Home

Манас жыры

Name: Манас жыры
Author: Мұхтар Әуезов

Мұхтар Әуезов

Оқылуы: 0%

Жазылымсыз режим: 20-беттен кейін жазылым беті ашылады, әрі қарай әр 10 бет сайын (ең көбі 5 рет).

Жазу өлшемі 20 px

Жол аралығы 1.85

Әріп аралығы 0.30 px

Абзац аралығы 0.95 em

Манас жыры

Мұхтар Әуезовтің қырғыз халқының ұлы эпосы «Манас» жырын сақтап қалуға және әлемдік деңгейде танытуға арналған классикалық ғылыми-әдеби мұрасы.

АЛМАМБЕТТІҢ АЙТУЫНДА

АЛМАМБЕТТІҢ АЙТУЫНША

Мен Бээжинде турганда,

Акылым начар бала кез.

Алтын жаак ай балта
Атайын чыңап кылдырган
Билегимде чалынуу
Таштан кайра тартпаган

Темирди соксо кашпаган
Үйлөгөндө кан чыккан
Катылганда жан чыккан
Атакемдин ак болот

Кынап кында илинүү
Пил терисин каптаган
Билимдүү уста чаптаган

Башына топу тактырган.

Казына кылып тийгизбей
Кайран атам билгизбей,
Бапештеп бактырган
Сыртына курш жаптырган

Темир кесип кетет — деп,

Ар шайманын арттырган.

Чымын тийсе чың эткен
Чертип ийсе зыңк эткен
Күрс этме болуп сынат — деп,
Сары желим ичирген Атакем

Азиз хандын найза
Оң колума алганмын
Алоокенин Коңурбай
Алым келсе алам — деп

Ал келбесе өлөм — деп
Он экиге келгенде
Согушууга барганмын,
Айткан сөзгө көнөр — деп

Атакемдин кан Сайкал
Кайта тага берер — деп
Он экиге келгенде

Сарала оозун жайгамын.

Коңурбайдын алдында

Кан Сайкал сурап барганмын.

Азап өткөн очондо
Адамдан башка чочконун
Кебер белбоо, кең өтүк
Кечилдин каны Коңурбай,

Алтын айдуу сыр канжар
Абайласам абыдан
Алачыктай чоң Калча,
Мыкты болуп Кытайга,

Болуп калган кези экен.

Алачыктай зоңкоюп
Арбагы чыгып туш-тушка

Толуп калган кези экен.

Короздой мойну койкойуп
Шоң өтүгү чойкоюп
Акыл кетип бөлүнүп
Абайласа адамзат

Жалаңкычтай көрүнүп
Эки көздүн кычыгы
Ачылып калган көргө окшоп
Ай мандайын карасаң,

Эркин жаткан төргө окшоп.

Алайган көзүн карасаң
Күүгүм тарткан жерге окшоп
Алтындан чылбыр жулкунтуп
Алгара минип булкунтуп

Алты миң Кытай, миң Колдой
Аксакалы Коңурбай
Астына кирип мен барсам,
Зыңгырап Кулша кенебейт

Мен түгүл бүткүл Бээжинди
Тушарына теңебейт
Ачуум келип арданып
Ай балтаны колгоо алып

Мойнумду кынай бургамын
Кан жайлакты бергин — деп,

Кулчадан сурап турганмын.

***
...Он эки жашка келгенде
Коңурбайга катылган
Ойрон бала экен деп

Калын кытай таң калып,
Жер тумандап чаң болуп
Жердиң бети кан болуп
Өлбөгөн жерде калганмын

Бир жолу эмес Кулчаны
Ит өлбөстун чөлүндө
Аттан айрып Кулчаны
Алты жол көмө сайганмын

Чет Бээжинде Эсен хан,
Эсен хандың ордого
Айдап кирип барганмын
Акыл таппай алактап

Шашып кирген Коңурбай
Ажалдан мурун өлөм — деп
Качып кирген Коңурбай
Капканын оозун тамандап

Барган экен ошондо
Эсен хандын алдына
Мен курчурду жамандап
Бирдин кылган ишти жургузбой

Азызхандын арам сийдик чочкосу
Бирди бу Бээжинге тургузбайт
Алтынды булап алат-ко?!
Азапка бизди салат-ко?!

Бул чочкону тыйбасаң
Алмадай башын кыйбасаң?!
Сан алтынды чачат-ко?!

Коонү келсе журт болбой.

Таласты көздөп качат-ко?!
Опол тоодой өзүмдү
Алты жүз аттан түшүрүп
Ажалдан мурун өлтүрүп

Чүкүп койо жаздады.

Айнектей эки көзүмдү
Теги ушул турушум
Бээжинде Алгара бачын бурбаймын
Каны болуп кечилдин

Эл четине турбаймын
Азизхандын бул уулу
Онбешке келсе ой бербейт
Он тогузга келгенде

Бутүл чоң Бээжинге бой бербейт
* * *
... Астындагы сарала
Сокуп келди деп уктум

Ажыдаардан аз илим
Окуп келди деп уктум
Муну айтып Коңурбай
Айтканына жетиптир

Эсен хандын астынан
Калча качып кетиптир
Ал иттигин билбестен
Айтканына кирбестен

Мойнумду ханга бурганмын
Эсен ханга арыз кылып
Кырк хандын эли Кытайдын
Бир хандыгын бергин деп

Ошондо сурап турганмын.

Шибенин ханын бер десем
Орок кызга бердим — деп
Минтип көөнүм калтырды
Манжунун ханын сурасам

Незкарага бердим — деп
Дагы коонүм калтырды
Солоондун ханын бер десем
Бөрү көзго бердим дейт

Торгоот ханын сурасам
Канышайга бердим — дейт
Калмактын ханын сурасам

Хан Жолойго бердим дейт.

Калдайдын ханын сурасам
Кечилдин ханын бер десем
Коңурбайга бердим дейт
Жалгыз көз ханын сурасам

Чоң Малгунга бердим — дейт.

Куйкасын түйүп курушуп
Кудай аткан Эсен хан
Мени менен урушуп:
Балам сениң жашың ушу шыл

Он экиге кэлелек
Оюна акыл толоэлек
Балапан жүнүн жетэлек
Балалыгың кетэлек

Хан болор кезиң бол-элек
Башыңа мээ толоэлек
Акылы жок чаласың
Азырынга баласың

Астыма келип калыпсың
Айтканын кайтып билемин
Хан экенин билгин — деп

Сумбулдун таажы кийдим деп.

Жарым хануулу мен болсом
Айтканын кантип билемин
Сумбулдун таажы сайынып,
Кай бетим менен кииемин

Кырк хандың эли Кытайдын
Бир ханына тең болбой!
Ойланчу Манас үчүну
Мен каиткенде торүү журөмүн?!

Кылычым колго алганын
Какан чындын Бээжинге
Ошондо мен Алмамбет
Шумдукту чындап салганмын

Сарала мойнун бурганмын
Эсен хандай зор ханды
Эшикке чыкса соймокко

Сегиз күн андып турганмын.

* * *
... Ошондо Бурылча кыз муну айтат
Бурулуш жерден жер тапкын:
Адал болсоң Алмамбет

Мусулмандан эл тапкын!
Чын мусулман болгондо
Анан сага тиеийн
Кара динден ак болчу

Капырдан качып жат болчу
Кайра тартып келгенче
Ак жүзүмду көргөнчө
Кара чачым түйойүн

Ыслам кеткен Алмамбет
Качан аман кэлет — деп
Сени күтүп жүройүн
Бүйрук болуп кошумак

Мойнуна колум артайын
Мусулман жаман дин болсо
Таңда мазар күнүнде
Кара — эшек болуп ошондо

Азабыңды тартайын.

Hypдун уулу сен элең
Нурдун кызы мен элем
Очал жактан уиул жак

Олтура калып сезбейсиң.

Мусулман динин билбейсиң
Алмамбет ат байлаган такырсың
Колу менен жаратып
Кулуну кудай деп айткан

Дин билмеген капырсың
Мусулман болуп мени алсаң
Эмчегим эмес өзүңө
Кара башым садага

Капырдын канча ханы чогулуп,
Эмчегим эмес Алмамбет

Етегимдене садага.

* * *
... Кудай беин көрсөтбө
Каканшындын Бээжинге
Чоң буйрукту бериптир

Канчалык дөө алыптардын
Бирин койбой союптур
Алптың атын айтайын:
Кулагы темир Кутан алп,

Мандайы темир Маңкуш алп,
Чоң Зама калмагы
Чоң Жолойдой Балбаны,
Ошон этип Бээжинге

Мен шордуунун айынан
Дүмөк түчүп калганы
Жөө күлүктөн миң киши
Алкым менен желип тур

Канжар колдон миң киши
Тчеректеп келиптир
Өңкөй алыптың баарысы
Кан буйругун көрдум — деп

Он экиде баланды,
Эми бизге бергин — деп,
Тегеректей бериптир
Энэкем ыйлап зарлап хат жазган

Кат ичине кеп жазган,
Кебин окуп карасам
Кагылайын энэкем
Мына — үчүндай деп жазган:

Беш аркар жылдыз батканча

Беш толгонуп эмизгем.

Береним Алмам жалгызым
Алты аркар жылдыз батканча
Алты айланып емизген
Тар курсагым кең кылып

Таш эмчегим бошоткон,
Өзөндө аккан булагым
Өлгөндө көргөн чунагым!
Бээжинде туруп нетесиң

Кемелиңе келбестен
Кечикпей өлүп кетесиң
Ыйлап боздоп кат жазган
Энэкем эми өлдү — дейт

Кызматыма келдим — дейт
Мен карабет бейбакты

Колуң менен көмгүн — дейт.

* * *
... Кырк чоронун журтунан
Ай Жаңжунду буздум кыйратып
Ит өлбөстүң белинен

Эки миң эрин сулатып
Кытайга салдым бүлүктү
Айдап чыктым ошондо
Кырк чоро минер күлүктү

Кай бирине мингиздим
Кара байыр казанат
Кай бирине мингиздим
Калбыр опко жез канат

Кай бирине мингиздим
Кулжа мойун тегерек
Кай бирине мингиздим
Аркар мойун, жез билек

Кай бирине мингиздим
Капкан жооуу үкү аяк
Кай бирине мингиздим
Буура көкүл, орак баш,

Кай бирине мингиздим,

Кулан аяк бото көз.

Кызыл найза курч болот

Кыяашудан мингиздим.

Кырк күн бирдей согушта
Кылт эттирип суу ичпей

Чыдашудан мингиздим.

Кош Бадана торгой көз
Жакасы алтын жеңи жез
Тон жапкызып кийгиздим
Ирмегенди тартпаган

Чапкандан кайта кайтпаган
Аш болот бердим колуна
Атышса кумар ачууга
Айдыгынан баталбай

Нече миң душман качууга
Мылтыгын илдим колуна
Учын ууга сугарган
Найзаны бердим колуна

Өлөйүн деп ойлодум.

Кырк чоромдун жолуна,
Катылайын деп жүрдүм,
Калдайган Кытайдын
Калың сансыз колуна

Сарала оозун бурганмын
* * *
... Качам десем болбоду
Энэкем мени торгоду

Атаң азиз ханга барайын — деп
Тилинди алса атанды

Мусулман динге салгын — деп.

Мусулман болса атаңа
Кожолордон жыйып кет
Колуң менен кулунум

Мени атаңа нике кыйып кет.

Азырында кулунум
Косом сөзду баштаба!
Капырда болсо атакең

Азызда туру тачтама.

Тилинди алса Азизхан.

Ата кылып алып кел,
Тил албаса атакең
Дини кара чрчкрну,

Так үстүнө жарып кел.

Өлтүрсоң кокус атанды
Башын кесип байланып

Мени көздеп жанып кел.

* * *
... Муну угуп ошондо
Безге сайган эмедей
ЬІргып кетти хан атам

Оңбос атам оңгон жок.

Жердиги Маншу болгон соң

Оңураңдап болгон жок.

Балам бу кытайды таштаба!
Башка жолду баштаба!
Мэкен менен куруп кал,
Бизге белгилүү Бээжин жер жакшы

Муртуң менен куруп кал!
Бурунтан Кытай ел жакчы
Тескери жолду баштайсың!
Казынаң толгон карк алтын

Курап кимге таштайсың!
О балам мурут болгон оңобу?
Мурут келип элинен
Бизге кытай болобу?

Кыршоону кыл ан ештирип
Жашы учкө келгенде
Бүтүн жерин кестирип
Очондой адам боло бу?

Мурут болгон оңо бу?
Алмамбет олордо коргон чунагым,
Сары таңдан сайдырган
Талонды кимге таштайсың?

Сары алтындан жасаткан
Тамынды кимге таштайсың?
Адырда жылкы алты сан,
Малынды кимге таштайсың?

Бэкер жакка ашпагын,
Жаман жолго баспагын?
Муну айтып атакем
Дуло-дуло жотолүп,

Муну бизге кудай — деп,
Кол менен кылган колошун,
Киши өңдүү молосун
Барбалактап атакем

Алып келди которуп
Кирбей мениң созүмө,

Атам шору кайнады.

* * *
... Кайра кирдим сабынып
Мусулман бол деп тиленип

Атакеме жалынып.

Жалынганда болбоду

Болбогон соң оңбоду.

Жаңы айтса жаңы кеп
Жаңы айтып беремин Манас
Жаңагыдай деди — деп
Атакем турду арбайып

Алиги коло бурканып
Кайта дагы түгөнгүр
Көтерүп келди дардайып
Атаке өз убалың өзүңө

Өлсө кирбей койдуң-го
Мениң айткан сөзүмө
Айтканыма болбодуң
Деп ошондо колунан

Колодон соккон кудайын
Тагы жулгуп алгамын
Басайын десем жол барбайт
Канетсе-де ата — деп

Тик чабышка кол барбайт
Жанымда болот алмасты,
Кармай алдым сабынан
Сууруп алдым кабынан

Кыя тартып имердим
Кынай кармап атамды
Алтын тактың үстүнөн
Тескери шилтеп жибердим

Жылдыздай көзү жалтырап
Чарадай болгон кайран баш
Алтын тактың үстүнөн
Кулап кетти калдырап

Мүдүрүктөп айтканы

Билинбеди балдырап.

Алтын тагын кан кылдым,
Мусулман болбой койду — деп
Капыр да болсо атамдың

Башын кесип жай кылдым.

* * *
Ошол согуш майданда,
Талааны көр чаңды көр,
Чаңга аралаш дария

Агып жаткан канды көр.

Азуларын аркайтып
Ат өлөдү тоо болгон
Мурттарын калкайтып
Эр өлөдү тоо болгон

Түп Бээжинде кытайга
Ошондон баштап жоо болдум
Кырылып кытай калган соң
Кыйынды Калча көргөн соң

Алгараны алкынтып
Мойноп жүрөт Коңурбай
Кытай болбой жерге кир
Бир кишиден качат — деп,

Елдиң алдын токмок топ,
Токтоталбай өкүрүп
Ыйлап жүрөт Коңурбай
Айлананы чогултуп

Түрүп иди Коңурбай
Алты сан кара Кытайды
Бизди көздөй жапырып,
Сүрүп кирди Коңурбай

Туш-туштан кытай ок атты.

Балбандардын барысын,
Бөлүп алып Коңурбай

Мени көздөй каптатты.

* * *
... Эпсиз жети балбанды,
Жэке жалгыз сайганда
Еримден арт кетти,

Үзөнгүдөн бут кетти,
Айбалтамды алалбай
Алтын таман үзөнгү
Кайран бутту салалбай,

Амал кетип турганда,
Жер айрылып дүркүрөп
Алокенин Коңурбай
Мени көздеп зыркырап

Учкан куштай корүнүп
Кэле жатат күркүрөп
Алдындагы алгара
Аркардай болуп түйүлүп

Калың кытай, мен жалгыз
Каран кылар киши жок,
Капыр сойуп кетет — деп,
Кеттим жандан түнүлүп

Ошондо ак байбиче энэкем,

Тору беени минип тир.

Түрмөктөлгөн кара чач.

Төбөсүнө түйүптүр
Ажал жетсе өлөм — деп,
Асылым жалгыз Алмама
Караан болуп берем — деп

Олбөй тирүү турганда
Кай муратка жетем деп
Асылым берен жалгызга
Медер болуп берем деп

Бел синип жоого кириптир
Кыбалап курпттан соктурган,
Кызыл турек из найза,
Энэкем колго алыптыр,

Мен шордууга жеткизбей,
Алокенин калжасын
Бойроктон тосуп калыптыр
Жаңга аралаш энэкем

Конур байдың кара атын,
Жоого минее канатын
Опко боор бети — деп,
Жүрөктүн томон чети — деп,

Атын сайсам жедим — деп
Анан өлсөм мейли деп
Кыска кармап найзасын

Көздөп энем калыптыр.

Күп дегизип кара атты
Муштап туруп калыптыр
* * *
... Ошон ентип турганда,

Туманды көр, селди көр,
Туш-туштан каптаган,

Калың кытай элди көр.

Кайра тартып кокустан,
Капыр менен согушсам
Кайран асыл энемдин
Эмчегин жеп ак качыр

Этине жору тойот — деп
Эки көзүн оет — деп
Күрөктөй болгон кашка тиш
Карганың богу болот — деп

Кайран асыл энэкем
Көмүүсүз чолдо калат — деп
Белинен эңип бүктөдүм
Белине артып бэкем — деп

Тору бээге жүктөдүм
Согылып болгон жерине
Соолон кытай толуптур
Солкулдаган кырк чоро

Кыркына ок жаңылып,
Кырк жерде шейит болуп тур
Киындык түшүп башыма,
Энэкемдин кашына

Кырк чоро кошо жүктөдүм
Жеңилди деген жаманат
Көк булундун токойго
Кырк чоро менен энемди

Токойго койдум аманат.

* * *
Муну мундай таштайын
Өзүңө барган бир жомок
Мен ошону баштайын

Бугуп жүрүп жер таппай
Мурутун сендей эл таппай
Элди издеп тим жатпай

Жердиң бетин сыңырдым.

Томон жакта чоң дайра
Мунун барын кыдырдым
Төмөнкү жайык талаага
Жакын кирип барганда

Ошондон көрдүм тогуз жан
Айрысы журөт колунда
Тырмоосу жүрөт жонунда
Кулундуу тору бееси бар

Сары тонун салынып
Далпайа минтип алыптыр
Тору беесин үйрөтүп
Томтойгон шобун үйрөтүп

Көрсөм орус ошол экен
Карасам көзгө илалбай
Ким экенин билалбай
Жетип салам бергемин

Салам берсем алик жок
Өзү сары, көзү кок,

Балдыраган сөзү көп.

Мен сүйлөсөм бирдеме
Карап калат жалдырап,
Ал сүйлесе балдырап,
Айткан сөзүн билалбай

Мен каламын жалдырап,
Дал болуп кебин билалбай
Тиктеп турдум зыңгырап
Сексен жаштай бир чалы

Кооп турып дардайып
Кыбыла карап кабдайып
Сийип турды барбайып
Айткан сөздү билбейт — деп,

Кандай калык деп кеттим
Тогуз жерге тогузун,
Торойто чаап мен өзүм
Тартып алып мен сойуп,

Тору бсин жеп кеттим.

* * *
... Көлдотүп жылды айдаган
Когала күлүк байлаган
Таруусун таштай актаган

Катынын кыздай мактаган
Түп атасы Алаштан
Керегеси жыгачтан
Айдаркандын эр Кокчо,

Жол жоргосу солкулдап
Жорго чалыш киши экен
Чарияттан кеп айткан
Молдо шалыш киши экен

Мойнумду бургамын,
Айдархан уулу Көкчөну

Алеки сынап турамын.

* * *
... Жерден артык кең Талас
Кең Таласты жердеген
Кабылан канкор эр Манас

Манастын жайын айтайын
Тэлегейи тең ошол,
Жай колдогон шер ошол
Тшин карап олтурсаң

Жер жүзүнон кең ошол
Айыл консоң Манаска
Акылың табар эр ошол
Тилимди алсан ой улум

Барып конгун Таласка
Чоро болгун Манаска
Барып калсаң эр Манас,
Жомогу жанды жоотот,

Жоругу жанды жыргатат
Күптүндү жасар эр ошол
Күлкүндү ашар эл ошол
Эриксең елик атасын,

Эрикбесең Таласта
Ордо атышып жаталың
Ой ушул Манас кокжалга
Катынсыз келген бир чоро

Катынсыз келген чорого
Кырмызы көйнөк кыпча бел
Кыз сулуусу найза бел
Эл журтунан сынатып

Эикбестен тандатып

Алып берген эр Манас.

Тонсуз барган чорого,
Жакасы алтын жеңи жез,
Кош бадана торгой көз,
Кэлеме бото, кең күрмө

Ок өтпөс тоң кийдирген
Аркан аяк, жез билек,
Атсыз барган чорого,
Ат тулпарын мингизген

Азып барган чорого
Аргын-Кыпчак Ногойду

Бөлүп берип билгизген.

* * *
... Муну айтып Ак эркеч,
Колумдан кармап кеп айтып,
Кош аман бол деп айтып,

Мундай сөздү укканда

Козгалбой түштүм жолыма.

* * *
... Бөлөк сөзду таштадым,

Мундай сөздөн баштадым.

Көкчө дос! Колду жыйып алыпсың,
Атышып жаткан эл барбы?
Алышып жоону алалбай
Көңүлүң калган жер барбы?

Ашуусу биик тоо барбы?
Алалбаган урушуп
Бээжинден келген жоо барбы?
Алалбаган жоо болсо

Айтып берчи эр Көкчө.

Мэкеден келген жоо болсо,
Көгала бергин минейин
Мусулмандан жоо чыкса
Мэкеге жете сүрөйүн

Бээжинден келген жоо болсо,

Анык сырын айтып бер.

Сараланы минейин
Сандачан душман бол сода?!
Түбүнөн бери түрөйүн
Лашындай иркилтип

Бээжине жете жүрөйүн
Кара жаным аябай
Катуу согуч салайын
Алтын тажы кигизип

Алтын такка мингизип
Алым келсе ер Көкшө
Шоң Бээжинде мен сени

Кан көтерип койойун.

* * *
... Дасторхонду жыйганча
Тамакты жеп тойгонча
Касиетин көрдүң бү

Кайран Бакай хан заада
Менден сөздү сурабайт
Дасторхонду жыйганда
Жаңы бата кылганда

Ургачыдан уз көрдүм,

Кырыктай сулуу кыз көрдүм.

Кара сурдун сулуусу
Кыз алдынан карасам
Мусулмануын нурдусу
Жүзү кызыл кынадай

Кан Манастың Каныкей
Онтогузга жаш келген
Оройу сулуу келинчек
Кысыр емди тай тайлак,

Бабединге чалдырып.

Кырк таттуу аш тамак
Букардан жыйып алдырып,
Алтындан кылган чарага,
Ар даамдын барысын

Салып чүмкөп алдырып.

Букардагы Агынай кызы Аруке
Өзүнүн жакын синдисин

Эт көтөртуп алдырып.

* * *
... Муну менен эр Манас
Күн чыгып жакка толгонуп,
Түзөп бурап дүрбүзүн,

Карап калды ондонуп
Кабылан жолбарс арыстандай,
Кара таштың үстүнөн
Тиктеп турду домдонуп

Мунарыктап бөлүнгөн
Бурчын көрдү Бээжиндин
Буракалу чич кылган
Курчун көрдү Бээжиндин

Бураналуу шеп дылган
Куртун көрди Бээжиндин
Кумырскадай кайнаган
Журтун көрдү Бээжиндин

Мунарыктан узата
Алтын эшик — дарбаза
Ордо көрдү Бээжинден
Алтындап така кактырган

Көөрдөн жагоо тактырган.

Жибектен жабуу жаптырган.

Жорго көрдү Бээжинден
Бийиги кыр кез жар болгон

Чункуру кырк кез аң болгон.

Өзүн көрдү Бээжиндин.

Көлкүлөтө тикгирген.

Тонун көрдү Бээжиндин

Көл — дайрадай кайнаган.

Тобун кордү Бээжиндин

Канча пенде көрбөгөн.

Сонун көрдү Бээжинден
Туура тарткан кара кыз
Белин көрдү Бээжиндин

Туш-тушта кумдай кайнаган.

Элин көрдү Бээжиндин,

Агала кап кызыл кум.

Жолун көрдү Бээжиндин,

Карпиып кажыр айбандан.

Тонун көрду Бээжиндин

Калың кытай сыйбаган.

Жерин көрдү Бээжиндин,
Топон суу толкуп жетбеген
Каласып көрдү Бээжиндин
Айнектей болуп көрүнгөн

Таласын көрду Бээжиндин.

Дүшпүйүп түтүн кетбеген,
Шаарын көрдү Бээжиндин
Кардалуу кала көз жеткиз
Барып көрдү Бээжиндин

Жалпы ишке Тептей бүт
Зайыбын көрдү Бээжиндин
Текши жибек киинген
Узун көрду Бээжиндин

Тептегиз окшош бото көз

Кызын көрдү Бээжиндин.

* * *
... Эр Манас мен кантип Бээжин көрбөйун
Бээжиндин жайын билейин
Көрүнүп турган түп Бээжин,

Көйнөгум чечип буган жер,
Энэкем мени туган жер
Киндигим кесип туган жер
Кичине жүрүп чоңойуп

Күндөн-күн ишим онолуп,
Көргөн жерин чоң Бээжин
Тетиги мунарык болуп бурчтанган —
Булунча болуп учтанган

Жат Бээжин деген жер ушул
Шериги тумөн эл ушул
Чек арасын бузганда
Ченебеген курган жан

Ченебей элин кырганда
Алты кан жайып жэлекке
Ошол кыргын ичинде
Шейит болгон энэкем

Койуп келген жер ошол,
Дүөөктү Кытай эл ошол
Каарына алганда

Каптап кетшү сел ошол.

Кура-динден ак болып

Качып келген жер ошол.

* * *
... Оңой Бээжин жер эмес

Ойлонбой барчу эл эмес Манас.

Тетиги дүмпөйүп көрүнгөн,
Атам Азиз хануың багы ошол
Кахардан согуп жасаткан

Атакем Азиз хануың тагы ошол.

Бадана тонду кулпунтуп
Сараланы жулкунтуп

Ойноп турган чак ошол.

Тетиги калың шалба калың бак,
Алмамбет шордуу талаасы
Өзөгун таштан куйдурып,
Үстүн кумдан куйдуруп

Атагы калган Бээжинде
Айнектей болгон ак кала

Таш көпүрө жер ошол.

Атакем Азиз хандын каласы.

Тетиги агала кум, кызыл чап,
Атакем Азыз хануың керүүсу,
Калкылдап учкан кар куч
Мен Бээжинди бийлеп турганда

Койуп келген Адейи

Алмамбет кулдун — Периси Манас.

* * *
... Угул тургун хан Манас
Тетиги алтын ешик дарбаза
Чет Бээжинде Есенхануың ордосу

Алтуннан соккон торт така
Есенхануың Бурылча
Энчилеп минген жоргосу
Тетиги түңөрүнкү корүнгөн,

Көтүнө ыштан кийбеген
Катын алып жүрбөгөн
Кытайлардын Кечил деген молдосу
Тетиги самсаалап мунар төгүлгөн

Анда-мында заңкайып,
Бүлбүлдеп кара тоо башы көрүнгөн
Чоң Бээжиндин өзү ошол Манас
Белгилү Бээжим жер ошол

Бейжайлыгы кармаса
Бээжиндеги көп Кытай

Хан Манас каптап кетер сел ошол.

* * *
... Муну айтып хан Манас,
Тарыныч кылып турган сон
Алмамбет айтты ошондо:

Манасхан! Баягы Бээжин жер мына
Байатан бери таарындың
Башымды кес мен мына
Мен кантип Бээжин Билбейин,

Кантып Бээжин көрбөйүн,
Букаралык курусун
Түнөмек болдуң конокту,
Ара жерде камсыгып

Айттырмак болдуң жомокту
Таарынып салдың тозокту
Тал чокуда таарынып

Салдың кайгы азапты.

Салдырмак болдуң хан Манас
Калдайган Бээжин каланы
Салмак-болдуң басыма
Кай-кайдагы балааны

Актардың мениң сырымды
Айттырмак болдуң бу жерде
Анык мениң чынымды
Калың кытай кызыл чок

Көрбөй келди дейсиң би
Каладайып жаткан Бээжинди
Билбей келди дейсиң би
Кайдалаган кара кыз

Басбай келди дейсиң би
Калың кара Кытайды,
Чаппай келди дейсиң би
Бээжиндеги зар алтын,

Чашпай келди дейсин би.

Кара диндүү кытайдан
Качпай келди дейсиң би
* * *
Меним атам Азиз хан

Эркек бала айынан.

Алтымыш катын алыптыр.

Жетимишкке келгенче
Алтмыш катын туубастан
Атакем кайран Азиз хан
Туйяксыз болуп калыптыр

Буркурап ыйлап ардыгып
Бала үчүн тардыгып Алокенин
Коңурбай Аламдын барын сорду деп,
Есен хануың Бөрү көз

Бээжиндин ханы болду — деп,
Менден тууган туяк жок,
Кандай шумдык болду — деп,
Бээжиндиң ханы Кары хан,

Алоке хан, Азиз хан
Эсен хан төртөө бир туган,
Барысы бир Кахаандын уулу экен,
Кырк дарбаза Бээжинде

Капыр да болсо Кары хан,

Касиеттүү жан экен.

* * *
... Кырк дарбаза Бээжиндин
Кыркын бирдей ачтырып
Адам жесе Тугенбес

Күл азыгын чачтырып.

Миндеген өгүз сойдуруп,
Бээжинде сынчы кырк аяз
Кыз тандап алып бергин — деп,
Кыркын кырк эшикке койдуруп

Тоодай отун жыйдырып
Казанга этин кайнаткан,
Калкты жыйып келгин деп,
Чоң Жолой деген калмагы,

Туш-тушына жиберип
Кыз келинди чогултуп

Чоң Бээжинде жыйнаткан.

Отуз үчтөн төменкү
Катын калбай үйүнө
Он бес жастан илгери
Кыз калбаган үйүнө

Кытайдан шыккан тандамам
Ур калбаган үйүнө
* * *
... Кырк хануың Кытайда

Сорондук деген хан экен
Ошол хануың колунда
Он эки кызы бар экен

Ошого кезмет жетиптир.

Он эки кыздың кенжеси
Алданып сүйгөн пендеси
Ургачыдан уз экен
Ай бэйбиче энэкем

Алтынай атты кыз экен
Энэкем алтындан торко куйчу экен,
Мусулман болуп өлсөм деп,
Ошону тилеп жүрчү экен

Мусулман десе буркурап,

От жалындай күйчү экен.

Ботодой боздоп жүргөндө
Канча болуп убара
Ошондо кирген түшүнө
Ак сакал чал дубана

Чыбыктай чырпык балдардан
Кыңырата жыйыптыр,
Ошол келген дубана
Нурдун уулу уушул — деп,

Түшүндө нике кыйыптыр.

Койногун чечип жылаңач

Кызыктарга батыппыз.

Таң атканча жыргашып

Ойноп кулүп жатыптыр.

Таң кашкайып сургөндө
Жерге жарык тийгенде
Төшөктөн энем турганда
Ғусыл суын кылганда

Койнундагы жаш бала

Көздөн кайып болуптур.

Кайып болгон баланы
Кайра дагы көрсөм — деп,

Качан болсо ойунда.

Талак болуп калыптыр

Үч айлык бала бойында.

* * *
... Азапты энем тартыптыр,

Андып турган кызк аяр.

Карыганга барысы үчүндай деп айтыптыр.

Ушыл катын зор тубат
Коңурбайдан чоң тубат
Ушул турган Бээжинде
Калоолу коргон чеп тубат

Калайыкты кыйраткан
Кабылан жолборс көк тубат
Көңүлденсе Бээжинден
Четтеп кетер эр тубат

Чегиндирсең көңилун
Шебин бузуп талкалап
Калдайган калың Бээжинди

Өрттөп кетер шер тубат.

* * *
... Орто жерин Алакен
Ойуп келип берди эле,

Тегерегин Сыргак жан.

Сойуп келип берди эле,
Алмамбет Сыргак кошулуп,
Аябай согуш кылганда
Мунарык ашкан чанды көр,

Ечен бир өлгөн жанды көр
Ошо жандын ичинен,
Кесерден кара канды көр,
Бир өлгөндө капырдың

Кайра миңи жабылып,
Каптап жаткан жанды көр!
Жер үстүндө чөптү көр!
Кумурсканы көр куртту көр!

Куртчалык кытай көптү көр!
Калың казган орду көр!
Кайнатып койгон шорду көр!
Кабар алып Бээжинден,

Кайра баштан жаңылап,

Каптаган кытай чонду көр.

* * *
... Абал баштан чыгыпер,
Ала келген емеспи
Эсенхануың күрмө тон,

Жакадан сил кип адды-эле,
Карыганда жай ташты,
Алып барып Алмамбет,

Кара сууга салды-эле.

Кара сууга салганда,
Алмамбет жайлап турганда,

Асмандан булут жабылып.

Жерге булут камалып,
Күн көрүнбөй күүгүмдөп,
Ай көрүнбөй бүлбүлдөп,
Жаканын бары жамгырлап,

Бөксөнүн бары мөндүлөп,
Тоо-тоонун башын кар алып,
Токой кийик камалып,
Аууырайдын барын шай алып,

Шөптиң бары шүүдүрөп
Кыбыргактап муз болуп,
Жайдын күнү кыш болуп,
Кийими шуга көп кытай

Чыдайа албай сууда,
Кыңкылдаган кыз болуп,
Эчкидей болуп бүрүчүп
Бети башы тырышып,

Кылтылдап кытай турганда,
Алмамбет, Сыргак аты уйкшй

Айанбай салды согушту.

* * *
... Ошол күнү сарала,
Желгенине жел жетбейт,
Ар кандай алыш алыптыр,

Эти кызып калыптыр,
Эңкейичке келгенде,
Топурак көр, шанды көр!
Толкуган кытай жанды көр!

Мунжунун ханы Нес кара,
Калмактың ханы Кан Жолой,
Кадиктүү мерген кара жой,
Бөрү көз менен Оракбаш,

Жети дөөнү көргөндө,
Арстан көк жал Алмамбет,
Жеткилең ханды аябай
Жети дөөгө жетти-эле,

Жеткен жерден жетөөү,
Көмө койуп өтту-эми
Аттан тушкен жети дөө,
Жети дөө кандай эр экен?

Жөтөөну бирдей кулаткан,
Алмамбет кандай шер-эле?
* * *
... Ошол чакт көп кытай,

Дүң күлдөк уруп алды-эми!
Урушбашка жети күн,
Мөөнөт сурап турду-эми!
Мөөнөтүнө көндү-эми!

Урычпашка жети күн,

Убадасын берди-эми.

Алмамбет, Сыргак эки шер,
Жалпак кыя жалгыз жол,
Үстүндө үйдөй кара тал,
Жатып уйку кандырды!

* * *
... Алты ай тынбай алышкан,
Алмамбет менен Сыргакты,
Азырынча таштайлык

Эр Манастан баштайлык.

Тал чокунун үстүнөн,
Уйкудан чочуп ойганду,

Оң жагына толгонуп.

Алмамбеттен чочунуп,
Айбанбозду токунуп,
Каарданын бакырып,
Уктап жаткан Чубакты,

Ойгонгун деп чакырып.

* * *
... Кече кең Таластың бойунда,
Чалгындуу кең кол ойунда,
Калың кыргыз, көп Ногой,

Конуп жаткан кезинде,
Күнү кымыз, түнү кыз,
Болуп турган кезинде,
Кумдан кулан куушып,

Сойулуп жаткан кезинде,
Кырк байтал сойуп мөөрөйгө,
Ойноп жаткан кезинде,
Эриксек элик атканда,

Эрикбесек Таласта,
Эрмек кылып жатканда,
Эртең менен турганда,
Жайаны кезип жечү элең

Капалу катын кун келсе,
Жаң-жүндү бузам дечү элең,
Ак балтанын Чубагы,
Жатчу бэлем күрүлдөп,

Өз алдында дүпүлдөп
Оң жагында орусут,
Оруп берем дечуу элең,
Кыр жагында Кытайды,

Кырып берем дечү элең.

Найза алып аттанып,
Кызык кылып согушту,
Кылып берем дечү элең,
Кыра турган чак келди,

Кырылышар тап келди.

* * *
... Түңөрүңкү Бээжин де,
Түздөп найза суналык,
Түмөндөгөн Кытайдан,

Алмамбет менен Сыргакты,

Ажыратып алалык.

Кези келген кытайды,
Курмандыкка чалалык
Түнөрүп жаткан капырга,

Түздоп мьштык суналык.

Алмамбет, Сыргак эр үчүн,

Түгөнгөн жанды кыялык.

* * *
... Кайтип жанды айяйм деп,
Канбалтайдың Чубагы,
Көк ала минип камынып,

Кең колдон Талас кем эмес,
Келберсиген эр Чубак,

Ер Манастан кем эмес.

Ак балтаның Чубагы,
Арбагы Манас дебесе,

Кемип калар шер эмес.

* * *
... Кан Манасты көргөндө,
Айдабастан жылкыны,
Таштай салып зыргытып,

Чоң казандай даңканды,
Көктү көздей ызгытып
Бир кишинеп заңылдап

Кан Манастың алдына.

Тура тартты карт Күрөң,
Салып келди заңылдап
Чылбырын көлгө ил ер деп,
Чыныгы Султан эр болсо,

Алдындагы Бээжинде,
Мени жетекке ала журер деп,
Каршылашкан капырың,
Каптап кирип келгенде,

Мени Манас минер деп.

* * *
... Батыр минсе үстүүме,
Аркардай арыш керейиң,
Коңурбайдың Алгара,

Уч жеткизип берейин
Казатты менде баштайын,
Үстүнө минсе көк жалың,

Кара жанды таштайын.

* * *
... Карап турду карт күрөң
Ашыкең кийген ок өтбөс,
Аны кантип кием деп,

Ашыкең кийген карт күрөң,

Сени кантип минем деп.

Көп жылкыны башта деп.

Кагып йиип как жаакка.

Карт күрөндөй бууданды,
Түртүп йиди нар жака
Айбанда болсо карт күрөң
Айтайын десе тили жок,

Артыкча жаман таарынды,
Баштабастан жылкыны,
Качып кетти карт күрөң
Ашубайды бет алып,

Качып кетти карт күрөң.

* * *
... Ит өлбөстүн кызыл кум
Кырк күнчөлүк жол эле,
Үстүнөн сагым кетбеген

Туурасынан бу чөлдун,
Кара куш учуп өтбөгөн,
Томуктай болгон тоосу жок
Токумдай жерде коосу жок

Кулан чыдап жүрбөгөн
Кийик оттоп кирбеген,
Куу учса кулагы
Күйүп кеткен чол-эле,

Чымчып жээр чобү жок!
Чым этерге суу жок!
Атка каршы жер-эле
Ошол чолго барганда;

Кытайды айдап кыйкырып.

Кыран Манас жүрдү-эле
Ортосуна бу чолдүң
Сүрүп Манас барганда
Аты жүрбой каларын

Адис Калүа билди –эми
* * *
... Алдынан чыгып Коңурбай
Айласы киын өөнур-ай!

Манас, Манас дегенге,
Барбактап калат экенсиң
Сууга салган чаначтай
Дардактап калат экенсиң

Сындырайын белинди
Мыкты болсоң эр Манас
Кырайын сениң элинди!
* * *

... Ак кагазга кат берем
Манастың каты дедиртип

Кечиктирбей бат берет.

Мен чатырга жеткенде,
Катты кармап бакырган,
Мусулман деп чакырган,
Алтын күмүш көп алып,

Жүктөй албай калды –эле
Агашка кел им кыз алып,

Үптөй албай калдык де.

Тыңбай төрт ай салышып,
Когон элин талкалап,
Чет Бээжиндин жерине
Калың кытай элине

Хан Манасты залкайтып,
Хан көтөрүп салдык де
Эсенхандың Бурулча,
Айжанжундун бир Мыскал,

Канча сулуу кыз менен.

Каханчындын Бээжинден,

Муну тартып алдык де.

* * *
... Текенин жолын төтөлөп
Ажыбай жүрдү беш киши
Аккуланы жетелеп,

Күнүн тыным алган жок,
Күндөп жүрдү Ажыбай
Чырым этип уйку албай
Чыканактап тынч албай

Түндө жүрдү Ажыбай
Aт аябай жол жүрүп
Күндөп-түндөр мол журүп
Канча-канча бел ашып

Агыны каттуу суу кечип

Далай ыраак жол басып.

Түн ортасу болгондо
Кайнап жаткан кытайга
Ажыбай келип жолукту
Дүмүрейүп дүмпөйгөн,

Токой десе эл экен,
Коолдогон соодурак
Камш десе найза экен

Кумырскадай жыбырап.

Жаткан кытай кол экен.

Мунарык тартып көрунген,

Чаң эмес калың эл экен.

Айманбөз жүрбөй калганда
Кылкылдап кытай желиптир

Чындап тосуп калыптыр.

* * *
... Кыркхан эли чогулуп
Кумурскадай кыжылдап,
Желип келген Манаска

Батбай барың жатасың.

Кокустан калың мурут кол келсе,

Кайсы көргө батасың.

Убараны салайын
Жаңтуң менен Манжурлар
Жибе менен Тургооттор
Барың мындай тура бер!

Өзүм барып Манасты
Байлап алып кэлейин
Олжого чогуу туналы
Ойону колго тийген соң

Ойрон салып мурутка
Бирин койбай кыралы
Деп өшөнтип Ажыбай
Каарданын турганда

Карарын жаткан көп капыр

Жолын ачып кырдырар.

Жолын ачып барысы

Жолдон чыгып зыркырап.

* * *
... Туш-туштан кытай жабылса
Кармаймын деп жабылса
Бет алдыма келгенин

Найза менен сайгылап,
Капталына келгенин
Түбү менен койгулап,
Калың жаткан кытайды

Мылтык менен аткылап,
Жакын келип калганын
Кылыч менен чапкылап,
Көздөгөнү тал чоку

Келбей болгон кытайга
Бой бербестен бечее
Мундай далай кысталыш

Көрген чоро емеспи.

* * *
... Бул аскердиң артынан,
Керегеси жыгагтан

Түп атасы Алаштан.

Көк өтүгү өкчөсү
Айдархандын көкчөсү
Сарыарканы жер деген

Салмактуу кыйын эр деген.

Таруусун таштай актаган,
Катынын кыздай мактаган
Батыр Көкчө кыраның
Көгала менен чамышын

Ашчы болуп берчүдей
Өлеңун айтып зоолдап,
Азаматы дуулдап,
Көш дегенге сүйүнүп,

Аш арыстандай йиилип,

Жүрүп берди көп казак.

Жамгырчынын артынан,

Эки кемип шер деген.

Эгиз кара ат байлаган,
Күрүчүн күздүк айдаган
Курмөгүн берип байлаган,
Кара үңкүрүн үй еткен

Кара токай мал өткөн.

Кулалы таптап куш кылган
Күйүкканды журт кылган,
Тел куш таптап куч кылган

Жарды жүрүп байыган.

Жалгыз жүрүп көбөйгөн,
Ей битгин уулу эр Үрбү,
Астына Үрбү алкынып,
Артынан сап кол талпынып,

Ада журген жолменен

Канча калың колменен.

* * *
Дуванага ой кошкон,

Оң далысы кең болгон.

Ойрон Манас Кабылан.

Ойноо бала чагыңда

Нойон Кошой шер болгон.

Кер кабылан тулпарды

Кенебестен токуган.

Мисир менен Мэкеден,

Барып беш жыл окуган.

Нече тулпар ат алган
Улук Кошой атанган
Кошой батыр Абэкең
Күрс-күрс жөтөлүп

Мусулман туусун көтөруп
Буда жүрдү жолменен

Жер жайнаган колменен.

* * *
... Мур-бурчак жетип барганда,
Айтканым жалган болбосо,
Көбү жалган, көбү чын,

Көруп турган киши жок.

Бири жалган бири чын,

Билип келген киши жок.

Жамгырдай кылып жаа тартып
Мондурдой кылып ок атып,
Кайкайлап ураан чакырып,
Кайсы экени билинбей,

Каптады кытай жабылып,
Абайлабай барганда
Дүмпүйгөн калың кара кыр,
Кара кыр эмес, эл экен,

Калындаган көп жылдыз

Жылдыз эмес, от экен.

Кумурскадай жыбырап,

Карчап жаткан кези экен.

Кузгун учуп кутулгуз
Көптүгүнөн кытайдың
Кумдай калың эл экен
* * *

... Ач арстандай аралап,
Айкырып Манас киргенде
Тизеден болуп кан агып,
Жердин бети жошулуп

Манас кырып жүргөндө
Он эки хандын Мусулман

Согушка кирди кошулуп.

Айкырса адамдын али жетпеген
Арыстандың тиши өтпөгөн
Катылганын кан кылган
Кезиккенин дал кылган

Хан Манастын кырк чоро
Калың кытай көп колго
Каптай берди жабылып
* * *

... Айдыны бар ак Жолтой
Алышкан жоого сан колдой
Астынан чыкты хан Бакай
Каарданып камчылап

Камап чыкты хан Бакай
Карсылдатып сарттарды,
Сабап чыкты хан Бакай
* * *

... Ачып көздү жумганча,
Андай-мындай дегенче
Алмамбет берен жетти эле
Мандайы темир Манкуштун

Бакай хандың алдына
Көмө койуп өтту эле
Ал сыяктуу алптардын
Далайын көруп мурунтан,

Көнгөн Бакай эмеспи
Балбандары Манкуштун
Көтөруп атка салганча
Көк жал Бакай жетти-эми

Ач болотун колго алып,
Жеткен жерден Манкуштун

Башын шаап өтту-еми.

* * *
... Ойрон Манас баш болуп,
Он Мусулман барысы,
Кошулуп калган жер ошол

Калың кытай капырды
Канкор Манас баш болуп,
Он эки хан Мусулман
Кайра кууп сапырды

Орто жерин талкалап
Нойон Манас арыстаның
Ойуп кырып берди эле
Тегерегин кырк чоро

Койып келип берди эле
Калдай жагын хан Бакай

Камап келип берди эле.

Солобонун эр Төштүк
Айдап буруп берди эле
Бээжинди көздөй көп кытай
Эч бир кайрат кылалбай

Кайнап качып берди эле.

* * *
... Колунан белек бөлөнүп
Хан Манастың алдына
Дарбалактап Коңурбай

Чыга келди көрүнүп.

Коңурбайды көргөндө
Каарданын айкөлүң
Хан Манастай кыраның
Шамал чыгып оозунан

Өту чыгып көзүнөн.

* * *
... Айбанды тулпар Аккула
Анчалык жоого минэлек
Этине келген сойулгур

Ооздукту бек тиштеп,
Манасты алып учту-эми
Учуп отор канат жок,
Жылкыда тулпар Аккула

Күркүлдоктүн чоң дайра
Жар жеринен кирдиэми
Найзасы долдо сороктоп,
Айколдүн башы еууда короктоп

Айлалуу батыр Коңурбай

Жоонун айласын билген донуздай.

