Егер дизайнерлік ойы кәсіптік бағытта дамыған болса, жобалау пайдалы нәтиже береді және өзі мынадай қасиеттерге ие болады: Дизайнердің ассоциативтік ойлауының дамуы тақырыптық, абсрактілі және психологиялық қауымдастықты графикалық түрлендіруден көрінеді. Суретшінің (дизайнердің) ассоциативті ойлау қабілеті шығармашылықтың негізі болып табылады, өйткені кез-келген өнер туындысы – есте жаңғыртылған нақты әлемнің объектілері мен құбылыстарының ассоциативті көріністерінің нәтижесі. Суретшіні үнемі форма, әртүрлі материалдар мен фактуралардың құрылымын үйлесімі, көлемдердің түйіндесуі қызықтырады. Шығармашылық көздер: бейнелеу өнерінің барлық түрлері, сәулет, кескіндеме туындылары, түйіндескен машиналық формалар, инженерлік құрылыстар, тұрмыстық заттар, сәндік-қолөнер бұйымдары, өсімдік формалары, асфальттағы шалшық формасы, мұздың жылтырлығы, жаңбыр тамшысы немесе шыныдағы аяз қыраулары, табиғаттың кез-келген құбылысы болуы мүмкін.

Сондай-ақ идеялар пайда болуына: көркем әдебиет, кино, театр, цирк, әлемдегі оқиғалар, дәстүрлі шығармашылық көздер - тарихи, ұлттық костюм, ретромода серпін болуы мүмкін. Бұған танымалдылықты сақтай отырып, оңайлату бағытындағы стилизацияны қабылдау; «цитаталар әдісі» (тұтастықтан фрагментті алып, оны жаңа формаға, жаңа кешенге көшіру); «эклектикалық әдіс» (әр түрлі стильдерді, формаларды, фрагменттерді араластыру); пародия қабылдау жағдай жасауы мүмкін. Дизайнердің ой-санасы белгілі бір бағытқа түсу үшін үнемі кәсіби дайындық болуы және шығармашылық ізденісті белсенді қылу қажет.

Әлемде бет-әлпеті дұрыс, сондай-ақ айқын кемшіліктері бар адамдар баршылық, мысалы, өткір асимметриялы немесе гипертрофиялық бет-әлпеттері бар адамдар. Дегенмен, кез-келген тұлғаның жеке қасиеттері ретінде қарастыруға болатын кейбір кемшіліктер кез-келген бет-әлпетте болады. Бұл ерекшеліктерде көбінесе жеке тұлғаның мінез-құлқы мен ерекшелігі жиі көрінеді. Сауатты және шебер орындалған шаш үлгілері олқылықтарды тегістеп, бейнеге тартымдылық береді, ал дұрыс таңдалмаған шаштар кері нәтижеге әкеледі. Сондықтан шашты модельдеу кезінде кемшіліктерден алшақтап, жақсы қасиеттерді айқындауға тырысу керек. Бұл мәселені шешу үшін кәсіби қырағылыққа ие болу керек, адамның кең таралған және қарапайым бет-әлпеттерінің түрлерін білуге, жеке бас формасының ерекшеліктерін, олардың құрылымындағы ауытқуларды және оларды түзету жолдарын білу қажет. Шаш үлгісі адамға үйлесіп тұрса, бұл оның бойы, пішінінің пропорциясы мен  бет формасының теңестірілгенін білдіреді. Шаш үлгісінің заманауи келбеттік жобасымен жұмыс істеу кезінде кейбір шарттарды сақтау қажет: ол сән трендіне сәйкес болуы, костюммен үйлесіп, бет- әлпет түріне жарасып, шаштың табиғи түс гаммасына негізделуі керек. Кез-келген әйел үшін шаш - сыртқы көріністің ең маңызды бөлшегі. Ең қымбат және сәнді киімдер шаш дұрыс үйлесім таппаса, жақсы көрінбейді, бірақ сәтті таңдалған шаш үлгісі ең қарапайым костюмді жақсы етіп көрсетеді. Әдемі, заманауи шашты күрделі етудің қажеті жоқ. Сәнді шаш үлгісін жобалау кезінде, сән үрдістеріне сәйкестіктен басқа, белгілі бір силуэтті жасай отырып, тұлғаның бет ерекшеліктерін, адамның бойын, мінез-құлқы мен пішінінің пропорциясын ескеру қажет. Әрбір адам шаш ұзындығын модельдей отырып, бет-әлпетіне қарай шаш үлгісінің жекелеген бөлшектерінің түрін өзгерте отырып, өзіне үйлесетін заманауи шаш үлгісін таңдай алады.

