—Енді сен Бибісараға баратын болсаң, адам қалпында баруға болмайды. Себебі сені және бір түрге айналдырып жібереді. Бибісараның оң бұрымының астында жасырып қойған қасиетті жүзік бар, осы торғай түріңде елеусіз барып, соны қолға түсіріп алсаң, сол сағатта ойлағаның болады,—дейді келіншек. Сөйтіп, келіншек торғай қалпындағы Ақбайды жеті күн бағып, ақылын, апасының сырын айтып, ұшырып жібереді. Ұшарда Ақбайға: «Сен Бибісараның еліне күндіз барма, түнде бар, күндіз барсаң, біліп қояды»,—деп тапсырады. Ақбай өзінің бұрынғы әдеті бойынша қыздың отауына таң алдында келіп жетеді. Келсе, Бибісара мен Қодар тағы да бірге жатыр. Бірақ екеуі де қатты ұйқыда екен, Ақбай сездірмей қыздың бұрымының астындағы қасиетті жүзікті алып, ойланып тұрып: «Бұл екеуін бір түрлі айуан етсем, бірінен-бірі айрылмас, не де болса екі түрлі болсын»,—деп Қодарға «шошқаның қабаны бол», қызға «иттің қаншығы бол» деп, бір уыс топырақты үстеріне шашып жібереді. Қодар—қабан, Бибісара—қаншық болып шыға келеді. Ақбай отауда ілулі тұрған Қодардың мылтығын алып, алдымен ит болып қыңсылаған Бибісараны атып тастайды, қабан болып қорсылдап жүрген Қодарды жанды жерінен атып, қор болып өлсін деп қоя береді. Шалажансар шошқаны көрінген адам ұрып, о да ақыры қор болып құрттап өледі. Сөйтіп, Ақбай өзі баяғы адам қалпына түсіп, қайын атасына келеді. Атасы Ақбайды үш күн қонақ қылады, бірақ қызынан хабары жоқ. Ақбайдың малын қайырып бермекші болады. Сонда Ақбай: «Маған мал керек емес, сіз маған алты айлық азық даярлап беріңіз, қызыңның отауын беріңіз және қай жерге отырамын десем, сол жерге көшіп-қондыратын алты адам қосып беріңіз»,—депті. Бибісараның әкесі Ақбайдан еш кемістік таба алмастан, оған бір жылдық азық даярлатып, алты түйе артып, қасына алты адам қосып, еліне көшіреді. Бірнеше күн жүріп тауға келгенде, Ақбай жүгін түсіріп, таудың етегіндегі бір бұлақтың басына келіп, отауын тіктіреді. Ертіп келген жігіттерге еліне қайтуға ұлықсат береді. Ақбай тірідей ел-жұртынан, дүниядан безіп сол тауда аң аулап жата беріпті. Арада үш ай өткен соң, аң аулап жүргенде Ақбай Бибісарадан алған қасиетті жүзікті жоғалтып алады. Оны неше күн іздеп таба алмайды. «Бір қыз үшін ел-жұрт, ағайын-туған, ата-анамнан бездім, безіп көрмеген қорлығым, тартпаған азабым жоқ. Адам өлтіріп, ақырында бір қасиетті нәрсеге қолым жетіп еді, одан да айрылдым. Енді менде ел бетін көрер не қалды!»—деп қара жерді құшақтап, «менің ендігі серігім де, жататын орным да сенсің» деп жата береді. Күндіз-түні күңіреніп, күңіренгенде былай дейді:

—Сұрмерген, енді сен дүние талабын қой. Ар жағыңдағы таудың бауырында, бұлақтың басында тігулі тұрған ақ отау бар. Соның ішінде Ақбай деген бір байдың жалғыз баласы жатыр. Сен оған барып жолығып, бұл жағдайдың мәнісін сұра, саған сол айтар. Ендігі қалған өмірің сол жігітпен бірге өтер,—дейді. Содан соң үш марал қосылып, үш ауыз өлең айтып, Сұрмергенге тағы да былай дейді:

—Сен осының ішінен бір үлкен ағаш таңда!—деді қарақұс. Жүсіп көрсеткен ағашқа қарақұс қонады да, ағашты сілкілейді, бірақ оған ағаш сына қоймайды. Қарақұс: «Мені әлі де бақ»,—дейді. Жүсіп құсты екі ай бағып, қайта әкелгенде Жүсіптің таңдаған ағашы шорт сынады. Сонда қарақұс: «Сен менің арқама мін»,—деп әмір етеді. Жүсіп қарақұсқа мініп, аспанға ұшады. Қарақұс аспанға шарықтап, бір теңіздің үстіне келе бергенде Жүсіпті тастап жібереді де, суға жақын келгенде іліп әкетеді. Екінші рет жанып жатқан өрттің үстінен тастап жіберіп, отқа жақын қалғанда іліп әкетеді. Үшінші рет құздың үстінен тастайды да, тасқа жақын қалғанда қағып әкетеді. Сонда қарақұс бір төбеге қонып, Жүсіптен: «Сен жаңағы судан, өрттен, таудан қорықтың ба?»—деп сұрайды.

—Қорықпағанда ше, жаным көзіме көрінді,—дейді Жүсіп.

—Е, көзіңе көрінсе, мені әуелі «атам» деп жанымды көзіме көрсеткенсің! Ал, Жүсіп, осы төбенің етегінде менің елім бар. Соған сен барып әкемнен сүйінші сұра. Менің мұндай халге жеткенім—соғыста қолымнан, аяғымнан айрылдым, мені Құдай осындай халге жеткізді. Сен әкеме барғанда қанша мал берем десе де алма, тек кішкентай қызыл сандық бар, соны алам де,—дейді. Осы сөз бойынша барған Жүсіп құстың айтқанын айтады. Әкесі сонда: «Жан дегенде жалғыз баламнан аяғанымды ит жесін»,—дейді де, сандықты береді, бірақ: «Сен бұл сандықты ашпа, ашсаң, көп қиындық көресің»,—дейді. Қырық күн ойын, отыз күн тойын жасағаннан кейін карақұстың әкесі қырық уәзірін ертіп, Жүсіпті еліне аттандырыпты. Жүсіп бір аралға келгенде: «Осы сандықта не бар дейсің»,—деп ашып келіп қалса, сол бойда бірдеме жалт ете түседі де, Жүсіптің үстіне алтын мұнара тігіле қалады. Қырық уәзір қырық, жерден «жүр-жүрлеп» айқайлапты. Жүсіп жүре алмайды. Жүре алмай, жылап отырған Жүсіптің қасына бір мыстан кемпір келіп: «Үйіңе барғанда үйіңде сен танымайтын бір бала бар, соны осы аралға әкеп тастап кет»,—деп бұйырады.—Жарайды. Әйтеуір, осы үйді қайтадан сандыққа салып бер,—деп жалынады Жүсіп. Мыстан келісіп, үйді сандыққа салып береді. Көп кешікпей Жүсіп үйіне келеді. Үйінде өзі кеткеннен кейін туған баласы бар екен. Баласының аты Серік екен. Жүсіп сол Серікті әлгі аралға тастап кет деп, қырық уәзірге қосып жібереді. Қырық уәзір жолда аралға тастап кеткеннен кейін Серік жылап отырса, мыстан келіп: «Балам, жылама! Судың ортасына барып бойлап қолыңды серме, сонда қолыңа есіктің тұтқасы ілінер, сол есікті аш та жүгіре бер. Алдыңнан тағы бір есік шығар. Сол есікті ашсаң алдыңнан хан шығар, сол саған бір жұмыс тапсырар»,—дейді. Мыстанның айтқанын Серік мүлтіксіз орындайды. Хан: «Бүгін тынық, ертең бір жұмыс тапсырамын»,—дейді. Ертеңіне Серікке ұшы-қиыры көрінбейтін бидайды «таң атқанша орып бер» деп бұйырады хан. Сол кезде ханның бес қызы бар екен, ең кішісі Серікпен жасты екен. Серік жылап отырса: «Сен неге жылайсың?»—дейді қыз. Серік қызға жайын айтады. Сонда қыз тұрып: «Ту, со да сөз бе екен, жүр, екеуіміз орып келейік»,—дейді. Қыз барады да бес бауға толтырып «ә» дегенше орып тастайды. Ертеңіне хан Серікті далаға ертіп шығады. Дала алай-дүлей жел екен, сол желге барып бес қап тарыны ұшырады да, «таң атқанша жина» деп, бұйырады. Серік қызға келеді, қыз екеуі тарыны лезде бес қапқа жинап алып, аузын буып қояды. Енді хан «ат үйрет» дегенде Серік қуанып кетеді. Сонда қыз:—Ол тағы, саған үйрету қиынға түседі. Сен мына екі шоқпардың біреуін ал, үстіне мінгенде ат көкке ұшады. Сонда сен осы шоқпармен атты бастан ұр. Ол сенің ұрғаныңа қарамас, қолың талар, бірақ қолыңның талғанына қарама, ұра бер. Егер ұрмасаң, сол аттың үстінде өлесің,—дейді қыз. Серік қыздың айтқанын дәл орындайды. Серік ертеңіне хан ордасына келсе, ханның басы көкпеңбек болып ісіп кеткен екен. Бұған себеп—кешегі ат болып жүрген ханның өзі еді. Қызының Серікке көңіл қосқысы келетіндігін аңғарып, хан Серікке: «Енді бес ат келеді, соның ішінен таңдағаныңды ал»,—дейді. Таң ата бес ат келеді, төртеуі тұлпар, біреуі ақсақ тай. Серік ақсақ тайға жабысады. Хан тұрып: «Төрт тұлпардың біреуін алмай тұрып, ақсақ тайды неге аласың?»—дегенде, Серік: «Өзім жаман адаммын, маған жаман ат жарайды»,—деп жауап қайтарады. Енді бес қызын хан жерге көмеді де: «Осы қыздардан сүйген қызыңды тауып ал»,—дейді. Серік іздеп-іздеп бір жерді қазса, өзінің сүйген қызы Гүлбаршын шығады. Бұл баяғы өзіне көмектесетін ханның кіші қызы еді. Хан Серік пен Гүлбаршынды қосады. Гүлбаршын асқан сиқыршы болады. Бір күні Серік елін ойлап қамығып отырғанда Гүлбаршын: «Неге қамығасың?»—дейді. Серік елін сағынғанын анық айтады. Қыз сонда:

—Жолға даярлану керек,—деп жол жабдығына кіріседі.

—Әй, әзиз ұлдарым, қайсыңыздың қолыңнан келеді екен, бақшаға келіп жүретін алтын құсты маған тірілей ұстап беруге. Қайсыңыз ұстасаңыз өз өмірімде жарты патшалығымды беремін һәм өлген уақытымда барлық патшалығымды өсиет айтып қалдырамын,— деген. Осы сөзді патшадан ұлдары есітіп: «Қайғырмаңыз, не қылсақ та ұстармыз»,—деген. Бұлар кезек қарауыл тұра бастайды. Әуелі үлкен ұлы бақшаға барып, түнде қарауыл тұрған. Әлгі алма ағаш түбінде отырды. Патша ұлы ұйықтап кеткен. Сол арада алтын құс келіп алмаларын қиып, бір алмасын алып кеткен. Патша ұлы оянып кеткен. Көрді, алмалар қиылған. Бір алмасы жоқ ертеңгісі. Патша тұрған, үлкен ұлын шақыртқан һәм сұраған, «Әй, сүйікті ұлым, әлгі құсты көрдің бе?» деген. Ұлы жауап берген нысап қылып айтқан: «Ей, ғазиз ата, көрмедім» деген. Екінші күні қарауылға екінші ұлы кеткен. Әлгі алма ағашы түбіне барып отырған. Біраздан соң тағы ұйықтап кеткен. Сол арада құс келіп алманы қиып, бір алмасын алып кеткен. Ертеңгісі патша ұлын шақыртқан. Үлкен ұлы секілді жауап берген. Үшінші ұлына кезек келіп, үшінші ұлы бақшаға барып алма ағашы түбінде еш ұйықтамаған, біраздан соң бақшаға от секілді жалт етіп жарық болған құс келіп қонған да алмаларды қия бастаған. Патшаның ұлы хайла қылып құйрығынан ұстаған. Бірақ ұстай алмай қалған. Алтын құс олай-бұлай етіп ұшып кеткен. Патша ұлының қолында қалған бір қауырсын. Патша тұрған, ұлын шақыртқан, ұлы әлгі қауырсынды алып барып атасына берген. Патша қайран қалып тіпті қуанған. Өйткені ол қауырсын қараңғы түнді күндізге айналдырған. Патша осы қауырсынды өзі отыратұғын үйге қойған «бұл қауырсын жоғалуға тиіс емес» деп. Мұнан соң алтын құс бақшаға тіпті келмеген. Көп уақыт өткен соң патша жанына ұлдарын шақырып айтқан: «Ей, менің сүйікті ұлдарым, не болса да сол алтын құсты тірілей ұстап әкелгеніңізге бұрынғы айтқан өсиетімді орнына келтіремін»,—дейді. Сол арада үлкен ұлы мен ортаншы ұлы інісіне жүдә ашуы келіп, не болса да бірге іздейміз деп кеңес етіп айтып қойған еді. Мұнан соң үлкен ұлы мен ортаншы ұлы атасынан рұқсат сұрап һәм қабыл дұғасын алып алтын құсты іздеп шығып кеткен. Ағалары шығып кеткен соң патшаның кіші ұлы атасына жалына бастады: «Ай, ата, мені де жібер іздеуге». Атасы айтқан: «Сүйікті ұлым, сен жас баласың, ұзақ жолға жүріп көрмегенсің, межелі жерге әлі ағаларың бармаған да болар»,—деген. Күн сайын, сағат сайын кіші ұлы атасынан өтініп тілеген: «Не болса да батаңызды беріп, рұқсат етіңіз»—деп. Ақыр патша кіші ұлын жібермесе болмайтын болды. Атасы көп қайыр дұға қылып, кіші ұлы бір атқа мініп жолға шығып кеткен. Бара-бара өзі де қай жаққа барғанын білмеген. Кетіп бара жатып ойлай бастаған: «Алыс па екен, жақын ба екен, биік пе екен, аласа ма екен?». Жүріп барып бір жерге жеткен. Ол бір жақсы сахара—жасыл шөпті, бұлақтар ағып тұрған. Ертеңіне тағы бір кеш жүрген, алдынан тақыр шөл кездескен. Біраз демін алған соң әлгі тақыр шөлден кеткен. Біраз барған соң бір биік ағашты көреді. Ағашқа жазылған жазу бар екен. Жазуды оқыпты. Ағашқа жазылған сөздер: «Осы ағаш жанында үш жол бар: оңға, солға, тура. Тура жолмен кетсе, ол кісі аш-жалаңаш болып, саламат қалады. Оң жақтағы жолға түссең, атты болса аты өліп, өзі саламат қалады. Ағаштан сол жаққа кетсе, ол кісі өліп, аты қалар»,—деп жазылған. Патшаның ұлының жүдә іші пысып, Құдайға тапсырып ағаштан оң жаққа қараған жолға түсіп жүріп кеткен. Патша ұлы ойлаған «атым өлсе, өзім қалсам мал табылар» деп бір күн жүрген, екі күн жүрген. Үшінші күн болғанда бұған бір жақтан келіп бір сұр қасқыр жолықты. Бұл сұр қасқыр тілге келіп айтты: «Ей, жас жігіт, сен әулиесің. Ағаштағы жазуды көргенсің. Онда жазған оң тарапқа кетсең атың басы жоғалады»,—деп, сол арада «патшада ат көп» деп бұл баланың атын бір шетке алып барып жей бастаған. Патшаның баласы атынан айрылған соң өзімен бірге туған-туысқанынан айрылған секілді шетке барып жылай бастаған. Біраздан соң жаяулап кетті. Бір күн, бір түн жүріп бала мүлде шаршады. Біраз демін алуға отырды. Сол арада артынан сұр қасқыр шауып келіп һәм оны қуып жетіп осы сөзді айтты: «Мен патша ұлы жайлау баруыңды қызғаныш етіп һәм атыңды мен жедім» деп. Сұр қасқыр бұл баладан сұрай бастады: «Әй, патшаның ұлы, сен не жұмыспен жүрсің, жұмысыңды маған айт?»—дейді. Патша ұлы жұмысының бәрін сұр қасқырға айтады. Сұр қасқыр: «Менің үстіме мін»,—дейді. Бала мінді, қасқыр жүгіріп кетті. Сонда шапшаң жүруі соншалық шапшаң ат болса да қасқыр артынан жетерлік емес. Бара-бара күн кеш болды. Күн кеш болған соң бұлар келіп бір тас жолға жетті. Ол тас жол шамасыз биік екен. Сұр қасқыр айтты: «Уақыт жетті, түс менің үстімнен. Осы тас жолға өрмелеп шық. Осы жолдан түскенсін бір бақша көрерсің. Сол бақшада бір алтын қапас ішінде болады алтын құс. Аларсың, бірақ қапасқа тиме. Егерде қапасқа тисең өлесің. Неге десең сол сәтте қарауылшыларға хабар тиіп ол бақшадан шығып кетуге болмайды. Сол сағатта сені ұстап алады»,—дейді. Патша ұлы жол бойымен өрмелеп шығып бақшаға кірді һәм алтын құсты көрді. Қапастан алып шыға бастағанда патша ұлына ой түсті. Өз-өзіне айтты: «Алтын қапассыз құсты алып жүру қиын болар»,—деп. Қайта барып алтын қапасты шешіп алам деп қапасты шеше бастағанда бақшаның іші шуға толып кетті. Қапасты байлаған жерде темір шыбықтың бір басы патшаның үйіне кірген екен. Ең басына үлкен қоңырау байлаған екен. Ол қоңыраудың сылдыраған даусымен қарауылшылар бұл жігітті келіп ұстайды. Алтын құстың иесі ол жердің патшасы Алматхан атты хан екен. Алмат патша жүдә ашушаң кісі екен. Бұл, патша баласына, бек қатты ашуланып: «Ұят емес пе саған осындай іс істеп жүруің. Өзің қандай адамсың. Қай патшаның еліненсің, атың кім?»,—дейді. Жігіт қорқып кетіп: «Мен Хикмет деген патшаның ұлымын. Менің атым Фәрмүч»,—дейді. Алмат жігіттен сұрайды: «Сен мұнда неге келдің?»,—дейді. Фәрмүч былай деп жауап береді: «Біздің патшамыздың бақшасын бір алтын құс иеленіп алған еді. Күн сайын түнде келіп бақшамыздағы алма ағашынан алма қиятын еді һәм бір алма алып кететін еді. Соның үшін оны ұстап әкелуге мені атам жіберді»,—дейді. Алмат патша айтты: «Ей, жас жігіт, өзің патша ұлы бола тұрып бұл іс саған керек емес еді»,—дейді. Жігіт айтады: «Егер осы алтын құсты ұстап әкелсем, атам орныма патша етіп қоямын деген. Соның үшін менің келгенім»,—деді. Алмат айтты: «Сен ондай болса, жақсылықпен сұрасаң, бір ауыз сөз сөйлемей берер едім. Жақсы бола ма, сенің осы ісіңді бірнеше ағыламнама жаздырып әрбір жерге таратсам. Тек сенің жастығыңды ескеріп сені құтқарамын һәм көп мал беремін, маған сен бір қызмет көрсетсең. Ол қызмет—бәлен деген үшінші патша мемлекетінде бір алтын жалды ат бар, ол мемлекет осы шаһардан мың шақырым жерде, бір биік үлкен теңіз артында, егер сен маған сол алтын жалды атты тауып әкелсең, саған бір сөз айтпай осы алтын құсты жаным-тәніммен беремін. Егер осы қызметті қылмасаң қарақ атыңды бүкіл дүнияға таратамын»,—дейді. Бұл жігіт Алмат патшаға атты тауып келмекші болып бас иіп шығып кетеді. Қасқыр жанына келген жігіт, сұр қасқырға басынан өткен істерінің бәрін сөйлеп береді. Қасқыр айтты: «Әй, жігіт, менің айтқанымды неге тыңдамадың. Неге алдың алтын қапасты»,—дейді. Патша ұлы қасқырға: «Сенің алдыңда айыптымын»,—дейді. Қасқыр айтады: «Қайыр, Құдайдың ісі шығар, енді сен менің үстіме мін, қайда барсаң мен сені сонда алып барамын»,—дейді. Патша ұлы қасқырдың желкесіне мінеді. Сұр қасқыр атқан оқ секілді шабады. Бір заманнан соң патша айтқан мемлекетке де түнде барып жеткен. Нақ түн ортасында ақ тастан істеген албардың қасына келеді. Қасқыр жігітке: «Бар, тез осы албарға кір, қазір қарауылшылар ұйықтаған соң атты, яғни, алтын жалды атты алып шық. Бірақ дуалда алтын жүген болар, оған тиме, егер тисең өлесің»,—дейді. Патша ұлы албарға кіреді. Атты алды. Сол арада жігіттің көзі дуалдағы алтын жүгенге түсті, жігіт жүгенге жүдә қызықты. Алғысы келіп алғанда албар шу-шу ете қалып қарауылшылар оянып, албарға кіріп, патша ұлын ұстап патшаның алдына кіргізді. Патша жігіттен сұрай бастайды: «Қай елденсің һәм қандай адамның ұлысың», – дейді. Патша ұлы қандай кісі ұлы екенін бәрін айтты. Патша жігітке: «Саған мұндай іс істеу жарай ма, өзің бір патшаның ұлы екенсің қайыр, бұл күнәңді кешемін, маған бір қызмет істесең. Қызмет—сол бір мемлекетте бір патша бар, оның бір сұлу қызы бар, неше жылдар мен жаушы жібердім, ғашық болдым, қызын маған берсін деп, ол маған қызын бермеді, егер сол қызды әкеліп берсең барлық күнәңді кешемін. Егер әкелмесең қарақтығыңды әр мемлекетке жазу жазып таратамын һәм қарақтығыңды әрбір кісі біліп мазақ қылар. Егер осы істі орнына келтірсең алтын жалды атты, алтын жүгенді өз ықтиярыммен саған беремін. Егер сіз бастан жақсылықпен сұрасаң жақсы деп бір ауыз сөз айтпай беруші едім»,—дейді. Патша ұлы көп заман ойлап тұрды да сонан соң уәде беріп, қызды білмек болып жылай-жылай сұр қасқырдың жанына келді. Бастан-аяқ қасқырға жай-күйін айтады. Қасқыр айтты: «Неге айтқан сөзді тыңдамадың, неге тидің ол алтын жүгенге»,—дейді. Жігіт: «Айып менде, Құдай солай мені бастады»,—дейді. Қасқыр айтты: «Жарайды, болары болды енді. Жүр, менің үстіме мін, қайда болса да мен сені сонда алып барамын»,—деді. Қасқыр жүдә қатты шапқан, сөйлеуге хал жоқ. Біраз уақыт өткен соң әлгі қыз атасының еліне барып жетті. Шаһары алтын ришаткамен айналдырған, ішінде бақша. Сұр қасқыр жігітке: «Түс үстімнен һәм Аллаға тапсырып бар. Біз келген жолмен қайтып жол үстіндегі емен ағаш түбінде мені күтіп тұр»,—дейді. Патша ұлы қасқыр айтқандай барып емен түбінде күтіп тұрады. Сұр қасқыр алтын ришатканың жанына барып бұғып тұрады. Патша қызы бақшаға шыққан. Күн батқан соң өзінің бірге жүретін қыздарымен патша қызы жүре-жүре сұр қасқыр жанына бірақ келген. Сол арада сұр қасқыр ришатка үстінен секіріп түсіп, патша қызын көтеріп алып желкесіне салып, секіріп шықты да шауып кетті. Жүдә қатты шабумен біраз уақыттан соң өзі айтқан жасыл емен түбіне келіп жетті. Патша ұлын да қызбен бірге арқасына мінгізіп алды. Олар кете берсін. Енді біз патша қызы жүрген бақшаға келейік. Қасқыр патша қызын алып шығып кеткен соң, жанында бірге жүрген қыздар патшаға кіріп айтты. Патша бұл сөзді естіген соң жүйрік атпен қасқыр артынан қуарға шықты. Бірақ қасқыр артынан жете алмады. Енді сұр қасқыр үстіндегі патша қызы мен патша ұлына келейік. Мұнда қызға жігіт ғашық болады, қыз жігітке ғашық болады. Қызды олар алып кел деген патшаға жақындайды. Жігіт қайғыра бастады һәм қызды патшаға бергісі келмей жігіттің көзінен жастары домалап-домалап түсе бастады. Жігіттің мұндай болғанын сұр қасқыр көріп жігітке: «Неге қайғырасың»,—дейді. Жігіт сұр қасқырға: «Әй, жан достым, сұр қасқыр, неге жыламайын, мен не қылам, тәнім, жаным, қаныммен бұл патша қызына ғашық болдым. Онан бір сәтке айрылып тұруға халім жоқ. Патшаға айтсам қызды бермейді. Басқадай халім жоқ, егер алтын жалды ат үшін бермесем менің уәдесіз атым һәр жаққа жайылады. Осы істер үшін жүдә қайғырам, қасқыр досым»,—деп жауап береді. Сұр қасқыр: «Ей, жігіт, мен саған көп қызмет еттім және ондай болса да бір қызмет көрсетейін. Мен қазір сол қыз болайын. Мені патша жанына алып барып һәм алтын жалды атты ал да алысқа кет. Мен біраз уақыт өткен соң патшадан далаға шығып жүруге сұрармын. Ол мені өзінің бағушы қыздарымен жіберер сол уақытта мен сенің жаныңда боламын»,—дейді. Осы сөздерді сұр қасқыр айтады да көз ашып-жұмғанша патша қызы болды. Тіпті айырарлық болмады. Жігіт әуелі қызға пәлен жерге барып тұр деп, қыз форымындағы қасқырды жетектеп патша жанына кіреді. Патша көрген соң жаны-тәнімен қуанғанған не қылуға білмейді. Шаттанып өтірік қыз болған қасқырды алады да һәм алтын жалды атты жігітке береді. Жігіт жүдә қуанып алтын жалды атқа мініп, өзі ғашық болған қыз жанына барып өз қасына міндіріп бірге кетеді. Патша жанында сұр қасқыр патша қызы болып бір күн тұрды, үш күн тұрды. Төртінші күн сұр қасқыр патшадан далаға шығып жүруге рұқсат сұрады. Патша: «Мен сені жүруге неге шығармайын, жаным, сенің үшін жаным құрбан болсын»,—деп өзінің қызметкер қыздарымен далаға шығуға рұқсат берді. Әлгі жігіт пен шын патша қызы сұр қасқырды ұмытады. Сол арада жігіттің есіне жан досы сұр қасқыр түседі. «Менің жан досым сұр қасқыр қайда екен» дегенде сол арада олардың көзіне сұр қасқыр көрінді. Сұр қасқыр келіп амандасып хал-ахуал сұрап, жігіт пен қыз сұр қасқырға мінеді. Алтын жалды атты бұлар өздерімен бірге ертіп кетеді. «Алтын жалды атты алып кел» деген патшаға жетуге аз қалғанда бұлар бір жерге тоқтайды. Жігіт сұр қасқырға жалынады: «Сұр қасқырым, сен маған көп қызмет қылдың, рақмет, Алда разы болсын. Енді тағы бір қызмет қылсаң мұнан соң қызмет қоспас едім. Бұл алтын жалды атқа жүдә иелендім тіпті айрылғым келмейді»,—дейді. Сұр қасқыр «болады» деп, жерге аунап алтын жалды ат болады. Жігіт сұлу қызы мен алтын жалды атын қалдырып, өзі алтын жалды ат болған сұр қасқырды мініп патша жанына кіреді. Патша бұларды көріп қатты қуанып жүдә шат болады. Қарсы шығып жігіттің қолын сүйіп өзінің салтанатты үйіне алып кіреді. Жігіттің құрметіне жақсы зияпат береді. Жүдә жақсы құрметтеді. Түрлі-түрлі тағамдар, шараптар болды, зияпатында отырды біраздан соң жігіт өзінің еліне қайтатын уақыты болғанын патшаға ескертеді. Патша бұған «жарайды» деп, алтын құс пен алтын қапасты шаттанып беріп жібереді. Жігіт бұларды алып қаладан шығып кетті һәм өзінің сұлу қызының жанына барды. Екеуі алтын жалды атқа мініп һәм алтын құс пен алтын қапасты алып кетті. Бір күн өткен соң баяғы патша өзінің жалған алтын жалды атын ерттеп аңға шықпақшы болып қызметшілеріне ерттетеді. Патша мініп шығып кетті. Патша алтын жалды атты ұра бастаған еді. Ашуланып алтын жалды ат сұр қасқыр болды. Патшаны үстінен жығып түсірді. Өзі шауып кетті. Сұр қасқыр шауып отырып шын алтын жалдыға мініп кеткен жігіт пен шын патша қызы артынан жетті. Сұр қасқырға жігіт мініп, қыз алтын жалды атқа мінеді. Сөйтіп, бұлар солай етіп бара-бара алғашқыда сұр қасқыр жігіттің атын жеген жерге жетіп тоқтайды. Сұр қасқыр: «Мен саған шын ықыласыммен көп қызмет еттім. Осы орында сенің атыңды жедім, сол орынға жеткіздім. Енді менің үстімнен түс. Мін өзіңнің алтын жалды атыңа һәм қайда барсаң сонда бар. Хош-сау бол»,—дейді. Патша ұлы сұр қасқырмен жылап көрісіп айрылады. Бұлар өз жолымен бара-бара жүдә шаршаған. Күн жүдә ыссы болған. Өздерінің шаһарларына аз жер қалғанда тоғай жанына бір ағаш түбіне дем алмақ үшін жатады. Алтын жалды атты сол ағашқа байлап қойған. Алтын құсты алтын қапаспен өздерінің бас жағына қойып, өздері жұмсақ шөптің, үстіне жатқан. Сөйлесе сөйлесе бұлар ұйықтап кеткен. Сол уақытта бұл жігіттің екі ағасы алтын құсты іздеп кеткен жерлерінен бос қайтып келе жатыр екен. Інісі жатқан жерге келіп жеткен ағалары алтын құс пен алтын қапасты көріп қатты қызықты. Өзінің інісін өлтірмекші болып, бір ағасы қанжарын қынабынан шығарып інісін жарып тастады. Патша қызын оятып сұрай бастаған атың кім, қай жердің, қай патшаның, қай шаһардың деп одан аты-жөнін, қай жерден екендігін сұрады. Патша қызы өзінің ғашық болған жігітінің қанжармен жарылып қалғанын көріп жүдә қатты жылай бастады һәм айтады: «Мен сондай деген патшаның қызымын. Мені әкелген сіздің ініңіз. Оны ұйықтаған уақытта қайсыңыз өлтірдіңіз. Бұл батырлық емес қой. Егер сіздер оны ояу уақытында өлтірген болсаңыз, ол уақытта бір сөз болмас еді»,—дейді. Екі ағасы қыздың сөзін керек те қылмайды. Алтын жалды ат, алтын құс, қызды—бәрін алып шаһарына келеді. Үлкен той қылып хан қызды үлкен баласына қоспақ болады. Қыз ханға: Арызым бар, соны айтқасын қосыңыз»,—дейді. Хан:

—Қандай арыз, айт,—дейді.

—Ат басындай алтын берейін, қоя бер,—дейді.

—Осы жылқыларымның бәрін берейін, қоя бер,—дейді.

—Енді не берейін?—дегенде. Кемпір:

—Жалғыз балаңды бер, жіберейін,—дейді. Бай жалғыз баласын бермек болады, кемпір байды қоя береді. Кемпір байға:

—Балаңды қай жерде бересің?—дейді. Сонда бай:

—Ертең көшемін, сонда баламның алтын сақасын жұртқа тастап кетейін, сен жұртта сол сақаның жанында отырасың,—дейді. Сонымен бай жалмауыз кемпірге уәдесін беріп, жылқыларын айдап кетіп қалады. Ертеңінде көшеді, жалғыз баласының алтын асығын ұмыттырып жұртқа тастап кетеді. Ауыл жаңа қонысқа көшіп барады. Ойнайын десе асық, сақасы жоқ, бала алтын сақасын жоқтап, жылайды.

—Кеше көшіп жүргенде жұртта қалыпты. Барып алып келе ғой,—дейді.

—Әке, қандай тайға мініп барайын?—деп сұрайды.

—Жылқышыдан сұрап мін,—дейді бай.

—Құрығынды құлдыратып, жүгенінді сылдыратып, жылқыға бар. Қай тай бетіңе қараса, соны мін,—дейді. Бала құрығын құлдыратып, жүгенін сылдыратып, жылқыға келсе, шеттегі бір қотыр тай балаға қарай қалады. Бала сол қотыр тайды ұстайды да, жүгендейді. Жүгендегенде тайдың қотыры жазылады. Үстіне тоқым салғанда, құнан болады. Үстіне ер салғанда, дөнен болады. Айылын тартқанда, бесті ат болады. Бала қуанып үстіне қарғып мінгенде, тұлпар болып, көзді ашып-жұмғанша жұртқа жетіп келеді. Жұртқа келсе, алтын сақасы ошақ басындағы тезек түбінде жатыр екен. Сақа жанында бір кемпір отыр екен. Бала кемпірге:

—Шеше, анау жатқан сақамды алып берші!—дейді. Сонда кемпір:

—Шырағым, өзің түсіп ал, өте кәрімін. Отырсам, тұра алмаймын, тұрсам, отыра алмаймын,—дейді.

—Мен өте жаспын, түссем, міне алмаймын, мінсем, түсе алмаймын,—дейді. Сонда баланың тайы сақаның жанына жата қалады. Бала үзеңгіден аяғын суырмай, сақаны іліп алады. Тай тұра қашады. Жалмауыз кемпір тұра қуады. Бала қашып келеді. Әрі-бері қуып жете алмайтын болған соң, кемпір бір тісін жұлып алып, атып жібергенде тайдың бір аяғын жұлып түсіреді. Тай үш аяғымен қашып, жеткізбейді. Кемпір тағы бір тісін жұлып лақтырғанда, тайдың тағы бір аяғы жұлынып түседі. Тай екі аяғымен шауып бара жатып, жолында бір бәйтерекке кез болады. Тай шаршайын дейді. Терек жанына бара бергенде, бала тайынан секіріп түсіп, бәйтеректің басына шығып кетеді. Жалмауыз кемпір тағы бір тісін жұлып алып, бәйтеректің түбін қазады, кешке дейін қазады.

—Шеше, шаршаған екенсің, мен қаза тұрайын, сен ұйықтап демал,—дейді. Кемпір тісін кемпірге беріп, өзі ұйықтап жатады. Түлкі тісті суға атады да, қазған шұқырды қайта бітеп, өзі кетіп қалады. Кемпір тұра келсе, тісі де жоқ, түлкі де жоқ. Кемпір тағы бір тісін суырып алып, кетпен қылып, бәйтеректі қаза береді.

—Шеше, кетпеніңді маған бере тұр, сен шаршаған шығарсың, мен қазайын,—дейді.

—Сен тағы да кетпенімді алып қашып кетерсің,—дейді.

—Ол қырдың қызыл түлкісі, мен сайдың ақ түлкісімін. Баяғыда бұл баланың әкесі аң аулап жүргенде мені қуып, соға жаздаған болатын. Сондықтан бұл балада менің кегім бар,—дейді. Жалмауыз кемпір түлкінің сөзіне сеніп, тағы да кетпенді түлкіге беріп, өзі ұйқыға кіріседі. Түлкі тағы да кетпенін суға лақтырып жібереді де, шұқырды бітеп, өзі қашып кетеді. Кемпір тұрса, тағы да кетпені де жоқ, түлкі де жоқ. «Алда, ойбай-ай, алдаған екен ғой» деп, тағы да бір тісін суырып кетпен қылып, бәйтеректің түбін қаза береді. Сонда кемпір аузын ашса, бір-ақ тісі қалыпты. Кемпір бәйтеректің түбін қаза-қаза құлатуға жақындайды. Бір заманда баланың төбесінен бір топ қарға өтеді. Бала қарғаға:

—Ау, қарғалар, қарғалар, қанатымен жорғалар. Жайлаудағы бес төбетіме хабар айта кет, мені жалмауыз кемпірден арашалап алсын,—дейді. Сонда қарғалар «қарқ-қарқ» етіп ұшып кетеді. Бір мезгілде үйректер төбеден ұшып өтеді, бала оларға да айтады. Олар да үндемей ұшып кете береді. Бір мезгілде бір қарлығаш бәйтеректің төбесінен әрлі-берлі ұшып жүреді де, баланың төбесіне келіп қонады. Бала қарлығашқа жылап тұрып, тапсырады. Бұрын қыстауындағы ұя салған қарлығаштың балапандарына тимей, бұларды жақсылап өсіріп, ұшырып жібереді екен. Сондықтан бала қарлығашпен дос екен. Сонымен, қарлығаш баланың төбеттеріне тапсырғанын айтып барады. «Осындай пәлен жердегі бәйтеректің басында бала тұр, бәйтеректің түбін жалмауыз кемпір қазып жақындатқан, енді құлатуға таяу тұр»,—дейді қарлығаш баланың төбеттеріне. Мұны естіген соң төбеттер шапқаннан шауып отырып, бәйтерекке келеді. Сол кезде бәйтерек те жерге құлайды. Баланың төбеттері, жалмауыз кемпірдің қолын қол, бұтын бұт қылып, жүн-жүнін шығарып, талап өлтіреді. Бала бес төбеттеріне кезек-кезек мініп, еліне аман-сау жетеді. Бала жалмауыздан аман-сау құтылып келгеніне әке-шешесіне қатты қуанып, ел-жұртын жиып, үлкен той қылады. Сонымен неше күндер өткен соң, баяғы жалмауыз кемпірдің қызы құлаған бәйтеректің жанына келеді. Келсе, шешесі жүн-жүні шығып, өліп қалған. Кім өлтіргенін білу үшін сол жерде қарап жүрсе, иттердің ізі көрінеді. Мұнан соң қыз иттердің ізіне түсіп келе жатса, көп жылқыға кез болады. Енді ауыл жақын екенін біліп, келе жатады. Иттердің ізі тұп-тура байдың қотанына алып барады. Бұл кезде қотанға баяғы жалмауыз кемпірдің қызының келгенін біліп, бес төбет жалма-жан тұра ұмтылады, қыз кемпірдей емес, өте күшті екен, бес төбетке бой бермейді. Сол арада бала, садақпен атып, қыздың көзін шығарады, садақпен екінші атқанда қызды өлтіреді. Сөйтіп, жалмауыздан мәңгі құтылады.