Кыйкырып айдап кытайды
Чыгарбай сууга жеткин деп,
Манасты жанчып өткүн деп
Камданып кытай калың эл

Короктогон башына
Жамгырдай төгүп жан тартып
Мөндүрдөй кылып ок атып
Каптап кытай жетерде

Сууга тыгып кетерде
Агын дайра көп кечип
Адис болгон хан Бакай
Биттейинен бир жүрүп

Агып жаткан күрпүлдөп
Амалын билген Алмамбет
Акылдуу Туган эр Бакай
Кырк кулачтай кыл аркан

Кынкырып келип Манаска
Кылт эттирбей салды-эле
* * *
... Манастын каарын көргөндө

Качып кытай буркурап
Бары бирдей чуркурап
Бары бирдей дайрага
Мунарык болуп көрүнбөй

Дарыяның үстүнөн
Калың кытай киргенде
Кайсы экени билинбей
Дарыядан кече албай

Көбү агып кырылды,
Аман чыгып Коңурбай
Теңи чыкты көп кытай
Топон суу каптап кеткенде,

Тобу Эсен хан экен
Теңи суга кетсе де,
Калганын көптүгү
Мусулмандан он эсе

Артыктыгы бар экен.

* * *
... Кысталаң тушуп мурутка,
Кыйын уруш болды-еми
Кошой менен Муз-бурчак,

Булар колго тийгенде,
Колу бутун бек байлап
Бөрү көзү баш болуп,
Качырга артып алыптыр

Каршы алдынан кезигип,
Сыргак чыгып калыптыр
Журт карысы Кошойду,
Байлаганын көргөн соң,

Будайык хандыга Мур-бурчак
Качырга артып экөөнун
Айдаганын көрген соң
Батыр Сыргак кайран эр,

Адамга жетет чамасы
Манас экөө бир ата
Агайындын баласы
Көк чебичке камчы уруп

Качырып кирди эр Сыргак
Динистам деп бакырып
Байлап алган балбандын,
Барысын кырды жапырып

Киши укбас дүмөктү

Салып чыкты эр Сыргак.

Муз-бурчак менен Кошойду
Ажыратып кытайдан
Алып чыкты эр Сыргак
Ошондо Кошай абандын

Муз-бурчак менен экөөнун
Өчкөн отун тамызып
Өлген жанын тиргизип
Тел кызыл менен кабылан,

Аттарына мингизип,

Аман алып кетти-эми.

* * *
... Капыр менен Мусулман
Кан жүргүзүп кызылды
Кытай кайнап көп боду

Хан Манастын кырк чоро
Жан бактырып жүргөнү
Жалпак өркөк желмаян,
Хан Манастың кара нар

Башында алтын нокто бар.

Желгенине жел жетбейт
Басканына мал жетбейт
Кара жанын албай
Кошо жүргөн желмаян

Каныкей берген күл азык,
Жүктөп келген желмаян
Кырык кыргын урышта
Кезек-кезек түшүшүп

Тамагын тоя ичишип
Эр Манастың кырк чоро,
Жабыла атка минишип

Жаңа урушка киришти.

Кырккандын эли кытайдан
Киьшын каптап толуптур
Алигиче "Чоң казат"
Ошондо согуш болуп тур

Кайра кирип кырк чоро,
Калган мурут батырын
Хан Манасы баш болуп,

Кыргын согыш салыптыр.

* * *
... Ошолордун барынан,

Мадыган батыр эр экен.

Манас ханы болбосо,
Такыр кырып мурутту
Таптап кетер кези экен
Мадыганды жибербей

Батыр Манас кабынан

Тозуп жүргөн өзү экен.

Ичи колдой Манастың
Кең экенин кордүңбү
Келберсиген чиркинден,
Чер экенин көрдинбу?

Кереп турат Мадыган,
Керилип сайат Манасхан
Келалбай койду Мадыган
Шошубады зор Манас,

Букасына камшы уруп
Буркырай тушуп күркүрөп
Оозунан өрт чыгып,
Кош колдоп сайат Мадыган

Козголбой турат эр Манас,
Бозола шаң болушуп,
Кашбай туруп сайынып,
Бирин-бири аямай

Айбалта менен шабышып.

Кара жанын аябай
Ошондо да алалбай
Тиктешип турат эки шер
* * *

...Көк ала тулпар ат менен,
Акбалтайдын Чубагы
Калың балбан Жолойду
Аман алып кеткенче,

Чубак батыр жетти-эми
Калмактың ханы Жолойду
Жеткен жерден эр Сыргак
Башын кесип өтту-эми

Алтын айдар, чоң белбоо,
Азизхануың жалгызы
Аянбай жүрөт кыйратып
Батыр тууган Алмамбет

Сар ала менен чуркатып
Алты миң кытай, миң колдой
Ошо колдай ичинде,
Темир көл деген чоң колдой

Чоң колдойго жетти-эле,
Чоңун тандап Алмамбет,
Жеткен жерден жетөүн,

Ыргыта койуп өтту-эле.

* * *
... Алмамбет менен ер Шубак,
Арстан тууган кара көк,
Узөнгү кошуп биригип

Чынырканып тиштенип
Көздөрүнөн от чыгып,
Беттеринен түк чыгып,
Мадыганга кирди эми

Найза менен сайышып
Айбалталап урушуп
Алы жетбей турду эле
Ошондо Манас кыранын

Каарына келди-эми
Зар-зар кылып зарланып
Жеңбедим деп арданып,
Зар кылып арстан буркулдап

Бир кудайга турду-эми.

* * *
... Деп ушунтып эр Манас,
Бердин кесе тиштенип,
Кызыл чоктой көздөрү

Камал чыгып оозунан
Калын чыгып көзүнөн
Каарданып берениң,
Кабылан Манас кыранын,

Камчы уруп атына,
Сыр найза алып колуна,
Кулаган таштай зымырап
Аткан октой дуңгурөп,

Каны качып этинен

Качырып калды Мадыны.

* * *
... Мадыган аттан Тшкөндө
Тегерегин Карабай
Алокенин Коңурбай

Чымын жанын аябай
Бээжиндин ханы өлгөндөй
Мен эмине болом деп,
Андан көрө аянбай

Мадыганга жетйин,
Калың мурут чинен,
Ажыратып кетейин
Деп ошондо Коңурбай

Жан аябай бакырып
Урааны экен кытайдың
Монду, Монду, Монду деп
Мондүлоп уран чакырып,

Мадыганга жетерде,
Ажыратып кетерде
Кайра тосты эр Сыргак
Ошол чакта эр Бакай

Ач болотун колго алып,
Айкырып мурун жетти-эми
Жеткен жерден Мадыны
Башын кесип өттү-эми

* * *
... Артын Калча караса,
Манас хандын Ак кула,
Омбул-домбул түйүлүп

Оңо аткандай жугүрүп
Нашаадай мойну иилип,
Көкүлүн көкке зыргытып,
Туягын жерге мылгытып

Ооздугун догдулап
Тал жибекгей дуйругун
Чаткаякта чапкылап
Таманы жерде тарсылдап

Кара болат ооздук.

Көмөкейде карсылдап
Арандай оозу ачылып,
Кан аралаш ак көбук
Омуроодо чачылып

Башын жерге салыптыр,
Тоңкочуктап жер чулгуп,

Эти кызып алыптыр.

* * *
... Санаа тартып чур кур ап,
Карап турган калың кол,
Кырылып кете таштады

Кейип-кепчип кеп айтып,
Эми канттик деп айтып,
Тойлөп жүргөн мыңдан көп
Азапка дагы калдык деп,

Арттагы катын баланы,
Анык көрбөс болдук деп
Ыйлап жүргөн мыңдан көп
Көшөрүп Манас кучөдү,

Дагы уртып болот деп,
Эми уруш болгондо,
Кытай көзүнойот деп,
Барыбызды кырат деп,

Баары турду чуркурап.

* * *
... Ала чапан Айкожо,
Алдалап асан салды-еле

Дин Мусулман барысы.

Чогулушуп алды-эле.

Колун суга салды-эле
Кол дааратын алды-эле
Бутун суга салды-эле,
Бут дааратын алды-эле

Екче сүннот, эки барс,
Төрт ирекет Багымдап,
Кулак кагып барысы
Алдында имамы Айкожо,

Башында Кошой карысы.

Кобыланы бет алып,

Окумада турду-эле.

Намаз окып болордо,
Каны салам берерде
Кыргынды Чубак салыптыр,
Кырынышып кан менен,

Манжунун каны Нескара,
Нез караны баш кылып,
Кырк торосу кытайдын,
Кыран көк жал Чубагың,

Жалгыз байлап алыптыр.

... Батыр туган Байчоро
Жанына жолдаш ат алып,
Алмамбеттен бата алып,
Аксур атын бир салып,

Исламдеп үн салып,
Найзада байрак желбиреп

Качырып калды мелтиреп.

* * *
... Буткен бойю дүркүрөп
Качырышкан кан майдан

Буурсун тиген чийин жок.

Суур казган чийин жок.

Эки жагын Карабай
Качырышты еки шер
Чымындай жанын аябай
Жетип найза сайышып,

Аттары кетти майышып.

* * *
... Үй күймулчак сарала,
Уйулгутуп чуркатып
Кез келген маншу кытайды,

Кырып сойуп кыйратып,
Кары хандын жай ташты,
Кесесинен алды эле,
Күн жайлагыш Жай ташты

Бириктирип буларды.

Бир чөйчөккө кара суу,
Алып барып салды эле,
Калмагынча калдырап,
Кун жадыырар дубаны,

Барып окурсалды-эти.

* * *
... Желмаяндын үстүнө
Кең Таластан чыкканда
Кереметтүү Каныкей,

Жүктөп берген емеспи
Арстандар менет көред — деп,
Ойлап берген емеспи

Акыр заман күн болсо.

Ай карангы түн болсо,
Асылдарга керек — деп,
Аманат кылып Каныкей,
Есен бол деп бөрүлөр

Ыйлап берген эмеспи
Куларыктан татканда
Эр уулугуп бук болуп,
Меер чоптон чалганда,

Ат элигип нык болуп,
Арстанындын барысы,
Кул арыкган татканда
Умачтай көзү ачылып,

Ооруган жери басылып,
Кайда кытай, кайда деп?
Аттарына камчы уруп
Идердүү жигит, күлүк ат,

Кайратына келишип,
Кара көзден от чыгып,

Кайра кирди согышка.

* * *
... Кырга тиккен сары тал,
Алмамбет сайган бук ошол
Алтымыз кечил жетелеп,

Алдымдагы сарала,
Карарып турган кара там,
Сараланы байлаган
Ат акыры жер ошол

Ыргалып турган кубарып
Куурап калган аркатып
Ортодо турган чок чынар
Азиз энем Алтынай

Мени туган жер ошол
Мен туулган чынарым
Бүткүл күрап тамыры
Чирип куурап алыптыр

Тобосүнда чачырап,
Кош тал чырпык калыптыр Сыргак
Таласка есен таятбаймын
Бежинден бекер кайтпаймын

Ойноп сүрген чагымда
Чыксадагы чыкпаса
Ойын кылып тамаша
Ошомда сайган тал еле Сыргак

Чырпыгы үйде тал болгон
Өсүп ото доолотүм,
Бежинде Алман хан болгон Сыргак
Лаган менин талымдын,

Калың кытай капырын,
Касиетин билүчи
Өзөнчө чыккан экендеп
Калың кытай чогулуп

Мазар кылып сугунуп
Тооп кынын жүрүчү
Талдың жайы ушундай Сыргак!
* * *

... Ошондо Сыргак муну ойлойт:
Күндүз эмес түн болсо,
Кеткенине Алмамбет
Алда канча жыл болсо,

Коңурбай жетип сайды деп,
Алтын ханшам калды деп
Калп айтканын карачы,
Муну менен эр Сыргак

Аттан ыргып түштү эле
Найза учунда топурак
Айбалталар бурду-еле
Топурагын чачкынап,

Учун кууп ачкылап.

Ачып алып караса
Баягы айткан ханшасы

Каткан экен учунда.

* * *
... Нече күн жүрүп удургуп
Күрпүлдоктүн сары суу
Дайрага булар жолугуп

Сары су бойун карасаң
Бүдүр бүдүр бурулуп
Будурдын чобү суйулуп
Адырдын жарык салаадан

Куланы сууга куйулуп
Сары суунуң бойю өзөн,
Бул өзөндү караса,
Салбырагы Жаргактай

Кара курту бармактай
Кымыздыны билектей
Үркуп чыкса маралы
Сайгактаган инектей

Тоосунда алып, кары бар
Токойунда чары бар
Карап турсаң өзөндөө
Жан бүткөндүн бары бар

Тектиринде теке бар
Будурунда бугу бар,
Кумдак сууда кундуз бар,
Кыймылдаган жаны бар

Кыйыз-кыйыз чабы бар
Чычкандын мурду өтбөгөн
Чытырман токой дагы бар
Ошол токай ичинде,

Үйдөй үйдөй үйүлгөн
Кызыл кумдан мунар бар,
Мунардың түбүн бойлогон
Мунардай чынар бар

Бир көргөн жан жыбырды
Дөө көрүшко кумар бар
Алмасы түшүт көң болгон
Аюу менен карсактын

Азыгына жем болгон
Жаңгагы бышып май болгон
Өрүгү бышып май болгон
Мистесе бышып бал болган

Телегейи тегиз жер
Коргон кичи дал болгон
Чынарда булбул жайнаса
Ичинен адам чыккысыз

Таңшыганда таң калып
Муңун киши уккусуз
Бурулбай Алмаң оолугуп
Айткан сөзүн Алмандын

Сыргак турду дагы угуп.

* * *
... Айланайын Сыргагым,
Адамдан башка сырттаным
Башындагы кыз калпак,

Үстүндагу сүмбүл тон,
Башкага Сыргак кийгизбе
Жиызмада сен елең
Кызыл көйнөк найча бел,

Кызы сулу кытайдың
Керме мойын кең көйнок
Келберсиген бото көз,
Келине сулуу кытайдың

Оймак ооз бото көз.

Ойнокгогон сулуу кыз
Ошоны жаш жан көргөндө
Суйлобой хантит токлолот
Коруп ичим чок болот

Суйлоймун деп кыкустан
Муруттугун билдирме
Билдирген соң Сыргагым,
Не мурадка жетебиз,

Айжаңжуң кызы Бир мыскал
Есен хан кызы Бурулча
Учураса кетели!
Деп өшентиип Алмамбет,

Сараланы самсытып,
Санаа тартбай жол журду
* * *
... Кайнап жаткан кытайга,

Бир кишите билгизбей,
Жанындагы бир мыскал,

Сыбызгы менен айтыптыр.

Мыскал жан мен көргөндү коздүнбү
Мен билгенди билдиңби
Күндүзү бүркок, түнү ачык,
Күйүттү Алмаң жайы экен

Түндо жатып туш көрсөм,
Койнумда Алмам бар экен
Алмама куу жан зар экен,
Ошондо Айжаңжуң кызы бир мыскал,

Ада зарлап муну айтат
Кайрылып келер Бежинге
Кадыр түн болор түн кайда
Алмамбет Чүбак аты үйкаш

Келе турган күн кайда?!
Асмандагы жылдыздай
Батышарга күн кайда?!
Еркелешип койнуна

Эшикке жатычатурган күн кайда?!
Найза кармап Алмамбат
Аты уйкаш ер Чубак!
Экөө келип Бежинге

Кыргын салар күн кайда?!
Атышып жатып кытайдан,
Экообүздү олжого
Алатурган күн кайда?!

* * *
... Есен хан кызы Бурулча
Ойлонуп туруп шумдукту
Ошондо элине кылды буйрукту

Айтып турган буйругу
Караолго турган капкачы
Буруп капканын оозун жаппачы!
Кайтарып турган тыңчылар,

Сакчың менен биригип,
Жаныма бирөөң жатбачы
Сурунайчы жоо күлүк
Кабарынды тартбачы

Деп ошону айткан соң,
Кабарчынын баарысы,
Качып кетти чуркурап
Ээн калды эшиги,

Жабылган жок капыздын

Ордодогу тешиги.

* * *
... Очондо Сыргак муну ойлойт
Кароолчусун өлтүрүп,
Өтөйүн деген экен го?!

Кызды көруп кызыгын,
Кайтадан кытай бу болуп
Кетейин деген экен го?!
Арамдыгың билинсе,

Артыңан андып жетейин
Башынды кесип алайын
Айкөл Манас алдына,
Кайтадан алып барайын

Алмамбетти көргөндө,
Эси кетти эндиреп
Не кыларын билалбай
Туруп калды делдиреп

Эрип кетип тулку бой

Карап калды шалдырап.

Эки көздөн жаш агып
Басалбастан алсырап
Сыйгалыгы Бурулча
Сыйра бүткөн талындай

Чынардай бойу теңселип

Эсенхандың багындай.

Кара жерге кар жааса,
Карды көрүп этин көр
Кар бетине кан тамса,

Канды көр-да бетин көр.

Бурулчаны көргөндө,
Бууругуп Алман туралбай
Астындагы Сарала
Эр Сыргакка карматып,

Азиз хандын Жалгызы,
Чолпондой көзүн жайнатып

Бойунда жабдык кың гороп.

Бир бөйрөгүн тайанып,
Кылычына сүйөнүп,
Короздой мойну койкойуп
Басып кирди ордого

Эр Алмамбет зыңгырап
Эсенхан кызы Бурулча
Колунан кармап көрүшүп,
Айдалыша кучактап,

Мойнунан жыттап турду ошол.

* * *
... Түркүн түркүн көп жылкы,
Түрү бөлөк көрүнөт
Адыр жагын караса,

Бир түркүнү жылкының

Алачыктай Сарала.

Туура жагын караса
Бир болоду жылкының
Чыйырчыктай карала,
Бурулушын караса,

Кучак куйрук уйа жал,
Барибирдей торала
Алдым жагын караса
Айтийгендей жалтырап,

Анын барын көгала
Бир бөлөгүн караса
Текши бары кулача
Мандайында тумарча

Карап турса көп жылкы,
Бары бирдей куланча
Караса көзгө илинбейт,
Кайнап жаткан сан жылкы,

Санаты жанга билинбейт
Күн батканда жылкыны,

Камап койор тамы бар.

* * *
... Ажыбай кепти баштады:
Бел байлаган белинди айт!
Бекип аткан жеринди айт!

Беремин десең чыныңды айт!
Бербеймин деп сен айтсаң!
Былкылдак куурай бышкыча
Мыйзамдын күлү учкуча,

Алты ай тынбай урушам
Үстүндөн чечип тонун, бер?
Астьшдан тушуп тагын бер?
Аман калсаң Бежинде

Алты-ай сурак кылууга
Чет Бежин өндү шаарың бер?
* * *
... Кырк чоро менен Манасты,

Мусулман кытай биригип,
Кырк жылы сууга чыласа,
Кыйарып туру оңбогон,
Кырк жылы селге кетсе да,

Кылк этил жети койбогон
Алтын түрдүү килемди
Алып келип жайды-эми
Ай кел Манас султанды

Ал килемдин үстөнө,
Отургузуп алды-эми
Энчи болуп берчүүдой,
Калын кытай чуркурап,

Манасты тегеректеп алды эми
Кан Есенхан баш болуп,
Чоңсуу хандуу улугу,
Манасты чын көтөруп алды эми

Эсенхандын алтын так,
Алтын такка мингизип,
Какханчындын Бежинде

Кан көтөруп салды-эми.

* * *
... Кан болгон соң Мусулман
Каганчымда Бежиндин,

Буласын булап алганы.

Алык салык көп тартып,

Азапка Кытай калганы.

Эки үйүнө бир казан
Жан сакта деп сурады
Алтын күмүш кобардан

Алым алып сурады.

Эсен хандын элинен,
Есепсиз журтты жыйды-эми
Алтымыш күнү Тойгылып,

Толгон халык жойулып.

Суйкучу деген кытайды,
Чон Мусулман кылды-эми
Суйкучыңай кытайды —
Кылыс менен кыйдырып,

Балта менен бастырып,
Ерки менен муруттун,
Коло берди Суйкучу,

Жалганынан Мусулман.

* * *
... "Ермек аман эл аман,
Эстеген журттун бары-аман!
Каныкей баштап калк аман,

Кабарга барсам Таласка,
Коргон журтун жалпы аман-,
Калың журтун ой тартып,
Конуп жаткан кези екен,

Күндүзү кымыз, түнү кыз,
Болуп жаткан кези экен!
Сырттап кылган, суусар борк,
Ыргап турган кези екен,

Эриксе-элик атышып,
Эрикбесе тим жатып,
Жыргап турган кези-экен
Бөлөгүн айтып нетейин,

Кең-кол, Талас тала аман,
Биз бери сапар тартарда,
Жас торолгон бала-аман
Алган жарың агынай кызы Арооке,

Ушу-кезде алда-аман,

Артыкча айтты көп салам.

Атыңа каткан жүгөнүң,
Аруукенин ичинде
Төрөлгөнү калыптыр,
Кур сакта калган күмөнүң,

Кечикбей Бежин келсин — дейт,

Кейиген жанды көрсүн дейт.

* * *
... Сарала чалып жиберип,
Сындырба менин белимди
Уялбай атты чалуусу,

Жылгындуу кең көл ойу жок!
Сараланы чалбагын,
Сараланы чалуусу,
Чоң Таластын бойу жок!

Бу кезде кайыр диндүү капырдын,
Камоосунда турабыз,
Кызыл чокгуу кытайдың,
Кыстоосунда турабыз

Кызыл кылыч болоттун
Толтоосунда турабыз,
Кыйан тийбез кытайдын

Ортосунда турабыз.

Жамгырдай болуп жаадыртып,
Жабылып кытай каптаса,
Чалгында минер тулпар жок,
Чамабыз кетип калбайба?

Сараладан айрылсак
Чалыйар жетбес бу Бежин,
Жабынын, каптап жетбейби!?
Ойлосоң боло Алмамбет,

Ошондо амал кетбейби!?

Астындагы Сарала.

Канатың —еле кайрылба,
Каран тун түшот башыңа,
Тилимди алеаң Алмамбет
Сараладан айрынба!,

Тиги кытай чуркурап,
Тегеректеп албайбо!
Башына тозок салбайбы,
Сараладан айрылсаң,

Тегеректеп албайбы!
Тегерегиң кыйын жоо,
Терең орго салбайбы!
Тегизим Алма тилимди ал!

Сарала эмес, муну чал!
Сары жаак, жалпак тил,
Жаакта жок Ашыбай
Кара атты кармап турду еле.* * *

... Ошентип туруп Манаска,

Таластап кабар салды-эми.

Өзөндөй Талас бойына,

Өрүшко элиң конуптур.

Төрөлгөн бала Семетей

Балтыр бешик болуптур.

Аргын Ногой журтуна
Токулуу турган буудандын,
Ток экенин билдирбей!
Кабылан Манас өзүндүн,

Жок экенин билгизбей
Үзүлгонүн улаптыр
Чачылганын жыйнаптур
Калдайтып башын туу кылып,

Катын башын эр кылып,
Ыйлап туруп Каныкей,
Алты күлүк ат берди,
Алакандай кат берди

Чалыйар тибес Бежинде
Чалкалабай кайтсын — деп,
Топон суу тийбес Бежинде
Токтобостан зор тором,

Таласка тезден кайтсын — деп
Бели катуу Бежинде
Бейлебей жатса өлет — деп,
Бейлен боло Падышам!

Береки берен Семетей,
Жалгызын качан көрөт — деп
Кыраны кымбат Бежинде,

Кылчайбай жатса өлөт — деп.

Элбосо-да Падышам,
Кыйын азап көрөт — деп,
Бежинден азыр тартсын — деп,
Бери карай кайтсын — деп,

Каганшындын Бежинде,
Каарданып Падышам,
Камырабай ойлобой

Болбой жатып алат — деп.

Он эки хан ысылам,

Убалына калат — деп.

Аманат берген алкатын,
Чоң Бежиндин четинен,
Тугөнгөн тоонун урчуктан,

Салынган кара тумшуктан.

* * *
... Канша жалы урушуп,
Азаматтар кырылган
Ошол үчүн Хан Кошой,

Ески кегин алган кез,
Канча катуу азапты,

Калмакгарга салган-кез.

Салык кылып калмакка,
Сары оорудай саргартып,
Алым алып сандалтып,
Эркегин элден жыйдырың,

Эчкилерин кырдырып.

Кыйма чаап үй түгүн,
Баткагына септирип
Алтымышча Балбанын,
Кетмен берип колуна,

Ылайды кесе тептирип
Кыйла жаткан калмакка,
Кыш бышырып алдырып
Кылганымдын атагы,

Кыйаматка калсын — деп.

Мечитти туптөп салдырып.

* * *
... Элемандын эр Тоштук,
Алачандың белине
Алтын казчуу кенине,

Түргөөттүн элине,
Алтын менен дилдеге,
Канып калган кези екен,
Жер алдына тушкөндө,

Жетеси куйип калганбы
Түргөөттүн барысын
Сурап шорун кайнатып
Үч уйунө саагын — деп,

Жалгыз эчки байлатып
Түргаоот эми буркурап
Эзер тиибес Бежиндин
Айласы эми кетти — деп

Бары өксөп чуркурап
Чуркуратып журт билген
Эр Төштүктү таштайлы,
Буудайык хандың музбурчак,

Мундан сөзду баштайлык.

* * *
... Ойун салып бугулут
Далай жибе суунуп
Бөрү көздүн барында,

Бөйрөктөй жерге ээс болбой,
Бей Бечара болгонбуз,
Муз бурчактан башында
Барыбыз текши оңгонбуз

Деп ырдашып шибелер
Сыбызгысын тартышып
Бөрү көздүн барында,
Куурадык деп айтышып,

Куурагандай емеспи!
Кыйабына келгенде
Сууну бөлөк бурчу эле,
Жети миндей кысыр тай,

Жел жетбес жорго жетик мулк
Жыңда сабап биздерден

Алым алып турчу эле.

Музбурчак бизге келени,

Көңүлү бүз жай болду.

Жегенибиз май болду
Деп шунтип жибелер

Сүйүнүсип турушат.

Күндө Чаган кылышат.

* * *
... Кайран Манас Бежинде
Калып уруш салганда
Караан болгон Мусулман,

Он эки хан далай жан,
Туш тушунан кытайдын,
Сурагын сурап турганда
Кан болуп жаткан ысылам

Кара аты менен эр Үрбү Кан
Манастын алдына
Барын айдап барганда
Шогулушту калың кол,

Ошо колдун ичинде
Кошой Төштук ханы бар
Ажыбай, Бакай дагы бар
Музбуршак, Кокчо эри бар,

Алмамбет Сыргак шери бар
Кырк чоро кыран бөрү бар,
Аксакалдуу кары бар
Мекеден келген Айкожо

Оймамдыкка дагы бар.

* * *
... Эшигин сактап кырк чоро
Эр Манаска бир киши
Бей уруксат жибербей

Темирдей курчап алды эти
Арман кылса кытайдың
Атын сойуп дагы жеп
Эр Манастын кырк чоро,

Тилге келген адамды
Тили менен үркүтүп,
Тилге келбес адамды
Кылыч менен коркутуп

Борк ал десе баш кесип,

Болуп турду кырк чоро.

* * *
... Кайтарып турган кырк чоро
Калың манжу кытайдың
Журөгунө шер болду

Качыр эмес ат болду
Алым алган кытайга
Көкүрөккө дарт болду
Кызкхан эли кытайга

Кыйын болду сурагы
Алты ай сурак кылганы,

Алтымыш жылга татыды.

* * *
... Кебер белбо, кең өтүк
Кечилдин ханы Конурбай
Кебелбеген кара көк,

Калдай кайда кетти екен.

Айбалтасын билекке,
Илди бекен Конурбай?!
Калың журт тозок тартканып
Билди бекен Коңырбай?!

Бежинде белдүү эр эле!
Каганшында кытайды,
Багып алар жер эле;
Ушу Бежин көп журтту

Туз салбастан бышырып.

Ак мөмөсүн жечу-элек
Алокенин Конурбай,
Айкырып карап турганда
Балекет кайдан деучү-элек

Көзүн кузгун ойгонун
Көөну келсе муруттун
Манасы сойуп койгонбу?!
Капаланып бургурап

Калың кытай чуркурап
Ырайымсыз Коңырбай
Айабастан кытайдан

Алым алат дечү-элек.

Анда кайгы жечу-элек
Арылгыс азап катуу күн,

Анык мунда турбайбы.

* * *
... Алокенин Конурбай,
Андан созду балттайлык,
Найзакерден ыктуу кул,

Жоонун айласын билген ыктуу кул.

Башына баса кийгени,

Ок отбогон туулга.

Каркытына илгени,
Болотгон кылган чарайна,
Билегине илгени,

Сугарып ууга жасаткан.

Алтын желе шейбалта
Күндүзүндө үидө жок

Түн ичинде тынчы жок.

Андып журөт Коңурбай
Кун чыгыптта дарбаза,
Жети күнү Тоорулдап,
Жетпей кетти Коңырбай,

Ичине тилчи салалбай,
Манастан кабар алалбай,
Кайгып кетти Коңырбай,
Тынч алам деп биир жерге,

Жатпай журот Коңырбай,
Анык кабар билалбай
Ысыгына Манастын,

Батпай жүрөт Коңырбай.

* * *
... Он миң бала бир барып,
Он эле бала мен калып,
Окуп жүргөн чагымда,

Көк балтайды токуду,
Каражой уулу Кожо жаш,
Менден алты айча мурун окуду
Учаарын билип ал калды,

Жүрүстү билип мен калдым.

Келгендерден кеп уктум,
Олбой житбей сегиз жыл
Кесик оору деп уктум,
Кесигинен айыгып,

Келип калса бу жерге,
Баарыбызды оң кылбайт,

Жалпыбызды соо койбойт.

* * *
... Хан Алмакең жеткиче,
Сарала буудан жүгүрүп,
Аласасы келген соң

Айбандан күлүк Сарала
Тизеси жерге бүгүлүп,
Жыгылып кетбей сүрүнуп,
Мүдүрүлүп кеткенде,

Башында алтын калканы.

Учуп жерге жеткенде,
Ат гуншу жоо күлүк,
Казыналык чоң мерген
Каражай уулу Кожожаш

Мергендике тазасы,
Мелтиреп кармап сыз барад,
Мергендике Тазасы,
Белен турган машасы,

Башында алтын калканын
Верен Алмаң кой кашка
Көтөруп башка салгыча,
Аманат жанды бекитип

Бек камынып алгача,
Тартып ийди Кожожаш,

Талкан гана болду асыл баш.

Алакең окко учканда,
Кап-караңгы түн болуп,

Кайрылгыс мүчкүл күн болуп.

* * *
... Ошондо асмандан добуш үн чыгат
Чалыйар тийбес Бежинде

Чаркыңыз гана келбейт кайтыңыз.

Тоорон суу келбес Бежинде

Тобунуз келбейт тартыңыз.

Чалыйар жетбес Бежинде

Чамаңыз келбейт кайтыңыз.

Батырай теңеле берсең Бежинге
Кабыргаңыз кажыр бужур сөгүлөт
Каныңыз кара гана суудай төгүлөт
Кудайдың жазган буйругу

Ушундай экен көрсоңчу
Сен жериңе гана келип өлсөңчу
Асмандан добуш үн чыгып,
Айкырык гана чыгып турганда

Алда деп эле тартты Бежинден.

* * *
... Айкөлуң Манас кабылан,
Айбалтаны таянып,
Асылды гана жоктоп калды эми

Ителгидей кайран кез,
Ирмеген сайын жаш кетип,
Карагат сындуу кайран кез,
Камчы, бойю жаш кетип,

Батырың Бежинде кирип кайрылып,

Батырың Берендерден айрылып.

Адамдын баарын кырдырган

Бүлүк алды Бежинден.

Карабайыз казанат,
Калбыр — епке жез билек,
Күлүк гана алды Бежинден
Асылдардын баарысын

Бүктеп эле алды Бежинден
Алтын менен кумушту
Жуктеп эле алды Бежинден
Агаша келиң сулуу кыз,

Үптеп алды Бежинден
Кызыл куйрук пилди алды,
Пиле гана жүктеп дилде алды
Кара керден минди алды,

Абыдан ептүү азамат,

Бежинден эсен тарткандар.

Жерине аман кайткандар,
Жеткибендуу эрендер

Жети минден ат алды.

Жете албаган жамандар,

Жети жүзден ат алды.

* * *
... Айкелүндүн алдынан,

Байкус Каньжей чыкты сумсайып.

Берендин жузун көргөнде,
Мелтиреген бейбагың,
Адам бет алышкан жери ошол
Барса келбес чоң Бежин,

Падышам аман эсен келдиң би.

Атышка салса ак жолтой,
Берендердин баарысын,
Сен Бежинде белекке бердиң би?
Падышам жылкыдан жылма күрөң керде

Алмамбет Чубак эр турмак,

Илгерки Азирет Аалышерда өткөн.

Tөрөм бүгүн көргөн ертең жок.

Алдап жөрөт алакчы,

Батыр ушундай, болот дүйнө бок.

* * *
... Боз ала туйгун болпонду,

Алып келши бержага.

Боз карчыга чолпонду

Оозумду ачып өпкөнду.

Көзүмдү ачып көргөнду
Сөз салса бейбак көнгөн жок,

Баласын батыр жерге берген жок.

Киндиктеги баланы,
Кымтып турат көргөзбой
Көргөзбөгөн себеби,
Батырың диндин жологу,

Телегейи тең болчу,
Батырың жай колдогон жер болчу
Ичин карап отурсаң,
Жер жүзүнөн кең болчу,

Караганы аман калчу емес,
Падытпасы Манасхан

Баланы сүйөр жан эмес.

Бала суйбөс себеби,
Караган аман калчу эмес,
Көзүндо кара калы бар,
Жүзүндө жаман заары бар,

Сырын билген Каныкей,

Сырттанга бербейт чыркырап.

* * *
... Көп сагынган балага,

Батыр камчысын берди белекке.

Батырың камчысын сунул турганда,
Камчысын кармап билгизип,
Семетейдин чекесине тийгизип,
Чекеге тиген камчыны,

Кургана кур кур кур жыттап,
Кубат эле кылат курган хан,

Кудайым берген деп жыттап.

* * *
... Алмамбет, Шубак ордого,
Батырың өкүрүп жатып калды эми,
Аккула окко учурдум айаш,

Алтын айдар жок белбоо айаш,
Азизхан гана хандың жалгызы айаш,

Алмамбет шейит кечирдим, айаш.

Канатымдан кайрылдым, айаш,
Кара кылып отурган,

Хан Чубактан айрылдым, айаш.

Мен Бежинди чаптым, көп алдым, айаш
Билеее жанга табылбас,

Мен Сыргагымды жеп алдым, айаш.

Мен канатым окко жулдурдум айаш,
Кабыландан айрылып
Мен караңкүн жанды тындырдым айаш
* * *

... Кан манас минтип барганда,
Кайың ийлап, талы ыйлап,

Ошондо калайык журтун баары илап.

Кызыл кырчын кыз балдар
Кызылдан кара кийшип,
Карк токтогон катындар,
Карадан кара кийшип

Жылкыда тулпар алабаш,
Батыр, аргын, кыргыз аралаш,
Токсондогу чал ыйлап

Толгон журтун баары ойлап.

* * *
... Кошок айтып чыркырап,
Ошондо Алмамбет зайбы

Арууке Чубакгын зайбы Бирмыскол.

Эсен хан кызы Бурулча
Ошондо хан Манастын алдына,
Кайгырып ыйлап чыркырап
Падышандын алдына,

Батырай үч айым чыкты буркурап,
Атандын көру алакчы,
Үшоонун хандуу бети жыртылуу
Карагана чачы жайылуу

Ай чырайлуу, ур беттен,
Ошондо арык-арык хан кетип,
Карагаттай кайран көз,
Камчы бойу жаш кетип,

Бодонодой кайран көз,

Бөлөк-бөлөк жаш кетип.

Караса бети болунуп,

Кан аралаш кандуу жаш.

Арык бойу төгүлүп.

Айаш жан ай, каранды болгондо,
Түйдө эмине кылабыз,
Асындардан аркада
Эркек бала жок,

Тегеле күндү эмине кылабыз
Тоодогу жылкы тогуз миң
Муну тозуп койор эсии жок,
Кудайдың салган ишине,

Батырай, көтөрбөскө чара жок.

Алдейлеп кармап турганта

Батырай, колдого еркек бала жок.

Алты айчылык Бежинди,
Батырай, алты күндүк жол дедин,
Азирет тийбес Бежинди,
Батырай, айласыз жаман көр дедиң

Батырай, абайлабай чалдырдың,
Алмамбет, Шубак шеринди
Батырай, кытайга белек алдырдың
Батырай, кыймалуу жагын көрдүңбү,

Айашжан кыйналбай эсен келдиңби.

Кызыздун жердин баарысын

Айашжан кытайга белек бердиң би.

Кыймалуу жактан чалдырып,Кырандардын барысын
Айаш жан кытайга белек алдырып
Сак-саламат келдиң би

Аяшжан ыслам жүзүн көрдүң бү.

* * *
... Азаланып көп ойлап,
Алмамбеттиң ордодо,
Асылым Алмам деп ыйлап

Ошондо өкүрүп Манас бүктүштү,
Мее аралаш сары зил,
Кусуп, ийп хан Манас,
Төбөсү менен тик түстү

Ошондо кабылан энең Каныкей,
Ойлап иди чыркырап,

Батырдың башын жолоп буркурап.

Султаным мээ аралаш сары зил,

Бейрага салчи оозу экен.

Батыр сенин белинде жараң барбы эле
Айым мен белимде жарам айтайын,
Кең Бежиндин баткалда,
Намаз окуп жатканда,

Сеждеге башым койгондо,
Айханхандын Ажыбай,
Алыста уктап калганда,
Кебез белбоо кең өтүк,

Кечилдин ханы Коңырбай,
Мени керилип сайып салганда,
Айзанын учу коройуп
Белиме калып калганда,

Айханхандын Ажыбай,
Бек тарткын десем, бош тартып,
Айзаны бурап алды эле,
Болоттун учу корс этип,

Менин белиимде сынып калды эле,
Мен бул жерге жеткиче,
Оозу бутуп калды эле,

Аржагы зилдеп калды эле.

Байкачы бейлеп убарлач,

Менин белиимде жарам учу эле.

* * *
... Уккун Каныкей бейбак кебим бар,
Анжыйанда кырк ешен,
Алдыра көргун ошону,

Доораныма турууга
Анжыйандын оккошо

Жаназама турсун де.

Ошону алып келе көр,
Сарып кылып малымдын,

Тең жарымын бере көр.

Бере турган себебин,
Кымыз ичкен мас кезде,
Кыялы суйук жаш кезде
Абкожону камадым

Кырык еренди сабадым,
Чын жиниме тиигенде

Слекесин таладым.

Чын жиниме тигенде

Өздөрун иттей камадым.

Арак ичкен мас кезде
Акылым суйук жаш кезде,
Болбой ичтим бозону,
Боздотуп урдум кожону

Алып ичтим аракты,

Алып жаттым, айнектей сулуу жалапты.

А, дуйного барганда,
Каныкей кант емин ошондо

Мойнума кеткен талакты.

* * *
... Манастай мурду дардактап
Кырк ешен болбой койду барбактап
Манасың бачагар киши болучу

Манасың кызагар киши болучу,
Манасың Кокондо кордук салучу,
Манасың бизди сабаган,
Слекени (селде) талаган

Манасыңа барбайбыз,

Сиздин тилди албайбыз.

Жумушубуз кыйын бар,

Бизде таба турган буйым бар.

Эригип кетсек жатабыз,
Тамаки биттеп жатабыз,
Деп ошондо муну айтып,

Болбой койду кырк эшен.

Манастан көрсөң кордукту,
Менден көргун чондукту,
Казамын калың орунду,
Атандын көру кырк эшен,

Азыр кайнатам сенин шорунду.

* * *
... Ошондо Койоналы чунак кул,
Кара жаак ак камчы,
Кармай калып имерди,

Астында турган кырк ечен,

Карсылдатып жиберди.

Кырк ешен кашты жорголоп,
Мойнунан каны сорголоп
Баралык деп барбактап,

Барысы тамакиге корголоп.

Кырк ешендин барысы.

Басып качып жорголоп.

* * *
... Баягы кайран катын Каныкей,
Жети миң эркеч бир кырып,

Кыш бышырып бек салды.

Жети кылым өткүчө,
Жетигимдин кумбөзу

Бурылбай турсун деп салды.

Алты миң еркеч бир кырып,

Кыш кайнатып бек салды.

Алты кылым өткүчө,
Айколумдун кумбөзу

Бурулбай турсун деп салды.

* * *
... Алөөке хан Азизхан,

Аны тартып Сүрөткө.

Бежинде болгон мунарык,

Жолду тартып Сүрөткө.

Меенетти тарткан Мусулман
Колду тартып сүрөткө
Аккуланы мингизип,
Ак алпок тонду кигизип,

Асмандан тушкөн сулпукор,

Билеке кынай шалдырып.

Кайнаган кара капырга,
Качырып кыргын салдырып
Алысырак капырды
Айза менен кулатып,

Бозала желек, кызыл туу,

Кан Бакайга карматып.

Айкайлатып кытайды,
Кабылан Манас ханга

Айдатып аны тартып сүрөткө.

...Жердин жүзүн тим койбой,
Чалган Манас эмес би,
Каарынан жан чыгып,
Калың журтка баш болуп

Калган Манас эмес би,
Оң жагында орусту орган Манас эмес би
Кыр жагында Кытайды

Кырган Манас емес би.

Ар кылганы алдага

Жаккан манас емесби.

Аргын менен Кыргызды,
Жел чыгарбай ар кайда,

Баккан Манас эмес би.

Толокой тең эле,
Ичи кең дария көл эле,
Өзүн сай колдогон шер эле
Аалам журтка бой бербес,

Арстан Манас эр эле.

* * *
... Карачаның Сайкалы,
Оң далысы кең экен,
Ургаачы айбы болбосо,

Колымды кырар эр экен.

Урунарга тоо тапбай,
Урушарга жоо тапбай
Тиштерине таш тапбай,
Кезерине баш тапбай,

Сары конуш бел тапбай,

Сайыша турган эр тапбай.

* * *
... Анын бержак жагынан,
Куу булактын белинен,
Дарат алган жеринен

Таап алган Кумайык,
Арандай оозун асманда
Ачып алды Кумайык,
Арандай оозун асманда

Ачып алды Кумайык,
Адамдан артык оңкурап,

Аягына Манастын жатып алды кумайык.

Тамак берсе таткан жок,
Айбанда болсо Кумайык,

Боздогонун баскан жок.

Эсен күнү даам татбай
Куруп калды Кумайык,

Капшыктай чыкбай онулдап.

Улуп калды Кумайык.

Кан Манастың ак сумкар
Тегеренип калдактап,
Тескери учуп чалкактап,
Сасык жемдин барысын

Чачып кетти акшумкар

Кайып болуп көрунбөй, качып кетти акшумкар.

* * *
... Абыке, Кобош араша,
Алты арам тушту адырдан,
Көбүнчө өкүрүк эмес тамаша

Есил кайрай еей деп, арамдап
Анда-мунда гана унгыгат
Унчугуп келген арамдан,

Ааламга гана жетет чамасы.

Манас менен аталаш,

Алты арам киши катын баласы.

Абыке, Көбөч эки арам,
Чыйбут, Кочкор төрт арам,
Адыбай гана Көлбой алты арам
Анда-мында өңгүрөп,

Эсил кайран оой деп,

Алты арам өкүрүп койот зонгурап.

... Эми төркүнүм кездей качайын.

Кайра айланып келгиче,
Кайран журтту көргуче,

Кайран Талас эсен бол.

Кара буура кең өзөн,
Жолгындуу кеңкөл чоң өзөн,

Жерим менин есен бол.

Кайра айланып келгиче,
Кайран жүзүн көргүче,
Сурап ичсе тойбогон,
Сугалагын койбогон,

Караңгыда айдаса,
Кабылан сууну жойбогон,
Өлүмдөн кайра тартбаган,
Ажалдан кайра кайтбаган

Кайран бир Кыргыз есен бол.

* * *
... Капталынан аккан кан,

Көйнөгөнүн этегинен төгүлүп.

Жарты буудай дан калбай,
Жаман чаап кетиптир

Даакулуу тайды таштабай.

Түпко минтип жетиптир
Бүлдүрге болор жип калбай
Бүлкүлдөп үрөр ит калбай,
Как этил учкан карга жок,

Кук этип учкан кузгун жок.

Кара кылар адам жок,

Ээ кудай кайсап кетер эмэ жок.

Кең дүнүиө тар болуп,
Ааламдын ханы Каныкей,
Айкөлүнөн айрылып,

Эми тентимек болду көр болуп.

"Шоң казат"

Мазмуну:

Жети хандын Манаска карсы кеңескени
Елшилердиң Манаска учурачканы
1) Елшилердин өз хандарына келгени
2) Хандардың Манаска келгени

3) Манастын хандарга айткан сөзу
4) Колдун Бээжинге Жөнөгөну
5) Манастың Каныкейге кайта келгени, Каныкейдиң сөзу
6) Алмамбеттин хан болучу

7) Аскердин жолдо журучу
8) Алмамбеттин Кайкулга барганы
9) Алмамбеттин Кайкулдан кайтканы
10) Алмамбеттин кун жайлаганы

11) Дайрадан аскердин өткөнү
12) Аскердин илгери карай жургөнү
13) Алмамбет менен Сыргактың шалгынга Жөнөгөну
14) Шубактын шатак чыгарганы

15) Алмамбет, Шубактын таарына айтычкандары

16) Алмамбет Кытайдың көптигун, кыйындыгын Манаска айтканы.

17) Манастын шалгынга бирге барычы

18) Манас, Шубак, Алмамбет, Сыргак төртее Талшо-кунан шокусунда турганда, Бээжиндин көрөнөчү. 19) Талшокунуң шокусунда турганда Алмамбеттиң бачынан өткөн жомокторун айткан. 20) Азызхан баласы жок болгондуктан, Бээжиндеги Карыганга арыз кылганы. 21) Азызхан Алмамбетти окутуп алып, Коңурбайдан "Канжайлагын" барып сура деп жибергени. 22) Есенхандын шыгымы бойунша, Бээжиндеги "Кархан Алмамбетти карматып барып, алдап өзунун ордун хан кылганы.