10.1-сурет. Сопақ бетке арналған шаш үлгілері

10.2-сурет. Дөңгелек бетке арналған шаш үлгілері

Бет-әлпеттің бес түрі бар: сопақ, үшбұрышты, дөңгелек, тікбұрышты және шаршы, оған сәйкес шашты модельдеу қажет. Тағы бір түрлері ретінде ромб тәрізді және алмұрт тәрізді формадағы беттерді айқындайды. Сопақ бет пропорцияға қатысты мінсіз деп есептеледі. Мұндай бет маңдайдан жақ сүйегіне дейін, содан кейін иекке біртіндеп ауысумен сипатталады. Әдетте мұндай бет-әлпеттегі адамдарда маңдайдың ені жақ сүйектерінің еніне сәйкес  келеді, иектің бейтарап ені - 5-6 см шамасында, ал бет биіктігі оның енінен 1,5 есеге дейін асады.

Оған ассиметриялық үлгіні қоса алғанда, кез-келген түрдегі және кез-келген формадағы шаш үлгісі сай келеді (10.1-сурет). Алайда, артқа жиналған шаш сопақ беті бар жас әйелдерге жарасымды келеді, ал егде жастағы әйелдерде мұндай шаштары болса, беттегі жас өзгерістеріне адамның назары түседі және көзге өз жасынан да егде етіп көрсетуі мүмкін.

Үшбұрышты бет

формадағы беттер. Үшбұрышты беттерден айырмашылығы, ромб тәрізді беттер жақ сүйегі мен маңдай ені арасындағы үлкен контрастпен ерекшеленеді. Бет формасын ерекшелеу үшін шаштың кең бөлігі құлақтың үстіңгі жағында болуы керек. Осындай бетте шашты екі жағына кейінге қайырмаған жөн. Сондай ақ, беттің жоғарғы бөлігін одан сайын жалпақ етіп көрсетіп, үйлесімсіз контраст жасайтын қысқа кекіл қоймаған жақсы.

Дөңгелек бетте иектен жақ сүйектеріне дейін, содан кейін маңдайға өтетін жұмсақ сызықтар болады. Әдеттегідей, дөңгелек бетте беттің биіктігі мен ені арасындағы айырмашылық үш сантиметрден аспайды; маңдай, жақ сүйегі және иектің ендерінде дерлік айврмашылық болмайды.

10.3-сурет. Шартты тікбұрышты бетке арналған шаш үлгілері

10.4-сурет. Шаршы тәрізді бетке арналған ықтимал шаш үлгілерінің суреттері Мұнда беттің биіктігі мен оның жоғарғы бөлігінің енін (маңдай мен жақ сүйегі) көзге үлкейтіп көрсететін биік шаш үлгісі болуы мүмкін. Сондай ақ, асимметриялық көлемдер мен контраст элементтері де орынды болады. 10.2-суретте дөңгелек беттерге арналған шашты таңдау нұсқалары көрсетілген. Мұндай формадағы бетке жақ сүйектерін жабатын, беттің формасын сопақша етіп көрсететін ұзын бұйра шаштардан акценттелмеген қиғаш шаш айырымы жарасымды болады. Дөңгелек беті бар адамдарға өте қысқа шаштар үйлеспейді, сонымен қатар, шашты артқа тарап, тік айырым жасауға болмайды.