—«Сенің әкең бір күні жылқы суарғанда жалмауыз кемпір ұстап, әкеңді өлтірмек болды. Әкең қорыққаннан жалмауыз кемпірге сені бермек болған. Сонымен сені алдап сақаңды жұртқа тастап кетті. Барғанда жұртта бір кемпір отырар. Ол «Тұрсам, отыра алмаймын, отырсам, тұра алмаймын» дер. Сонда сен сақаны аттан түсіп алушы болма, мен бетегеден биік, жусаннан аласа болайын, сен ала қаш»,—дейді. Бала «жарайды» деп жүріп кетеді. Жұртқа келсе, айтқандай бір кемпір отыр. Бала: «Шеше, алтын сақамды алып берші»,—дейді. Кемпір: «Шырағым, отырсам, тұра алмаймын, тұрсам, отыра алмаймын»,—дейді. Бала сөзін үш қайтара айтады. Кемпір де үш қайтара жауап береді. Сосын ат жусаннан аласа, бетегеден биік болып қалғанда жерде жатқан сақаны бала ала қашады. Кемпір тұра қуады. Кемпір: «Ұр аяғын, ұр!»—деп бір тісін суырып алып лақтырып жібереді. Тісі келіп баланың астындағы атының бір аяғын кесіп түсіреді. Ат үш аяғымен қашады. Кемпір тағы бір тісін лақтырып аттың тағы бір аяғын кесіп түседі. Тағы екі тісін жұлып лақтырады. Аттың төрт аяғы кесіледі. Сөйтіп, кеудесімен қашып бара жатқанда бір тайынша кез болып бала соған мініп қашады. Тайыншамен қашып келе жатқанда кемпір қуып жетеді. Жете бергенде тайынша кемпірдің бетіне тышқақтап қалады. Сосын Кемпір: «Бәлем, тұра-тұр, көлге бетімді жуып келейін»,—деп кетіп қалады. Бала тайышамен ұзап кетеді. Кемпір тағы қуып жете бергенде тайынша тағы тышқақтап қалады. Кемпір тағы қалып қояды. Боқты жуып тастап, қуа беріп бір жерге келгенде, тайыншаның ішіндегі боғы таусылып, бір бәйтеректің басына мінеді. Кемпір тағы келіп бәйтеректі тісімен қаза бастайды. Сонда бір түлкі келіп: «Шеше, шаршаған шығарсыз, мен қаза тұрайын»,—дейді. Кемпір ұйықтап кетеді. Түлкі қазған болып, кемпір ұйықтағанда тісті алып қашып кетеді. Кемпір оянса, түлкі жоқ. «Қап, бәлем, қылған екенсің!»—деп тағы бір тісін суырып алып қайта қазады. Сонымен, кемпір бәйтеректі құлатуға жақындатады. Сол мезгілде аспаннан бір қаз ұшады. Бала қазға жалынады. Қаз ұшып баланың еліне барып екі тазысына айтады. Екі тазы баланы іздеп шығады. Кемпір келе жатқан иттерді көріп балаға айтады: «Балам, анау не?»—дейді. Бала: «Ол байдың асау қысырақтары ғой»,—дейді. Кемпір тағы қазады. Әрбірден соң тағы сұрайды. Бала айтады: «Ол байдың тазылары ғой»,—дейді. Сосын кемпір біліп, өзі жан-жаққа қарап жанындағы бір апанға түсіп өледі. Баланың тазылары келіп: «Кемпір қайда?»—деп сұрайды. Бала: «Әне жерде!»—деп көрсетеді. Екі тазы кемпірді алып шығып, шайнап-шайнап өлтіреді. Сосын бала екі итті кезек-кезек мініп, үйіне аман-есен қайтады. Сүйтіп, мұратына жетеді.

—Әке, мені жіберетін болсаңыз, бірінші сапарда маған көп қазына бермей-ақ қойыңыз және қасыма өзіңізге сенімді адамнан бес адам қосыңыз,—депті баласы. Арзы баласынан бұл сөзді есіткен соң қуанып, «балам қатарынан жаман болмас» деп, баласының жолға шығар тойын беріпті. Тоғыз түйеге зат артып, баласының қасына бес жігіт қосыпты. Арзы баласы жолға жүрейін деп жатқанда екі түрлі өсиет айтады:

—Жолда кетіп бара жатқанда, кеш болды деп, терең сайлы жерге қонба! Панасы бар екен деп, ескі қыстаулы жерге қонба! Себебі, ұры-қарақшы сондай жерлерді паналайды,—дейді. Махмуд жолдастарымен бірге шығып, екі күн жүріп, үшінші күні кешке қарай бір қапталдың астында аты бар, белінде шолақ қылышы бар, орта жасқа келген бір адамға ұшырасыпты. Ол Махмудтан:

—Қай жерден шығып, қайсы қалаға барасыңдар?—деп сұрапты. Сонда Махмуд өздерінің Қырымнан шыққанын, енді алдындағы бара жатқан қаласының атын айтыпты. Махмуд кездескен үлкен кісінің сұрауына жауап беріп болған соң:

—Ата, өзіңіз қай жерден шығып, енді қайда барасыз?—деп сұрапты.

—Біздің ауылымыз онша алыс емес, осы жерден түстік жерде, мен де сендер баратын қалаға барамын. Астымдағы мінген атым жарамсыз еді, сіздерге ілесіп жүруге бола ма?—депті. Сонда Махмудтың қасындағы жолдастары бұл адамның бірге жүруіне қарсы болыпты. Себебі, Арзы баласын жібергенде бізге сеніп жіберген еді, бұл адамның қолында жаман болса да қару бар екен. Біз Арзыға пайда келтіреміз деп жүргенде, жалғыз баласы Махмудтан айрылармыз. Себебі, біздің нағыз сауда жасап бара жатқанымызды білсе, өзімізге дұшпаншылық етер,—деп қорқады. Бірақ Махмуд жас та болса, әкесі Арзының адамдарға істейтін жақсылығын біледі екен. «Не де болса жол үстінде кездескен адамнан қашпа,—дейтін әкем.—Бірақ кездескен адамның досын, қасын айырмай тұрып, ол адамға сырыңды алдырма,—дейтін әкем.—Сол үшін қашан осы адамның өзінен жамандық шыққанша, өзімізбен бірдей болып жүре берсін»,—депті Махмуд.

—Аға, жақсы болды, бізге де өзіңіз сияқты жол білетін адам керек еді. Жолдас болып бірге жүріңіз,—депті. Сол уақытта күн батып, намазшам болыпты. Астындағы аттары, түйелері шаршап, «қонайық» деп қараса, үлкен сайдың бойы екен. Махмуд әкесінің тапсыруы бойынша ол жерге қонғысы келмеді. Сонда жолдан кез болған адам айтыпты: «Тәуекел, қона берейік, осы сайдан болатын пәлені мен көтерейін»,—депті. Мұны есіткен соң Махмуд та: «Үлкеннің тілін алған азбайды деген, қонсақ, қонайық!»,—депті. Барлығы ұйықтаған уақытта, таңға жақын, ысқырған, желдетіп келе жатқан бір дыбыс жолдан қосылған адамның құлағына естіліпті. Орнынан тұрып қараса, бір айдаһар бұларды жұтайын деп келе жатыр екен. Сол кезде бұл адам қолына шолақ қылышын кесе ұстап, айдаһарға қарсы жүре беріпті. Айдаһар өзіне қарай тартқан уақытта, қарсы ұстаған қылышпен айдаһардың аузынан кіріп, құйрығына дейін тіліп, екі айырып өлтірген. Бұл істі Махмудқа да, оның қасындағы жолдастарына да сездірмей, айдаһарды ұзаққа апарып өртеп, күлін қалтаға салып алыпты. Содан кейін өз орнына қайта келіп жатыпты. Азанда аман-сау тұрып, жүргіншілер ас-суын ішіп, жүріп кетіпті. Кешке дейін жүріп, кеш болғанда бір ескі қыстаудың қасына келіпті. Қонуға қорқып тұрғанда, баяғы адам: «Тәуекел, қонайық»,—депті. Түн жарымы ауғанда бәрі де ұйықтап қалады. Жолдан қосылған адам аңдып жатса, жаман қыстаудан ащы дауыс естіледі. Шолақ қылышын қолына алып дауыс шыққан жерге келсе, бір ескі үй тұр. Оның үш қабат есігі бар, екі есіктен өтіп, ең соңғы есікке келіп қараса, бір сұлу қыз бен жеті дәудің отырғанын көреді. Сұлу қызды қайсысы аларын білмей, таласып жатқан солардың дауыстары екен. Соны көріп шолақ қылышты адам есікті айқара ашып, қайта шығып, ең ақырғы тар есіктің босағасында жасырынып тұрыпты.

—Адамзаттың иісі шығып барады, мен байқап келейін,—деп орнынан тұрады. Далаға шығу үшін екі есіктен өтіп, енді тар есікке еңкейе бергенде, жолаушы дәудің басын қағып алыпты. Осылайша біртіндеп қалған дәулерді де өлтіріп, үйге кірсе, бір сұлу жас қыз: «Менің де адам баласын көретін күнім бар екен ғой!»—деп жылап жіберіпті.

—Сен қалайша дәулердің қолына түстің?—деп сұрапты.

—Мен Мерін қаласындағы ханның бас уәзірінің қызы едім. Атағымның шыға бастағанына тек алты ай болып еді. Осылар мені, міне, естіп, елімізге соғыс ашып, мені тартып алып осы жерге әкелгеніне үш күн болды,—депті.—Бірақ бұлардың әдеті бойынша біреуі меншіктеп алғанша тимейді екен, әзір жәбіршілік көргем жоқ. Үш күннен бері өзара таласумен болды. Енді сіз бұл жерден кетіңіз. Өлген мен өлейін. Жаңа бұлар адамзаттың иісі шықты деп сізді іздеп далада жүр. Сіз осылардан аман құтылсаңыз, менің еліме барып, мені көргеніңізді және менің сәлемімді айтыңыз, сізден өтінемін,—дейді қыз.

—Қызым, енді сен қам жеме, мен сенің дұшпаның жеті дәуді өлтірдім. Сен енді осы отырған жеріңде отыра бер. Өзім қайтарда елге алып қайтармын, саған енді келетін пәле жоқ,—депті. Қыз дәулердің өлігін көріп қуанып, бұл адамның келуін күтіп сол жерде қала беріпті. Махмудтың өзі де, қасындағы жолдастары да сайға қонған күнгі және жаман қыстауда қонған жердегі оқиғаны білмепті. Азанда аман-сау жүріп кетіпті. Бірнеше күн жүрген соң елдің үстінен шығыпты. Келсе ол елдің адамдары тегіс бір қол, бір аяқтарынан айрылған екен. Мәнісін сұраса, бұл елдің адамдары баяғы сайға қонған жердің халқы екен. Сол жерде тұрғанда, сол сайдың бойында айына бір адам жеп тұратын айдаһар бар екен. Содан құтылу үшін осы жерге көшіп келіп орналасқан екен. Осында келгенсін халқы тегісінен бір қол, бір аяқтан айрылыпты.

—Енді сендерді неменемен емдесе құтыласыңдар?—деп сұрапты.

—Біздер дұрыс адам болу үшін бізді сол айдаһардың уыменен емдеген адам ғана бізді жаза алады,—дейді. Сосын Махмудтың қасындағы адам: «Сендерді осы аурудан жазған адамға не берер едіңдер?»—деп сұрайды.

—Бізді осы аурудан жазсаң, қолыңдағы тоғыз түйең көтергенше алтын және асыл гауһар берер едік,—дейді. Махмуд «беремін» деген алтын мен гауһарға қызығып, жолдан косылған адамға қарап:

—Бұл адамның қолынан бұл ауруды жазу келмесе, сұрамас еді, шынында да бұл адам білімді адам болуы керек. Мен неше күн жолдас болып келіп, бұл адамның атын сұрамадым. Мүмкін, бұл адам осыларды жазып жіберсе, өзімнің жолға бірінші шыққан сапарымда олжалы болып қайтармын, не де болса осы адамның атын сұрайын,—деп ойлады.

—Ата, атыңыз кім?—деп сұрайды. Сонда ол кісі: «Атым Жолдас»,—деп жауап береді. Сонда Махмуд айтады:

—Ата, осы адамдардың ауруы қайткенде жазылады? Білмесеңіз сұрамаған болар едіңіз, халқының жай-жапсарын түгел сұрадыңыз. Бұлар да бізден жасырмастан бастарынан кешкендерін қалдырмай айтты. Соның үшін қолыңыздан келсе, халқын емдеңіз. Жақсыдан шарапат деген, сіздің арқаңызда бұл халық жазылып қалсын. Біз де тоғыз түйе қызыл алтын алып, бөлісейік!—деді.

—Мен дүние үшін жүрген адам емеспін, осы жолға сен үшін жүріп келемін. Сондықтан осы халықты жеті күн емдеп жазамын. Бұлар қанша зат берсе де сенікі,—депті. Сөйтіп, бірінші сайға қонған күні айдаһарды өлтіріп, қалтаға салып алған күлмен, ол бір қол, бір аяғы жоқтарды емдеп, барлық мүгедектерді жазады. Аурудан жазылған халық оларға уәделері бойынша тоғыз түйе мен мінген аттары көтергенше қызыл алтын беріпті. Мұны көрген Махмуд та апарған затын аурудан жазылған адамдарға таратып береді. Махмудтың қасындағы жолдастары да қызыл алтыннан керегінше алады. Сол жерде жұмысын бітірген Махмуд екі апта дегенде еліне қайтады. Арада үш күн қонып, баяғы қыз жатқан ескі қыстауға келіп жетеді. Сол күні Жолдас баяғы қызды отаудан алып келеді. Қыз сол уақытта он төрт жасар, өзі дүниедегі сұлудың бірі екен. Бұны көрген Махмуд та, оның басқа жолдастары да таң қалысып тістерінің суын сорып отыра берген. Жолдас жоқ жерде өздері ойласыпты: «Бұл Жолдас ата, бізге бірінші олжаны берді, енді бұны бізге бермес және біз мұны да бізге бер десек, ұят болар»,—десіпті. Таң атқан соң қызды алып, керуен еліне қарай жүреді. Кеш болғанда Махмудтың елінің шетіне жетеді. Соған дейін Жолдас Махмудқа ешқандай сыр бермепті. Бір уақыттары Жолдас қасына Махмудты шақырып алып оңашада былай депті:

—Сендердің елдеріңнен шыққандарыңа бір ай уақыт болыпты. Мен де сол бір айдан бері сендермен жолдас болып, бір табақтан ас ішіп келемін. Бірақ осы бүгінге дейін мен саған бір ауыз сыр, ақыл айтпадым. Енді көп ұзамай бір-бірден бөлек кететін боламыз. Махмуд балам, сен әлі жассың, өміріңнің ішінде бірінші рет жолға шығып қайттың. Сенің көргеніңнен көрмегенің әлі көп, дегенмен саған сырымды айтайын. Мен осы Қырым ханының атақты батыры болдым. Сөйтіп, жүріп ханның Алтын орда хандығынан әкелген Зейнеп деген кіші әйелімен көңіл қосып, оны Қырымнан басқа бір елге алып қаштым. Содан бері отыз үш жыл болды. Мені сенің әкең Арзы жақсы біледі. Енді саған айтарым—сенің әкең Арзы менің бірге туған екі туысыма көп жақсылық етті. Оларды байытты. Бірақ менің туыстарым сенің әкең Арзының ол жақсылықтарын білмеді. Сондықтан әкеңнің оларға істеген жақсылығын осы сапарда сен арқылы мен қайтарып отырмын. Енді өз еліңе келдің, мына қыз да, тоғыз түйе алтын да сенікі. Осының өзі сенің өміріңе, кісіге қайыр етуіңе де жетеді. Өзің енді ұзақ жолға шықпа. Мына қыз сенің адал жарың. Мен енді өз еліме кетемін. Сен бұл сырды өлгеніңше тісіңнен шығарма,—деп, Жолдас өз жөнімен жүре беріпті. Сол күні кеште Махмуд өз үйіне аман-сау келіп, ата-анасына қауышқан екен. Арзы да баласының бірінші шыққан сапарында тауып қайтқан олжасына қатты қуанған екен. Әкелген қызын Махмудқа некелеп, неше күн той жасап, алтын қабақ аттырады. Сол күннен бастап Махмуд сауда жасауды да, ұзақ жолға шығуды да қойыпты.

—Тақсыр, менің Шаһимардан деген жалғыз ұлым бар еді. Ол бала маған Бабахан ханның қызын алып бер деп мазамды алып, үйімде отырғызбады. Соған бола, тақсыр, сіздің алдыңызға келіп отырмын,—деді. Бұған ханның ашуы келіп, жендеттерді шақыртып: «Шалды өлтіріп, тең ортасынан екі бөліп, есегіне теңдеп үйіне қарай айдап жіберіңдер»,—деп әмір етті. Қасапшының итіндей жалаңдаған жендеттер шалды ортаға алып, буындырып өлтіріп, ортасынан екі бөліп, қапқа салып, есегіне теңдеп жіберіпті. Жем жеп үйренген есек басқа жаққа бұрылмастан өз үйіне келеді. Есек келсе, үстінде шал жоқ. Теңдеулі тұрған екі қапты көріпті. Сонда кемпірі: «Құдай маған кәрі шалды да көпсіндің бе?»—деп жылай беріпті. Кемпірдің баласы: «Шеше, сен жылама, маған әкемнің өлігін әкеп бер»,—деген. Өлікті алдарына қойған соң, бала үш рет дем салса, әкей тіріледі. Таң атқан соң баласы: «Әке, сен Бабаханға қайта бар, ол саған білгенін істер, сен қорқушы болма»,—дейді. Шал баласының сөзін қимай ханға қайта барып, қызын тағы сұраған екен. Хан айтады: «Мына тамағын таппай жүрген шал меніменен әбден ойнады ғой!»—деп жендеттерін тағы шақырып, шалды майдалап он екі жілікке бөліп, есегіне арттырып жіберген. Баласы әкесінің сүйегін, етін қайта құрастырып тірілтіп алған. Үшінші рет тағы жіберген. Енді хан ашуланып айналып тұрған жел диірменнің арасына салып майдалатқан. «Бұл шалға, сірә, өлім жоқ шығар және бір көрейін»,—деп шалды еcегіне теңдеп жіберген. Баласы күндегі әдеті бойынша әкесін тағы тірілтіп, төртінші рет ханға жіберген. Енді хан қорқып: «Бұл шалдың баласы менің түбіме жететін бәле шығар, не де болса дымы жоқ адам ғой, қызымды бермейін демейін, бұл шалдан көп мал сұрайын», – деген ақылға келіпті барлық би-бек, уәзірлерімен ойласып. Хан шалды алдына шақыртып, «Мен қашсам да, сен қоймадың неде болса қызымды сенің балаңа берейін. Бірақ менің қызымды анық алатын болсаң, менің қаламның үстінен көп жылқы айдап өтесің, сонда жылқының көптігінен қала көрінбей қалатын болса, қызымды беремін. Егер оны таба алмасаң, енді қайтып менің алдыма келме!» деген. Шал үйіне келіп, баласына ханның айтқанын айтты. Онда баласы айтады: «Азанда менің ізіме еріп жүріп отыр. Екеуіміз бір жерге барамыз»,—депті. Бір жерге келгенсін баласы әкесіне өткір алмас қылыш беріпті. «Қазір біз бір іннің аузына барамыз, сол іннен ұзын қара жылан шығады, соны өзінен бұрын көріп басын қағып алмасаң, онда ол сені өлтіреді, одан соң дүнияға қайта келмейсің»,—дейді. Осыны айтып болып бала інге кіріп кетеді. Көптен кейін ұзын қара жылан іннен шығады. Андып тұрған шал жыланның басын шауып түсіреді. Содан кейін іннен қаптаған қалың жылқы шұбырып шығып, ханның қаласының үстін басады. Ханның әмірі бойынша жылқының көптігінен қала көрінбей қалады. Бұл істі көзі көрген хан қатты қорқып: «Бұл бала емес, пәле шығар, не болса да бұған қызымды беріп құтылмасам болмас»,—деп, хан еріксіз қызын шалдың баласына беретін болған. Сөйтіп, он бес күннен кейін қызын беретін болады. Уәделі күн біткесін шал кемпірін алып, баласын ертіп, ханның ауылына құда түсе келіпті. «Күйеу келді деп, қыз-келіншектер алдынан шықса, аттың мойнына оралған сары жыланды көріп: «Ау, мынау кемпір-шалдың баласы қайда?»—депті. Бұл сөзді естіген хан да, оның әйелі де, қыз да қатты қорқады. Сөйтсе де ханға бұл пәледен құтылу өте қиын болған. Ханның жалғыз қызының күйеуі келеді деп, оңаша жерге алтындаған ақ отау тіктіріп қойған екен. Не де болса соған апарып күйеуді кіргізеді. Күйеу төсектің үстінде үйіндегі жатысындай домаланып жатпай, ұзынынан жатады. Кеш болғанда халықтың әдеті бойынша қызды күйеуге күйеулетіп қасына апарады да, өздері бұл жылан не қылар екен деп, сыртта жасырынып тұрады. Қыз үйге келсе де баланың қасына баруға қорқып, қасына жақын бармайды. Сонда жігіт айтады: «Сен менен қорықпа, қасыма келіп басымнан аяғыма дейін сипа»,—дейді. Қорқып тұрған қыз амалсыз жыланды басынан аяғына дейін сипайды. Сол уақытта жігіттің сыртындағы жылан қабығы сыпырылып түсіп, дүнияда жоқ, бір сұлу жігіт болып отырады. Қыз жігіттің сұлулығына қызығып кетіп, есі ауады, сонда жігіт қызға айтады: «Мынау жылан кабық—менің екінші жаным. Соны адамға сездірме және адамға көрсетпе, өзің де жоғалта көрме! Егер жоғалтып алсақ, мен саған жоқпын!»—дейді. Қыз жігіттің жылан қабығын орамалына орап, көйлегінің ішіне қолтығының астына тігіп қояды. Бірақ бұл сырды не істер екен деп, сырттан аңдып тұрған адамдар «ол не деп» қыздан сұраса, қыз не екенін айтпайды. Сонсын аңдып тұрған адамдар қыздан тартып алуға айналғанда жігіт қыздың қолтығының астындағы өзінің жылан қабығын қағып алып, қарлығаш болып ұшып, шаңыраққа қонып отырып, қызға айтады: «Енді саған мен жоқпын. Мені іздей қойсаң, басыңдағы қалпағың оймақтай, қолға ұстаған темір таяғың тебендей болғанда табасың»,—деп, қызға «көргенше, қош бол» деп, қарлығаш ұшып кетеді. Қыздың жігітке есі ауғаны сонша—үш күнге дейін ас-су ішпестен шаңыраққа қарауменен отырады. Мұны естіген Бабахан құдасы мен құдағиы шал-кемпірді шақыртып алып былай дейді: «Менің жалғыз қызым да, сенің жалғыз балаң да енді бізге жоқ екен. Менің басымнан хандық таятын болды. Сенің көзің өлгенше жылаумен өтетін болды. Бұл халық маған дұшпан екен. Енді қашан басымызға іс түскенше көре берейік, сендер де елдеріңе қайтыңдар»,—деген. Шал үйіне қайтып кеткенсін, Бабахан ханның қызы Нұрсұлу әкесіне келіп: «Әке, енді мені басқа бір адамға беремін деген үміттен күдер үзіңіз. Енді менің қалған өмірім сол жылан қабықты жігіттің жолына құрбан болады. Сондықтан соны өлгенімше іздеуге ұлықсат етіңіз»,—депті. Сонда хан: «Не де болса үлкен істі өзің баста, бар, балам»,—деп күйеуді іздеуіне ұлықсат береді. Кетерінде Нұрсұлу туған елге, ата-анаға, жасынан көрген қызық дәуреніне қош айтып, басына қалпақ киіп, қолына темір таяқ алып жолға шығады. Екі ай жүріп, табаны тілініп, жүруге дәрмені болмай, зарығып келе жатып, бір үлкен бәйтеректің түбіне келіп, демалып отырып, зарланып өлең айтады:

—Қыздарыма қалыңмал алмаймын, менің үйімнен өздерінің үйіне шейін тұп-тура жол болсын, жолдың екі жағына бау-ағаш, түбінен су шығып, бұлбұлдар сайрап тұрсын,—депті. Осы айтқандарымды «бір жылдың беделінде бітіресің»,—депті. Бұл сөзін жаушылар ханға айтып келіпті. Хан мақұл деп, қырық баласын шақырып алып, ең кенжесін алып қалып, отыз тоғыз баласын бірнеше нөкерімен әлгі жұмысты бітіріп келуге жіберіпті. Балалары бірнеше ай жүріп, бітіре алмай келеді. Онан кейін үйде қалған кенже баласы:

—Әке, мені жібер, мен бітіріп келейін!—дейді.

—Қой, балам! Отыз тоғыз ағаң бітіре алмағанда, сен қайдан бітірейін деп едің?—дейді.

—Жоқ, барамын,—деген соң, әкесі баласын жібереді. Баласы үйінен жолдас ертпестен, бір ұзын жолмен келе жатса, бір аппақ киімді ақсақалды кісі ұшырайды да, оған сәлем береді. Сәлемін алады.

—Қарағым, қайда барасың?—деп сұраса, бала баяғы тілектерінің бәрін бастан-аяқ баян етеді.

—Балам, мен тілегінді берейін, көзіңді жұм!—дейді. Бала көзін жұмады. Бір уақытта;

—Көзіңді аш!—дейді шал.

—Балам! Үйіңе барған соң қайныңа барма, ағаларың барсын. Ағаларың барып, бірнеше ай жатып қайтар. Қайтарында қатты боран болады және бір әдемі аппақ там тұрады, ол тамға ағаларың бармасын,—депті де, ғайып болып, ұшып кетіпті. Бала үйіне келіпті. Ағалары: «Не қылдың?»—дейді.

—Бітірдім,—деп жауап береді.

—Бәріңді жұтайын ба? Жоқ, болмаса, үйлеріңіздегі кіші ініңізді әкеліп бересіңдер ме?—дейді.

—Ойбай, әкеліп берейік!—деп уәде беріп, жүріп кетеді. Бұлар жүре тұрсын. Үйде қалған інісі ұйықтап жатып, түс көреді. Түсінде баяғы ағаларының «әкеліп береміз» деп уәде қылғанын сезеді. Тұра келіп, жаман киім киіп алып, үйден шығып, қолына таяқ алып келе жатса, баяғы ағалары кетіп бара жатыр екен. Олардың бұл баламен ісі болмайды. Бұл бала айдаһарға өзі келеді. Келсе:

—Балам, жақсы келдің, арқама мін!—дейді. Бала айдаһардың арқасына мінеді. Мінген соң:

—Көзіңді жұм!—дейді.

—Көзіңді аш! Көзіңе не көрінеді?—дейді. Бала:

—Анау жерде бір ұзын ағаш тұр, ол ағаштың басында бір қыз отыр,—дейді. Айдаһар:

—Ендеше, түс!—дейді.

—Сол қызды әкеліп берсең, мен сені жұтпаймын, болмаса жұтамын,—дейді. Бала:

—Болады,—деп, жүріп келе жатса бір түлкінің патшасының аяғы сынып жатыр екен. Бала:

—Мен аяғыңа ем қылайын ба?—дейді. Түлкі:

—Ем қыл,—дейді.

—Мына жүнімді ал. Мен қай жерде керек болсам, жүнімнің бір талын тұтатып жіберсең, дайын боламын,—депті. Онан шығып келе жатса бір құмырсқаның патшасы жаралы болып жатыр екен. Бала:

—Мен аяғыңа ем қылайын ба?—дейді. Құмырсқа:

—Болады, ем қыл,—дейді.

—Қай жерде керек қылсаң, мына тасты отқа сал, сонда мен дайын боламын,—депті. Онан соң бала қызға келіпті. Қыздың қасында қырық дәу ұйықтап жатыр екен. Қыз:

—Қай жақтан келе жатқан (қыздың қасындағы қырық дәу бір ұйықтаса, қырық күн ұйықтайды екен), қандай адамсың. Бұрын бұл жерге адам келіп көрген жоқ еді,—дейді. Бала:

—Мен ханның баласы едім. Әкеміз түсінде сізді көріп, ғашық болып: «Іздеп тауып кел!»—деп, мені жіберіп еді. Мен бірнеше жыл кезіп жүріп, сізге кездесіп отырмын,—дейді.

—Мен саған ерейін, бірақ екі мақсатым бар, соны бітірсең, барамын, болмаса, бармаймын,—дейді. Бала:

—Мақсатыңды айт, бітірейін,—дейді. Қыз:

—Мына екі түлкімді кешке дейін жаяу қуып ұстап бер және мына бір қап бидайды құмға сеуіп жіберемін, бір дәнін кем қылмастан теріп берерсің,—дейді. Бала:

—Болады!—депті.

—Анау екі түлкіні ұстап бер!—депті. Ол ұстап беріпті.

—Мына бидайдың бір дәнін кем қылмастан жинатып бер!—дейді. Ол құмырсқаларын жинап алып, бидайдың бір дәнін кем қылмастан балаға әкеліп беріпті. Бала әкеліп қызға береді. Қыз:

—Жарайсың! Енді сенімен жүрейін,—депті. Бала қызды ертіп әкеле жатыр. Бірнеше күн өткеннен кейін бала қызға:

—Мен сені алдап ертіп келе жатырмын,—дейді, баяғы істерін бастан-аяқ баян етеді. Қыз:

—Мен де біліп келе жатырмын, бірақ оған бір амал қылайық,—дейді. Бала:

—Оған не амал бар?—дейді. Қыз:

—Сен оған менен бұрын бір күн озып кет, сонан соң үйіне бар, барған соң айдаһар: «Қызды әкелдің бе?»—дер. Сонда сен: «Қыз түстік жерде келе жатыр»,—дерсің. Сол уақытта айдаһар далаға шығып, ысқырады, сол уақытта сен сандығындағы екі кептердің басын жұлып алсаң, айдаһар өліп қалады,—дейді.

—Әкелдің бе?—дейді. Бала:

—Қызың түстік жерде келе жатыр,—депті.

—Мен мына садақты атамын, кімде-кім бұрын барып, садақтың оғын әкелсе, оған кілем берейін. Екінші келгенің калпақты, ал үшіншіңе дастарқанды беремін. Осыған келісесіңдер ме?—деп сұрады. Бәрі бір ауыздан «дұрыс, келістік» деді. «Олай болса, сендер қатар тұрыңдар, мен садақты тартқанымда үшеуің бірден жүгіріңдер»,—деді Махамбет. Сөйтіп, Махамбет садақты аспанға қарай атып жібереді. Үшеуі бірдей садақтың оғының соңынан жүгіріп кеткенде, Махамбет қалпақты басына киіп, дастарқанды қалтасына салып, кілемге мінеді де, «мені Шам қаласына апар» деп, ұшты да кетті. Үш дәу садақтың, оғына жетіп, бір-бірімен төбелесіп, ақыры ең үлкені екі інісін жеңіп, өлдім-талдым деп, Махамбетке келсе, ол кетіп қалған, орнын сипап қалады. Әлден уақытта екі інісі келеді. Олар да Махамбеттің кетіп қалғанын көріп, сандарын ұрып алданғанын біледі. Махамбет сол ұшқаннан ұшып отырып Шам қаласына келеді. Қаланың шет жағына орманның арасына келіп, дастарқанды жайып жіберіп, әртүрлі тамақтардың атын атап тұрып, «дайын бол» дейді. Тамақ әп-сәтте дайын бола қалады. Тамаққа әбден тойып, қалаға келеді. Қалада бір саудагерден «Ахмед деген кісінің үйі қайда» деп сұрайды. «Менің әкемнің аты Ахмед» деп, Махамбеттің қызы—аты Жамила бір сөзінде айтқан болатын. Әлгі саудагер жігіт Махамбетке айтты: «Ахмедтің үйі осы қаладан жиырма шақырым жерде, күннің батысына қарай жүрсең, алдыңнан үлкен бау кездеседі. Сол бау Ахмедтің бауы»,—дейді. Махамбет бұл қалаға сәске түсте келген болатын. Саудагерге рақмет айтып, Махамбет ормандағы тығып қойған кілемге мініп, Ахмедтің бауына келіп қонады. Махамбет «енді қалпақтың кереметін көрейін, кілем мен дастарқанның қасиетін көрдім ғой» деп, қалпақты басына киіп, бауды аралап келе жатып, хауыздың жанында суға шомылып жатқан үш көгершінді көреді. Көгершіндер суға шомылып болып сілкініп, сілкініп жіберіп, үш қыздың бейнесіне түсіп үйлеріне қарай кетеді. Сол жерде Махамбет өзінің қызы Жамиланы тани кетеді. Бірақ дыбыс шығармай, қыздардың артынан жүре береді. Махамбет Жамиланың кірген бөлмесіне қоса кіреді. Енді Махамбеттің қызға көрінбейтініне көзі жетті. Жамилаға күтуші әйел тамақ әкеліп береді, Тамақты Махамбет қосыла жейді. Тамаққа Жамила тоймай қалады. Бірақ Жәмила ойлайды: «Бұл қалай, күнде тап осындай тамаққа тоятын да едім және қалып қоятын еді. Ал бүгін тоймай қалдым, себебі қалай»,—деп ойға кетеді. Бірақ сыр бермейді. Сол күні Махамбет Жамиланың қасында қонып шығады. Ертесіне Жамила әкелген тамаққа тағы да тоймай қалады. Жамила ойланды «бұл қалай, кеше де тамаққа тоймай қалдым, бүгін де солай. Осы маған не болды? Қайтадан тамақ сұрағаным ұят та» деп тамақ сұрамайды. Ал күтуші әйел де өзінше сезіктенеді. Күнде Жамила тамақтың жартысын жемей қайтарып беруші еді, екі күннен бері еш тамақ қайтпайды. Бұған не болды деп ойлайды. Сөйтіп, Махамбет үш күн Жамиламен бірге тамақтас болады. Үш күнде де тамаққа тоймайды. «Бұл қалай, бұнда бір сыр бар, тегін емес» дейді ішінен Жамила. Төртінші күн болғанда Жамила дауыстап: «Менің қасымда біреу барсың, кім де болсаң көрін маған, мен саған еш нәрсе істемеймін»,—дейді. Осы сөзден кейін Махамбет басындағы қалпағын алып, Жамилаға көрінеді. Жамила Махамбетті көріп, аң-таң қалады. Сол жерде екеуі табысып, бірнеше күн бірге болады. Сонан бір күн Жамила әкесіне барып айтады. «Егер менің бұрынғы күйеуім Махамбет келсе, сіз қосылуға рұқсат етесіз бе?»—дейді. Әкесі айтады:

—Егер сені іздеп келсе, мен ұрықсат етемін,—дейді. Бұл сөзді Жамила келіп Махамбетке айтады. Махамбет қалпақты орманға жасырып қойған кілемнің қасына қояды да, өзі келіп Жамиланың әкесі Ахмедтің бөлмесіне есігін қағып кіріп келеді. Есіктен келген жігітті Ахмед танымайды. Жөн сұрасады. Махамбет өзін Жамиланың күйеуі екені, оны егер рұқсат етсе, алуға келгенін айтады. Сонда Жамиланың әкесі Ахмед: «Менің қарсылығым жоқ, шын алғың келсе, күн батыста Македони дейтін қалада Санобар деген хан бар. Сол ханның құпия әңгімесі бар. Сол әңгімені естіп келіп маған айтсаң, қызымды беремін, болмаса бермеймін»,—дейді. Бұған Махамбет көнеді. Бірақ Жамила қапа болып жылайды. Себебі Санобар барған адамға әңгімесін айтады екен де, басын кесіп өлтіреді екен. Махамбет кілеміне мініп, Македони қаласына келеді. Хан Санобардың қақпасына келіп, қақпада «мен қонақты жақсы қарсы алып күтемін. Қонақ менен ешқандай әңгіме сұрамасын. Егер әңгімесін сұраса айтамын. Әңгіме аяқталғасын басын аламын. Осыған көнген адам ғана менен әңгіме сұрасын» деген жазуды Махамбет оқып, кілемін, дастарқанын бір-біріне орап, орманға тығады. Қалпақты әжетханаға тығып қояды. Сөйтіп, Махамбет хан Санобардың есігін қағады. Есікті жасауылдар ашып, келген кісіге не керек екенін сұрайды. Махамбет Санобарға келгенін айтады. Жасауылдар Махамбеттен «есіктегі жазуды оқыдың ба» деп сұрайды. Ол оқығанын айтады. Бұдан кейін Махамбетті Санобарға алып келеді. Санобар Махамбеттен неге келгенін сұрайды. Махамбет оған «әңгімеңді есітейін деп келіп едім» дейді. Сонда Санобар: «Мен әңгімемді айтамын, әңгімені айтып болған соң басыңды аламын. Осыған келісесің бе?»—дейді. Махамбет «келісемін» дейді. Әңгімеден бұрын Санобар мен Махамбет тамақ жейді. Өздері жеп болған соң, Санобар қалған тамақты алдымен итке береді. Сонан соң торға салып қойған көгершінге береді. Көгершін тамақты жемейді. Санобар бір адамның бас сүйегін бас салып ұра береді. Сонан соң көгершін тамақты жейді. Мұны Махамбет көріп отырады. Осыдан кейін Махамбет шартқа қол қояды. Санобар әңгімесін бастайды.