23) Алмамбеттин Бээжинден шыкканы

24) Алмамбет Кытайдан кутулуп кэле жатып, жолдо оруска жолыкканы. 25) Алмамбет баатырдын Көкшөгө келгени. Алмамбет баатыр Көкшөден таарынып айрылышып чыгып, Мэкеге барып, кайта кэле жатып, Букарда Бакай менен Каныкейге жолуккан Жомогу. 26) "Манас менен Шубакты" оорукка калтырып, Алмамбет, Сыргак экес Бээжиндин шпине батыра Кайгуулу барганы. 27) Алмамбет кун жайлап кароолдогу тулкуну аткан. 28) Шири каптың ичиндеги Коңурбай кароолго келгенде кие турган Кытайга тонун алып киип, Каныкей Көкөтойдун асында Алгарага өлшөп бышып — жабууну Саралага жапканы. 29) Алмамбет кароолдогу "Кулжаны" атканы Кароолдогу чоң Малгунду баш кылопко Кешилд өлтөргөну.

30) Алмамбет Канысайды өлтөргөну

31) Алмамбет өзунун жер суусун көруп арман колгоны. 32) Алмамбет ханшасын таап өлгөну. 33) Алмамбет Бурулшага ушуроого камданганы. 34) Алмамбет атасынын "шөн тонун" куржунунан алып кигени, Сыргакка шумбулдун тонун кигизгени

35) Бурулшага жолукканы

36) Алмамбет, Сыргак Каракулга жолукканы, Каракул аларды сынаганы. Карткузенду жылкыга көшуп шыркын алганы. 37) Тору айгыр Коңырбайга кашып барганы, Коңырбай кол менен жылкының арасынан келип урсканы. 38) Манас, Шубак, Алмамбет, Сыргак төртее калың Кытайменен көп урушуп, жайлары кеткенде Сыргакты колду шакырууга жибергени. 39) Мусулмандын колу-кытайга аламан койгону.

40) Манас ак кулга мингенде Кытайдың кашканы
41) "Көк букашан "Мадыхандын" урушка келип өлгөну,
42) Коңырбайдың Манастан кашканы. — Кытайдын жөңилгени
43) Незкараны Шубак колго тусөргөну

44) Незкаранын кеңеси менен Ажыбай менен Үрбуну "Есенханга" елшиликке жибергени. 45) Есенхан тартуу тартып Манаска багынганы. Мусулмандын Кытайга хан болушу. 46) Кытай Манастын кысуусуна шыдабай жамандык кылууга аракет кылгандары. "Коңурбай" Туйкүчүну Манаска ажжасы кылып, бир балта жасатып камынганы. 47) Суутуны желмайан менен Таласка жибергени, Сууту кабарды берип, Каныкейдиң берген кагазын тайбуурул менен кэле жатып, Коңурбайга ушураганда, Коңурбай кууганда, катты сууга тушургандуду. 48) Манас, Бээжинге барган колдун бир ханшасын Бадайды баш кылып, Бурулша Бирмыскалдарды Таласка жөнөткөну. 49) Жуйкүчүнун анык кабары бойынша Коңырбай Манасты андып келип, ертеңменен намазга шыкканда балтаменен шилиге шапканы. 50) Алмамбет, Шубак, Сыргак Коңырбайды тозуп келген кызк торосун. Жолдо ушурап барып кырганы Кытай есепсиз көп колменен каптап шоң уруш башталганы. 51) Бокмурундун ол ушу. 52) Каражой улу "Кожожшаштын" келиши уруш еңкатуу болушу. 53) Конурбай ооруктагы Манаска барып, жети кун урушту токтотуп дем алыш кылалы деп өтунгөну. 54) Кожо жаш баш болуп урушту кайта катуу баштаган Алмамбеттин арманы.

55) Шубактын өлушу

56) Алмамбеттин өлөшу. Манастын кайгырышы. 57) Ак куланын окко ушусу. Манастын арман кылышы.

58) Кожо жашты баштап, 8 төрөну Манас атып өлтөру

59) Каньжей тусунөн шошуп ойонуп Бакайга "Тайбууду" костотуп Манаска жеткизгени. 60) Конырбай Манасты намаз окуп жатканда найзаменен сойганы. 61) Алмамбеттин өлугун Кытайлардан ажыратып алып, саралага жоктоп Таласка жөнөткену. 62) Колдун Бээжинден жеңилип кайта тартканы. 63) Манас баатыр кэле жатат деп, Таласка кабарлап, баатырлардын өлгөндөрун угузганы. 64) Манас, Алмамбет, Шубактын уйлөрунө екуруп тушкөну. Каныкейдин кайрат айтканы. 65) Каныкей Манасты уйуне алып барганда... ырлаганы. 66) Манастын жатып шошуп ойгонуп Тайбуурулга мингени. Сарала Алмамбеттин сөөгун алып келгени, Алмамбет баатырды "Шаштөбөгө" койгоны. 67) Каныкей Манастын найза тиген жарасын көргөңдө кереез айт дегени. 68) Манастын кереез айтканы. 69) Ажыбайды Көкбөру, Сайкал, Косой, Төстуктөрге шабагаша жибергени. 70) Ажыбай Көкбөругө жолукканы. Көкбөру алабал сураганы. 71) Көкбөрунун баласы "Койон-аалы" Аргын, Кыргызды коркутуп кумбоз салдырганы. 72) Койон аалы. "Сайдалды" өкум менен Манастын өлугунө алып келгени. 73) Манас Алптарменен урусканы, Кошойдун арманы. Манастын аларга айткан кереези. 74) Манастын өлусу кандай койушу. 75) Сайкалдын уйуне барганда өлуп, өлугу кайып болушу. 76) Шамбьш белдеги Жанаалы Карапггар кол жыйып Көкбөру кайта бара жатканда жолон торуп урушканы, Койон аалынын өлушу. 77) Абике, Ажыбайды еершитип Кокбору жакка кетиши.

Қырғыздың батырлық эпосы "Манас" жырына қатысты жинаған деректеpі

Бірінші бөлім

Манастың балалық уақыты.

...Бұрынғылардан қалған сөз. Мұхаммет пайғамбардан кейін 475 ж. кейін түрік елінен, Түркістан жерінен Қарахан, Оғыз ханнан кейін Алашахан ұрығынан Байғозы, Ойғыз деген екен. Қашқар, Жаркент, Қотан, Аңшы, Көшер деген жайлардағы елді қоныстар екен. Байғозы тұқымы Жан барыс, Ақкөл, Лепсі, Қарақорым, Ертіс, Сарыарқа... Бұлғар, Жоңғар, аяқ жағы Орал тауларына дейін таралған екен. Асау, Бай шор балалары бар. Қандан Төбей, ана Көкей, одан Тоғай, Шығай, Бор, одан үш ұл болған. Ноғайдан төрт ұл: Оразды, Үсен, Сағын, Жақып. Ханның Ыбыр деген ағасы өлген, одан кейін Жақып Ыбырдың Хан атты қатынын алған және Моңғолия халқынан Бүйе бес Жайна дегенді Бақдәулет, Аққозы алған. Ол жіберген бір кісі, Найза хан Қашқарда отыр. Екі Қашқарды, соның бірі Боз кертік деген ханы бар Манкент атты шары, бұрынғы аты Қарқыран, көне Тұрпан атанған.

Байынқойра жерім бар,
Біреуіне мыңың шақ келбес

Сазаншаң деген елім бар.

Қоясат одан тараған,
Қойы марал қармаған,

Мұртан жапан елім бар.

Мұны айтсын шоң Жолай,

Күрзісін қолға іледі.

19/VІ- 28.

Манастың айтушылары.

Бөлек сөзі. Мұнан 121 жыл бұрын Манасты қырғызда Асық руынан Келдібек ыршы, 50 жастағы кісі айтады екен. Келдібектің туғанына 170 (род. 1757) жыл болады. Мұнан бұрын Абылай келіп қырғызды шапқанда да айтылады екен. Абылай хан 1776 жылы шапқан дейді. Қырғыз есебі Келдібектен соң айтқан Балық жыршы. Оған да 80- 90 жыл болған. Одан кейін Салықтың ұлы Найманбай айтқан дегенін Арыстанбек айтқан. Бұл өлгенге 50 жылға жақындап қалды. Тінібек ыршының айтқанын Бөлектің өзі де естіген, 1896 жыл. Одан кейін Ақылбек деген ыршыдан естіген Тыныбек, Ақылбек Бұғы руынан. Содан кейін Сағымбайдан естіген. Бірақ Сағымбайдың бала кезі емес. Бұл күндегісінде үлкен айырмыс бар. Бар айтушының әңгімесі, сюжеті бір түрлі болып шығады. Сондай жұрттар, кісілері солар. Қатта Манастың аты да сол Аққұла болады. Тыныбекті естігенде 80 - дегі шалдар біздің бала шағымызда да ұққанымызды қолдаушы еді дейді. Дарыған деген сөзге нанбаймыз десе де, Сағымбайдың ағасы Әлішер деген туысқаны о да Сағымбайша айтушы еді деседі. Содан үйренген кісі Сағымбайдың айтуындағы жалғыз көзді қалмақ бұрынғыларда жоқ. Өз қоспасы болу керек. Манас жайында ел аузынан және жазма источниктерден бөлек құраған сөздер. Орыс, қытай, араб, парсы, түрік және небір европа халықтары тарихында Манас деген атақ жоқ. Бірақ орыстардың дін кітаптарында Иосиф пайғамбардың Манас деген баласы бар еле дейт. Іскендір Зұлқарнайын заманында Аврам Құддыс уәлаятында Манас деген хан бар еле дейт. Мысырдың ең бірінші патшасының аты Манас еле. Мұннан 8 мың жыл бұрын. Манасты ырдағандардың сөзі: Талас өзенінде Манас деген батыр болды, оның қырық жігіті болған. Қырық жігітінің бастығы Алтайдан келген Оғузхан деген ұлы Алмамбет болды. Манастың 90 жігітпен әскері болуы. Манас ноғай ұрығынан болуы, Бақай деген ханы болған. Манас көбунше қалмақ, қытайменен ұрышқан. Қытайдың пайтахты қаласы Бейжінге барып, соғышта жаралы болып келіп өлген. Манасты кейде орысменендағы жарыштырып қойот. Манас заманындағы батырлар. Қалмақтан: Жолой, Қалдан, Мурадыл. Қытайдан: Қоңырбай. Қазақтан: Айдарханұлы Еркөкше, Айдархандың атасы Қамбархан, Қатағандан хан Қошой деген. Атбашыда Қошой қорғон дегенде тұрған. Қошой қорған салынғанына 500 жылшалық болду. 8 - ші ғасырда Атбашы деген хан тұрған дейт. Үркеніш Қазақ деген хан болған. Қашқар, Сарқолдош қожа деген болған. Жоңғар қырғызынан Бағыштың ұлы Ертолды болған. Жедігер Қойланұлы туылғанына 500 жыл болған жоқ. Қырғыздан екі Кемінді жер деген ер өзу болған. Қай ұрықтан екені мәлім емес, Ертөштік деген батыр болған. Манастың Шетемір хан қызы, Шашкей деген келіні болған. Бұл Әмір Темір болбосун. Манастың билеп тұрған елі Ноғай менен Арғын елі дейт. Арғын елі бұрынғы заманда басы мол атанған. Манастың туыс атасы Түменхан, Бойонхан еле дейт. Алтай Құрлы қахандардың: Түменхан, Бомұрхан дегендері тарихта дастан. Самарханда сақ Манас, Жақыптың ұлы шын Манас дейт. Үрімші олаятында Манас деген қала жана су бар. Манас Алукеұлы Қоңырбайменен соғушқан дейт. Алуке Шынғыштың немересі Алуке болбосун. Айхандың қызы Ақылбай деген келіні болған, қырғыз. Жақыпты кейде Айхан дейт. Манастың ұлы Семетейдің Қамбарұлы хан Шоро, Тарықұлы Құлшоро деген жігіттері бар. Кей ыршылар: Алмамбетұлы Құлшора дейт. Манас ноғай аталды. Тобол менен Минуси қырғызлары келіп, ноғой аталған. Қашқарда Манастың қырық шоросунун кумбезі деген бар. Айбике, Көбеш деген Манастың өгей інілері қалмақтан келген дейт. Қарлық түріктері ханын "манах" деген. 1220 жылы Шыңғыс күнбатыстан аттанғанда Ешім, Нұра, Тобол қырғызында Манасханұлы Тайбұқан деген болды. Мамық Манас болбосун. 1508 жылында төйкейде қырғызда Мұхамет деген хан болған. Мұхамет айбынды қырғыз еркелеткенде Мамаш дейт. Мамашы Манас болбосун.

Ошол түні жердеген,
Алты сан Алаш ел деген,
Ал алашдын ішінде

Айтулу Манас ер деген.

Қашқар ыршылары: Манас Қиат ішінде Локуш деген елден еле дейт. Ыршылар Манасдың Ақылай деген келіні Шурек хандың қызы еле дейт. Амр Темрдиң Шурек хан деген баласы болғон. Талас қырғыздары айтат: Алматы уәлаятында Қарақастек деген жерде қазақ ұрығынан, Аукеш деген елден баштығы Манас деген болуп, қалмақ қаптап кеткенде ол Таласқа келіп тұрып, Намангендин Қарақожа деген улууменен бирге қалмақты қазақ шекеден айдап шыққан дейт. Ошондон кейін қалмақ коп жылға қырғыз - қазақ жеріне келе алмай қалған дейт. Бір жырлар сөзінде Әндіжан қаласы айтып кетет. Бұл қала салынғанға 620 жылдан өткен жоқ. Жана бір жырлар Омбуны орыс шапқындары дейт. Омбу орнағану 300 жылдан өткен жоқ. Манасдың "ақ келте" деген мылтығы бар екен дейт. Азияға мылтық жасалғанға 500 жылдан өткен жоқ. Арабтар: ерді - қатынды мұнас дейт. Таластағы Манас күмбезін қатын салдырған ушун Мұнас Манас аталып қалыпты. Күлтегін Алтайда, Дизабол Таласта, Манас Дизабол насилинен болбосун... Атақты Әмір Темір Ысық колдун күнгей батысына Қашғарды алып келіп, Қаратоғой деген елді орноштұрған. Алар Темір өлген соң Таласта тұрған. Манас ошол Қара Ноғайдон болбосун. 751 миладида Таласта 200 мың қытайменен араптар ұрушқан. Қытай жеңіліп болуп, жүз мың лашкерін жоғалтып қайтқан. Манас ошондо өлген араб батырынын бірі болбосун. Он бірінде оқ атқан, он екіге шыққанда ордо бұзып, үй жапқан. Он бес жасқа шыққанда ордолу ноғай жұртқа бас болғон дейт. Орыс, қытай, араб, түрук жана басқа тарихтарға қырғыздан шыққан хандар, батырлар: Асар Милладашпатай, Ажлан болғон 7 - 8 - ысарда: Ернек, Парамбек деген болғон. 1207- 1220 жылдарда Ер Сайын, Мамық хан, Тайбоқ дегендер болғон. 1508 жылында Мұхаметдеген болғон, XVІІ асырда Бекбеқыт деген болғон. 1920 жылда 29 майда Таласта Манастың күмбезінде жазылған төменгі жазуын алдым еле: жазудың басы, аяғы опырайған. Менің ойымша, Манас - ноғай, қыпшақ, қазақ не қырғыздан шыққан бір батыр. Шыққаны Шыңғысхан менен Әмір Темір ортасы. Көбусі Әмір Темірменен Қатағандың Саркөлуне қашып келген. (1630 жыл шамасы) өшу екі ортодоғу қалмақ заманында шыққан батырлардан болу керек. 1907 жылы Мұраталы Күреңкейұлы қария сөзі. Таласта Жебарыс қобында (Берхан я Қаргин қаласы) Жолбарысхан деген хандар болуп, Ағыш, Қожош деген батырлар тұрған. Ошондо Қарабөрік деген сұлу қыз болуп, аны Қабай деген хандың хан Сарық деген баласыменен Ағыш Қожош қарабөрік сұлуну талашып сынаққа түшкені. Мұхаммет тұсындағы қырғыздар: 1508 - 09 - шы жылдарда Қашқардың ханы Әбубәкір Жетісуға келіп, қырғызды шауып алып, көп қырғызды қолғо түшіреді. Балыш (Қара шарға) алып кеткен, көбун өлтурген. Қайта қашып, бұзып келген, қырғызға Әбубәкір Ысык көлден күн журуш жағына қозғала деп рұхсот қылған. 1500- ші жылдар шамасында Моғулустан ханы Ахмеддинұлы Халил сұлтан деген қырғызды сұрап тұрған. 1514 жылында Халил сұлтандың інісімен қырғызға абройлу болуп тұрған. Сол себепті Сейтхан қырғызға қырғыз Мұхаметті хан қылған. Мұхаметтің заманында қырғыздар Түркістан, Сайрам, Ташкентті қалап тұрған. Түркістанда, Алшақта Мыңқыз тұкумунан Абдылда деген ойдағы соғуш үстінде қырғыздарбен де қалып, Алып артынан бошатқан. Абдылда өзбек ханы, содан кейін көп соғыс болуп, Мұхамет қырқында болғон. Артынан қайта келіп, қайта орнаған. 1522 жылы Алтышаардан қырғызға әскер келген. Әскер башы Сейтдин Рашид деген ұлу болыпты. Ошондо Мұхамет қошы келіп, қырғыз Мақан болупты. Қашқар Ақсудан келген Моғол ордосы Қошқордо тұрған. Үш жыл Сейт қышта келіп, Қошқорұлуменен бірге тұрған. Сейт олор асындыменен Мұхаметті Моғолстанды аралатқан, ошондо Мұхамет тентіп - тентіп жүрген қырғызды жиып келіп, ел еткен. 1522-26 жылына шейін соғушуп, қалмақдың арасын басқан. Артынан өзбекменен сөзің бар деп Мұхаметті Қашқарға алып кеткен. Мұхамет Сейт өлгенше Қашқарда тұрған. Сол кезде қырғыз Қасым ханның Момыш деген баласының Тайыр деген баласына қосылып кеткен. Абылаймен соғысынан кейін болды дегенді Тілеуберді айтқан. Ездігінен, Солты ұлу еші жоқтығынан қолпош өлді (Тілеуберді Солты руынан). Манап - кісі аты болса керек. Аяғынан бастағанда Мокуш, Шабдан, Жантай, Қарабек, Атеке, Тынай, Токо, Сар Сейт, Сағатай манап, Сарбағыш, Тағай. Бөрібай, Кенесары, Кәрібоз, Төлеуберді, Жамансарт, Қошой, Талқан, Халық, Солты, Ешбек, Бұғорстан, Тағай. А дегенде Тағай бір туысқан. Тағайдың үш баласы бар. Қойлон, Ылмыз Бұғы руынан. Қарақол, Бішкек, Нарын, Таласта аз ғана. Осының барлығы жаңағы рулар. Еліміздің (Сарыбағыштың) баласы Бұғы. Шолпанқұл Тіналы баласы Тілеуберді елінде болыс болған. Асанқұл Шолпанқұлға бола, 16 - шы жыл уақиғасында орыс жағына шыққанына себепші болған. Жатақ алғашқы шыққан кезде Ақсудың Алешке деген құлағы өлген. Сол үшін 750 кісі өлді. Манасты айтатын қалмақ районы, Текес, Жылдыз райондары. Манастың орнына Қоңырбайды герой қылып шығарады. Оны мангірген дейді. Манастың оқылмаған томдарының мазмұндары: 3 - бөлім, 2 - шабуыл; 4 - бөлім. 2-ша- буылдың баяны (реттеліп бөлінбеген); 5- бөлім, 3- шабуыл жинағы. 1.Манас батырдың Әндижандағы қала Қоқанды алғаны. 2.Манас батырдың Қашқарды мұсылман қылғаны жана Мату уақиғасы қайтып башталат. 3.Шорын қанды уақиғасы. 4.Алмамбет батырдың дүниеге келгені, қандай болып өскені. 5.Алмамбет батырдың аң аулаған жерінде Көкше батырға жолығып, мұсылман болуы. 6.Алмамбет батырдың айтқаны, Налімбей дұшмандық қылғанда атасының әскерлерін, Нежен батыр балбандарың талқандалап, қиратып Бежинден шыққаны. 7.Алмамбет батырдың Көкше батырға келгені, Көкше Бетті батырды қандай қаршы алғаны. Алмамбет, Пармон қазатта қандай пайда тигізгені. 8.Алмамбет батырға қазақтар жамандық қылып, батырдың Көкшеден айрылышып атданғаны. 9.Алмамбет батырдың келерінің алдында Манас батыр түс көріп, той беріп, түсін жорытқаны. 10.Алмамбет батырды қапалатып, құлатып, Шуйдың аяғында Ұқшырананы Манас батырдың қандай қарсы алғаны.

6- бөлім.

Қаныкейді алғаны. 4- ші шабуыл. Күнбатыш жаққа барғаны. 1.Манас батыр Атемірдиң қызы Қаныкейді алғаны. 2.Манас батырдың төртінші қазағы (орыс жаққа барғаны). 3.Манас батырға көзқамандар деп ат қойылғаны. 4.Манас батырдың ауғанменен соғышқаны. Бешінші қазаты. 5.Манас батырдың көзқамандарға көрсеткен жақсылығы. 6.Манас батырдың Еуропаға барған алтыншы қазаты.

7- бөлім.

1.Манас батырдың Самархандан Таласқа көшкені. 2.Манас, Алмамбеттің айтқаны бойынша, Кенжұрт шарындағы Аспанменен соғышқан жетінші қазаты. 3.Манастың кәзқамандардан көрген жамандығы. Көзқа - маңдардың пышақташып өлгені. Бұдан 25 жыл бұрын Манасты кеп айтқан. Елдің қатын - қалашы түгел тыңдаған. Артынан ешендерден саба қалған молдалар қаптап, қомызды, қияқты, шурды қиратқызып, уйгө шайтан кірет деп, жаңа Манас, Семетейді ұқпаса болады, ұрғынып қалса дарат алып, намаз оқыбаса күна кез болат деше башташты, аны көзібіз керді. 6- бөлегі Қаныкейді алғаны. Қаныкей - Атемірдің қызы. Атемір, Үміш бір туған болып, ең ақсақалы Атемір, екіншісі Абулқасым, Кенжесі Шатемір. Атемір хандын өзу қарақшы екен. Бұның жайындағы сөзге қарағанда, башы Самарқан, арысы Бұхар, аяғы Кебин Жынғы Паржуй, күнбатыш жағы Орал тауы Қасым дегенге шейін, шол арада болған жерлерді сұрап тұрған мұсылман түрік ең башта ұйғыр атанған шыбылдар екен. Қара болғандықтан Атемір ханды Қарақан деп аташқан еміш екен. Атемірдің мұсылман екендігін білгенден кейін Манас та оған көз жіберіп, қол салбаған. Екеуі де тыныш, түк берішпеген екен (баласы Манас Қаныкейді, Қаныкейдің шын аты Рабиға дейді, Ақжан). Қаныкейдің түсі:

Байқап жатыр бай Жақып,

Басы қыздар кетеді бөлініп.

Мында қалған қыздары,

Маралдай шәңгі көрініп.

Той жаққа келген жаш қыз да,
Қолаң да шашы төгіліп,

Қораздай мойыны көрініп.

Шашы ұзын қыз екен,
Сап сұлунын өзі екен,
Шыға сөйлеп шыңқ етіп,

Ақыл толған кезі екен.

Он алты жарым жашы бар,

Ұландай қара шашы бар.

Сары алтындай түймедей,

Келишкен қара башы бар.

Борастай киім киініп,
Ботадай имек иіліп,
Жиідей шашы жайылып,
Жазық маңдай қара көз,

Жатық тілді шырын сөз.

Арқасы қайқы, арқар төш,

Ай шырайлы мота көз.

Қызыл жүзді нұрланған,

Қыпша белі бұралған.

Анда Жақып кеп айтат,

Ашуланып бек айтат.

Қара қырғыз ұрығы,
Азырқымды сұрасаң,

Азыретдин қаратоо.

Жаланған жаным тақуша,
Кек алғамын далайдан,

Келген жерім Алтайдан. (Атемір, Қаныкейдің тұрған қаласы Кейб қала дейді). Жақыптың қатыны Шырыш. Семетейменен Қызылжар орносында қыркешу.

Ошон кешип ағар дейт,
Шоң Бұхарды қыдырып,

Ит кешудей кешем дейт.

Алматы ашам дейт,
Ешікті менен Түргенді

Еңкейіп өтіп шығам дейт.

Жанына жолдош болсошу Бақай,
Көрбөгөнун көрсөтуп Бақай,
Көтөнун бирге атурсуншу Бақай,

Билбегенин билгизіп Бақай.

Мақыл болот, жоб болот Жақып,
Аттаналы, жортолы Жақып,
Босурман жолын ашалы Жақып,

Жолды берсе шабалы Жақып.

Алмамбет, ойрот Қарабоқай, Жамғыршы, Сарыноғай, Орманбет, алты арышто ойроттун әкімінің баласы, төрт арышты ойроттун баласы. Қыл жағалу ойроттун Қайынын баласы, Алтын айдар шоқ болып Азис хандын баласы. Бөлімдер: І. 1. Манастың туғаны. 2. Алмамбет бұсырман болуы, Көкшеден шығып Манасқа кірет. 3. Манас мынан Көкботун соғыштағы Қаныкейди алғаны. Манас өлгөндөн соң тірілгені. 4. Боқмұрын. 5. Костоман. 6. Семетейдің туғаны. 7. Семетей. ІІ.Жолой хан. ІІІ.Ертөштук. Темирхандың қызы Қаныкей Манасқа теңшін қыз еді. Менин батыр Манас балам бар. Қайнысын Карабөрук қармап алған қаладан. Шарөктун қызын Нақылай олжолоп алды қорғондон. Қытайдың жұртын қыдырдым, сар ындын жұртын қыдырдым, қалмақтың жұртын қыдырдым. Қырғыздың жұртын, Андижин жұртын, тәжіктің жұртын алып жүр. Соғусын бітірсін, содан кейін қыз беремін дейді. Темірхан қалыңмалға қырық жүз жылқы әкеледі. Қырық жүз (Қаныкейдің қалыңмалы). Сонда төрт шоң қызы болса болады дейді.

Бос адр болпондо туды сегіздей,

Үстіңгі құдай теңіздей.

Алатодай Алмамбет,
Ақолдо туған Аюбай,
Елімсейіт екі ұл,
Қарсақтың інісі Жаңыбас,

Қаманбайкөз екі ұл.

Серекменден Сырғақ,
Қырық жүрек,

Жаманы тас Баймат. "Манас". Бірінші бөлім. Сағымбай.

1. Көңілі жақын көсемі,
Көкірек тұнық шешені,
Сақа олары сары алтын,
Тақанақ жоны бәрі алтын,

Жомнал жоны шылық алтын,

Тұмшығы болат тұнжы дейт.

Байбіше бір ырбайғыш түш көруп, басқаша түсін шын көруп, алма жеп іші толыптыр. Артынан шығып ышқырып, алтмыш құлаш аждаар орнына толыптыр. Тоқалы көрген түш де айтады. Түшті Байжігіт жориды. Қатыныңның айдағар мінгені - ол билейтін қалаң болады. Аждағар ат қылып бәйбішең мініп жүргені - шол бала абыройы, дүние жүзін сүзгені. Тойдан кейін екі жыл өтеді. Бәйбіше үш айлық баласы ішінде жүргенде жолбарысқа жерік болады. Қарақұлақ шоң мамбы "Қармай барды қолына", қайраттанған қатын шал "қаралдым аман болса деп", қатыны толғатып жатқанда жақын кім боларын білмеген күдіктен үйінде отыра алмай, шығып кетеді. Ұл болса сүйінші сұрандар деп. Қасында сұр жорға айғырының үйірі болады. Ішінде қара жалды қара бие қашқалақтап тұрады.

Осыдан құлыны еркек болса,
Еншілейін балама:

...Үйрет. Жеткізер бе екен санама.

Жорға боз ат сояйын,

Қатыным тууса еркекті.

Мыңнан кейін айғырын

Қамбарбоз деп қояйын.

Ұрғашысын арысын

Ақтолдыма сояйын.

Еркегінің барысын

Ниет қарата қояйын.

Аумай ене бір іште
Ауырды келіп баланы,
Ауырғанына шыдабай,

Ошоны көздей барғаны.

Періштелер: мунеккіл, мелашіл
Қарынды, қанды сүзгені,
Екі қолын толтыра,

Қан шеңгелдеп түскені...

Шүйінші сұраушылар туралы Ақбалтаның қатыны айтады:
Булутмын ауқиада,
Бұйырбаса қалбаймы,
Бұйырған кіші албайбы,

Шапқандар құры қалбайбы.

Сұрады Жақып Балтадан:
Ақ Балта шалым, не айттың деп,
Сен қай жақтан шықтың деп,

Келгенде мінін айттың деп.

Сыбызғының міні өзіме

Айыбы неге көрінбейт.

Қазанат мінип көзінше,
Қандайлықтан қалғаным,

Білінбейт міні өзіме.

Өзегіме өзіндей күйіптір,

Шын сөйлесе Айкен деп.

Не жүресің, Балта шал,

Кісің болса айта сал.

Манас туғандағы тойда:

Ноғайдан қалған қызыл ту,
Арбалатып ашады,

Ойынды жаңы баштады.

Қара асмас қалмақ балбаны,
Қазақтың Қалдар бөкесі
Қаршы алдына барғаны,
Қармашқан жерден ер Қалдар

Қаптай қамап алғаны.

Қалданып барып қалмакты,

Қара жерге салғаны.

Атайын күйрек жұрт болбас,
Аңыраңдап көп қазақ
Айғайлашып қалғаны,
Алты жылқы, бір қойды

Бәйгесіне алғаны.

Монғолдан Жоқан да шықты.

Ат мінбеге Жойда шықты.

Арғы атасы Торан деп,
Намыз, Дулат, жөнел деп,
Бергі ата Гар түрік деп,
Бейнешкер жұрт деп,

Аны Жоқан балбан деп,
Бейнешкешін алған деп,
Бұған қарсы түріктен
Күндеш деген бір балбан

Күрзісін алып қолына,
Күндей болып күркіреп,
Тұрандың болған тұқымы
Тоңмын деп,

Қанынды қиямын деп,
Жаныңды кетірем деп,

Майданға кірді бақырып.

Түрік тұқымы болғаның,
Кел бері деп шақырып,
Арғы атасы Барақ хан,
Өз атасы Қамбар хан,

Қазақтан шықты мықты жар.

Өзінің аты Айдархан,
Айдархан шықты ақырып,
Айбаттанып бақырып,
Қытайдан болсаң сен деді,

Ықылым түріктен мен деді.

Аттардың шабысы,
Дақ қаны тиген жерлері
Таш та болса қазылып,
Төрт аяғы ашылып,

Ауыздықтан ақ көбік

Омырауға шашылып.

Манасқа ат қою.

Қазақ, қырғыз, қатаған,

Бәрібіз бір атадан.

Құтқардыбы құдайым

Қытай, қалмақ шатадан.

Қыпшақтан Байжігіт, қырғыздан Айламан, әндіжандық Құртқа шал, арғындан Қарақожа бар, ойғырлардан Ақбалта, ноғайлардан Ештек бар. Түрік ауылдан Абдылда, өзбектен Дамылда, Сарыбай шоң, Аққүлелі Дубана...

Ат қоярда шалдырап,
Қайдан келді, жан білбес

Қайда болды Дубана...

Баш жағына мініп келсін.

Пайғамбардың суреті

Ортасына түн келсін.

Аулиенин суреті

Аяғына сын келсін.

Арыстандардың жорығы,

Оқып білді Манас деп.

Манастың тоғыз жашқаша балалық уақыты.

Айтып тұрған Сағынбай,
Алған екен бүкиіп,
Арбақтардың өзінен,

Кеширбейт екен құдайым...

Жазып жатқан Жолдаш,

Қарашқан Айкен жолдаш.

Айта берсем арқа жоқ,

Әдебиет болбош.

Арбақтардың ақы үшін,

Ашып мұны оқысын.

Ақ қалпақ қырғыз молдасы,

Айтқан тілім ана тіл.

Ақылмандар, ойлап біл,

Арғы атаңыз түріктің анық тілі қырғыз да.

Андай албай жұртымыз.

Өкімет берген Ленин

Өнерін артық білемін.

Өз башыңны барында
Өңкей қырғыз ұрығы,

Өмірін, өзін, тілегін.

Ноғайдың ұлы төрт болды,
Аладын бет алған жағы өрт,

Қарманған жері көп болды.

Әндіжан менен Қашқарды
Анық бәрін башқарды,
Самарқан менен Бұхарды,

Санатып алды бұларды.

Орал менен Үркенішті,
Ойда жатқан шүршітті,
Ұйғырдың өр көліне
Тігілер ене Өзкентті,

Алтайдың тауын бұталған,

Қырық ру қырғыз ұрығы.

Қытайға барып шаң салған,

Оша жерде қырғыз тоқталды.

Дайашы жоқ бұ жалған,

Күңейден дәулет қайтыпты.

Қырға барған қырғызға,

Қытайлар хүкім айтыптыр.

Бұ жақта Көгей жұрты болыптыр,

Көзіне дүйнең көрініптір.

Бөлініп тұрғаннан қырғыз қалып,
Қытайдар тыншын алған ұрыш салып,

Киненген жарым қырғыз Қабыл барып...

Құраған бұларды жаппар халық.

Бір жағы бар қырғыздың Қорасандың шегінде бүйтіп Шығай ұрығын жіберген дария ішінде жеткеріптір құдырет. Ошы кептің ішкенше аянышы Асықман аралы. Білсем мен Бедекшан баянын айтып барай. Қырда жатқан айыл байы қырғыз болар далай. Бағдадта қырғыз дағы бар. Бұхардағы қырғыздар өз тілінен айрылып, тәжік болған. Шынышы бар. Лурдмда жатқан түріктер азып кетіп, жұртынан араб болып жүріпті. Анда қырғыз ұрығы Стамболдың лумы Хантайда қалып, көп қырғыз қалмақ болып тұрады.

Арғы түбі Алаш деп,

Ат қойылды Манас деп.

Манастың алғашқы соғыстары.

Шапқаны түшті шалқадан,
Ұрғаны түшті ұзындан,
Шоң атақ апты Ноғай деп,

Ноғай қайдан оңай деп.

Қараның қазақ ішіне,

Қазақ, қырғыз бір туған.

Қалмақ қамап жатқанда,

Қатын жатат үйіне.

Найманның Бура батырға айт,

Шашкеге қалмай алдарқайт.

Қоңырат Байбақ қария айт,
Амрхан дегеннің Батақ,

Ошаға тиіп қайт.

Түрік ұрығы, барсыңбы,

Барың дөңкішіп жатып алдыңбы.

Байғозаұлы, барсыңбы

Барың баш көтербей қалдыңбы.

Ал хабарды ұққанда,
Қазақ, қырғыз, қара түрік

Сапырылып қалыптыр.

Көлікті мініп таңданып,
Көре кекішіп шыңданып,
Шыңында Манас жаш бала

Баштап кетіп бара атыр.

Қарағай намыр шүңгісін
Қалмақтардың жонына

Шынтап кетіп бара атыр.

Қаражаның жас Манас

Қарыштап кетіп бара атыр.

Астындағы ақсұр ат

Аршыңдап кетіп бара атыр.

Алты айлық қашып ар жаққа,

Баштап кетіп бара атыр.

Аны таштап Салынғар,
Арғы түбі шоң Бежін,

Андан хабар алыңдар.

Падишасы екен Есен хан,
Жаңбұдан жайын ұғыптыр,

Қалдайдан хабар ұғыптыр.

Есенхан сөзі:

Жантудан қатын тубайбы,
Мінін жағын санасам,

Құдайға жазбайбы.

Менден арқы шоң атам
Дешең Көрпаша тұшында
Шашенин көбін таратып,
Шашені деген ошында,

Ошында келген түріктер.

Монғолдың елін бақылап,
Алтайдың тауын жақалап,

Анда алты руын қалмақ бар.

Қалмақтың халқын арқалап,

Араң жүрген жұрт тұр.

Алтмышын жылдан бер жаққа

Араң бұқара болып тұрыптыр.

Қалғаны қытай сарыттың
Бәрі самтаңдап,
Жан қина деп тамтаңдап,
Жа бізді қина деп,

Түбі бір түріктің құлыбыз,

Біз де Тұран ұлыбыз.

Жа бізді қина деп,

Жалынып сізге көрдібіз.

Пайғамбар заманынан қалған сахаба Маматалы Айқожа 550 жыл жасады. Саған аманат сақтап келем дейді Қиасқа (Сеидбатталша). Манас қатын алмай - ақ батырлықты бастайды. Қазақ батырлары қатын алып болған соң жорыққа шығады. Манаста ишинде бар, әкесі Жақып, Балташал сияқтылар.

Манасты алып жазбасақ,
Алтаның қиын елінен
Арылбайт ұрышмауға деп,

Бәрі де бір із құмылдан.

Құмылға сіз де ауғылған,
Жана бірде қамбылдан,

Қарманышқан жауын тан қылған.

Бірде біз Map шарынан
Бірібізді сұрасақ,
Тарлан атты Жыпырбыз,
Талқа қытай елібіз,

Дығыншандың бір жағы
Конфу деген Жыбырбыз,

Доңшың қытай елібіз.

Жана бірін сұрасаң,
Дарния қобан суы бар,
Теңшу деген көлі бар,

Далба деген елі бар.

Бақшы болған Бақа тұрып,
Хан жіберген қақашын,

Таштаңыз дәрісіз аны.

Аны қойып салыңыз,

Манастан хабар алыңыз.

Бабауш аралға барыптыр,
Ән қонып талаға (Талды су),
Көшін жақын қараса,
Алғыр қыран майқандай,

Сиынып жүрсе Ақкелте,

Ашуланса қойғамыз.

Шындағанда замбірек,
Шай қолдаған бадырек,
Атқаны құлжа екен дейді,

Оша суынын аяғы.

Аймыйде аты өшкен жоқ,
Қашқардың бегі Қанқұға,
Айбалта башқа шақ - шақ,

Найза төшке тақ.

Башқа қылыш жарақ - жарақ,
Қаршылашты қошылып,
Қарақан баштан жошылып,

Құдай албай сексендин.

Мыңырған әскер қосынына,
Шыдабастан қытайлар

Орхондың кірді сосына.

Манастың хан болуы.

Манжурия жұртынан

Бала Мамық бегі бар.

Түп атаң оқтық Горан деп,
Түбінен мәлім Ош кеп,
Екінші атаң түріктер,
Еңкейіп кетіп Қытайға,

Емгеге тартып жүріптір.

ІІ бөлім.

І. Фабула. Манастың бірінші қазаты. Қырғыз бақиясы.

Айрылған, септеген, ажыраған ептеген.

Алтайдың елінен, ақылман шешен жетпеген.

Тебіндеп шыққан жолменен, жеріне тіке келіп қалыппыз. (Басында 80 беттей әңгіме Ер Қошайұлы жайынан, содан 80 - ші бетте Манастың Былғарға баруынан басталады).

Арқар жүрбес қырменен,
Асқар биік тауменен,

Аралап өтіп бара атыр.

Мұны ойланып бұ Манас,
Ақ добылды қарс қойды,

Ақ келте мылтық тарс қойды.

Былғарға бар қытайды жауып жүргенде, Манастың нағашысы Есендік шал жайын сұрап көріскені:

Ай қашында шолпаным,
Айдың көзін шалдырбай,
Айдақтап баққан сұлтаным,

Күн қашында шолпаным.

Күнді шалдырбай,

Күйкеге баққан сұлтаным.

Айналайын, аманбы

Ата - енең, ел - жұртың.

Азып қайдан жүресің,
Арқар баспас зынданда

Басып қайдан жүресің.

Жазирадан жол жүріп,
Қыр майышып мол жүріп,

Үркіп келдің оша жерге.

Бұлқараның жерібіз,
Қанар тауға таянып,
Қуа келіп қытайлар,

Қоршап қолды алғаны.

Бала шақа бірігіп,

Он төрт күн ұрыш салғаны. (Естекді қытай қамап жатқан болады).

Дағалақ шарында Манас менен Қошойдың табышуы.

Құрмызшаның қазынасын болу мен Құрмызшаның қатынына Қошойдың үйлену тойы. Манастың Даңға қытай еліне соғышқа кетуі. Деу пері Жоманғы. (Бұл бөлімде адамнан ит болып кеткен кісілер бар. Сиқыр әңгімесі араласқан, арты тас боп, жеті мыққа отырып қалады. Абдылда менен Құшыбы кездеседі. Превращения (сказительный элемент). Алар жапан түйе екен. Үркіп қашып кетіпті. Бұ жабайы түйе, қой деп мергендер атып салыпты. Қылыш Қорқа деген бар, қырық жолбарыс бірлеседі. Ташталқан қылып жеңгені бар.

Жолбарыстың шоңы таймас,

Кез келген қылыш құйрығы.

Ал екеуін тұс қылған,

Құдыреттің бұйрығы.

Қылыш құрық алыпты,

Қайтпас екен қиқырған.

Қаны жоқтықған балбаны,

Қолға түшіп қалғаны.

Манастың Дүбірханменен соғысуы.

Қарауылы дажал, оқ ажал,

Асынып жүрсе Ақкелте.

Ашуланса замбірек,

Алысқа атса қойша қыра.

Ақырып атса оша қар,
Айқожаға берген Ақкелте,
Жайын балбан құлады
Піл үстінен жалп етіп,

Піл бұрылды қалқ етіп,

Бір тау бүтін көшкендей.

Содан кейін тағы пілге мініп, Қаман балбан деген келеді.

Тебіреніп атқан мылтығы
Сарының Надыр балбанын

Башын жарып кеткені...

Сақта деген бір балбан

Ояна шығып қалыптыр.

Даубет атту балбаны
Піл жарабайт екен деп,
Башында мүйіз,
Бір атты баса мініп алғаны,

Анын жайын айтайын.

Аса нашын деген мылтығы
Aт өңдетет тұяғын,
Алтмыш айыры бұғыдай,

Шаң қабып тұрат...

Құлағы жоқ, көзі бар.

Құртқан малдың өзі деп,
Құйрығы, төші қанатдай,

Раңі қызыл манаттай.

Айдарханұлы Еркөкше
Ақжүкер мылтық атыптыр,
Аяғынан келеміз деп,

Кәпірдің шоры қатыптыр.

Қошай батырдың Қотан шарын алуы.

Түрік алдынан түк қалбай,

Аттанған екен қанша жан.

Шығай қырғыз Өмірхан
Қашарды алып жол салып,
Жангер қожа Қошалы,
Қазақтардан Көкше бар,

Қараша ат Үрбі бар,

Ештектерден Жамбыршы.

Қошайдың Жаркентті алуы.

Орта Азия жорығынан. Ойнап, шындап бір бенде құдай албайт, ошондан Жаркент шарын алған соң, Қошайдың сегіз жүз алпыс жыл жасаған жауынгер қожадан бата берерде сұраған тілектері:

Қол көтеріп ер Қошай,

Құны толды башына.

Сізден алар тілегім,
Қалған жүз қысқа болса,

Қақ өзімдей білейін.

Қалғанымның бәрісің,
Шилы жашы қарысы,
Бабам Қошай қолда деп,
Ниетін алып аттанса,

Қошай атам қолда деп,
Сапар жанышқан жауға қол салса,
Жанымхан жауға қол салса,
Қошылса деп ұраным,

Қол көтеріп тұрғанын,

Жана біреу тілегім деп білейін.

Жұрттың, дүние жүзінің,

Капір басын ілермін.

Қаласа қалам тартбаса,
Капір қолын артбаса,
Қияметке жеткенше,
Қырып қытай бұ жерден,

Қайырға тартып кеткенше,
Аман болса елім деп,

Жана бір ой тілеймін.

Қайып Айкем құдірет,
Қай қыларын кім білет,
Аңарықай бұ жаққа
Қылбай таштап салсам деп,

Қандай тілек тілесем,

Бір керегі тиер деп.

Қайып сана бата алсам деймін,

Ошты сұрап қалғаны.

Қошайменен Манастың қосылулары, Домер Даңғо шарын алулары.

Бар жарақты байланып,

Жау жарақты шайланып.

Қайра жар бұлыттай,

Қары жүзін ашынтып.

Қалмақ иер қашы деп,
Қақ жүректің башу деп,
Айбалтаның башы деп,
Тіктеніп, тіктешіп ерінен

Кеш тістеніп, атқа қылып аукімді,

Айқайласып жетішті.

Көшті күрзі шапты,

Қалған башқа жайылды.

Қалғанға келіп қарс етіп,

Сыртта күрзі шабылды.

Қалғанын алшын қопасы,

Туылғанға шағылды.

Қалғанның сырты қазақ,

Болатқа болат шайылып.

Тұш - тұшына шіренді,

От төгілді жағылып.

Аны көрген адамдар,

Ақылынан жаңылып.

Күркіреші күн болуп,
Қасарғаны түн болуп,
Тіштеріне пірімтал,
Бірі болса кәпірдей,

Ішін башпақтың жөн болуы.

Соғыстың артынан:

Мылтықтарын құшақтап,

Мерген өліп жатыптыр.

Найзаларын қармашып,

Ерден өліп жатыптыр.

Күрзілерін жаштанып,

Балбан өліп жатыптыр.

Тажылары башында,

Хандар өліп жатыптыр.

Қарала сан қара жұрт,

Салқыла шыбын талады.

Сандап өліп жатыптыр.

Қалғандар жатыр қалқайып,
Қалған екен қырылып,

Қанша ұлың жатыр даңқайып.

Найзалар жатыр сұлайып,
Арақат жатыр бұлайып,
Шылбырын сүйреп ат жүрет,

Шымдақ шаң басып ер жүрет.

Капыр менен мұсылман
Қайсы екен ойын аңғарып,
Қолдасып қайтқан өлікті

Аударып салып аңғарып.

Қашқанын өңгеріп,
Қошын көрдей жөнеліп,
Келіп жүрген андар көп,
Баланшаның өлігін,

Таба алмадым қаны деп.

Өлік көрсе ақтарып,

Желіп жүрген сандан көп.

Балан жерде балаңша

Өлген екен көрдік деп.

Келіп жүрген аңдап көп,

Күйер кіші жоқпы оның.

Неге іздеп барбай деп,

Ертеден тап албай деп.

Салпылдатып өңгеріп,
Алып келіп қошына,

Беріп жүрген сандан көп.

Мұсылман қаптап барғанда
Малай тауны бет алып,

Ақтап кетіп бара атыр.

Қайып уаңның қызының мінезі.

Манастың үйленуі. Ең бірінші қазаттан қайтуы.

Көрді қатын баласын,
Көрді де тан қаласын,
Қызыл жойқан ханыңнан,
Амалайдың қаласын,

Шынын жібек қармаған.

Салтанатын көргенде,
Жайсаң ыршы дегені,
Жалаң ойдың борығын,

Жарым күнге ардаған.

Қайыпұлының қызын Манас жиырма жасында қатындыққа алады. Қыздың аты Қарабөрік.

7-бөлігі. Көкетайдың ашы.