Төртбұрышты бет

Қасқа дейін келетін ұзын кекіл беттің биіктігін визуалды түрде кішірейтеді. Әдетте, мұндай бет әлпетті көмкеріп, оның енін үлкейтетін кез-келген үлпілдек әрі ұзын шаштар жарасымды. Шаштың композициясы негізінен көлденең сызықтарға салынуы қажет.

Шаршы пішіндес бет кең төменгі жақ сүйегімен және кең маңдаймен сипатталады, олардың ендері дерлік бірдей. Бұл бет әлпет сәл өрескел көрінгендіктен, осы кемшілікті жасыратын толқынды контуры бар асимметриялық

шашты таңдау керек (10.4-сурет). Мұнда бастың бір жағынан емес, басты екіге бөлетін тік сызықтан сәл алыстап кетуі тиіс қиғаш айырым, сәл асимметриялы кекіл жарасымды болады. Мұндай бет әлпетке беттің енін одан әрі жалпайтып, жақ сүйектерінің  ауырлығын айқындайтын ұзын қалың кекіл, симметриялық шаш үлгілері және артқа қайырылған шаш үйлеспейді. Мұндай жағдайларда әдетте құлақтарды біршама ашып, бүйір және желке шаштарын түтіп тарайды.

шағын жоғарғы және орта бөлікке ие, бірақ жақ сүйектерінен бастап төменгі бөлік төменге қарай үлкейеді. Осындай бет әлпеті бар қыз әдетте үлкен бетті, кішкентай көзді болады. Шаш үлгісінің мақсаты – беттің көлемді төменгі бөлігін жасыру, яғни шаш үлгісі  бет формасын тек төңкерілген түрде ғана еске салуы тиіс (10.5-суретте көрсетілгендей).

10.5-сурет. Алмұрт тәрізді формадағы бетке арналған шаш үлгісі

10.6-сурет. Жас ерекшеліктері өзгерістері бар күрделі бетке арналған шаш үлгісінің нұсқалары

Осы кеңестердің барлығы жалпы сипатта болады, бірақ оларға құлақ салу  керек, өйткені шаш үлгісі тұлғаның ерекшеліктерін ғана емес, оның кемшіліктерін де күшейте алады.

Шаш үлгісін таңдау адамның бетінің формасын ғана емес, оның жекелеген бөліктерінің формасы мен өлшеміне байланысты. Шаш үлгісінің көмегімен, сондай-ақ дизайнердің таланты мен шеберлігі арқылы

қысқа шашпен, бүкіл шашты жоғарыға қайырып немесе шоқ шаш түрінде жасап ұзартуға болады. Ұзын мойынды жартылай ұзын шашпен қысқартуға болады немесе мойынға байлам, білікше, бұрым қойып жібереді.

профильді орташа ұзындықтағы шаштан жасалған, «бытырап шашыраған» шаш үлгісі түзетеді. Мұрынның ажарсыз формасы мен оның өте ұзын болуы шаштың дұрыс таңдалған биіктігімен теңестіріледі.

Кішкентай таңқы мұрынға ие адамға қысқа шашты, шашы артқа қайырылған үлпілдек шаштар, сондай-ақ кішкене бұйралармен немесе сақиналармен бұйраланған шаштар жарасады. Шаш үлгісі бет әлпетті ашып тұру үшін бетті ашқан жөн. Үлкен кекіл жараспайды. Шаш ұзындығы - орташа.