—Сен еліңе барсаң, сенің әйелің саған тағы қастандық істейді. Сондықтан сен мына аятты жаттап ал. Осы аятты айтсаң, сен адам түрінен өзгеріп, қалауың бойынша не болам десең боласың. Сөйтіп, тағы бір сиқыр оқуын үйретті: «Мұны айтып қатыныңды қандай айуан етемін десең де еркің, бірақ,—деді Ләйла маған,—сенің қатының сиқыр оқуын оқыған адам, егер есек, ат істесең, аузын шөпке, ернін суға тигізбе. Тигізсең болғаны, ол дереу өзгеріп, суға тисе, балық болып кетеді. Сонан кейін сені тағы айуан етіп жібереді»,—деді. Бұл айтқанның бәрін мен көңіліме түйіп алдым. Бірнеше күн жүріп елге келдім. Адам күйімде әйеліме көрінуге қорықтым да, әйелімнің жатқан бөлмесінің тұсынан өзім тышқан болып тестім. Сөйтіп, әйелімнің жатқан төс ағашының астынан шықтым. Әйелім ұйықтап жатыр екен. Баяғы Ләйланың үйреткен сиқыр оқуын айтып, өзім адам қалпыма келіп, бір уыс топырақты шашып жіберіп, «көк байтал бол» деп, шыбықпен тартып жібердім. Әп-сәтте әйелім көк байтал бола қалды. Мен оны ұстап алып ерттеп, бәйге, көкпар шауып жүрдім. Бірақ баяғы Ләйланың айтқаны есімде бар, аузын шөпке, ернін суға тигізбей, басын қаңтарып байлап қоямын. Бір күндері көк байтал арықтап өлуге келді. Сонан соң сиқыр оқуын оқып, «көк көгершін бол» деп, шыбықпен салып қалдым. Анау тордың ішінде тұрған көгершін, сол менің әйелім—Гүл. Әлгінде тамақ жегенде алдымен итке беруімнің себебі—мені өлімнен құтқарған итім болған соң, оған бірінші бердім тамақты, иттен қалғанын тордың ішіндегі көгершінге берген себебім болса, ол маған қастық ойлаған әйелім болған соң, ол маған иттен жақын емес. Көгершін тамақты жемеген соң, мен адамның қу басын ұрдым, ол баяғы өзім кесіп алған әйелімнің көңіл жақыны дәудің басы. Мен бас салып басты ұрсам, әйелім ызаланып тамақ жейді. Міне, менің әңгімем осымен аяқталды. Енді уәде бойынша мен сенің басыңды аламын»,—деді Санобар Махамбетке.

—Менің өлер алдында сізден бір өтінішім бар,—деді Махамбет Санобарға. Санобар: «Ол қандай өтініш, айт»,—деді. Махамбет айтты: «Өлер алдымда мен әжетжанаға дәретке отырып алайын. Сонан кейін не істесең де еркіңіз»,—деді. Бұған Санобар келісті. Махамбет әжетханаға барып, баяғы өзі тығып қойған, кисе көрінбейтін қалпағын киіп, Санобарға көрінбей қашып кетіпті. Сөйтіп, Жамиланың әкесіне келіп, Санобардың әңгімесін айтып, уәде бойынша Жамилаға үйленеді. Әкесі отыз күн ойын, қырық күн тойын істеп, Жамиланы Махамбетке қосады. Ең бірінші рет Санобардың әңгімесін елге жайған Махамбет екен. Егер Махамбет болмаса, Санобардың әңгімесі осы кезге дейін ел аузына таралмас екен.

—Қой жеймін, болмаса қонағының атын жеймін,—дейді қасқыр.

—Мен саған қой да жегізбеймін, қонағымның атын да жегізбеймін,—дейді қара төбет. Қонақ итке іштей разы болып, алдына келген еттің жартысын итке бергізеді. Түнімен боран соғып, қойлар ығып кетеді, қоймен бірге ат та кетеді. Бай: «Малым қырылатын болды-ау, құтты қонақ болса, мұндай болмас еді!»—деп уайымдайды.

—Бай, жылама, малың аман, ыққаны табылады,—деп мерген шешініп, алаңсыз ұйықтай береді. Таң атқан соң бай мен қонақ екеуі мал мен атты іздеп келе жатса, қара төбет бәрін иіріп, айналып жүр екен. Қасқыр бір мал ала алмай, малды төңіректеп жүр екен. Адамды көріп қасқыр қаша жөнеледі. Бірақ төбет қайырмалап, қасқырды да жібермейді. Қасқыр қолға түседі. Қонақтың аты да, байдың қойлары да аман екен. Бай қуанып: «Қонақ, сен құтты қонақ болдың, қалағаныңды алып кет!»—дейді мергенге. Сонда бір ұрғашы сары бас тоқты маңырап мергенге қарай береді. Маңырағандағысы—«Бес жылда мың болам» дегені екен. Мұны мерген түсініп, тоқтыға ен салады және «бес жылдан кейін келіп аламын, ол уақытта осы тоқты мың болады» деді байға. Бес жыл толғаннан кейін, мерген байдың үйіне келіп, уәделі қойымды бер десе, бай: «Қой беремін деп айтқан жоқпын»,—деп уәдесінен танады. Екеуі бір биге келіп жүгініп, айтылған сөзді бастан-аяқ баяндайды. Сонда қазы: «Қойыңды екі айыр жолмен айда, мергеннің үйіне қарай жүрген қойды Мерген алсын, өз үйіңе қарай жүрген қойды сен ал!»—деп билік айтады. Бай бұл билікке көніп, қойды екі айыр жолмен айдайды. Мерген жаққа қарап сары бас тоқты бастап мың қой шығады. Мерген сол мың қойды алып үйіне қайтады. Сұрмерген бір күні қатынымен еріп, әйелдің төркініне барады. Әйелге төркіні артынан тайы ерген буаз бие мінгізеді. Сөйтіп, мергеннің өзі, екіқабат қатыны, бесіктегі баласымен буаз биеге мініп қайтады. Қайтып бара жатқанда тай енесін емейін десе, енесі тепкілеп, кісінеп тайын қасына жуытпайды. Кісінегенде: «Үстімде үшеу, ішімде біреу, өзім шаршап өлгелі келем»,—дейді бие. Оны мерген түсініп күліп жібереді. «Сен неге күлдің?»—дейді қатыны. Түсінгенін айтса өледі, айтпаса қатыны өкпелейді, қысылғаннан мерген: «Үйге барғанда айтайын»,—дейді. Үйіне келген соң: «Сен жолдағы сөзді айт!»—деп қатыны болмайды. Мерген бір мал сойып, жұртын жиып, жөнін айтпақ болады. Малын сойып, жұртқа, сыртқа шығарып қатынына айтайын деп отырғанда, үйге бір әтеш, бір шіби, екі тауық кіреді. Шіби әтештің алдындағы бір бидайын алып жей бергенде: «Мен Сұрмерген емеспін қатынына сырын айтып өлгелі отырған»,—деп әтеш шібиін шоқып, талап тастайды. Осыны естіген мерген қатынына хайуанның тілін білетінін айтпай, бір ажалдан аман қалады. Тағы бір күні мерген аң қарап жүріп, бір тауешкіні атып алады. Атып алып етін жеп отырғанда, құлағына бір дауыс келеді. Дауыс: «Жалғыз ешкімді атып алдың, жазаңды қасқыр берсін!»—дейді. Мерген оны тыңдамастан үйіне қайтады. Кешке таман жолда бір керуен қонып жатыр екен, мерген сол керуенмен бірге далаға қонады. Қонып отырғанда, түнде қасқыр ұлиды. Қасқыр ұлығанда: «Сұрмергенді бүгін не қылсам да жеймін»,—дейді. Мерген керуеншілерге: «Не білдіңдер?»—дейді. Керуеншілер: «Ештеңе білгеніміз жоқ»,—дейді. Мерген: «Білмесеңдер, қасқыр мені жеймін деп тұр»,—дейді. Керуеншілер жер қазып, Сұрмергенді жерге тығып, үстіне киіз төсеп жасырып тастайды. «Қап бәлем, енді қайтер екенсің?»—деп жатып, ертеңіне керуеншілер тұрса, қасқыр бір жағынан қазып келіп, мергенді жеп кетіпті.

—Сен ертең де кел. Мен әкемнің казынасынан ат басындай алтын, қой басындай күміс ділдә алайын, екеуміз қашайық!—деп сөз береді. Таң атқанша сол арада болып, үйіне қайтып келеді. Пырақ күндіз үйінде болып, түнде уәде бойынша келсе, барлығы даяр болған екен. Қызды дүниесімен ағаш атқа мінгізіп алып, екеуі ұшып кетеді. Ұшып отырып бір жерге келіп қонса, бір үлкен қала екен. Сол қалада тұрамыз деп, қаладан бір үй табады. Ол үйге күніне үш ділдә беріп, тұратын болады. Арада үш-төрт күн өтеді. Пырақ сол қаланың ханымен танысуға көңіл беріп, баяғы әйеліне ақыл салады. Әйелі Пырақтың көңілін қимай: «Мейлің, бүгін шақыр!»—дейді. Пырақ шақырып келеді. Әйелі неше түрлі тағам істеп ханды әбден күтеді. Пырақ ханды дос қылып, жанып тұрған шамды өшіріп, тартуға бір табақ ділдәні ханның алдына қойып еді, қараңғы үй жарық болып кетеді. Үйінен хан ділдә алып шыққанын көріп қалып, қаланың қарақшылары ел тегіс ұйықтаған кезде, Пырақтың үйіне кіріп, барлық ділдә, ақшаларын ұрлап кетеді. Барлық ақшасынан айырылған Пырақ: «Қалай күн көреміз!»—деп жылап отырады. Пырақтың әйелі диуанаға берем деп, терезе түбіне жеті тиын алтын қойған екен, сол ақша есіне түсіп қараса, ақша орнында тұр екен. Әйелі ақшаны алып Пыраққа: «Жаным, жылама, мына жеті тиынға базарға барып келгенінше жібек алып кел!»—дейді. Пырақ базарға барып, жібек алып келеді. Ханның қызы жібектен дереу кілем тоқып, кілемнің ортасына өзінің суретін басып Пыраққа береді. «Апарып сайдағы лайға малып, сілкіп-сілкіп жіберсең, жарқырап кетеді. Базарға алып бар, он бес сомнан кем сатпа, ақшасына тағы да жібек алып кел!»—дейді. Пырақ кілемді апарып, лайға малып, сілкіп-сілкіп жіберіп еді, кілем жарқырап шыға келді. Бір қашқарлық он бес ділдәға алып, тағы үш кілемдік ақша берді. Пырақ он бес ділдаға жібек алып, қалған пұлын әйеліне береді. Әйелі жібектен тағы кілем тоқып, ақша алған қашқарлыққа апарып береді. Әлгі қашқарлық кілемдегі суретке ғашық болып, Пыраққа: «Мен сізден оқысам бола ма!»—дейді. Пырақ: «Болады, оқысаң, ертең менің үйіме келе ғой!»—деп кетіп қалады. Ертеңіне қашқарлық үйіне барып, кіре бергенде Пырақтың әйелін көріп талып қалады. Оны Пырақтың әйелі сезеді, бірақ күйеуіне сездірмейді. Пырақ кашқарлықтан:

—Неге талып қалдыңыз?—деп сұрайды. Қашқарлық: «Қояншығым бар еді»,—деп жауап береді. Қашқарлық Пырақтан біраз сабақ алып, кетерінде Пыраққа: «Әйеліңізбен менің үйіме меймандыққа келіңіз»,—деп шақырады. Ертеңіне Пырақ әйеліне: «Жүргін»,—десе әйелі: «Бармаймыз»,—дейді. Пырақ шақырған жерге барамыз деп болмайды. Ақыры әйелі бармаған соң, Пырақ өзі кетеді. Қашқарлық Пыраққа ішкілік ішкізіп, мас қылып, бір тамға апарып тастайды да, қолындағы алтын сақинасын алып, Пырақтың әйеліне бір жігітті жібереді. «Мына алтын сақинаны көрсетіп, Пырақ шақырып жатыр десең, әйелі келеді»,—деп тапсырады жігітке. Әйел алтын сақинаны көргеннен-ақ, бір пәленің болғанын сезеді, жігітке білдірмей бір қанжар алып, қашқарлықтың үйіне келеді. Үйге кіре, бергенде, жігіттер жабылып, әйелді Пырақ жатқан тамға кіргізіп жібереді. Әйел тамға кіріп барса, қараңғы тамда Пырақ жатыр. Дереу қанжарымен тамның бір жерін тесіп, Пырақты шығарып, енді өзі шығайын деп жатқанда қарауылдар көріп қойып, әйелді ұстап алады. Айрыларда әйелі Пыраққа: «Сен енді түсіңді өзгерт те, нан сатқын»,—деп, ақыл айтады. Қыз жалғыз өзі бір тамда қамауда жата береді. Ауқат берсе, ішпейді. Сүйтіп, арада үш күн өткеннен кейін, қыз тамның терезесінен қарап отырса, нан сатып жүрген Пырақты көреді. Қыз бір жігітті шақырып алып, қолына хат жазып беріп: «Мынау хатты апарып берсең, анау сатушы нан береді»,—деп Пыраққа жібереді. Пырақ хатты алып, нанды беріп жіберіп, енді хатқа қараса: «Бүгін түнде тамыр болған ханның екі атын, екі қылышын сұрап алып, терезенің тұсына келіп тұрғын!»—депті. Пырақ ханға барьш екі ат, екі қылыш сұрап алып, түнде тамның түбіне келіп тұрғанда ұйықтап қалады. Пырақ ұйықтап жатқанда адам жұтатын бір жалмауыз келіп, атқа мініп, тұра береді. Бір уақытта қыз терезеден секіріп түсіп, атқа мініп, жалмауызды Пырақ екен деп жүре береді. Таң атқан соң қараса, жуан келген бір қара жігіт қасында келеді. Әлгі жігітке сыр бермей: «Қайда барамыз?»—дейді. Жігіт: «Жүре бергін»,—деп ертіп бір үлкен қораға алып барады. Мал қамаған бір қораны көрсетіп болып, екінші қораға барса, толған көгендеп тастаған адамды көреді. Одан шығып далада тұрғандарды көрсетеді. Қыз білмегенсіп: «Бұл немене?»,—дейді. «Бұл адамды тартып өлтіретін дар» дейді. «Оған қалай тартып өлтіреді?»,—деп таңданады. «Білмесеңіз мені тартып көріңіз»,—дейді. Сол арада жалмауыз киімін шешіп, мойнына арқан салып тұрып: «Қоя бер дегенде қоя бергін»,—дейді. Қыз: «Болады»,—деп жалмауызды дарға тартады. Жалмауыз қоя бер дегенде де қоя бермей, асып байлап тастап, жалмауыздың киімін еркекше киіп алып, барып қорадағы көгендеулі адамдарды босатып, өзі жүріп отырып Көкек деген қалаға барып, еркек болып тұра береді. Бір күні ел жиылып, басқа жақтан келген сүйкімді, мінезі жақсы, ақылды жігітті өлген ханның орнына хан сайлайды. «Хан болдың, енді ханның әйелін ал»,—деп әйелін неке қылып қосады. Хан болып қызмет етіп жүріп, әйеліне «Қырық күндей маған жақындама»,—дейді. Сүйтіп, өзінің суретін бастырып, отырған тамның есігіне жапсырып қояды. «Кімде-кім келіп осы суретті сұраса, маған айдап кел?»—дейді. Бір күні қарап тұрса, бір қара жігіт келіп, суретті сүйе береді. Жігітті дереу ханға айдап келеді. Оны дарға астырып жібереді, ол баяғы жалмауыз екен. Арада неше күн өткеннен кейін тағы біреу келіп, суретті құшақтап жатқан жерінен жасауыл айдап, ханға әкеледі. Хан ор қаздырып, оның ішіне жылан, тағы басқа түрлі бақа-шаянды толтырып, жаңағы адамды ішіне тастайды. Ол қашқарлық екен. Ханның алған әйеліне қылған уәдесіне екі күн қалып, Пырақтың келетін жолына қарап отырады. Адам келмей кеш болып қалып, жатайын десе бір жасауыл бір жаман киімді мүсәпірді айдап келіп ханға білдіреді. Хан қараса, баяғы Пырақ. Сол арада хан құшақтасып көрісіп, киім киіндіріп, ертеңінде елін жинап, бастарынан өткен істерін айтады. Сол арада ана әйелді де Пыраққа қосып, Пырақ екі әйелді алып, еліне қайтып, әкесін, елін аман көріп, мұратына жетеді.

—Әке,—дейді Хасан,—Асан мен Үсенді жұмсаған жаққа мені неге жұмсамадыңыз, әлде мені ол екеуінен жек көресіз бе, я болмаса маған сенбедіңіз бе? Патша айтады: «Жоқ, балам, олай емес, мен Асан мен Үсенді өте қатерлі қиын жолға жұмсадым. Ал сені ол қиын сапарға жұмсауға көзім қимады!». Хасан әкесіне жалынып, сол құсты іздеуге разылығын алып, ел-жұртымен қош айтысып, екі ағасының артынан кетеді. Қырық күн бұрын кеткен ағаларын Хасан қуып жетеді. Ағайынды үшеуі бір үлкен жолға түсіп жүре береді. Бір күндері бұлардың жүріп келе жатқан жолы үш айрылады: бір жол оңға, бір жол солға, бір жол тура бетімен. Әр жолдың басында үлкен тас тұр, тастың бетіне ойып жазған жазуы бар. Бірінші жолда—«Барса, келер», екінші жолда—«Барса, мүмкін келер, мүмкін келмес», үшінші жолда—«Барса, келмес» деп жазылған. Асан «барса, келер» жолына түседі. Үсен «барса, мүмкін келер» жолына түседі, ал Хасан «барса келмес» жолына түсіп жүре береді. Бірнеше ай, бірнеше күн жүргеннен кейін Хасанның алдынан үлкен қала көрінеді, қаланың айналасында көп киік жайылып жүр. Хасанның осы кезде азығы таусылып бірнеше күннен бері ас ішпей, ашығып келе жатқан кезі екен. Киіктің біреуін атып алайын деп, беліне асынған садағын алып кезене бергенде, киіктердің бәрі маңырап Хасанды қоршап алып, мұңлы дауыспен шулай кетеді. Хасан киіктерді атпайды, «бұл жануарларға не болған» деп ойлап, еш нәрсеге түсінбестен қаланың ішіне кіреді. Бір үлкен сарайдың ішіне кіріп: «Кім бар?»—деп дауыстап еді, ешкім жауап бермеді, жан-жағына қарап еді, бір алтын табақ тола қуырылған етті көреді, әбден ашыққан Хасан етті жемекші болып, табаққа қолын сала бергенде: «Әй, адамзат, тарт қолыңды!»—деп үсті-басы алба-жұлба, тісі ақсиған, түсінен адам қорқатын бір кемпір келіп, бір нәрселерді айтып аузын күбірлетті де, жерді теуіп қалды. Осы кезде Хасан киікке айналды. Әлгі кемпір Хасанның мойнынан жетектеп жаңағы маңырап Хасанның алдынан шыққан киіктерге апарып қосты. Хасан адамгершілік түрінен айрылғанмен, ақылынан адаспады. Көп киіктерден бөлініп жаңағы өзі келген жолына түсіп, келген жағына қарай жүре береді. Бірнеше күн өткеннен кейін, алдынан жаңадан соғылған үлкен сәулетті бір сарай көрінеді. Киік болған Хасан сол сәулетті сарайдың ішіне кірді, алдынан бір сұлу қыз шығып, киікке қарап: «Сен киік емессің ғой, адамзатсың ғой, егерде мен сені адамгершілік қалпына келтірсем, сен мені аласың ба?»—деп сұрап еді, киік—Хасан тіл қатпады. Қыз айтты: «Сені киікке айналдырып жіберген менің залым анам ғой, сенің тіліңді де сөйлетпей қойыпты ғой»,—деді де киік Хасанның бетіне бір уыс топырақ шашып жіберіп еді, Хасан бұрынғысынан да сұлу жігіт болып шықты. Хасан адамгершілік калпына келген соң қызбен сыпайы амандасып, қызға үлкен алғыс айтты және де басынан өткізген тарихын баян етті. Қыз да басынан өткен-кеткенін Хасанға айтып берді. Қыз айтты: «Мен сол сені киікке айналдырған жалмауыз кемпірдің жалғыз қызы едім, шешемнің адамға жасаған дұшпандығына төзе алмай, еншімді алып бөлек шығып едім. Мен өмірімде адам баласын көрмей жалғыз өтермін деп қапалықта отыр едім, Құдай сені маған кездестірді, мен сенің соңыңнан қалмаймын»,—деді. Хасан айтты: «Мен әкеме берген уәдемді орындамай, саған үйлене алмаймын»,—деді. Қыз сұрады: «Әкеңе қандай уәде берген едің?» Хасан әкесінің түсінде бір тамаша құсты көргенін, күлсе, аузынан будақ-будақ гүл түсетінін, жыласа, көзінен моншақ-моншақ маржан түсетінін айтты. Сол құсқа әкесінің көруге құмар болып, екі ағасын тауып әкеліңдер деп жұмсағанын, ағаларының артынан өзінің өтініп, қандай қиындық болса да төзіп, қайдан да болса тауып әкеліп беремін деген уәдесін айтты. Қыз Хасанның бұл сөзін естіп жылай берді. «Сен бұл құсты іздейтін болсаң, маған жоқсың. Бұл құс менің құсым еді, адамша сөйлей алатын еді. Менен бұл құсты пері патшасының Күлжамал деген қызы әскерімен келіп тұрып алып кеткен еді. Ол перінің елін іздеп табарсың-ау, бірақ та құсты саған оңайлықпен алдыра қоймас»,—деді. Хасан айтты: «Мен қандай қиындыққа болса да төзуге тиіспін, қандай да болса құсты әкеме тауып апарып беру міндетім және борышым, ал құсты аман-есен тауып алып қайтсам, алдымен саған келемін, сенен басқа ешкімге үйленбеймін»,—деді. Қыз Хасанның беттеген жағынан қайтпайтұғынын білген соң, Хасанға рұқсат беріп, жөн сілтеді.

—Батысқа қарай тоқсан күн жүресің, одан кейін алдыңнан аспанмен таласқан биік тау кездеседі, сен ол таудың ар жағына тоқсан күн дегенде өтерсің. Сол таудың арғы түбінде үлкен жалғыз түп бәйтерек бар, сол бәйтеректің басында зымырық құстың ұясы бар. Сені, мүмкін, сол зымырық перінің еліне жеткізер»,—деді. Содан кейін қыз айтты. «Менің залым шешем тірі тұрғанда екеумізді бірге өмір сүргізіп қоймайды, бір зиянын тигізеді, менің шешемнің ажалы мынадан болады»,—деп бір садақтың оғын берді.—Қалай қарап атсаң да, менің шешемнің маңлайына тиеді,—деді. Хасан садақтың оғын алып, көп кідірместен атып жібереді, атылған оқ жалмауыз кемпірдің мандайынан тиіп сол заматта өлді. Бұдан кейін Хасан қызбен қош айтысып батысқа қарай жүріп кетті. Қыз айтқандай, Хасан тоқсан күн жүріп аспанмен таласқан үлкен тауға кездесті, таудың ар жағына тоқсан күн дегенде зорға деп асып түсті. Үлкен жалғыз түп бәйтерекке келіп саясында демалып отыр еді: «Әй, адамзат, бізді өлімнен құтқар, құтқар!»—деп шырылдаған зымырық құстың балапандарының даусын естіді. Хасан: «Бұл мүсәпірлерге не болды?»—деп қарап еді, бір үлкен айдаһар жылан балапандарды жұтуға әзірленіп, бәйтеректің басына қарай жылжып өрмелеп бара жатыр екен. Хасан көп ойланбай, дереу қынаптағы қылышын суырып алып айдаһарды бірнеше жерден шауып өлтірді. Зымырық құстың балапандары өлімнен аман-есен құтылғанын біліп, Хасанға көп рахмет айтты, ашығып отырған балапандар айдаһардың етін жеп тойып алды. Дәл осы кезде қатты жел тұрып, нөсер жаңбыр жауды. Хасан балапандардан сұрады: «Бұл не қылған жел, не деген нөсер жаңбыр?»—деп. Балапандар айтты: «Бұл жел емес, біздің анамыздың қанатының лебі, ал жаңбыр дегеніміз—біздің анамыздың көз жасы. Біздің анамыз жылда осы бәйтеректің басына жұмыртқалып, балапан басып шығарады екен. Анамыз балапандарына тамақ іздеп кеткенде, жаңағы сіз өлтірген айдаһар інінен шығып, біздің анамыздың басып шығарған балапандарын жеп қояды екен, біздің анамыз келгенше қайтып ініне тығылып қалады екен. Қазір біздің анамыз аң аулап қайтып келе жатыр, біздерді тірі көремін бе, әлде айдаһар жеп қойды ма деп жылап келе жатыр. Міне, жаңбыр емес, біздің анамыздың көз жасы»,—деді.—Біздің анамыз,—деді балапандар,—адамзаттың етіне сондай құмар. Сізді көрсе дереу жұтып жіберуі мүмкін, сондықтан сіз біздің қанатымыздың астына жасырына тұрыңыз,—деді. Хасан балапандардың қанатының астына жасырынды. Бір мезгілден кейін зымырық құс келіп бәйтеректің басына қонды. Зымырық құстың салмағынан бәйтерек иіліп жерге тиді. Балапандарының тамағына көп бұғы, киік, тағы басқа аңдарды алып келіп үйіп тастады. Балапандарының тірісін көріп көз жасы тыйылып, қуанып кетті. Дәл осы кезде жадырап күн де шығып, қатты жел де тыйылды. Бір кезде зымырық құс тамсанып жан-жағына қарай берді: «Адамзаттың иісі шығады, сендер көрген жоқсыңдар ма?»—деді. Балапандар айтты: «Егер сіз бір қасық қанын кешсеңіз, біз адамзатты көрсетелік»,—деді. Зымырық «мақұл» дегендей бас изеді, балапандар қанатының астындағы Хасанды көрсетіп еді, зымырық Хасанды жұтып жіберді. Балапандар шыр-шыр етіп, анасының тамағынан ұстай алды. Зымырық Хасанды қайтып, жұтпай тастады. Содан кейін зымырық балапандарынан: «Бұл адамзат сендерге қандай жақсылық істеді?»—деп сұрады. Балапандар айтты: «Бұл адамзат айдаһарды өлтіріп, бізді ажалдан құтқарды»,—деді. Зымырық Хасанға үлкен алғыс айтып, не жұмыспен келгенін сұрады және де қандай жәрдем керек деді. Хасан басынан кешкен уақиғаны тегіс жасырмай айтып берді және перілердің жеріне жеткізіп тастауды өтінді. Зымырық «мақұл» деп жол қамына кірісті. Балапандарына өзі қайтып келгенше жетерлік ауқат жинап беріп, жолда жейтін ауқатын алып, үстіне Хасанды мінгізіп перінің жеріне қарай ұшады. Зымырық бір жеті ұшады, мұхиттан өтеді, шөлден өтеді, от дариясынан өтуге жақындағанда жейтін тамағы таусылып, басы айналып, көзі қарауытқан зымырық сасады.

—Ей, адамзат, баратын жерімізге жете алмаймыз-ау, менің әлім кұрыды, құлауға айналдым!—дейді. Хасан дереу екі санының етінен екі жапырақ ет кесіп, зымырықтың аузына тосты. Зымырық Хасанның берген етін жеп, күшіне келеді. Содан кейін зымырық Хасаннан сұрайды: «Бұл қайдан шыққан ет? Сондай дәмді, әрі күш беретін ет екен»,—дейді. Хасан айтты: «Мен сізге санымның етін кесіп бердім». Зымырық Хасанның екі санындағы жарасын дереу қанатымен сипап еді, жара жазылып кетті. Осыдан кейін көп ұзамай-ақ зымырық пен Хасан перінің жеріне келіп жетті. Зымырық айтты: «Перілер бір ұйықтаса қырық күн ұйықтайды. Перілердің ұйықтағанына қазір үш күн бопты. Мен сені осы жерде үш күн күтемін, үш күнде қайтып келмесең, мен саған қарамай-ақ ұшып кете берем»,—дейді. Хасан үш күнде қайтып келуге уәде беріп, қалаға қарай кетеді. Қала өте сұлу екен, ылғи алтыннан соғылған, бұрын мұндай сұлу қала көрмеген Хасан қаланы тамашалап, құсты да, зымырықты да ұмытып кетеді. Хасан бір кезде қаланы аралап жүріп, бір үлкен тамаша соғылған сарайға кіреді. Сарайдың ішінде қырық қыз ұйықтап жатыр, ар жағында оңаша бір бөлмеде алтын кереуеттің үстінде тағы бір қыз ұйықтап жатыр. Одан әрі тағы бір бөлмеге кіріп еді—жаюлы дастарқан, неше түрлі тамақ. Тамақтан алып жейін деп еді, бір нәрсе шаңқ ете қалды: «Әй, адамзат, біреудің тамағын неге рұқсатсыз жейсің?»—деп күліп жібергенде аузынан будақ-будақ гүл түседі. Хасан қараса, өзінің іздеп жүрген құсы екен, алтын қапаста отыр. Хасан қуанып кетті. Құсты алып зымырыққа тез қайтпақшы болып, құсқа ұмтылғанда құс шар ете түсті. «Сен мені алып кете алмайсың. Егерде мен ащы даусыммен сайрасам, осы қаладағы ұйықтап жатқан перілердің бәрі оянады. Ал, сенің бір мысқал етің бұл жерде мың ділда тұрады, мені ескертпеді деп өкпелеме, ендігісін өзің біл»,—деді. Хасан құсқа жалынып жылай берді. Жолда көрген уақиғаларын және де құстың бұрынғы егесімен қосылмақшы болып уәделескенін айтты. Құс Хасанның көңілін қимай: «Мақұл, мені алып кете ғой, бірақ жолда көрген оқиғаларыңды айтып хат жазып, ана бөлек бөлмеде ұйықтап жатқан қыздың қалтасына сал»,—деді. Хасан құстың айтқанын орындады. Содан кейін құсты алып зымырыққа келді. Зымырық, енді болмаса ұшып кетейін деп отыр екен. Хасан құсымен зымырықтың арқасына мініп көп қиындық көрмей, зымырықтың балапандарына аман-есен жетті. Ар жағына жету үшін зымырық қанатының бір қауырсынын үзіп берді. Хасан құспен зымырықтың қанатының қауырсынына мініп уәделескен қызына келді. Қыз қуанып Хасанды, құсты бар ынтасымен қарсы алды. Бірнеше күн демалған соң, Хасан қызды, құсты алып, зымырық берген қауырсынға мініп еліне қарай жүріп кетті. Бірнеше күн жүрген соң, алдынан жаяу келе жатқан бір адамға жолықты. Қараса, өзінің ортаншы ағасы Үсен екен, жолда қаражаты таусылып, бір байдың малын бағып күнін көрген, содан кейін еліне жаяу қайтып келе жатыр екен. Өзі әбден аштықтан азған, киімдері тозған. Хасан Үсенді суға түсіріп, үстіне жаңа киімдер кигізді, тамаққа әбден тойғызды. Сөйтіп, өздерімен бірге қауырсынға мінгізіп келе жатса, Үсеннің халінен де жаман азып-тозған, биті торғайдай, мойны ырғайдай болған Асанға кездеседі. Хасан Асанды да Үсен сияқты тамаққа тойғызып, киіндіріп алып, қауырсынға мінгізіп алып жүреді. Бір күні бұлар бір жерге келіп қонады. Осы кезде Асан мен Үсен екеуі ақылдасады. «Біздің әкеміз бұрын да біз екеумізден Хасанды жақсы көруші еді, енді Хасан елге барған соң құсты мен таптым, қызды да өзім таптым дер, ал бізді аштан өлейін деп келе жатқан жерінен өзім тамаққа тойындырып алдым дер. Әкеміз екеуміздің байға жалданып мал баққанымызды естісе, менің атыма дақ келтірдіңдер деп дарға асуы да мүмкін. Қайткен күнде де Хасанның көзін жою керек, содан кейін құсты өзіміз тауып алып келдік дейміз»,—дейді. Екеуі осылай етіп келісіп, Хасанға келеді. «Бізге құдықтан су алып бер»,—дейді. Хасан «мақұл» деп беліне жіп байлап терең шыңырау құдыққа түседі. Асан мен Үсен Хасан құдықтың дәл ортасына жетісімен жіпті пышақпен кесіп жібереді. Хасанды құдыққа тастағаннан кейін Асан мен Үсен қызды «мен аламын», «мен аламын» деп таласып қалады. Қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетеді. Асан мен Үсен құсты алып еліне келеді. Әкесіне құсты алып келгенін баяндайды. Патша Асан мен Үсеннен: «Хасан қайда?»—деп сұрайды. Асан мен Үсен: «Хасан біздің айтқанымызға көнбей, теңіздің суына шомылып жатқанда, жайын жұтып кетті. Бірақ біз жайынды өлтірдік, Хасанның кегін алдық»,—дейді. Патша Хасанның өлгенін естіп, қатты қайғырып басын көтермей күн-түн жатып алады. Дәл сол күні перілер ұйқысынан оянады, пері патшасының қызы қапастағы құстың жоқ екенін біліп қалаға жар салады. Қалтасындағы хатты көріп, құсты адамзаттың алып кеткенін біліп, пері патшасының қызы әскерімен құсты іздеуге аспанға ұшады. Хасанның әкесі бір күні өзі орнынан тұрмастан: «Құсты сайратыңдар!»—деп бұйрық береді. Құсты алтын қапасқа отырғызып сайратады. Құс қайғылы, мұңлы үн, ащы дауыспен сайрайды. Дәл осы кезде аспанда ұшып, құсты іздеп кең аспанды кезіп жүрген перінің қызының әскерлері Хасанның елінің үстінен адам болып түсе береді. Аспаннан адам жауған соң, Хасанның елінің адамдары үрейленіп, қорқып патшаға келіп тығылады. Пері патшасының қызы әскерімен құстың тұрған жеріне келіп, патшаны алдына шақырады. Патша жатқан орнынан тұрып киімін киіп, белін буынып, Аллаға сиынып, пері патшасының алдына келеді. Пері қызы патшадан сұрайды: «Ей, адамзаттың патшасы! Мына құсты қай балаңыз алып келді, соны маған көрсетіңіз, мен сіздің сол балаңызбен сөйлесер едім»,—дейді. «Әй, пері қызы! Осы құсыңды мен түсімде көріп, бір көруге құмар болғаным рас. Алып келіңдер деп үш баламды жұмсағаным рас. Ал сол үш баламның екеуі аман қайтып келді, ал ең кішісі жақсы көретін балам қайтпады, жолда балық жұтып кетті деп келді, өтірік-расын әлі анықтағаным жоқ. Ал, сол баламның қайғысынан мына құсты осы бірінші рет көріп тұрмын, ендігісін ана тірі келген екі баладан сұраңыз!»—деді де патша үйіне кетті. Пері қызы Асан мен Үсенді шақырып: «Қалай алып қайттыңдар, соны айтып беріңдер»,—деді. Асан мен Үсен: «Е, қалай алып қайттыңдар дейтін несі бар, жүйрік атпен бардық та, алып қайттық»,—деді. Пері қызы айтты: «Сендер шындықтарыңды айтпай отырсыңдар, бәрібір мен қазір құсты сөйлетемін, құс барлық шындықты айтып, сендердің сөздерің өтірік болса, бастарыңды аламын!»—деді де құсқа «сөйле» деп белгі берді. Құс жолда болған оқиғаның бәрін айтты: «Хасан ақ көңіл, қайырымды жігіт екен, жылап қоймаған соң, ергенім рас, Хасан мені алып менің бұрынғы иемнің үйіне әкелді. Содан кейін бәріміз осы жаққа қарай келе жатқанымызда жолда азып-тозып, ашығып келе жатқан Асан мен Үсенді кездестірдік. Хасан бұл екеуін тамаққа тойындырып, киім киіндіріп еді, бұлар Хасанға қастық ойлап құдыққа алдап түсіріп тастап кетті. Содан кейін менің бұрынғы иемді екеуі «мен аламын», «мен аламын» деп таласып еді, ол қыз екеуіне де тимей, айдалаға қаңғырып кетті. Олардың аштан өлетін уағы болған жоқ, әлі тірі болуы мүмкін»,—деді. Пері қызының бір әскері жер жүзін бір сағатта айналып шығатын жүйрік екен, пері қызы сол жүйрікті жұмсады, ал Асан мен Үсеннің басын кесіп алды. Пері қызының мұнысына патша қарсы болған жоқ. Асан мен Үсеннің басы алынып болған кезде жүйрік пері Хасан мен қызды алып келді. Пері қызы Хасанның батырлығына, адамгершілігіне риза болып, құсты өз қолынан Хасанның әкесіне сыйлайды. Патша пері қызына алғыс айтып қырық күн той, отыз күн ойын жасады. Пері қызы әскерімен қонақ болды. Сонымен адамзат пен пері араласқан қой мен бөрі араласқан үлкен той болыпты.