Көкетай ауырып өлерінде айтқан кездері. Алтай Алашұлының обалына қалмасын. Қазақ, қырғыз, қатаған, жедігер, ойғот, думара - барыбыз бір атадан, Данғы оғыздың балалары. Қалмақ жатыр қаптаған, бәрібіз монғолдан. Монғолдан туған татар бар.

Қарақалпақ да шын бауыр,
Қанды кейіп бағышы,
Қанша жұртқа ұғылған

Қара қырғыз дабышы.

Алшын, Жаппас, Қоңырат,

Қыдырша жұрту шоң озат.

Лобдария, Шордайра,

Армузду жұрт бар, ол қайда.

Баймырза Көкетайдың айтқан сөздерін баласы Боқмұрынның айтқаны. Көкетай өлгенде Боқмұрынның елге хабарға жібергені. Көкетайды қойуы. Боқмұрын Көкетайға ашын бермекке елді жиып, кеңеш қылғаны.

Сарыарқа деген жер көрдім,

Алтайдың тұра қап тұшы.

Салтанатын тең көрдім,
Адыры жайық, жері кең,

Айып жері сусы кем.

Боқмұрын Көкетайдың ашын беруге елін көшіріп Қарқыраға барғаны. Боқмұрын Маныкерді мінгізіп, Айдарға ел шақыртқаны.

Озу түкту орыс бар,

Бакуруш бар ұлығы.

Ежен Турдуу елі бар,
Ел қайтарып тұршосу,

Айламор деген ері бар.

Асқа шақырғанда ылғи ел - елдің басшысы, ханы, бегі, батырларына және хабар айтқызады. (Княжеско - дружинный эпос характерный момент для социолог, анализа.) Көкетайдың ашына елдің келип түшкөну. Көкетайдың ашына Манастың келгені. Манас ашқа келе жатқанда алдынан:

Қатағандың Қошойу,
Қазақтардың Көкшесу,
Еламанның Төштүгу,
Ештектерден Жамғыршы,

Жедігерден Бағышы,
Жеткер биінен Ағышы,
Қаражақ ер өзі бұ
Қарашықтың Қоңыры

Қаршы алдынан жүргөну.

Қоңырбай Боқмұрындан Маныкерді өкімменен сұрағаны, аттарды шұбатуға салғаны. Мың ат шапқан. Ат сегіз күнде келмек. Жамын аталғаны. Манастың жолдастары бір қалпағын лақтырып, соны кезек - кезек атумен ет пісірімдей жерге түсірмей қойған. Алмамбеттің мылтығы алтын баш деп аталады. Қошой менен Жолойдың көрішкөну. Жолойды жыққаны.

Ширағынан шиырып,

Ішмей қолына алғаны.

Мұны қылған қатынды,
Муну кеткен капырды
Оң бетінен тілбейбі,
Тірсегінен ілбейбі,

Оң шашынан қырықбайбы,
Ордоғо ұрып жықбайбы,

деп Қошой ұрсады. Көкшенің шалбары бұтына сыймай қалғанда, Орокго түнтү шешіп алғаны. Тазша шынғаны. Жалаңаштанып бір еркек Мардыкелең деген еркек пен Орокго бірі қунажын сиыр, бірі бура, бірі інген, бірі айғыр, бірі бие болып үн салып барып түйелер шошынып алысады. (Мұсылмандар шықпай, капыр деп қалмақтан шығады мына екеуі). Манас менен Қоңырбай сайышып, Манастың Қоңырбайды сойғаны. Күреске, сайышқа ел атынан шығатын бәсеке таласқа ылғи басшылар, хандар шығады (сайысқа мінетін аттарды сынайды Ер Қошой). Ерегішкені. Шапқан аттардың келгені. (Аттардың бәрі ылғи хандар, бектер, атақты батырлар аттары). Бәйгеге талашып соғышқаны.

Доул соғуп қарса - қарс,
Мылтық атып тарс - тарс,
Былшылдатып қалмақты,

Әрқайсы жерде барса - барыс.

8- ші бөлөгу.

Шоң шабуыл, басы шоң қазат. Айтушы Сағымбай Оразбақұлы. Жиған Ыбырайым Әбдіраманұлы. Жеті хан жиналып, Манасқа қалмақ болып кеңескені. Манастың көп сөзін Сағымбай жаттаған. (Бөлу керек, оның белгісі өз өлеңдерін атаған, ұқсамайтын олақтығынан көрінеді әрі -берде. Солай, әсіресе шоң шабуылдың басындағы мына сөздер мысал): Манас батыр башқарып ақыр, мейлі мұсылман, мейлі капыр, кейбірін тыңдады. Кетпекшігің білбеді, кейбірін ұрды. Кеттелер, бектер болду туысу ашынады. Жолду баштады... Тағы да: арторду салтанатыменен, айбатту саясатыменен... (деген сияқты Көкетай ашының басында осындай олақтық бар. Өзі салған жолдың бәрі шебер емес...).

Қатаған Қошой,
Қазақ Көкше,
Қалмақ Санбиі (содан әрі),

Көкқойун султан, Көрген ұтқан.

Араб халқын думенен алды.

Жиылған жалпы нойғут жеңіліп,
Ойон, Егіш, қырық ордо қырғыз,
Жиылған теңіз башында Байғуз
Қалған мыңнан бөлунун қалмақ деген,

Ханқор Манас батыр әскерін жасап құрғұр.

Қарақырғыз малын, қарымыз қалып ашқа,

Қайраты қалып башқа, башында мен болбой. (Пространное, повторное описание аса Кокетая неуклюжее начало, наслоенное поздним временем. Неуклюжий, чуждый манасовскому поэтическому стилю торжественный стих).

Дору кокту орос келді,

Үйден несіне келді.

Ойроттун бары тегіз келді,
Улу жұрт Урум келді,

Қырғыз ашқа жиған ықылым елді.

Арабу Абунасыр келді Аллам деп,

Кім жиған жоқ андай елді.

Хандардың ант - уадалары,
Убадасың танғанды,

Кісін ебдеп жегенді.

Көргенім жоқ дегенін,
Тобосы ашық көк ұрсын,
Тошу түкту жер ұрсын,
Көк мықтының шоғу урсун,

Убадагер шын болсо,

Ошоға хандар қол қойор.

Жалпы барың олтор сөз,

Батасып қалды шұрқырап.

Ақборыбен де алышып,
Ай тұяғын шалышып,
Қашқандардың барысы,
Дақ ошундай болур деп,

Қарысынай хандарың

Қасқа қолун малышып.

Елшілердің Манасқа барып оқшырағаны, хандарына айтқаны.

Қайқайданып қанын салып,

Шатраш ойноп даң салып...

Тамашасын тыя албай. (Манастың хан болғандық салтанат тәртібін орыс әскерінің ретінде ойласа айтады. Беріден алған образдар. Тақа алты құлаш еді биіктігі дейді ол. Трибунаның кейпі сияқты). Айнала әскер қоршап тұрады. Манас таққа шығады. Хандарды жиып алып, тақ үстінде Манастың сөйлегені: Андап өтіп аларды араласу, топ бадалды, андағы бетте ылғабайт. Аз ымырменен адалды, шимал жағы ескимос, күн батыш жағы тундура. Анын жұрты бір түрлу жын перідан қосу бар...

Алмамбет сөзі:

Айтып тұрған жерінде
Антұрған қытай елінен

Жүрген Шоро мен бармын.

Жана жұртын жадатып,

Сүргон Шоро мен бармын.

Ашуының шосуынан

Ашқан Шоро мен бармын.

Арбақ ұрған қытайдың,
Аршын жеру қолубан,
Әскер басшысы зорубан,
Алмандың шығып қолунан,

Шашқан жердің мен бармын.

Қанын судай капырдың,
Шашқан шор оң мен бармын,
Қара көрмүждік қалдай бар, бегі жоқ,
Қызыл көрмүждік жоқ,

Қытай Барыбдық жоқ,

Атқа мінсей жоқ.

Арбақ ұрған капырды
Қашындағы манқұлық
Қанын судай шапырып,
Қылтақия қызыл жұрт,

Қызы талақ кәпірдің

Қырғынын мендей көрген жоқ.

Тұяры көрмін тура жең,

Тұйық өтук қоншы кең.

Шөлдө тоң татасыз,
Торғұн шекпен жақасыз,
Шоң Қоңырбай батырды,

Шорды алмақ қатырды.

Алқарадап албайтып,
Найза салып далбайтып,

Шыққан Шоро мен бармын.

Қамал бұзып, қан сүзуп,
Қаңқалу Бейжин шарынан

Шыққан Шороң мен бармын.

Манас батыр өзлун жылқыларын қолғо талатқаны. Қолдың аттанып, Бежінге жөнөгөну. Манас батырды қырық Шоросымен үйіне қайта түшүруп, Қаныкейдің айтқан сөздөру.

Қаныкей сөзі:

Атқо батыр жалменен,
Адамдын күшү малменен,
Аранын күшү балменен,
Айымдың күшу жанменен,

Булондың күшу желменен,
Будандық күшу терменен,
Улуктуң күшу елменен,
Диқандың күшу жерменен,

Қиятдың күшу елменен,
Қатынның күшу ерменен,
Таянар жалғыз төруму,
Жаман жооға жөнөлду,

Жанын тірі көрөмбу.

Алмамбетті хан көтөргөну. Алмамбет ашкерді башқарғаны. Ашкердиң жолдош бара жатқаны. Қырғыншылардың ашқа жүре албағаны.

Дүрбу салды көрмөгө,

Бұлғария қапташқан.

Бұрамалу қарқыттары.

Аозына жақын орнотқон,
Алты ат жіберіп толғотқон,
Аты неге шандап қалат деп,

Ақ қадекменен оротқон.

Алысқы қолғо жүрөтқой,
Алтмыш ұста, қырық зергер,

Айнегин артық орнотқон.

Болоттон қылған сапы бар,
Бойтұмаршының қабы бар,
Алыстан сорғон тасы бар,
Бұл жолу жоқ дурбонун,

Босун албай мойнунан,
Суырып алып қойнунан,

Көзу күлмаң салыптыр.

Айқай салып қалмақты,
Қытайға салып қараттың,
Қаңғай, деп,
Қалдай,, деп,

Манжулап алмақ бақырып,
Шиболап ақырын шақырып,
Атынын барып уркугүп,
Адамдын барын дүркутуп,

Алмамбет жер шала барғаны.

Әскер 90 күн жүрістен соң ұйықтап жатады. Уржөндун ұлу Суна Шымдокрт барыптыр.

Байқап көрсе дайрасы,
Башынан Монго бұзылып,
Аз болғондо ар тұштан
Алтымыш дайра қошулуп,

Қап - қара болуп ыраңы.

Қанжынтанып жош улуп,
Қарағайы тал ағып,
Қайыңменен сал ағып,
Қарарғанның бәрі ағып,

Үсту жағы көбуктөп,

Үйөр жүруп алыптыр.

Өзөкқой таштап үстундо

Кулдурттоп ағып қалыптыр.

Ақ көбугу бурулуп,
Арқы - перкі урунуп,
Ағыны қаттулу су

Шамғарақтап қалыбтыр.

Ошол өршон сусына,
Сусунун тиген буусына,
Жеңінде жекен желпілдей,
Қамшының бары қалқылдап,

Аттай қара балықтар,
Әр жеріне қарасаң,
Атылып түсуп жарқылдап,
Алмамбет бар болбосо,

Адамзат бендесі барар емес жақындап.

Қары - жашы, барысын,
Умутун үзгон жанынан,

Көбшуауктун барысы.

Көзу көргөн Алмамбет
Жашы менен қарысы,
Қарап тұрғо Алмаңдың,
Жай ташын судан алшындегі

Құланкөк шыбық
Ералман судан алыптыр,
Жердемшіген қиласы

Ес - ақылдан таныбтыр.

Оң бұтуменен Алмамбет

Осу суну кешибтр.

Он бір дуба нойонун
Отуруп алып шешибтр,
Ободоғу көп булут
Одарылып кетиптр,

Булутта нең қалбады,
Буркыраб шамал айдады,
Туманда нең қалбады,

Тұс - тұсынан шамал айдады.

Күн көзунда жарқырап,
Күшту жел жерде зарқырап,
Жымын ұшту шырқырап,
Жердің суысу бурқырап,

Аттан, деп,
Аскердиң бары шұрқырап,
Қош қологун тартысып,
Қош атқа жүгун артышып,

Найзаның үшу жылтылдап,
Аскердин башы қылқылдап,
Алаба төсу жалпылдап,
Арғымақ аттар алқылдап,

Алтыңду тондар жарқылдап,
Жер жайнаған көпшулук
Жетек ат алған жаштары
Бергемден қаламбы ойбой деп,

Жете шаб талпылдап.

Қарап көрсе дұрыстап,
Жақышы солып қалыптыр,

Тақырда сулар, қашқа бұлақ.

Суулу сай көрунуп даңқайып,
Ағынды болған доңғошер,
Аржердө жасым қаңқайып,
Думурлар шығып сурошып,

Мышғыштын қалған тамыры,
Мылқалардан қорушуп,
Өзің көргөн өкунту,
Өгуздой қара балықтар

Өлуп жатат торойуп. (Жүрген жолындағы животный да ерекше екшеліп айтылған). 9.Замана (санат аралаш қара ыр). 10.Мақал аралаш (санат аралаш қара ыр). 11.Насиат - жаңы заманға қарап (Кеңеш өкумөту). 12.Николай заманына қарап (қарар) алдыңғыны жоқтасып айтқан. Мынау Қарасартұлының сөздері. 13.Жаңы заман... Сайоз қошығы, жаңы өкімат. Бұлар да Қарасар түлунүкі. Бұ күнде 24 жашта, партияда. Амір қошшыда мүше, өзі оқи, яза білет. Мұнын бір умүтбен көнгені де бар. 14.Көшбен тұрмыш. 15.Өмір Яш: 1. Баласын туу. 2. Балалық. 3. Бозбалалық. 4. Орто жаш. 5. Қарылықтың башы. 6. Абдан қарылық. 16.Арман Яш. 17.Жақшы қатын. (Насиат қара ыр). Молда Баймет ыршының сөздері. Көп насиаттар соныкі. 18.Қайғы. 19.Тарих - әр заман (қара ыр). 20.Дүние (ескі қара ыр). Дүниеге, дүниедегі тұрмысқа наразылық. Жүдеу көңілдің күйі айтылған. 21.Ақыл. 10. Алмамбет батырдың шалғынға Сырғақты ершітіп барғаны. Анда тарынып қапа болғону. Шубақ өкунуі. Қырғыздың Ордо деген ойыны бар. Алмамбет шалғынға кеткенде қалғандар соны ойнайды. Ортаға асықты қойып, томшоймен атады. Ордодан ауышады, айтысып, ұрышып қалады. (Ұрсулары, айтыстары подробно жазылған). Алмамбет батыр шалғынға жөнөуунун алдында қытайдың көптугун Манасқа айтқаны. Алмамбет батыр Манасқа Бежинді көрсөтуп, арман айтқаны.

Бежиндегі қытай аскериниң
Найзаның ұшу жылтылдап,
Аскердин башы қылқылдап,
Жер ойолуп былқылдап,

Көргөндө жүрөк бұлқылдап,
Көк таңрлар солқылдап,
Ошоғор мылтық жарқылдап,
Қылыштың бары шарқылдап,

Қалғандарың бары қалқылдап,
Алышты ошулар жарқылдап,
Жебенің оғу шартылдап,
Асабалар жалпылдап,

Бір шор күнү қызарып,
Андап тұрса әскердің
Алды арқасы ұзарып,
Бір дүркуну сарғарып,

Зарданып көрген таң қалып,
Бір дүркүну қап - қара,
Әскерге толуп айнала,
Бір дүркүну ақ болып,

Қару - жараққа толып,
Бір-бір дүркүну көк болып,
Құкұлданған қытайлар
Құмырсқадан көп болуп,

Қасандың қара қаласы

Әскербенен қарқ толуб.

Маңғолдың келіп, Алмамбеттің өлгөну.

Ұруғу Оғуз түруктөр,

Өлген жеру жүрптұр.

Көлду жұртұ Азия,

Күн шығышқа сүруптүр.

Андап көрсек біздерге,
Арылбаған сұлулықтар,
Әр сөзду айтып бітіріп,
Айлық жолға хабары,

Екі күн қалбай кіріптүр.

Қанеке біз халқым деп,
Хан Есенхан айтты кеп,
Шаңгелі аттуду досу
Сөз баштады мынашу,

Жан кездім башында,
Қойқап жаққа бет алып,

Көп жүргөмун жашымда.

Сыңшы деген, Гоо деген,
Дуниону айланған,
Гонун шогушо деген

Бізден қисам шашалаң.

Күн жүрүштон қарай
(Маңдайда жалғыз көзі бар

Макел дау деген болады).

Макелді өлтірген соң:
Аты болот ер шубақ,
Айран болуб қалғаны,
Тоқтолуп тұр деб нетелі,

Манас доуго жетелі. (Момент занимательности в "Манасе". Возбуждение слушателя особым приемом певца). Алмандың Сырғақты ержетіп, Бежиндің ішіне батыр шалғын шалып барғанын да күн жайлап, Бежинге қар тушургөну.

Найзаның ұшу жьштылдайт,
Ашкердиң башы қылтылдайт,

Жер соколуп былқылдайт.

Андан кейін да көрду
Тоғуз канат үйдей бар,
Шақшаақы деген құшунун
Тырмақтары қылыштай,

Шеңгелдеген адамы
Тез өлгендей қылышпай,
Құлағы көкке тігілген,
Құйроғу жерге төгулгөн

Айбатын көргөн адамдар
Санат жандан түңүлгөн,
Өрттой күйген көзі бар,

Бізде бұдой өзу бар. (Фантастический элемент отражения мифических сказаний).

Асты жақтан дағы бір,

Айбаты күштү жан көрдү.

Тұяқтары тұйуқ таш,

Жеке өзундө жеті баш.

Арқандай болғон көк сұр шам,
Шашын көрсең арқандай,
Жамынғаны азғандай,
Айбатын көргөн адамдар

Ажалдан мұрун ар жерде

Қоркуп өлуп қалғандар. (Бұның бәрін суреттеп Алмамбет ұғындырады).

Шың шу жердің өзені,
Басы Маран қолу бар,

Аяғы аншы шөлу бар.

Падишаға қараған

Басқа неше ханы бар.

Қытайлардың Қоңырбай,
Қырмүс, Шаанын, Мирадыл
Қызыл шоғынын тез қара,
Қалмақтан бар ушаңы,

Қадырдаған ошону
Қара жалдуу бөруну,
Қатқылаңды сайғалы,
Қайнап жатқан капырды,

Қайсыбірін айталы.

Қабаршысы шайтандан,
Ыраң Көдөк кебатқан
Бірасын бері бұ Манас

Бізді қойбоит деп айтат.

Маңғолынан болғон түруктер,
Башқа жұрттың башына
Түрук баласы Булуктүр,
Басташқандың барісі

Баш көтөрбой болуптүр.

Артынан шыққан ақыры,

Аламды басқан ақылы.

Шабуылдың ұлуу Оғыз хан
Кугумокумдан кеп болғон

Ырысқа толу қалабыз бар. (Алмамбет жайдың тасын суға салып, күн жайлатады).

Арғы атасы Шилауа,

Шилауа салған шаар екен.

Шыңшу жерге барғаны

Есир қытай ел екен.

Сырттан Түңша дер екен,
Баңбаң қала башқы аты,
Еншісіне Алмамбет
Ебақ алған жер екен,

Баштан аяқ көпшулук

Баң базары дер екен.

Алмамбет батыр атасынын сарайы, жері - суысын көруп арман қылғаны. Қоңырбай жылқысы арқасынан келіп ұрышқаны.

Атақту қила ханы бар,
Қырмусшаның Мирадил
Қызыл шоқту тез қара,
Қалмақтардың ұшаңы

Қара жалду Буруншо,
Қаңғайлардан Ороңғо,
Қатқаландың Сайқалы,
Қайсы бұрун шығалы,

Солғондон бар Алакө,
Доңуз муноз Ер Жолой,
Токшугерден боз Кертік,
Солобонун Сорондук,

Судаң, Ашаң екі дөө,

Ат мінбеген алар жоқ.

Жайыл Құдаң Кодегу,

Жалпы ұлықтар жөнеду.

Күрең қолындағы кісінің киінгени:
Кигенинин барысы
Қандағай суын күрөөгө,

Қалмақтың ұшаң батыры.

Қоңырбайдың жанына
Жетіп келіп ақыры,
Жетік екен ақылы,
Мыңды көрсе шашбаған,

Мыңды көрсе бір өзу,
Көп екен деп қашбаған,

Санды көрсө шашбаған.

Санды көрсө бір өзу,

Жабырқап жоодан қашбаған.

Мыңды көрсе көп дебейт,

Білген ішін баштаған.

Ат көтөрбой жол башқар,
Айбатын көргөн адамдар
Ақылынан шын азған,
Айта берсе жомоғу,

Арбуроо ыр дастан.

Манас қаны түрікшілдік соғысымен, онан соң алгашқы ұққандардың бағынан жұққан. Діншілдік манаптардан, аристократиядан қалған, Шабдан діншіл болған. Жалпы манабшыл, жоғары табшыл болғон... (Шоң шабуылдың ішінен поговорка болып кеткен Алмамбет сөзі: Жоуды сайсам мен сайдым, аты қалды Манасқа). Шоң шабуылдың соңғы бөлімі. Қытайлардың жеңіліп, Манасқа сый беріп қайырғаны.

10-шы бөлім. Кіші шабуыл.

Айтқан Сағымбай. Жиған Ыбырайым Абдыраманұлы. 26 жыл 18 ағус. Нарын.

І. Манас батыр баласы жоқтуқтан арман қылғаны. Бұның басыда:

Манас болуб,
Доолу Гу көлдой толуб,
Қытайға Тубшуң салыб,

Қиылды қолу барыб.

Аламамға даңқу кетиб,
Алтмыш жашқа жетиб,

Жер ортосу деп келиб.

Таласқа дукон құрғанда,

Қытайға қылып шоң қазат.

Адайынан жол ұшун

Ақындар айтып сөз жазат.

Қырғыздан қыран Құтыбай,
Барато Мажигі,
Қамбарұлу Халиг
Сарғыл мінген Сатабы,

Шағыл бидің атайы,
Үйшундердун үмуту,

Үмут улуу жайсаңы.

Төрт қатындан бір марсет
Дүниөдө көрбөй қалғаным,
Ақылай менен Алтынай
Адаамзат бендеден

Ай шырайлу капір - ай.

Қатын қызы Қарабөрік,

Қатында болбойт андай көрук.

Қараған қызы Қаныкей
Аяғында алғаным,

Андадым дүние қалғанын.

Барсам деймін Мекеге,

Өзуудөн сұрадым ұруқсат.

Оғұз ұлу еп болса,

Ұруқсат беріп мені ұзат.

Олуияата, шоң Ташкен,
Оршун, Қоқон, Марғалаң,
Ұронтөбө, Самарқан,
Оларда бар Қалшажан,

Аяқ жағы Бұқардан

Алым алдық бұлардан.

Семетейдин туылғаны,
Дуйум жұртту шақырып,
Той беріп ат қойдырған,
Құтман болғон тарісі,

Жаратқан барісі.

Әр жерде кездесетін бір күдік:
Бар жұрт тойғо барғаны,
Алда білер сөзунун

Шыны қанша, жалғаны.

Пянардын барын жандырып,
Дариядан орун салдырып,
Атлесменен шайыны,
Есебін алып байыны,

Азыр қойған жайнатып,

Асылдарын барыны.

Талапкерлер түшушту,
Әртараптан келгендей,
Алтмыш таз сурушту,
Қызық қылды таздары,

Қызыл ала баштары.

Қошой келді Конуғо

Мұндай ұлуу сөз болғон.

Муроңғұндың жомоғу...

Дағулуқ келді мың кіші
Бұ жерге шейін келтір

Мурунғундың болышы.

Жетміш желдет қолменен,

Жеті арышқа артқан булменен.

Қошышасын қош алып,
Қараламан әскерді

Қаралашып бош алып.

Алтын көкул, кер көкул

А да келди тойуна.

Адам болуп келиптр

Алайдың тоосу ойуна.

Шанту түрк (Қоңырбайдарды айтады) мұрун деп,

Адамдар көрсө өлгөндөй.

Жанмоғузды шақырып,

Қандай қорған құрт деп.

Тағы солар айтады:
Мұрун қиын екен деп,
Мыншаға құшу жеткен деп,

Шаншу қиын екен деп...

Шапқылашып тепеңдеп
Дүңгулук келген жүз кіші

Жүргөндөн сонун баріші.

Ат қылып мінген құланды
Аш қылып жеген жыланды,
Жадоқайсаң келгені,
Жапандардың бектері,

Қышталақ халқы бар,

Қибласунун салты бар.

Дунгулук атты алпы бар.

Алардан арқа жағынан

Сойулат халқы келгені.

Ошол тойда көруптүр

Сонун тұрду жендеті.

Алардың арқа жағынан
Сойулат халқы келгені,
Ошол тойда көруптұр,

Сонун тұрду жендеті.

Алардың арқа жағынан
Урусия келгені,
Оозу түкту орус деп,
Күткөну көлдің доңыз деп,

Мұнун соны дегені...

Ырамандың ыршы уул.

Ышқыры байдың қырық мұң.

Тепетей жоқтууғұл,

Айтарға өзу шоқтығұл.

Орус жақтан тынышбы,

Оройуп басып барыптыр.

Алако Қытай қарысы
Шаң кодек деген балбанын
Қалап халқы салғаны,
Жоолоб жығып барғаны,

Балтыры өгуз беліндей,
Өзүнен шыққан елдебі

Қойтаптың сары желіндей...

Бекең сөзі 16 - шы жыл уақиғасы туралы. Қанат Көбең тірі. Одан артық батырлар көп болған. Көтеріліс салды, бұрын соғыс жабдығына деп ат - көлік, арқан - жіп, үй, көр жердің барлығын санап алып тұрған. Содан жігіттерді алумен қатар қалғандарының мұнда солдатта жүрген қазақ - орыс крестьянының егінін айдайсың, шөбін шабасың, малын бағасың деді. Үлкен атыста көк жонда, Бозбармақ деген көлде, Көтмалдыда (Рыбачье) 20 мың оқ әкеле жатқан обоздың 8 солдатын бір - ақ жігіт атып өлтіріп, қару - жарақтарын алған. Қашып бара жатқан жолда қойды сойып, қарнын ашып, жынын сығып, майға орап сүйекке қосып, тезек қылып жаққан.

Оозунда жаңғыз тісі қалбай
Кемпір келген бұ тойғо,
Қырық - отуз қашқа барғанда
Қылып жүргон күнөөден

Қиябы өтуп қалғандар,

Булум бұта башайы.

Баса киіп алышып,
Башына дастар шалышыб,

Қатын келген бұ тойғо.

Орақ тішті, қиынған қашты,
Алма мойын түйме башын,
Он бештен өткен жиырма жашын
Келін келді бұ тұсқо сұрайылда сұналған,

Су шыбықтай бұралған,
Жұлдызы биік жылу сөз,
Шырағы жарық жоодур көз,

Қыз жиылған бұ тойғо.

Көне тон киіб алышыб,
Көне тон деген де
Илда кереге ілиб салышыб,
Қымқапты киіб алышыб,

Жытқырып көлгө салышыб,

Қыз жиылған бұ тойғо.

Бақбаяғы баладай,
Төрт тұяғы шарадай,
Қарап көрсе тұяғы,
Тұяғынын сияғы

Бастырып шойун қойғандай.

Башындағы құлағы
Мазар ойсол атанып,

Шамы күйуп тұрғандай.

Жазайыл менен тоб атып,

Замбірекменен оқ атып.

Мұнда да Қоңырбайдың Алғарасы шабады. Манасқа бұл кезде 60 жас (мезгілдері үйлеспейді). Қошай да өлмейді. Оның Көкетайдың асында 60 жас еді. Қырғыздың Алғарамен тал аса келе жатқан аты Шалқұйрық, бұ да бұрын шапса керек еді.

Алтыншысы Көкала,

Ер Көкшөнун малы екен. (Паланға ат қосқан додада бұрынғы Манас туғандағының повторениесі бар... Жұртгың бәрін міндіріп кеңесіне береді).

Сее деген емі,
Мее дегені куш болғон,
Тай деген сөз өкумөт,

Қырық мыңға жаш жетерді.

Отыз жыл қылса өкумөт,
Ашебке сөз бекер деб,
Қырыққа жашы жеткен соң,

Қияметқа кетер деб.

Атасы берген көб тойдо

Семетей деген ат қойды.

Азияның жеріне,
Атбай, Шантү еліне

(Шантү түрік болса керек. Қытайлар солай атай ма, қайтеді?)

Келгенде күрең апасын,
Шолошу Манастың
Келіп алып ойунду

Кектелік сөйлөп саласың. (Кейде мұштұм деген сөз кездеседі, өзбекше). Той үстінде шоқурат айтам деп, Қоңырбай қайтып тарту тартып, Манаспенен жарасқаны.

Алтын найза жез өкше,
Накері бұтта ойтқойуп (повторение),
Найза қолдо қойқойуп,
Қылыш белде қыңғыра,

Айбалта жанда шыңғыра,
Найзалар қолдо зыңғырап,
Асабалар жалпылдап,

Найзалары қалқылдап... (Есенханның қызы Мысқалдың бұрымы).

Есенхан қызы Мысқалды

Егесіп көріп қалыптыр.

Дүйнөдө жоқ ыраңы,

Қайнаған Қақан халқының.

Жанып тұрған шырағы,

Кіші жаһут, тоқар көз.

Тілі тәтті шекер сөз,
Ақық тішу, қиған қаш,
Қароз мойын, түйме баш,
Тамағынан көрунгөн

Даам шайнап жұтқан аш.

Ошо Алмамбет көргөндо,
Орто бойлу он үш жаш,
Қосулған қүндүз жашы бар,
Құралған он үш жашы бар,

Қиылған қылдан қашы бар,
Суйусу бар, жуушу жоқ,
Беш манғада мойуну жоқ,
Тырмағы құдду зумурат,

Жеткен жанды жел ұрат.

Жіпті сапар орунду,
Перизаттан бендеден

Беш қабат артық бұрумы. (Шынге, Айтқа жүз - жүздеп қыз береді). 4. Манас ажыға бармақ үшін хандарды шақырып, кеңеш қылып амандашқаны. Ажыға жөнөлгөну.

Бел құда болу қай жерде,

Мен айтамын бу жерде. (Бұл сөзді Манас хан Ақұнға айтады. Екеуі балдырышып жүргенде ежеғабыл қылған). Қалың беріп қыз алмақ.

Хан Ақун, Манас окунул,

Халыққа үлгу қалғаны.

Қазақ - қырғыз халқы бар,
Қалың беріп қыз алған,

Хан Ақұндан барқы бар.

Пашасы бара жатқан соң
Адамдын барбай көнбосу,
Қара ноғой ұрығу
Қайғыланып кұрұду,

Қайтпас жолғо жөнөлуп,

Қайтпас Манас ұлуғу.

Бай Жақып силап салқылдап
Бары жұрттуң сонору,

Қайғы менен қалқылдап...

Жақып әлі тірі боладу. Ашушаң, ойламаған олақтығы. Манас Мекеге жүрерде елге арыздасады. Ренжіткенім, жылатқаным бар ма? Айтыңдар, кешіңдер дейді.

Жер көшкендей күңгурлеп,
Сексен мың адам дүңгірлеп,
Батыр аман келсін деп,
Бата қылды барісі,

Бабаң Қошой қарысы.

Ақ моңғұлу төмен,

Арадан сұңшу суменен.

Манастың ажыға кеткенін ұғуп, елін шаб, өш алмақ ушун қытайлардың кеңешкені.

Асты жағын қараса,
Айқын аққан дайрасы,
Алыста жүрген батырлар
Өкім қылбай атына

Азыр барып қалыптыр,

Айықшордың жанына.

Қатор емес, жылқы емес,

Қорқойғон жүз кез мойны бар.

Керек емес, піл емес...

Жүрер құшақ терең,

Жөнду ұғу қырық құшақ.

Меке жолы ертегі сияқты. Құмның андары, көп таулар, Көк татар деген батыр бар, сол басқарғысы келеді. Оны батырлар өлтіреді. Содан дарияға кеп, кемеге түседі (аттарымен), 23 күн жүреді.

6.Қытай Манастың еліне шабуыл қойғону.

Тоз - тоз қылып барысын,

Тодон, ойдон қармады.

Тоғуз мың елу уш кішісі

Ажалы жоққу туылду.

7.Қытай ұрушуп жатқанда Манас ажыдан келіп, ұрушута қол жиғаны.

Шектен өтуп бір кундук,
Тоқтолық сунун бойуна

Әскері қонуп алыптыр.

Арыстанменен болғону,
Асылғанын қоймоду,
Анжы - Манжы Таңшаңды1

Аламын деп ойлонду.

Қытайлардың суреті:
Ашиымын сурошуп,
Сарқанасы атын қаншаға
Нашаны салып қойушуп,

Арылдата сорушуп.

(Манас сөзі):
Жай жаранды қыш ушун,
Алмамбет ұлу не болот

Ашық болғон қыз ушун... (Мекеге жібергенмен, мұсылманшылдық жолымен жүргізбейді батырларды. Манас та, Алмамбет те қайтқанда дүние қамын ұмытпайды. Алмамбет 48 жаста Мысқал қызды алмақшы болады). Кент2 қоңыр доуоролуп...

8.Ұрушта Манас, Алмамбет, Шубақ, Сырғақты шейт болғону. Қаныкейдің қошоғу.

Шанбы деген бегі бар,
Заманақыр жұртына

Сағымбай айтар кебі бар...

Көлде шору бары бар,

Күлдүр қошу Ажыбай...

Мылтық атып тарс - тарс,
Дол қағып қарс - қарс,
Айбалта башқа шақ етип,

Найза төшке тақ етип.

Қылышты қындан шешишип,
Қырандардың бәрісі
Қырылдай жанын кешишип,
Қиғылаған қытайды

Қиырына керіп кетишіп,
Айбалта белден шешішіп,
Аманат жандан кешішіп,
Айқайлаған кәпірді

Аралап кіріп кетішіп...

Қол сынғандар шалақтап,
Қорқудон көзі алаңдап,
Бұт сынғандар бұлаңдап,
Жүре албай атқа бұлаңдап,

Қылыш тиген қылқиып,
Ішіге қылыш тигендер
Жерге қарап шылқиып,
Оққа ұшқандар жығылып,

Cop көзден қаны сығылып...

Байқап көр, қырғыз баласы,

Бабаның салған ойнына.

Беш қанат үйдей іші бар,

Тұқұмұ зар күшү бар.

Сұңсаң атты зембірек,
Олақ жерге оқ ұшқан,
Ошондай бір бедірек

Шоң оғуздой оғу бар.

Қияң қуға жатқызған
Қырғыз ушун аттырған
Арқырап оғу жетіпті,
Арыстаның шетте жүргенде,

Нардай болғон құла аттың

Басын жулуп кетіпті.

Найза тиіп жонунан,
Тізгін кетиб қолунан,
Ерден көту тоқылтасып,
Үзенгуден бұттасып,

Аралап қолун қашыптыр,
Ақылынан шашыптыр,
Үлкөндордун устундө,
Шарайна сот қиағы,

Аны шешіп алуға,

Адамдын жоқ сияғы.

Күрсулөрун жардатып,
Күрсу боп жанған кәпірлер
Күншығышқа баштанып,
Айбалтасын жаштанып,

Әрбірлері мұсылман

Күнбатышқа баштанып.

Өлгендер жатыр сорайып,
Ойда - қырда қайбурдо
Өлуп қалған сордуйуп,
Қай бұрусу көрөалбай

Көзі шыққан олойуп,
Қай бурусу қалыптыр
Құлағынан айрылып,

Құлағы жоқ молойуп.

Қай буросу қалыптыр
Қолы сынып шолойуп,
Айрылбаған баш та жоқ,
Алжайбаған қаш та жоқ,

Қайбуросінө қараса,

Озу тіші құбулуп.

Қайбуросінө қараса,
Қарынына оқ тиіп,

Аш күсендей бүгулуп...

Қайбуросінө қараса,
Жобуз басын тың ортуна

Тор болуп шолшойуп...

Манастың баласымен қоштасқаны.

Қиямет кердой барғаным,
Қиланып шықпай арманым,
Жер борунда мен қалдым,
Жетім болуп сен қалдың,

Қар жастанып мен қалдым.

Жетілбестен қаралдым,
Жаш қадырын көргузбой,

Жаңғыз бойдон сен қалдың.

Қаныкейдің қошоғу.

Қаныкей тұрду атартып,
Қашырғанын құтқарбас,
Қарақшыға тынарым

Қайнаған ысық тундердө.

Саясы салқын шынарым,

Қашаннан ойлоп білгемін.

Шынарымның сыңарын,

Шынарысың аларбы.

Шырбығың өсбөй қаларбы,
Қапталыбсың қайыңым,
Сайраңда сан жұрт қорғолды,
Қайып болуп дүйнөдөн

Қалайық сайба дайының,

Қақшаған бойдон қалабы.

Қарабет мендей зайыбың,
Бұтағың өсбөй бұралып,
Ыраққа кетіп ыра атым,
Меенетім жетіп құралып,

Аштан, тойдон ел қайтад,

Азсынған бойдон кім қайтад.

Артыңда қалған жаңғызым,

Атакем деп кімді айтад.

Жаратқан башқа салбасын,
Қашынан бала қалбасын,
Қашынан қалған бала ушун

Мендей жақының бейбақ зарласын.

Қаршыға қалап салғаның,
Қайғы дегендей алғаның,
Қашында жалғыз қаралдың,

Қайрылбай таштап салғаның.

Дарбия дегіз қол елең,
Албан туду жан өткөн,
Алатоо асқар бел өткөн,
Солушу дайра сенбелең,

Солуп қалар менбелем.

Қорғаған дайра сен болдуң,
Қураған шынар мен болдым,
Асқар төшу көп бел болдың,

Артында қалып не болдым.

Көлдө қырғыз баласы

Күйунөң тартып тыныш болор.

Көкөктой күндө қақшаған,

Кукөндун аты кім болар.

Башыма киген манағым,
Манағымдан айрылып,

Бақыты кеткен талабым...

Манас әке - шешесі, Шиыр бәрі де ірі болады.

Алтай қырғыз жері деп,
Ар жағы қытай елі деп,
Қапталы бар қара құм,

Қаратқан жерім мына бұл.

Бастағы болғон құмул деп,
Аяғы Қырым, Рум деп,
Күн жүрушу ималай,
Қарамуйут деңізі

Қаратқан жері бірдалай.

Қоқон, екі Қоқон деп,
Қонутар сөзду қонор деп,
Жетміш екі Жеркенді
Жер ортосу дегені,

Күн жағы Іле, Сары өзен,
Шыңшу менен Ысык көл,
Ошонун бары мусулман,

Ойда - тойда біздің ел.

Таз шешеннің баласы

Бұ күнде жанын салыптыр.

Орбунун салған Таласы,
Бас қиямы бағында

Баяндының баласы.

Манау жоған қойолут

Бадишаңыз Манасты... (Манасшы жомоққа Қосай, Көкше, Ямғыршы, Төштук - бәрі кіреді).

Манасқа күмбез салдырады.

Алты мың серкеш майына қыш пішіріп, бейіт салынды

(салған Садық).

Башшы қылып Садықты,
Башқарып қанша халықты,
Садықтың сөзу парсы тіл,

Маға ішенбей барып біл. (Бұған көмекке Қоқанның сарттарын алғызған).

Ауызша әдебиет түрлері:

Ашықтық ырлары. Айтыс түрінде. Мысалы:1.Қайнаға мен келін. 2.Жігіт пен келін.3.Жігіт пен қыз.

Жігіт:
Сөз айтайын жасақтан,
Жанбасын созам сабақтан,
Торуп бір шықсам қабақтан,

О жаны құрбұдан көлдөгөн.

Келін:
Кумуштон қылған суйкумду,
Күн тигіс жерге ілермін,
Күншулуқ ырақ сен кетсең,

Күйөтук тартып жүрөрмүн.

Алтындан қылған суйкумду,

Ай тибес жерге ілермін.

Айшылық ырақ сен кетсең,

О-о, дүние!.. Азабың тартып жүрөрмун.

Қаланға барсаң бар бер,
Қарала жолақ ала кел,
Қарала жолақ өзөгу,
Қадырың артық секетай,

Бір көруншу көзімө.

Жігіт:
Кумуштөн қьшған білезік,
Күндө келем інжарып,
Кундө сөзум айта албай,

О-о, жаным... Күйе көздөн именіп,
Алтындан қылған білезик,
Айда келем жіберіп,
Айтар сөзім айта албай,

О-о, жаным!.. Алғаныңнан именіп.

Келін:
Ақ қалпағың бар еле,
Ақ қалпағың таштап кет,
Шаш тағып қоян,

Кундуз келбей, түндө кел, секетбай,

Тошок салып қояйун.

Күлку мысалдар: 1. Булут (Кім ақсүйек). 2. Қабқанға түскөн орос. 3. Қазақ пен қырғыз мергені. 4. Сарт пен құйыршуқ. 1. Кім ақсүйек. Бір жерде қазақ- қырғыз жиналып отырса, қазақ ақсүйек пе, қарғыз ақсүйек пе деген сөз башталат. Қазақтар біз ақсүйек болобуз деп, есіктен ақсүйек болып келгендігіне мысал қылып, Кенесары - Наурызбай батырларды көрсөтушет. Анда нарындық Шоқо деген тұрып: О - о, дұрус айтасыз, қазақ ақсүйек болат. Ана Шуйдын бойында жатқан суйектүн бары аппақ. Қазақ ақсуйек болбосо, ал не дейт. Тағы бір мысал "Қырғыз хан тағасы" деген. Қырғыз қызын хан қатындыққа алады, қазақты алмайды. "Үйткені ол түйеге мініп жүреді, даладан отын алып жүреді. Өзі сасы болот, сол себепті алмайды дейт" дейді. Шалдардың намаз оқығанын күлкі қылады. Көбірек мысалдар жаны барлар туралы: теке мен ешкі, бұқалар, екі ит, тағы бір бөлегі қатынның макері. Қайын аттары, тергөу. 3.1. Айтыш Ешмембет, Тоқтоғұлда сақал жоқ, көсе. Ананың сақалы көп, екеуінің айтысы осы туралы. 2. Қалмырза мен Найманбайдың айтысы. Найманбай- Алық ыршының баласы. Екеуі де қатындарының мінін, ойнастарын айтысады. 3. Бекназар, Найманбай айтысы. 1900 жылы Шабданның жорғасы жоғалған, соның турасынан сөз башталып, артынан Найманбай сарттың еркекпен қатындық қылышуын айтқан. Найманбай: Ешекті мінген пақырсың, еркекті... капырсың, баракелде, шошоғум, мұрунуңо... Бекназар: Айбан болсоң, от берем, тайған болсоң, боқ берем, қабылан болсоң, Найманбай, шылпылдатат менікі. Қунажын болсоң, бұқамын, құйрығыңа сұ...мын. Інген болсоң, бурамын. Тортуыншо қоно алып... Бесінші күнү суорамын... заманыңды қуырамын. 4.Төреқұл қызыл шеке... Таласта жеті ордо елінде Солтақ дегеннің ашындағы айтыш. Төреқұл асдың күтімсіз, қабір асы нашар болғанын айтады. Анау қарсы дау айтады. Өзіңнің асыңда солай болған деп. 5. Еркек мен айалдың айтышы. 1. Көбек хан мен Тәлім қыздың айтышы. Тәлім қыз өзун жеңген кісіге тимек, өзу падиша қыз. Жұмбағын таба алмаған кісінің басын алады. Көбікке айтқан жұмбақ өлеңінен. Тәлім қыз:

Ақ таман торы ат бастаған,

Жерде бутун барбы екен.

Бору болуп жоу жайынан,

Елде бутун барбы екен.

Боору бутун, башы есен,

Адамда бутұн барбы екен.

Таш оодоруп салбаған,

Тоода бутун барбы екен.

Арыға буруп албаған,

Суда бутун барбы екен.

Көбукхан қатаман шордан,

Баспаған, жерде бутун ундостан.

Бору болуп жоо жаппас,
Елді бутун мекедей,
Бауры бутун бас емес,

Аламда бутун бір құдай.

Ташын оодоруп салбаған,

Тоода бутун Алатоо.

Арық буруп албаған,
Сууда бутун Ысық көл
Табыты ма екен Қалым қыз,
Ақын болсоң қарабет,

Дағы айтшы, салым қыз. 6. Күйеу, құлуқту күйеу мен қалындық айтышы. Қалыңдығын жеңсе, өз сүйгеніне бармақ. Қыр тауға қашсам қайтесің, дән болып жерде жатып қалсам қайтесің, су астына су боп кетсем қайтесің. Аяғында әкем үйіне келіп жатып қалсам қайтесің дейді. Бәрінде жігіт ұстаның айласын айтады, жеңеді. Қалыңдығын өзі алады. 7. Taп тартышы: Батырхан, Құрманалы. Батырхан - болуш. Манап Құрманалы - кедей. Бір-бір ауыз айтқан соң болыс тоқтап, ет жеп отырғанда ырдаған соң беремін дейді. Сонда Құрманалы айтады:

Алмаменен салдырған,

Етіңменен құрып қал.

Қарығанша жүн шықпай,

Бетіңменен құрып қал.

Қаса шұмқар баласы,
Сарқыт қойбой ет жебейт,
Жетесінде той боғон,

Тоймойунша кел дебейт.

ІV. Жамақ.

(Экспромт темасы әртүрлі нәрселер болады. Бәйбішеге айтқан, Шабданға айтқан, құдаға айтқан. Кейде мақтау, кейде қордоу болады. Мысалы, Жаңыл бәйбішеге мақтау):

Қазы елешең салышып,
Қол баштаған байбіше,
Торқо елешең салышып,

Той баштаған байбіше.

Бәйбіше жұрттун енесі,

Баласы жұрттун шекесі.

Қоор болсо қазаттан,

Қол ап келет байбіше.

Ақыс менен анжман
Ар жағы кеткен байбіше,
Қазақ менен қырғызға

Қадыры жеткен байбіше.

Қатар - қатар ақ өргө

Қыдырып жүргөн байбіше.

Халық шоғұлуп той қылса,
Қатар уйун тіктіріп,

Қадырлуу екен байбіше.

Иеси менен қызықты

Жеткен екен байбіше...

Салам айттық, әкелер,
Құтту болсун шуйлор
Құрут алсын жеңелер,
Құру қалсын мешкейлер,

Қууп алсын батырлар,
Туу алсын қатындар,
Айдап алсын дихандар,
Атып алсын мергендер,

Сайып алсын батырлар,

Сатып алсын кереңдер.

Ала дағы шырылдақ,
Құла дағы шырылдақ,
Салтанатту шырылдақ,
Сұлтанатту шырылдақ,

Шырылдақ біздің шиқыбыз,
Бугун қалды ұйқыбыз,
Есен болсо жылқыбыз,

Ертең қанар ұйқыбыз.