Қисық иек төменгі жақ сүйегі деңгейіне алға қайырылған шаш тұтамдарымен жасырылады. Дизайнер   міндетті   түрде   пішін   сипатын   және   адамның   бойын   ескереді. Стилисттердің сөзіне қарағанда, өте қысқа шашты, әсіресе нәзік, миниатюрал пішіндегі адамдар үшін жарамды. Ұзақ, шашыраған шаштарымен кішігірім бойжеткендер балалық болып көрінеді. Кішкентай бойлы қыздар жіберген ұзын шашпен бала секілді көрінеді.

иыққа бос құлаған шашпен жабуға болады. Егер оған қоса тар маңдай болса, онда оны  кекілмен жасырған жөн. Мұндай бет формасы үшін шоқ байлам етіп жиналған тегіс шаш сәйкес келмейді.

Қалқиған құлақтары бар бет үшін шаш үлгісін модельдеу кезінде ақауды айқын етіп көрсететін ассиметриялық шаш үлгілері мен самайға жатқыза таралған шаштар үйлеспейді. Құлақ шаш контурынан шығып тұрмауы тиіс, оларды төбеде сәл көтерілген үлпілдек шашпен жабу керек. Төңкерілген конус формасындағы шаш үлгісі барады

. Тар маңдайы бар адамдар үшін үлпілдек қысқа шаш жақсы үйлеседі. Самай деңгейіндегі шаштар тұтамы маңдайды жауып тұрады, сол жерде шаш үлгісінің ауқымды бөлігі болуы тиіс. Қиғаш, тік жартылай айырыммен толықтырылған асимметрия жақсы. Бұл жағдайда төменгі бөлік үстіңгі жағынан кеңірек болатын шаштардан аулақ болу керек. Кекіл кемшілікті жасыруға көмектеседі.

үшін ең жақсы тәсіл – кекіл жасап, шашты беттен тарау. Жоғары шаш үлгісі ұсынылмайды.

Тар маңдайлы бет . Шаш үлгісіндегі негізгі бөлшек қысқа кекіл болуы тиіс. Шаш кекілден жоғары төбеге сәнді етіп таралады, құлақты ашып қоюға болады. Ұсынылған пішін – мойынға конус боп түскен қысқа шаш және жоғары шаш.

Бет әлпеті ірі адамға біркелкі ауыспалы, жартылай түзу сызықтары бар тыныш, жеңіл шаштар барады. Бетті ашық қалдырған, ұзын шашты болған жақсы.

мен

бастың жылтырын көрші аймақтағы ұзын шаш тұтамдарымен жасыруға болады. Төбеде шаштың болмауын самай аймағындағы шаш тұтамдарымен толықтыруға болады. Сондай-ақ, адамның бетінде және мойнында көрінетін жасына байланысты өзгерістері бар адамдармен жұмыс жасау ерекше назар аударуды қажет етеді. 10.6 және 10.7-суреттерде келбеттерінен жас өзгерістері белгілері көрінетін адамдардың шаш үлгілерінің кейбір ұсыныстары көрсетілген.

10.7-сурет. Жас өзгешеліктері бар пропорционалды бетке арналған шаш үлгісі

10.3.

Пропорция - моделдеудегі ең маңызды принциптердің бірі. Ол шаш бөліктерінің бір-біріне сәйкестігін, сондай-ақ, барлық шаш үлгілерінің пішін мен бой пропорцияларымен ара салмағын білдіреді. Егер шаш үлгісі пропорционалды болмаса, онда үйлесімге жету мүмкін емес. Пропорциялаудың көмегімен түрлі бет-әлпет ерекшеліктерін: шот маңдай,  жақын орналасқан көз немесе шығыңқы бет сүйегін түзете аласыз. Пропорционалды шаш кескіні бас сүйегінің құрылымындағы кемшіліктерді білдірмей, қалқиған құлақты жасырады.