—Балаларым, мен көп кешікпей өлермін, сендер мені көміңдер және артымда қалған мына жалғыз ауымды көзімдей көріп ұстаңдар,—дейді. Кешікпей аушы өледі. Омар мен Ғазиза аушы өлгесін екеуі бірігіп күн көру тәсілін ойлайды. Қолдан жасаған садағымен аң аулап, аулаған аңмен қарындасы екеуі күн көріпті. Ғазиза—ұзын бойлы әдемі қыз болыпты. Күндердің күнінде Омар Ғазизаға:

—Сен басыңды өзенге, не болмаса ағын суға жума,—дейді. Бірақ Ғазиза ағасының айтқан ақылын алмаған, ағын суға басын жуса, шашына таққан алтын тұлымы түсіп кетіпті. Бұның, шашы қалмақ патшалығындағы бір аушының ауына ілінеді. Бұл тұлымды ол Хасан деген патшаға сыйлық етеді. Бұл тұлымды көрген Хасан еліне жар салады. «Осы шаштың иесін тапқан адамға қой басындай күміс берем»,—деп лепіреді. Сонда бір кемпір келіп, «бұл шаш осы өзеннің арғы басында Омар деген батыр бар, соның қарындасының шашы» деп айтады. Хасан сол күннен бастап соғысқа даярлық жасап, жаз ортасында аттанады. Көп кешікпей Омарға жетеді. Сол күндері Омар аңда жүр екен, Ғазиза келген жауды көргесін қарап отырып өлгенше, соғысып өлейін деген пікірге келеді. Үйіне келе жатқан Омар қарындасын құтқарып алайын деп, бір шетінен келіп кіріскенде Хасан әскерін сиретіп-ақ тастайды. Ең соңында Хасанды көздегенде Ғазиза келіп:

—Аға, атпай-ақ қой, мен осы кісіні сүйдім,—дейді. Қарындасының өз жауына тигеніне өкпелеп Омар құла дүзге шаба жөнеледі, содан есінен ауып бір жерге барып құлайды. Омар есін жинап атына мініп келе жатса, бір елге кезігеді. Бұл елдің ханы өліп, хан тағайындауға, хан орнында отыруға баласы, туғандары болмаған. Содан бағанаға тиын байлап, «соны атып түсірген кісі хан болады» депті. Ата-ата кезек Омарға келіпті. Омар атып түсіріпті, содан сол елге хан болыпты. Хасан алып кеткен қарындасы барғасын екі перзенті болады да, үлкейген сайын ағама барайын деген қиялға келіп, бір күні бірнеше уәзірмен өзен жағасына барады. Суға сүңгіп үйренген Ғазиза судан әрі қарай өтіп кетеді. Содан уәзірлер Ғазизаға жалынады:

—Хасан өлтіреді ғой, бері келсейші,—деп. Ғазиза тұрып:

—Менің екі баламды алып кел, сосын барам,—дейді. Уәзірлер айтқанын жасайды. Ғазиза баласын алып ағасын іздеуге тартып отырады. Келе жатса, бір қойшы балаға кездесе кетеді. Ғазиза тұрып:

—Бұл қой кімнің қойы?—дейді.

—Бұл Омар деген ханның ауылының қойы,—дейді қойшы.

—Қазір Омардың халі қандай?—деп сұрайды қарындасы. Сонда қойшы бала:

—Қазір ол екі көзінен айрылып отыр,—дейді. Сонда Ғазиза:

—Мына екі алманың біреуімен көзін сүртіп, біреуін жесін. Сосын сен сүйінші сұра, мен соның қарындасымын,—дейді.—Мен сенің қойыңның қасында тұрайын,—дейді, Қойшы бала Омарға келіп көрген-білгенін түгелдей айтады да, манағы Ғазиза берген алмасын береді. Алманы жегенде көзі жазылып кетеді. Содан Ғазизаны өзінің сүйгеніне береді. Баяғы қойшы баланы бас уәзір қылып алады. Ағасы қарындасын, қарындасы ағасын көріп дегеніне жетіпті.

—Сіңлім, не жеп отырсың, маған да берші!—деп сұрапты. Байқамай қалған күң сасып:

—Ойбай, не жеп отырушы едім, қарным ашқан соң бұталардың басындағы бірдеңелерді теріп жеп отырмын,—деп өрік-мейіздерін тыға қойыпты. Ана қыз:

—Әкелші, не болса да мен көрейін,—деп қадалып тұрып алғаннан кейін, күң лажсыздан бір тал мейіз беріпті. Бәйбішенің қызы қолына мейіз тиісімен ұшып шешесіне келіп:

—Апа, «айдалада сиыр бағып қаңырығы түтеп, жұлығы шығып, үйге келсе, жуынды ішіп, суымен кіріп, күлімен шығып жүрген әлгі қу күң құрлы ақыл, ес болмады сен албастыда» деп, маған кешке шейін ұрсасың. Ол сияқты күнде өрік-мейіз жесем, мен де ақылды болар едім,—депті. Шешесі жалма-жан қызының қолындағы мейізді алып татып көріп, қызына:

—Күңнің артынан аңдып жүр, қайтер екен,—деп тапсырыпты. Сөйтсе, сиырдың ішінде бір көк сиыр бар екен. Ол өріске барғанда күңге өрік-мейіз құсып беріп жүреді екен. Күң жартысын өзі жеп, жартысын шешесіне әкеліп беріп жүреді екен. Бұл оқиғаны қызына аңдытып жүріп әбден білгеннен кейін бәйбіше Әлболсынның мазасын алыпты. Ақыры қояр да қоймай жүріп, көк сиырды сойғызатын болыпты. Күң көк сиырды әкелуге жылай-жылай барады. Көк сиыр жылап келген қызды көріп, жерге қарап мөңіреп, көкке қарап есінеп: «Жылама, мен тегінде сен үшін жаралғанмын, мені сойғанда ешкімге сездірмей төрт сирағымды, жалбыршақ қарнымды, екі мүйізімді, қарнымды, тілімді ал, ішегімнен бір-екі құлаш ал, сөйт те барлығын мен күнде мейіз құсып беріп жүрген жерге апарып көм. Үш күннен кейін аш»,—депті. Күң сиырдың сирақтары мен мүйіздерін оңай алған болса да, ішек-қарнын әрең алыпты. «Түнде ит алып кетті» қылып ұрлапты. Сөйтіпті де түн ішінде апарып сиырдың айтқан жеріне көміпті. Бір күн өтіпті, екі күн өтіпті, енді қайтер екен деп, бәйбішенің қызы бірінші, екінші күні де аңдып, оның соңынан қалмапты. Бірақ бұл күннің ішінде күң ешнәрсе істемей тек жүргендіктен, бәйбіше қызының көңілі жәй тауып, аңдымайтын болыпты. Үшінші күн күң әлгі жерді ашса, келіскен бір пар етік, бір көйлек, жекей бөрік, жібек орамал тұр екен. Алып киіп көрсе, сондай жарасыпты. Бірақ көк сиыр сойылғанда, тілі басымен бірге қазанға түсіп кеткендіктен, оны ала алмай қалған екен, егер ол да болған болса келіскен күміс тарақ болып шықпақ екен. Бұл киімдерді көрген күң бұрынғысынан әрі шаттанып, суға барып әбден шомылыпты, басын жуып, шашын қолымен болса да әдемілеп тарапты. Әлгі киімдерді сиыр баққанда киіп, үйіне қайтқанда өз орнына тығып қойып кетіп жүріпті. Күң бұрынғысынан әрі жарқын, жеңіл, епшіл, сүйкімді бола түскендіктен, бәйбіше онан әрі күндестік қылып, өз қызына ұрса бастапты. Бірақ істі бір рет байқатып алған күң ендігі сырын бәйбіше мен оның қызына сездірмепті. Күндердің бірінде сиырға оқыра тиіп, бір сиыр табыннан бөлініп шыға қашыпты. Соны қайырамын деп күң жүгіріпті. Сиырға жету қиын болыпты, сонда күң етігі ауырлап, оны шешіп қолына ала жүгірген екен. Сиыр тіпті бой бермегеннен кейін, бір сыңарын лақтырыпты. Сиыр сонда да қайыру бермепті. Күңнің етікке қайрылуға мұршасы келмей, қуа беріпті, ақыры сиырды зорға дегенде тоқтатыпты. Қайда қалғанын болжай алмай кеткендіктен қайтып келіп етікті әрі іздепті, бері іздепті, таба алмапты, ақыры үмітін үзіпті. Бір күні бір жігіт сол жерден өтіп бара жатып, әлгі етікті тауып алыпты. Бұл әкесі үш қатын алған бір байдың баласы екен. Үш қатынның пәлесінен үйінде тыныштықтың болмағанынан әбден тойып, «ержеткенде көп қатын алып мынадай азапта жүргенше, таңдап тұрып сүйген біреуімді алайын» деп жүрген жігіт екен. Әлгі етік оған әбден ұнапты. «Апырай,—депті ол ішінен,—осы етік аяғына дәл келетін қызда мін болар ма екен». Сөйтіп, ол етікті алып ел аралапты. «Осы етік кімде-кімнің аяғына дәл келсе, соны аламын» деп, жар салыпты. Байға қолы жетсе, аспанға қолы жеткендей болатын надан ел қандай, Әлбосынның бәйбішесі сияқты талай бәйбіше қыздарын әкеліп етікті кигізіп көріпті. Бірақ, біреуінің де аяғына сыймай, талай қыз таяқ жепті шешелерінен. Ал етік аяғына сыйған қыздар тым кішкене қыздар болыпты. Жігіт: «Апырай, осынша елден ешкімнің шықпағаны ма»,—деп қайтып келе жатып, жолда әлгі сиыр бағып жүрген күңге кездесіпті. Жекей бөрікті сәндеп киген, жібек орамалды мойнына бос салып алған, бір қолында сыңар етігі бар жалаң аяқ қызды көрген жерде жігіт аттан ұшып түсіпті. Қыз да етігін бас салыпты.

—Ағатай-ай, мынау менің етігім ғой, қайдан тауып алдыңыз?—деп сұрапты күң. Жігіт қыздың аты-жөнін сұрап ала салып, үйіне қарай шауыпты. Күң «етігімді беріп кетіңіз» деп, айқай салса қарамапты. Ол үйіне бара салып әкесіне айтып, ертеңіне күңнің үйіне кісі салыпты. Бәйбіше жер-көкке сыймай қуанып, қызын шомылдырып, шашын тарап даярлатып тұрыпты. Немене, ай-үй дегенше әзірліктерін істеп жіберіп жігіт келіпті. Келсе, әлгі қыз жоқ, ерні қалың, кабағы түксиген бір сары қыз отыр екен. Жігіт ренжіпті. Әлболсынның үйі жігіттің ренжігенін біліп, лажсыздан күңнің кызын көрсетіпті. Бірақ баяғыдағы киімдері жоқ, сөйтсе де сүйек сымбаты ұқсап тұр. Көзі-көзіне бір-екі рет тоқталғанда-ақ жігіт қызды тани қойыпты. Кұралайдың көзіндей жалтырап күлімдеген көзге жігіт ойы сүріне беріпті. Қолындағы сыңар етікті кигізсе, дәл келе кетіпті. Жігіт таң қалып, не істерін білмепті. Ақыры күң оқиғаны бастан-аяқ айтып берген соң, жігіт мықты сенімге келеді. Әлбосын қарбандап тойын жасап, қызды ұзатыпты. Сөйтіп, ақылды қызы мен тоқалдың аз да болса кәдірі асып қалады. Ал бәйбіше қызын төмпештей береді. Шыдатар болмаған соң, қыз бір күні ұзатылған сіңлісіне келеді. Сіңлісімен біраз мұң айтысқан болып отырып, суға шомылып келуге ұсыныс етеді. Сіңлісі мақұл болады. Екеуі бір кішкене көлге келеді. Бәйбішенің қызы:

—Мынау көл шомылғанға жағдайсыздау екен, жиегінде тұрып бір-бірімізді қолымыздан ұстап шомылмасақ болмайды, мен үлкенмін ғой, алдымен мен шомылайын, сен мені қолымнан ұстап тұрып көлге үш рет матырып ал, одан соң мен сені сүйтем,—депті. Сонымен сіңлісі әпкесін шомылдырыпты. Енді әпкесі сіңлісін екі рет матырып, үшіншіге келгенде көлдің түбіне қарай итеріп жіберіпті. Сіңлісі бақыра-бақыра көлдің ортасына қарай батып көрінбей кетіпті. Бәйбішенің қызы жалма-жан суда өлген сіңлісінің киімдерін киіп о жақ, бұ жағына қарап, сіңлісіне ұқсаған болып, үйіне барып сызылып отырыпты. Кешінде әлгі жігіт келіпті. Даладан ері келгенде күнде жарастықты мінезбен қарсы алатын әйелі бүгін ондай етпепті. Сөйтсе, бәйбішенің қызы күңнің бұл әдетін байқамаған екен. Жігіт «әке-ау, бұл қалай» деп, атын байлап үйге кіріпті. Әйелінің қимылы өрескел, қамшысын бергенде орнына қоймай, басқа жерге қойыпты. Дегенмен көп көңіл бөле қоймай, жігіт орнына барып отырыпты. Күндегідей бабымен даярланған тамақтың да мәнісі жоқ. Әрі-беріден соң жігіт күдіктеніп әйелінен:

—Өзіңе не болған?—деп сұрапты. Әйелі:

—Еш нәрсе, әншейін, бағана күндіз ұйықтап едім, сонан бойым байсал тартып қалған ғой,—депті. Оның арасында сырттан дабырлаған дауыс шығыпты, қараса, бір-екі адам қонақ келіпті. Сонымен әйелі жайындағы әңгіме қалып, жігіт қонақтарға айналып отыра беріпті. Қонаққа сойыс мал әкеліпті, ет пісіп қолға су құймақ болыпты. Күтуші жігіт су әкелгенде шелекке бір бақа ілесе келіпті. Бәйбішенің қызы қатты шошып, бақаны далаға лақтырып жіберіпті. Жігіт «апыр-ай, албаты бақа-сақа, қоңыз сияқтылардан орынсыз қорықпаушы еді, бұған бірдеме болған екен, бетін жақсы байқай алмай отырғаным-ай» деп, іштей ойланып қойыпты. Ертеңінде далаға шықса, есік алдында бір үлкен бәйтеректің көктеп тұрғанын көріпті. Жігіт бұл кереметті көріп секем алыпты. Әйелінің өзгеріп қалғанын, есік алдына мына бәйтеректің орнап қалғанын—барлығын «тіл-көздің ісі» деп түсініп, молла іздепті. Бәйбішенің қызы осы болып жатқан құбылыстарды сезіп, байқап жүрген екен. Қыз бәйтеректі кесіп тастауға бұйырады. Бір жігіт келіп балтамен шауып қалғанда ұшар басында тұрған бір тал жапырақ ұшып кетеді. Оны ешкім байқамапты. Ағашты кесіп тастапты. Жігіт үйіне молла әкеліп, кітап аштырады. Әлгі жапырақ ұшқаннан ұшып отырып, бір ауылдың шетіндегі киізі қырық жамау қараша үйдің шаңырағына келіп, үйде көйлегінің жыртығын жамап отырған кемпірдің алдына түседі. Кемпір «жақын арада ағаш жоқ, бұл жарықтық қайдан келді екен» деп ырым қылыпты. Оны көріп, балта саптап отырған шал қолын соза бергенде, жапырақ бу болып бұрқ ете түседі. Кемпір мен шал талып қалады. Бір кезде естерін жиса, үйлерінде ай мен күндей бір сұлу қыздың отырғанын көреді. Қыз сондайлық сыпайылықпен сызылып, «апа, инеңізді мен сабақтап берейін» деп, кемпірдің қасына келеді. Кемпір-шал сұстанып тұрып қалыпты. Ақыры қыз оларды өзіне тартып, бір-біріне үйренісіп, сол үйге бала болып кетеді. Жігіт молладан еш нәрсе өнбеген соң, не істерін білмей құса болып, қолына қаршығасын қондырып жүріп кетеді. Бір жерге келгенде бір қоян қашады. Қаршығаны қоя берсе, қоянға қарамай, ұшқан бойынша әлгі жапырақ түскен үйдің шаңырағына барып қонып отырып алады. Әрі шақырса келмейді, бері шақырса келмейді. Ақыры жігіт үйдің қасына келеді. Қаршыға шаңырақтан үйдің ішіне үңіліп отыр екен. Айқай салып шақырса да, қарамапты. «Әке-ау, бұл қалай» деп, атынан түсіп, үйге кіруге рұқсат сұрайды, кемпір шығып:

—Кірсең кір, қарағым, жалғыз-ақ буының берік болсын,—дейді. Жігіт «бұнысы несі екен» деп, кіріп келіп, ай мен күндей болып бұралып бір қыздың отырғанын көреді. Қыз орнынан тұрып, төріне алаша төсеп жігітті қарсы алады. Жігіт қыздың бас-аяғына көзінің қырын салып барып отыра бергенде, қыздың көзіне көзі түсіп кетіп талып қалады. Су бүріккен соң есін жияды. Жігіт қызды танып, ішіндегі бар әңгіме-сырларын баяндайды. Қыз да өзінің басынан кешірген оқиғаларын айтыпты. Бірақ, осы үйде қыз қалпына келгеннен бұрынғы оқиғаларын білмейді екен. Ол тек осы үйде туып, осы үйде өстім деп түсінеді. Ақыры жігіт кемпір мен шалдың қызына кұда түсіп, тиісті той-тамашаларын жасап қызды алыпты. Баяғы көк сиырдан қалған киімдерін әкеліп кигізгенде, қыз сонда ғана есіне келеді де, бастан кешкен барлық оқиғаларын түгел айтады. Ол кездегі елде «береке түбі—мереке, мереке бұзғанға бейнет» деген бір жол бар екен. Бұл оқиға сол жол бойынша тектеліп, жексұрын бәйбішенің жазасы беріліпті. Әлболсын мен тоқал бірге өмір кешіріпті. Тоқалдың қызы мен жігіт қосылып мұрат-мақсаттарына жетіпті.

—Балам, бұл құсты он бес күн бақ, сонан соң тілеген жағына ұшырып жібер,—депті. Жігіт атасының, айтқанын істеп, құсты он бес күн бақты. Құсқа жаңадан қанат, құйрық шықты.

—Тілеген жағыңа ұшып кете бер,—деді жігіт.

—Басыңа қандай болса да бір қиыншылық туса, мені тауып ал, мен пәлендей жерде тұрамын,—деді көк құс.

—Жақсы, керек уақытта тауып алармын,—деп қалды жігіт.

—Қош, жігіт!—деп пыр етіп көк құс ұшып кетті. Күндерден күн өткенде жігіттің атасы да, қатыны да өлді. Малдан, бақтан айрылды. Киюге көйлек те, ішуге тамақ та таппады. Сондықтан ол баяғы көк құсты іздеуге мәжбүр болып жолға шықты. Түн қатып, түсі қашып, бірнеше күн жол жүріп, бір жерге жеткенде алдынан бір адам шықты.

—Қайда бара жатырсың?—деп сұрады ол адам жолаушыдан.

—Көк құс деген досым бар еді, соны іздеп бара жатырмын. Оның ауылын білмейсің бе?—деп сұрады жолаушы.

—Оны не қыласың, ауылы ұзақ емес.

—Малдан, бақыттан айрылдым. Ол досым еді, сонан көмек сұрайын деп бара жатырмын.

—Олай болса, кішкене көк сандығы бар, оны үлкен бір сандыққа салып қояды, соны сұра. Соны алсаң бақытты да, бай да боласың.

—Жақсы, жора,—деп жолаушы жолға түсті. Ертеңіне көк құс досынікіне келді. Көк құс іздеп келген досын әбден сыйлады. Киіндірді, тойындырды. Күндердің бір күні болғанда ол қайтатұғын болды.

—Алыс жерден арып-талып келген екенсің, не бұйымтайың бар, досым?—деді көк құс.

—Мал да, жан да сұрамаймын, тек қана үлкен сандығыңның, ішіндегі кішкене көк сандығыңды сұраймын,—деді жолаушы.

—Менің көк сандығымның барын қайдан білдің, біреу айтты ма?

—Жоқ, ешкім айтқан жоқ, өзім білдім.

—Қимас досым едің, берейін, бірақ сандықты үйіңе бармай ашпа,—деп сандықты берді.

—Жақсы,—деп көк сандықты қолтығына қысып жолаушы еліне қайтты.

—Досымнан сұрап алып келе жатыр едім, кептерімді жемей өзіме қайтарып беріңіз,—деді.

—Кептеріңді жемесем, бір жылдан кейін өзіңді жеймін,—деді бөрі айбаттанып, шабынып тұрып.

—Өзімді жесең же, досымнан алған кептерімді жеме, қайырып бер,—деді жолаушы.

—Жақсы, уәдеңе тұр!—деді де бөрі жөніне кетті. Жолаушы кептерді сандыққа салып алып, бірнеше күн жол жүріп, арып-талып, болдырып үйіне келді. Сандықты ашты. Екі кептер екі жаққа ұшып үйдің есігіне қонды. Біразырақтан кейін үйдің ішінде бәрі дайын болып кетті, сонан бастап жанағы адам бай бола бастады. Күндерден күн өтті, баяғы бөрінің келіп жейтұғын уақыты жетті. «Бүгін келіп жейді ғой,—деп жаңағы адам қорқып жатқанда біреу келіп, құлағынан көтеріп аспанға алып ұшты. Біразырақтан соң тарс етіп мылтықтың дауысы естіледі. Жаңағы адам қорыққанынан сөйлей алмай тілі күрмеліп қалды. Бір уақытта есін жиып, өзіне келді. Қараса, қасында баяғы көк құс отыр екен.

—Досым бола тұрып, мені неге бұнша қорқыттың?—деді жігіт көк құсқа.

—Жоқ, қорқытпадым, достық істедім. Сені жейтұғын көкжал бөрі менің ағам еді, ол баяғыда менің қанат, құйрығымды жұлып, өлсін деп, елсіз құла түзге тастап кетіп еді. Сен мені тауып алып, он бес күн бағып күшіме келтіріп, қанат-құйрығымды жетілдірдің, достық еттің. Мен де саған достық етіп, сандығымды беріп едім. Бірақ әзәзіл ағам арамызға қыстырылып сені жейтін болғанын білдім. Сондықтан сені жегізбей алып қаштым. Бағанағы мылтық атқан мен едім, онда сені жейтін ағамды аттым. Сендей досым үшін ағамды өлтірдім, — деді көк құс.

—Осыған қалай қарайсың, егер сен ойнамасаң да, әйеліңді тартып алам,—деді. Сонымен амалдың жоғынан көніп, үйіне барып болған жағдайды айтады. Әйелі онан соң «ойна» деп қарсы болмайды. Патша артынан хабаршы жіберіпті. «Ертең мен бұғынамын, мені іздесін»,—деп хабар беріпті. Ертеңгісін ерте тұрып бір атты мініп ханды іздеуге кетеді. Әйелі артынан шығып қараса, атқа мініп ханды іздемекке кетіп барады екен. Әйелі айғай салып ерін шақырып алып: «Қайда барасыз?»—деп сұрайды. «Кеше патша бұғыншақ ойнаймыз деп еді ғой, соны іздеуге бара жатырмын»,—дейді. Әйелі: «Сіз олай бармаңыз, сіз қазір жылқыдан таңдатып ең жүйрік ат мініңіз, қолыңа темір құрық алыңыз, сонымен хан ауылына барыңыз, ауылына жақындағанда төбенің үстінде үлкен қара төбет ит жатыр, сіз жақын барғанда сізге үріп жүгіреді, сіз оны жақындатпай қашыңыз, сонан сіз бет алды қаша бер, бір уақытта сізді қуып жетеді, сол уақытта қайта бұрылып итті сіз қуыңыз, сол итті өлтіріп, патшаны сонан соң іздесеңіз»,—деді. Хабаршы жіберіп жылқышылардан «ең жүйрік ат ұстап бер» деп сұрайды, жылқышылар жүйрік ат әкеп береді. Қолына темір құрық алып, патшаның сарайына қарай кете береді. Патшаның ауылына жақындағанда, айтқандай, төбенің үстінде үлкен қара ит жатыр екен, Құрман жақындап келгенде арпылдай үріп тұра ұмтылады. Құрман жалт беріп бет алды қаша жөнеледі, ит те қуады, қаша-қаша талай жерге барғанда, ит қуып жете бергенде, атын кілт бұрып итті қайта қуады, ит қашады, ол қуады, әрі-бері қуғаннан соң ит шаршайды, итті қуып жетіп құрықпен соғып, іннен-інге тығып өлтіре сабайды. Ит өлетін болады, бір қуысқа тығылады, атынан түсіп итті құрықпен түрткілеп өлтіруге жақындайды, өлуге таянғанда, «ей, өлетін болдым, енді қой» деп, адам қалпына кіреді. Қараса, әлгі бұғынам деген патша екен, «ертең тағы тығынамын, келіп тауып ал» деп үйіне кетеді. Ертеңіне ертемен тұрып кешегі атына мініп, құрығын қолына алып, патшаны іздеймін деп кетіп бара жатқанда, әйелі шақырып алып: «Қайда барасың?»—деп сұрайды. «Патшаға барам, кешегі итті қуам, әйтпесе, бір жерде жүрген шығар»,—дейді. «Жоқ, сен олай етпе, құрығыңды таста да, үйіне бар, «патша қайда» деп, әйелдерінен сұра, әйелдері «білмейміз» дер, сен үйінен шығып тауға қарай біраз жүрсең, алдыңнан үлкен кер жол шығады, сонымен батысқа қарай жүре берсең, сол үлкен кер жолдан тауға қарай жаңғыз аяқ жол шығады, сол жолмен біраз жүрсең, сайға түсесің, сайдың арғы қабағында бір түп тобылғы тұр, сол тобылғының ішінде қамшы сапқа жарайтын үш тобылғы бар, екеуі сары, бірақ түзу, ал қалған біреуі қисық, бірақ өте қызыл, «мына қисық тобылғы қамшыға шыдамды, берік сап болушы еді және өзі қызыл екен» деп, сол қисық тобылғыны кесіп ал, сонан соң патшаны іздесең, патшаны тауып аласың»,—дейді. Қолындағы құрығын тастап патшаның ауылына келді. Келіп патшаның қатындарынан: «Патша қайда кетті?»—деп сұрайды, қатындары: «Білмейміз»,—деп жауап береді. Ауылынан шыққан үлкен кер жолға түсіп жүре береді. Біраз жүргеннен кейін алдынан тауға қарай жаңғыз аяқ жол шығады. Сол жолға түсіп алып тауға қарай жүреді. Бір сайға түскенде арғы бетінде бір түп тобылғы көреді. Барлық тобылғыдан биік үш тобылғы көрінеді. «Осы тобылғыда қамшы сапқа жарайтын тобылғы бар ма екен, көрейінші деп, атынан түседі, әлгі сапқа жарайтын үш сапты көріп, «осылардың бәрін (үшеуін де) алуға болмайды, мұның қайсысын алайын» деп, біраз ойланған болады да, «осы қисығы қамшыға мықты болушы еді ғой» деп, бәкісін алып қисық тобылғыны ұстап кесе бергенде: «Ей, Құдай атқыр, бұл мен едім»,—деп патша шыға келіпті, сонда Құрман: «Ой, тақсыр, мұнда неғып жүр едің»,—депті. Патша қабағы салыңқы ауылына қайтады. Ауылына жақындағанда, Құрман ауылына кететін болады, сонда патша: «Әй, Құрман, сен мені екі рет таптың, ертең тағы бұғынам, келіп мені ізде»,—деп үйіне жүре беріпті. Құрман үйіне келіп ертеңгісін атына мініп кетіп барады екен, әйелі көріп: «Құрман, атыңның басын бұра кет, қайда барасың»,—депті. Құрман патшаны іздейтінін айтады, әйелі: «Сен патшаның үйіне барған соң, әйелдерінен сұра, «патша қайда» деп, әйелдері «білмейміз» дейді. Сен қора-қопсысын, жер асты-жер үстіндегі қазынасын тегіс көр, сонда бірталай қызық көресің, сонан соң үйін қара патша жататын төсектің бас жағында үш ақ семсер (қылыш), аяқ жағында үш семсер жатыр, екеуін де ашып қойып, «ойпырмай, мынау не деген семсер, мұның қайсысы өткір болды екен» деп, бәрін бір-бір ұстап көр де, бас жағында жатқан үш семсердің ортасындағысын алып далаға шығып, үйінің алдында үлкен тас бар, сол тасқа қылыштың өткірлігін білу үшін шауып жібер, сонан соң ханды тез табасың»,—деді. Құрман патшаның үйіне барып кілет, қорасын қарап, онан жер үстіндегі қазынасын көріп, онан жер астындағы қазынасын көріп, түс қайтқанша серуендеп, түс қайта патшаның үйіне келіп, қатындарынан сұрайды. Қатындары «білмейміз» дейді. «Осы хан таптырмайтын жаққа шықты» деп, төсегін ақтара бастайды. Айтқандай, төсегінің аяғында үш, басында үш ақ семсер жатыр екен. Соларды көріп әрқайсысын бір ұстап көріп, «ойпырмай, мынаның қайсысы асыл болды екен, шамасы наркескен деген семсерлер осы болғаны ғой» деп, бас жағындағы үш семсердің ортасындағыны алып, далаға шыға үлкен бір тасқа енді шабайын дегенде, «ағатай-ай, мен едім ғой» деп, патша шыға келіпті. «Ал енді сен мені үш рет таптың, ертеңнен бастап сен тығыл, мен іздеп сені табамын»,—деп Құрманды үйіне қайтарады. Құрман ертең ерте тұрып ауыл қасында үлкен жар бар еді, соған қарай безіп бара жатқанда, әйелі шақырып алады да: «Қайда барасың?»—деп сұрайды. «Әлгі патша келмек еді, ол маған сен бүгін тығыл, мен іздеймін деген, сол енді ана жарлардың бір жерінен орын дайындап қойып едім, соған тығылайын деп барамын»,—деді. Әйелі айтты: «Хан кеше кісі жіберген, ертең тығылмай-ақ қойсын, іздемеймін депті. Үйде отыра бер»,—деп, үйіне отырғызып қойыпты. Әйелі шай қайнатып әкеліп, екеуі шай ішіп отырғанда патшаның ауыл жағына қараса, патша келе жатыр екен дейді. Құрман ішіп отырған шайын тастай салып кебеженің ішіне кіріп кетіпті. «Үй, саған не болып қалды» десе, «ойбай, патша келіп қалды» дейді. «Ендеше, кебежені салдырлатпай бері кел, мына жерге тығыл»,—депті. Көзі жәутеңдей «қай жерге тығыламын» деп, әйелінің қасына келіпті. Әйелі аузы күбірлеп «тпу» деп еді, ұршық болып кетті, Әйелі шәйді жинап, ұршық иіріп отыра беріпті. Патша келіп: «Құрман қайда кетті?»—деп, әйелінен сұрайды, әйелі: «Білмеймін, тақсыр»,—дейді. Патша үйін түгел қарайды, бірақ үйінен таппайды. Ауыл төңірегін қарайды, еш жерден таппай үйін қайта қарайды. Бірақ таппайды, хан қайтар болып атына мініп тұрып, «таппадым» деп айғай салады, әйелі ұршықты шанши салып еді, «мұндамын» деп, Құрман үйден шыға келді. «Ертең тағы тығыл»,—деп, хан ауылына кетеді. Хан келе жатып ойлайды, «бұл қайда тығылды, осының өзі алаңғасарлау екен, бұл Құрманда ешқандай қасиет жоқ, осы кептің бәрі әйелден-ау» деп ойлайды да, «бұл үйінен басқа жерге тығылмайды, ертең таң ата адам жіберіп бақтырайын, егер үйінен ешқайда шықпаса, бұны ертең қайтсем де табам деген қорытындыға келіп, үйіне келе өзі епті бір қуды шақырып алып: «Саған мен жұмыс тапсырамын, соны орындасаң, ат басындай алтын беремін, бірақ мұны өзің және менен басқа ешкім білмейтін болсын»,—дейді. «Құп, тақсыр, не бұйырсаңыз орындауға мен дайын»,—деп екі көзі алтынды естіген соң жасаурап патшаның алдына жүгініп отыра кетеді. Сонда патша: «Сен көрінбей Құрманның ауылына барып, Құрман қайда барар екен» соны бақ, бірақ көрініп қалып жүрме, ертең ерте мен ауылдан шыққанда қайда екенін маған айтып, өзің көрінбей ауылға қайтатын бол»,—деп тапсырады. Ертең ерте тұрып патша Құрманды іздеуге келе жатқанда алдынан өзінің тыңшысын кездестіреді, тыңшысы айтады: «Құрман үйінен ешқайда шыққан жоқ, кәзірде үйінде жүр, тақсыр»,—дейді. Патша: «Жарайды, бара бер»,—дейді де, Құрманның үйіне кете береді. Құрман әйелі екеуі шай ішіп отырғанда патшаның келе жатқанын Құрман көре салып күндегідей қайда болса сонда тығылмай, әйелінің кереметі барын біліп, «патша мені тауып алуға келе жатқанын қара» деп күледі, өзінің абыржып отырғанын сездірмей. Әйелі патшаны көріп, дастарқанын тез жинап «тіпу» дейді. Сонда Құрман ине болып кетеді. Инені қамзолының жағасына түйрей салып, ұршығын қолына алып, жіп иіріп отыра береді. Патша келіп: «Құрман қайда?»—деп сұрайды. «Білмеймін, кеше кешке таман кеткен, сонан әлі оралған жоқ»,—дейді. Патша ертеңгісін үйінде жүргенін біледі. Үйді қарай бастайды, бірақ үйден күдікті ештеңе табылмай әбден сандалады, кешке дейін ананы бір ұстап, мынаны бір ұстап таппай, таппасына көзі жеткен соң «Құрман, мен таппадым» деп айғай салады. Сонда әйелі инені жерге қадай салғанда, «мен мұндамын» деп, үйінен шыға келеді. Патша: «Ертең тағы бұғын, таппасам, патшалығымды берем»,—дейді де кете барады. Құрман ертемен тұрып шаруасын істеп, ертеңгі асын ішіп отырғанда, үй артына білдіртпей келіп түсіп жатқан патшаны әйелі сезіп қалып «тіпу» деп жіберіп еді, қайрақ болып кетеді. Қайрақты әйелі күлдің ішіне тастай салады. Сол кезде патша жетіп келеді. Келсе, қазір екеуі сөйлесіп отырғанын естіген болатын, қайқайып әйелі жалғыз отыр екен. «Құрман қайда» деп сұрайды, әйелі «көргенім жоқ» деп, жауап береді. Үйдің ішін ары-бері қарап, «таппадым» деп айғай салады, «мен мұндамын» деп, күлдің арасынан шыға келеді. Сонымен хан жеңіліп патшалығын бермек болады. «Ертең кел түске таман мен елімді жинап отырамын, ел алдында патшалығыңды өткізіп ал»,—деп атына мініп кетіп қалады. Құрман ертемен тұрып атын алдырып мініп, патшаның ауылына жүрмек болады. Сонда әйелі айтады: «Сіз барып хандығыңды, қазынаңды өткізіп алғаннан кейін бір түнеп қайтып келіңіз»,—дейді. «Жарайды»,—деп Құрман жүріп кетеді. Құрман патшаның ауылына келсе, патша елді жинап Құрманға қарап отыр екен. Құрманды аттан көтеріп алып, астына кілем төсеп төрге отырғызып, патша жиналысын ашады. Жиналысында Құрман екеуінің бұғынбақ ойнағанын және пенделік жасап Құрманның әйеліне қызыққанын айтады, «енді маған обал жоқ, тұрмайтын нәрсеге әуреленіп» деп, өзінің кем ақылдығын ел алдында жасырмай айтып, Құрманға былай дейді: «Ел бастаған адам дүниеге қызықпау керек, міне, мен сияқты қызығам десең, менің қалпыма түсесің, ал, ел-жұрт, мен патшалығымды мына Құрманға бердім, енді осы кісі сіздердің патшаларыңыз болады, қош сау болыңдар»,—деп тағынан түсіп, Құрманға тәж кигізіп, таққа отырғызады. Патшаның қазынасын және малын, қырық қатынын бәрін алып, орда кісілеріне ескі дәстүрмен жаңа киім беріп, кешке бір әйелдің үйіне түнеп, ертеңіне қайтайын десе, қалған әйелдері жібермейді, «анадан мені жек көресің бе» деп. Қырық қатынның үйіне қырық түнеп, қырық күннен кейін өз әйеліне келеді. Келсе, әйелі бұртиып ашуланып отыр екен. «Саған мен бір түнеп қайтып кел дегенім қайда, сен қырық түнедің, «уәде—Құдай үйі» деген ата-бабамыз, сен уәдеде неге тұрмайсың»,—деп Құрманмен ұрса кетті. Құрман: «Сен неге ақшаңдайсың, мен патшамын, бұрынғы Құрман екен деме» деп қожаңдады. «Сен немене, менің тілімді алуға тиістісің, сенің қолыңды патшалыққа жеткізген мен»,—дейді әйелі. Құрман: «Сен емес мені патша еткен Алла тағала, олай деп былжырама»,—дейді. Сонымен екеуі ұрсысып төсекке жатады. Төсекке жатқанда әйелі ашуланып жатады. Сонда Құрман: «Әй, әр таман жатшы, жылан иісің шығып кетті»,—дейді. Әйелі: «Рас айтасың ба?»—дейді. «Рас айтпағанда»,—деп Құрман теріс қарап жатады. Әйелі: «Сонда сен мені тастайсың ба, жылан иісің шықты деп»,—дейді. «Тастаймын, қайтесің»,—дейді. «Рас айтасың ба?»—дейді. «Рас айтамын»,—дейді Құрман. «Онда қайталай үш рет айтшы»,—дейді әйелі. «Рас, рас, рас»,—деп айғай салады Құрман. Әйел төр алдына төсек салып жата береді. Құрман ертеңгісін ұйқысынан оянып көзін ашып қараса, айдалада үй де жоқ, бұрынғы киіп жүрген асыл киім де, шықырлаған сақтиян етік те жоқ, өзінің бұрынғы қойшы күйінде киіп жүрген жаман тоны мен жаман шалбары, одан басқа ештеңе қалмапты. «Енді не істеймін» деп, аң-таң болып тұрып артына қараса, арт жағында баяғы өзі бағып жүрген бір қора қой мен астына мініп жүрген қызыл өгізі тұр. Өгізіне мініп, қойын өргізіп, «мен патша болдым, қырық әйелім бар, бұл қойды сонда айдап барайын» деп қойды айдап, ханның ордасының жанына апарып иіріп тастап, құрттаған бір қойды өңгеріп, патшаның ордасына барып: «Ей, қатындарым, мына қойды түсіріп алыңдар»,—деп өгіздің үстінде тұрып айғай салады. Қатындары даусын танып үйден жүгіре шықса, бір қойшы қой өңгеріп келіп тұр. Құрман аңырып қарап қалған қатындарына ақырып: «Ал, мына қойды, неғып мелшиіп тұрсыңдар»,—деп балағаттайды. Қатындар қойшының балағаттағанына шыдай алмай, қырық қатын, қырық сойыл алып, Құрманды сойылдың астына алып береді. Құрман қашады, өгіз жаяудан оза алмайды. Есі танып өгізден өкіре құлап жер қабады. Қатындар: «Сендей қойшыға сол керек, біздің байымыздың даусын салып, бізді алдамақшы»,—деп алдындағы күлге көміп кетіп қалады. Бір уақыттар болғанда Құрман есін жиса, күлдің ішінде жатыр, күлмен көміп аяқ жағына бір жалпақ тас бастырып кетіп қалыпты. Тасты аударып тастап, көрден шыққандай үсті-басы жұлма-жұлма болып түрегеліп жан-жағына қарайды, сол жерде қанша жатқанын да білмейді, қазір таң атып келе ме, не күн батып келе ме, әйтеуір, ала көлеңке уақыт, біраз тұрып басы айналып қайта құлап қалады. Біраз қозғалмай сол орнында жатып аздап есін жиып болған соң, жағдайдың бәрін көз алдына елестетіп, Құрман ойлайды: «Қой, бүйтіп өлуге болмас, қайтадан жыланға барайын, болған кемшілікті айтып жалынайын, оны ажалдан алып қалып едім, менің істеген бір кемшілігімді неге бір жолға кешірмес екен»,—деген ойға келіп, орнынан тұрып үсті-басын қағып, қасында ағып жатқан бұлаққа барып жуынып, ауылдан аулақ барып бір жерге жатып, таң атуын күтеді. Бір уақытта күткен таң да атады, таң атқан соң баяғы өзі көрген жыланның ауылына тартады, соған келіп өзін жылан ертіп келген шұңқырдан түсіп жер астындағы үңгірмен жүре береді. Баяғы үйіліп жатқан жыланға келеді. Жыландардың үстін басып жүруге болмайды, айланып өтейін деп, айланып жолдан шығып бара жатқанда жыландар өзінен өзі қақ айрылып ортасынан жол ашады, қайта жолға түсіп жүріп кетеді. Өзі көрген үлкен ақ үйге жақындап келгенде ішінде күбірлеп сөйлескен адам даусын естиді, «бұл не болды екен» деп, үй сыртында тыңдап тұрса, қызбен сөйлесіп отырған әлгі жылан екен. Қызға шешесі: «Неге қайтып келдің?»—деп отыр екен. Қыз жылап болған уақиғаның бәрін айтады. «Сонан үйдің бәрін көшіріп осы жер астына кіретін есіктің алдында бір күн отырдым әлі де артымнан келер деп, бірақ ол келмеді, сонан соң келдім енді, ол келсе, сіз маған қайта бар деп қинамаңыз, мен енді оған қайта бармаймын, ол мені алмаймын деп үш қайыра айтты және мен оған сонша жақсылық жасадым, қойшы басын патшалыққа көтердім, ол сонда да жақсылықты білмейді»,—деп солқылдап қыз жылап жіберді. Қыз жылағанда шешесі ашуланып: «Егер енді оны көрсем шағып өлтіремін»,—деп қаһарланды. Ол бәрін естіп тұрып жаңа келе жатқан адамша тарсылдатып үйіне жақындады. Сонда «осы келе жатқан күйеу ғой» деп, адам бейнесінен жылан бейнесіне енді қыздың шешесі. «Ассалаумағалайкүм»,—деп кіріп барғанында, шешесі қаһарланып орнынан ысқыра тұра келді. Ол екі қолын қусырып, бар-жоқты айтып жалынып, болған кемшілікті кешіруін сұрады, жылан райынан қайтып адам қалпына түсті, келбетті келген кемпір екен. Сол кемпір болса да оған берген қызынан он есе сұлу екен, сонда кемпір айтты: «Қызымды неге қуып жібердің?»—деді. Құрман болған жағдайдың бәрін айтты. Екеуінің сөзін ой таразысына тартқандай біраз үндемей отырып, әлден кейін «жарайды, әлде де тексерем» деп, ас әзірлеуге тысқа шығып кетті. Даладан бір қайнап тұрған самауыр әкелді, екеуі отырып шай ішті. Шай ішіп отырғанда ол сөз бастады. «Ене, анадағы сізді қуған от не, сол маған жұмбақ, соның сырын маған айтыңызшы»,—деді. Сонда кемпір ауыр бір күрсініп, былай деді: «Ол мені жастайымнан оқытқан молда еді, өзі аса сиқыр адам еді, мені оқытып өзінің молдалық дәрежесіне жеткізіп, бірақ маған сиқыр оқуын оқытпады. Сиқыр кітабы бар еді сол кітапты өзінен тастамайтын, ол әрбір айда бір жеті ұйықтайтын еді, мен сол ұйықтағанда сиқыр кітабын алып оқи беретін болдым, айына жеті күн сабақ оқимын, ол оянар алдында кітабын орнына қоямын, сонан, қойшы, сиқыр кітапты түгел оқып бітуге жақындадым, бірақ жылан болу және қайта адам болу өнерін ғана тез үйрендім, басқасын тез үйрене алмадым. Менің оқуым бітуге жақындағанда молда айтты: «Оқуың бітуге жақындады, енді сен үйіңе қайтасың»,—деді. Мен оқуды бітіргеннен кейін үйіме қайтпадым, сондағы ойым әлгі сиқыр кітаптың бәрін жатқа біліп алу еді, «оқуың бітті, үйіңе апарамын десе», әзір осы жерде тұрам» деп көнбедім. Сөйтсем мен білмеймін, мен қайтпаймын дегенге әлгі құзғын менде кеуілі бар екен деп ойлапты, бір күні маған әйел бол дегендей сөз айтты. Мен ашуланып оны тышқан етіп жібердім сиқырмен, ол қап деп қапы қалды, ол менің неге қайтпай жүргенімді сонда бірақ білді де, бармағын тістеп қала берді. Мен кітапты алып еліме қайттым. Өзімнің сүйген кісіме қосылдым. Сонан екі-үш бала туды, біз қартайдық. Кейін әлгі кітапты ақ матаға орап, теңге салып қойдым. Сөйтсем әлгі құзғын молда соны бағып жүріпті де, теңге тесіп кіріп, адам болатын қағазын жеп, адам қалпына түсіпті. Түн ортасы болғанда үстіме біреу ыстық суды шашып жіберді, көзімді ашып алсам әлгі молда, шалыма пышақ салып өлтіріп, енді мені іздеп жүр екен, мен дереу жылан бола кеттім, сөйткенде әлгі от болып маған лап етті, мен атылып қаштым, ол мені қуды, сонан саған тап болдым, сен оны өлтіріп, мені жауымнан құтқардың, ажалдан құтылған соң мен саған қызымды бердім, ақыры сен де қызымды тастадың, бүгін келмей қалғанда мен сені шағып өлтіремін деп отыр едім, алдыңа келсе атаңның құнын кеш деген, сондықтан сен маған қайта күйеу бала бола аласың»,—деді. Ас ішіп болған соң бір қалайы қоңыр сандық алып қолыма ұстатты да: «Жер үстіне шыққан соң төрт қанат ақ отаудың орнындай жерді дөңгелетіп сызып алып, мынаны басыңа жастанып жатып ұйықта»,—деді. Кемпірмен қош айтысып кетіп қалды, жер бетіне шыққан соң төрт қанат ақ отаудың орнындай, жер сызып алып ұйықтады, ертеңгісін тұрса, төрт қанат ақ отаудың ішінде жатыр, қасында бір қыз жатыр, анадағы қыздай сұлу емес екен, далаға шықса малы да шамалы, алғашқыдай көп емес екен, үйге келіп киінейін деп қараса, әлгі оның патшалық киімін ала келген екен, патшалық киімін киіп барып өзінің тағына отырды. Сонан әйелін ордаға көшіріп алып, бірнеше жыл патшалық өмір сүрген екен, тату-тәтті тұрып, дүниеден олар да кеткен екен дейді.