Адыр-адыр жерлерден

Аю минип мен келем.

Айғыр өзун тарта албай,
Жай ойундо кез келдим,
Будан өзун тарта албай,
Кісі уйунө кез келдим,

Будыр - будыр жерлерден
Буудан минип мен келдим,
Буудан өзун тарта албай,

Кісі үйунө кез келдим.

Ала дағы шырылдақ,
Құла дағы шырылдақ,
Салтанатту шырылдақ
Сұлтанатту шырылдақ,

Ана султан шырылдақ,
Мына султан шырылдақ,
Шын шырылдақ шыр екен,

Жылқышының ыры екен.

Сайға буткөн сары тал

Ырғай емей емене.

Сан жигиттер жиылып,
Шырылдақты айтсана,

Жырғал емес бұ емене.

Әке бармен, әке бармен,

Әке бармен үйдө бұ екен.

Үйдө болсоң үн берши,

Ақбозатың буудобу екен.

Буудо болса, балқысын.

Бор жөну толғо сөз,
Ақбоз аттың үстүнө

Ақ шайы керек жарашор. (Содан ары ылғи біріне - бірі жарысатын нәрселерді айтады. Қыз да қызық салтанатта сыналады).

Аяқ - табақ қалдырайт,
Құрт салып жатабы ем,
Пышақ ұшу жылтырайт,

Май томуруп жатабы ем.

Куло буто, куло буто,

Кутуб досун ойуго.

Қазо Жақып атасы,
Шолпан Ата,
Тиюушун іздеп бата,
Колу бүгу Куло бото

Түнөу ушун ойогу,

Музду жақтын атасы.

Зеңгі баба тиыб ушун бізден бата,
Кулобото түноу ушун ойуго,
Айлақшаның атасы Шыншаң ата,

Тисыб ушун бізден бата.

Қоноқгооғо бүткөндө,
Қошо шыққан шырылдақ,
Тароо ташқа бүткөндө,

Талаша шыққан шырылдақ.

Жылқышы менен қосуда,

Жанша шыққан шырылдақ.

Шырылдақ ырғыр шиқыбыз,
Түндө келет үйкубуз,
Шырылдақ айтып жүргөндө,
Қоқон менен тароону

Жеп кетбесин жылқыбыз.

Шын шырылдақ шыр екен,

Жылқышының ыры екен.

Мойнақ ұлу 26 жылы ағыста баласы Жайылхан, Еркебай, Бердибайұлунан жинаған. VІ. Бекбекей. Жинаған Қайум Мойнақұлы. Қароз қайтарған қатын - қыздардың бірі.

І. Ала байтал Бекбекей,

Айқалышқан Сақсақай,
Құла байтал Бекбекей

Қойылушқан Сақсақай.

Бекбекей қашты, бел ашты,

Сақсақай қуып адашты.

Қара түндө еткендей

Мен қойобун Бекбекей - ай (2).

Қара мақпал тонуда - ай,
Жен, болобуз Бекбекей,
Қызыл түндө ендікбей,

Мен қойобун Бекбекей - ай.

Міне тұрған артына - ай,
Жал болобуз Бекбекей - ай,
Іше тұрған ашыңа - бай,
Бал болобуз Бекбекей - ай,

Шымшық Манат безгелдек - ай,

Шындап қайтар тазкелдек-ай.

Екі кіші ортоғо - бай,
Бас болобуз Бекбекей - ай,
Іше тұрған ашыңа - бай,
Қант болобуз Бекбекей - ай,

Тундө - тундө жүгургөн - ай,

Тулкунун қолу согулсын - ай.

Бекбекейді мен айтсам,
Берері екен құдайым - ай,
Сақсақайды мен айтсам,

Жалғарды екен құдайым - ай.

Жаққан отың арбашы - ай,
Жанығаның баршабы - ай,
Шеріктерден қалпағы - ай,

Қойлар аман қонорбы - ай.

Құру ушун саптадым - ай,
Бугун добро қайтардым - ай,
Інімдің ушун қайтардым - ай,
Ізденбей қору қайтардым - ай,

Байбектей борға болды - ай,

Бугун қоромсақ болғобы - ай.

Бай жешкен байрасын - ай,

Бугун көрду сайрасын - ай.

Қордо қойымыз оргөни - ай,
Қошып қоро қайтарсам - ай,
Әкемдин иші жөнөгөну - ай,
Жылқыда қойом өрөгені - ай,

Ырдап қоро қайтарсам - ай,

Әкемдин іші жөнөгөні - ай.

Бөлебай қойун бөле қашып - ай,
Біздин бир қойдон ырақ қашып - ай,
О - о, Бекбекей - ай, Бекбекей - ай,

О - о, Бекбол - ай, Бекбол - бай.

О - о, Сақболбай, Сақболбай.

Бекбекей қашты, бел ашты,
Сақсақай қуып адашты,
Инимдин ушун мат бардым,
Бугун құру қайтардым,

Інімдин ушун күзеттум,

Бугун құру күзеттум.

Оқуруғу долону,
Гуру бөру жолубу,
Қамшы саны жолубу,
Капыр гуру жолубу,

Гуру келсе уштайбыз,

Бетин айыра мұштаймыз.

Төбөңө шарап айдаймыз,
Тоң тіркеп айдаймыз,

Бекбекей - ай, Бекбекей - ай, Бекбекей - ай.

Сақсақай - ай, Сақсақай - ай, Сақсақай - ай.

О - Бекбол - ай, Бекбол - ай, Бекбол, о - о, Торбай - ай.

28 жыл. 1/VІІІ. Нарын.

Орто сырт. Шоң Матбал. Тобай жайында Молдо Баймбет, Абдырахман ұлунан жинағаны. VІІ. Жарамазан темалары: 1. Жасымаиыл. 2. Ақ Ойлау - бай. 3. Мухамбет. 4. Орозок батасы. 6. Қиял батасы. 7. Азреил. 8. Бейш, дозоқ. 9. Өлум жана өлгөндөн соң. 10. Бұзық кіші, изгі кіші.

VІІІ. 1. Жабалан * (дем салу дұғасы).

Бисмилда, Жаболан,
Келкен, Қабылейкен,
Алым мекер, буйум мекер,
Шабан мекер шақардан,

Бириншин кардан,
Жума карданба,
Сары жылан, сапар жылан,
Ойузду, бойузду,

Құрт көздөө қаблан.

Тура келіп шарда,

Менден емес, қудайдан.

Байқампаздардың бардтығы менен,
Бір құдайдың жарлығыменен,

Зираты тақ Сулаймандай қорқат.

Тұрған жериң қорған демименен.

Бибі,, Бибілардың биримін.

Адырашман бөрумун,
Түйедейін қабызын,
Турап берсең тойбоймун,

Капыр, сени қойбоймұн.

2. Бәдік.

Көш - көш, бәдік, көш, ойон,

Кемурдей атың ушур, ойон.

Алатоону ашырайын,
Ағын сууну кеширейін, қырға көш!
Қироттун оттоғон сиырға кеш, биікке көш!

Биік отун оттоғон киікке көш.

Арал, аралға көш!

Арал отын оттоғон маралға көш.

Бұдыр, бұдырға көш!

Бұдыр отын оттоғон бұғыға көш.

Байсығандың өзіне көш,
Бейнамаздың көрунө көш!

3. Пайғамбар. 4. Отуз омыртқа. 5. Капыр жайы. 6. Ағын су. 7. Надия. 8. Шешек дариғы. 9. Қара құрт шаққанға: І. Бығы. ІІ. Алқұнда. ІІІ. Қамбар. ІV. V. Быжы. VІ. Байлош. VІІ. Қонда құрт. VІІІ. Баз. ІX. Қарабашыл. X. Манат. XІ. Алтмыш екі дарат. 10. Жылан шаққанға: І. Кер жылан. ІІ. Шекер құнда. ІІІ. Қыбды. ІV. Келеңкер. V. Кереміш. VІ. Башы - башы. VІІ. Доомбар. VІІІ. Жатыр - ұтыр. 11. Шешек байлоо: І. Мешкей. ІІ. Бала. ІІІ. Қуан. ІV. Мант (байлоо). ІX. Бата темалары: 1. Бақ. 2. Убсун. 3. Без. 4. Сақға. 5. Морко. 6. Толбашы. 7. Баарын. 8. Айт, қазақ. 9. Қыбла. 10. Көлдөсун. ІІ Мал сойғондо. ІІІ. Намаз батасы. ІV. Жаназа намазы. X. Қууырдары (бұл қалай ұйқастырылғанына қарап бөлген бөліс. Сондықтан темаларында, жанрларында әр алуаннан алынған мысал есепті болады. Екі жолды ұйқастық бар да, төрт жолдысы бар. Бұлардың мысалы куреңкей):

Ақ шатыр - ай, көк шатыр,

Бай да берік жатыр.

Ақа ала жылқы бош жатыр.

Шариатту сабабы.

Шанбарақта сұлтандай,

Қарала атту қамшы бы.

Жороб батыр жоробы.

Айда қолқо сала көр,

Алтмышын жылқы ала көр. (Екі жолду уку ырлары). Ілеменден Қаратал (ескі).

Ілеменден Қаратал,
Тубу сонун таң атар,
Күйеуменен қыз жатар,

Күлкуменен таң атар.

Кемпірменен шал жатар,

Кейишип жатып таң атар.

Ашыр ақыл (ескі).

Ашырақалшу беш кіші,
Жылқы айдап төрт кіші,
Жылқы судан қалба - қалбасын,

Құлын - тай қалбасын.

Барын көсө. Әулие - ата,
Ташкентті Жерлер ушун жаратқан,
Алтын менен кумушту

Зергер ушун жаратқан.

Арқар менен құлжаны
Мерген ушун жаратқан,
Ыр өнде өшкөн ақынды
Ермек ушун жаратқан,

Құрдастарын асында
Ырдамаққа жаратқан,
Қу жығашты тырмалап,

Жырғамаққа жаратқан.

Қубаныш қылып біздерді,
Ырдамаққа жаратқан,
Ақын қылып біздерді,
Айттырмаққа жаратқан

Шырылдақ да, Бекбекей де. (Қошоқтосының мысалы болуға жарайды, әнмен айтылатын өлеңнің барлығы да қу ырлары болса керек. Сонда көпшілігі частушка болу керек). Күңетай қыздың күйеуіне айтқан сөзі. Кедей болып, жалға жүріп келгенде мұны басқа күйеуге беріп қояды. Сол тойда екеуі айтысқан уақыт да Күңетай сөзінің бірі:

Құлқынын теріп қорғанбай,
Күн жүрсүң, Күңетай,
Ішім толу муңдымын,
Кімге айтамын, Күңетай,

Ой, қоқуй,,

Кімге айтамын, Күңетай.

Жорғонун терін құрғатпай,
Жол жүресуң, Күңетай,
Ішім толу мұңумду
Кімге айтамын, Күңетай,

Ой, қокуй, қоқуй,

Кімге айтамын, Күңетай.

Қатыны өлгенде Сарбағыш елінде Саруұлу Оразбекдиң қатынын күлімжар қылып қошқону.

Күлімжарым, апанду шашбақ салынған,
Күлімжарым, жаққан отынды қамынған,
Күлімжарым, құрдашына жағынған,

Күлімжарым, күміш та шашбақ тағынған.

Күлімжарым, күйгөн оттой қамынған,

Күлімжарым, құрдашына жағынған.

Қаз елешең тартынып,

Халық баштаған Күлімжарым.

Торқо елешең тартынып,

Той баштаған Күлімжарым.

Күлімжарым, тоодо жүргөн толко елең,
Күлімжарым, топ жігітке күлкі елең,
Күлімжарым, адырда жүргөн түлкі елең,

Күлімжарым, сан жігітке күлкі елең.

Кері қуу.

Атын табса, алтмыш екі кері куу,
Томун табса, тоқсон екі кері қуу,
Кимдин - кимдин кері қуу,

Қалымша кендин кер қуу (Таластық соқыр Қалымша көсө).

Шоң Ормондун Қараөскейі ошондой деп қомызға шерттирген екен:

Аман бол, елім, алтмыш бешіңе
Шыққанда менің, қыпшақ менің,
Бағы жерім, байбішем байқыш,
Бер жаққа келдің томон өзің,

Томон өзуң, ошо жерім, ошо жерім.

XІ. Ел драмасы

Қырғыз адабиятында бұның бір ғана мысалы бар. Аты "Мөөрхат". Қыз аты. Бұл өлеңмен айтылған айтыстар сияқты. Шынында, 65 жастағы шал Жантай манап. Барболот деген Мөөрханның жақсы көрген жігіті бар. Қызды Жантай алғысы келеді, елі береді. Болот пен қыз іштей қарсы, бірақ олар аяғында бойсұнады.

XІІ.

Қыз Убуш, бұның мысалдары көп жиналмаған. Соңғы уақытта қыз Убуштың өз өлеңін айтпай, Секетайды айтып барып, убуш етіп болғон көрінеді.

Қыз Убуш ыры:

Қаракер атым оттабайт,

Қапталға бұтым тоқталбайт.

Қазақтан көрөм көп сұлу,
Қадыры бізге оқшобайт,
Қызыл атым оттобайт,
Қиядан бутым тоқтобайт,

Қытайдан көрдум,

Қылығы бизге оқшабайт.

Төскейдегі қу қарық,

Текенин еті жол азық.

Теңдөшиң табып ойнасаң,

Теңріне не жазық.

Көңіліндегі қуу қазық,

Құлжаның еті жол азық.

Құрдашың табып ойнасаң,

Құдайыңа не жазық.

Ақыретің маралдан,
Аң жоңға тиген шамалдан,
Әр пайдаңыз Тепші елін
Аққумға шырақ жаққандай,

Көкірегіңіз маралдай,
Көк жонға тиген шамалдай,
Көп пайдаңыз тиші еле,

Көк құмға шырақ жаққандай.

Тоқтап ұшқан тараншы,
Түбін жазбай қарашы,
Топ қыздардың ишинде
Алғы барбы қарашы,

Саб - саб ұшқан тараншы,
Сабын жазбай қарашы,
Саб қыздардың ишинде

Алғы барбы қарашы.

ІІ

Ормақ тоонын ар жағын
Арқар, құлжа жол қылды,
Алымсыған жигитти

Малдың жоғы қор қылды.

Бұдырмақ тоонун ар жағын
Бұғы, марал жол қылды,
Болымсыған жигитти

Малдың жоғы қор қылды.

Қарақой суын түштеп ал,
Қараторы жеңеше,

Тоқмағыңды көздеп ал.

Қызыл қой сойып төштеп ал,
Қылымсыған жеңеше,

Тоқпағыңды көздеп ал.

Х11.

Сектебайдың бір мысалы:

Ақ шыққан алаша,
Қыпша бел, атаңыз шыққан талаша,

Анаңыз жұртын айыбы.

Қыпша бел, өзіңіз жұртын шайыры.

Анаңыз жұртын ұлығы,

Өзіңіз суын тұнығы.

Ақтерек башын ебилтип,
Ақсұңқар сулап олтырат,
Көктерек башын ебилтип,

Көккептер суулап олтырат.

Асылкешім қыпша бел,

Қай жерде дуулап олтырат.

Көк терек башын ебилтип,

Көк кептер суулап олтырат.

Көңилдештиң қыпша бел,

Қай жерде дуулап олтырат.

XІV.

Қалыбтар (өтірік өлеңдер) мисалы:

Өтірік өлең айтып елге жақтым,

Қайтарып құмырсқаны қойдай бақтым.

Айғырын шегірткенің шертіп мініп,

Басынан Қаратаудың түлкі қақтым.

Емеше жолықтырдым бөлтирикти,

Мен айтпаймын ел айтса да өтирикти.

Бооруна Қаратаудың жетип барсам,

Жолбарысты шышқан шайнап өлтирипти.

Бир жирде шыбын көрдум олай семиз,

Жемидан шығар екен шолай семиз.

Шымдың шық семирген о дағы екен,

Тұмсығы тоғыз қарыш қазандай бар.

XV. Тәмсілдер.

Хайуандар туралы, солардың пайда - залалын, мінездерін өлең қылған сөздер. 1. Ешкі. 2. Түйе. 3. Жылқы. 4. Көлік ат. 5. Ат. 6. Торпақ. 7. Қой.

Торпағым:

Жетім торпақ байқышым,
Атқа саман салғанда,

Аңдысқанын қайтейын.

Түйеге саман салғанда,

Тегеректегенин қайтейын.

Алты байдың аралын
Аралаған торпағым,
Қыштан өлип қалат деп,

Торпағымдан қорқамын.

Өлең түбі көктүбір
Өле көрбе, торпағым,
Бетеге түбі көк түбір,

Жүдей көрбе, торпағым (балалар үшін).

Қой.

Мұның жүнін, жайын айтайын,
Балдарына байпақ бір болат,
Қатындар иіріп қап қышат,

Арқан, жібі дағы бар.

Қасиетту жаны бар,
Ала кииз қуурған
Қойдуң жүніден,
Түшкиіз менен тууырдық

Бұда қойдуң жунинен...

Сойып алып ел қылат,
Терисин жиып тон қылат,
Көрпөсу түкту тон болат,
Үстіңе киип алғанда,

Жылулығы мол болат.

Қышында суық тигізбейт,

Суық шын екенин билгизбейт.

Сойып алсаң семиз ет,
Адамды майға жырғатат,
Қой битпеген байқышты

Қандай құдай қуратат.

Қойдың жайын айтайын,
Кекіре башын керт оттап,
Кетмендей құйрық салақтап,
Семіргенин айтайын,

Шелегіне толтыра
Салып алат қатындар,
Бөз қалтаға құйдырып
Құрт алат қатындар,

Қойдың талай - талай жайы бар,
Бұұ құрттың ошондой
Өз қардына құйдырған
Қарын-қарын майы бар,

Беш - алты мейман келгенде,

Бір қозы сойылар жайы бар.

Құйрық боор қылдырат,
Шоң табақтан салдырат,
Шөнтіп көңілін тындырат,
Қазанға еті қайтпаған,

Үйіне өзун жаптырып,
Намангенге айдатқан,
Он-он бештен болып алып,
Намангенге саттырып,

Қош аттан мата арттырған.

Қойшымаңдар айдаған,
Қозы туып бергенде,
Баштығына байлаған,
Таяқтарын шүйретіп,

Үйді көздей айдаған.

Айылға жақын келгенде
Қозы - ұлағын байлаған,
Айылға жақын келерде
Баш - башындан бақырат,

Балам бері кел деп шақырат.

Бұдан басқа тәмсілдер мысалдары.

Жансыз табиғатты ырдоу (аққан су қарасөзбен, қарлығаш менен көкөктун балдарын шымшықтар тарбия қылат. Түйе, жолбарыс, ілбісін, аю, шуие, қашқыр, түлкі (бір әңгіме). Абышқа мен түлкінің аңшылығы. Қырғи менен үкі, жылқы, тағы басқалары.

Секетбай мысалдары:

1. Ақ селкі.

Айтиген ісін сараның
Айтигенші қарайын,
Айтигенше келмесең,

Дуйне күн азабың тартыб қаласың.

Күнтиген сенин сарың,

Күнтигенше қарайын.

Күнтигенше келбесең,

Дүйно күн күйугің тартып қалайын.

Жылқы ішінде тай тұрбы,
Өсіп салып ат болды,
Айтышқаным ақ селкі,

Ақырдай көшип жат болды.

Көпірде судың құрағы,

Көр адамдың шырағы.

Күнде барып көре албай,
Ой, ақселкі!

Жарылат менин жүрегим. 2. Келинжан. 3. Жигит менен келин (саба жайын айтады). 4. Беш кекыл. 5. Секетбай. 6. Ақ жоолуқ.

Күйгөндөр мысалдары.

1. Қынамабел.

Қыналың жандан бір бөлек,
Қымбатту баалшыным,
Көргенде көңілім сүйдірген,
Қанткенде ұмытамын

Құшақтаған құрығың.

Алтындан қылынған көше кең,
Көсегеңде болсамшы - ай,
Ай төбеге келгенде,

Төшегінде болсамшы.

Күміштен қылған көшегең,

Көшегінде болсамшы.

Ай төбеге келгенде,

Көшегінде болсамшы.

Түлкіме түйнек түлкібел,

Түлкібел басып өзің кел.

Түлкібел басып келбесең,
Түгенбай ағар көзден сел,
Қынама бел, қыпша бел,
Қыпша бел, шын келбесең,

Қиланбай ағар көзден сел.

Алтындан қылған пышағың,

Пышағың болсамшы. (Бұл куйгөн секетбаймен аралас).

2. Перизат (күйгөндин екінші бөлімібен).

Күйгөндин іші бірдалай,

Көңілден кетбейт жырғалай.

Еді қатын бір болуп,

Ісіменен елді жарғабай.

Дарқазап болып зарданып,
Жашап тұрсам жалбарып,
Құдайдан тилеп ар қанша,
Қошылбай қалдық арманда,

Санаға келбейт қанды ұйқы,

Сағынышып барғанда.

Жатқызып алып қойнуна,
Жалшып басып баурына,
Қимылы ішті күйгізет,

Тигізіп аузын аузыма.

Құшақтап алып именіп,
Көйнегин шешіп жіберіп,
Тоқтап оны қалат деп,
Қолына күміс ілдіріп,

Алып таштап шығарып,
Аны сайын ақтап қиналып,
Салына жаулық саамай шаш,

Тигізбей бетке суланып...

Тапшылығын білгізбейт

Таң атқанына қиналып.

Жұбаныш ақбағыш қыпшақ...

Ұшында иптен от күйіп,
Болайын деп зекетің,

Баурына басып көп сүйіп.

Кетірбей қолдан бек қармап,
Кешікпей кел деп бек зарлап,
Кешігіп қалсаң қантесің,

Қасам қышшы деп қармап.

Қорғашындай күйгеліп,
Жатқаныңды қантейін,
Қолыңды орап мойныма,
Артқаныңды қантейін,

Мұназалу шері сөз
Айтқаныңды қантейін,
Қоша шығып есігіңе
Қошташқаның қантейін,

Қолдан қармап кетирбей,

Тоқтатқаның қантейін.

Жұбаныш, Ақбағыш, Қыпшақ... Аяқ, Жаукесек отыз ұлдың балдары (Қарақол қырғыздары кірет). Бұл он екі шоң ұруны ішіне аладыр. Қырғызды жомақшы маанасында қырғыз санжырасының айтуы бойынша Үрімшінің Ахыме балдары кіредір. Бірақ қырғызды жағрапияша жұрттың кен маанасы бек тар болып, бақыт бұ маанада отуз улдың баардығына айтылат. Бұған Қарақол, Бішкек, Нарын үйезиндегі қырғыздар, Әулиеата уйезінің көрші районы, Ферғана облысында, Талас, Іле көрші районы қырғыздары менен жаңаша тұрған Кетмен төбе қырғыздары, қытай Бежінде, үш Тұрпандың жетіген тарапындағы қырғыздар көріп, шөл жерлердегі қырғыздарды жағрапия маанасында қырғыз деп жортылат.

XІV. Қара ырлар.

1. Ақыр заман (Қалығұл айтуынан).

Қарасартұлының көкейге түйгені:

Ақындың қызы Шөректей деген қызық сөз бар.

Жазаның тартқан суретіндей,
Шашық тал - тал жібектей,
Әр бұрымың байқасам,

Ақидың қызы Шүректей.

Күйгөн мысалдары көп. 4. Самай шашым. 5. Ай тамақ. 6. Ақ көйлегім. 7. Ақ маңдай. (Жер-су менен қосып айтқан күйген) 8. Асыл жар. 9. Урбұтан. 10. Тоту күш. 11. Жайдары. Қырғыздың ескі тарихынан мағлумат беретін үлкен ырлар есебінде Манас, Семетеймен бірге Қаныш, Ыбыш, Құрманбет, Бердалы саналат. Манастың аты Үрімшіден екі жүз шақырым жетіген тарабында Тянь - Шань тауынан шығыс жақ біткен жерінде бір атақты қаласы Асдыр Манас шаары өшішет. Құрманбек жанын, башын берді, арасындағы уақиғалар қырғыз менен қалмақ арасында өрбумақ (Қараман, Бойдымас). Қырғыз атамасының жомақша, жағрапияша екі түрлі маанасы: Жомақша маанасы: биік кіңдір, қырғыз атамасы жомақша маанасына алдындағы ұрықтар кірет. Шоңбағыш, Ақбағыш, Қыпшақ, Ойғыт басы, Ештек, Қарақалпақ, Қызыл аяқ, Жаукесек, отыз ұлды балдары (Қарақол, Бішкек, Әулиеата, Тянь - Шань тауларындағы қырғыздар кірет) болып., он екі шоң уроны ішіне аладыр! Қырғызды жомоқша маанасында қырғыз саншырасының айтуы бойынша Үрімшин Амме балалары кіреді. Бірақ қырғызды жағрапияша жорытілген маанасы бек тар болып бақат. Бұ маанада отыз ұлду балдары ғана айтылат. Бұған Қарақол, Шибек, Нарын уезіндегі қырғыздар, Әулиеата уезінің, Ферғана облысында, Таласта, көрші район қырғыздарымен жаңаша тұрған Кетмен төбе қырғыздары, Қытай ішінде үш Тұрпан, Жетіген тарабындағы қырғыздар кірет. Сол жерлердегі қырғыздарды жағрафия маанасында қырғыз деп жорытілет.

XVІ. Қара ырлар.

1. Ақыр заман (Қалығұл айтуынан). Қалығұл 1785 дүниеге келіп, 1855 жылда Ысық көлдің күнгейінде ағұста опат болды. Қалығұл бай ұлы. Бай Бердіш ұлы. Нарында Үшке болысыдан. Үшке Сарбағыш еліден. Қалығұл қырғыз ақындарының атасы есептелет. Андан мұрда ел - жұртқа малым ырлары сақталған. Бір қырғыз ақынын ұға албадық. Ел -жұрт Қалығұл ақынды елу беш жасында өлген деп айтышат... Бірақ мен... (Сөздер анық емес. - Т.Ә.)

2. Тар заман (қазақ Тезек төренің алдында айтқан...)

3. Зар заман - орыс заманы. Шортанбай зар заманы сияқты. Мағына жағынан ол сондай көп сөздері ұқсайды. Орыстан ұлық болғанын, жерді алып тақырға айдағанын, елдің өзі егін екпей еріншек болғанын, аяғында орыстың побын ұрғанын, содан тілін албай кеткенін, параға қарап сөз айтатын билер бұзышғаның айтды. Ажыһан, Қазыһан пірдің бейілі бұзылды дейді. 4. Тар заман толғаулары, болжалдары да осы қара ырға кіреді. Мысалы, саналы өлеңнің барлығы осы қара ырға кіруі керек... 5. Замана (Сағымбай ақындікі). 6. Насиат (терме) Сағымбай айтқан.

7. Мақалдатқан қара ырлар:
Дихандың қарны тоқ болот,
Сулуның бети ақ болот,
Сұлтандың жаны дақ болот,

Бір күнден сап болот.

Күні солыб қашқандың
Бір өмірі кем болот,

Бербесе байдан табылат... 8. Жоқшылық...

Шоң қазаттың аяғы.

Қанды соғыш үстінде Манас үлкен суға жауды қуып жүріп түсіп кетеді (көл кешу). Қоңырбай жағада, алдынан түсіп тұрып, найзасын бетінен салмақ болады. Манас найзасын итерсе, Манас атымен кейін қалқып кетеді. Сүйтіп шыға алмай тұрғанда, Алмамбет көмекке келіп қалады. Қоңырбайдың найзасын Манас жұлады. Қоңырбай қашып, қолына кіреді.

Қамалап келген кәпірді
Қайра тұрып жапырды,

Шаңды ауаға сапырды.

Сол кезде артқы Манас әскері жетеді. Бақайы Аққұланы жетелеп әкеп Манасқа тартады. Манас атына мінеді, артынан қырық батыр келеді. Соғысқа бұларды санап кіргізеді атап. (Белгілі прием.)

Қалың әскер момын қол

Қиқарып кіріп қалышты.

Елеманұлы Ертөштук,
Ештектерден Жамғыршы,
Қазақтардан Көкшесі,
Қалың қыпшақ орбосу,

Қара қырғыз жомоғу,
Тәжіктен шыққан Мұзбұршақ,

Темір жарақ бір құшақ.

Аққұланы сыпаттайды:
Мұруннан мінбей шалғынға
Бұұрынғұм қалған шағы бар,
Сиыр түндө бөлунгөн,

Қараңғыда жол тартса,
Құлағында шамнан

Жол жоғолбой көрінген.

Аққұла атменен пұратып

Ақырып төру кіргенде.

Капырдың шеті сөгулуп,
Аққұла атменен пұратып,
Ашына қаршы келгендей,
Ақ найзаменен сұлатып,

Алысқысын найзалап,
Жақынырақ келгенін
Аш алпарысменен қайсалап,
Оң көзундөн от шығып,

Білегинен өш шығып,
Сол көзінен шоқ шығып,

Ақ келтеден оқ шығып.

Қытай жапырылып қашады. Манас Қоңырбайды қуып, Алғара атты бауырын жаздырмай Аққұла жетіп қалады. Найза салады, арқасынан қан жосылады. Енді тағы салмақ болғанда, қалаға жетіп Алғара:

Алтмыш бақса дубалдан
Аял қылмай шұрады,
Қара шору құш үндо
Күркурөп ұшуп кеткені,

Қаран қалғы қара аттың

Күлүктук емей неткені.

Базардың орто жеріне
Барып тұшту балқ етіп,
Батырсыған қоң төрө

Құлап түштү шалқ етіп. (Қоңырбай екі күндей ее жия алмай жатады. Артынан тауып, тез жазып алады).

18 қытай Манасқа тарту тартып баратқаны.

Қоңырбай Қабылдың Әбілді өлтіргенін айтады. Өздерін Қабылдың тұқымынан деп, түп атасының кісі өлтіріп, артына осындай пәле тастағанын, соның бүгін жазасын қытай тартқанын айтады. Енді соғыспаңдар, мен жеңілдім, жарасыңдар дейді.

Қаптап келген алашының,
Қалайық ушун тоқтолбой,
Жұрт намысын қалаштым,
Айбатын көруп Манастың (жақсы рифма),

Ақылымнан адаштым.

Көбкөк темір киінген
Көзөлдун бары мыңда екен,
Көргөнун көмбей қойбоғон

Көсөмдун бары мыңда екен.

Қоңырбай айта береді:
Андадым қытай алдынды,

Албай бергін малынды.

Аяп қойсоң малыңды,
Алек қылат барыңды,
Кетишет кемпір - шалыңды,

Кетирет емі саныңды.

Жер қылар жексен қалаңды,
Жетім қылат балаңды,
Көңлуңе салар алаңды,

Көрдей қылар балаңды.

Copғa айналтар өңуңду,
Өлтургөндөй қалғанын
Төрдуруп иер шоңунду,
Дүниөгө байланып,

Қазатқа келген қалың жұрт.

Мал ға қалсын айланып,
Қатардан қойбой барыңды,
Қазынадан барыңды,
Аязбай төгө көргөлу

Алтын, күмуш зарыңды,
Қызматқа берген қулыңду
Қалса да бірің аяба,

Қызың қымбат бұлұнду. (Соғыс біткен. Соңғы соғыстардың күйін айтады. Андан көп, сандан көп деген үлгіге салады. Бұл сатирич. сурет).

Балбан менен батырды
Бант олғон қибла ақыры,

Башында қалбай ақылы.

Қытайды қысылдырып қойып, мұсылмандар қысып тұрғанда, әңгімені ілгері жылжыта бермейді.

Қаншалық айтса тіл албай
Адамзат бендесі
Башта жалғыз келдесі, -

деген сөзге келеді де, содан бастағы көз тамырлар, құлақ бар, солардың бітімі, не қызмет қылатынын айтып кетеді. Ілгеріде Алмамбеттің Шубаққа айтқанында да әңгімені тіс, бет қозғаудың орнына бір қызық, асығыс жерге әкеп қояды да, өзі көлденең нәрсені ұзақ айтып кетеді. Бұнда жаратушы құдайды, періштені, шайтанды, солар жөнде көп баяндайды жаңағы тоқтаған жерде. Бір бөлімнің ішінде де әрбір сурет, эпизод бір-біріне нық байланыспайды. Механически қосылған. Араларын айырып, кейбірлерін алып тастау оңай, бұл бір ескеретін момент.

Тоғыз мың қара нарқыңды,
Нар устуно артқаны

Қызыл ділда зар қылды.

Тоғыз - тоғыз мыңнан қара ат, сары ат, тағы басқалар болады. Тоғыз мың сұлу қыз да алады, осының бары Манасқа тартылды. Семетей Жақшылықтың айтуынша. Жақшышық Сарықұлы 49 жашта айтқан. 20 күнде жазып бітірсе керек. Үш кісі жазған. Семетейді де, әңгімені жүргізу де сказ түрінде көбірек, өлең өлшеуі уақиғалы, көп - көп сөздер дәл Манастікі, Сағымбай сөзі сияқты. Екеуі бір школа. Не Сағымбайдан, Жақшылықұлынан алған. Ерекшеліктері: бұнда диалогке ұқсаған түр бар. Кейде бірін-бірі сөйлетпей тоқтатып тастайды. Екеуін сөйлестіргенде көбінесе тез-тез сөйлестіреді. Тиімді сөздерді қысқа қысқа-қысқа айтысады. Бұнысы үлкен жаңалық. Бірақ сонымен қатар Манас үлгісінде ұзақ баян ететін сөздер де бар. Тағы бір ерекшелік, бұнда прием контраст көп қолданылады. Алыстан бірін - бірі ұғысып келгендер. Әуелде ылғи бірін-бірі сынасып алу үшін қатты айтысып алады. Бұл правило есепті. Қарғасады, ұрсысады, боғауыз да айтысады. Қатты ерегіседі. Қаныкей мен Семетей, Айшөрек пен Күлпара бәрі де солай. Әдейі қолданылған прием контраста. Бұда өз ішкі тартысты жақсы көрсетеді. Әңгімені отрицать. динамия мотивпен ілгері жылжытады. Кей ойларды сынға салып отырады бұл сөз. Дауласып, ұрысып тұрғанда бір жағы көңілсізсіп, бір жағы қарсы дау айтып ерегіскенде, не қылса бірінің іші, ниеті біріне мәлім болып отырады. "Семетейде" екі үлкен фантаст, элемент бар, бірі - Айшөректің акқу болуы, екіншісі -дүрбі. Бұл соңғысы тіпті жиі қолданылып, әңгімеден тым үлкен орын алып кетеді. Болмаса Семетей бергі заманға көп жақын жырланған. Жырлану үлгісі техника жағынан көп жаңаша. Бұндағы геройды суммарный суреттемейді. Ұсақ мінездері, сөздері, мінезі, барлығы да геройдың динамич. облик, неше алуан елін характеризовать етеді, тип беріледі, бұл тип рас "Манаста" да бар. Манастың өзінің мінезіне де ақын терең бойлайды. Бірақ бәріне Манастың не қылатыны белгілі болып тұрады. Оның типі ақынның көлденең сөзімен онемелый образ есебінде көңілге қондырылып қалған, Семетейді бала жігіт қылып, қызулы, толқымалы, тасқынды қылып, подвижный қылып көрсетеді. Арақ ішпе деп айтасың деп молданы сабаған. Бірақ бұл діндар, намазқой, көп жерінде айтылады. Көкшөнуң баласы Семетеймен құшақгасып дос болып, Темірдің қызын, алайын деп бара жатқан қалыңдығын хат мөрлеп Семетейге береді. Семетейден Ақкелтені, тағы бір нәрсесін сұрайды. Семетей Айшөректі алуға Керала Қоңырбайдан кегінді алуым керек, содан соң берейін деп уәде қылады. Семетей әңгімесінде Қошойдың бата бергені. Сол батадан бұның туғаны көп жерде айтылады. Бұл да қызық прием. Екінші үлкен әңгіме - эпостың бөлігі. Біріншіден, табиғи жолмен туғандай. Бұл әңгімеде Манас Бейжіннен жаралы болып, шораларының бәрін өлтіріп қайтады, үйіне келіп өледі. Қоңырбайдың найзасы тиген болады. Қытайды жеңіп алған дейді. Бірақ жаңағыдай қазамен жеңіп алған болса керек. Манас, Семетейді Жақшылық ноғой деп жырлайды. Сағымбай соғысты, шабысты, аттың тынысын, жүрісін, судың ағынын, дүрбінің алысты көрсететінін, Бақайдың мінезін, типін түгелімен тағы осындай коп жерде, өлеңінде, сөзінде, Манаста Сағымбайға қатты ұқсап кетеді. Алмамбет туралы. Күлпара бір справка береді. Алмамбеттің шешесі қыпшаққызы екен. Жамындыға түсіп, қытай қолына барғанда, Есен ханның інісі Азырхан алыпты. Бірақ дін сатпай мұсылман күйінде қалыпты. Алмамбеттің мұсылмандықты сүюі содан болмаққа керек. Алғашқы әңгімені осымен көп ұзап барып, кейіннен толықгырады (... наслоение).

Шойындан құда болобу,
Шоңынса атам оңобу,
Алтындан құдай болобу,

Алса атакем оңобу.

Қашып келген дін ушун,
Қашпа сұлтан біз ушун,
Құдай біреу, құран шын,

Мекеде сұлтан дін ушун. (Контраст ретімен қатты қарсы, біріне бірін жамандатып айттырудың артынан "Семетейде" геройлар өте қатты, жылы сөздерін де жақсы айтады). Айшөрек, Құлшора:

Айтқан шырын сөз өнден,
Айнектей болғон көз өнден,
Алдындағы жеңеңіз

Айналсын Шүрек жеңеңіз.

Санатта жоқ кебінден,
Сада кетсін жеңеңіз,
Қапа болбо күлөстөн,

Қағылсын жеңең өзуңнөн.

Ханшора, Құлшораны бала қылып, қатты мінезді шын жақсы бала қылып көрсетеді. (Жал-жаяны көп айтады Жақшылық). Кулімшор спірт ішіп алып, Қалман сұлудың қасына отырады:

Бұруқсұған Ибақты,
Қуфсундай қоқолдон
Биінден қолун артылтып,
Мойундан орой құшақтап,

Биіктей болғон ақ емшек

Имере қармап қойды еле.

Қошаматту күң екен
Қойшу шоро қоқуй деп,

Қолун серпіп иді еле.

Құлшора басында күліп, бар шешенді қайдан жиған, Семетей мұның қайсысын алады деп мазақтап кеп, емшегіңді жұлып алушы ма ем, бәрің бірдей Айшүрекше сөйлей берме деп, жағасынан тартып алып, жақтан бір қояды. Ылғи өзінен жасы кішіні, өздерінен өзгені Манас, Семетей ылғи "Құл," деп сөйлейді. Жақшылықтың бір өндісін айналдыратын жері, қатты ұрысқызып, жаман сөздер көбірек айтқызып жібереді. "Күң" деген сөз де Семетейде көп ұшырайды. Алғашқы келген жерде Семетей Айшүрекке қаншық деп ұрысып келеді. "Боқта жедің" дейді, кәрісің дейді. Айшүрек ашуланып тағы да ұрсады. Тағы контраст. Қарымы Төлтайға тиемін, сен еліңе кете бер олай болса дейді.

Төшу көкту жер ұрсын,
Төбесі ашық көк ұрсын, -

деген ант бұнда да бар. Ескінің пережиток. Тағы бір ант.

Менеде сұлтан бір ұрсын,
Ақ пайғамбар діні ұрсын,
Шынқожа атым кұрысын,

Сыр Борандың оғы ұрсын.

Семетейге екі қайын атасы Ажыбай мен Тұманбай келеді. Айшөрек жақсылап аналарын бастатып көрсетеді. Қалыңдығыңды өзің жауды жеңіп ал деседі. Семетейді ханға алып келеді. Ол қуанып бата береді. Семетей бейсенбі күні Шынқожа сұлтан келеді екен, соғысу керек. Жалғыз - ақ менің биыл 25 толған мүшелім. Шешем Қаныкей бейсенбіге қарсы толғатып тапқан екен дейді. Жылқы жылы үстімде.

Мүшелім келген биыл шақ,
Қарақан қызы ханыңды
Қасиетту енекем,
Бейсембуде толғотуп,

Жерге түштум жұмада.

Қатарым қаршы келіптр,

Қантып барам сол тойғо...

Сен екеуің бар деп Ханшора, Құлшораны жібермек болады. Ханшора мен Құлшора жауды тосуға қаладан шығады. Артынан Семетей, Ажыбай, Тұмонбай, Айшөрек қарап қалады. Сонда Айшөрек көреді:

Безілдеген жеңеңіз
Берді қызы бейбағың,
Байлап тұрсо Шорону,
Көрунуп қалды көзунө,

Қолдағану жоң екен,
Көсө құйруқ көндө бұт,
Көп жағынан жөнөлду,
Қара шаар қабылан

Алдына кетті қылжақтап.

Алып қара құш зымрық
Асманменен жөнөлду,
Ашында аз-ақ жиылат,
Белине кетти шырмалып,

Беш оролуп жөнөлду,
Аттанар жағын байқаса,
Бастырбалай бастыр деп,
Сара лепсіз Шобқұтжан,

Сарыаланы сою құп,
Алмамбет, шұбақ арбағы,
Ай кісі қошо жөнөлду
Қамшысы жағын байқаса,

Серек, Сырғақ арбағанда

Сүйтіп өтеді.

Алды жағын байқаса,
Бастыр, балам, бастыр деп,
Қызыл жирен ат мінген,
Қылқа шобқот тон киген,

Алтын таажы басында,
Аққұласы алдында,
Байрақ бұлғап бақырат,
Балам, баштыр, башым деп,

Батыр Манас арбағы
Қошо кетти шақырып,
Қайып ұлу қырық шілтен

Қошылып қошун жөнелду.

Шөрөк Семетейге, арбақтарға кетті дейді. Семетей ұрсады аузыңды бас:

Жолобаса ат болбосун,
Бір ісіндің жейсіңбі,
Көрунбөй қалды дейсіңбі,
Бек көрундума деп,

Берінің қайра бастыр еле.

Төлтөйдун жомоғу.

Бұл әңгімені Көкетайдың асынан бастайды. "Манаста" айтылғандарға бұнікі де дәл келеді. Мааныкерді айтады. Айғырды піштіріп, қошқарды тарттырып қойды, биені ту қылып, малды семірткенін де айтады. Асқа кім - кімдер келгенін айтады. (Пәленнің ұлы, пәленше қасына пәлен мың қол ершітіп бұ да келді сол асқа дейді. Көп санайды келгендерді). Төлтай, Көкетайдың асына Манастың қалап келгенін, Бақайдың барып қалай хабар бергенін, кәпірдің қандай зорлық қылып жатқанын айтып кеп, Манасқа асқа келгендегі встречаны айтады. Сонда:

Менің атам ер Бағыш
Тынбағанын ершітіп
Ала барған бұл апта,
Сұрқойон қунан шағы еле,

Төлтайды бо бала еле,
Саманып бар басымда,
Салып жүрдүм еркелеп,

Сан жиындың қашында.

Көкетайдун ашында,
Көкулум бар башымда,

Көрдум еле Манасты.

Қараажау ер өзібу

Бұ да шықты Манасқа. "Семетейде" семейный роман, романтический сюжет бар. Ойшылдың ойшылының жарастығы. Үй іші быттың подробностары кеп. Бұнда "Манасқа" қарағанда личный, семейный тіршіліктің орны зор. Бұл айтқанның белгісі - асқа 1012 беттік әңгіме түгелімен осыған арналған. Бұрынғы саналған белгілерден басқа бұнда жеңгелік, қайындық жағы, екі арадағы жарастық, татулық, тілеулестік, ыстықтық бар. Айшөрек Күлпораға барынша жақсы жеңге, ұсақ подробностарымен Күлшора Айшөректі сондайлық жақсы танып, ағасы мен жеңгесін келіспеген жерде бітістіріп те жібереді. Ханшора, Құлшора Семетейге жақсы іні. Ағасының бейнетін екеуі ұдайы тартынбай, талықсымай, айнымай тартады. Семетейге Ажыбай, Тұмонбай жезделері, ақун Тан атасы барлығы да жақсы қайын, жақсы туысқан. Бұлармен күйеудің арасында өте ыстық тілеулес, қуанышты, көңіл қайтарыспайды. Онан соң күйеулеп жатқан уақытта Күлшора күйеу жолдас, қалған балдыз, құда мен құдаша. Бұлар арасындағы махаббат та өте бытовой. Ол екеуі алмақ, тимек болғанда аға-жеңге, апа - жезде болып барынша жылылықпен көмек көрсетеді. Айшөрек түскенде алдынан Бақай, Қаныкей шығады. Семетейдің төсін Бақай иіскейді (между прочим), осындай әр кезде көріскенде сүю, иіскеу, қол алысу, қуанышын айтысу әдет - салт болса, сыйлау, қыз ұзататын той, қыз ойнақ, көп-көп бозбала, қыз-келіншек жиылып салт бойынша қырық күн ойын-той. Қалыңдықты, қалындық күйеуін де ұстау, тағы осы сияқты көп семейственность белгілері бар. Айшөректің алдынан Бақайлар шыққанда, бұл атынан түсіп қамын қылады. "Бай бол, балам" деп бата беріседі. Төлтөй жомоғында Көкөтай асын айтқанда Қошойдың алдына Қаныкей де сондай тәжім қылады. Онда да солай бата береді. Үй ішінің, қайны - келінінің, ене - келін, ата - күйеу, қайнаға, күйеу, балдыз, жезде, ағаны бәрін де семейность үлгісінде қызықты, жалынды шындықпен алған. "Семетей" бұларға қарағаңда "Манастан" көп бері шыққан. Рудың тойы құлап, оның орнына ауыл-аулын азғана отан, үй іші шыққан мезгілдің туындысы. Бұл көп бергі заманның стилін білдіреді. Личность шыға бастаған, индивидуал тіршілік бұрынғы общество үлгісінен кете бастаған. "Манас" ру обществоның классич. белгісі болғанда, мынау оған қарсы үлгі болады. "Семетейдің" соңғы кезі. Бірталайдан бері "Манастан" популярнее болатын себебі, осы атаның идеологиясынан ел кетсе де, мынадан кетпеген. Бұған жабысулы. Сондықтан кейінірек уақыттағы өзге жомоқтар: Қожа жаш, Кедей таз, Табылды, Жаныш, Байыш барлығы да осы өлеңде шығар. "Семетей" стилі - жаңа стиль. Бұл екі поэма - қырғыздың әдебиет тарихы. Әрине, екеуінде де бірісін біріне ауысқан влияниялар бар. Бірақ сонда да негізінде екеуі екі үлкен әдебиет, тарих дәуірінің тұрғылары. Семетейдің асы Манастың құнан қосып Бейжінге аттанғанынан басталады.

"Семетей".