Жоғарыда айтылғандай, шаштың көлемі пішіннің пропорцияларына сәйкес келуін ескеру маңызды. Дұрыс таңдалған шаш қиюы дене бітімнің кейбір ерекшеліктерін айқындап немесе түзетуі мүмкін. Мысалға, жалпақ жамбасқа ие пішінді көлемді шаш үлгісі көрнекі түрде теңестіреді. Бірақ нәзік және бойы аласа әйелдерді көлемді шаш одан сайын кішірейтуі мүмкін. Шаш көлемінің биіктік бойынша пішінмен ара салмағын дұрыс анықтау үшін ойша әр иықтың ортасы арқылы тік сызықты жүргізу керек – шаш үлгісі бұл шекарадан шықпауы тиіс. Форма элементтерінің өлшемді ара салмағы – бұл бүкіл композицияның негізі құрылатын негіз. Бұл жағдайда бір қасиеттің екі мәндері, мысалы, осы шаш  бөлігінің ұзындығы немесе ені, көлемі немесе ауданы салыстырылады. Шаш бөліктерінің жалпы көлемі бойынша өзара өлшемдестігінен басқа, түсі, фактурасы, салмағы, сызықтары және т.б. бойынша ара салмағы болуы мүмкін. Дизайнер пішіндегі немесе беттегі пропорционалдан елеулі ауытқуларды көзбен анықтай алуы және оларды жұмысында ескеруі керек. Барлық шаштар формасы бойынша әртүрлі болады, олардың кейбіреулері «таза» жинақы формада, басқалары - күрделі декормен сипатталады, алайда екеуінде де көркемдік оймен шартталған пропорциялар жүйесі негіз етіп алынады. Шаш үлгісінің көлемі мен бөлшектерінің пропорциялары, оның бетпен мен пішінмен ара салмағы өте маңызды, өйткені олар силуэтке белгілі бір сипат беріп, бейнені бейнелеуді қалыптастырады. Мысалы, тік бағытқа қарағанда көлденең бағытта үлкен ұзындықпен сипатталатын шаш бөлшектерінің ірі формалары ауырлық әсерін тудырады және ешқандай әшекейлер шаш пен бейнені бұл әсерден құтқармайды. Стильдің тұтастығы және форманы бейнелігі - міндетті композициялық компоненттер. Олардың жетістігі дизайнердің адамның сыртқы келбетін және мінез- құлқының өзара байланысын бұзбай, шаштың өзіндік ерекшеліктерін сақтау және жеткізу қабілетіне тікелей байланысты болады.

10.4.

Бейнелі көрініс – елестету бойынша сурет салудың негізгі көзі. Суретшінің (дизайнердің) кез-келген шығармашылық қызметі көбінесе жады мен қиялдың жұмысына сүйенеді. Суреттегі алынған мықты білімді негізге ала отырып, эскиздерден өз ойларыңды еркін жүзеге асыруға, яғни, қиялмен суреттеуге болады.