—Мен сіздерді енді шығарамын, қартайдым. Қазір тыныш өз күнімді өзім көргім келеді. Солай болса да мен біріңді алып қаламын. Маған қайсыңыз жақсы ат келтірсеңіз, міне, сол өлгенімше туысқандай мені күтеді. Диірмен сол ат келтіргеніңізге қалады,—деген соң бұлар шығып кеткен. Біреуінің аты Зайыт екен, екіншісі—Рафик, үшіншісі—Ғаббас. Зайыт—есалаңдау жынды екен. Бұлар қарттан кетіп бір ауылға жеткенде жолдастары Зайытқа:

—Сен нағып ат табасың, жынды. Бізбен бірге бармай-ақ осы ауылда қал,—дейді. Зайыт бұлардың сөзін қабыл алмай «мен де сіздермен барамын» деп ілесіп қалмаған. Бұлар кеш болған соң далада бір шұқырға кіріп жатқан. Зайыттың екі жолдасы оянған соң, Зайытты оятпай қашып кетеді. Зайыт күн шыққан соң оянып қараса, жолдасы оятпай қашып кеткен. Зайыт қорқа-қорқа шұқырдан шығып тоғаймен бара жатып ауыр ойланып өз-өзіне: «Мен бір өзім қалдым, жақсы атты қайдан табамын»,—дейді. Сол арада Зайытқа тоғайдан шығып, бір ала мысық келіп жолықты. Зайытқа айтты:

—Қайда барасың?—деп.

—Мен саған пайда келтіремін, сенің не іздегеніңді білемін. Сен бір жақсы ат іздейсің. Сен маған үш жыл қызмет етсең саған сондай жақсы ат беремін. Өзің өмірің бойынша іздеп таба алмайсың,—дейді. Зайыт ойға қалып ойлайды. «Осы ала мысық маған қандай пайдалы сөз айтты»,—деп қызмет қылуға ырза болды. Ала мысық Зайытты алып келіп бір сиқырлы сарайға кіргізді. Сарайдағы көп мысықтар, бұл ала мысық Зайыт екеуін құрметтеп үйге кіргізді. Кеш болған соң екі мысық келіп ойнай бастады. Біреуі Зайытқа келіп айтты «жүгірейік» деп. Зайыт айтты:

—Мен мысықпен бірге жүгіргенім жоқ. Жүгіре алмаймын,—дейді. Біраз уақыт өткен соң біреуі Зайытқа бір үй көрсетіп «ұйықта» дейді. Зайыт шамды сөндіріп ұйықтады. Таң атқан соң Зайытты оятып, жуындырып құйрықтарымен бетін сүртті.

—Сіздің сүлгіңіз жүдә жақсы жұмсақ екен,—деді. Содан Зайытқа тамақ ішкізіп-жегізіп болған соң, Зайыттың қолына күміс балта мен күміс пышақ беріп, ала мысық айтты:

—Бар, менің шабынымнан пішен шауып кел, күміс балта мен күміс пышақтың біреуіне де зиян қылмай, әкеліп бересің,—дейді. Зайыт ала мысықтың айтқанынын істеп, нәрселеріне зиян келтірмей алып келіп берді. Зайыт айтты:

—Енді маған айтқан нәрсеңіз бола ма?—деп.

—Бұл қызметің аз, көбірек қызмет көрсетуің керек,—деді.

—Күміс бұрғыны, күміс балтаны, күміс пышақты—бәрін алып маған бір сарай сал,—деді. Зайыт ала мысықтың айтқанының бәрін де істеді.

—Маған айтқан атыңыз бар ма?—деп және айтты.

—Менің қазір саған берер атым жоқ, болса да атты көргің келсе жүр, көрсетемін,—деп Зайытты алып барды. Сарайдағы тамаша өңді аттарды Зайыт көрді. Он екідей ат тұр, бірінен-бірі жүдә жақсы екен. Ала мысық Зайытқа:

—Мен саған казір бермеймін үш күннен соң беремін,—дейді.

—Сенің атың қайда?—деп.

—Менің атым үш күннен соң келеді,—дейді. Жолдастары Зайыттың бұл сөзін есітіп күліп:

—Сенің тапқап атың қандай болады екен, көрейік,—деген. Зайыт кірген соң диірменші «отыр» деп айтпаған. «Киімің жаман, атың жоқ» деп, диірменші Зайытқа азғана тамақ береді. Кеш болған соң Зайытты жолдастарымен жатқызбай қаздардың жанына қуып шығарған. Үш күн өткен соң ертемен алты ат жеккен пәуескемен бір атты артына байлаған біреу диірменшіге келіп түсті. Диірменшіден сұрады:

—Зайыт қайда?—деп. Сұраған адам бір сұлу қыз екен. Диірменші бұл сұлу қызға:

—Зайытты үйге кіргізуге жарамайды. Үсті-басы тіпті жаман, қазір ол қаздардың арасында,—деді. Қыз Зайытты шақырып үстіне, басына таза киім кигізіп, жуындырып еді, Зайыт жүдә сұлу болып, жолдастары қызғанып кетті. Бұл қыз Зайыттың жолдастарының әкелген атын қарап көрді. Көрсе, біреуі—ақсақ, біреуі—соқыр.

—Міне, мен Зайыт үшін сізге ат әкелдім. Диірменің де өзінде қалсын,—деп, қыз Зайыттың қолынан ұстап үш ат жеккен пәуескеге отырғызып алып кетті. Зайыт өзінің істеген күміс үйін көрді. Бұлар сол жерде осы сұлу қызды алып, шаттықпен өмір кешірді.

—Құдайға шүкір, Құдайдың құдіретімен саламат қалдым,—деп. Қыз тағы кетті. Екінші түн және шам жандырып дұғаға кірісті. Екінші түні бұрынғы өткен түннен де қатты қорқынышты болды. Жігіт тіпті қорықпады. Түн ортасы ауған соң жындар тағы да кетті. Бұл жігіт жатып ұйықтады. Бір уақыттан соң қыз және келіп бұрынғы сұрағандай тағы сұрады. Бұл қыз біраз отырып кетіп қалды. Үшінші түн бұл жігіт және шамдарын жағып дұға оқуға кірісті. Бұл түн бұрынғыдан да тіпті жаман қорқынышты болды. Бұл қорқынышты тілмен айтып, қағазға жазып бітіре алмайды. Түн ортасы ауған соң жындар кетті. Жігіт жатып ұйықтады. Ертеңгісін қыз және келген еді, жігітке айтқан:

—Ай, жігіт, сен үш түн машақат шектің, төртінші күн және дуалға жазып қой, халықтың нағып тірілгенін. Егер де олай етпесең менің атам ашуланар. Кім мұндай істеді деп. Қыз айтуынша, төртінші түн өткен соң таң атқанда әрбір халықтар тіріліп жүре бастады. Патша да тіріліп өзінің үйіне кірген еді. Ашуланып сұраған: «Кім бұл істі істеген?»—деп. Сол арада дуалдағы жазуды оқып көрген. Сол уақытта патшаның қызы атасы жанына келіп, атасына айтқан:

—Міне, осы жігіт үш түн дұға қылып, сіздерді тірілтті. Патша қызынан сұраған:

—Ол жігітке не бермекші болдың?—деп. Патша қызы айтқан:

—Егер сіздерді тірілтсе, өзім тимек болдым,—деген. Патша бұл жігітті тіпті жақсы көріп, қызын бермек болды. Сол сағат той қылып, қызын бұл жігітке берген. Сонан бұл патша опат болған соң, бұл жігіт патша орнына патша болып, қыз екеуі жақсы өмір сүрген.

—Далада бір топ киік көрдім, ішінде алтын мүйізді бір шұбар киік бар. Осы шұбар киікті ұстап алып, ханға тарту қылсам, хан маған сыйлық берер ме еді?—дейді.

—Ұстай алсаң, алып бар, хан сыйлық берер,—дейді. Бір күндері бала далада ешкілерін жайып жүріп, алтын мүйізді шұбар киікті тағы да көреді. Сол арада бала әлгі шұбар киікті ұстап алады. Ханға алып жүреді. Ханға апара жатқанда, ханның үйінің жанында уәзір көреді де:

—Мұныңды ханға апармай-ақ қой, маған сыйлап кет,—дейді. Бала:

—Жоқ, саған әкеле жатқаным жоқ, ханның өзіне апарам,—деп уәзірге бермейді. Бала алтын мүйізді шұбар киікті ханға тарту қылады. Хан уәзірін шақырып алып:

—Бұл баланың тартуына сыйлық беруге бола ма?—дейді. Сонда уәзір:

—Жоқ, бұған сыйлық беруге болмайды. Бұл киіктің астына қоятын бір тақ болады, оның екі қанаты болады: бірі алтын, бірі күміс. Бірі алтын суына малынған, бірі күміс суына малынған. Киік сол алтын тақтың үстінде тұрып ойнағанда, дүниенің қызығын көргендей боласыз. Сіздің салтанатыңыз сонда келіседі. Бала соны тауып әкелсін, сонда сыйлық беруге болады,—дейді.

—Бұл киіктің астына қоятын тағы болады, оның екі жағында екі қанаты болады. Екі қанатының бірі алтын, екіншісі күміс суына малынған. Соны тауып кел. Сонда сыйлық беремін, ал таба алмасаң, басыңды аламын,—дейді.

—Ойбай, балам! Бұған бола жыламай-ақ қой, өзім іздеп тауып әкелейін,—деп жолға шығады. Бір жерлерге келсе, бір топ киік далада жайылып жүреді. Топ киіктің ар жағында жердің жарығын жамап бір кемпір отыр екен, бұған келіп, жұмысының мәнін айтады. Сонда жер жамап отырған кемпір:

—Мысыр шаһарының бер жағында бір шаһар бар. Киіктің тағын істесе, сонда істейді, баланың қолына мың діллә беріп, соған жібер,—дейді. Сонан баланың шешесі үйіне қайтып келіп, барлық дүние-мүлкін беріп, ешкілерінің барлығын да беріп, оның үстіне өзі неше жыл мал бағуға бір байға жалданыпты. Сөйтіп, баласына мың діллә құрастырып береді. Бала мың ділләні алып, киік астына қоятын тақты жасайтын Мысыр шаһарының жанындағы шеберге жүреді. Бірнеше күн жүріп, шеберге келеді. Бала шеберге келіп, осындай киік астына төсейтін тақты істетуге келгенін айтады. Сонда шебер:

—Мың діллә берсеңіз, істей аламын,—дейді.

—Жоқ, тақсыр. Мұнысына да әлі сыйлық беруге болмайды. Енді пәлендей жер астында өскен бір сұлу алтын ағаш бар, соны әкеліп сіздің есік алдына орнатса, сән-салтанатыңыз мұнан әрі келісер еді. Бала соны тауып әкелсін, есік алдына орнатсын. Сол уақытта сыйлық беруге болады,—дейді.

—Сол жердің астында өскен алтын ағашты әкеліп, менің есігімнің, алдына орнат, сонда сыйлық беремін,—дейді. Бала тағы да алтын ағашты іздеп кетеді. Бірнеше күн жол жүріп, бір жерлерге келсе, алдынан бір ақ сақалды шал шығады. Бала өзінің іздеп келе жатқан жұмысының мән-жайын әлгі шалға айтады.

—Осы бетіңмен жүре бер. Бір жерлерге барғанда биік тауларға кездесесің. Таудың бауырынан бір қоян қашар, сен сол қоянды қуа бер, ол қоян барып бір жердің үңгіріне кірер. Сонда ол сол жақтағы үңгірге кірер, сен оң жақтағы үңгірге кір. Сонда қырық ұрыға кездесерсің, олар сені «өлтіреміз» дер, сонда сен: «Мен әп-сәттің ішінде ет пісіре аламын»,—де. Сол уақытта қырық ұры саған ет пісіртіп, қарап тұрар. Сен етті қазанға салып, мына кездікпен түртіп қалсаң, ет өзінен-өзі пісіп шығады,—деп балаға бір күміс сапты кездік береді.—Сонымен бірнеше күнге дейін сонда ет пісіруші болып жүресің. Қырық ұры сені үңгірге тастап, өздері сыртқа шығады. Сол уақытта түкпірдегі бір ақ сандыққа көзің түсер. Сол ақ сандықты ашсаң, ішінде бір көк сандық, бар, соны ашсаң, ішінде қағазға ораулы дәріні көрерсің. Сол дәріні ал да, пісулі тұрған етке сал. Сол уақытта қырық ұры кезек-кезек келіп, есік алдында өле береді. Сонан кейін сол үңгірдің ішін аралап жүрсең, іздеген алтын ағашың сонда тұрар. Сен сол арада дәрет алып, екі парыз намаз өте де алтын ағаштың бұтағынан қысып, қолыңмен ұстарсың. Екі аяғыңмен ағаштың түпкі тамырын басып, екі көзіңді жұмсаң, сонда таң ата ханның есігінің алдына ағаш өзі келіп орнар,—дейді. Бала шалдың айтуымен жүріп келе жатса, таудың үңгірінен бір қоян қашады. Бала қашқан қоянды қуа береді. Қоян бір жердің үңгіріне кіреді, бала да кіріп кетеді. Айтқанындай, үңгірде екі тесік кездесіп, қоян сол жақтағы үңгірге кіріп кетеді, бала оң жақтағы үңгірге кіріп кетеді. Үңгірдің ішіне кіріп келсе, балаға қырық ұры кездеседі. Бұлар баланы өлтірмекші болады. Сол арада бала лезде ет пісіре алатынын айтады. Бала етті қазанға салып, баяғы шал берген кездікпен етті түртіп қалғанда, ет өзінен-өзі пісіп болады. Сонымен олар баланы өлтірмейтін болып, ет пісіруге қояды. Бала бірсыпыра уақыт сол қырық ұрыға ет пісіріп жүреді. Бір күндерде бала ұйықтап жатса, бүйірінен баяғы ақ сақалды шал түртіп: «Етке тойған соң, ұмыттың ба?»—дейді. Бала оянса, түсі екен. Сол арада ойлап тұрса, баяғы шалдың айтқандары есіне түседі, жан-жағына қарайды. Шал айтқанындай, бір бұрышта ақ сандық тұр екен. Жалма-жан кілтті іздеп тауып алып, ақ сандықты ашса, ішінде көк сандық бар екен. Оның ішін қараса, қағазға ораулы дәріге көзі түседі. Бала дәріні алып ұрылардың сыртқа шығуын аңдиды. Бір күндері қырық ұры тесігінен сыртқа шығады. Бала жалма-жан етті пісіреді де, дәріні етке шашып жібереді. Сол арада қырық ұры бірінен соң бірі, кезек-кезек есік алдына келіп, топырлап өле береді. Бала жан-жағына қарап, үңгірдің ішін еркіндікпен аралап жүрсе, жер астында жалғыз өсіп тұрған ағашты көреді. Сол арада алтын ағашты қолымен мықтап ұстайды да, екі аяғымен түпкі тамырын басып, екі көзін жұмады. Бала көзін ашып қараса, таң сарғайып атқан, алтын ағаштың хан есігінің алдында тұрғанын бір-ақ көреді. Таңертең хан уәзірлерімен алтын ағашты көреді. Бұрынғы бұрынғы ма, ханның салтанаты тіпті артып кетеді. Алтын қанатты тақтың үстінде алтын мүйізді шұбар киік ойнап тұрады. Мұны көріп хан балаға риза болып, сыйлық беруге барлық уәзірлерін шақырып алып ақылдасады. Баланың бүйтіп бақыты артқанын көре алмай, уәзірлері күндейді. Сонда уәзірлері жиылып ақылдасады: «Ханға айтып бұл баланы тағы да бір келмейтін жерге жұмсайық. Бәлендей алыстағы, күн астындағы Күнікей қызды тапсын. Мұны болса да таба алмай өледі, енді оны іздеп барушылардың өлмей қайтқаны жоқ. Баланы сонда жіберейік»,—дейді.

—Кәні, балаға қандай сыйлық береміз?—дейді. Сонда баяғы уәзір тұрып:

—Тақсыр, сіз өзіңіз болсаңыз қартайдыңыз. Сізде перзент жоқ. Біздің ойымызша, қартайған шағыңызда сізге серікке жарайтын пәлендей жерде, күн астында Күнікей деген қыз бар. Бұл бала сол қызды тауып әкелсін, сонда мықтап сыйлық беруіңізге болады,—дейді.

—Сол күн астындағы Күнікей қызды тауып әкел, сыйлықты сонда беремін,—дейді. Бала Күнікей қызды іздеп кетеді. Бірнеше күн жүріп келе жатса, алдынан екі алақанына екі тауды салып жүрген бір дәу кездеседі. Бала бұл дәуден жөн сұрайды, сонда дәу.

—Күн астындағы Күнікей сұлуды іздеп бара жатқан бала сен болсаң, мен жолдас болғалы жүрмін,—дейді.

—Сол бала мен боламын,—дейді.

—Күн астындағы Күнікей қызды іздеп жүрген балаға жолдас болғалы жүрмін,—дейді.

—Ендеше, мен сол боламын,—дейді.

—Мен күн астындағы Күнікей қызды іздеп бара жатқан балаға жолдас болғалы жүрмін,—дейді.

—Ендеше, мен сол баламын,—дейді.

—Сендер мені шұқырдан шығарып жібердіңдер, осы жақсылықтарыңызды мен де алдарыңызға тіріде бір келтірермін. Мен мына бір қанатымды жұлып берейін, керек болған кезде тұтатсаң, дайын боламын,—деп бір қанатын жұлып береді. Бұлар күн астындағы Күнікей қызды іздеп жүріп кетеді. Күн астындағы Күнікей қыз От тауының ар жағында тұратын бір ханның қызы екен. Ол ханның бір үлкен көк төбет иті бар екен. Сол ит күн астындағы Күнікей қызға келе жатқан адам болса, соның дыбысын сезіп, жүз шақырым жерден алдынан шығады екен. Қандай батыр, мықты адамдар болса да көк төбет ит барлығын да жалғыз өзі қиратып салады екен. Қызды іздеп барған адам сау қайтпайтын болған. Мұны білген көп адамдар көк төбеттен қорқып, қызға бара алмайды екен. Баланың жолдастарымен келе жатқанын ит жүз шақырымнан біліп алдарынан шығады. Бір мезгілде көк төбет арсылдап жер дүниенің шаңын боратып келе жатыр екен. Баяғы тау көтерген дәу қолындағы бір тауын итке жіберіп қалғанда, төбет иттің төбесінен жай түскендей болып, ит таудың астында қалып, табанда сеспей қатады. Итті таумен бастырып өлтіріп тастап, бұлар тағы жүріп кетеді. Бір уақытта бұлар күн астындағы Күнікей қыздың үйіне жетеді. Хан бұлардан жөн сұрайды. Сонда бұлар:

—Осы жақтағы күн астындағы Күнікей қызды іздеп келеміз. Іздеп келуші мына отырған бала, біз жанына ерген жолдастарымыз,—дейді.

—Жолдарыңда бір көк төбет ит кездесті ме?—деп сұрайды. Бұлар:

—Жолда бір күшікке кездесіп едік, біздің лақтырған кесегіміздің астында үні өшіп, өліп қалды,—дейді. Хан бұлардың күшіне қайран қалып отырады. Хан ертеңіне, ел-жұртын жиып, балуан күрестіреді.

—Осы топта кімде-кім күресіп жығып, күші асса, қызымды соған беремін,—дейді. Ханның елі жағынан бір өгіз балуан шығады. Бала жағынан екі қолына екі тау ұстап жүруші дәу шығады. Екі балуан күресіп, дәу жығып кетеді. Бірақ хан, сөзінен танып, бұл жолы қызын бермей:

—Енді жаяу бәйгеден озып келгенге беремін,—дейді. Жаяу бәйгеге ханның елінен бір жүйрік мыстан кемпір шығады. Мыстан кемпір қолына екі шыны арақ ұстап шығады да, жолда желаяққа ішкізіп мас қылып, өзі жүгіріп кетеді. Бала тыңшыға айтады:

—Кім келе жатыр екен, соны тыңдашы,—дейді.

—Кімде-кім қызымның қай жерде екенін тапса, соған беремін,—дейді. Бір мезгілде тыңшы тыңдап жүрсе, хан қызын жер астындағы бір үйге жасырып қойған екен. Қыз сол үйде кесте тігіп отырып, қолындағы инесін жерге түсіріп алады. Тыңшы тыңдап біліп тауып алады. Хан бұларды темірден салынған қонақ үйге жатқызады. Қонақтар жатқан үйді сыртынан өртейді. Бұлар түн ортасында оянып кетсе, үй өртеніп бара жатыр екен. Бәрі де сасады. Сол жерде көл ұрттаушы дәу ұртындағы бір көлдің суын бүркіп тастап, өртті сөндіреді. Бұлар тып-тыныш ұйқыда жата береді. Хан бұларды өлді деп, күлін қарайын деп келсе, бәрі де тып-тыныш ұйықтап жатыр екен. Хан тағы ойлап, бір амал табады. Ертеңінде:

—Қырық қызбен қызымды қатар тұрғызам, солардың ішінен танып алғанға қызымды беремін,—дейді. Ертеңіне қырық қызды бір түсті киіндіріп, қатарлап қояды. Қараса, бәрінің киген киімінің түсі бір, ешкім таба алмайды. Бала сол уақытта баяғы құмырсқаның қанатын тұтатып жібергенде, құмырсқа келіп қырық қыз ішіндегі күн астындағы Күнікей қыздың алдынан шығады. Бала күн астындағы Күнікей қызды таниды. Сонымен ханның басқа істейтін амалы болмайды. Хан амалы таусылып, ақыры күн астындағы Күнікей қызды балаға береді. Күн астындағы Күнікей қызды алып, бұлар еліне қайтады. Баяғы ерген жолдастары, баламен қоштасып, жолда қалып отырады. Бір жерлерге келгенде, тыңшы қалады. Тағы бір тауға келгенде, баяғы тау көтеруші дәу қалады. Бір көлдің жанына келгенде, баяғы екі көлдің суын ұрттаушы қалады. Бір жерлерге келгенде, желаяқ қалады. Бала келе жатып, бастан-аяқ, өзінің басынан кешірген уақиғаларын қызға түгелінен баян етеді, оны ханға апаратынын айтады. Қыз оқымысты, сиқыршы екен. Баланың ерлігіне сүйсініп, әбден сүйеді. Бірсыпыра жер жүрген соң қыз:

—Ханның еліне жетуге қанша күн қалды?—деп сұрайды.

—Екі күншілік жер қалды,—дейді.

—Сен озып ханға бар, менің алдымнан шықсын. Ең алдымен хан, оның соңынан қырық уәзірлері жүрсін, ең артында өзің жүр,—дейді. Бала ханға барып, қыздың алдынан шығарады. Қыз келе жатқан ханды қасқыр, уәзірлерді түлкі қылып жібереді. Олар бірін-бірі қуып кетеді. Сонымен күн астындағы Күнікей қызды бала алып, екеуі той жасап, қосылады. Ел-жұрты баланың ерлігіне риза болып, оны хан сайлайды.

—Тоқтаңдар, әкеміз шақырады, тосайық,—дейді Әшкен. Балалары тоқтап тұрып, әкесін тосып алады.

—Қарақтарым, жолдарың болсын! Осы кетіп бара жатқан жақтан қопа кездессе қонбаңдар, түстенбеңдер. Онан әрі өте бергенде, жалғыз мола кездеседі, оған қонбаңдар да, түстенбеңдер де. Онан өтсеңдер, бір көп мола кездеседі, оған да қонбаңдар да, түстенбеңдер де... Ал енді, қош, аман болыңдар!—деп, шал қайтып кетті. Балалар жүріп келеді. Айлардан ай өтіп, күндерден күн өтті. Тек мойындары ырғайдай, биттері торғайдай болғанда, кіші бесін кезінде бір қалың қопа қамысқа жетті. «Әкеміздің айтқаны бар, қонбайық, қопадан шыға қонайық»,—десті де жүріп кетті. Әлі жүріп келеді, әлі жүріп келеді, қопа бітетін емес, күн батып, қас қарайып, түн болды.

—Қой, не де болса Құдайдың әмірімен болар. Қонайық, әйтпесе адасамыз,—деді біреуі. Қалғандары мұны мақұлдап, қонады. Әшкен күзетте тұрады. Қалғандары ыстықтарын ішіп, ұйықтап қалады. Әшкен күзетте әлі тұр. Әлдене уақытта айды бұлт жапты. Бұлт түйілген бетімен жатқан адамдарға қарай дауылдатып, бет алды. Бұлт жер бауырлап төмендей бастағанда қолына қанжарын алып Әшкен де бұлтпен араласа кетті. Не екенін өзі де білмеді, қап-қараңғы, әйтеуір, қолына жанды нәрсе сияқты бірдемені ұстағандай болды, алысып-алысып әлдене уақытта жерге ұрды. Маңдайының терін бір сыпырып, жан-жағына қараса, таң да сарғайып атып қалыпты. Астында жатқан жеті басы бар сары құс екен, бастарын кесіп-кесіп алып тастап, жонынан қайыс тіліп алды. Алған қайыстың ұзындығын өлшеп жібергенде, ұзындығы төрт жүз қарыс болыпты. Бүктеп қалтасына салып алып, таң атқан соң інілерінің қасына келіп жатып қалады. Таңертең үшеуі тұрады да, ыстықтарын ішіп, жүріп кетеді. «Сен не көрдің?»—деп інілері сұраған жоқ, бұл: «Мен мынаны көрдім»,—деп айтқан жоқ, жүріп келеді. Бұларға істейтін кәсіптің жөні түзуі кездеспейді, анау-мынау іске шатылмайды. Жүріп отырып, бір жалғыз молаға кездеседі. Олар алдағыдан аман өткен соң, әкелерінің айтқанын есіне алған жоқ, қона кетті. Енді бүгін күзету кезегі Мүшкенге келді. Қалғандары ыстықтарын ішіп, жатып қалады. Мүшкен күзетте тұрады да: «Осы әкеміз не себептен осыған қонбаңдар деді, білейінші»,—деп молаға жақын келді. Ай қараңғы түн, моланың жан-жағынан айналып жүріп ішіне кірсе, бір тас жатыр, ол моланың ішін жарық қылып тұр. Тасты көтеріп жіберіп еді, астынан бір есік шықты, кіріп келсе, үй-іші толған алтын, ауыз жағында тағы бір есік тұр. Ашып келсе, жеті басты бір дәу жатыр екен, оны барып оятып еді, тұра Мүшкенмен алыса кетті. Алысып-алысып, әлдене уақытта алыпты алып ұрып алты басын кесіп алып, бір басын қалдырады. Сонда алып:

—Енді мені өлтірме, дос болайық,—деп бір топ кілтті суырып берді. Өзі ертіп жүріп үй үшін аралатса, үй толған алтын, қазына екен. Мұның бәрін көрді де, кілтті қалтасына салып алды, дәудің қалған басын тағы қағып алып, өлтіріп, көме салып шықса, таң атқан екен. Туысқандарының жанына келіп жатып қалды. Ертеңіне тұрып, ыстықтарын ішіп, жүріп кетті. Ол: «Мен осыны көрдім»,—деп айтпады, туысқандары сұрамады. Сол жүргеннен жүріп келеді, күндерден күн өткенде, күн бата көп мола кездеседі. «Бұл да бір белгілі жер екен»,—деп қонады. Ендігі күзеттің кезегі Жұмакелдіге келеді. Екі ағасы ыстықтарын ішіп, жатып қалады. Жұмакелді күзетте тұрады. Әлдене уақытта Жұмакелдіге ой түседі де, көп моланың ішіне кіреді. Аралап келе жатыр еді, жердің астынан у-шу дауыс шығады. Тыңдап тұрса, дауыс:

—Алпысымызға алпыс табақ жаса!—дейді. Бұл тыңдап тұр.

—Маған да бір табақ жаса!—деп бұ да айқай салады.

—Қазір алпыс бір ту бие жеткізсін!—деп бұйырады. Жұмакелді бір оңаша үйге барады да дәулерге:

—Мен шақырғанда бір-бірлеп келіп тұрыңдар!—дейді.

—Жарайды, тақсыр! Барайық,—десті дәулер.

—Алпыс бір табақты Жұмакелдінің бір өзі жеген соң, бұның күші алпысымыздай болды,—деп дәулер қайғырып, үрпиісіп отыр еді. Олар бір-бірлеп келіп тұрды. Бұл бастарын ала берді. Сөйтіп, алпыс дәуді түгел өлтіріп, алпысының алпыс құлақтарын кесіп алып, орамалға түйіп, қалтасына салып алады. Кірген тесігінен жердің үстіне шығып, ағаларының жанына келіп жатып қалады. Таң атқан соң тұрып, ағаларын оятып алады да, ыстықтарын ішіп, жүріп кетеді. «Түнде не көрдің?»—деп ағалары сұрамады. «Мен мынаны көрдім»,—деп ол да айтпайды. Бір үлкен шаһарға келеді, у-шу айқай, жиын, топыр.