Тоғолоқмолданың айтқаны. Өзі жазып әкеп берген шын аты Байымбет Абдырахманұлы. Нарын Хантооынын қырғызы. "1923 жылы май айында бастап жазып, 1924 жылында 16 майда жазып бітірдім" дейді. Бірінші бөлімі Манастың өлген жерінен басталып, Манасқа ас беріліп, аяғы Қаныкей Шығай хан, Шын ханыменен Көбөшден көргүлөкту коруп, Темірханға қашып барғаны (Семетейді алып) және Семетей ержетіп, Таласқа келіп, Айбик Көбөшті жеңгені. 2-бөлім. Бақайдан насиат ұғуп, Шынқожа Төлтойду жеңіп, Үргеенш шарында Ақун хандын қызы Айшөректі алғаны. 3. Тетрадьта осының аяғы. 1- бөлім. Алан деген сөз көп, бұл да Манасқа Қоңырбайдың найзасы тиіп, содан жарадар болып, алты ай қыс жатты дейді. Рахия айым - Қаныкейдің шын аты. Соны күмбезге жаздырды дейді. Бұның рифмасы тұрақты, көбінесе төрт жолды өлең. Тұрақты болуға тенденциясы бар:

Қаныкей қылса жардықты,
Көрсетуп тұрса бардықты,
Қарабет айтып қойғон соң,
Білдім деп боға ардықты,

Арасында анда-санда.

P.S. Бір жол тастап, шұбыртып ұйқастыра беретіні бар. Бұныкі де устойчивый етеді. Бұрынғы батырлардың барлығын санап, соларға хабарға кісі жіберіп, асқа шақырады. Асқа шақыруы ұзақ жырланады. Әркімге хан жіберген шақырушы соларды аралайды. Бұнда бұрынғы көп түрік рулары, көп ескі басшыларымен саналады, действовать етеді, сөйлейді. Әртүрлі мінез көрсетіседі. Жақшылықта бұл жоқ, оныкі басқа, жаңа школа. "Манаста" алашты ылғи ұйқастырып, таласты қосып көп айтады.

Енең қары, балаң жаш,

Егініңдің боору таш.

Атаң қары, балаң жаш,

Айбике, Кәпеш боору таш.

Аста сайыш, күрес, егешу, түйе шешу бәрі болады. Бәйгеде көп түйе шешуде Ороңғонун сіңдісі Ордухан шығады, еркек шықпайды. Ол шешіп алады.

Таздар сөзінен.

Ыршыларды ырдатады, оларға да бәйге береді. Ақындарды ырдатып... шайырларды ырдатып, шариғатқа жырғатып дейді. Тамақты жақсылып ішкен, мол қып бергенді бұ да көп айтады. Осы ақындардың слабосты. Ас артынан Қаныкей әмеңгері алмақ болады.

Атан өлсе тайлақ бар,

Жөке жерде қалған жоқ.

Ажал жетіп күн бітсе,
Азалдан бенде өлушу,
Ағадан қалған жеңгені
Ініге алып берушу, -

деп кісі салады. Әбікеге хош кетсін деп, сөзді ыршы ұл алып барады. Жаманшылықты Гөбөш қылады. Айбике артынан ақылға келіп жылатпайық дейді. Дау болмайды. 2 - бөлімде Манастың түп атасы Оғуз, бергі аталары Буйон Шабан ханы, одан бері Нойғут. Бұл Ноғой атанып кеткен ноғой. Пайғамбардың есебімен 350 жылда Манас... Туылған жері Алтайда, туған жері Жайсаңда. Бұның өлеңі жатық, жақсы желдіріп отырады, шұбыртпа ұйқас. Екінші бөлім бұрын Семетей болып айтылған, алғашқы бір бөлім артық қосылған сияқты. Бұл әңгіме Семетей екі Шораның жігіті болып жайланып тұрған уақыттан басталады. Шынқожа Айшөректі алмақ болып әдейі Бұрылды сұратып жібереді. Көпішті Қаныкей, Жақып Шиырды өлтіреді. Бұл әңгімеде алдында оларды зынданға Семетей салғызып қояды. Өзі қырық шораны қуып кетеді. Оларды ел қылып алмақ болады. Ешқайсысы ел болғысы келмейді. Сонда барып қырады. Екі баланы алып қалады. Соларға Ханшора, Құлшора деп ат қояды. Бұл бөлек кітап ішінде. Екінші бөлімі Шынқожа Төлтайды жеңіп, Айшөректі алып қайтуы. Өз еліне аман келіп, хан болып тұруымен бітеді. Енді атамның тойын, құнын аламын деп қам қылды деп бітіреді.

"Манас". 5-бөлім.

Бұл бөлімнің басында Ыбырайымның жазған хаты - сообщениесі бар. Қандай условиеде істеп жатқандарын айтып келіп, қаражат жағы жеткілікті болса (Сағымбайдың 15 жаны бар. Бәрі жас. Әйелі, балалар соған көп алаңдайды. Шарасы жоқ, алты айда бітірер едік. Кей уақыттарда хатшы тоқталмай ашынып кетіп, кейде айта алмай отырып қалады. Түсінде аян болып қалса, әбден тоқтамастан айтады екен. Болмаса таба алмай қалады екен дейді. Өздерін өкімет Абудылда Жанбаев деген манаптікіне жатқызып, бұнда жазғызған. Қағазын, керек-жарағын тауып беріп тұр деп Абдылданы міндеттендіріп қойған. Ыбырайым ол бізге жақсы қызмет етеді деп жазады. Әр басқа әр айына 600 беттен жазып беріп тұрындар деп шарт жасаған екен. 3-4 айда 1100 бет қана жаздық жаңағы себептен дейді. Басы Алтайдан Манастың Түрікстанға көшіп келгені, Малагудің жерін, шаһарларын алғанынан басталады. Түркістан бұрын Малагуге қарайды екен. Бұл Шыңғыстың Малагуі емес, Қытай дейді. Соғыстың суреті ұдайы келетін жекпе-жекте кейде Манас өзі шықпай, өзгелер шығады. Не олар жеңеді, не болмаса кәпірдің бір ерлері шығып, олардың бірен -сараңын жеңеді. Жұрт қорғана бастайды. Сонда Манас өзі шығып өлтіреді. Даңғойлық деген бар. Манасты екі сынады. Найзамен, содан кейін Манас жетіп, атынан жұлып алып, қолына қамшы қылады жауды. Артынан лақтырғанда үш бөлек болып кетеді. Тағы бір батырдың басын үзіп доп қылады (бірінші песнядағы соғыста). Бұндағы Манаспен соғысқан қашқарлық болса керек (замеч. Манас Қошоққа влиять еткен). Осы күнге шейін Қошоқ ұзын айтылады. Өлген кісі көбінесе батырша жырланады. Өмірбаяны жыл - жылы, рет - ретімен жырланады. Сол үлгі "Манастан" ақырғы уақыттарда Қошоқтың бұл түрі қазаққа да жайылған. Албанның жоқтауы қырғыздікі сияқты. "Манас" влияниесі болса керек. (Литерат. окружение мәселесіне керек). Түрікстанға мұсылманшылықты да Манас тарататын секілді. Патшалықты, дінді түрік баласына Манас береді. Бұрын мемлекеті Қытайға, кәпірге қараған, діні бұтқа табыну болған демек. Содан кейін Манас шоро Кәдік қызы Ақылайды алады. (Замен. "Манаста" тарих қандай. Қырғыздың тарихының отражениесі бар болу керек. Алтайдан Түркістанға көшу соның бірі). (Бүл бөлімде де превращениелер бар, аждаһар болатын батыр бар). Шороқ құтыла алмайтын болған соң қызын Манасқа тартпақ болады. Ат ұясы сату деп, қыз ұясы тарту деп дейді. Көп қыз тартуға келеді. Батырлар орталарына қыздарды қойып таңдасады. Шордық хан мұсылман болады. Аламамбет, Жайна аусар да жаңағы әңгіменің аяғында тағы да өкіметтің көмегі туралы сөйлейді. Халдарының ауырлығын айтады. Аяғында келіп:

Күтіп жатқан көп төре
Үшіншіні буткені,
Қайда кеткен хабар жоқ,
Үлкендерді күткені,

Ара байға Сыдықты

Айтқаныңа біздер құп.

Жәндік пенен Құдайқұл,

Жаңшылдарға сөзім бұл.

Сағымбайдың тілі жоқ,

Құсқа билеген барың ұқ.

Байтұрсынов, Қожанов,
Баш тарихы бабаңның,
Байқап көргөн ойланып,
Адабият жөнунен

Айтқан ақын бақырға,

Назарың сал толғанып.

Ырысқұлға Жандосов
Қатын менен баламды
Қарайлатып тастадым,
Арбақ қолдоп тұршо еле,

Алған екі қатыным,
Жылда екіден тушы еле,
Қайып болды ақылым,

Ескі сөзді жазғын деп.

Ешеналы тақының
Ештемесі тибеді

Еңбек қылған ақымды.

Қаршып тұрған тойшының
Ханзадалар, арызымды ұқ,

Қарақолға жібердің...

Алты жүз бетке жетемін,
Әлде есіме салбаса,
Арбақ келіп қалбаса,
Бір ауыз білбейт екен,

Арбақ сүйеу бербесе,

Андан кейін нетемін.

Айтып болдум бұ сөзду,
Алмамбет болған мұсылман

Аның Миқа иесіне.

Әңгіме ылғи Манас жайында, жалғыз-ақ бір-екі жерде ғана Манас қала тұрады. Ол Көкетайдың асы, одан кейін Алмамбет әңгімесінің тұсында. Алмамбет Көкшеге, қазаққа өкпелеп, Манасқа келерде Манас түс көреді. Жолда келе жатса, бір қылыш жатады. Жай шығар десе, тас кеседі. Бір уақыт қылыш арыстан болып, артынан ереді. Сұңқар боп ұшады, самұрық сияқты бәрі де Манасқа жолдас болып көрінеді. Той қылады. Өз қоғамының үлгісін, стилін Сағымбай қайда болса да жұмсайды.

Хан едің, бай қылып бақыр міскінді,
Бәрі түріктің ұлына,

Қолына беріп тізгінді.

Бел болып шешер асына,

Береке болып басына.

Тұлпарлардың тұяғы тасқа тимей кетілді.

Жетілер қайра тұяғы.

Тіл айтқанменен өлді деп,

Тірідей болып көрінет.

Лениндин сияғы
Әлем ұлы болғаны,
Арбағыңды сыйлады,
Қаны Ленин өлді деп,

Қайратым жоқ бойымда.

Қантып өліп кетсін деп,

Айнанбаймын ойумда.

Жетектеп аддым жүз мың сом
Талқақта мінген тойында,
Ұзын өмір тілейік
Троцкий батырға,

Луначарскийің

Жеткен екен ақылға.

Ашып курсын шығарған,
Абразованияны

Аламдың барын оқышқан.

Мұсылманды, қапырды

Бірдей көрген ақыры.

Алмамбет келгенде Манас екі рет ат шаптырып той қылады, Сары лақты сойғызып, басынан садаға қылады. Сары алтын үстіне шашқызады. Алдынан шығып істейді мұның бәрін. Үйіне, әке - шешесіне шаптырып сүйінші сұратады. Бәрі бата қылады. Шиырдың емшегін шығарып, Манас, Алмамбет екеуіне екеуін береді. Қатар емеді, сүт шығады, сорысады. Содан кейін қыз әпермек болады. Алмамбет Манастың қатындарын Ақылай, Қарабөрікті көріп, бұларға інісі сияқты емес, бәрібір сен де бойдақ екесің дейді. Манас қатын алмақ болады. Содан алтыншы бөлім - Қаныкейді алу әңгімесі туады.

6- бөлім. Қаныкейді алуы.

Басында, ілгеріде Алмамбеттің жеңгелерін сынағаны қайта айтылады. Манас екі қатынды соғыста олжа есебінде алады. Айттырып алғаны Қаныкей ғана болады. Қысапсыз көп қалыңмал, ақ бас түйе, неше түсті жылқы жүз-жүзден, ақ қой, қара қой мың-мыңнан. Ақ бас қара түйе отызды сұраған екен. Кісі менде, онда түйе бар деп шығады. Сол сияқты жылқы, қой да жұрт үлесіп алысады. Қалың мал бара жатқанда:

Тәжіктің бары бажылдап,
Көпшілік айтты далай кеп,
Семізі екен, май екен,
Иесі қандай бай екен,

Осынша қойды сатқыдай
Не мүддесі бар екен,
Тәжіктердиң қибласы,
Не тіксінген қиуасы,

Айғырлар қалса алысып,
Адамды жұтшу молғо деп,
Тамына кіре салышып,
Қайбіреуі қорғалап,

Тамын тешіп алышып,
Көрмекке көзін салышып,
Аттарды айғыр қашырса,
Жейт екен деп бір - бірін

Айран азыр қалышып.

Өз нең десе айғыры,
Үлкенсіген қай біреу
Үйінен шықпай қайғырды,
Тебішкен жылқы көрбекен,

Көшеде жылқы тебішсе,
Өзін тепшө неме деп,

Темтегің деп қашып жөнеген.

Апшысы арып бугулуп деп,
Аға-ініден сұрап кеп,
Қарағаны шұмдықтық,
Жапырғаны тұрат деп,

Қаңшылашып бір - бірін

Аяғымен ұрат деп.

Манас екі күндей бос жатып қалады. Содан қалыңдығына барғысы келеді. Ата - енесі Қаныкейді мықтап күзеттіріп қояды. Қыздың ордасы бар екен соның ішінде. Қызы қиын жерде екен деп келеді Ажыбай. Манас қыздар жатқан үйге келеді, қырыққыз жатады. Шетте Аруке, одан бөлек бетінде алтын пердесі, астында алпыс қабат бақсасы Қаныкей жатады. Ашығып келген Манас әуелі қыздардың дайындап қойған нарынын, нанын, бар асын үш-ақ асап, жеп қояды. Қаныкейге қол салады. Қаныкей шошып атып тұрады, бойына дарытпайды. Аяқтағы сусынды, ошақтағы кебепті жеген сен кімсің деп кеп шұбыртып сұрайды. Манас жайын айтады, Қаныкей құлдарын шақыртады. Шешесі Ақмама оянып, құлдарын тоқтатады.

Бірі шұңқар, бір тұйғын
Ұясы бірге болбосо,
Асылға асыл қошылса,

Даршан Қылбай жатабұ.

Қаныкей көнбейді. Манас ашуланады. Хан жайын сұрағанда Манастың қолын тіліп, қан ағады. Оған қоймай Манас текпілеп ұрып, кетіп қалады. Ашумен қырық шорасын, әскерін атқа мінгізіп алып шабуылға кетеді. Жақып пен Көкетай әскерді тоқтатады. Шоралар шапқанда алдынан айып алып шығып, Манастарды ордаға түсіріп алады. Манасты күйеудің үйіне апарады. Қыз келеді деп екі күн, екі түн күтеді, аш қалады. Қаныкей алғашқының кегі деп бармайды. Ертеңіне Манас қалаға ойран салады. Бақай өзге елге сендер мұсылман қаласын қырма деп қояды. Ақырында қаланы қырып жүрген Манастың алдынан нөкерлері мен Қаныкей шығады.

Тарындың, батыр, бізден деп,
Талабым артық сізден деп,
Қиуаның жоқтыр күнесі,
Қиялыңды білмекке

Қыздардың қылған мүнезі.

Тәжіктің жоқтыр күнесі.

Білмек үшүн бейіліңді
Қанжар тиіп қолыңа,
Қарамаққа соңуңа,
Қара башым шын тарту,

Қанқорым, сенің жолыңда.

Түйунді, төрем, шешіңіз,
Доолккен ашуың шешіңіз,
Желбіреп сөйлеп шаны қыз,
Жез қомоздай шыңқылдап,

Күлсе тісі жарқ етіп,
Күзгідей өңу жалт етіп,
Көкектей үні шаңқ етіп,
Шығашудай ырғалып,

Лағыл, алтын жығасы
Оң шекеде қырданып,
Шылбырдан Қаныш алыптыр,
Қыздың сөзін қайтарбай

Қылбайбы деп айта алмай,

Қыран ер тоқтап қалыптыр.

Қырық үй тігіледі. Бәрі де қыздар үйлері. Ойын үшін тігілген. Манас шораларына жарысайық, озып барғанымыз бұрынғы таңдауды алайық дейді. Қырқы жарысады. Алмамбет, Бақай, Сырғақ озып кетеді. Алмамбет Арукенің үйіне түседі. Алмамбетті қалмақ деп Аруке ұғады. Афсун оқып өзін үдірейген жаман қара қыз қылып, қырық атының бәрін санайды. Бәрінің батыры бір-бір қызды алып қалады, бар қыздың аты аталады. Бәрінің арасына Манас келеді. Алдынан:

Ақ шүште киіп шұбалып,
Сандырмасы санда жоқ,
Салтанаты ханда жоқ,
Ұлық бейіл анда жоқ,

Шаңы рысқы шығыптыр.

Ырғала басып теңселіп,
Аққұланың дуубурун
Алыс жерден ұғыптыр,
Атыңыз күлік екен деп,

Қылайып күліп тұрыптыр,
Қанжар тиген қолыңыз,
Қаныштан болсын жолыңыз,
Қарданбай тұрам қойсоңуз,

Қаталдық қылат екен деп,

Бұзылбасын ойуңуз.

Бар ісін көріп сайладым.

Аяқ болып тұрсам да,
Бақытыма тұрдым табылдың,
Арыстаным, бері келің деп,
Атыңды түшіп берің деп,

Ойына қойбай аударып,

Ояндың атын алыптыр.

Сонан соң арақпен сыйлайды. Арақпен сыйлау бұнда вообще көп.

Жеті меште шарабын
Қыз екен деп күшөнгөн,

Қиындығын қарағын.

Шекер, шербет балменен

Жая қойып жалменен.

Содан ойын болады. Қырыққыз көздерін таңып, қырық жігітке қарсы жүреді. Ұстағандарын алмақ. Алмамбетке қара қыз Аруке, Манасқа Қаныкей дәл келеді. Аты келген жігітке өз қыздары мінеді. Алмамбеттің қара қызын өзгелер танымайды. Бұл қайдан келді, Аруке қайда деседі. Алмамбет те қорланады. Қаныкей сырын білетіндіктен барып қалпыңа кел, бұл мұсылман, ханның көңілін қалдырма дейді. Аруке үндемей, жауап бермей қалады. Енді қырық батырдың көздерін байлап, қыздарды ұстатады. Бәрі өзді - өзі қыздарын алады. Қаныкей Арукеге асылады. Жалғыз қалмақ. Маған қайдан келеді, құлға сыйға кетпеймін деп түр сыйлады. Қаныкей Алмамбетке, аяшым, аз күн аял қылып көңілін ал. Жақсы дейді. Алмамбет барса, түрі бұрынғыдан да жаман боп қалған. Қор қызы болса да осыныңды алмаймын дейді. Алмамбет Манасқа қайтып келеді. Жасы жиырмадан асқан. Саны бура санындай, шашы шоқпардай, өзі сасық. Аруке шырықты бұзады. Манас ашу шақырып, тағы кісі салады. Арукенің ата-енесі жоқ, ғайыптан келген пері қызы өзі атылды, бәрінің ұстазы дейді. Ақыры біріне-бірі тиіседі. Қырық қыздың қылғандары подробно жазылған, натураль реализм ретімен Алмамбет әйел көрмеген екен. Аруке өзі тұрғызып алып салыпты дейді. Бәрінен сіркіреп қан кетті дейді. Бұл жырдың аяғында:

Аруке менен Қаныкей
Айтылып өтту алынбай,
Адам айтар кеп емес,
Арбақтардан елінен

Сұрап келді жомоқшы,
Қара қырғыз оған деп,
Аттың боғы бар болса,
Дарияның басына

Қашып алып шығат деп,
Ешеналы айтқаны,
Арбақтар айдан тарынып,
Он жеті күні тапқаны,

Жетім болып екі қол,
Шыным ошы ұғып қой,

Оқып қыран арбаққа.

Андан кейін мен келдім.

Европаға баратын қазаты бар. Қаныкейді алудың аяқ жағынан көзқамандарды көшіріп, орысты алудан соң жол болады. Бұндағы жаудың көбі де аярлар болады. Афсун оқып өздерін түлкі, барыс, елік қылып жібереді. Қолдарына хабар береді. Халық аттары белгісіз, выдуманный арийлер дейді. Жалғыз - ақ ұғымдысы.

Үрімден елі бар,
Айланып Каспий көлінен,
Алар азыр өсімдіккө,
Ар жақтағы пар аңшы

Доғушун қасқа жетмекке. (Кесмер батыр дейді біреуін).

Беретін кінам жаңынша,
Амиана шоң душман
Кейіп деген батыр балуаны,
Сынташкөл арбақ Сейіл,

Бегош аяр,
Серп түбі түрік,
Шорнагөр бұның да түбі түрік,

Арийлар мұсылман болады (шіркін атқа қалыпты) дейді.

Жеңіп алып,
Түркістан қайда, жер қайда
Тумен алашым ел қайда, -

деп Каспийді бойлап қайтысады.

Күйлер: "Сынған бұғу", бір манаптың трагедиясы, "Толғоу", "Шыңғырама", "Көкейкесті", "Құл Семетей" (Тоқтоғұлдың "Құл Семетейі" деседі). 1. Сұрабай, Ақтерек: Шоң арық Қошой кішкене бөлімі. Ертөштік есегін бурыл ат қылады. 2. Қошойды Семетей қысады. Үңқой - Айшүрек. Пұшқа кемпір мен Үңқойдың пішінін салыстырады. Екеуінің де пішіні жаман. Жақсы қатындарды көрсетеді. Оларды жақтырмайды. Мыналарды жаратады. Кересек пен Қошой, Семетей шабады. Селкіншек Тиіш пен қатындары жетеді. Келердің алдында үш дөбе (Ботуғур - Сұрабайдың руы) деген жерден дүрбі салады. Ұмамбай Жолдыр ұста шоңетік кедейі, қураған адамдар. Солар Шынқожаның,Төлтөйдің ролінде болады. Шоңарықтың суын өте алмайды. Семетейдің ауанына салып ырдайды.

І том

Жақып байдың зары. 1 - песня (прелюдия прозой).

Жабдық салып ат мініп,
Жаға салып тон киіп,

Жанымда болған қарам жоқ.

Тұтынарға тұяқ жоқ,
Туғанымдан айрылған
Жұртта мендей шұнақ жоқ,
Қарманарға тұяқ жоқ,

Қанатынан айрылған,

Халықта мендей шұнақ жоқ.

Ажал анық, шара жоқ,
Аман жүрер сана жоқ,
Ақыретке бет алсам,
Атекелеп артымдан

Налып қалар балам жоқ.

Құнаным жүрет құр болып,
Қуып мінер балам жоқ,

Құдай қылды, шарам жоқ.

Далада жүрет тайларым,

Таптап мінер балам жоқ.

Талайыма айлайын,

Ақ ісіге шарам жоқ.

Жасым жетті қырық сегіз,
Дүние күттім құп тегіс,
Ақыретке бет алсам,
Алтын, күміс бұл қалат,

Алған жарым тұл қалат,
Айдаған малға ие боп,

Алтайдан келген құл қалат.

Бай Жақып ұйықтап жатқанда аты босанып қашады. Оны Ақымбек дегеннің баласы қуа кетіп жөнеледі. Баланың шешесі келіп, Жақыптың бәйбішесіне әлек салады. Баламды тауып бер дейді. Бәйбіше Жақыпқа келіп, ұрыс салады (бұл жер подробно жазылған, қайталамалары да бар).

2-песня.

Манас туар алдында Шердің түс көруі.

Байжақып қатыны түс көрдім, мал айтып сояйық дегенге ырза болмай, баласы, дәнеңесі жоқ тұрып бос сөйлегенін жақтырмай, бақ - дәулетгігіне басып бара жатқанда құлағына бір дауыс келеді:

Атеке, неге қайғырдың,
Ақылыңдан айрылдың,
Қыламын десең қиындық,
Қытайда саға шамалар,

Ұлықпағын дүние үшін
Ұрыста саға шамалар, -

дейді дауыс.

Жақып жоғалған Ақымбек баласын іздеп келіп, біраз алдан атын табады. Үстінде ақ жолбарыстың терісі буулы болады. Сонда айтатыны:

Аны көріп Жақыптың
Ақылы кетті жаңылып,
Баланы жолбарыс алған қу,
Менің басыма мүшкіл қалған қу,

Бәлекетке салған қу,
Жебатқанда баланы
Жетік мерген атқан қу,
Жеке басым құн беріп,

Жерімден шорым қатқан қу.

Жеткеріп қоныс алсын деп,

Бұ жалмауыз атқа жапқан қу.

Арқамыздан құн беріп,

Менің әбден шорым қатқан қу.

Атынан танып алсын деп,

Атыма тері жапқан қу.

(Көп предположениелер айтады.)
(Атты қуа кеткен баланың аты - Меңдібай.)

Бұл бала атты қуып шыққанда, қырық бала қырдан шығып, алдынан қуып әкетеді. Манастап ұран салса, солар жолбарысты өлтіреді. Терісін сойып қояды.

Қырдан шығып қиқырып,
Қырық бала тиіп кеткені,
Бай Жақып деп бақырып,

Манастап ұран шақырып.

Меңдібай баланы ойнайық деп таң атқанша жібермейді. Бай Жақып айтады:

Бекер айтпа, балам, деп,
Қырық бала түгіл, бірі жоқ,
Өлген Жақып тірі жоқ,

Шәкең балам ер дейді. (Бәйбішесі- Шер, тоқалы - Бакдәулет, Меңдібай деген баланың шешесі Қанымжан).

Манас айтыпты Меңдібайға:
Байғұс атам бай Жақып

Бала үшін болған қар дейді.

Мен барғанша бай Жақып,

Балаға болар зар дейді.

Бакдәулет менен бәйбіше
Көріп тұрды көземнен,
Ұғып тұрды сөзінен,
Бекері шыны деп сұрайт

Меңдібайдың өзінен.

Кәудек бала тұрбайбы,

Қалп етсе Құдай ұрбайбы.

Көрген үшін шын қу деп,
Бүйір көз баушыдай сыр қу деп,
Бір дердікер бар алда,
Кешегіден бір жаққа

Білгені қандай қылды деп,
Біресе екі қатыным

Майнетке мені қойды деп.

Шер белгісі жоқ тұрып,
Меніменен ұрысып

Берші, міне, той дейді.

3-песня. Манастың тууы.

Айта берсе сөзі көп,
Әзір құлақ салыңыз
Арыстан Манас кебіне,
Тойдан кейін тоқталып,

Екі жыл тамам өтіпті,
Ер Манас бойға біткелі

Тамам үш ай өтіпті.

Жолбарыс жүрегіне жерік болады. Жылқышы Қанғай қара мерген атып өлтірген жолбарыстың жүрегін әкелмек болып кетеді. Барып жүректі алып, Жолшай бәйбішені сынамақ болып бір биенің жүрегін де алады (Бәйбішенің толғатқаны да толық айтылады). Бай Жақып шыдай алмай, жылқысына кетеді.

Жорға боздың үйірінде
Қара жалды қула бие

Қайқалақтап алыпты. ...

Еркек болса құлыны,
Еншілейік балама,
Егем нала құдірет,
Жеткерер бекер санама,

Жорға боз атын жаяйын,
Қатыным туса еркекті,
Мыңдан кейін айғырын

Қамбар боз деп қояйын.

(повторение)
Ұрғашысын барлығын

Ақ тілеуіме сояйын.

Еркегінің барлығын

Ниеті қазат қояйын. (Бәйбішесі сегіз күн толғатқан).

Бақырып жатқан баланы
Он бестегі баладай

Көтергендей салмағы.

Үш қарынның майларын

Үш атқа қойбай жалмады. (Манас сондай мешкей болады туа сала).

Тастап салыңдар,

Жақыптан хабар алыңдар.

Ақбалтаның қатыны Зүлейқа байына ұрсады, барып сүйінші неге алмайсың деп.

Ақбалта:
Жарыбаған жарды бар,
Құртқалы жүрген құлазар,
Ел көрбеген бақыр бар,

Айылда жүрген айбар бар,
Құзда жүрген қоңсы бар,

Қояды маған осылар дейді. (Қатынымен екеуі көп керіседі).

Ақбалтаның сүйінші сұрауы:

Арыстаным Жақып, сүйінші,
Жұбағанда бәйбіше
Жолбарыс тапты сүйінші,
Жоғаларда бәйбіше

Жолдас тапты сүйінші,
Еріккенде бәйбіше
Ермек тапты сүйінші,
Қайғырғанда бәйбіше

Қаралды тапты сүйінші. (Сүйіншіге бергенін көп санайды).

Жақып баласын келіп көрген соң сынын айтады:
Қошқар тұмсық,
Көркі қалша, көзі тік,
Жалаялы үржар қабақ,

Жағы жас, иегі ұзын,
Ерні қалың, көзі үңір,

Ер мінезі көрінет.

Алақан жазық, қолы ашық,
Аттанып шықса жолы ашық,

Алып мінезі көрінет.

4-песня. Манастың туғанына той қылғаны (Тойға тамам елдің бәрін шақырады).

Алтмыш ақ боз бие алыңдар,
Қамбар боздың үйірінен

Қармап келіп шалыңдар.

Қабыл болса түйе бар,
Екі мың еркек қойым бар,
Айбақтан бері бұ тойға

Атап қойған қойым бар.

Немесін қоспай сойыңдар,
Ағайынды туғандар,

Аламанды қойыңдар.

Төрт жүз түйеге арттырған,
Алты жүз атан түйеге

Аппақ күріш арттырды.

Қытайларға лайық
Қырық мың жанаш төлінен
Қара мейіз салдырған

Қызыл араң тарттырды. (Аттардың шабысы толық жырланады).

Бәйгенің басын байлады,
Бес жүз жылқы, бір мың қой
Бәйгесіне сайлады,
Бес қызыл нарыны

Екі түйеге жүктеген,
Есептеп алтындарын
Екі күн атын айдады,
Ел тамаққа жайлады,

Үшінші күнде аттанып,
Тойға келген көпшілік
Қорқып кеше байланды,
Атқа болжал айтыпты,

Өгізге шу қалғандан

Осы жерден қайтыпты.

..........аты жыл таман

Сүзеген екен...............

Арандай аузы ашылып,
Қара болат сулығы
Жіберді көзден басылып,
Даңқаны тиген жерлері

Тас та болса қазылып,
Төрт аяғы ашылып,
Ауыздықтан ақ көбік
Омырауда шашылып,

Сары қызыл қара жал
Сайдан шыққан бұлыттай,
Зақымдай ұшқан қандай мал
Артынан келет жақындап,

Атқан оқтай бір сұр ат
Арқасынан жақындап,
Бағыштың аты Сүркиік
Анда-санда бір тиіп

Аның арқа жағынан.

Қанғайлардан қара сұр
Аның жүгірісін қарап тұр,
Аның арқа жағынан
Таз шешенің тау қара,

Семіз екен бейшара.

Сауырысы күйіп солақтап,
Сүреуге кіріп бұлақтап,
Алардың арқа жағынан
Алтайлардың нар қара

Аршын кіріп арымдап,

Айғайын алтай салыптыр.

Ашып көзді жұмғанша,
Қоңыр би келіп ақырды,
Құржаңдаған бұ доңыз
Не болды деп бақырды,

Айғайын ұққанда,
Әзім деген ақбақай
Қояндай құлақ жапырды,

Шанды көкке сапырды.

Құдай қолдай көрсін деп,

Құралып қалған көп түр...

Құжылдаған көпшілік
Қытай алса бектер деп,
Қызыр бізден кетер деп,
Қанғай алса бектер деп,

Қасиет бізден кетер деп,
Жылтаман менен Сүркиік
Біреуі алса екен деп,
Ат сүреген адамдар

Женчей келет тепеңдеп.

Бәйгеге жақын қалғаны,
Басын шайқап жылатамын

Басуға келбей қалғаны.

Бағыштың аты Сүркиік
Барып торға бір тиіп,
Жидектер аты шыққаны,
Жібекті туын жыққаны

Бағыштың аты шықты деп,
Бай Жақып туын жықты деп,
Азияның халқына

Әзір болды ұша кеп.

Орта Азия күн батты,

Озып аты келген соң.

5.Манасқа ат қоюы.

6. Манастың тоғыз жаста сабалақ уақыты. Манас 8 жасында.

Арам адал түк білбейт,
Әрбір түрлі іс қылат,
Аға-інісін көзге ілбейт,
Болып тұрат кей күні

Байлауда бұдан мінгендей,
Басып кетет кей күні

Байлатпаған жындыдай.

Дұбана көрсе ұрыпты,
Асасын тартып алыпты,

Азапқа бұ да салыпты.

Қожаны көрсе құрытат,
Бір сабада қымызды

Қолына берсе, бір жұтат.

Жарым шелек арақты
Жалғыз ішсе, мас болбайт,
Жамбы тисе қолына,
Шақа пұлша тоқтатпайт,

Парқын білбейт дүниенің

Бай Жақып байқап күйгені.

Жақып баласы туралы:

Аңдасам, баланың ақылы аз,
Жөнін таппай дәулет мас,
Тілазар дей ме дінге қас,
Мал азабын балаға

Бір тарттырып көрелі,
Жайлаудағы қойшыға
Алты ай малай берелі,
Еркелетіп олтырбай,

Қатықтырып көрелі.

Манас қозыны бағады,
Қозыға қасқыр шабады,
Соны Манас қуып барса -

Қозының бәрі аман, қасқыр Ғайып ерен қырық шілтен болып шығады. Оларға Манас сенбейді. Қаны, сөздерің сенейін. Әуелі біреуің қасқыр болшы көзімше дейді.

Осыншаны жаратқан
Қайда болат құдайың,

Үй-жайы қай жерде. ......сізден сұрайын.

Ол сөзде бала салғаны,
Қызметте жүрген қырық шілтен

Қытқырып күліп қалғаны.

Хұрметі бар бұ жайда,
Үйі болай құдайда,
Ұғып тұрған құлағың,
Үш деп білген тұрағың,

Жет...

Сасық менен жақсыны
Күші біліп тұрыңыз,
Ашу менен таттыны
Білген өзіңіз,

Аны да ақтың күші деп,

Ақылменен біліңіз.

Көріп тұрған көзіңіз
Құдыреттің күші деп,

Құп біліңіз өзіңіз.

Қармай тұрған қолыңыз,
Қадір алда күші деп,
Қабырынан біліңіз,
Баса тұрған ұлыңыз,

Құдыреттің күші деп,

Көңіліңе тұтыңыз.

Көкірек жүрек дініңіз,
Құдайдың үйі екен деп,
Құб ұшандай біліңіз,
Қырық шілтен айта салғаны,

Бір сілкініп біреуі

Көкбөрі бола қалғаны.

Манас Айнақұл деген баламен жұдырықтасып, талдырып тастайды. Артынан татуласып, алты бала қозы жайып жүріп алады. Бұл да ұзақ әңгімеленген.

7. Манастың қалмақтарды шауып алуы.

Бұл бөлім орынсыз жерден басталады. Алдыңғының аяғы бітпей, бұны көрсетіп қойған. Манасты Жақып Өсер байдан қозышылықтан алып, үйіне қайтады. Жолда Жақыптың жылқышысын қалмақтар сабап жүр екен. Жер қорыған қалмақ болады.

Алты руы қалмағы

Қорыған екен жерін деп.

Отыз байтал, бес атан
От майына бердім деп,
Ошаны да азсынып,
Қуып жықтым келді деп,

Жақыпбай айтып салғаны.

Манас сонан соң қалмаұтарды сабайды. Манас Жақыптан өздерінің ататегін, ағайын -жақындарын сұрайды. Сонда бұрын күшті ел болып, енді азғанды айтады. Жеті ағайыны бар екен (Жақыптың), бәрі де жан-жаққа бытырап кеткен. Соның бірі Үсен екен. Ол Үсен атын жойып, Көзқаман атаныпты дейді.

Қараңғы Тоқай жер бар дейт,
Ал Тоқайдың ішінде
Аю, жолбарыс, қабылан,

Албан түрлі шер бар дейт.

Андан өтіп барғанда,
Ғайып бағып мал қылған

Қанша түрлі ел бар дейт.

Байқап тұрсам, не түрлі

Барса келбес жер бар дейт.

Көп алыс жолға барды деп,

Көрген - ұққан ел айтат.

Ел айтқанда не айтат,

Көре албайсың деп айтат.

Үсен атын жойды деп,
Аттары бұзық алардан

Көзқаман деп қойды деп.

8. Манасты Есенқан елі шауып алмақ болуы. Есенқан Манастың хабарын есітті.

Алтайлар аттану керек дейді. Ол аттанбай, әуелі сынау үшін 40 түйемен қазына тиеп, сауда керуенін жібереді. Манас оларды тонап алады.

Үшінші күнде түс шенде
Мөлтіреген боялпан
Шөлге келіп қалыпты,
Арық қазған алты мың

Елге келіп қалыпты.

...идолы - қолдан соғып құдай деп,

Жолыңнан кім болды.

Нияз қарға Манас айтады:
Егшерермін еліңди,
Тоқтатармын желіңди,
Мекен қылып жеріңди,

Қарайлатып қалқынды,
Кетірермін барқынды,
Алармын деп қолыңдан
Қалмақ, қытай, сартыңды,

Салармын саған қарымды.

Шабармын Шаң шу шарыңды,

Шашармын саған арымды.

Талқалармын барінди.

Мұны айтып бұ Манас

Ақ құла қамшы салғаны.

Айқожа:

Аны айтып бүзірек,
Ашқын, балам, үйірің деп,
Аманаты пайғамбар

Аузына қойды түкіріп.

Маһыры шапқан шашылды,
Бала Манас он төртте

Басы - көзі ашылды.

Асты жарғын қараса,
Күрсі лаух көрінді,
Күңіреніп айлады,
Көңілі қым бөлінді,

Көзден жасы төгілді,
Қайғыланып жас бала,
Қабырғасы сөгілді,
Асман жаққа қараса,

Ғарыш ағла көрінді,
Барқырады айлады,

Мағрупатқа көмілді.

Манасты Есенқан жіберген. Әкесі байлап алмақ болады. Алдында Жақыпты байлайды. Манастың жөнін айтпадың, қанға қарсы екесің деп, содан кейін Манас Жоннұзбен келгенде, оны да байла деседі. Манастың ашуы келеді.

Аны көріп Манастың
Ашуы келе қалғаны,
Жаасы шықты жүзінен,
Жалыны шықты көзінен,

Емшілердің жазасы
Оң құлағын құлтитып,
Сыпыра кесті молтитып,
Мұрнын кесіп кеңкейтіп,

Сақалын кесіп, иегін

Қоя берді дейкейтіп.

Көңілдерінің атынан
Көзіне шенеп қырқысып,
Манас қылды бұйрығын,
Толарсақтан қырқысты

Аттарының құйрығын. 84 кісі болып атқа шығады. Ашығады. Ат сою керек болды. Ешқайсысы көнбейді. Манас Аққұланы сой дейді. Шегебай Аққұла арық, менің астымдағы боз бестіні сой дейді. Соны сояды. Манасты ойнап хан көтеріседі. Содан кейін Манас жігіттеріне жер саламыз дейді.

Алтай тауда аңыратты,
Ашып аны алабыз,
Ар жағы Орхон дария бар,
Марал кешу барабыз,

Батыра шалғын шалабыз.

Жолдастың бәрін бар деймін,
Жолды барып шардаймын,
Қарақшы болса қармаймын,
Ұры болса тұтамын,

Үдек - шүдек жан болса,
Осындайда жолықса,

Сау қойбай басын жұтамын.

Қиынсынып аттанып,
Қытайдан жортуыл барбы екен,
Қан болған соң Манастың

Қарап жатшы жабны екен.

Алар жақын барыптыр
Ағынды Орхон дарияға,
Марал кешу бар деген,
Ұрғын, тасқын аққан

Орхондың суы тар деген,

Осыны көздей баралы.

Есенқан бұл уақытта баяғы жіберген 45 түйелі керуеннен хабар ала алмай, тағы жүз кісі жібереді. Олар тасып жатқан Орхонға келіп тіреледі.

Жүз адам келіп қараса,
Орхондың суы кіріптыр,
Басынан мұңғы бұзылып,
Жандосынан қараса,

Жайсандың суы қосылып,

Қап-қара болып көрінет.

Қан жаттанып жосылып,
Тоқайы биік дауылдап,
Таусы биік зауылдап,
Терегі шамдай сайылып,

Теңізден шыққан толқыны
Қайың талдың түбіне
Қақ тізеден жайылып,
Жатқан екен күркіреп,

Жақын келген адамын
Тамам бойы дүркіреп,
Жүз кісі кеше алмай,
Ханына хабар салады,

Хан кешіп өтсін дейді.

Өтеді, 20 кісі суға кетеді. Кешкендерді Манастың шалғыншысы көріп, жүздей кісі кешті деп хабар береді. Бұларды Манас қырады. Артынан 800 кісі өтіп шығады.

Арғы атам бар Алаш деп,
Атым менің Манас деп,
Алла тала сақтаса,

Әр бәледен қалас деп.

Көкше бұлармен соғыспайық деп қорғанды.

Бесінден шары бес айлық,
Бет алып бері қол шықса,
Беттесе албайт алтайлық,
Киік атып тым кетпей,

Кісі өлтіріп тастайық, -

дейді.

Манас бұған ұрсады. Артынан Көкше соғысады. Шоң Нөкер деген батыр бұны аттан бөліп алып, тасқа ұрмақ болып жөнеледі. Сонда Манас қуып жетіп, Нөкерді қасында Көкшемен қабат аттан жұлып алып, Нөкерді өлтіреді.

9. Манастың хан болуы.

Андан бөлек бұяқта
Алтайлықтың бәрі бар,
Алшын, үйсін, найман бар,
Арғын, қарақожа бар,

Абақтардың ішінде
Айдарқан батыр қоса бар,
Қырғыздардан Саламат,

Қыпшақтардан Шешен бар.

Ноғай осы Бай Жақып,
Нойғыттардан Ақбалта,
Тотыдан барған Тоқтау би,
Өкістерден Өмірзақ, Өзбектен

Дамылда, Өткір шешен Әбділда,
Хан Жақып бастап қарсы,
Ақылмандар бәрісі
Жиылысып олтырып,

Тамағын тартып балтырып,

Қанға қылдық қастықты.

Қария Жақып кеп айтат
Қашқардың шеті Қызылтау,
Қарап тұрсаң, халайық,
Қапырден бәрі болды жау,

Қамданбасақ болбайт қу,
Қырғыз, қазақ, түрік ұлы

Қалбайт деймін аман - сау.

Әңгімеде араб деген ел бар. Ташкен үстінде тоқтап тұрып қалыпты. Ішінен пайғамбар шыққан деп айтысады дейді. Әдейі ескі заманды елестетпек болып, еміс хабар қылып сөйлейді.

Қанды жұрт болып қалайық,
Қалаба қылса қапырлар,
Қайрат қылған балалық,
Өліп қалса, қоқыстар

Бір шұқырға толалы.

Бекер жатпай ендіккен,
Тірі болсақ бәрібіз
Бір дөбеде болалық,
Белі қатты біреуінді

Биік көтеріп қоялық,

Халыққа хабар салалық.

Қайраты бар біреуіңді

Хан көтеріп алалық.

Халыққа хабар салалық,
Капыр келіп қол салса,
Қару-жарақ асынып
Қарсысына баралық... -

(дейді Бай Жақып жаңағы жиында).

Хандыққа бірің шығындар,
Беттескен жауға белдеңдер,
Белдескен дауға демдеңдер,
Өткір шешен тілдеңдер,

Үкімет жөнін білсеңіз,
Ұлы кісі бәрісі,

Осыны айтып салысты.

Сонда баяғы далада Манасты хан көтерген 84 - тің атынан Айнақұл Манасты айтады. Манас хан болады. Сонда Көкшені Қамбар жерлейді.

Көкшені Қамбар жемелеп,
Тұяғың қалсын сенің деп,
Туылғандан бері дүниеден
Қай жерінде кембі деп,

Бір тайды аяп салғаның,
Халыққа мәлім болдың қу,
Қарың болып қалғаның,
Хандықты қырғыз алды деп,

Қазақ бекер қалды деп,
Атаң екеуің әрқашан
Адамдан жақын көресің,
Айбанда болса малды деп,

Қапаланды Қамбар хан.

Манас отказываться етеді. Хандықтан жалғызбын жана далада да бір тай сойдым деп хан болмаймын дейді. Жұрт болмайды.

Талада бір ат сойдым деп,
Хан көтеріп қойдың деп,
Өз нәпсіме тартпаймын,
Таудай тоқа налатты

Өз мойныма артпаймын.

Қалмағың бар, манғол бар,
Қазағың бар, қырғыз бар,

Қанғай менен торғауыт бар.

Ақырында Жақып хан, Манас батыр болады. Көкше Қамбардың жерлеріне шыдамай келіп, төрелікті сұрайды. Содан қазақта:

Қашан таққа мінгені
Төре атанып қалсын деп,
Халықтың бәрі күңгіреп,
Қазақ төре болсын деп,

Қақ жарылды дүңгіреп,

Көтерелік ханды деп.

Жақыпты хан көтереміз дегенде, ол бар жайын айтып, маған қисандар, мен балама қиюларынды сұраймын дейді. Манасты ақ кигізге салып, халықты жеті айналдырады.

Хан тәжісі осы деп,
Хан Манастың басына

Жығалу бөрікті кигізеді.

4-бөлім (бұл 3-ші бөлік, 2-шабуылдың аяғы).

Бақайдың Ташкенге қарай барғанда кәпірлермен (қытайлар) соғысқанда айтқаны:

Ұрығым қырғыз ұлы жұрт,
Көптігім ұқсаң қара құрт,
Тоқсан ұлы өзбек,
Мұрынғының бәрі айтқан

Жауға ылайық өзі деп.

Ақтық дінді табабыз,
Қызмет қылған нәбиге
Ғақаша сахаба бабамыз,
Алынса қандан тұқымы,

Алабыз деп дем байлап,
Аттанғаның жол түзеп,
Арбақ ұрған қытайлар
Ақылыңдан шоқылы,

Алдырып қуып тек жүрген
Алаш ұлы тоқтығы,
Әкімінен қол жиған
Арбақ ұрған кәпірлер

Ақылыңдың жоқтығы.

Осы тұрған кең Ташкен,
Ауалғы аты Намандүр,
Осы жерде ас берген,

Түрік баласы жамандүр.

Шын атағы Түркістан
Апары сияпаты қашырып,
Алған екен Кейқауыс хан

Осының арқа жағынан.

Нүпіл шыққан Алаштан,

Үкіметке қараған.

Япас ұлы қанша жан
Арасынан алты ата
Үкіметті жоқ етіптір,

Өз алдына кетіптір.