Ойлану арқылы бейнелі жүйені сезініп, оны қиялда елестетіп, суреттер жады бойынша салынады. Композициялық ойлауды, көркемдік көзқарасқа ие адамға шығармашылық жұмыс үшін жеткілікті мүмкіндіктер бар, онда автордың даралығы көрінеді. Ойластырылған, қиялдан туындаған форманың, басқа сөзбен айтқанда, шаш үлгісінің авторлық моделін жасау үшін қысқа мерзімді, тез суреттермен (нобайлармен) жұмыс жасауды бастау керек. Бұл кезеңде бейне идеясы суретте мүмкіндігінше дәлірек және бейнелірек берілуі керек. Сонымен қатар, шашты ғана ойлап қана қоймай, модельдің сыртқы келбетін де ескере отырып, композицияны және костюмнің түс гаммасын ойластырған жөн. Осылайша, фор-эскиздерде түпкі ой әзірленіп, идея бекітіледі. Кейде тақырыптың нұсқалары әзірленеді. Сурет силуэтті бейнелеп, контур сызықтармен, ал қажет болған жағдайда, қойылған міндеттерге байланысты - оның жеке элементтерін немесе оның бүкіл формасын реңдік өңдеумен орындалуы мүмкін. Сурет салу үшін кез келген материалдарды: қарапайым қарындаштан (10.8- сурет), көмір, сангина, гелий немесе шарикті қара түсті қаламнан бастап, түсті қарындаштардан акварель бояуларға дейін, гуашь немесе басқа бейнелеу құралдарына дейін қолдануға болады. Олардан көркемдік-сәндік және фактуралық мүмкіндіктерді ала білу дизайнердің интуитивті сезіміне негізделген. Жанды қабылдау түйсігін сақтай отырып, материалдар жеке таңдалады. Суретте көлем сипаты, толықтырушы элементтердің, аксессуарлардың пропорциялары нақтыланып, алдын ала сурет аяқталып, түпкі  ойға сәйкестендіріледі. Әрі қарай, авторлық шаш үлгісінің идеясын үлкен форматтағы қағазға түспен түсіріп, модельдің бейнелі көркемдігін жеткізіп, шығармашылық немесе көркемдік эскизде елестетуге болады. Мұндай жұмыста сурет композициямен тығыз байланысты, тәжірибе жүзінде оның заңдарын танумен байланысты. Әдетте сурет салу бейнені қағаз парағына композициялық орналастырудан басталады. Форматта құрастырып, жұмыстың түстік гаммасын анықтап, түпкі ойға сәйкес жеңіл сызықтармен модельдің конструктивті негізі және қажетті толықтырулар салынады. Модельді суреттеу, әдеттегідей, біртіндеп, жалпыдан жекеге, суреттің тәртібі кезектілікпен сақталып жүргізіледі. Бұл жерде көркем идеяны жұмыс аяқталғанға дейін сақтау керек. Кез-келген идеяны жүзеге асырудың негізінде әрдайым шынайылық, сұлулықты іздеу және еңбек сүйгіштік жатады.

Бастапқы түпкі ой жұмыс барысында байытылып, жетілдіріледі.

Шаш үлгілерінің авторлық композициясымен жұмыс жасау барысында, белгіленген формадан шегініс орын алуы мүмкін, өйткені дизайнерге болашақ жұмыстың мазмұны мен формасы туралы жалпы түсінікті өзгертетін күтпеген ой келуі мүмкін.

Бірақ кез-келген жағдайда дұрыс пластикалық шешімді іздестіруде түпкі ойды  сезіну керек, композициялық шығындардан аулақ болуға тырысып, бейнелеу қажет нәрсені ішкі түйсікпен көре білу керек. XXXVІ суретте түспен салынған шаш үлгілерінің авторлық нұсқаларының мысалдары келтірілген.

Тікбұрышты формалы және ауыр иекті; дөңгелек формалы, қысқа мойынды және жас өзгерістері бар бет-әлпеттің сыртқы келбетін түзететін шаш үлгісін (екі күйде - фронталды және профильді) суреттеңіз.

Әдебиеттер тізімі

Авсян О.А. Табиғат және презентация бойынша сурет салу / OAAvsіan. - М .: Бейнелеу өнері, 1985 ж.

Балдано И.Т. ХХ ғасырдың сәні / И.К. Балдано. - М .: Олма-баспасөз, 2002. Беляева С.Е. Бейнелеу өнері және көркемдік дизайн негіздері / С.Е. Беляева. - М.: «Академия» баспа орталығы, 2007 ж. Беляева С.Е. Spetsrіsunok және көркем графика / SEBelyaeva, EA Rozanov. - М.: «Академия» баспа орталығы,

2007 ж.