—Бұл не?—деп сұрайды үш жолаушы.

—Бұл біздің ханның қызына таласып, күш сынасып жатқан дәулер бар еді, хан қорыққанынан оларға күніне алпыс түйе, алпыс ту қой қонағасы мен түстік беретін. Ол үшін хан елге салық салып, елдің әбден мазасы кетіп тұр еді... Сол дәулерді бір Тәңір жарылқағыр өлтіріп, алпысының құлағын кесіп әкетіпті. Енді ханымыз: «Сол дәулерді өлтірген кісіге қызым мен тағымды берем»,—деп той қылып жатыр. Бірақ ол адам табылмай жатыр,—дейді. Бұлардың онымен жұмысы болған жоқ, оңаша бір кемпірдің үйіне барып жата берді. Жұрт әбден сергелдеңге түсті. Алпыс дәуді өлтірген адам табылмайды. Анау да келді «мен өлтірдім» деп, шамасы келген біреулердің құлағын кесіп алып, мынау да келді «мен өлтірдім» деп, бір топ құлақты тізіп алып. Бірақ дәудің құлағына салыстырып қараса, дәудің құлағының орны пілдің құлағындай болса, табылған құлақтың үлкендігі кішкене мысықтың құлағындай-ақ. Сөйтіп, дәулерді өлтірген кісі табылмады. Жұрттың бәрін шақыртып болды. «Елде енді кім қалды?»—дегенде:

—Пәлен кемпірдің үйінде бір үш жолаушы қалды,—деседі.

—Шақырыңдар!—деп бұйрық қылды хан.

—Сіздерді хан шақырады,—дейді.

—Қалжырап жатырмыз, бара алмаймыз,—деді жолаушылар.

—Шақырып кел!—деп уәзірін жұмсады.

—Сіздерді хан шақырады,—дейді.

—Біз әлгіде «бара алмаймыз» дегенбіз, бара алмаймыз. Жұмысы болса, хан өзі келсін!—деп ақырысады. Уәзір сасқанынан ханға барып:

—Бара алмаймыз! Жұмысы болса өзі келсін дейді,—деді.

—Жігіттер, қайдан келе жатқан адамсыңдар, қандай ерліктеріңіз бар? Мына өлген дәуден не хабарыңыз бар?—деп сұрайды. Ханның алдына Әшкен тіліп алған теріні тастайды. Мүшкен бір қалта кілтті тастайды. Жұмакелді алпыс құлақты тастайды. Барлығын хан қолына салып отырып, басын шайқайды.

—Мынау жеті басты дәу мен сары құс, жалғыз моладағы алтынға таласқалы үш жыл болды. Ақыры екеуі де өлген екен,—дейді. Ертеңіне хан ат шаптырып, той қылады. Алпыс ала ат, жетпіс желбас ат сойып, жұртын түгел жиды. Сөйтіп, қызы мен тағын Жұмакелдіге бермекші болады. Жұмакелді:

—Қызыңды берсең, үлкен ағама бересің, бермесең, мен алмаймын, жол соныкі,—деді. Ханның бермейтін әлі қайсы! Тағын да, қызын да Әшкенге берді. Әшкен хан болып тұрады. Біраз жатып, екі інісі тағы жол жүрмекші болды. Азық-түлігін дайындап, ертеңіне жүруге бет алды. Қош айтысып, екі інісі кетіп бара жатыр еді, Әшкен қайта шақырып алып:

—Сендердің қандай ерліктерің бар?—деп сұрайды.

—Жай батырлығымнан басқа, қысылғанда бір теңіздің суын бір-ақ, ұрттап аламын,—дейді Мүшкен.

—Батырлығымнан басқа мынандай қасиетім бар: жаным өзімде емес, денемде қырық құлаш бүктемелі семсерім бар, сол кетсе, өлем, ол кетпесе, атса да өлмеймін, суға батпаймын, отқа күймеймін,—дейді Жұмакелді.

—Өзіңнің хабарыңды қалай біліп тұрамыз?—деп еді, сонда Әшкен:

—Сендер жүре беріңдер, сендердің аман-жамандарыңды аспандағы жұлдыздан білемін,—дейді. Қош айтысып екі бала жүріп кетті. Айлардан ай, жылдардан жыл өткенде бір шаһарға келіп жетті. Қаланың бір шетіне бір үйге түсе қалса, бір кемпір отыр.

—Е, шеше, не болды? Неге жылайсың?—дейді бұлар.

—Ой, қарақтарым-ай, мен жыламай, кім жыласын? Бүгін жалғыз қызымнан айрылып отырмын,—дейді,

—Е, неге айрылдыңыз?

—Қарақтарым-ау, не қып дерің бар ма? Елімізге бір айдаһар душар болғалы биыл екінші жыл. Содан бері күніне бір қыз, бір ту қойдан жеп тұрады, ертең кезек ханның қызынікі,—дейді.

—Шеше, жылама! Балаңның орнына бала боламыз,—дейді екі жолаушы.

—Қаланың мына жағында үш шақырым жерде жалғыз киіз үй бар, бесін кезінде айдаһар соған келеді,—деді. Екі жігіт өзара кеңесіп, Жұмакелді бармақ болады. Жұмакелді жүгіріп отырып, қаланың шетіндегі бір жалғыз ақ үйге кіріп келеді. Ай десе аузы, күн десе көзі бар, бір сұлу қыз отыр. Жігітті көрген соң қыз күліп жібереді.

—Неге күлдіңіз?—дейді жігіт.

—Жас жігіт, ажалға кіріптар болдың ғой деп күлдім,—дейді.

—Айдауыңызға кіріптар болмасақ, ажалға кіріптар болмаспыз,—дейді де, Жұмакелді табалдырықты бір кісі сиятындай етіп қазып, өзі сонда жатады. «Ұйықтап қалсам, ояту үшін «менің қолым емес, пайғамбардың қолы» деп, бір уыс топырақ тастай бер»,—дейді де ұйықтап жата береді. Әлдене уақытта жауындатып, дауылдатып айдаһар келе жатады. Қыз састы, олай жүгіреді, бұлай жүгірді, жігіттің тірсегіне пышақ салды, былғалап қарап еді, оянбады. Жігіттің айтқаны есіне түсе қалып: «Менің қолым емес, пайғамбардың қолы»,—деп бір уыс топырақты тастай бергенде жігіт ұшып тұра келді. Қараса, айдаһар келіп қалған екен, далаға шығып еді, тартып безектетіп жігітті алып барады, жігіт қырық құлаш семсерді жазып беліне көлденең ұстай алғанда, айдаһар жұтып жібереді. Семсер айдаһарды екі айырып тастайды, жігіт айдаһардың құйрығынан сыпырылып қалады. Мұны көре сала қыз да жігітке қарай жүгіреді. Жігіт семсерді жинап алғанда, қыз да келіп етегінен: «Мен сендік»,—деп ұстай алады. Жігіт тұра жөнелгенде, қыз артқы етегін кесіп алып қалады. Жігіт кете береді. Қыз белдеудегі боз қасқа ту қойдың жібін мойнына байлап қоя беріп, өзі етегін түріп алып, үйге қарай тартады. Қойшы қой бағып жүрсе, боз қасқа қой қойға келіп қосылады, көре сала қойды тастап сүйінші сұрап, елге қарай шабады. Хан бесін намазын оқиын деп дәрет алып жатқанда қойшы келіп, ханнан сүйінші сұрайды.

—Қызың жүгіріп келеді, боз қасқа қой қойға келіп косылды. Қызың тірі қалды,—дейді. Хан нанбайды. «Осы антұрған сандырақтап, баяғы желініп қалғанды айтып тұр ма?»—деп ойлайды. Сөйткенше болмай, қыз да келеді. Хан жылап көрісіп:

—Е, неғып босадың?—дейді.

—Бір жігіт келіп айдаһарды өлтіріп, мені тірі алып қалды,—дейді.

—Ол жігіт қайда?

—Қашып кетті.

—Қайда қашып кетті? Неге айрылдың?—дейді хан.

—Мені жұлып тастап, қалаға қарай қашып кетті, ұстай алмай қалдым,—дейді қыз.

—Белгіге еш нәрсе алып қалдың ба?

—Артқы етегінен кесіп алып қалдым,—дейді қыз.

—Айдаһарды өлтірген адамға қызым мен тағымды берем,—дейді.

—Мына жігіт!—деп Жұмакелдіні құшақтай алады.

—Мен қызымды, тағымды беремін,—дейді хан.

—Берсең, мынау бірге туған ағама бересің, бермесең, мен алмаймын,—дейді Жұмакелді. Хан қайқалаққа салып:

—Ойланайық,—дейді, ақырында: «Айдаһарды өлтірген батыр өзің, ағаң батыр емес»,—деген сөзге келеді.

—Ендеше, мынау ағам тұрғанда, мен алмаймын,—дейді.

—Шеше, неге жылайсың?—дейді.

—Ой, шырағым, мен жыламай, кім жыласын! Жан дегенде жалғыз ұлым бар еді, бір үш ағайынды алып болатын, анау тұрған ақ күмбез үйде тұрады. Олардың сұлу қарындасы бар еді, соны осы шаһардың ханы алмақ болып, күллі елдің жастарын әскерге жиып, сол ағайынды алыпқа әскерін қырғызып, өзі қашып келді. Кешегі күні сол әскердің ішінде балам кетіп өлді, соны ойлап, жылап отырмын,—дейді. Жұмакелді ол ақ күмбез үйге қалай баратын жолын сұрады. Кемпір айтты. Мұның бәрін ұғынып алып, жігіт жатып қалды. Ертеңіне тұрып, кешегі айтқан жолға түсіп, теңізбен айналып жүріп отырып, ақ күмбез үйге келді. Даладан келіп:

—Үйде кім бар? Шық!—дейді.

—Бар, бар, азамат шақырады. Бар да өлтір, денесін мында алып кел!—деді. Шыға келіп еді, Жұмакелді оның басын кесіп алып, мына жақ жанына қойды. Үйде отырған екі дәудің үлкені ортаншысын жұмсады.

—Бар! Әлгі антұрған бізге бір жапырақ бермей, жеп қояйын деп жатыр ма?—деді. Шыға келгенде, Жұмакелді оның да басын кесіп, екіншісінің үстіне қалады. Қалған үшінші алып: «Әлгілер маған еттен бір жапырақ бермей, жеп қояйын деп жатыр ма?»—деп өзі жүгіріп шығады. Оның басын және қағып, екі інісінің үстіне қалап, үйге кіріп келсе, бір айдай сұлу қыз отыр, көре салып, Жұмакелді шалқасынан түсіп талып қалады. Мұны көрген соң қыз жүгіріп далаға шыға келсе, үш ағасы өліп жатыр, жүгіріп келіп, қанжарды ала сала жігіттің мойнына таяп келді де, ойға түсіп: «Қой, менің ағаларым да талайдың басын кескен еді, бұ да соның бірі шығар, өлтірмейін»,—деп көңілі түсіп, жігітке ғашық болып қалады. Бетіне су бүркіп алып, сөзге келіп, жігітке:

—Сен мына туысқандарымды жөндеп, таза арулап көм, сонан кейін саған некеленіп тиемін,—дейді. Қыздың үш ағасын таза арулап қояды, мұнан кейін Жұмакелді некесін қиып қызды алады, осымен бірнеше жыл уақыт өтеді. Сол шаһардың патшасы бұл қыздан хабар әкелуге елшілікке кісі іздейді. Сонда жасы жүз жасқа келген, бір қу аяқ мыстан кемпір:

—Мен барып қызды әкеліп беремін, өзімнің тік тұрған бойымдай алтын бер,—дейді. Хан сұрағанын бермек болады. Кемпір алтыннан қайық жасайды, ішіне алтыннан үлкен сандық жасап салады, оның ішіне жақсы қып мамықтан құс төсек, жастық салып, ішін де алтындап, қайықпен суға түсіп, ақ күмбезден алыс жерге қайығын қойып, Жұмакелді аң аулап жүргенде жолына келіп жатады. Бұл күні Жұмакелді аңнан келе жатса, жолында әлгі кемпір жатыр.

—Е, шеше, не қылған адамсың, қайдан келесің, қайдан жүрсің?—деп сұрайды.

—Ой, қарағым-ай, сұрап не қыласың! Мен сорлы елімді жау шауып, сонан қашып шығып, өлер болып жатырмын,—деді.

—Ендеше, маған шеше бол!—дейді.

—Қатын, шық, шешемді түсіріп ал!—дейді.

—Бұл не қылған кемпір? Мұндай кемпір айлакер келетін, алып барып таста, керегі жоқ,—дейді келіншегі. Жұмакелді кемпірді қайтадан бұрынғы орнына апарып салады, онымен олардың жұмысы болмайды. Кемпір әр жерден бір-бір етектен тезек теріп, үйіп отырып әлгі үйге жетеді, сөйте-сөйте үйге келіп, тезек әкеп беріп, онан отын жағып беріп, онан шайын қайнатып беріп, бірте-бірте сіңіп кетеді. Сөйтіп, жүріп, бір күні келіншекті азғыра бастайды.

—Сен үйде жалғыз отырасың, ойын жоқ, күлкі жоқ... Тым болмаса күйеуіңнің жанын сұрап алып, ермек қылып отырсашы,—дейді,

—Шеше-ау, ол не? Қалай болады?—дейді келіншек.

—Ойбай, қарағым, білмейді екенсің ғой! Батырлардың жаны бөлек болады. Сен бүгін шай ішпей қой, жылап отырып ал, «Неге шай ішпейсің?»—десе, «Жаныңды тастап кет, мен ойнап отырайын»,—де, сонан кейін өзі айтады,—дейді.

—Жарайды,—деп, күйеуі қайтқанда шай ішпей отырып алады.

—Е, не болды? Кел, шайыңды іш!—дейді күйеуі әйеліне.

—Ішпеймін! Далада қызықтың бәрін сен көресің, үйде менде ойын жоқ, күлкі жоқ, жалғыз отырамын. Тым болмаса, маған жаныңды тастап кет, ойнап отырайын,—дейді.

—Жарайды, тамағыңды іш, жатқан соң айтайын,—дейді. Кемпір өтірік ұйықтаған болып, тыңдап жатады. Келіншек жатысымен-ақ байының тынышын алады. Қоймаған соң Жұмакелді өзінің жаны есіктің маңдайшасында екенін айтады. Кемпір естіп алып, ертемен тұрып, есіктің маңдайшасын шапқылап тастайды. Таңертең Жұмакелді тұрып тамағын ішіп аңға шығып кете барады.

—Сұрадың ба?—дейді кемпір.

—Сұрадым, айтты,—дейді.

—Жоқ, ол өтірік, сені алдаған екен, сен кешке жылап тағы отырып ал,—дейді кемпір. Кешке Жұмакелді аңнан келсе, әйелі жылап отыр.

—Е, не болды?

—Сен жаныңды бермейсің, айтпайсың, алдадың?—деп өксіп-өксіп қояды.

—Жат, жатқан соң айтайын,—дейді.

—Менің жаным түндіктің бауында,—дейді.

—Онысы қате, сені алдаған ғой. Енді айтар,—дейді кемпір. Кешке Жұмакелді аңнан келсе, әйелі жылап отыр.

—Е, не болды?

—Сен жанынды айтпайсың?—деп еңірейді әйелі.

—Жарайды, енді айтайын, менің қырық құлаш қанжарым бар, менің жаным сонда. Егер ол қанжарым кетсе, мен өлемін. Қалайша жанымды саған берейін?—дейді батыр. Кемпір өтірік ұйықтап жатып бәрін естіп алады. Ертеңіне Жұмакелді тұрып аңға кетеді. Кемпір жүгіріп барып шарап әкеліп, бір құлынның етін жақсылап асып, шарапқа салды. Әйел еттен біраз жеді де құлап қалды. Жұмакелді де білмеді, жеп отыр. Бір уақытта о да жығылды. Кемпір ыдыстарын жинап болып, Жұмакелдіні шешіндірсе, кісі көтере алар емес, қырық құлаш семсерді қолтығының астына байлап алған екен, кемпір семсерді көтере алмады. Болмаған соң сүйретіп апарып дарияға тастап жіберді. Сөйтті де кемпір түк көрмеген адамға ұқсап, келіп жатып қалады. Ертеңіне кемпір тамақ дайындап, әйелді оятады, әйел әрең тұрады.

—Тамақ пісті, Жұмакелдіні оятшы, қарағым!—дейді. Келіншек барып оятайын десе, Жұмакелдінің денесі былқ-сылқ етеді, жүгіріп кемпірге келеді.

—Әже-ау, балаң өліп қалыпты,—дейді.

—Қойшы, жағыңнан алғыр! Мынау не дейді?—деп, кемпір жүгіріп келіп, қараған болып жатыр. Олай-бұлай қозғап көрді. Өлген адам тіріле ме? Көп жыла, аз жыла, ештеңе өнбейді. Келіншек талып қалады. Жеті күн, жеті түн тамақ татпай шала өлік жатады. Бір күні басын көтеріп:

—Әже, балаңды енді таза арулап, жуып көм,—дейді.

—Қалқам, жылағанмен өлген адам келмейді. Маған да оңай тиіп отырған жоқ. Қайтейін амал бар ма? Тумаса да туғандай еді. Енді жылама, басыңды көтер, тамақ іш,—деп тамақ ішкізеді. Мұнан кейін кемпір тағы да: «Киіміңді ки, бойыңды көтер, су жиегіне барайық»,—дейді. Шешесі қастық істейді деген ойында да жоқ, киімін киіп алып, су жиегіне шықты. Жағалап қыдырып жүр еді, күннің астында көз көрім жерде жалтыраған бір нәрсе көрінеді.

—Шеше, әне бір жалтыраған не нәрсе?—дейді.

—Жүр, барайық!—дейді кемпір.

—Қарағым, ішіне жатып көрші, сияр ма екенсің?—дейді.

—Мен қазір ханға тимеймін, мен қайғылы болып отырмын, отыз күн ойнымды, қырық күн тойымды істесін, оған дейін ханның сол салтанаты арқасында қайғымды ұмытайын, онан кейін ханға тиейін,—деді қыз.—Және маған күтуші етіп, өзімнің үйренген шешемді берсін, өзіме жеке үй тігіп қойсын, басқа жан онда аяғын басушы болмасын. Сұлудың сөзі екі бола ма?! Бәрі орындалып жатыр. Бұлар осымен жата берсін. Енді Әшкенге келейік. Әшкен бір күні далаға шығып, уәзірлерімен тұрса, аспанда бір жұлдыздан қан тамып тұр екен. Көре салып Әшкен: «Уф, менің інілерімнің бірі өлген екен!»—деп үйге кіріп, уәзірлеріне жылдам ат, әскер, азық дайындап, ертең бір жерге жүретінін айтып, жатып қалады. Таңертең уәзірлері келіп:

—Хан тақсыр! Кешегі айтқаныңыз даяр болды,—дейді. Хан барып киімі мен сауыттарын киіп, садақтарын алып, жүз әскер мен алты айлық азық алады, тұлпардан жүз атты мініп, жүзін жетекке алып, інілерінің кеткен бетімен бұ да жүреді. Жүріп келеді. Тұлпарға жол алыс па? Әлдене бір уақытта шаһарға жетеді. Қаланың шетіндегі бір лашық үйге тоқтап, ханның ордасын сұрайды. Біреу орданы көрсетеді. Келіп қонақтар түсіп жатыр, ханның даяшылары жалақтап қонақтарды қонақ үйге әкеліп, күтіп жүр. Ханның бас уәзірі келіп жүріп Әшкенге көзі түсіп: «Мынау біздің ханымыз емес пе?»—деп бетіне қарап, киімі басқа болған соң, ханның ордасына кіріп келсе, хан үйінде отыр.

—Хан тақсыр!—деді уәзір.

—Не арызың бар? Айт!—деді хан.

—Қонақтардың ішінде бір адам бар екен, сізден ешбір аумаған. Жаңа сіз екен деп, сөйлесе жаздадым,—деді.

—Жансыз болып білші. Менің туғаным болатын, бірақ ол кісі хан болатын. Егер сол болса, мұнда келсін,—деді. Уәзір жүгіріп шығып қонақтардың бірінен жөн сұрады. Уәзір жүгіріп келіп өз ханынан сүйінші сұрады. Хан өзі келіп, Әшкенге сәлем беріп, амандасып, жай-күйін айтты.

—Мүшкен, енді сен тірі екенсің, өлген Жұмакелді болды. Қару, күш жина, ертең іздейік,—деді Әшкен. Таң атқанша барлық қару-жарақ, ат, көлік, әскер даяр болды. Жұмакелдінің кеткен бетіне қарап, екі хан жүріп кетті. Тұлпарға жер алыс па? Ә дегенше, бір шаһарға жетіп келді. Бұлардың шаһары бұл шаһарға қарағанда шаһар емес, бұлар шаһарға қарап, таң қалды. Жөн сұрауға қаланың шетіндегі бір лашық үйге кісі жіберді. Бұл үй Жұмакелдінің алғашқы түскен үйі екен. Кіріп келсе, бір кемпір жылап отыр.

—Е, шеше, неге жылайсың?

—Ой, қарағым, мен жыламай кім жыласын? Тірі баладан тірі айрылып, өлі баладан өлі айрылып отырмын,—деп өз баласының өлгенін, онан кейін Жұмакелдінің ақ күмбезге кеткенін, онан хабарының жоғын айтты. Ол бала іздеп кеткен қызды хан алып келіп, отыз күн ойыны болып, қырық күн тойы болып жатқанын айтты.

—Кәне, баяғы өнерің қайда?—деген соң Мүшкен ішін босатып алып, ышқынып суды бір ұрттап алғанда, құп-құрғақ болып, жол ашылып қалды, әскерлері бері өтіп алды. Ақ күмбез үйге жақын келсе, жерді сызып бір із жатыр. Әшкен көрген заманда-ақ:

—Мынау, Жұмакелдінің семсерінің ізі екен,—деп, ізге түсіп отырса, үйден шығып, суға келіп тіреледі.

—Кәне, тағы ұрттап көр!—деді Әшкен Мүшкенге.

—Өте қатты ұйықтап кеткенмін,—деді.

—Ұйықтаған жоқсың, өліп тірілдің,—деп еді, нанбады. Үйіне келсе әйелі де, шешесі де жоқ, кемпірдің түбіне жеткенін сонда ғана білді. Жұмакелді барды да тоғай толған жылқыдан екі жүз ту биені айдап келіп:

—Мынаны тамақ қыла беріңдер! Мен хан жаққа барып келейін,—деп жанына бір батырды алып кетіп қалды. Келсе, ел жиналған той, ханды сол табанда ұстатып алып, өз уәзірлеріне бұйрық беріп, дарға тартқызды. Ханның көмекші уәзірлерінің бәрін адамына өлтіртіп, үйге келсе, келіншек аппақ қудай болып жүдеген, құр сүйек, тек ілініп отыр екен. Жігіт кіріп келгенде келіншегі талып қалды. Жылауға да шамасы келмеді. Оны жұбатып, қуантып алып, кемпірді ұстатып, тірілей сойып өлтіреді. Өзі ханның тағына мінеді. Сөйтіп, туғандарын қайта қайырды. Әке-шешесін, баяғы моладағы алтынды алдырып, үшеуі үш жерге патша болып, барша мұратына жетіпті.

—Менің күйеуімнің бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс. Ол қазір адам іздеп, әрі малын бағып далада жүр, кешке қарай келеді. Ал маған көрсеткен қорлығы ұшан-теңіз. Мен адам атаулыны көрмегелі бірталай жылдар болды. Енді адам атаулыдан сізді көріп отырмын. Мені осы пәледен құтқара көріңіз,—дейді. Мұрат бұған ықылас білдіреді. Әйел: «Енді оның келуі алыс емес, біз енді кететін болсақ, тез кеткеніміз жөн, өйткені ол сондай жүйрік, біздің бір күнде жүрген жерімізге ол көзді ашып-жұмғанша жетіп келеді. Ал енді біз осы үйді жығып тастап, әр затын әр жерге қояйық, сосын балаларының бәрін үйден алыстатып біреуін батысқа, біреуін шығысқа, енді біреуін темірқазық жұлдызының бағытына қарай апарып тастайық. Содан кейін тез кетейік. Ол балаларын жинап, заттарын түгендеп жүргенде біз біраз жерге барып қалармыз»,—дейді. Мұрат пен әйел осының бәрін істейді де, кетіп қалады. Бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс үйге келіп заттарын түгендеп болып, енді әйелін іздеуге кіріседі. Бұл кезде Мұрат әйелмен екеуі біраз жерге жүргеннен кейін аттарын сұрасады. Жаңағы әйелдің аты Ханым болып шығады. Мұрат: «Қалай мұның қолына түсіп жүрсің?»—деп сұрады.

—Біздің үйдің бір қолға тұрмайтын асау аты болатын, соны іздеймін деп елден алысқа шығып кетіппін. Бір мезгілде қарасам, атым бір бұтада байлаулы тұр екен. Бұл бұта болмай, сақалы қырық қарыс, сиқыр болып шықты. Атымды сұрайын деп жақындап келгенімде, ол мені шап беріп, ұстай алып аяқ-қолымды буды да үйіне алып келді. Атымды ертеңіне сойып жеді. Күніне бір қара жейді. Сізге жолыққанға дейін маған көрсетпеген қорлығы жоқ, жүрісті тездете түсейік, манағы енді ауылға келді, қаттырақ жүру керек,—дейді Ханым.—Егер бізге жететін болса, онда сіз биік талдың басына шығып кетіңіз. Талға шығам десе, оның сақалы талдың бұтағына оралып қалады. Сіз сол кезде оны бар күшіңізбен ұрыңыз, сонда ол өледі, ал бұдан басқа жаққа барсаң құрыдың,—дейді. Олар бір жерге келіп жатады. Таңертең тұрса, қасындағы Ханым жоқ болып шығады. Бір уақытта бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс келеді. Мұрат қаша жөнеледі. Қашып келе жатып, бір теректің басына шығып кетеді. Бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс терекке қарғиды. Қарғығанда бұтаққа сақалы ілініп, сақалынан тартып теректің басына шығады. Мұрат енді теректен түсе қашып, бір тауға келеді. Таудың басына шығып бойы бір қарысты таспен атқылайды. Бойы бір қарыс лақтырған тасты қағып алып, өзіне қайта лақтырады. Сөйтіп, екеуі көп атқыласады. Ақыры бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс теректен түсіп, енді таудың басына шығып келе жатқанда, аяғы тайып кетіп, сайға құлап өледі. Мұрат баяғы бағытымен жүре береді. Мұрат бейқам келе жатса, алдынан төбелесіп жатқан бір ақ жылан, бір қара жылан кездеседі. Мұрат тұра қалып төбелеске қарап тұрады. Қара жылан ақ жыланға едәуір қысым көрсетіп, тықсырып бара жатады. Мұрат «осы ақ қой» деп, ақ жыланға болысып, қара жыланды жығып береді. Қара жылан өлгеннен кейін ақ жылан бір сілкініп сұлу жігіт болып шыға келеді. «Осы көмегің үшін мен сізге не сыйласам екен? Біз екеуіміз де патша едік, қара жыланның ақ жыланға бір жыланы қосылып кеткен еді, сол үшін төбелесіп жатқан едік, менің халімді өзің көрдің, енді болмағанда өлер едім, мені сен арашаладың, саған мен үйдегі алтын жүзігімді берейін. Ол жүзік қолда тұрса, бай да боласың, патша да боласың. Болмайтын затың жоқ. Енді мен соны саған берейін, ренжімей ал»,—дейді ақ жігіт.—Қазір менің арқама мін де, көзіңді жұмып отыр. «Аш» деген уақытта көзінді ашарсың,—дейді жігіт одан әрі. Мұрат жігіттің арқасына мініп, көзін жұмып отырады. Бір уақытта «аш» дейді. Көзін ашса, қасында ақ боз ат байлаулы бір үй тұр. Ішінде бір кемпір-шал отыр, бұлар жаңағы жігіттің әке шешесі екен. Жігіт шешесінен жүзігін сұрайды. Шешесі бергісі келмейді, бірақ баласының көңілін қимай жүзікті алып береді. Мұрат жүзікті алғаннан кейін бұрынғы бағытымен жүре береді. Ақыры бір елге келіп, сол елде тұрақтайды. Мұрат жүзікті алғаннан кейін бай бола бастайды. Бұның қалай байып жүргенін жұрт біліп қалады. Бір күні Мұрат шарап ішіп мас болып отырып бар сырын қасындағы жолдастарына айтып қояды. Бұны жолдастары халыққа жайып: «Мұраттың үйінде керемет бар екен?»—деседі. Бір күні осы үйге кемпір келіп қызметші болады. Ол осы үйге сіңіп алып, шаруашылығына да араласа бастайды. Ол текеметтің арасындағы жасырып қойған жүзікті ұрлап алып, кетіп қалады. Мұрат сөйтіп, жүзіктен айрылып қалады. Бірақ жүзікті осы үйдегі мысық пен тазы іздеп шығады. Кемпірдің үйі көп үйдің ішінде екен дейді. Мысық пен тазы жолға шыққан соң «кемпірдің үйін қалай табамыз» деп ақылдасады. Тазы айтады: «Ол үйге мен барайын»,—дейді. Сонда мысық тұрып: «Қайта мен баруым керек, сені ол ауылдың иттері жарып тастайды, ал мен болсам иттер келіп қалғанда, секіріп талдың басына шығып кетемін. Сен жұрт ұйықтағанда кел»,—дейді. Сөйтіп, кемпірдікіне әуелі мысық кетеді. Мысық үйге бара бергенде бес-алты ит көріп қалып, қуып береді. Мысық үйдің үстіне шығып кетеді. Үйдің үстіне шыққан мысық жарықтан сығалап, үйдің ішіндегінің бәрін көреді. Төрде бұрынғы кемпір отыр, қасында екі-үш баласы бар. Бұл күндері байи бастаған кемпірдің есігінің алдында екі жүздей қой жайылып жүр. Жұрт жатып көзі ұйқыға кеткенде, мысық тазыны үйге шақырады. Кемпір қолына жүзік түскесін мас болып «жүзік түгіл Мұраттың үйінің құты мына мысық пен тазы да маған келіп отыр» деп күпінеді. Мысық пен тазы осы үйге сіңіп алады. Бір күні кемпірдің үйінде адам қалмайды, бәрі шаруашылығына кетеді. Үйде қалған мысық пен тазы жүзікті іздей бастайды. Жүзікті кемпір сандыққа салып қойған екен. Бұлар оны тауып алып қашып кетеді. Жүзікті Мұратқа әкеліп береді. Мұрат мысық пен тазыға разы болып күтіп, тамағын тойғызып бағады, асырайды. Жүзікті күндіз мысық, түнде тазы күзетеді. Сөйтіп, жүзік ешкімнің қолына түспей, Мұратты байлыққа, бақытқа жеткізеді.

—Апа, ана қырқыншы үйдің кілті қайда? Әрі айналдырып, бері айналдырып аша алмадым. Сендер менен үйдің кілтін жасырыпсыңдар,—дейді.

—Шырағым, міне, менің әкеңе қосылғаныма жиырма жыл болды, осы өмірімде ол үйдің кілті түгіл, қасына барып көрген емеспін. «Ол үйдің кілтін білмеймін»,—дейді шешесі. Жандыбатыр: «Олай болса маған бидай қуырып бергін»,—деді. Әрине жалғыз баласының айтқанына ешқандай лаж жоқ. Бидайды қуырып береді. Бала: «Шеше, егер мені балам десеңіз маған бидайды өз қолыңызбен уыстап беріңіз»,—дейді. Шешесі екі қолымен қос уыстап ыстық бидайды сала бергенде бала шешесінің екі қолын қапсыра құшақтайды. «Маған анау үйдің кілтін бермесеңіз, иә болмаса кілтінің қайда екендігін айтпасаңыз, жібермеймін»,—деп қарысып тұрып алады. Шешесінің қолы ыстық бидайға күйіп бара жатқан соң шынын айтады: «Шырағым, кілт әкеңнің төс қалтасында сақталады. Қазір ұйқыда жатыр, ұрлап алмасаң, оңайлықпен бермес»,—деді. Бала кілттің жатқан жерін білген соң шешесінің қолын тастай бере әкесіне келеді. Әкесі қатты ұйықтап жатыр екен, бала әкесінің төс қалтасынан кілтті алды. Кілтті қолына түсірген бала есікті ашып жібергенде, бала өмірінде көрмеген, сезбеген, үйдің төрінде ілулі тұрған пері қызының суретіне көзі түсіп, қыздың сұлулығына ғашық болып, талып жығылады. Әкесі ұйқысынан оянып, орнынан тұрып, кілтін қараса (кілтіне сақ болатындығы сондай орнынан тұрғанда тексеріп, көріп, қайта салып қоятын), кілті жоқ. Баласы Жандыбатырдың қалтасына түскенін сезеді де, жүгіріп сарайға келеді. Келсе, баласы аузынан сілекейі ағып, есін білмей дел-сал болып талып жатқан үстіне кездеседі.

—Маған осы қызды алып бермесеңіз, мен сізден безем,—дейді.

—Шырағым! Бұл қызды іздеп мен сендей кезімде отыз жыл аспанда, алты жыл жер бетінде дұғамен ұшып ұстай алған пенде емеспін. Ақыры болмаған соң, осы суретті түсіріп алғанмын. Сондықтан мен «Ұшар хан» атандым,—дейді. Бала әрі-бері әкесінен сұрап көріп еді, одан еш нәрсе шықпайтын болды. Сосын бір түнде екі етегін беліне түріп алып, үй ішін тастан, кетті де қалды. «Сол қызды іздеп қаңғырып жүріп өлсем де арманым жоқ!»—деп елінен безіп кетеді. Күндер өтеді, айлар өтеді бала бір шаһарға қарай жол тартып жүріп келе жатса, ат көтере алмаған ағаш атқа мінген, екі аяғы жер сызған бір дәуге кез болады. Жандыбатыр дәуге сәлем береді. Дәу сәлем алып:

—Жол болсын!—дейді маңғазданып.

—Әлей болсын!—дейді Жандыбатыр.

—Ұшар хан деген ханның шаһарында Жандыбатыр деген шығыпты, сол батырмен күрескелі бара жатырмын,—дейді дәу.

—Олай болса, мені жықсаңыз, Жандыбатырды да жыққаныңыз, ең әуелі менімен күресіңіз,—дейді бала.

—Әй, сенімен күресіп әуре болғанша, анау таудан асып кетпеймін бе?—деп, баланы менсінбей тарта жөнеледі.

—Дәуім, босқа әуре болуға барасың-ау, жолың болсын!—дейді де жүре береді бала. Бұл сөзге намыстанып, дәу балаға қайта келеді. Баламен күреске түскенде, бірінші кезекті: «Қандай болып, арманда кетерсің»,—деп балаға береді. Бала дәуді аспанға үш рет лақтырып атып жіберіп, үш рет қағып алады. Кезек дәуге келгенде, дәу баланы көтере алмай, екі мұрнынан дерек-дерек қан кетеді. Сонан кейін дәу балаға бағынады да, жөн сұрайды. Бала перінің қызын іздеп келе жатқанын айтады. Ал дәу өз жайын айтқанда бойында бар қасиеті: аспандағы жұлдызды санаумен кімнің қашан өлгенін, жоғалғанын іздеп табатын өнерінің барлығын айтады. Содан кейін екеуі қол ұстасып, ілгері қарай тарта береді. Екеуі күн жүреді, түн жүреді, ашығады, тарығады. Нелер қиын-қыстау жолдардан жортып өтіп келе жатқанда, екі ат көтере алмаған, екі ағаш атқа қатар мінген, екі аяғы жолды сызып келе жатқан бір дәуге тағы кез болады.

—Жолыңыз болсын!—дейді бала. Дәу үндемейді.

—Қайда барасыз?—дейді бала.

—Тілің күрмелген не деген пендесің?—дейді. Сонда дәу ашуланып:

—Тарт тіліңді, мен пенде емеспін. Жандыбатыр деген дәумен күресуге бара жатқан дәумін,—дейді.

—Алдымен мені жықсаң, оны да жығасың, ол үшін тәуекелге бел байлап, менімен күрес,—дейді.

—Мен инелік құсаған жандармен күреспейтін кісімін, сендермен күресу маған ұят, соған бола атымнан түсіп, әуре болар жайым жоқ, жолымнан қалдыр ма!—дейді дәу.

—Сорлы дәуім, артық бейнет көріп, аяғыңның басы ұстараның жүзіндей болып қайтқың келсе, жолың болсын!—дейді.

—Олай болса, сені бір өлім түртіп тұрған шығар, кел!—деп дәу шіреніп ағаш атынан түседі. Бірінші кезек тағы да балаға тиеді. Бала аясын ба, адам орнына көрмей мазақ қып тұрған дәуді әуеге үш рет лақтырып жіберіп, үш рет қағып алды да, жерге қойды. Ендігі кезек дәуге тиді. Дәу баланың белінен ұстап, әрі әлектеніп, бері әлектеніп, баланы орнынан қозғалта алмай, екі мұрнынан шүмектеп қаны сорғалайды. Сонан соң, дәу:

—Мен саған ризамын. Мен дәумін деп жүрсем, менен де зор дәулер бар екен. Ықтиярың өзіңде, не қылсаң да өзің біл!—деп, балаға жалынады. Бала оған ешқандай жауап қатпай, келе жатқан сапарын айтып, бұл екінші дәудің кім екенін, қай шаһардан келе жатқанын және қандай өнерінің барлығын сұрайды. Дәу оған өз жерінде аты шығып, күресте өзіне ешбір дәу шақ келмеген соң, әдейі сол Жандыбатырмен күрескелі бара жатқанын және өзінің кітапқа қарап біреудің өлген-тірілгенін, күніне жер жүзінде қанша кісі өліп, қанша кісі туатынын біліп отыратын өнері барлығын баяндайды. Мұны естіген бала дәудің өнеріне таң-тамаша қалып, тарыққан кезде бір іске жарар деген оймен бұл дәуді де өзіне дос қылып алады. Үшеуі тағы да кете барады. Нелер күн, нелер жұмалар, нелер айлар өтеді. Бұлар бірнеше шөлдерден, неше таулардан, сулардан өтеді. Бұлар келе жатып жазық жолға шықты. Алдарынан көз көрім жерде бір тау көрінді. Бұлар енді сол тауға қарап жүре бастады. Тауға жақындаған сайын, жаңағы тау да бұларға қарай жүріп келе жатқан сияқты. Бұл үшеуі тауға жақындап келгенде, тау дегені нақ таудай үлкен дәу болып шықты. Бұл дәуге жеткен соң, үшеуі оған сәлем береді.