Ұрығы қарқап толыбтыр,
Ер Тұрғандың балдары
Екі жүз ұру болыптыр,
Падишасы жоқ болып,

Бас алалмай тоқталып,
Монғол менен татарды
Басқа болып қатары,
Айыл болып қонысып,

Алды - алдынан бөлісіп,
Араға ұшақ толысып,
Байғұр, ұйғыр болысып,
Байлары малын бағалап,

Бақырлар жолмен жағалап,

Қалтайтып қала салыптыр.

Қарсыласып ортадан
Қалабасқып қалыптыр,
Тоқсан ұру бөлініп

Шоң Ташкенін алыптыр.

Қырық ұрулы қырғызбен,
Қыбылада жылдармен,
Қырық жыл қырғын болсам да,
Қытайдан қашып жылғынмен,

Үлкен атам Оғыз хан
Қырға көшкен ел үшін,
Қыр оғыз деп жұғырған,
Қырық ұру болған қырғызым

Бір атадан туысқан,
Бежіндік Қытай мен үшін
Белді бекем буысқан,
Шағатайдың балл ары,

Бұл шеруде бардары

Такеш болған жайыңыз.

Қызыл тоқты көп ойран
Қытайдан екен бәйіңе,
Қырғыз келіп, қол тұрат,

Келерге қандай сайыңыз.

Бұл айтылғаннан аз бұрын мынандай делінеді:
Алтайда Байкөл жерің деп,
Аяқта Алаш елің деп,
Әзам шәр Ташкенге

Тиісің жоқ сенің деп,
Қапқасын тартып алыптыр,
Қазағын айдап салыптыр,
Қалдан Серен дегені

Қарқап жүз мың қолменен

Қармасуға барыптыр.

Қара сарай қапқадан,
Халқы қырғыз, қатаған
Атанып қорған салыптыр,
Дұшандың ұлы Анос дейт,

Қаласын тартып алыптыр.

Қалбаласып ұрысып,
Қармаласып жұлысып,
Көптен Қытай кірген соң,
Көшіп кетіп қалыптыр,

Көйілді көздей барыптыр.

Көйілде қырғыз көп екен,
Кәусарас деген көл екен,
Көңілі бағыс ел екен,
Бадахшан мен Балахға

Тауы жақын жер екен.

Күншығысы жағында
Жедігер деген ел екен,

Басшысы Бағыс дер екен.

Ер Бағыстың баласы
Айтылып жүр жұмақта,

Атын Төлтай дер екен.

Сипұш атты қалдайы,
Қытайдан алып далайды,
Кейқауыс алған суменен,
Көтерген он бір туменен,

Көк жаңғырған шуменен,
Тоқсан мың әскер қолменен,
Апрасияп қашқанда,
Таң түлең деген жолменен,

Бұ да барған жол тозып,

Ақым бешім қолына...

Үш жүз ұру қазағым,
Үйсін, алшын, абағым,
Үстіңе келдің қол тартып,

Әліңді, қытай, қарағын.

Арғын, найман, тарағым,
Әкімсінген зөң қытай,

Ал ауалың қарағын.

........бар, албан бар,
Салысқанын алған бар,
Саусаған қапырды

Заман ақыр салған бар.

Байжігіт, қыздай туғаным,
Байқатайын өзімді,

Майданға кіріп тұрғаным.

Бақай содан кейін соғысқа кіреді.

Астындағы көк тұлпар
Атырылтып ойнатып,
Атқан жәйін оғындай
Оқтарылтып сойлатып,

Қалған жаб басына
Туылғанын қатебін,
Салаңдатып қасына
Қарпышысын байлатып,

Шарайнасы қияғы,
Азырқысын абандың

Үрістемдей сияғы.

Сембұл деген әрі батыр, әрі аяр. Сонымен Манас соғысады. Манас ұрарда Сембүл екіге бөлініп кетеді. Екеуін ұрғанда 4- еу болады. Төртін ұрғанда 8 болады. 16, 32 болады.

Қашқан капыр:

Опа таптық мұнда деп,
Ошандан орын алыптыр,
Орта таумен атағы,
Ошы күнден осы күн

Опа атқа қалыптыр.

Мұсылманда намаз оқығанда ауыздары неге күбірлейді. Көттеріңді неге жуасың деп түрік ұрулары сұрайды. Бұнда да бұрынша білмегенсіп тұр.

1. Ташкенді алғаны.

Алтын күміс, зер алып,
Албан түрлі мал алып,
Мінеріне жорға алып,

Мың ділдәлік торқа алып.

Мініп жүрген дағы бар,
Қазынасы қайда деп,
Ескі қорған Шалдыбар,
Нешесін қойбай аударып,

Тінтіп жүрген дағы бар.

Бүгін қойған өлігін
Мүлік бары деп ашысып,
Өлігі бар екен деп,
Бөлінісіп қашысып,

Көмек екен деп барып,

Көзден сала қашысып.

Атасының көзі деп,
Алып жүрген жері деп,

Сөйлеп жүрген дағы бар.

Алдыратып қалмақты,
Сүйреп жүрген дағы бар,
Қыжылдатып қытайды,

Байлап жүрген дағы бар.

Қиықтанған қытайда
Қызы талақ капыр деп,
Ақылшым менен бір салып,

Байлап жүрген дағы бар...

Өз құсынан адасып,
Ақырдан ойға шабысып,
Қиқырысып табысып,
Қиыла балдар шудындап,

Қытайда болса алсақ деп,
Қыз - келінге жабысып,
Қызғанғанын Қытайдан
Қызыл ала қылышын

Басын ара шабысып,
Cay жүрбеген бозбалдар
Зордықменен табысып,
Қапырға қайғы салысып,

Қайтып құсын табалмай,
Қараңғыға қалысып,
Қайдасың деп бір-бірін
Қайғыласып қалысып,

Қалабалы бозбалдар
Капыр да болса алсақ деп,
Қалмақтың қатын - қызына
Қапылысып қалысып,

Қапырға қатылбағын деп,
Тарыбас жесилеп

Қайтарысып алысып.

2. Ташкен халқының мұсылман болуы.

Баймырза Ташкенге кірген соң намаз жайын сұрайды. Ұзақ сөз сөйлейді. Дінді тамаша қылады.

Асылың бізге туғансыз,
Намыстың жолын құтансыз,
Әзелден бері бөлініп,

Алтайға барып тұрғансыз.

Сыбырына тұрыңдар,
Сенделіп төмен жүріптыр,
Фин менен мансар түріктер

Әмірлебей жүріптыр.

Қалғаны менде тұрыппыз,

Қазатқа мойынсұныппыз.

Қаншадан бұяқта

Қаттасалбай тұрыппыз.

Қандай жолға кірдіңдер,

Айран болып тұрыппыз.

Ата болын жойыппыз,
Бабаңыздың нарқынан
Барын қылбай қойыппыз, -

деп келіп, намазды сап болып оқығандарын сипаттайды.

Башқа бір жұмыш мұныңар,
Өбектеп әуре болыңдар,
Бауырыңарға қолыңар,
Болжалы жоқ бір жұмыс,

Басыңды жерге қойыңдар,
Қатар-қатар тұрысқан

Қайсы түрлі ойындар.

Еліңіздің бәрісі
Екі жағын қарады,
Ауыс қылған әскер

Немене іске жарады.

Сиядыңар жүзіңді.

Күнбатысқа қаратып,
Күлді бәрің жүзіңді,
Күнбатыс қылдың бетіңді,
Әзір бекер болдыңдар,

Айтыңдар білген ниетіңді.

Біз білбеген бір сөзді
Қожырауың қалдыңдар,
Бәрің бірдей күңгіреп,

Қол көтеріп қалдыңдар.

Иектеріңе қол сипап,

Ниетін көрдің, барыңдар.

Алтайдан келген ағайын,

Алдыңдар қайдан бұ дінді.

Әбу Насыр Самани мұсылманшылық жайын айтады. (Баймырза, Көкетай бас болып сұраған жаңағыдың жайын). Әбу Насыр сөзінен соң Көкетай:

Бет алдынан Көкетай
Тоқтаңыз деп қалғаны,
Періште ұрып қоят деп,
Бұ қапырде айтқан қандай деп,

Айтып-айтып көп сөзді,

Ақырет қамын жедіңіз.

Арада тұрып жана бір
Періште ұрат дедіңіз,
Періште деген немене,
Белгісін айтың тегеле,

Періштені көрсет дейді.

Айқожа күледі. Періште Құдайдың жолдасы деп сұрайды Көкетай. Шайтанның да жайын сұрасады. Айқожа адамның жаралғанын айтады. Ұжмақ, дозақ жайын айтады. Манастар, Алтайдан келген Көкетайлар басқа жердегі түрік.

3. Панұс хандан көрген қордығы болады.

Атыла Қытай болады. Ол әфсүн оқып, өз елдерінің қатындарын әфсүн оқып айт, доңыз, қой, қабыл жібереді. Жаннан қорқысып қой болса да.

4. Панұс хандын пұтқанасын жыққаны.

Ал сарайдың ішінде
Қырық алтындан қойдырған,
Хабарын шайтан тойдырған,
Кәуһар тастан көздеген,

Көкірегі де тесігі,
Шайтан кіріп сөз деген,
Қол-аяғы адамдай,
Қоқыс көрген адамдар

Адам екен бұ да деп,

Қорқып - шошып қалғандай.

Сақалын жауһар тараған,
Көзін қиғаш қараған,
Ерні жақұт, манжу тіс,

Әзелден болған бұл бір іс.

Қарап тұрса мұнысын
Ішік қылып кигізіп
Қара кемшат құндызын,
Жұпарланған ділдә

Ішіктің тысы дегені,
Қырмызыға оратқан

Әртүрлі алтын келені.

Ағы да алтын, қара алтын,
Андап көрсек бәрі алтын,
Қызыл алтын, сары алтын,

Бұрастайдан бірі жоқ.

4. Манас Ташкенді алғандан кейін аң аулап жүріп Қытушаны өлтіргені.

Қырғызбайдан Алапай
Қырдан бұлай барғаны,
Жаңа үйренген саламды,
Кейбіреусі тақ айтып,

Кейбіреуі ислам деп,
Саламды білбей шала айтып,
Амандасып алысты

Өңкей алаш балдары.

5. Манас Наманган қаласын алғаны.

Көкшенің Қашалықпен соғысқаны. Жекпе - жек барынша подробно қызықты болып айтылған. Екеуі мылтықпен кезек атысады. Кәпір бұрын атып, тигізе алмайды. Артынан Көкшеатуға айналғанда, ол шыдамай бұрыла қашады. Денесіне оқ өтпеуге мүмкін. Сонда Көкше атын қамшылаған оң қолынан атады. Білегі үзіледі. Сол қолымен атын қамшылаймын дегенде, шылбыр тізгін шығып кетіп, аты қисық шабады. Сүйене алмай Қашалық жығылады. Көкше жетіп, көтенінен найза салады. Шалқасынан жығылады. Бірақ сол қолымен жер тіреп қайта тұрады. Сонда Көкше қылышпен ұрып өлтіреді. Манаспен пілге мінген біреу соғысады. Манас пілінің тұмсығын шауып түсіреді.

Піл үйреткен кісі
Шойын шоқмар алыбтыр,
Шоқысына қойғылап,

Бұра тартып қалыптыр.

Аярдың басы атыла, -

дейді. Сол басында түлкі болып қашады. Оны тұйғын болып қуады. Қызыл мойын көк кептер болады. Сұңқар болып қуады. Інге кіріп кетеді. Сонда артындағы Тасқыл мен Ардалық кеңеседі. Тасқыл жылан болып інге кіреді. Іннен шығарып алғанда бұлт болып ұшады, құйын болып қуады. Көп превращение (Атыла қатын афсұны) дейді. Бұл қатын деп әңгімеленеді. Есек болып жүрген Панұс ханның қатыны басынан кешкен уақиғаларын баян қылады (өзі бір ертегі). Келдербектің бұны қалайша мал қылып алғанын, барлығын баян етеді (бұл қатынның аты Қанысу).

8-ші бөлім. Көкетайдың асы.

Увертюра. Жалаң ұйқас зорлықпен қиылысады.

Бұл дүниеде мал керек,
Ақыретте иман керек,
Көкетай қарыған екен,
Көп жасқа барған екен, -

деген сияқты.

2. Баймырза Көкетайдың айтқан керезін Боқмұрынға айтқаны.

Бұнда Көкетайдың бар сөзін термейді. Өзінше передать етеді.

Атаң керез кеп айтты,
Ақыры жалған дүниеден

Азар тұмын ел айтты.

Атағын ұғып білбеген,

Адам болып зілдеген.

Адамдың ұлын қойбады,
Ажалы жетіп өлерде
Әр түрді кеңес ойлады,
Жалған дүние жүзінен

Жалғыз бір жерді қойбады,
Әрбір түрде ел айтты,
Адам ұлы болғандан
Асты қойба деп айтты,

Адам тұрсын бұяқа,

Айтып хабар бер деді.

Дию пері тияқа. (Неправильная речь, характеризует стиль поэмы, а не песни.)

3. Көкетай өлгенде Боқмұрындың Манасқа кеңеске барғаны.

Манас бұған қорланады. Есті бала болар деп едім, олай болмадың. Өзің келгенше кісі жіберсеңші, бірге бұйрық қылсаңшы. Келмесе өлтіремін деп айбат көрсетсеңші. Енді 40 күнге шейін көмбей тұрып, жұрттың бәріне хабар сал деп қайрады.

4. Боқмұрындың елге хабарға жібергені. Көкетайды қойғаны.

Көмуге жиылғандардың барлығына Боқмұрын ат, түйе, алтыннан көп-көп сый береді. (Подробное перечисление).

Қай бұрыны қараса,
Азулары арқайған,
Астыңғы ерді шалқайған,
Өркештері қорқайған,

Жандыға басса теңселген,
Шудалары сеңселген,
Атан тудың алысып,
Адам болып қалдым деп,

Бай Көкетай өлген соң,
Мамындайын алдым деп,
Жетелеп жүрген шағы бар, 4
Бәленше бақыр келіп тұр,

Бата алып башым келген деп,

Ентелеп жүрген дағы бар.

Үйінде қалған жардығы
Ат жетелеп шаптырып,
Елі жақын қай бұрын
Айғай салып шақырып,

Ұнабай жатып алдың деп,
Ойран болғы тез келген,
Олжадан құры қалдың деп,
Ұшқастыра шабысып,

Осыны алып берсең деп,
Бір-біріне жабысып,

Мұнтып жүрген дағы бар. (Характерная авторская передача диалога. Описание с перечислениями сходно с описанием картинок после боя. Подробно описан бытовой момент, желание нажиться благодеяниями родственников умерших).

Бастатадан Көкетай
Дүниені жиған тым,
Бар дүние әркімде,
Өлгеніңіз артынан

Бұл оңдантып қылған тым,
Қызыл қымқап саны жоқ,
Қылымдың мыңдай малы жоқ,
Атлас, тобар, торғынға

Анын бәрін толтырған,
Алты сарай қорған ғып,

Дұлон, шұштұ, бұ да бар.

Бұлым тамға толы байқасам,
Бұ ұқсаған дүние,
Бенде кетпейт байқасаң,
Басайда бар, барша бар,

Бағып тұрған аларды
Тоқсан алты қалша бар,
Айтқанменен атақсыз

Басқа дүние қанша бар.

Жамбысы дұб тұр болған,
Аяқ бас он қадам

Алтынына үй толған...

Көкетай болған атағы,
Көзал қырғыз баласы
Ташкенде болған тұрағы,
Өзбек болып атанып,

Өздері жүр сарт болып,

Өңкей оғыз бұ дағы. (Байлықты, бергендікті көп мақтайды. Айтып бітіре алмай қояды. Ақынның слабосты). Жаназаға келгендерді көп санайды. Бірін ілгері, бірін топ-тобымен келтіріп жатады. Бәрі де жоқтасып, жыласып келеді (бүгінгідей).

Бірақ мандан быршы ұл,
Ышқырығы байдың қырық муун,
Тебетей соқты ұғыл,
Көкжал Манас келгенде,

Көкетайды жоқтаған,

Азырақ айтып тоқтаған.

Құдай қылған Құтман бай,
Дүниені малы тұтқан бай,
Қабырғасы қарысмай,
Қара қырғыз жұртына

Қадірі жеткен жайма-жай,
Қыздары киген қызыл шәй,

Балдары мінген жорға тай...

Әлгі айтқан сөзіне
Ер Боқмұрын құбанған,
Жорғадан тоғыз байлатып,
Торқадан тоқсон сайлатып,

Мың ділдәлік дейілде,
Тоғызын қатар кигізіп,
Қақылдаған баршасын

Қадір түнге кіргізіп. (Бергенді мақтайды).

Қарасаң дүние шалғаны,
Өлгендерге берші айтмақ,

Андан мирас қалғаны.

Батырлар өлмейді, қартайды демейді, аттары да өлмейді, өздерімен бірге жасай береді. Кәрі - жас бәрі бірдей таусылмайтын дәурен сүреді. (Идеал - постоянство, устойчивость счастья, ничто не меняет облика жизни. Это постоянство - идеал поэта...)

Найүміт адам қалбасын,
Ат шапқан ерлер албасын,
Атамды алда жалғасын (найүміт - парсыша),
Адамдың көзі жетпеген,

Ақадған шел баябан,
Қашары екі мың болған,
Қара қырғыз жұртының

Халқында мендей кім болған.

Қамданып асқа тұрғаны,
Ac құдайы беруге
Ойланып дүкен құрғаны,
Үркіліп үш жыл болыптыр,

Үйі - сырты бәрісі

Дүниеге толыптыр.

Аттары үркіп құландай,
Құлындарын қараса,

Үш жасаған құнандай.

Биелеріне қараса,
Бес байса салған добалдай,
Қыз ықтырып желігіп,

Ер таңдасу жұбандай. (Бұның бәрі асты күтіп жүрген уақытта болған күйліліктер).

5. Боқмұрын Көкетайға ас бере келеді. Жиып кеңес алғаны.

Қай жерге шақырамыз деп кеңеседі. Сарыарқаны айтады. Бірақ оның даласы кең болғанмен, суы жоқ. Сусамыр болса тауы биік, жері тар. Алай болса, оның ағашы жоқ. Отынсыз боламыз дейді. Ақыры Ілені бойлап ат шабысын Қарқараны белгілейік деседі. Бұны Қосай айтады. Соған тоқтасады.

6. Боқмұрын Көкетайдың асын беруге елін жалпы көшіріп Қарқараға барғаны.

7. Боқмұрын Мәнікерді мінгізіп Айдарға ел шақыртады. Шақыруға көп елдерді айтады. Хабар айт, келсін де, келмесе қырады деп айт дейді.

Қапқалу бежін өзінде
Қоңыр байға барып айт,
Қос Алақу қарыға айт,
Ұлан, Күлөк, Мәнікер,

Жаңы болып жылма тер,
Буралаған шөптің үстінен,
Бұлтты көктің астынан
Жүгірді десе ұшқандай,

Ұшты десе сойылғыр,
Дыңқаны тасты бұзғандай,
Арқыратып кетіптыр,
Айтқан деген жеріне

Әр түрдісін еліне
Толғанып дүние жүзіне

Тоғыз айда жетіптыр. (Идеал быстроногого коня).

Неше алуан ел шақырылған. Жартысы адам, жартысы дию, кіндігі темір батыр да бар.

8. Көкетайдың асына елден келіп түскені. Тойға келгендер:

Қоңырбай түсті жүз мың қол,
Қыр Мүстекұлы Мұраділ,
Қиғылап қостай бұ дағы,
Қылқышдап түсті он мың қол,

Қызылшоқты Тезқара
Бұ түскенде жетер мың
Доңы қия жолды да,

Осы келді отыз мың.

Сарыарқаны жайлаған,
Сан қазағын айдаған,
Келіштіріп кермеге
Керту болды байлаған,

Кезеніскен дұшманды

Келдесін жұлып шайнаған.

Саймалы қалпақ, сары сым,
Шалдарқан кесе бұтұқыр,
Алтындан нал, жез өкше,

Айдарқан ұлы ер Көкше.

Оралдан шыққан жолменен,
Отыз мың әскер қолменен,
Бозжорғаны шайпалтып,
Аң сауалын жайғалтып,

Азан айтып қарқылдап,
Ақ сақалы жарқылдап,
Келген қаздай барқылдап,

Келді Қосай бабаңыз.

Он бір күн өтіп болғанда,
Он екіге толғанда,
Сақалаттан сары Ду,

Самсып келді екі мың.

Сандырғалы Кейқуат,

Бұ да келді жеті мың.

Дүгірсегін шойын алып,
Жүзі құйрық жүн алып,
Қайшы құлақ Қаман алып,
Кіндігі темір Кетен алып,

Жез тұмсықтың ұрығы,
Жергес бөлек бұ бір қалың,
Пашасы келген үш мың қол,

Орын Жапан, Италы бәрі келеді.

Бір ай өтіп болғанша
Келбеді Манас батыры,
Манастың келуін
Тоқсан сарай үй тігіп,

Тоғыз жүздей би күтіп,
Тоғыз мың кісі жол осып,
Көрісмекке жол қосып,
Ұлықтығы білініп,

Ойып жатқан өзбек

Осы бүгін бүлініп қарсы алады.

9. Көкетайдың асына Манастың келгені.

(Манас келгенде)
Әскер жарып өткіріп,
Алтынды сауыт бөктіріп,
Найза бойы алтын тақ

Арасында жарқылдап,
Алтмыш жайсаң көтеріп,

Батыр кірді жөнеліп.

Тобын жазбай артынан
Тоқсан мың әскер ұмтылып,
Керней үні бапылдап,
Сырнай үні тақылдап,

Жезнай шығып шақылдап,
Дауыл соғып күңгірлеп,

Түр көшкендей дүңгірлеп.

Аралап асқа кіргенде,
Айбаты басқа жүргенде,
Зарына шыдабай,
Салам айтар кісі жоқ,

Саламыңмен ісі жоқ,
Арт жағынан сырнайлап,
Алтын айшық ту байлап,
Отыз бүкіл жолдасы,

Үйрету бұзған жолбарыс,

Абыке датқа қолды айдап.

Асты жағын қараса,
Алты жасауыл жол бастап,
Ортасында шоң құла ат,
Он екі желдет бас қосып,

Жетерміз шап асында.

Жерін ашып бос тастап,
Үрметті көлік шоң құла ат
Үкінің жонын тақтырып,
Үртөкті қабат жаптырып,

Құмду жерден өнітіп,
Құдықты жерден суғарып,
Құландай жалын шығарып,
Долдой сорын шығарып,

Маңдайында бағы бар,
Құлағында шамы бар,
Сол жамбастың үстінде
Әбу Насыр сыйлаған

Қолының тиген қалы бар. (Батыр мен аты барынша ардақталған).

Ұлықтардың бәрісі,
Қосай бастың қарысы,
Ер Манастың дәурінде
Қол қусырып бұрында

Астында Қосай ду тұрды,
Әкімдердің бәрісі

Атынан түсіп жотырды. (Манас Қосайға сәлем берді).

Қытай сыншы шағыры
Басып келіп қалғаны,
Жыртыққан көзін салғаны,
Берен Манас батырды

Бет алдынан қарады...

Көрген жерде сыншының

Жүрегі шығып қалыптыр...

Жылас болған шығар - ай,

Жығылып кетіп жан берді...

10. Қоңырбай Боқмұрындан Мәнікерді үкімменен сұрағаны.

........қаны болыпсың,

Арықтың бірді сүйіпсің деседі. (Жолай етке тойбадым деп өкпелейді).

Керулей басып шоң Жолай
Кемегеге барғаны,
Соқымбек деген баланы,

Қазанына қарады.

Қарыс қазы, қима жал

Қазанында қайнады.

Бенде бақбай бетіне,
Жүйірту басып шоң жолмен
Өлтіре қалған жері осы,
О шуғунун шетіне

Қалмағынша қалдырап,
Бешті би деп Мақаның
Баладан сұрайт балдырап,
Қалмақтың тілін біле албай,

Қарады бала жалдырап.

Жолай қазандағы етті піспестен жемек болады. Бала таласады. Жолай баланы жерге ұрды.

Арбақ ұрғон алып Жолой

Бір қазан күшті жалмады.

Боқмұрын келіп Жолойды табалапты. Жолой Боқмұрынның астындағы атқа қызығады. Қоңырбайға ал дейді. Қоңырбай Боқмұрынды шақыртады. Боқмұрын келгенде:

Алтындан тәжі басында,
Дүгі пышқан өпкедей,
Сақалдары тор құйрық
Сараптан тесіп өткендей,

Көзігі құн темірдей
Мұрыны бар капырдың,

Бұзылған тоның сегірдей.

Түлегін жору қастанып,
Өгіздей болған шоң доңыз

Өртенген доңгүш бастанып... (Жауды мазақтап сипаттайды).

Хан Көкетай деп хандықты саған кім берді, жана келмегенді шабамын дедің, бұл күшің қайдан бітті, сөзің ұтты деп кінәдан бастайды Қоңырбай сөзін. Манасқа тұлпар тарту беріпсің дейді. Боқмұрын елмен ақылдасайын деп шығып кетеді. Қосайға ақылдасады, ол:

Мәнікер берсең мақұл ғой,
Бәлекет басқан қоң торы
Падишаға жақын ғой, -

дейді...

Боқмұрын көнеді, бірақ Манасқа ақылдаспақшы болады. Ақылдаса барғандар Манастың ойнап жатқандығын көреді. Барғандар батып айта алмай, бірін - бірі сен айт деп түрткілесті дейді. Біреу "е, Манас" деп бастап, артынан есі шығып айта алмай қалады. Бұған Қосай ашуланып, өлсеңші бүйткенше, айтсаң еттің, мен кәрі бармын, өлтіртпес едім ғой сені, болмаса маған сөзді сілтесең етті дейді. Артынан аз айтады. Манастың түсіне қатты ашу шығады. Қошойға жауап қатпай, доолдо даң дегізіп ұрып салады. Былайша жырланады:

Осы сөзін ұққанда
Ойынды құдай ұрғаны,
Оң көзінен от шығып,
Сол көзінен шоқ шығып,

Ұызыңнан үйрендің

Оқ жазайыл топ шығып.

Бағталашта мараған,
Қабыландай қараған,
Адам сыны бөлініп,
Арыстан сыны көрініп,

Батыр Қосай абаға
Басқарып жұбын бербеді,
Доуыл қағар шаң жиғаш
Толғап қолына алғаны,

Алтын қор бұ дооулдо
Даң дидары салғаны,
Ордодоғы қыр батыр

Дап-дайын бола қалады.

Мұба көлдү найзаны
Сайып қойған жерінен
Найзаны жұлұп алғаны,
Аққула атты қарғытып,

Аш тайғандай арғытып
Ақсақалды Қосайдың

Алдына барды осұнұн.

Атыңа не, Абеке,
Ақылыңыз, қанеке,
Сенден бөлек бірі айтса,
Өлүк емес, тірі айтса,

Албас белем жанын деп,
Төкбес белем қанын деп,
Қордұқ сөздү қоқұй күн
Нешүн айтып салдың деп,

Қайда жұрт жаңағы,
Есіз қалған малың деп,
Үйрөнің Манас өлгенде,
О дүниөнү көргөндө,

Осұндұ тарту берсеңші,
Тағында Манас тұрғанда,
Талайындан көрсөңшү,
Тарынасың дағы айтсам,

Тау ұшындан көріңші,

Тірі жүрбөй, өлсөңші.

Содан кейін Манас соғыс салады:
Көрбөгондо ұсынтып
Көріп кетіп баратыр,
Аламандай қара жұрт

Қойып кетіп баратыр,
Айбалталап шоқысын
Ойып кетіп баратыр,
Алты- бестен әр жерге

Сойып кетіп баратыр,
Қар ортасын капырдың

Ойып кетіп баратыр.

Қоңырбай Манастың түрінен қорқып, кешу сұрауға айналады. Соғысудан қашады. Тарту беріп, айып төлеп құтылады.

11. Аттарды шұбатуға салғаны.

Манас ат шабуға қиын болды. Күн жайлап көр деп Алмамбетке тапсырады. Сонда:

Алмамбет жайға кіргені
Абырат алған Қырымдан,
Артқан өнер қаламдан,
Нұр қуаслы қытайдан,

Өнер алған әр жайдан.

Қасидадан қат оқып,
Қалмақша қара дүбажат оқып,
Барайыздан бат оқып,
Бараңы дүбажат оқып,

Тегерете теріс оқып,
Қытайша дүбанеше оқып,
Сұрданып алмаң қалғаны,

Суға жай тас салғаны.

Ашып көзді жұмғанша,
Аны - мұны қылғанша,
Атын жайын тынғанша,
Жақанмын бәрі жағыла,

Мұндұр түсті дабырлап.

Суық болып, жұрттың бәрі жаурап кетеді. Сонда:
Батырдың аты Аққұла,
Қабырғасы қақ құла,
Қаса тұлпар Аққұла

Етіне келіп елігіп,
Еліктей басын көтеріп,
Басқысы келіп желігіп,
Жарым күндік еті бар

Жаңыдан тердеткенінде

Жайына келіп алыптыр.

Мың ат шабады. Екі мың болмақшы екен. Алмамбет күн жайлатқанда көбі жарамай азып қалған. Үрбі деген аттың қанша күндік жерге шабатынын Манастан бұрын айтып салады. Манас бұған ашуланып:

Қызы талақ кела, құл, деп,
Өз ісіңді біл, құл, деп,
Мына - мына бұ жерде

Манасты көзіңе іл, құл, деп.

Қызы талақ таз құл деп,
Іс білмеген мас құл деп,
Емі үніңді басқын деп,
Бұ қашан бел шуаш құл деп,

Шоқысында шоғы бар,
Үзігінің ішінде
Сомдап қойған оғы бар,
Толғыма түскен шоң қамшы

Оң имеріп алғаны,
Обдыла түсіп ұр бұны,

Орайға тартып қалғаны.

Небетейден шаң шықты,
Жақ жарылды қан шықты,
Көпшіліктің ішінде
Менменсіген бектерің

Көтуменен үн шықту.

Бұған Қосай келіп ұрсады, Манасқа. Үрбу Қосайды арқаланып, Манасқа қатты сөздер айтып қалады. Кек сақтаймын, кейін кек аламын дейді. Атты Түркістаннан айдайды. Алты күн айдаса жетеді дейді. "Түркістанның шайығы" Азиздан бата алыңдар дейді. Ат айдағанда балалар адаспасын деп алты мың кісі барады. Қымызға мейіз салып ашытыпты. Ойратты бір дастарқанға сыйғызады. (Берекелі дастарқан демек).

12. Жамбы атылғаны.

8 күнде ат келеді. Жұрт ерікпесін деп жамбы атқызуға дайындатады. Көкетайдың үйінде жүз кісінің құнына тұратын бір алтын жамбы бар екен, соны ілгізеді. Көп жұрт көп атады, тигізе алмайды. Манас жолдастарымен шетке шығып алып, тебетей атады. Жолдастары бірі артынан бірі атып, тебетейді жерге түсірмей қояды.

Бір қалшақты ет пісім,
Асманға атып тоқтатып, -

дейді.

Қырық жолдасы өзара сайысады. Садақ атысады. Қылыш шабысады. Өнерлерін көрсетеді. Айбалтамен де шабысады. Артынан жамбыға келіседі. 42 бау жіп екен. Қырық шора бір-бір баудан атып үзіп отырады. Артынан Манас келіп атқанда, жамбы таңылған ағаш сынып, жамбы жерге түседі. Манас жамбыны Қосайға тартып, батасын сұрйды.

13. Қосай мен Жолайдың көріскені. Жолайды Қосай жыққаны. Күреске шығатын кісі жай кісі болмасын.

Жердегі сұлу қара тас
Топырақтай ұсатып,
Түзік қылып қармасып,
Осыл онды адамдан

Тобынан кісі таңдасын,
Темірді талдай сындырған,
Біл, керік, араң жыйлдырған,
Душманды басып сындырған,

Туғандан күнің тындырған.

Кәпірлер жиылып Жолайды шығарады. Бұның бітімін ұзақ сипаттайды.

Артында түскен айдары,
Қыл шылбырдай қасы бар,
Құлағы қалдан қол шатыр,
Қалмақтан шыққан бір батыр

Майданға басып келатыр.

Құлақтың көркі қалқандай,
Кірпігіне қараса,
Кіпіршіке шыққан шалқандай,
Қолына тиген дұшманы

Бола тұрған талқандай.

Бұған шығуға ешкім бата алмайды. Қосай жұрттың бәрін аралайды. Шоралардың барлығы қашады. Бәрі неше түрлі дәлел айтады. Қосай өзі шығады:

Арманым қатты, дертім зор,
Арылмаған менде сор,
Қарасақал ағымда,
Қарап қалған шағымда,

Қатыным шорқа кісі еле,
Қалдыратып көтіме
Қылып берген кісі еле,
Арық ескі терісі,

Атасының көрісі
Ашатқыға жатыптыр,
Шығыменен қатыптыр,
Биі қатып алып тұр,

Қылдыр илеп солып тұр,
Арбақ ұрған құ Жолай,
Ат көтербес жу Жолай
Аласынан албасын,

Айыра тартып салбасын,
Алыда болса абаңқы,
Абиыры кетіп қалбасын,

Көтінен айырып салбасын.

Абаңықы салбырап,

Көрініп көпке қалбасын.

Жұрттың көбінің шалбарын өлшейді. Ешқайсысы дәл келмейді. Біреуіне балтыры батпай қалады. Бұл шалбар Көкшенікі болады. Сонда Қосай:

Мұны қылған қатынды,
Мұны кеткен қапырды
Оң бетінен тілбейбі,
Тірсегінен ілбейбі,

Оң шашынан қырықпай ба,

Ордаға ұрып шықпай ба. ...

Атасының қолына

Апарып беріп салбай ба.

Манас Қаныкей қылған шалбарды мақтап әкеп береді. Ол да сыймай қалады. Бірақ Қосай екі кісіге ымдайды. Мынаны сыйғызыңдар, жаңа алған келіннен Манастың көңілі қайтып қалмасын дейді. Әжібай мен Шалыбай екеуіне тартқызады. Бұны Манас көріп қояды. Келіп Қаныкейге ашуланады. Шалбарды Қосайдың сирағынан жұлып алады. Екінші шалбар тағы Қаныкей істеген, сыяды. Қосай Манастан бұны кім істеген еді деп сұрайды. Ол Қаныкейді айтады. Қосайға батаңды тілейді дейді. Қосай бата береді. Еркек баласы болсын, аты Семетей болады. Жолдасы Құлшора болады дейді. Ақыры екеуі күреседі. Күрес толық сипатталады.

Қармаған жерден қан шығып,
Шарпысқан жерден шаң шығып,
Қашан бұрын жығат деп,

Асығып адам жан шығып...

Басқан жері қазылып,
Шаң асманға жазылып,
Көргенден бойы дүркіреп,
Алысып жүрген екі дәу

Арыстан шердей күркіреп.

Түн ортасына шейін күреседі. Панарлар жағылады. Бір күн, бір түн күреседі. Қосай қалғып кетеді. Жолай тасқа ұрмақ болып көтеріп алады. Манас айғай салады. Қосай оянады. Шалып жығады. Жолай аяғымды тұсап жықтың деп балағынан ұстап жібермейді. Жерге ұрмақ болады. Манас барып қамшысымен ұрып айырып алады. Бәйгені Қосай екі таз кеп сүзісіп алсын дейді.

14. Урукуғның ту шешіп алғаны.

Таз шабысқаны. (Урукуғ мен Мардыкеленің істері өте қызық суреттелген. Түгел күлкі). (Прием отстранения: необычные положения в самом действии преломлены через представления осмеивающих мусульман. Двойной эффект на построение необычного на необычном).

Мардыкелең ошындай,
Баяғысын қуырып,
Бастыра тамдың үстіндей,
Құнажын болып үрігі,

Құп көріп тұр өлерді...

Әр қай жерде бір сайып,

Мардыкелең бұ басты...

Арқасынан алқылдап,
Мардыкелең барқылдап,
Ұлам жетіп жақындап,
Үрігі қалат тоңқайып,

Ойран болған келеңден
Баяғысы қуып зоңқайып,
Айғыр болып асып жүр,
Беті құрсын капыр деп,

Ал жердегі мұсылман

Әр тарапқа қашып жүр.

Үрукуғ қар кеп айтат:
Оңалайға а деп айтат,
Қалың тұрасың мұнайым,
Үку бүз қылған бұл істен

Қалы емесің жұдайын,
Қармасаң битің сығасың,
Қарап тұрған халайық,
Қаж елеуші болыпсың,

Өзің қайдан шығасың.

Қоңырбай менен Жолайды
Қош тапқан бұ күнім,
Не ұялсын бұ бетім,

(Осындай сөзді көп айтат).

Алақанмен шапқылап,
Қасына келет хандардың,
Арқасында қоржандап
Мардыкелең заңғарың,

Бетіне келет беістердің,
Баяғы жерін балжайтып,
Ұртынан сойып жалжайтып,
Арқасынан мардүт шал

Ұрғылап жүрет заңқайтып.

Себілінің терісі
Бұжыр - бұжыр жиылып,
Артынан тойып кеткенде,
Арбақ ұрған Ұрұңғы

Тұңғыш үйдай иініп.

Тоны барып Ұрұңғы
Шешіп жатыр тоңқайып,
Ту буйласын алыптыр

Тегерете ел көріп.

Антып - мұнтып келгенше,

Алты болып қалыптыр.

15. Манас менен Қоңырбай сайысып, Манастың Қоңырбайды сайғаны.

Білегі жуан балбаңдан,
Биылғы ашық далдалдан,
Кішік емес ұлықтан,
Кір болбаған тұнықтан,

Көзге атар мерген машынан,
Көп жалтанар басынан,
Көзге тоқтар жақсыдан,

Батырдан сайыс салысты.

Жыққаны мүрді алсын деп,
Жығылған құры қалсын деп,
Күбіршақ жүз ат байлатып,
Аға қосып қарадан,

Тоғыз жүз жылқы айдатып,
Бәйгеде мендей кім болды,

Бәрісі жылқы мың болды...

Сайысқа Манас шығады. Капырлар кеңеседі. Күрестегі сияқты енді капырлар әркімге сен шық, сен шық деседі.

Емі кеңес қылысты,
Ескі дінді бәрісі
Ақылдасып қалысты,
Асайдың ұлы Ибанке,

Англия батыры,
Батырға мұны бір салсақ,

Болар ба деп ақыры.

Ибанке кеп айтат. (Характ. обращение, однообразное начало. Повтор). "Әй, халайық!" деп айтат.

Араба болып мінгенім,
Бала екенден мар шықпай,
Ат міністі білбедім,
Сайысқа шығып қалармын,

Сапардың жолын алармын,

Найзаға әуес емеспін.

Бар десеңдер, барайын,
Аттансам тірі келбесмін,

Ал сөзін айтып салғаны.

Теместен шыққан ебелбек,
Сен қандайсың бұға деп,

Аны көздей көздеді.

Бат құтылар жеріне

Байқұс ебел көз деді.

Найза деген немене,
Ұшыгенше найзаңды
Ұштап қармап көрбедім,
Ата бағар деді еле,

Аны тастай салғаны.

Арабтың елі шықпайды. Қытайға бізді шық дегенің не, жақында жүріп араластарың көп, сырмінезсіңдер, өздерің шығындар дейді. Маңғол да шықпайды.

Балбандан Жолай жығылып,
Бақсы қашып жоғалды,
Маңғолға салып маңғолды,

Қытайдан көрдік қамбылды.

Езелден түрік туғаным,
Егер бізге еп болбас,
Балбан сайыс барсын,

Аламын деп тұрғаным.

Қоңырбай шығады.

Атысқан жауын құлатқан,
Найзасының темірі

Құлаш қарыш болаттан.

Жарды сайса ескендей,
Қарданып бір қойса,
Қара тасты тескендей,
Дулыға киді басына,

Қоңырбай Манас сайысқан

Көкетайдың асына.

Қоң торықтай ұлығы,
Тұңша Бежін ұрығы,
Манас түріктің ұлығы,

Маңғолдан Ноғай ұрығы.

Бабасы Баян хан болған,

Бастасқан жауынан болған.

Майданға кіріп қалғаны,
Бірін-бірі көргенде,
Атқа қамшы салғаны,
Алда білер бұ сөздің

Шыны қанша, жалғаны,
Шамырқанып екі дәу
Маңдайласып қалғаны,
Мелтіретіп найзаны

Бет алысып қалғаны,
Найзаменен бір-бірін
Аянбай қойып кетісті,
Сілтеді найза осайып,

Астында мінген аттары

Олтырған иттей шошайып.

16. Ерегішкені (бұнысы қысқа).

Бейқұт болған бастырып
Бежіндіктің балбаны,
Бастырамын дегенше,
Айрықалық шыны шөк

Атынан алып салғаны,
Алдырып салып балбақты,

Азия жұрты қалғаны.

17. Шапқан аттар келгені.

Ары айдаған алты күн,
Арада өтті жеті түн,
Елдің бәрі дегдесіп
Атқа мінді тақ бүгін,

Бері келмек екі күн,

Беленденіп тақ бүгін.

Қытайлар:

Түрік ұлынан ат келсе,
Түк қойбаңдар, барыңдар,
Жүргізбей жығып салыңдар,
Аянбағын, барыңдар,

Атын жығып салыңдар,
Әйел жақын тұрбай ба
Алақандай шантуға,
Алдырсақ арбақ ұрбай ба,

Артынан шығып балдары,
Ақылман болып бардары,
Азия жері кең болып

Қожош қытай жұртына.

Қырдағы оғыз тең болып, -

деп, қытай намыс қылады. Кешегі ызасына атты жық деседі.

Асын азап қылалық,
Тойына тозақ қылалық,
Шоңайтпай жұртын қыралық,
Жоғарғы келген шонтаны

Жоғытып алып тыналық...

Қалмақтың Ұшаңы қытайға еріп шатақ шығармайық, түрікпен түбіміз бір, бұнда үлкен қырғын болып кетеді дейді. Оған Жолай көнбейді. Әрі Қосайдан жығылған, әрі Манас:

Қосай дәудің жығылып
Қордығын көріп қалыптыр,
Арқасын Манас айыра сап,
Зордығын көріп қалыптыр,

Болбай Жолай тұрып тұр,
Халқы кіріп қытайға,
Ал себептен бөлініп,

Қалмақты құдай ұрып тұр. (Аттың шабысы ұзақ жолда әлденеше рет сипатталады. Әуелде қалай-қалай шықты, судан тасқыншыларға келгенде қалай - қалай келе жатыр. Солар түгел саналады).

Қоңырбай байқап қараса,
Құрығы тоқыш көлденең,
Қою шаңы бөлініп,
Суық ойынан

Ат сүруші көрініп,
Ат бұяғы бәрі бу,

Айғайлаған ізі шу.

Астындағы аш будан,
Артындағы жал - құйрық,
Еліктей шырқап шалқұйрық,

Еңкейіс жерде өтіп тұр.

Үду жерде аш будан
Өкім көлік сойылғыр,

Астына шығып кетіптыр.

Үкунің артынан
Еті қызып бойысып,

Емі құла ат жетіптыр.

Бақайы жерге малынып,
Маралдай тоты салынып,
Атын көріп ер Манас
Алдасына жалынып,

Аңдабай мұрда қалыптыр.

Қырық төрт қытай жабылып,
Баш болғону қоң тору,
Манжолы қашың төре
Аққұланы жығуға

Аракет қылып қалыптыр.

Бір тосқанға Аққұла ұрғызбай өтеді. Артынан Қоңырбай Алғарасымен салады. Көлденең келіп шықдақ болады. Сонда Манас артынан қуып жетеді.

Толғамалы қамшыны
Оң имеріп алғаны,
Малақайдан шаң шықты,

Жақ жарылды, қан шықты.

Арқасынан ақырып
Алмамабет батыр жеткені,
Атқа қара санаған
Андай емес мындай деп,

Жолайдың аты Буданды
Шоқудан ары ұрғаны,
Мүргіп барып жығылып,

Аш будан араң тұрғаны.

Сонда Жолай келеді. Алмат Қоңырбайдың қышғанын айтады да, жөнеле береді. Жолай атпақшы болады. Артынан бұны көріп, қырық шора келіп, төбелесуге қамданады. Жолай қашып қалмаққа кіреді. (Алдағы ат Көкетайдың туын жығу керек).

18. Қытай - қалмақ бәйгеге зордық қылып ұрыс болғаны.

Осы күнде ер Қосай
Ақ сақалын жайқалтып,

Боз жорғаны шайпалтып... (Көп қайтара айтылады).

Құжылдаған капырлар
Қашқандары тығылып,
Құрдым сұның шатына,
Шантудан шабуыл көргенше,

Шапқылатып өлгенше,
Қырғыздан шабуыл көргенше,
Қылыштатып өлгенше,
Қазақтан қара көргенше,

Қамшылатып өлгенше,
Суға қашып жетісіп,

Шолып деп түсіп кетісіп...

Қытай - қалмақ Манас келгенше бәйгені тартып алып кетіп қалады. Артынан соғыс болып, түрік қуады. Сонда жаңағы сурет болады.

Бұл соғыста Жолай болмайды. Ол үйіне жетіп:
Қатынының қасында,
Ошағының басында,
От жақтырып қақтанып,

Қатынына мақтанып,
Манастың қарасын өшірдім,

Қырық жігітін қырдым деп.

Қаныкейін қордығын,
Қасқайта қышған зордығын,
Қалмақтың дінін қаруғып,
Өзінің дінін баруғып,

Манас деген кедейін,
Аның сөзін недейін,
Жаратқаным құда дейт,
Құдайдың тілін албайсың,

Тоз қосылат жұда дейт,
Тозақ деген оттан дейт,

Қапырдықтан тоқтан дейт.

Халықты азғырып салыптыр,
Бәдірек ноғай ұрығы
Пайғамбар деген емені
Дағы талап алыптыр... –

дейді. Қаны мұсылманшыл болады. Жолай ұрады. Қатыны қашып шығады. Артынан Жолай шыққанда, Манас ұрып жығады. Ол бағанадан тыңдап тұрады. Содан кейін әскер қалмақты қыруға ұмтылады. Қосай маңғолды маңғол қырмасын деп, кісісін өлтіртпей, тоқтатып алады.

Шоң қазат. ІX бөлім.

1. Хандардың заговоры.

Шоң шабуылдың басында алты хан Манасқа қарсы заговор жасайды. Қабул хандардың ішінде Көкше жаңа басқалары бар. Қосайға келіп қосыл дейді. Ол қосылмайды. Содан анттасады. Алты хан Манасқа алты кісі елші жібереді. Алтауы да ер жігіт болады. Қатты сөз айт, артында біз жоқшымыз, жауға аттанайық, қытайды шабайық деп айт дейді. Бұлар Манастың ордасына келеді. Манас бұл уақытта нағыз хан болып зор салтанат құрып алған. Тақта отырады.

2. Манасқа келгендері.