Бердник К.Костюм және эскиз-графиканың көркемдік дизайнын негіздері / Т. Бердник. - Ростов-н / Д: Phoenіx, 2005. Гангард А. А. Бейнелеу өнері сабақтары / А Гангардт, А.Бенедский, Яковлев // Жас суретші. - № 3. 1985. Глазичев В.Л. Дизайн проблемалары / V.L. Глазичев. - М .: Ресей дизайнерлер одағы, 2003. Godfrіed Bummes. Адам бейнесі бейнесі / Bummes Godfrіed. - М .: Сварог және К, 1999. Ермилова В.В. Кілемдерді модельдеу және безендіру / В.В. Ермилова, Д.Ю. Ермилова. - М.: «Академия» баспа орталығы, 2009 ж. Зайцев А.С. Шеберлер Кеңесі / А.С. Зайцев. - Л .: РСФСР суретшісі, 1979 жыл.

Савахтаның ормандары. Түс үйлесімі / Савахата ормандары. - М .: Астрел, 2003. Малахова С.А. Текстиль материалдарында басылған суреттің арнайы құрамы / С.А. Малахова. - М .: жеңіл және тамақ өнеркәсібі, 1984 ж. Павлов Г.М. Пластикалық анатомия / Г.М. Павлов, В. Н. Павлова. - М .: Искусство, 1967. Паксенов Г.И. Кескендеме: пішін, түс, сурет / Г.И.Панкенов. - М.: «Академия» баспа орталығы, 2007 ж.

Parmon F.M. Костюмның құрамы / FM Parmon. - М .: Легпромтиздат, 1985 ж. Parmon F.M. Костюмнің сызу және графикасы / FMParmon, TPKondraten. - М .: Легпромбитиздат, 1987 ж. Паррамон М. / акварельді қалай жазуға болады / M.Parramon, G.Freket. - Санкт-Петербург. 1995 жылғы

тамыз.

Паррамон М. / М.Паррамонның портретін қалай суреттеуге болады. - М .: Арт-Родник, 2000. Ростовцев Н.Н. мектепте бейнелеу өнерін оқыту әдістемесі / Р. Ростовцев. - М .: Ағартушылық, 1980 жыл. Ростовцев Н.Н. Сурет салу әдістерінің тарихы туралы мақалалар / Н.Н.Ростовцев. - М .: Бейнелеу өнері, 1983 ж. Ростовцев Н.Н. Білім беру сызбасы / Н.Н.Ростовцев. - М .: Білім беру, 1985 ж. Ростовцев Н.Н. Академиялық сызба / Н.Н.Ростовцев. - М .: Ағартушылық, 1973 ж. Сакашева А.В. Сурет және сескендеме / А.В.Сакачева, А.М.Чуйкина, Л.Г.Пименова. - М .: жеңіл және тамақ өнеркәсібі, 1983 ж. Syromyatnіkova ІS Бояу және макияж өнері / ІS Syromyatnіkova. - М .: Рипол Классик, 2004. Черниченко Т.А. Шаштар мен сәндік косметиканы модельдеу / Т Чериченко, И И Плотникова. - М.:

«Академия» баспа орталығы, 2009 ж.

Устин В.Б. Дизайндағы құрамы / VB Ustіn. - М .: Астрел, 2006. Фуйнич Б. Суқозықты суреттер / B. Fudurіch. - М .: Астрел, 2004.

Оқу басылымы

Беспалова Татьяна Игоревна, Гузь Алла Валентиновна

Шаш үлгісін көркемдік жобалау негіздері Арнайы сурет

№ 104114038-басылым. 09.07.2015 жылы баспаға қол қойылды. 70 х 100/16 формат. «Балтика» гарнитурасы. № 1 офс. қағаз. Офсеттік баспа. Шартты баспа парағы 15,6, соның ішінде 1,3 түрлі-түсті. Таралым 1000 дана. Тапсырыс №

Санитарлық-эпидемиологиялық қорытындысы № РОСС RU. AE51. H 16679 от 25.05.2015. «Саратовский полиграфкомбинат» ААҚ баспасы ұсынған элктронды тасымалдаушылар басып шығарды.