—Жол болсын, дәуім!—дейді бала.

—Жандыбатыр деген ермен күрескелі барамын,—дейді дәу.

—Олай болса Жандыбатырдан бұрын менімен күресіңіз, мені жықсаңыз, оны да жығасыз,—дейді бала.

—Сендей инелікпен күресіп уақыт өткізбеймін,—деп жауабын бір-ақ қайырды да жүре берді.

—Күшіңді жинап, күресуге бара жатқан кісіңді таба алмай, оны іздеп сергелдеңге түсіп қайтуға асықсаң, жолың болсын!—деп бала мазақ қып күледі.

—Әй, не дейсің? Бері келші, жағаңнан сілкіп, жерге тығып жіберейін!—деп күресуге ыңғайланды. Бірінші кезекті бала алмай, дәуге берді. Дәу баланы аспанға үш рет лақтырып атып жіберді. Бірақ қағып ала алмай құлап қалады. Кезек балаға келгенде, бала ашумен дәудің белінен ұстап жерге соққанда, дәу тізесінен жерге кіреді. Дәуді суырып алғанда, дәу есеңгіреп қалды. Өмірінде мұндай соққы көрмеген дәу баланың күшіне риза болып, қол беріп дос болуды сұрайды. Бала ашуын басып, дәудің кім екенін, қай шаһардан келе жатқанын, қандай өнерінің барлығын сұрайды. Дәу басынан кешкен өмірбаянын тегіс айтып шықты және өзінің суға түсіп кеткен инені де тауып аларлық сушы қасиеті бар екенін айтты. Сонымен бұл екеуі қол алысып, төс соғысып, дос болады. Енді Жандыбатыр төрт кісі болып ілгері жолға шығады. Бұл төртеуі бірнеше күн жүргеннен кейін бір шаһарға келеді. Шаһардың шет жағындағы бір шайханаға түседі. Күн бата жолаушылар шайхананың түбіне тігілген отауды, оның ішіне жиналған жасауларды, байланған он шақты қой, тағы басқа да нәрселердің әкелініп қойғанын көреді.

—Мынау не қылған заттар, мұны не үшін істеп жатыр?—деп сұрайды.

—Мұны білмейтін кімсіңдер?—дейді шайханашы.

—Біз бір жүрген мүсәпірміз,—дейді бала.

—Олай деп айтушы болмаңдар, айдаһардың аузына түсіп кетесіңдер, өйткені мынау берілейін деп отырған заттар патшаның жұмасына бір рет беріп тұратын борышы. Бұл заттарды жұма сайын, таң ата елең-алаңда айдаһар келіп жұтады, егер бұл қарызды өтеп тұрмаса, бүкіл елді жұтып жіберуден тайынбайды,—дейді шайханашы. Мұны естіген бала, түні бойы ұйқылы-ояу жатып, таң атар мезгілде жолдастарына білдірмей, айдаһардың келетін жолына қарай сытылып шығып кетті де, айдаһардың жолын тосып отырды. Бір уақытта борандатып, дауылдатып келе жатқан айдаһардың дауысы естілді, артынша айдаһар да келіп жетті. Сол кезде Жандыбатыр ұлтарағының астына салып сақтайтын қырық құлаш семсерді суырып алып, қарама-қарсы айдаһардың алдына шықты, айдаһар да көмекейін ашып келе жатыр екен, баланы көрген жерден семсер-мемсермен жұтып жіберді. Бала қырық құлаш семсерін көлденең ұстап тұра қалған еді, семсер айдаһарды екі бөліп түсті. Бала айдаһарды өлтіргенінің белгісі үшін оның жонынан екі тілім таспа алып, қалтасына салып алды. Сөйтті де еш адамға білдірместен, жолдастарының қасына келіп жатты. Таң атты. Жұрт ай-жай болды. Кешегі тігулі тұрған үйлер, онда байланған малдардың бәрі де аман-сау тұр. Көшедегі, халықтың бәрі де қуанышты. Біреулер қолдарына айыр, балта, шоқпар ұстаған. Енді біреулері қолдарындағы қаруларын қанға бояп алған, «айдаһарды мен өлтірдім» деген дауыстар гу-гу етеді. Айдаһардың өлтірілгендігі, мал-мүліктің аман қалған хабары ханға барып жетті. Айдаһарды кім өлтіргенін білу үшін хан жария салып, халық жиды. Айдаһарды өлтірген адамда қандай белгісі барлығын сұрағанда, біреу қаруын, біреу қанданған киімін көрсетті. Бірақ ешкімнің айдаһарды өлтірген белгісі дәлелді болмады.

—Бұл шаһарда адам баласынан ешкім қалды ма?—деп сұрады. Біреулер:

—Ешкім қалған жоқ, бірақ шайханада үш-төрт мүсәпір жатса керек, оларды жиынға шақырғанымыз жоқ,—дейді.

—Олай болса, олар да адам баласы ғой, шақырыңдар!—деді хан.

—Тақсыр, айдаһарды өлтірген адам мен едім,—деп айдаһардың бір тілім таспасын ұстатады.

—Мен хан емес екем, сен хан екенсің!—деп халқының алдында тағынан түсіп, өзі уәзір болып, бір қызын Жандыбатырға қалыңдыққа беріп және дүниемүлік, қазынасының жарымын қоса береді. Жандыбатыр хандықты өзінің досы бірінші дәуге береді. Дәу хан болады. Екі-үш күн тыныққан соң, Жандыбатыр бірінші дәумен қош айтысып, қалған дәулермен қызды іздеп, тағы жол тартады. Күндерден күн өткізіп, бұлар екінші шаһарға жетті. Бұл шаһардан да өткен шаһарда болған уақиға шықты. Бірақ ондай емес, бұл шаһардағы тігіліп жатқан отаулар, байланып жатқан адамдар мен малдар өткен шаһардағыдан екі есе үлкен және көп екен. Бұлар бұл шаһардың шайханасынан барып орын алды. Шайханашыдан мына тігілген үйлер мен байланған мал-жанның мәнін сұрады.

—Мұны білмейтін неткен жансыздар?—деді шайханашы.

—Біздер жолымызды әрең тауып келе жатқан мүсәпір кісілерміз,—деді жолаушылар.

—Олай болса, сіздер мынау сөздеріңізді менен басқа ешкімге айта көрмеңдер, әйтпесе бұл сөздеріңізді хан я ханның шабармандары естісе, мынау болып жатқан топалаңға салып жібереді. Бұл топалаңның жайы мынау деп, шайханашы әңгімесін бастады. «Осы жерде, үш патшалық елдің ортасында, бір тажал жылан бар, ұзындығы қырық құлаш, көлденеңі қырық құлаш, аузының үлкендігі сондай, көшкен ел қалай болса, солай сыйып кетеді. Міне, сол жыланның бүгін бізден алым алатын кезегі келіп, соған дайындап жатқан жәйіміз осы. Бұл заттар кешке тұрғанымен, түн ортасы ауа жоқ болады. Шулаған мал, жылаған адамдардың дауысы шаһардың ішін жаңғыртады. Сөйтіп, осындай зор бір пәлеге, үлкен апатқа кездесіп, неше жыл бойы осы жыланның зардабын бастан кешіріп жатқан елміз»,—деп шайханашы сөзін тоқтатты. Түн болды. Жолдастары ұйықтаған кезде, Жандыбатыр жыланның жолын тосуға аттанды. Түн ортасы ауа бастағанда, бір сасық желдің иісі Жандыбатырдың мұрнын жара бастады. Алпыс-жетпіс кісі орнынан тұрғыза алмайтын Жандыбатырды тай шаптырымдай жерден-ақ жыланның демі орнынан қозғалтып қояды. Қырық құлаш семсерін қолына алып, жыланның алдына кезей ұстап тұра қалды. Аш қарыны жалаңдап келе жатқан жылан баланы жұтып жіберді. О да жұтып болды, бұ да тіліп, жыланды қақ жарып құйрығынан бір-ақ шықты. Өткен айдаһардан бұл жылан басым екен. Бала жыланның уытына уланыңқырап, ет пісірім уақыт талып жатты. Бірақ, аздан соң суға түсіп, жыланның жонынан таспа тіліп алды да, ешкімге сездірместен, орнына келіп жатты. Ертеңіне, өткен шаһардағыдай, бұл шаһарда да жиын болды. Хан тағын, хандығын Жандыбатырға берді. Жандыбатыр хандықты екінші дәу—кітапшы досына беріп, қалған дәумен екеуі тағы да жолға түсті. Бұлар сапар шегіп тағы бір шаһарға кез болды. Бұл шаһардың халқы басқа шаһардың халқына қарағанда өзгеше болып шықты. Шаһардағы барлық халықтың өңдері сап-сары, бірде-бір адамның түсі ақ, қызыл шырайлы, қара емес. Үлкені де, кішісі де, әйелі де, баласы да, бірін-бірінен айыра алмайтын сап-сары. Бұлар біраз күн шаһарда болып тынықты, жөн сұрасты. Ақырында халықтың барлығының сары болуы мынау болып шықты: шаһар халқының пайдаланатын үлкен дариясын бір дәу аударып-төңкеріп бір шұқырдан екінші шұқырға ұрттап құйып отырады екен де, судың ішіндегі балық, түрлі жәндіктерді, ең аяғы өсімдік атаулыны дәу ылғи жұтып жеп қояды екен. Судың бәрі дәудің ішіне түсіп ішек-қарнын аралап, дарияға қайта құяды екен. Өмірінде таза су ішпей, өне бойы сасық су ішкендіктен, шаһар халқы осындай сап-сары болып кеткен екен. Мұны естіген Жандыбатыр жыландарға істегеніндей етіп, түн ортасы ауа дәудің сапырыстыратын суына келеді. Келсе, дәу жаңа ғана жұмысына кірісіп жатыр екен. Бер жағынан барған баланы қоса жұтайын деп, Жандыбатырға жақындай бергенде, Жандыбатыр қырық құлаш семсерді қолына ұстап, тұра қалады. Сөйтіп, дәуді жарып өлтіреді де, дәу жонынан бір тілім таспасын алып, жолдасының жанына келіп жатып қалады. Таң ата бір бала суға келсе, су тұп-тұнық. Бала бір тостаған суды құйып алып, балтасын ұстап, ханға келіп: «Дәуді мен өлтірдім. Нанбасаңыз суды қараңыз!»—деп, суды көрсеткенде, мұндай суды өзі туып, хан болғалы ішіп көрмеген хан алтын тақтан атып тұрады. Көшеге халық сыймай, шелек-шелек суды алып: «Мен өлтірдім, мен өлтірдім»,—деп даурығысады. Хан бүкіл халқын тегіс жинап: «Қалада қалған ешкім бар ма?»—деп сұрағанда: «Шайханада бір-екі мүсәпір жатыр»,—деген дауыстар шықты.

—Адам баласы ғой, шақырыңдар?—дейді хан.

—Ата, мен әке-шеше, ел-жұртымнан безіп, неше жыл бойы азап шегіп, жер кезіп, осы перінің қызын іздеп жүрген едім. Енді сол қыздың тұрақты жері осы болса керек. Сондықтан маған осы қызға қол жететін амалын айтсаңыз екен?—деді. Шал әрі ойлап, бері ойлап, айтар-айтпасын білмей, ақыры баланың көңілін қимайды.

—Олай болса, тыңла балам!—деді.—Сонау тұрған ақ мешіт көзге жақын, жүріске он күндік жол. Сол мешітке бардағы оң жақтағы дуалдың түбінен тесіп түс те, ешкімге дыбыс білдірмей, сол түскен бұрышында жат. Қыз келетін мезгілде қарауылшы маймылы келіп, кім бар, кім жоғын байқау үшін, бұрыш пен бұрышта шит-шит етіп жүгіріп жүреді. Сол кезде маймылды дыбысын шығармай өлтір де, үндемей жата бер. Оның артынша қыз да келеді. Қыз келіп намаз оқып отырғанда, келе иығынан асыла кет де, екі қолыңмен екі емшегін мықтап ұста. Сонан соң қыз сені қырық кез мешіттің төбесіне апарып үш рет соғады. Егер сол соққаннан аман қалсаң, ісіңнің оңғаны. Ол үштен артық ұра алмайды, жерге құлайды. Сол кезде қыз: «Босат!», – деп жалынар. Сен: «қойныңдағы кітабыңды бермесең, жібермеймін!», – де. Содан ақыры қыз өкпесі қысылып өлетін болған соң, қойнындағы кітабын «мә» деп ұстатады. Міне, сол кезде «қолың бос де», – де, далаға шығып молда тап та некелеп алғын. Сонан соң ол сендік болады,—дейді де, шал жылап-сықтап қоштасып, баласын жолға салады. Жандыбатыр мешітке де жетті. Шал айтқандай, барлығын да істеді, дуал да тесілді, маймыл да өлтірілді. Қыз келіп намазға терең кірісіп, бас қойғанда, арқасына мініп алып, екі алмадан тас қылып ұстап жатты да қалды. Қыз ашумен баланы қырық кез мешіттің төбесіне апарып екі соқты, үшіншіге келгенде әлі құрып, төмен түсіп, қыз жерге құлады. Есі ауып қалса да, бала ұстаған жерінен айрылмады. Қыз шаршады: «Сен мендік, сен мендік!»—дей берді. Бала: «Кітабыңды бермесең, жібермеймін!»—деді. Біраз алысып, ақыры қыз баланың мықты екенін сезген соң: «Мә!»—деп кітапты қойнынан алып, балаға ұстата берді. Молда да табылды, некесі де қиылды. Сөйтіп, екеуі сүйісіп қосылды. Неше жыл іздеп жүрген сұлуына қолы жетіп, баланың көңілі жай болды. Күндерде бір күн Жандыбатыр құс салып, ит жүгіртіп, аң аулауға кетеді. Келіншегі Зәузәмір дарияның шетіне барып басын жуса, бір тал шашы суға кетеді. Келіншек артынан қуса да ұстай алмай қалады. Шаш аққаннан ағып отырып, төменгі жақта тұратын ханның қол астындағы бір балықшының қармағына ілінеді. Алтын шашты іліктірген балықшы оны ханға тарту қылады. Хан сыйлыққа қап-қап дүниелер береді. Мұндай ғажап шашты көрген хан бүкіл уәзірлерін, сегіз санаттарын, манаптарын, ақылгөйлерін, қарамағындағы қулардың бірін қоймай жинайды.

—Осы шаштың иесін кім біледі және кім маған соны әкеліп береді? Егер де кімде-кім әкеліп берсе, соған не тілесе, сонысын берейін!—деп, хан жұртқа жар салады. Бұған жиылғандардан шешіліп: «Мен білемін, я болмаса мен алып келіп берем»,—деп ешкім жауап қайырмайды. Бір уақытта сол топтың ішінен басы мүйіз, көті киіз, сұмпайы, қарға тұмсық, қарға аяқ бір мыстан: «Мен білем, маған бір желмая бер, мен қызды алып әкеліп берем. Бірақ, мен сіздің тілегіңізді орындасам мені он бес жасар балаға қосып, бесікке бөлеп, емізікпен тамақтандыратын болсаңыз» деді. Соны күтіп отырған хан кемпірдің айтқанын істемек болды. Мыстан шұғыл жолына дайындалып, желмаяға бүкіл тамақ, жемістерді артып аттанды. Кемпір қыздың тұратын жеріне жетіп, қыздың жүретін жолына бүкіл тамақтарды түр-түрімен шашып тастады. Шашылған жемісті көрген қыз Жандыбатырға хабар­лап екеуі тере берді. Үшінші күннің кешінде желмаяның төрт аяғын байлап тастап, бақыртып ұрып жатқан мыстанға Жандыбатыр кез болады.

—О, шеше, мұнша неге әлек болып, желмаяңызды тұрғызбай, әуреленіп жатырсыз?—дейді Жандыбатыр.

—Шырағым, мынау бір жақтан келе жатыр едім, мына түйесі құрығыр шаршап, орнынан тұра алмай жатыр. Күн болса батып барады, не істерімді білмей, сергелдеңге түсіп отырмын,—дейді мыстан.

—Олай болса, кеш батқанда қайда барасыз? Бүгін бізге қоныңыз,—дейді Жандыбатыр.

—Қонсам қонайын, өркенің өссін, шырағым-ай!—деп, Жандыбатырдың үйіне келеді.

—Кемпір бір-екі күн тынықты. Жандыбатырдың жайларымен танысты, үшінші күні келіншегі Зәузәмірді айналдыра бастады.

—Осы Жандыбатыр, Жандыбатыр дейсің жігітіңді, соның жаны қай жақта болар екен, сен өмірлік доссың, соны білесің бе?—дейді кемпір.

—Жанының қайда екенін білмеймін,—дейді Зәузәмір.

—Оны сұрап алуың керек емес пе?—дейді кемпір.

—Шеше-ау, ол маған жанының қайда тұратынын айтушы ма еді?—дейді Зәузәмір.

—Кешке аңнан қайтқан соң сұра, егер айтпаса, онда сенімен өмірлік болмағаны. Өкпеле де, теріс қарап жатып, біраз жыла. Сонда өзі-ақ айтады,—дейді кемпір. Кешке Жандыбатыр төсекке келіп жата бергенде Зәузәмір: «Осы сенің жаның қайда болады? Бір-бірімізді білместен Жандыбатыр, Зәузәмір дейміз де жүре береміз»,—дейді.

—Менің жанымның саған не керегі бар?—дейді Жандыбатыр.

—Менің оң кебісімнің ұлтарағының астында қырық құлаш семсер бар, міне, сол семсер менің жаным. Ол семсерді далаға тастасаң да, отқа май салып жандырсаң да өлмеймін, қайта отқа салғанда күшім тасиды, бірақ суға тастаса, өлем,—дейді. Оны естіген мыстан жұрт ұйқыға кеткен кезде, дереу ұлтарақтың астындағы семсерді алып, дарияға тастайды да жібереді. Таң атты, жұрт тұрды, шәй құйылды, батырдың барлық киім-кешектері қағылып енді оятуға келсе, батыр бұрынғы батыр емес, ол дүниеге жөнеп кеткен. Мұны көрген Зәузәмір батырдың қойнындағы кітапты алып, ұшып үйден шыға бергенде, аңдып тұрған мыстан пышағын сілтеп қалып, бір қанатын кесіп түсіреді. Сөйтті де қызды желмаяның артына таңып, ит қорлығын көрсетіп, ханның қолына әкеліп табыс қылды. Зәузәмір ханның алдына барған соң бір-ақ тілек қояды, ол тілегі: «Мені он жеті күн той қылып алсаңыз екен»,—дейді. Зәузәмірдің ойы «Он жеті күннің ішінде Жандыбатырдың ешқандай хабары болмас па екен?» деген үміт болып еді. Жандыбатырдың баяғы бірінші дәу досының сол күні ерігіп отырып жұлдыздарға көзі түскен еді. Дәл маңдайында жарқырап тұрған досы—Жандыбатырдың жұлдызы өшкенін көзі шалып кеткенде, «ой бауырымайдап» алтын тақтан қалай құлап түскенін өзі де сезбей қалады. Ол сол сәтте аттан салып, екінші дәу—кітапшы досына жетті. Кітапшы досы кітабына қарап жібергенде, кітапқа: «Досы Жандыбатыр басы мүйіз, бөксесі киіз, қарға тұмсық, қарға аяқ мыстанның қолынан пәлен күні қаза тапты»,—деген жазу қалыпты. Екеуі аттан салып, Жандыбатырдың үшінші дәуі—сушы досына келеді. Келіп, болған оқиғаны баяндап, үшеуі Жандыбатырдың қаза тапқан жеріне қарай жөнеледі. Келсе, досы өліп жатыр. «Бауырымдап» жылаған үш кісінің даусына қырық кез мешіт күңіреніп дауыс қосқандай болды. Үшеуі кітапты оқып қараса: «Мұның жаны қырық құлаш семсерде, ол семсер пәлен дарияның түбінде жатыр»,—депті. Мұны көрген достар жалма-жан семсерді іздеуге кіріседі. Келіп судан әрі қарайды, бері қарайды, ешқандай дерек табылмайды. Ақыры болмаған соң бірін-бірі кезекпен дарияға түсіреді. Үшінші сушы дәудің көзіне инедей жылтыраған зат көрінгендей болады. Байқап қараса, шеті көрініп жатқан семсердің басы екен, ырғап-ырғап жұлып алады. Семсер де табылады. Енді не істеу керек? Кітапқа және қарады. Қараса, семсерді отқа салып қыздырып, тотын тазаласа, Жандыбатыр тірілмек екен. Мешітке лаулатып отты жағып, семсерді қыздырып, балқыта бастағанда, Жандыбатырға жан пайда бола бастайды. Бір мезгілде: «Ой, қатты ұйықтап қалыппын ғой»,—деп батыр орнынан тұра келсе, достары қасында, от жағып әуре болып жатқанын көреді. Достары Жандыбатырға болған оқиғаны бастан-аяқ тегіс баяндап өтті. Сонда барып батырдың ойына мыстан кемпір түсті. Енді ол: «Сол мыстан Зәузәмірді алып кеткен екен ғой»,—деді де, тездетіп аттанып, мыстанның, Залым ханның шаһарына тартты. Бұлар Зәузәмірдің тойы аяқталып, дәл сол күні кешке Залым ханның тырнағына түсейін деп отырған үстінен шықты. Бұлар келісімен бесікке бөленген мыстанды бесігінен алып, жеті қырдың ар жағына асыра лақтырды. Залым ханның басын кесіп, орнына Жандыбатырдың баяғы өгей атасын хан қояды. Жандыбатыр өзі «ел қайда, жұрт қайда» деп, бүкіл достарын ертіп, жолға шығады. Жолшыбай үш досының үйіне үш айдан қонақ болып, төртінші айда өз еліне—әке-шешесіне жетеді. Бұрынғы әке-шешесі емес, кәрілік басып, оның үстіне баласының қайғысы қосылып, бір көзінен қан, бір көзінен жас ағып отырған әке-шешесін көрді. Баласы мен келінін көрген кемпір риза болып, «Әкесі жетпегенге баласы жетеді» дегеннің керін келтіріп, қуаныштан көздерінің жасын төгіп көріседі. Сөйтіп, Жандыбатыр барша мұратына жетіп, алған сұлу әйелімен бала-шағалы болып, дүниеден армансыз болып өткен екен.

—Мұхиттың ар жағында балықшы Сәлім деген бар, оның жеті өнерпаз баласы бар. Бір тапса, солар табады. Жаныма бес жүз әскер қосып беріп, темірден кеме соққыз да мені соған жібер. Хан табанда барлық айтқан керегін дайын қылып, бас уәзірді аттандырады. Назар сумен жол жүріп, бір айда аман-сау мұхит теңізінің ар жағындағы Сәлім шалға жетеді. Барса, жеті өнерпаз балалары жоқ, шалдың өзі ғана отыр екен. Сәлім шал әскермен келген Назардан қорқып кетеді. Назар уәзір Сәлім шалға мән-жайының бәрін баян етеді, ханның алтын мөрін басып, өтініп жазған хатын береді, әдейі іздеп келгенін айтады. Сол арада Сәлім шал балаларын шақырып алып айтады:

—Айлық алыс, шет жерден сендердің өнеріңді естіп келіпті. Нәсіп болса, барыңдар. Егер тапсаңдар, дүние-мүлкімен қызын береді. Өнерді ішке сақтамай, сыртқа шығарыңдар!—дейді. Сонымен, жеті өнерпаз ханның бас уәзірі Назарға еріп жүреді. Бұлар бірнеше күн жол жүріп, бір-екі күн қалғанда сүйінші сұрауға Назар ханға бір кісі жібереді. Ол барып сүйінші сұрағанда хан аямай сүйінші беріп, алдынан бес жүз ошақ қаздырып, той жасайды. Аман-сау жеті өнерпазды алып Назар да келеді. Хан жеті өнерпазды көріп, қатты қуанып, бала қайғысының бәрін ұмытқандай болады. Бірер күн тыныққан соң, хан қасына жеті өнерпазды ертіп баяғы қызды қарақұс көтеріп әкеткен қара судың қасына келеді. Жеті өнерпаздың ішіндегі үлкені аспанға ұша біледі екен, барлығын сол бастап, қызды көтеріп ұшқан қарақұстың көлеңке ізіне түсіп қуады. Бұлар көкте жеті күн, жеті түн ұшады, сегізінші күн дегенде құсты көреді. Бір дарияның жағасында құс отыр, қыз шашын тарап тұр екен. Бұлардың дабыл қағып ұшқан екпінінен қорқып, қарақұс қызды алып, тағы да аспанға ұшады. Сонда қуғыншылар: «Қыздан айрылдық»,—деп жылайды. Жігіттердің үлкені екіншісіне: «Өнеріңді істе»,—дейді. Екіншісі асқан мерген екен, құстың екі қара санынан көздеп атады. Атқан оғы оның екі санын жұлып түседі. Аспанда шыр айналып, қыз келеді. Түсер жері—түпсіз теңіз. Бұлардың үшіншісі сүңгуірші екен. Қыз келіп, суға түскенде, сүңгіп қызды аман алып шығады. Қыз жұтқан суын қайта құсып, аман түрегеледі. Бұлар енді судан шығып, құрғақ жерді басқанда, бір әйдік айдаһар лебімен жұтып барады екен. Енді бұлардың төртіншісі қорған соққыш, қолында екі тасы бар. Дұға оқып, бірін-біріне соқса, бес шақырым жерден қорған соғылады екен. Ол тасын қолына алып соғыстырып еді, бес шақырым жерден қорған соғылды. Әлгі айдаһар қорғанның сыртынан оралып жатып қалады. Бірнеше күн тас қорғанның ішінде бұлар да жатады. Айдаһар тасты қысып, бір-біріне жақындатады. Бұлар қысылып өлер болған соң, бесіншісі де өнерін істейді. Бұлардың бесіншісі жер қазғыш екен, қолындағы асыл тасын шаққанда, бес шақырымдай жер астынан жол салынып шығады екен. Айдаһар сол күйінде таста оралып жатып қалады. Бұлар жер бетіне шыққан соң, қайдан шыққанын білмей, жолдың қалай екенін айыра алмай, айласы таусылып, адасады. Бұлардың алтыншысы қырағы екен дейді. Дұға оқып, көзін сипаса, он бір күндік жерден жол көреді екен. Алтыншысы өнерін істеп, он бір күндік жердегі жолды табады. Бірақ өздері арып-ашып, шаршаған, жаяу жүре-жүре табандары таусылып, тамақтары және жоқ, аш әлсіреп қалады. Жетіншісі тағам жасағыш екен. Бір асыл табағы бар. Оған дұға оқып, үшкірсе, күніне үш мезгіл тағам толады. Бұларды тамаққа тойдырып, аман-есен алып жүреді. Бұлар бірнеше күн жол жүріп, ханның аулына жетеді, бәрі де аман. Қаншайым қызды да аман алып келеді. Сонан соң хан ат шаптырып той істейді. Хан ел-жұрты болып, жеті өнерпазға қатты риза болады. Хан жеті өнерпазға риза болғандықтан:

—Қызымды біреуің жолдас қылып алыңдар,—дейді.

—Бәріміз де істеген өнерімізді айтып өтелік, қайсымыздікі артық болса, сол алсын,—дейді.

—Бұл қызға менің істеген өнерім бәрінен басым. Мен болмасам бұл қыз жоқ еді,—деп жеті күн қарақұстың ізімен көкпен ұшқанын айтады.—Сондықтан қыз маған тиісті,—дейді ол. Екіншісі:

—Сенің өнерің таусылып, қызды қарақұс аспанға алып бара жатқанда мен атпасам, қыз жоқ еді. Сондықтан қыз маған тиісті,—дейді. Үшіншісі тұрып:

—Сен аспаннан құсты атып түсіргенде мен судан сүңгіп алмағанда, қыз жоқ еді. Сондықтан қыз маған тиісті,—дейді.

—Мен тастан қорған соқпағанда, бәріңді де айдаһар жұтып қоятын еді, қыз да, сендер де жоқ едіңдер. Сондықтан да қыз маған тиісті,—дейді.

—Мен болмасам, бәрің де тастың астында қырылып өлер едіңдер, сондықтан қыз маған тиісті,—дейді бесіншісі.

—Бәрің де жол таба алмай адасатын едіңдер. Бұларды адастырмай, жол тауып берген мен емес пе? Қыз маған тиісті,—дейді.

—Менің табағымнан ас жемесеңдер, бәрің де аштан өлер едіңдер. Сондықтан қыз маған тиісті,—дейді. Бәрі де өздерінің өнерін айтып, ханға жүгінеді.

—Бұл жетеуінің бәрінің де өнері бірдей, бірақ қызды сүңгуірге қосыңыз, өйткені ол қызды басқалардан бұрын барып құшты ғой. Ал қалған алтауына алты ханның қызын әперіп, алты жерге би сайлаңыз,—дейді. Хан қызын сүңгуірге қосып, қалған алтауына алты ханның қызын әперіп, алты елді билетіпті. Сөйтіп, жеті өнерпаз мұратына жетіпті.

—Қәне, тағы да ұшырып көріңдер,—дейді бала. Сонда дәулет құсы ұшып баланың басына қонып, бала сол елге хан болып қалады. Ал кішісі сауытпен ұшып кетеді. Бұл кіші бала ұшып бір елге келеді. Келсе, тағы да зарлап жүрген кісілерге кез болады. Жөн сұраса келгенде, бұл елдегі ханның қызы жұрттың өзіне теңдес балаларымен алтынмен құмар ойнап, жеңіп отырады екен. Сосын жеңілген кісіні өз қолымен шауып тастайтын болған. Осылайша халыққа зиян келтіріп отырыпты. Бұны естіген кіші бала: «Кәне, менімен ойнап көрсін»,—дейді. Ойынның шарты: қарсы жақтағы кісіні он рет жеңсе, ол кісі ұтқан болады екен. Кіші бала ханның қызының алтынын тауысыңқырап тоғыз рет жеңіпті. «Қалғанын ертең ойнармын»,—деп, қыз таянған өлімнен құтылудың жолын іздестіре бастайды. Ол үшін айлакер мыстанға келеді. Қыз болған оқиғаны түгел мыстанға айтып шығады. «Осыны жеңудің амалын тауып бер»,—дейді. «Бұны жеңіп шығу үшін,—дейді мыстан,—сен оны шарап беріп мас қыл, есін ауыстыр, сонда ол құсады, құсқанда аузынан бірдеме түссе, соны көрсетпей тығып таста»,—дейді. «Жарайды»,—деп ханның қызы кетіп қалады. Баланы шақырып алдырып мас қылып, құсқан уақытта аузынан түскен тобықты тығып тастайды. Бала дені түзелгенсін жерге түкіреді, түкірсе, жай адамға тән кәдімгі түкірік түседі. Ертеңіне қызбен тағы ойнайды. Бірақ қасиетті тобығынан айрылып қалған баланың алтыны таусылып қалып, қатарынан он рет жеңіледі. Ханның қызы өлтіру үшін баланы дарға алып келе жатады. Сол уақытта бала айтады: «Ақырғы тілегім бар, халық арасында бірер сөз айтайын»,—дейді де, тысқа шығып алып, сауытына мініп ұшып кетеді. Опық жеген ханның қызы қалып қояды. Бала бір жерлерге келгенде орман-тоғайдың арасына қонады. Бұл жерде піскен ақ алма, қоңыр алма, қызыл алма тұрады. Қызыққан бала ақ алманы жеп жіберсе, сауысқан болады, қоңыр алманы жесе, қасқыр болады, ал қызыл алманы жесе, сұлу жігіт болады. Бала осылайша орманды кезіп жүре береді. Бір күні баланың алдынан кемпір шығады. Жөн сұраса келгенде кемпірдің еліндегі ханның қызы соншалықты ажарсыз болып, хан: «Кім қызымды сұлу ететін амал ойлап тапса, соған ат басындай алтын берем»,—деп жар салған екен. Жұрт бұған «ондай амал жоқ» деседі. Сонда ашулы хан халықты қаладан қуып жіберіпті. Сол қуылған кісінің бірі жаңағы кемпір болып шығады. Бала ол көріксіз қыздың өзімен алтынмен құмар ойнайтын қыз екенін біледі де: «Ақ алманы ханның қызына бер, жеген уақытта сарайының есік-терезесі ашық болсын»,—дейді. Кемпір алманы қызға әкеліп береді. Хан өзі бас болып, қызы ақ алманы жейін деп жатқан уақытта уәзірлерімен қыздың айналасын қоршап отырыпты. Алманы жеген қыз сауысқан болып шығыпты да, сарайдың терезесінен ұшып кетіпті. Бүкіл халықты хан жинап, сауысқанды әрең дегенде өліп-талып ұстапты. Мұны адам қылып шығару үшін талай молда мен тәуіптерге қаратыпты, сонда да жазылмапты. Бұны естіген бала ханға келіп: «Мен қызыңды адам қылып шығарайын»,—дейді. Сөйтіп, ол қызды біресе қасқыр, біресе сауысқан етіп сабайды. «Енді ақырғы емім бар, ол ем қонады. Бірақ маған әуелі тобығымды тауып бер»,—дейді ханға. Хан балаға тобықты тауып береді. Тобықты алғасын бала қызды «сұлу қыз» етеді. Хан балаға алтын сапты қылыш береді. Бала ханға: «Мен бүгін кетуім керек. Халықты жина, оның ішінде қызың да болсын»,—дейді. Хан «жарайды» деп, жұртты жинайды.

—Мен кетемін, бір-екі ауыз сөз сөйлейін,—деп, бала қылышты жоғары көтеріп, ханның қызының басын шабады да, сауытына мініп ұшып кетеді. Келіп бір жерге түседі. Осы жерде қайыр сұрап жүрген ағасын көреді. «Бұл қалай»,—деп таңырқап, ағасынан жөн сұрайды.

—Мені әлі баласың деп тақтан алып тастады. Басқа біреу хан болды,—дейді ағасы.

—Олай болса, мына ақ алма мен қоңыр алманы хан мен уәзірлеріне бер,—дейді де, ағасына бір қапшық жаңағыдай алма арқалатып ханға жібереді. Хан уәзірлерімен алманы жеп, бірі қасқыр, бірі сауысқан болып қаңғып кетеді. Екі бала біреуі хан, екіншісі бас уәзір болып ел билеп, қызықты дәурен сүріпті.