Қақпасы алтын қорған - ды
Қаныкейдің ордасы,
Оң жағында батырдың
Отыз екі ханы бар,

Сол жағында олтырған
Қырық батырдың саны бар,
Астында алтын тағы бар,
Басында дәулет бағы бар,

Қап қасында жолдасы,
Қазы уәзір молдасы,

Үкімінің бәрі бар.

Ақ Құранды жат айтқан

Неше түрлі қари бар...

Сұрақ қана ойы бар,
Ал ойуноң солоғон

Тоқсан тоғыз биі бар.

Алты емшінің келгенін жауырыншысы біліп, хабар айтады.

Ер жауырыншысы кеп айтат,

Е, сұлтаным деп айтат.

Елшілер Манас алдында сөйлей алмай отырып, артынан қағаздарын шығарып береді. Манас оқып, мұртынан күліп той жасайды. Қайтарып хат жазып береді. Елшілер кетеді. Бұдан бұрын Манасқа қарсы заговор жасасқандары:

Қазақтардың Көкшесі,
Әндижанда сан жібек,
Бұдайықты мұз бұршақ,
Еламанның мұз бұршақ,

Естектерден Жамғыршы.

Баталасады:
Батасын қылды шұрқырап,
Ақ боз беден алысып,
Ай тұяғын шалысып,

Қашқандардың бәрісі
Қақ осындай болсын деп,
Қарысынан хандарың
Қанға қолын малысып,

Қайтпай туған обада,
Хандар болды обара,
Бүтіп ерлер жұмысты,
Арқы теркі тұрысты,

Әлгі көрген хандарың,
Аянбастан жандарын,
Ат басындай шоң құран
Алып келіп бәрі да,

Көкірегін ұрысты...

3. Манас батырдың қол астына барған емшілердің қайтып көрген-білгендерін өздерінің хандарына айтып барғаны.

Манас бұлардан хат жіберген. Хаттың басында пайғамбарды, дінді айтып кеп, аяғында:

Тақ қырық күнде келген деп,
Ал қырық күнден қалғаның,
Талқаландың білген деп,
Ұқымың мен тұқымың,

Ұжұтындан ұрының

Ұбайым қылып жүр бүгін.

Жеңген тайынды,
Жеп жұтармы бәріңді,
Босатармын шайыңды,
Боз қылармын шарыңды,

Боздатармын қарыңды,
Жұбатармын бәріңді,

Жол қылармын шарыңды.

Жоқтығыңды білбесең,
Жеті қаным арынды,
Болжағым қырық күнде,
Айттым хатқа сөзімді,

Ашып қара көзіңді.

Алғың келіп өшіңді,

Албағын өзімді.

Үрпек басты ту келген,
Үстін - астын шу келген,
Үпшін киген ер келген,
Қара құйрық шер келген,

Айдама шаңқа қол келген,
Азаматың мол келген,
Үй тоқтатқұс жел келген,

Түбегеме бір өзім.

Алтын бақан тірешім,
Түбегелге тұрармын,
Үйір аққан зел келсең,
Айыр, кетмен қолымда,

Әлім келсе бұрармын.

Бербесе Тәңір арғам жоқ,
Бендеге бес ауыз жалынбай,

Алдадан жәрдем сұрармын.

Бақсасы биік дубалмын,

Түбегелге тұрғамын.

Майыспасаң басып шық,
Бәрігі алтын шынармын,
Балтаң өтсе кесіп шық,
Жалғыздың қой да жамың қыл,

Жетуің емес жеті хан,

Жетемісің шу ғышып.

Жеңер жерің қамын қыл,
Қанқорындың қағазы

Аяғы тама болғаны. (Ерегістің, жуандықтың, борьбаның жуан сөзі. Құр қара күш жеңгені емес). Бұл ханның сөзінен хандар қорқып, есі шығып, ет асымдай сөйлей алмай отырысады. Табаласады. Кісілерін жол жүргізгенде ақын жерді шатастырады. Таластағы Манасқа келу үшін:

Шиқының жерін қыдырып,
Ертістің бойын сыдырып, -

дейді.

(P.S. Бұл жүріс дұрыс болса керек. Көкше Сарыарқаға қайтады. Бірақ басқа жерде осындай қаталар бар).

4. Хандардың Манасқа барып жолығысқаны. Аларды Манас қандай күткені.

Бақай Манастың түрін көріп, қырық шораға айтады:
Тобырмақ аттар жараптыр,
Туның басын қараптыр,
Дұзақ қылмақ болған бейім,

Толқып шығып бір жаққа,
Қазат қылмақ болған бейім,
Алақандай жұртыма
Азап қылмақ болған бейім,

Тербелді торнун егізі,
Шайқалды дайра теңізі,
Ұрып кеткен қанқордың

Ұлы шеру қыларда.

Осындай еле белгісі, -

дейді. Бәрі Манасқа келеді. Оның барлық ашуы сыртына шығып, түсі кісі шошырлық екен. Бұлар жөн сұрауға қорқады. Алты хан келгенде, Манас қырық шорасы мен ашулы түспен алдынан шығады.

Арыстан ер қарсы барыптыр,
Қарсы келген жамғышы,
Қарына туралай
Қайтып тұрсың ұялбай,

Ұлық ерді көргенде,
Ұшып түсіп атынан,
Қол қусырып бурына,
Салам айтты дурына,

Манас сәлемін алады.

5. Хандарды жиып алып тақ үстінде Манастың айтқан сөзі.

Манас Бежінге аттанайық деп көп ортасына сөз салады. Көп сөйлейді. Бұрынғы жауды жалғыз алғанын айтады. Енді өзгелер барамыз, баста дейді. Манас орта жолдан қайтам деп, айнушы болмаңдар деп уәде алады. Хат мөрлетеді. Шоң дәптерге жазғызады. Манас баратын жердің аңдарын айтады. Құмырсқасын қуасық болған тайғандай, өзгелері де сондай ғажайып үлкен деп көп аңдарды санайды.

6. Манас батыр өзінің жылқыларын құлы талатқаны. Құлдың аттанып Бежінге жөнегені.

7. Манас батырды қырық шорасымен үйіне қайтарып, Қаныкейдің айтқаны.

8. Алмамбет батырды хан көтергені. Алмамбет әскерді басқарғаны.

Алмамбет әскердің артынан келсе, жұрт жайланып шатыр тігіп жатады. Манас орда ойнайды. Алмамбет Манасқа келіп, елің бүйтетін болса, мен қайтамын. Бүйтіп жүре алмаймын дейді. Манас Алмамбетті хан сайлатпақшы болады. Бұрын хандықты Бақайға берген, сол хандығын сұратып Бақайға кісі жібереді. Ол күліп отырып көнеді. Алмамбет болсын деп, мөрін басып хат жібереді. Алмамбетті хан сайлайды. Ол қасына көп нөкер, көп сақшы алып, баралық қолды жік-жікке бөледі.

Он кісіге бір кісі
Онбасы қылып қойыптыр,
Жүзбасы, мыңбасы,

Жүз мыңға бір бек сайлайды.

Бек саны 30 болды. Сонан соң жүріс ретін айтады:
Менден әрі қарата
Ат шалдырып ұқпайсың,
Азық ішіп көшпейсің,

Шықанаң жерге салбайсың,
Шырым ұйқы албайсың,

Бұ жүріслі қандайсың.

Ат керт етіп шөп жемей,
Шөп жесе де көп жемей,
Ерқат етіп сүйіспей,
Аманат жаның күн кешпей,

Күні-түні бел шешпей,
Аз ғана емес, мол жүріп,
Аз болғанда арада,
Үш ай тоқсан жол жүріп,

Күншығыстың жолына,
Көбелектің бойына,
Күрпілдектің сорына

Алты ай қыстап аларсың.

Ат қара тіл болғанда,
Бежінден шалғын шаларсың, -
дейді. Ел қарғыс айтады:
Берен алсын Бежіні,

Қырғын алсын Қытайы,

Кім біліптыр мындайды.

Жан адам тірі қалбайт қой,

Жайын Қытай жалмайт қой.

Мыңдан ары қарата
Ат шалдырып өтпесең,
Азық ішіп көшпесең,
Шығанақ ұйқы албасаң,

Ұсынтып жүріп, е, құрдас,

Қай жақсылық көріппіз.

Ұйқыдан қатып аларбыз,
Азапты артық көрербіз,
Ашқалақтан өлербіз, -

деседі.

Алмамбет әрі жүзбасы, мыңбасы сияқты басшардың бәріне қолдарыңнан бір кісі жоғалса, өздеріңді міндетті қыламын. Өздерің өлесіңдер дейді. Елдің сөзі:

Бейшара қарып қырғызды,
Жеткербей жолда қырмаққа,
Алмамбет қылған ісі ғой,
Арыстан Манас дегенің

Қыра берсін мейлі деп,
Қылшайбай тұрған кісі ғой,
Қытайдан ұлық қылған соң,

Қырылат деген осы ғой.

Қарыдан қарғыс алдық, аһ,
Қатынды жесір салдық, аһ,
Баланы жетім қылдық, аһ,
Байқұс жанды қидық, аһ,

Ат шалдырып өтпеген,
Азық ішіп көшпеген,

Адамдан қылар ішіні.

Осы сөзді айтқан Алмамбет

Өңдіруші кәсібі...

9. Әскердің жолда бара жатқаны, Қырғыншалдың атқа жүре албағаны.

Қырғыншал қырық күн, қырық түн жүрген соң өлермен болады. Онбасысы Бозұлға жайын айтады. Алмамбетті жамандайды. Қол қырылады дейді. Сонда Бозұл:

Ақсақалды Қырғылға
Ашу қыла кеткені,
Ақсақал Қырғыл, не дейсің,
Әскердің қамын не жейсің?

Әзір сені қарасам,
Алсыраған кедейсің,
Айтарыңа сөз таппай,

Тантыраған кедейсің.

Басымды кесіп ал дейсің,
Манасты көздей бар дейсің,
Өзің өліп қалған соң,

Өзге елдің қамын не жейсің.

Қырғыншал Манасты қуып жетіп:
Манас, сенің қордығың,
Бас жұтусыз ұрдығың,
Елкім келген Қытайды

Ел билетіп зор қылдың,
Ел - жұртыңның барына
Ерібеген сор қылдың,
Қаңғып келген бір құлды

Хан көтеріп зор қылдың,
Халайықтан ерегіс

Қалдайған қара сор қылдың.

Берен қалсын Бежінің,
Қырғын алсын Қытайың,

Кім біліптыр мындайын...

Елді әдейі жүдетіп апарып қырғызғалы жүр мына қытай дейді. Манас атын салып жүріп кетеді:

Манасыңменен құрып қал,
Қазатыңменен шырып қал,
Қалмағыңменен соғылып,
Бәрің жерге кіріп қал,

Бежініңменен берен қал,

Қытайыңменен қырғын ал...

Манас көп жүрген соң дүрбі салып, қолды бақылап қарайды. Қол жүдеген.

Бұ ұқсаған адамды
Атасының көзі деп,
Алып жүрген бері деп,
Шатырға қос бүк түсіп,

Ұзынынан оңқайтып,
Дүңгіш артқан емедей

Екі-екіден зоңқайтып.

Екіден атқа артысып,
Отыз артқан емедей,
Ұрып тұрып белінен
Арғамшыменен тартысып,

Айдан жүрген андан көп.

Манас барып, 80 күн жүрдің, тоқтасаң болмай ма дейді. Алмамбет ұрысып табалайды. Манас атасына рақмет Алмамбетің деп сүйсінеді. Қырғыншалға болысамын деп сағым жаман сынды дейді. Бұ да күш белгісі. Алмамбет дүрбі салады. (Бұның жыры бұрын алынған). Бір күн жүрген соң Орхон болады. Және қол қырылатын көрінеді деп жолға алмақ қондырады. Өзі жер шалады. Келіп ұйықтайды. Содан кейін:

Арыстан алмаң кеп айтат,
Әй, халайық, деп айтат,
Қазатқа шыққан көп батыр
Капырды жулап келатыр,

Үлкен жасты қары бар,
Ұлық хандың бәрі бар,
Ұғып сөзім алындар,

Қарсы алдында бір қатар.

Орхон ұлың Дайра бар,
Ұрматғы қыла жайлар бар,
Ту көрініс тала бар,
Адам ұлы өтпеген

Толып жатқан бала бар,
Түз жері жоқ туыс бар,

Түкпіден қыла жуыс бар.

Қатын айу алатқан,

Халқы аны аңдап бақ.

Кісі киік, ту киік,

Айып болған адам бар.

Ұбар ашар көшгірін,
Осы түрді надан бар,
Жәбір баян жандар бар,
Жадушы деген заңғар бар,

Жақын барған адамдай
Жалмап сорып алған бар,
Мүйізі бар адам бар,
Бүліндіріп шуар жандар бар,

Арқалар деген құсы бар,

Андасаң соның ұшы бар.

Әр тарапқа ұшушы
Адамды көрсе қоқыстан,
Үстіне жаба шешуші,
Шишқан боғуқ болат,

Түскен жері қоқ болат,
Әрқандай адам болса да,

Күйіп-жанып шоқ болат.

Бұны ат пен кісінің тері әлсіретеді. Соны өртеңдер деп өсиет береді. Суды күн жайлатып тоқтатады. (Бұндағы өлең Көкетай асында бұрын айтылған - точнее повторение). Орхоннан өтеді. Алмамбет ілгеріде он бір күндік шөлден өтеміз деп, су құйдырып алғызады жұрттың бәріне. Қолды алмақ бір бай далай әкеледі. Арқары, бұғысы адаммен аралас жүреді. Адамды білмейді. Қанаты шарадай аққу бар. Неше алуан үлкен ерекше жәндіктер бар. Өсімдіктері де ерекше алмас аяқтай, шөптері де ерекше үлкен. Осы араға қолды қыстап жат дейді.

Жатқан осы жерінден,
Ажайын ұққын деп айтат,
Шілдеден мұрын он күні
Шіркей ұшар маса бар,

Тым жаман жуыш бар,
Жейрені бар арқардай,
Жерден шығат жыланы,
Жеті құлаш арқандай,

Қара құйрық арқардай,
Қара жылан деген бар,
Қатасыз ұшып келген бар,

Амал қыл айтқан сөзімді.

Осы жаман бір дұшман

Ұшып тиет өзіңді.

Көрінбей келет көзіңе,
Артындан тисе астындан,
Астындан тисе артындан,

Жауығындай өтуші. (Бұл жыланға қарсы шегірткемен араштырбақ дейді).

10. Алмамбет батырдың шалғынға Сырғақты ертіп барғаны. Анда Алмамбеттің қапа болғаны.

Алмамбет елін жиып, әскербасылардан кісісінің есебін алады. Бәрі аман шығады. Қуанады. Жалғыз батырдың қосы қалады. Оның онбасысы таз Баймат болады. Соны есепке шақырады. Кісі тоғыз болып қалады. Байматтың тоғыз кісісі бар. Ол өзіммен он, түгелміз деп жүре берген. (Первый случай демократизма). Байматты өлтірмек болады. Оның кісісінің тізімін оқиды. Манасты ұмытып қалыптыр. Артынан Манасқа барады. Сені ұмытыппын деп, Манас ашуланып бек айтат:

Арбақ ұрған таз Баймат,
Ұялбай маған кеп айтат,
Жоғалтқан кісім жолбарысым

Сен екенсің деп айтат.

Ұрып кеткен таз Баймат,
Ұлық кісім сен болсаң,
Ұмытқан кісің мен болсам,
Осы жорық сасала,

Онбасы ойран сен болсаң,
Ойында жоғың мен болсам,
Серекті айтпай қойдырбай,
Сені осы жерде сойдырбай,

Есітпей қойсаң мені деп,
Ер Алмамбет батырға
Өлтірдім екен сені деп,
Батыр Манас бұлқылдап,

Басқаша күлді солқылдап...

Алмамбет шалғынға баратын кісің бар ма деп Манастан сұрайды. Ешкім шықпайды. Манас сонан соң Алмамбетке өзің бармасаң болмайды. Тілін білетін кісі жоқ. Батыр шалғын шала алмайды дейді. Алмамбет бармақ болады. Aт таңдайды. Әр атты айтысады. Алмамбет Әжібидің күреңін сұрайды. Манас Ыршыұл мен Бозұлды жіберіп, әжекемнің атын әкеп беріңдер дейді. Әжіби бұлар келген жерден - ақ неге келгенін ұғады. Бақай да хандықты Алмамбетке сұрата жібергенде алдын-ала екі кісінің неге келе жатқанын ұғып, қол ішінде сөйлеткен сөзді түгелімен үйде отырып өзі айтады. Манастың жақсы жолдастарының барлығы Манастың кісілері келместен бұрын айтқанын біліп отырады. (Идеализация. Ынтымақтарын білдіреді. Стиль үшін керек).

Әжіби:
Арыстанға айтқан сырынан,
Ашығы жоқ шынынан,
Атымды білген сынынан,

Арыстанға айтқан сөзінен,
Айланайын өзінен,
Алмамбет батырдың
Атымды көрген көзінен... –

дейді. (Пение о стиле: здесь старое и общее впечатление перемежаются и в формах и в стиле вообще, как были смешаны в содержании, в идеологии и в исторических... Поэма содержит в себе и формальные элементы старой песни исторических и бытовых поэм. Отсюда возможен единый принцип исследования формы и содержания со всеми старыми традициями и последствиями. Здесь же и книжные влияния). Алмамбет әзірленеді.

Үстіне киген көк темір
Шепқыт, сауыт қияғы,
Үлкен Алма батырдың

Үрістемдей сияғы.

Қырғыздан болған жолбарыс,

Қыран сырғаң жолдасы.

Мұздай темір киініп,
Мұрынғы өткен ерлердің

Арбағына сиынып...

Алмамбет кеткен соң, қырық шора жиырмадан бөлініп орда ойнайды. Бір жағының басшысы - Қырғыншал, екіншінікі - Әбділда. Соңғылар ұтады. Атқыштар бұлар да көп болады. (Замечание: бұнда бар поэма ылғи әркімнің сөзінен құралады. Біресе анау, біресе мынау сөйлейді. Ақын аз араласады. Бұл бір характер белгісі. Шоң қазат көбінесе солай. Манастың туылғаны мен Көкетайдың асында ақынның араласуы көбірек ). Ордасынан талас шығады. Бозұл Қырғылға қатты сөз айтады. Ыршы ұл қары неге қатты айтасың деп ұрсады. Сонда Бозұл көп сөздерді, ірі мәселелерді теріп қатты айтып қалады. Көп сөйлемейді. Шұбақ хабар естіп келеді. Қырғыл ұшқалы жатқанда ойынды келіп сұрады. Қырғыл ашуланып ұрыс салады. Шұбақ қарсы ұрсады. Аяғы қайтамын деп әскерін алып жөнеледі. Артынан алты ханға ерген әскерлер де ешкім ие бола алмай кетуге бет қояды. Бақай қол бұзылғанын дүрбімен көріп келіп, Манасты хабарландырады. Шұбаққа бұйрық салады, қолды бұзба деп.

Шұбақ Бақайға келіп, көп сөз айтады:
Қасында тұрған Шұбаққұл
Арбақ ұрған қытайдан
Алты атын сайып алды еле,

Әкімсіген қанқорың
Қосай бидің тобына
Қорқып кетіп қалды еле,
Жалған беле шын беле,

Осы тұрған Шұбақтан
Ұрғаның Манастың беле,
Ноғайдың нойғыт кем беле,
Шұбақтан Манас ер беле,

Шайайсың жууғы әрқашан,
Шықса қойшы емі еле,
Көр бүгін, Бақай, сен белең,

Көмекті қалшу мен белең.

Шұбақ сөз аяғында Бақаймен туыс бірлігін айтады. Бақайдың хандығын Алмамбетке алып бергенді намыс қылады. Мен қайрат қылмап пем. Манасты талай жерде құтқарып алып кеткен мен болатұғым. Енді хандығыңды нең алады деп, Алмамбетті қумақ болады. Бақай көп сөз айтып, тоқтау сұрайды. Хандықты мен үшін жоқтама дейді. Сонда Манас келеді. Шұбақ Манасқа да кінәсін көп сөзбен айтады:

Айтысқанда сөзді жоқ,
Күрескенде көзді жоқ,
Жақсылықтың бәрісі

Көңілде жоқ, есте жоқ.

Қырғыздан көрдің көп пайда,
Қызмет қылдым әр жайда,
Қылайып теңебедіңіз

Қиырынан азған қытайға.

Қиын өтті қордығың,
Қымша білем мандайға,
Айбалта, қылыш егесіп,
Әрқашан жұмыс қыласың,

Алмамбет, Манас кеңесіп.

Кеңестен Шұбақ қалғаны,
Алмамбет тізгін алғаны,
Қызмет қылған қырық батыр,
Қытайға билік тиген соң,

Қыңқ ете албайт тап-тақыр,

Қынға мөнтіп қалғаны.

Манас көп сөз айтпайды. Ашуы шықсын деп сөйлете береді. Сөзін бөлмейді. Артынан арман болса шалғындан.

Әзір жүзі қойған соң,
Арыстан Манас батырды
Ақбалтаның шұбағы
Атына салып қамшыны,

Жөнеп қалды бұ дағы...

Бақай басқа елді ұрсып, ұрып тоқтатады. Шұбақ Манаспен шалғынға кетеді. Алмамбет пен Шұбақты елдестіріп, Шұбақты оларға қосып беремін деп Манас кетеді.

Осы жерде Сағымбай өзін қосады:
Ақырзаман жұртына
Адабият ырқылған
Атым - ақын Сағымбай,

Ата қардың жұмығы,
Ықылмандың бәрісі

Андап ұққын жайма-жай.

Жазушы ....

Адабият осы үшін
Жан кездің бір далай,
Емі келсін кезегі,

Ер Алмамбет қаныңдар. (Әңгімені екінші жаққа ауыстырарда бұ да бір қолданатын дағдылы приемы. Әңгімені ілгері жылжытудағы тағы бір приемы - батырды жол жүргізіп, жолдағы кездескендерін сипаттап, әңгіме сонда айтып қалады). Алмамбеттер елдің орнынан кетіп қалғанын көріп, ат шалдырып отырады. Артынан Манас жетеді. Бұлар келе жатқанда, Алмамбет не боп қалды деп әр нәрсе ойлайды. Артынан Шұбақты танып, істің ерегеспен туғанын болжап біледі. Манас келгенде, Сырғақ атын байлап, астына орын салады. Алмамбет:

Әзір қойғын шайды деп,
Сусын алар шайды деп,
Алмамбет айтып мендей кеп,
Жам кесеге құйыптыр,

Жайдары Сырғақ сұнып тұр,
Арыстан Манас батыры

Андап тұрат ақыры,
Ашу басып кетіптыр

Алмамбеттің ақылы.

Алмамбет жайды сұрамай біледі:
Ой, Манас! Ой, Манас,
Айтпасаң да білінді

Аңқосы ай қой, Манас.

Қарап тұрсам дүние
Қаңғыған ердің сөзі екен,
Халқынан азған қор екен,
Қытайда бұл сөз өр екен,

Қиырынан азған зор екен,
Қиысқан ердің сөзі екен,
Елінің бәрі ер екен,

Не деген кебі ем екен.

Елінен азған мен құрғұз,
Егем таала құдірет

Не түрді бендем деді екен.

Халқының бәрі ер екен,
Қанша айтса кебі ем екен,
Халқынан азған мен сорды
Қадір Алда құдірет

Қай тұрды бендем деді екен.

Алтын тақ сынсын, хан өлсін,
Азап тартпай жан өлсін,
Алдамдың ісі болбас,
Ілгері шетіп кім көрсін,

Хан қылғын дедім кіміңді,
Қаладым келдім дініңді,
Ханың екеуің кіші,
Қардансам со жерде

Қалап алу Шұбағым,
Қағайынбы жыныңды,

Ұлық қылғын дедім кеміңді.

Ұрматтап келдім дініңді,
Ұлығың үкің бір кісі,

Ұрайын ба жыныңды.

Бек қылғын дедім кеміңді,

Мелжедім келдім дініңді.

Бел байласқан ер Шұбақ,

Шақырсам шындап жынымды.

Білбесең, қытай, зілімді,
Кезегің келді бүгінде

Кесейін бе тілінді.

Кесіп тұрып тіліңді,
Мен бұзайын ба дінімді,
Қызталақ Шұбақ, білбесең
Қытайдан болған зілімді,

Атадан бездім дін үшін,

Алда тала біз үшін.

Ақбалтаның Шұбағы

Ардығайсың кім үшін.

Әскерге қызмет қылдырбай,

Арқамдан шабыс қай күшің. (Көпке жайылған күшті жері шоң қазаттың. Сознательно примененный прием паралеллизма для усиления впечатления с целью дать большой вес, силу гневу). Ұзақ сөйлейді. Манастың елін қайдан естіп, қалайша іздеп, қай жер, қандай елді басып барғанын айтады. Жолда көргендерін санайды. Биографияны батырдың көбіне өзіне айтқызады. Манастан өзге батырлардың жайы осылай жырланады).

Шер арыстан деген бар,
Құйрығы жерге шабылған,
Шабылса жерге құйрығы,
Арыстандың барына

Ошал екен бұйрығы,
Бәрі астынан табылған, -

дейді. (Сондай жол жүріп ер Көкшенің қолына келгенін, оның бұны теріс қарсы алғаны, оған өкпелегені бәрі повторять етіледі. Әуелгі Алмамбет жайындағы әңгіме қылып келуінің өзін бір жыр қылған шығар). Алмамбет Көкшемен қалайша ерегіскенін, қалай сөзге келіп айтысқанын түгел келтіреді. Басында бұны кәпір дейді. Қытайды доңыз дейді. Сонда Алмамбет мұсылман, кәпірдің парқын айт, қытай адам баласы, адамды доңыздай дейді. Содан Көкше мұсылманның жәйін бұған баян еткен екен. Соны санайды. Мұсылман болдым дейді. Енді:

Көңілдегі жамандық
Көбісі жерде жойылды,
Жойылғанды жетілтіп,
Қызы талақ Шұбағым,

Қылайыншы тойыңды, -

Дейді...

Артынан мұсылман болып, атамды көндіремін деп еліме бардым, атама салам бердім. Ол:

Атакем айтты балам деп,
Бұзылған мұсылманға ұқсап,

Айтасың не үшін салам деп.

Саламыбыз қойшы деп,
Атандың жолы тұрған соң,

Басқаға азап оба деп.

Атыңа, дүние,
Айтпасам кетер арманым,
Ойратқа Алмаң бас еле,
Осы күнде Алмамбет

Он сегіз менен он тоғыз

Ортасында жас еле. (Алмамбет өзінің биографиясында өзін 3-лицо қылып қойыпты. 1-л. қылып та айтады. Смещение эпического элемента со сказовым). Ақырында Шұбақ ашуы шықсын деп үндемейді:

Ықтап берген Шұбақа,
Разы болды шұнақа,
Мойнына алған Шұбақа,

Болды разы Шұбақа.

Қимылдабай қыңқ етпей,
Қайран Шұбақ былқ етпей,

Алмамбеттің к.......

Ашуын алды мойнына. (Мінезділік белгісін көрсетеді. Басында қаталасса да, артынан ақын дұрыс қылып шығарады. Сложные людские взаимоотношения удачно, психологически правдиво переданы).

11. Алмамбет батыр шалғынға шолудың алдында қытайдың көптігін Манасқа айтқаны.

(Сөз бастарында ылғи айтқаны деген келіп отырады. Бұ да сказ үлгісін білдіреді. Аста эпос ақын атынан айтылады). Алмамбет, Манастан бұрын көпті алдым, көпті көрдім дейсің, осы жұртты, осы жерде басқаның бар ма, білемісің дейді. Манас:

Аны ұққан соң ер Манас,
Бір-біріне сөз ұнар,
Қалғандай қасқа тіс,

Халайықтан басқа тіс.

Қасқайып шығып алғаны
Қабылан Манас батыры,
Қатқырығын салғаны,
Мақұл, Алмам батыр, деп,

Бадырек қытай жұртының

Баянын айтшы ақыр деп. (Замеч.: Манастың көңілді уақытындағы пішіні ұдайы жаңағы айтқан сияқты суреттеледі. Ашуланғаны жоғарыда айтылған, онда да бір - ақ түрлі сипаттайды. Ашуы мен жылы шырайына екі снимок бар. Соны келтіре қояды). (Момент статически выражает устойчивость, постоянство, застывшее, окаменевшее величие, как изваяние).

Стиль.

Алмамбет Қытай жәйін сөйлейді:
Берен қалсын Бежінің,
Қырғын алсын Қытайың,

Кім біліптыр мұндайын.

Айтушы еле қарылар,

Андасам соның бәрі бар.

Құлжадан қарауыл қойған деп,
Қайыптан қылып қаруулшу,
Қастасқанын сойған деп,
Өрдіктен деп хабаршы,

Киіктен деп шабаршы,
Еріменен шөліне
Енді елеп біздер келгенде,
Қуып қылып түріктің

Қойсаң деген жеңдер бар.

Қытайға сөзді Оғызхан,
Атасынан бабасы
Мұрыннан қалған өрнек бар,
Қу өрдек деген өрдек бар,

Қанатының бәрісі

Қарық алтынға қаптаған.

12. Алмамбет батыр Манасқа Бежінді көрсетіп, арман айтқаны.

13. Мәкел малғұнның келіп, Алмамбеттен өлгені.

Мәкел дәу дегеннің
Баянын айтып берейін,
Ант ұрғырдың өзі бар,
Бақыраят ашылса,

Маңдайда жалғыз көзі бар.

Адам ұлы белгісі,

Арқы жеркі сөзі бар.

Байқаса адам өңді,
Аузын ашып сөйлесе,
Ойы жарған обызы,
Күркіреген күн өңді,

Азат бойдан шыққан соң,
Ажайған аю жүн өнді,
Аңдап көріп дидары,

Ажыда әр түрлі өңді.

Шақырғаны Есен хан
Еш мінезі кем емес,
Адам емес, айбандай,
Тауға шығып ақырды,

Дауыс салып бақырды,
Жүнден қалың әскерін

Жүріңіз деп шақырды.

Неше жүз мың қосыны

Мұсап тұтат осыны.

Көбі келді жалаңаш,

Көңлі бары жалаңбас.

Басып жүрсе жер сипайт,
Бастарынан шыққан шаш,
Киім ордында шаштары,

Танылбайт қары - жастары.

Ең кішкене дегендің
Даш қазандай бастары,
Аяқ менен бұттары
Ат шабар жерге барғандай,

Қоңырсыған жыттары

Жетміш құлаш қарағай.

Жеңіл-желпі таяғы,

Мұнарадай аяғы...

Жыланды көрсе жырып жеп
Құмырсқаға жолықса,
Ерікпестен қырып жеп,
Суыр көрсе суырып жеп,

Ұядағы қанатты
Ұзатпастан ұрып жеп,
Бірі өлсе, бірі жеп,

Ішіменен және жеп.

Бақа, жылан, қоңыздар,
Қасқұлақ. бөрі, доңызды

Қанжаменен түтіп жеп.

Ештеме таппай қалғаны,
Қарағай, қайың, тал көрсе,

Қазып түбін бұтын жеп.

Кейбіреуінде екі бас,
Ұшқы деген ұрығы

Жергелесе жеті бас.

Бұзық түрін кім білет,
Мұрынғының сөзі дүр
Қай бұрыны қарасаң,
Мұрынының үстінде

Мүштімдей жалғыз көздері,
Айбанға шалыс ал бір жұрт,
Әрбірінде алты бұт,
Қайбіріңде екі қол,

Әр тарапқа арбайған

Айнала шыққан жеті қол...

Андай болса қамдан деп,
Әскерге бұйырып салғаны,
Алты сан ит, мың есек
Сойыс үшін қамдады,

Тоғыз тұман доңызды
Тоғыз мың түлкі жүктетгі,

Бақа, жылан, қоңызды...

Қытайдың Қоңырбайының қасындағы ұлықтарды (шендері) айтады. Дұдұ, Баңбаң, Сұндұң менен Қалдай Жаңжұң, Титай, Шитай, Дұтай дейді.

14. Алмамбет батыр Сырғақты ершітіп, Бежіндің ішіне батыр шалғын шалып, күн жайлап Бежінге қар түсіргені.

Қалмақтан бар ұшаңы,
Қадірдаған осыны

Қара жалды бөрінше.

Қатқаландың Сайқалы,
Қайнап жатқан капырдың

Қайсыбірін айтады (распространенный прием).

Қата бол байт айтқандан,
Хабаршысы шайтандан,
Ыраң көден кеп айтат:
Ырас жері бұ Манас,

Бізді қойбайт деп айтат.

Ыраң Көдең хабардың бәрін біліп тұрады. 350 жасаған, хабаршысы әзәзіл. Бұл Манастардың қалай кіріп тұрғанын, кеше Мәкілді өлтіргенін бәрін айтып, Манасқа сый беріп құтылыңдар дейді.

Сауға, батыр, сауға деп,
Ер Шұбақ тұра қалғаны,
Сауға тек қабыл болсын деп,
Шылбырға қолың толсын деп,

Алмамбет айтып салғаны (синонимы).

Шоңорлуунун бойына,
Шокмотуунун ойына,
Бір шекесін жылқының
Шоң Бежіндің бойына,

Шеңғұшқаның ойына,
Жайнатып жылқы салғаны

Жайланып жатыр қалғаны. (Алмамбет күн жайғатады. Екі күн, екі түн жауады).

Қанжығадан үр бүгін,
Бөктүріншек шабадан
Бар десіп ішінде

Елебеген көп адам. (Шабадан сияқты сөздер көп).

Алмамбет өзі мен Сырғақты қытайша кидіреді. Алмамбет Сырғақты қытайша киіндіріп, мазақ қылып күледі. Алмамбет әскерге келіп, атқа мін, Кентуды қу, бұйрық осы деп бар әскерді аттандырып таратады.

15. Алмамбет батыр атасының сарайын, жерін, суын көріп арман қылғаны.

Жалаң аяқ, жалаң бас
Екі жасар, бес жасар
Осы кезде біздің жас,
Көйлек кибей жалаңаш,

Көзге жетті біздің жас,

Ойнаған жерін осы жер...

Шарбағым шынар болыптыр, Сырғақ,
Турасын көрсеңіз,
Төрт құшақ толыптыр, Сырғақ,
Қақ осыны көргенде,

Қан алмаң күні солыптыр, Сырғақ.

16. Алмамбет Қарағұлға жолығып, Қаракүреңді жылқыға қосып жылқыны алғаны. Жылқыға Қаракүреңді жіберіп, Алмамбет найза қағады. Қалың жылқы өре жөнеледі. 600 жылқышы ұйықтап бейбіт жатыр екен.

Ышқырларын үзісіп,
Ос тұмандан түсісіп,
Маңдай тескей жығылып,

Қошқардан бетер сүзісіп...

Шапшып тұра қалысып,
Шапқанының ордына
Шалбарын қолына алысып,
Жеңін таппай желбегей,

Жап-жалаңаш қалысып,
Шошып тұра қалысып,
Тебетейім екен деп,
Байпағын қолына алысып,

Басына кие салысып. (Жылқыны қолға сойысқа апарам дейді. Содан кейін соғыс салмақ).

Ердің көті қылтайып,

Үзеңгіден бұт тайып.

Қарағұл қашқанда жылқы алғанын Қоңырбай біледі. (Тоже статическое, постоянное сравнение. Нужно перечислить).

17. Қоңырбай жылқының арқасынан келіп ұрысқаны.

Алмамбет кешігеді. Манас Шұбақты арттарынан жіберіп, өзі ұйықтап қалады.

Мыңды көрсе бір өзі
Көп екен деп қашпаған,
Санды көрсе шашпаған,
Мыңды көрсе көп дейді,

Білген ісін бастаған (Бұ да көп айтылады).

Жолбарыс білек, тас жүрек (постоянные метафоры).

Бұ сөзді айтып ер Қоңыр,
Қара атқа қамшы салғаны,

Қайраттанып алғаны (тоже).

Алмамбет, Шұбақ, Сырғақ үшеуі жылқы айдап қашады. Артынан Қоңырбай бастаған қалың қытай батыры қуады. Көп найзаласады. Орта жолда ұйықтап жатқан Манасты найза салып оятады Шұбақ.

Соғыс үстіндегі сурет.

Ақ асаба, қызыл ту,
Айғайлаған ізі шу,
Көк асаба, қызыл ту,

Көк жаңырған ұлу шу...

Қанғайлардан Үрігі,
Қатқаландың Сайқалы,

Қайсыбірін айталы. (Жиі кездеседі. Замеч.: екі жақтың да батырлары өлмей қояды. Әрқашан қырғыздан пәлен, қалмақ, қытайдан пәлендер болып саналады да отырады. "Шахнамаға" ұқсайды). Шұбатып қашып ұрыс салады. Ылғи найзаласады. Аттан Жолай, Шұбақтүсіп қалғанда, жолдастары аттарын әкеп беріп, мінгізіп жібереді. Манас Қоңырбайдан көз алмай жүреді.

Ақырында көргенде,
Шоң төрені көргенде,
Томаға тартқан бүркіттей
Жылмайып батыр алыптыр,

Астындағы айбан боз

Атқа қамшы салыптыр.

Сырғақ қолға шошып қашып келе жатады. Бақай тоқтатып, есін жиғызып, қолға хабарды жаман айтпа, қорқады деп жақсылатып айтқызады. Қол аттанады. Бұны аттандырып, әңгімені батырларға ауыстырады.

Қаралаев айтуынан.

Басы:

1. Хандар сөз байласып, Манаспен соғысқалы аттанып келеді. 2. Алдынан Алмамбет, Сырғақ, Шұбақ әзірленіп шығады. Жау әскерін қыра бастайды. 3. Аналар қорқып жуасиды. 4. Манас шығады. Хандарды жазаламақ. 5. Жамғыршы айыптарын мойнына алып, Манастан кешірім сұрайды. Бегімді шауып берейін деп келдік дейді. 6. Қол жүруге, жорыққа әзірленеді. Хан, шоралардың әскерін, қолын бұ да көп санайды. Қаныкей Семетейге батаңды беріп кет дейді. Қошойға Қаныкей, Манасқа шора Шорға мықты сауыт әзірлеген. Бұлданыспай асыл әйел боп суреттеледі. Ақолпоқты қалай істегені ұзақ айтылады. Қырғыншал бір уақытта Қаныкейді Шұбақпен ойнас деген екен. Сонда Манас алты ай Қаныкейге жоламай қойыпты. Қаныкей Ақолпоқты осы уақытта тістеген екен дейді. Ақкелтені Манас Алтайды шенге киген алтмыш орыстан тартып алған екен дейді. Манасты Қаныкей белдігін, қаруларын әперіп киіндіреді. Аққұланың сипаты шебер айтылған. 7. Бұнда Алмамбет қытайдың бұрынғы ханы болып Бежинде 21 жыл патшалық құрған дейді. Азиз хандын Алмамбет деп сөйлейді. (20 күн, 20 түн жүреді). Алмамбетке қол тарығып: "Атандың көру қытай құл, Айдар барып қырат" деп назаланады. Бақай Алмамбетке қолды қырамыз, тынықтырайық деп сөз айтады. 8. Бір өзенге қонып тынығады. Ұйқысы қанған соң шоралар ордо ойнайды. 9. Бақай пәлендей жолдарды көрген кім екен деп сұрақ қояды. Алмамбет бәрін көргенмен, мен шалғынға барамын дейді. Манас ұнатады бұнысын. Ислам жолын ашып бер, ақ пайғамбардың. 10. Алпысқа келген қарт Күрең деген атты мін дейді. Азығың олқы болмасын, нөкөргө құйып қанымды ал дейді. Қырық шора он екі ханнан таңдап тұрып жолдас ал дейді. 11. Алмамбет Сараламен кетем дейді. Биттейінен біріккен тұлпарым дейді. Қытайдан келгенімде, қылт етіп су жұтпастан шыдап берген Сарала емеспең дейді. Қасына Сырғақты сұрайды. Қосарға Ажыбайдың Қаракүреңі болсын дейді. Сүйретпе мойнына кұрық салып, Манастың батасын сұрайды. Ол бата береді, екеуі сөйлеседі. 12. Қалған қолда Қырғыншал Шұбақты мазақ етеді, қайрайды. Шұбақ аттанбақ болады (әдемі өлең). 13. Бақай Манасқа кеп, өзін тоқтат дейді. Манас атына мінеді. Бұл оқиға Алмамбет сезіктеніп, атына мініп қамданып тұрып Сырғаққа сөйледі (жақсы жырланған). Сырғақ Шұбақ жайын баян етеді. Ол Ақбалтаның баласы... бірақ әулие шалдың баласы деген сөз бар. Өзіне атса оқ өтпейді, тістесе арыстанның тісі өтпейді, кейбіреу оны қыздан туған қыңыр дейді.

Қашан болсо Шұбағың,
Қисық істі таласқан

Қысталақтың бірі дер.

14. Ындыстанды шаптық:

Ындыстанға қол салдық,

Олжолоп малдан білді алдық.

15. Шұбақ сөзінде:

Қалп еле шалғын салам деп,
Ордолду жұрт қалың түрік

Тастайын деген екенсің.

16. Алмамбет:

Бежінді шабам кім үшүн,
Азыраты дін үшүн,
Қалың қытай елменен
Дін таласып жұт болып,

Сарала буудан тоқтуғу,
Сандаған қалың құлайды,
Дін ылады жоқтығу,

Пайғамбар бармас Бежиндин. (Бұл көп қайталайды). 17. Манас ашуланып сөйлейді. Өзі кетпек болады Қытайға...

"Сейтек".

1 - песня. "Кулчоро туткундалды, горе Кулчоро". 2 - песня."Канчоро хан болгондон кейин". 3 - песня."Айчорок олжого кетти". а) Қыяздың Айчорокту көруп тамашалаған сөзу аса жақсы (көркем сыпаттау). б) Айчорок сөзу де аса жақсы. в) Айчорок, Ақбала ұқсас әрекеттер етеді, екеуі де құрал ұстап батырлармен батырша алысады. Сенімсіз, бұл бөлім аса ұзақ. 4 - песня."Сейтектинторолушужана балалық чагы" (42 - 190 қысқартуға болады). 5 - песня. "Туткундар баш қошуда". Кулчоро азат болып, қатарға қосылады. 6 - песня. "Сейтек абасын көрду". Сейтек Кулчороның көзуне дәл Семетейдей көрінеді. Аса жақсы, көркем айтылған (236). 7 - песня. "Аяш Ата". Карадоо Момунжанды Бағдаттан іздеп табады. Момунжан шыпа деген дару, "ебен себей" деген дәріні жұмсайды, ем болмайды. Ақыры "қайнатма қызыл дарумен" жазады Құлшорону. Бул кек алуға кіжінеді. (Ұзақтау бөлім). 8 - песня. Кыяз Тооторудан ажырады. Кыяз долго поет о коне (ұзақ). Тоотору ат сөйлейді (фантастика этой части эпоса). 9 - песня. "Қыяздың өлуму, Карадөө Жедигерге хан болду". 10- песня. "Сейтек Таласқа кочту" (414- 474). Айчорок ұзақ сөзді. 11 - песня. "Сейтек чоң энесине жаңа Бақайға кезикту" Қаныкей сөзі ұзақ. 12 - песня. "Эл кубанды". 13 - песня. "Канчоронун өлуму". Кулчоронун сөзу ұзақ. 14 - песня. "Бақай". 15 - песня. "Семетейдиң қайра елге кошулушу". "Карадоо Семетейди көрду". 16 - песня."Кулчоро Буурулду чылбырдан алды". 17 - песня."Ене суту". 18 - песня. "Қарадоонун олуму". VІ. Желмогуз уулу Сарыбайменен болгон еогуш. Жооменен беттешу. Бірінші соғыс, Сарыбаймен Кулчоро жекпе-жегі 695- беттен басталады. "Неге жауластың. Қазыныңды шаппадық, не үшін соқтығыстың өзің келіп" дейді Кулчоро. Айчорок аққу кебін киген қуялы. Жұрт атасы, бәрі әзірлік "Заркумдағы" мұсылмандар батасы, тілегі тәрізді. Эпоста "Манастан" ауып шалғай кетіпті. Ұзақ әзірліктен басқа соғыс, қақтығыс жоқ. Сарыбай (781-836). 19- песня. "Жеништен кейінгі" (836 - 846). 20 - песня. "Сапар" (846). Бақай, Қаныкей, Семетей, Кулчоро, Айчорок бесеуі ғайып сапар шегеді. Қоштасып, көзден ғайып боп ғажайып сапарға кетеді.

Чырныктары чынардай,
Чымчыктары улардай,
Құландары құнандай,

Алмасы аттың башындай...

Жаңғағы сайдың ташындай. "Семетей" (33 мың жол). Лирик - романтикалық элдик эпос. Кириш сөз. Әзелден берки манасчылардың салтындағы приемдору боюнча эпостың қайсы узундусын атқарышса да, алар өздөрунун кириш сөздөрун өздорунчо кошумчаға алып, учуучуларға эпос жонундо, кыснача түшүнде беришет. Бұл вариантты түзуүчү дағы ошол саяттан чыққан жоқ, салттағы приемдорун дүхуменен ондоп берди.

Семетейдің соңғы минуты:

Ошол кезде Семетей,
Эрип кеткен эмедей,
Қимылдабай, ун чукпай,
Көзгө түшпей жоқ болду,

Қайсалақтап қалық жоо,

Сөөгун таппай тоқголду.

Сол шақта Кулчоронун айтқан сөзу:

Арбақ ұрған Канчоро,
Сендик алым бар чоро,
Абакем тақыр өлгөн жоқ,
Өлгөнун адам көргөн жоқ!

Әр сақтаған әр өлбөйт,

Элди баққан жер өлбөйт.

Эсиңде болсун, ит Чоро,

Эр төрөөгөн эл өлбөйт.

Қыяз сөзу:

Семетейди көрдүңбу?
Тируу десең жерде жоқ,

Өлду десең көрдо жоқ.

Угуп жүргөн уқмушта

Бұл өңдөнгөн бенде жоқ.

Манасчи қоры кеп салат,
Кеп салғанда деп салат:
Акшұмқарды көрдук дейт,
Арпанын Ала тоосунан

Құмайықты көрдук дейт.

Алайдың бийик тоосунан

Семетейди көрдук дейт.

Чатқалдың қызыл зоосунан
Чоролару ээрчитип,
Кароол қирап журөт дейт,

Қалқ күзөтуп тоосунан.

Еще выше:

Ошол кундөн ушүл кун,
Жомоктоп атпай, кеп айтат,

Кеп айтқанда еп айтат.

"Арбақтары ерлердің

Алыс емес" деп айтат.

Қуу өрдөк етин жегендер
Азыр да аман жүрөт дейт,

Текелин төөрдон үрөт дейт.

Кез - кезінде Семетей,
Жер сағынған емедей,
Хан Бақайды ээрчитип,
Ит ағытып куш салым

Қадымкидей кулөт дейт.

Пікірлер (0)

Әзірге пікір жоқ.