—Тақсыр, ауыл шетінде сізге қарасты жұрт пен бөлек ханның шекарасында пәлен жылғы пәлен тауда төрт ешкілі бір кедей бар, сол келген жоқ, онан бөлек бір адам да қалған жоқ,—деп айтқан соң патша:

—Бір өзі қалғанда жұртқа тұтқа болар дейсің бе? Таба алмаса, қырғынның ішінде о да бірге кетсін, айдап кел!—деп жасауыл жібереді. Бұ сөз мұнда тұрсын. Ол кедейдің өзі жалқаулау еді, жалғыз ешкісі бар еді. Соның сүтін айран қып ішіп, үш мезгіл пісіріп күн көріп жүруші еді. Бір күні пияла кеседе сүт тұр еді, даладан бір жылан келіп кеседегі сүтті ішеді де, бір теңге тастап жылжып жүре береді. Сонда кедей «бұл тәуір болды-ау, жылан тағы келсеші» деп, қуанып қала берді. Сонымен, ертеңіне абайланып, ойланып отырса, кешегідей жылан тағы келе жатыр. Алдын ала қамданып, жүгіріп тұрып кесеге тағы сүт құйып қойды, жылан тағы да кеседегі сүтті ішіп кешегідей бір теңге тастап жылжып кете береді. Сол күйінше күніге келіп сүт ішіп, теңге тастайтұғын болды. Сонымен, кедей теңге көбейіп қуаттанып, үш ешкі сатып алып қосып, сүт жыланға да, өзіне де жеткілікті боп, артылған теңгесін жамбасына жиып жата береді. Мынау жылан сүт ішіп болған соң, бір төбенің басына шығып, інінің аузына жақын жерде арқасын күнге беріп олай былай аударылып жатады да қояды. Оның жайына кедей әбден сырдаң болды. Сол күйлерінде жүргенде осы кедейге патшадан жасауыл барды. Жұрттың күйзелгенін, қиналғанын, патшаның көрген түсін айта алмағанын, бәрінің жайын айтып: «Көптің бірі болып таба алмасаң, сен де өлесің, жүр»,—дейді. Сонда кедей: «Барайын, артыңнан қалмайын»,—деп, рұқсат сұрап жасауылды қайтарып жіберіп, оңашалап жыланға келіп сәлемдесіп: «Ай, Мар ата, басың көтер»,—деді. Сонда: «Не дейсің, жазған?»—деп еді. Сонда кедей: «Ай, Мар ата, сізбен қанша уақыттан бері қарай тұздас, дәмдес болып едім, басыма осындай бір қиын мәселе пайда болды. Патша осындай бір түс көрдім, соны табасың, болмаса тегіс қырамын депті. Жұрт тербелді, ел күйзелді. Түсін таба алмасам мен де өлемін. Осының жайын білесіз бе? Бір мен емес жұрт үшін айтсаңыз»,—деп еді. Сонда жылан: «Айтайын, тапқаныңа серік қыласың ба?»—деді. Сонда кедей: «Бәрін алсаңыз да айтыңыз!»—деді. Сонда жылан: «Бірақ мен айтты деп айтпа, ханға жолықпай басқаға сөйлеме. Патшаң түсінде түлкі көрді»,—дейді. Соған кедей қуанып, патшаға барған соң, патша: «Қалған адам осы ма?»—деп еді, жұрт: «Осы»,—деді. Сонда хан: «Тапсаң, көп сый-сияпат аласың, таппасаң, жұрттың қатарында сен де баратұғын жеріңе барасың»,—деді. Сонда кедей: «Қайыр, тақсыр, тапсам айтайын, таппасам көптің бірімін де»,—деді. Сонда патша: «Түсімде не көрдім?»,—деп түксиіп адырайды. Сонда кедей: «Қайдам, тақсыр, жаңылып жазбасам, түлкі көрдіңіз»,—деп еді, патша тұрып: «Бәрекелде, осы адам әулие»,—деп жұртқа азаттық беріп, әлгі кедейге бір көтерім сауқат деп алтын беріп жөнелтті. Сонда кедей келе жатып ойланып «осы алған олжаны жылан білер ме екен, білмес пе екен» деп, көп толғанып, «қой, не де болса жоқшылықтың зарын тарттым ғой, мұны өзімнің үйімнен, жыланның інінен аулақ жерге белгілеп жоғалмайтұғын қылып көмейін. Бір қарын ашқан уақытта керек болар» деп, жайлап жүре берді. Жылан не алып келдің, не қылдың деп сұрамады. Осы қалпынша неше жыл, неше айлар өте берді. Бұл жылан да баяғы әдетімен сүтін ішіп, бір теңгесін тастап жүре берді. Сонда да кедей дүниесі көбейсе де, төрт ешкіден бөлек мал алмай, киім-кешектен артылған теңгесін жамбасына басып жата берді. Ал енді бір күндерде ай өтіп, жыл өтіп баяғыдай патша жұртын жинап алып қинай бастады. «Түс көрдім, түсімде не көрдім?»—деп. Сонда жұрт күйзеліп, күңіреніп, тербеліп: «Ойбай, тақсыр-ау, баяғы әулиеңіз жалғыз ешкілі кедей бар емес пе еді, сый-сияпат алатұғын»,—деп шулай бастады. Сонда патшаның ілгергі түсін жорыған кедей есіне түсіп ойланып, «кедейді жылдам айдап кел» деп, жасауыл жіберді. Ілгергі әдетімен кедей «артыңнан барайын, жүре бер» деп, рұқсат сұрап жасауылды жөнелтіп тағы да жыланға келіп сәлемдесіп жөн сұрасып: «Ай, Мар ата, басыңды көтер!»—деді. Сонда жылан: «Хош, кедейім, не жұмысқа келдің, сөйле!»—деді. Сонда кедей: «Ай, Мар ата, патшамыз шақыртыпты тағы да, «түс көрдім, түсімде не көрдім» деп жұртты қинап жатыр деп, жасауыл келді. Соған не дейін?»—деп еді. Сонда жылан: «Тапқаныңа серік қыласың ба?»—деді тағы да. Сонда кедей: «Серік қылайын, бәрін алсаңыз да айтыңыз»,—дейді. Сонда жылан: «Мақұл, айтайын, ханға өз аузыңмен айт, түсінде патшаң қасқыр көрді,—деді. Кедей байғұс қуанып, аттап-бұттап елеуреп ханға барып еді, жұрт алдынан шығып көтермелеп орын беріп, «не сөйлер екен әулие» деп, тыңдап тұрды. Сонда жауаптасып болған соң, «менің түсімді жорисыз ба?» деп еді, кедей тұрып ілгергі әдетімен: «Қайдам, тақсыр, білсем айтайын, білмесем көптің бірімін де»,—дейді. Сонда хан: «Білсеңіз айтшы, түсімде не көрдім?»—дейді. Кедей тұрып: «Өзіңізге аян, басқаға күмән, түсіңде қасқыр көрдің-ау деп ойлаймын»,—деді. Патша шаттанып: «Осы азамат білімпаз әулие»,—деп тағы да сияпатқа бір көтерем тілла алтын беріп ізетпен жөнелтті. Жұртты хұрсан боп тарқатты. Ал енді кедей келе жатып ойланды «осы алып жүрген алтын олжаларды жылан білер мен екен, білмес пе екен. Ай, оны да біледі-ау деп, көп толғанып, ойланып, «қой, білсе керек-ау» деп қиялданып, «түбінде жылан дүниені көбейтейін деп қиялданып жүрген шығар. Онан да бұл алтындарды ілгергіден бөлек жерге белгілеп көмейін де, қолыма бір үлкен тас алып, қамданып барып жыланды абайсызда ұрып өлтірейін» деп, тілланы көміп жайлап ауыр тас алып жыланға барып, қақ басына таспенен беріп жібергенде, жыланның басы жарылып иреңдеп ініне кіріп кетті. Өлген-өлмегені белгісіз боп қауіпте жүріп кедей байғұс бірнеше күн ұйықтай алмай жүрді. Арада апта, он күн өткенде бір күні кедей жалтаңдап қуыстанып отырса, жылан ішке сүйреңдеп келе жатыр. Кедей ырғып тұрып бір кесеге сүт құйып даярлап, анадай жерде одағайлап байқап тұрып еді, жылан ілгергі әдетімен сүт ішіп, теңге тастап жайына кете берді. Сүйте-сүйте жылан күніге келіп сүт ішіп, теңге тастап кедейдің еті үйреніп, қауіп кетіп ілгергі қалпындай шырын боп жүре берді. Тағы бірнеше заман, бірнеше жыл өткен күндерінде бір күні патша түс көрдім деп жұртына жар шақыртып, үлкен-кішісін қоймай жинай бастап түс жоруын сұрады. Жұрт даңғыл жолдай болып қалған танымалы кедейді ұмытсын ба! «Ойбай, тақсыр-ау, әуелгі сапар түсіңізді айтып, көп дүниеңізді алған әулие кедейіңіз бар ғой!»—деп жалбарына шулаған соң, патша тағы жасауыл жіберді. Сонда кедей ілгергі қалпымен «артынан барамын, бара беріңдер» деп, рұқсат сұрап, төбедегі жыланға келіп: «Ай, Мар ата, басыңызды көтер. Бір іс боп қалды»,—деген соң жылан: «Қош, не сөзің бар, сөйле»,—деді. Сонда кедей:

—Патша тағы түс көрдім деп шақыртыпты. Сіздің айту, жоруыңызбен патшаға да, елге де танымал боп қалдым ғой. Тағы да жоруын айтсаңыз,—деп еді, жылан:

—Олжаңа серік қыласың ба?—деді. Кедей: «Серік болыңыз, патша не берсе берейін, алыңыз»,—дейді. Сонда жылан: «Патшаң түсінде қой көрді»,—дейді. Кедей байғұс елбеңдеп қатты жүріп, қарап тұрған қалың ел ханның ордасына қадам басты. Жұрт «әулие келе жатыр» деп, жарылып жол беріп не сөйлер екен деп тек тыңдап тұрды. Сонда патша: «Ай, білгіш, түс жорығыш, тағы сұрайтын мәуітім болды. Жорып жауап бересіз бе?»—дейді. Кедей: «Сұрай беріңіз, жаңылсам бендемін, тапсам, болса да әулие дерсіз. Еркіңіз»,—деді. Сонда хан: «Түсімде не көрдім?»—деді. Сонда кедей: «Тақсыр-ау, шамамда қой көрдіңіз-ау»,—деп еді, патша шаттанып: «Осы айғақ, сіз әулие керемет адам, жұрт, мұның қадірін біл»,—деп жұртты тарқатып, тағы да бір көтерім тілла беріп жөнелтті. Кедей байғұс талтаңдап арқалап келе жатып қиялданып ойланды. «Осы мен жыланмен тұздас, дәмдес жолдас боп жүріп зиян көргенім жоқ. Өзінің бір теңгелеп берген ақшасы мұнша болды. Тағы ханнан алған ақшаларым да рулы ел тойғандай көбейді. Қой, мен де ынсап қылайын, анау көмген ақшалар жайында тұра берсін. Мынаны жыланға арқалап алып барайын. Қиса жарымын берер, қимаса, бәрін де ала қояр» деп, көтеріп жыланға кеп: «Ай, Мар ата, басыңды көтер, мен олжалы боп келдім. Үш сапар түсін жорып әуел ақыры бергені мынау. Қисаң, жарымын бер, қимасаң, бәрін де ал»,—деп байқап тұрды. Сонда жылан басын көтеріп: «Адамзат, опаң жоқ-ау! Сен, кедей, әдемілеп тыңда, мен саған түсіңді сөз етейін. Осылар патшаның түсінде емес, өңінде болған іс еді. Әуелі барғанда түлкі көрдің дедің бе, сол күндерде заман түлкі боп біреуді біреу алдап-арбап жесем деген пиғылда еді. Патша халқының пиғылын, ниетін болжап айтқан еді. Сенің де пейіл, ниетің бұзылып, берген ақшасын жасырып, пәлен жерге көміп келдің. Пәлендей белгің бар, рас па! Сөйтіп, мені алдаймын дедің. Екінші барғаныңда түсіңде қасқыр көрдің дедің. Бұл күндерде жұрт бірін-бірі басып жеп, ұят, абыройды қойып жемек пәйтінде еді. Сен де сомен қатар тілланы пәлен жылға, пәлен сайға көміп, жылан біледі-ау деп, ақырында ұятты қойып мені таспен ұрып жаралы қылдың. Мен де заманы касқыр болған соң қылды-ау деп, айып көрмедім, бұл да рас па? Үшінші барғаныңда қой көрдің дедің ғой. Жұрттың бәрі қойдан қоңыр боп алмақ-бермек мағмұршілдік болып еді. Сен де ынсапқа кеп, анау екі көмген дүнием аштан өлтірмес, жыланның берген ақшасы да аз емес, мынаны алып барайын, қиса жарымын берер, қимаса бәрін де алар дедің де алып кеп тұрсың, ғой. Хош, енді досым, неше тұздас, дәмдес болып ек, мынау ақшалардың бәрі де сенікі, көмгендерің де өзіңе бұйырсын. Тіллаларыңа мен зарлы емес. Бұл күннен кейін мен саған жоқ, сен маған жоқ, жолдастығыңа риза бол»,—деп жылан ғайып болды.

—Жарайды, не бересің?—деді.

—Осынау келе жатқан сексен қара нар жүгімен, күң, құлымен алыңдар!—деді.

—Жарайды,—деп Қарақшының қол-аяғын шешіп, жігітке ертіп қоя берді, олар нәрсені алып мәз болып кете барды. Қарақшы мен ханның баласы келе жатыр. Қарақшы алдында, ханның баласы артында, біраз уақыт өтті бір-біреулеріне сөз де қатыспады. Бір мезгілде жігіт ойға түсіп: «Мен жындымын ба? Қанша мүлік-дүние беріп, осы ұрыны қайдан, неге алдым?»—деп артына бұрылып қарап, енді алдына қараса, Қарақшы жоқ. «Енді масқара болды»,—деп келе жатқан бетімен біраз жер жүріп келсе, Қарақшы алдында бір тасқа құйрығын қойып отыр. Жігітті көріп: «Е, достым, келдің бе?»—деді. Басқа сөз қатыспады. Жүріп келе жатыр, ол күні күнімен, ертең түнімен жүрді. Арғы күні таң ата бір көлдің жиегіне жетті. Көлдің жиегінен Қарақшы біраз жоңқа теріп алды. «Бұл не?»—деп жігіт сұраған жоқ, ол айтқан жоқ. Ол күні жүріп отырып кешке жақын бір қалың ағаштың ішіне таман келді. Келген соң Қарақшы бағанағы жоңқамен от жақты да айтты: «Мына жоңқаны бір бірлеп отқа салып отыр. Жоңқа біткен кезде от қызыл шоқ болып жатады, сол уақытта ұйықтама. Егер ұйықтасаң, мен саған жоқпын. Және мен бір қыз әкелемін, оны сенің қолыңа беремін. Сол уақытта шашынан білегіңе орап ал да, мына қамшымен сой. Жалынар, онда да жіберме, «кетпеспін» дер, онда да жіберме, «енді кетпейін, кетсем, әкеме қатын болайын» дер, сол уақытта жібергейсің»,—деді.

—Жарайды,—деп ханның баласы бір-бірлеп жоңқаны жағып қала берді. Әлі келеді жоқ, әлі келеді жоқ, бір уақытта жоңқа да бітті. Енді келер деп, екі көзі мөлдіреп отыр. Бір заманда оттың қызыл шоғы таусылып, күлге айнала бастады. Жігіттің ұйқысы келіп қалжырап кетсе, әуеден салдыр етіп бір-екі адам түсе қалды. Жігіт те басын жұлып алып жалт қараса, досты екен, бір сұлу қызды алып келіпті. Оған сөйлесіп, өңін қарап тұратын уақыт бар ма, тапсырма бойынша жігіт қыздың шашынан білегіне орап алып тұрып ұрды, қыздың құлындағы дауысы құраққа шықты, қыз: «Жібер, кетпеймін»,—деді. Жібермеді. «Жібер, кетпеймін»,—деді. Жібермеді. Бір уақытта: «Енді кетсем, әкеме қатын болайын, жібер, кетпеймін»,—деген кезде қоя берді. Әйел қылып алды. Құрметті түн сонымен өтті. Таңертең жігіт қараса, қыз баяғы өзінің ғашық болған қызы. Үшеу болып енді жүріп келеді. Әлгі тоғайдың қалың жеріне қарай кірсе, алыстан бір алтындаған үлкен шаһар көрінді. Жігіт мұны көрген соң:

—Мынау жарқырағаныңыз немене?—деді.

—Ол шаһар менің мекенім, тұрағым, осы шаһар, яғни менің шаһарым, менің бір тоғай тола жылқым бар. Шаһарым салтанатты. Осы шаһарда сендер тұрасыңдар. Шаһар қызықты, күнде ойын-сауық болады, оны көресіңдер. Мен өзім дүниенің төрт бұрышын аралап тұрушы едім, көптен бері аралағаным жоқ, жұрттың пітір, садақа зекеттерін бермегендердікін ұрлап алып тұрам, мынау жылқы сонан өскен жылқы еді,—деді. Сөйткенше болған жоқ, шаһарға да жетті. Өте қызықты десе, қызықты екен. Қарақшы балаларға қырық бір кілт берді. «Осында қырық бір сарай бар. Соның қырқында күніне қырық түрлі ойын болады, күніне біреуін ашып көріп тұрыңдар. Қалған біреуін ашпаңдар. Оған дейін өзім де келермін»,—деді де, Қарақшы жүріп кетті. Бұлар бір сарайды ашып көрсе, өте қызықты ойын бар екен. Екіншісін ашып еді, онан да қызық екен. Қызыққан соң бұлардың қырық сарайын қырық күнде ашудың орнына бір-ақ сағатта ашып көріп болды. Бір мезгілде жігіт тұрып: «Жүр, қырық бірінші сарайға барайық»,—деді. Әйелі: «Қой, онда бір жасырын жұмысы бар шығар, бармай-ақ қояйық». Ері: «Жоқ, бізге қалған сарайларды ашуға болғанда, бұл сарайды неге ашуға болмайды, көрейік»,—деп болмай барып ашты. Ашса, әлгі сарайда екі көк арғымақ тұр. Жоғарғы еріндерін сарайдың төбесіндегі арқалыққа шегелеп, төменгі еріндерін табалдырыққа шегелеп қойған екен. Жігіт келіп көрді де: «Япырмай! Хайуан малды былай қойғаны несі? Обал ғой!»—деп екеуінің еріндерінің шегесін босатып, далаға алып шықты. Алып шығып «шөлдеген шығар, суарайық» деп, судың жиегіне алып барып еді, екі арғымақ екі адам болды да, жігітті ауыздан бір қойып талдырып тастап, қызды алып кетті де қалды. Қарақшы келсе, сарайлардың бәрінің аузы ашық жатыр. «Аһ! Құдай ұрған екен»,—деп жүгіріп судың басына келсе, жігіт талып жатыр, қыз жоқ. Жігітті су бүркіп тірілтіп алды да айтты: «Ол екі арғымақ болып тұрған қыздың ағасы перінің жаны еді, енді ол қызды қолға түсіріп алу қиын болар»,—деді де,—«жарайды, мен соны қайткен күнде де тауып әкелемін»,—деп кетті де қалды. Жігіт сарайда жата берді. Қарақшы ұшып отырып, баяғы жігіттің бедеумен ұшып келген ақ отауына келді. Келсе, қыз төсекте жатыр. «Е, мұның не, неге келдің?»—деді Қарақшы.

—Қайтейін, ағаларым тартып әкелді, мен не айла істейін?—деді перінің қызы. Бағанағы байлаулы тұрған екі арғымақ қыздың екі ағасы: Қара пері, Ақ пері деген екі перінің жаны екен.

—Сен бүгін ағаларың келгенде, есіктен төрге домалап жыла. Сонда «неге жылайсың» десе, мен үйде сарғайып, ойын жоқ, күлкі жоқ жатамын. Сендер барлық қызықты көресіңдер, тым болмаса, ойнап отырайын, маған жандарыңды беріп кетіндер де,—деді де, Қарақшы тығылып кетіп қалды. Әлден уақытта қыздың екі ағасы Ақ пері мен Қара пері келді. Келсе, қарындасы шашын жайып, есіктен төрге, төрден есікке домалап жылап отыр. «Қарағым, саған не болды?»—деді екі пері.

—Күн бататын емес, сарғайып отырамын, қызықтың бәрін сендер көресіңдер, тым болмаса ойнап отыруға жандарыңды беріп кетіңдер,—деді.

—Ойыншық тауып әкеліп береміз,—десті де, түнде жатып, аздан соң олар кетіп қалған кезде, Қарақшы келді.

—Айттың ба? Не деді?—деді Қарақшы.

—Ертең ойыншық тауып әкеліп берейік деді.

—Жарайды, бүгін тағы солай жыла, бүгін неғып бермес екен, Ақ пері ақ көңілдеу еді, сол берсек берейік дер, дәл Қара періні білмеймін, мінезі жаман еді,—деді Қарақшы. Соны айтты да Қарақшы шығып кетті. Қыз тағы да күндегідей жылап отырғанда екі пері келді.

—Неге жылайсың?—деді перілер. Күндегі сөзін айтты. Ақ пері тұрып: «Жылатпай, берсек берейік»,—деп еді, Қара пері: «Тек, болмайды»,—деп қағып тастады. Ол күн онымен өтті. Ертеңгісін Қарақшы келіп сұрап еді, қыз айтқандарын түгел айтып берді. «Бүгін тағы жыла, бүгін неғып бермес екен»—деді де тығылып кетті Қарақшы. Күндегідей шашын жайып, есіктен төрге домалап қыз жылап отырғанда перілер келді. «Неге жылайсың?»—деді перілер.

—Әбден ішім пысып өлер болдым. Тек осы үйді күзетем де отырамын, маған ойнап отыруға, тым болмаса, жандарыңды беріп кетпейсіңдер!—деді қыз. Перілер ақылдасып: «Жарайды, таңертең судың жиегіне бар, кішкене жел тұрса, сумен ағып бір ақ сандық келеді. Оның ішінде сары сандық бар, сары сандықтың ішінде екеуміздің жанымыз бар. Соны ал да ойнап отыр. Сол ермек болады»,—десті. Қыз қуанып кетті, перілер күндегісіндей кетті. «Ау» деген кезде Қарақшы келеді. Айтқанындай, перілер кеткен екен, жалғыз қыз қуанышты отыр.

—Не деді? Жандары қай жерде екен?—деді Қарақшы. «Осылай судың жиегінде екен»,—деді қыз. Қарақшы қызды жетектеп алып, айтқан судың басына келді. Келіп әлі тосып тұр, әлі тосып тұр. Бір уақытта жел тұрды. Сөйткенше болмай, сумен бір сандық ағып келді. Сандықты қолтығына қысып алып, қызды жетектеп, Қарақшы сарайына келді. Келсе, жолдасы да жүдеп қалған екен. Қызды қосып беріп қоя берді. Сонымен бірсыпыра уақыт өтті. Бір күні жігіт: «Үйімді, әке-шешемді сағындым, соны қалай көріп келсем екен?»—деді. Ол оңай,—деді Қарақшы. Жігіт бағанағы сандықтың ішін ашса, бір адамның суреті тұр екен. Алып, қабырғасынан қысып қалып еді, екі пері: «Ай, ағатай, не қыл дейсің?»—деп жетіп келді. Қарақшы перілерге: Сендер бүгін түнде осы шаһарды пәленше ханның шаһарының жанына қондырыңдар! Біздің ұйқымызды бұзбаңдар. Сонан соң біздің шаһардың салтанаты ол ханның шаһарының салтанатынан артық болсын. Шаһардың түбінен бұлақ сылдырап ағып жатсын, құстары қиқулап ойнап жүрсін. Бұлақтың жан-жағында жемісі пісіп, ағаштары мөлдіреп тұрсын, қаз, үйректер бұлақта ойнап жүрсін,—деді. Екі пері кетіп қалды, бұлар жатып ұйықтады. Бұларда дыбыс жоқ. Жігіттің әкесінің шаһары тозыңқыраған ескі шаһар еді. Таңертең уәзірлері тұрып жүрсе, Құдайдың құдіретімен бір шаһар пайда болып қалыпты. Уәзір ханға айтып келді: «Сұмдық бір шаһар қонып қалыпты, кеше кешке жоқ еді, жын ба, шайтан ба, білмеймін»,—деді. Хан: «Жылдам барып, біліп келіңдер! Ол не қылған адам өзі, ханнан сұраусыз жанына қонған»,—деді. Хан жарлығы екі бола ма, уәзір жүгіріп келді. Келіп ханнан кіруге рұқсат сұрады. Хан кіруге рұқсат берді. Ханның ордасына кіріп барса, баяғы кеткен өзінің ханының баласы. Жанында бір сұлу әйел отыр. Оны көрді де талып қалды. Мұны ханның баласы танып, бетіне су бүркіп тірілтіп алды да, жөн сұрап, әкесінің амандығын сұрады. Үйінің амандығын айтып, ханның «бұл кімнің шаһары екен, біліп кел» дегенін айтты. Мұнан кейін уәзір үйіне қайтып келіп ханға айта келді: «Сіздің балаңыздың шаһары екен, сондай қызықты, жақсы. Оның хандығы мен сіздің хандығыңызды салыстырсақ, сіздің хандығыңыз оның қасында хандық емес және балаңыздың бір әйелі бар екен, ол сондай сұлу екен, ол әйелді мен ол балаңызға теңемедім, сіздің өзіңізге лайықты екен»,—деді.

—Ол әйелін мен қалай көрер екенмін?—деді хан.

—Ол оңай, балаңызды ерулікке шақырыңыз, сонан соң көресіз,—деді. «О да дұрыс екен»,—деп баласын қонаққа, ерулікке шақырды. Жігіт әйелімен барды. Хан келінін көргенде талып қалды. Есін жиып алып, келініне ғашық болды. Қонақасын жеген соң, баласы кетіп қалды. Хан уәзірімен ақылдасты: «Бұл келінімді қалай аламын? Баламды қалай өлтіремін?»—деді. «Оған айланы мен табайын»,—деді уәзір. Бұл ханның қаздары, құстары көп еді. Су болмаған соң құстары баласының шаһарының жанындағы бұлақтан су ішіп жайылып келіп тұратын еді. Қарақшы жер жүзінде малдың да, адамның да, аңның да тілін білетін еді. Бір күні есік алдында тұрса, қаздар қаңқылдап сөйлесіп тұр. Қарақшы тыңдай қалды. Тыңдап тұрса, ана ханның келген қаздары, бұл ханның қаздарына айтады: «Сендердің хандарыңды біздің хан өлтірейін деп жатыр, мұны сіздің ханға айтушы адам тас болып қатып қалмақ, бүгін у шашып балама деп арнап, біздің хан киім тіккізді. Соны бір нарға артып әкелмек, оны кисе, сендердің хандарың өледі»,—деді. Қарақшы мұны естіп алып, көше жаққа қараса, алыстан нарға артып әкеле жатқан бірдемені көреді. Үйге келіп, еңкілдеп жылай бастады. Хан жүгіріп келіп: «Неге жылайсың?»—деді. «Жыламай қайтейін, сенің әкең саған киім тіккізіп әкеле жатыр. Менің әкем болса, маған да әкеліп бермес пе еді?»—деді. «Е, жылама, маған әкелген киім, саған әкелген емес пе? Неге жылайсың?» «Жоқ, сонда да әркімнің маңдайына басқаны жақсы ғой»,—деді. «Ендеше, сол киімді саған бердім. Соны сен-ақ ал»,—деді. Мұны естіген соң Қарақшы қуанып, далаға шықса, бір нарға артқан киім келіп тұр. «Бұл не?»—деп сұрады.

—Бұл ханның баласына беріп жіберген киімдері,—деді.

—Жарайды, бері әкел!—деп Қарақшы нарымен қосып, көшенің сыртына шығарып, үстіне май шашты да өртеп жіберді. Жігіттің көңіліне келіп жүрді, «бұл несі, маған деген нәрсені не өзі пайдаланбай, не маған кигізбей өртеп жібергені несі»—деді ішінен. Мұнан кейін бірнеше уақыт өтті. Хан баласын мұнымен өлтіре алмаған соң, басқа амалдар істепті. Тағы бір күні Қарақшы далада тұр еді, қаздардың өзара қаңқылдасып әңгімелесе бастағанын тыңдай қалса, бір қаз бұл жақтың қазына айтып жатыр: Сендердің хандарыңды өлтіруге бір сары маса, бір осырақ қоңыз, бір жылан асырады. Жыланның шаққаны у болып шағып өлтірмек, қоңыздың осырғаны у, ол осырып өлтірмек, ал сары масаның шаққаны у, о да шақпақ. Егер мұны айтушы адам болса, өзі тас болып қатып қалмақ,—деді. Мұны естіп алып, Қарақшы аңдуға кірісті. Бір күні түнімен аңдып отырса, бір жеті құлаш жылан есіктен ақырын кіріп келеді екен. Басын кесіп алып, жыланды бір жерге көміп тастады. Ол күні онымен өтті. Келесі күні тағы аңдыды, қарап отырса, түн уақтында бір осырақ үлкен қара қоңыз шымылдықтан кіріп барады екен жорғалап, оны өлтірді. Ол күні онымен өтті. Қарақшы тағы аңдуда тұрып жүрді. Біраз уақытқа дейін ештеңе білінбеді. Енді бір күні Қарақшы аңдуда тұрса, жігіттің бетінде бір сары маса ызыңдап жүр. Жылдам жүгіріп барды да қолымен қағып аламын дегенде, шынтағы жігіттің танауына тиіп кетіп, оянып кетті. Тұра келсе, шымылдықтың ішінен Қарақшы шығып бара жатыр. Жігіттің ойына тікелей арамдық кірді: «А, мынау шіркін, менің әйеліммен бір шатағы болмаса игі еді. Бұл біздің шымылдыққа кіретін не жұмысы бар? Әнеугі әкемнің жіберген киімін өртеп жібергенде де «мені әдеміленіп кетеді» деп, өртеді-ау, ә?»—деп көңілінен сұмдықтың бәрін көз алдына келтірді. Мұнан кейін Қарақшы келе жатса, ала кететін әзірейілдей көрді. Мұны Қарақшы білді. Енді не істеу керек? Айтып өлейін десе, жан тәтті. Айтпайын десе, жанын алып қалған жолдасы, қанша еңбегі далаға кетіп барады.

—Қой, енді мұны айтпай болмас,—деп ханның баласын әйелімен екеуін жетектеп баяғы өлтіріп кеткен жыланның қасына алып келіп, жыланды қысып алып қараса, жылан өлмей шалажансар жатыр екен. Суырып алды да, бір тірі қойды алып келіп құйрығына жыланның басын апарғанда, жылан қойды шағып алғанда, қой сол сәтінде сеспей қатты. Мұны көрген соң Қарақшы айтты: Өлім біреу, сенен күнде өлгенше бір-ақ өлейін, мұны айтсам мен қара тас болып қатып қалмақпын, мынау сенің әкеңнің әйеліңді алу үшін сені өлтіруге жіберген уы, мұны мен көріп, өлтірдім. Және қоңыз жіберді, «шаққаның у болсын» деп, оны өлтірдім. Және сары маса ұшырып жіберіп еді, оны өлтіру үшін қолыммен қағып алғанымда сенің ойыңа арамдық кірді, әкеңнің «сені өлсін киіп» деп жіберген у шашқан киімін өртеп жібердім, оны сен қастық деп... сөзін бітірер-бітірместе қара тас болып қатып қалды. Көр жыла, жер жыла ештеңе болмады, талықсып қалысты. Ертеңгісін естерін жиысып алған соң, әйел тұрып: «Ойбай, сол ағатайдың өзі ана бұрышта бір жапырақ жинап жүретін, бір тірілтсе, сол тірілтеді»,—деп жүгіріп үйдің бір бұрыштарын аралап жүріп, бір жапырақ шөп тауып алып келді. Жаңағы жапырақты кісі қалпында тұрған тастың қолтығынан, шабынан сипап еді, тас кісі қалпына келіп, тіріліп кетті. Хан ат шаптырып той қылып, тойда халқына жариялап әкесін, уәзірлерін өлтіріп, оның орнына Қарақшыны хан қылып, әкесінің он бес қатыны бар еді, оның жас тоқалын тигізді. Сөйтіп, екеуі екі жерге хан болып мұратына жетіпті.

—Бұл шаһардың патшасының қызы едім. Бұл қаладағы адамымызды, малымызды бір айдаһар жұтып қойды. Бір жаман үйге жасырынып жалғыз өзім қалдым. Мен сізге тиемін, осы шаһардағы алтын-күмісті сіз қажетіңізге жаратыңыз, сөйтіп, сіз осында патша болып тұрыңыз,—дейді. Керуен басы қызды көріп қызығып: «Бұл шаһарға патша болып тұрайын. Мен тұрсам, көп халықты жинап аламын»,—дейді. Қыздың айтуы бойынша неке қиып, осы шаһарда тұрақталады. Бұл тұрған соң шаһарға адам жиыла бастайды, тек молда көбейіп кетеді. Арада бір жыл өткен соң керуен басының жолдастары айтады:—Сізге не болды, қатты жүдеп кеттіңіз? Керуен басы айтты: «Өзім де жүдегенімді білемін, бірақ, не қыларымды білмеймін». Патшаға жолдастары айтады: «Осы қатыныңызды сіз түнде аңдып жатыңыз. Қайда кетер екен?» Патша жолдастарының айтуы бойынша түнде өтірік ұйықтаған болып жатады. Қатын хан ұйықтады деп, ақырын сыпырылып далаға шығып, жанында бір ну қара ағаш бар еді, қатын соған барып кірді. Ол ағаштың әрбіреуінің биіктігі қырық құлаш еді. Қатын басына шығып айдаһар болып ысқырады, көктен жаңбыр жаудырып, тілін жерге салып жібергенде қырық құлаш мұнарадан тілі жарты құлаштай жерге тимей тұрды. Хан артынан шығып қарап тұрды, мұны көріп ханның жаны қорқып кетті де, үйіндегі төсегіне кеп жатады. Бір уақытта қатыны келді, бұ да келіп төсекке жатты. Хан қатынының айдаһар екенін біліп, қорқып жатты. Сонда қатыны сұрады: «Сен неғып жатырсың?» Патша айтты: «Өз-өзімнен тоңып жатырмын». Сөйтіп, жатып таң атады. Патша тұрып жолдастарына айтады: «Енді бұдан қалай құтыламыз?»—дейді. Жолдастары: «Бұған бір темір үй жасатыңыз есігі жабылса, ашылмайтын қылып, сіз қатынды алдап соған кіргізіңіз де, есікті жауып жіберіңіз. Қатын темір үйдің ішінде қалады, сонда құтыларсыз. Ондай қылып құтылмасаңыз, тез арада бізді жұтар, бізден басқа да екі жұртты жұтқан екен»,—дейді. Хан уәзірінің айтуы бойынша, бір темір үй жасатты, есігі жабылса, ашылмайтұғын етіп, үйді салып болған соң қатыны­на айтты: «Жүр, менің жаңа салдырған үйімді көр, жау келіп, басыма қиын-қыстау іс түскенде жататын үйім»,—деді. Қатын үйге алдымен кіріп кетеді. Хан артында қалып есікті жауып жібереді. Жабылған есік ашылмайды, от жағып темір үйді қыздырады, қатын сол үйдің ішінде отқа жанып өледі. Керуен басы шаһардағы алтын-күміс, қазынаны алып, мал, мүлікті алып, өз шаһарына елімен көшіп келеді. Аман-есен әйелімен қосылады, ақырында мұратына жетеді.

—Тарт қолыңды!—дейді.

—Неге ұрмадың!—деп сұрайды.

—Қасқыр, «Ұрма!»—деді,—дейді.

—Ойбай, қуайық, ұрмасы несі? Қасқыр сөйлей ме екен? Егерде ұра алмасаң, атты бізге бер!—деп аналар кеу-кеулеп еді, балаға жел бітіп серіктерінің сөзіне еріп, қасқырға тағы бұрын келіп жетеді. Ұрайын деп ұмтылып еді, қасқыр тағы да:

—Ұрма, мен саған жалғыз қарындасымды беремін,—дейді.

—Неге ұрмадың?—деп сұрасады.

—Маған қарындасын бермек болды,—деп жауап қайырады бала.

—Мынау не айтып тұр өзі?! Қасқырдың қарындасы бола ма екен? Түс, астыңдағы атты бізге бер!—деп, жолдастары тұс-тұстан баланы ортаға алады.

—Жарайды, енді ұрайын,—деп уәдесін беріп, тағы қуып жөнеледі.

—Тарт қолыңды! Жігіт болсаң, маған еріп, үйге жүр, жалғыз қарындасымды алып қайт,—дейді. Бала тағы тайсалып қалады. Артынан келген жолдастарына:

—Сендер енді қайтындар! Мен осы қасқырдың үйіне барып, қарындасын алып қайтам,—дейді.

—Қой, барма, қарағым,—деп жабысқандарына қарамайды.

—Енді қасыңа жолдас ертіп ал,—десті жолдастары. Бала оған да көнбеді.

—Өй, қарағым-ау, сенің денің сау емес шығар. Қасқырдың қызын алғанды қай атаңда көріп едің?—деп еді, бала бұған да тоқтамады.

—Менде жұмыстарың болмасын, байға сәлем айтарсыңдар, мен сол қасқырдың қарындасын алып қайтам,—деп жүріп кетті.

—Жарайды. Бұған шара болмас!—деп, жолдастары кейін қайтты.

—Қойыңыздар! Жалғыз балаларыңның күйеуі осы болады. Қыстайғы жеген жылқы еті осы жігіттің жылқысы болатын,—дейді. Екі үлкен қасқыр шегініп барып жатты. Қасындағы қаншық қасқыр баланы ертіп алып келіп, арсалақтап бір оңаша бөлмеге әкеп кіргізді. Түрлі тамақ дайын болды. Жігітті сырттан ертіп келген қаншық қасқыр бәрін жайлап беріп, тамақ ішкенде жігіттің жанына келіп отырды. Кеш болды. Күн батысымен әлгі қаншық қасқыр төсек салып, жігітке шымылдық құрып, оңаша тастайды. Өзі алдыңғы бөлмеге шығып кетіп, бір бұраң қаққан ақ қаншық қасқырды алып келеді. Екеуін таныстырады.

—Мынау қалыңдығың... Мынау күйеу,—дейді.

—Я, балам, сен келгелі бір ай болды. Сенің де ел-жұртың бар шығар. Енді осындай ауырмай, сырқамай тұрғанда еліңе қайт!—дейді. Мұны бала да мақұл көреді. Енесі баланың қолына бір қайрақ береді.

—Қысылған күнде керек болар, қарағым! Жаныңа қысым келсе, жерге салып қойып, бір теп. Не бол десең де айтқаның болады,—дейді. Бала қайрақты қойнына салып алады. Атына мініп, қайын жұртымен қоштасып, бұлаңдаған ақ қасқырды шылбырына байлайды.

—Қарағым, қырық күнге толмай қалыңдығыңның қасқыр кебін алушы болма,—деп тапсырады. Ақ қаншық қасқырды жетелеп, бала жүріп кетті. Жолда қай жерге қонса, сол жерде отау тігіледі. Түрлі тамақтар дайын болады. Тамақты ішіп алып, таң атқан соң жүріп кетеді. Сөйте-сөйте, бірнеше күннен соң жігіт өзінің ауылына келеді. Ауылға жақындап келіп, қасқыр қалындығын бұтаға байлап қойып, өзі ауылға келеді.

—Мен әйел әкелдім,—дейді.

—Әйелің қайда?—деп сұрайды ауылдағылар.

—Сонау бұтаның түбінде отыр,—дейді жігіт.

—Ой, қасқыры несі,—десіп, келгендер келіншекті алыстан қарасып жүр.

—Осы қасқырдың қызын аламын деп еріп кетті деп еді. Мұның келіншегі осы қасқыр болып жүрмесін?—десіп таңырқасып, шуласып тұрғанда, күйеудің өзі жетіп келіп:

—Алдынан шыққандарың қалай, ауылға апармай тұрғандарың қалай?—деп ұрсып, ақ қаншық қасқырды алып барып, бөлек отау тіккізіп, сол отауда қасқыр келіншегімен жата береді. Күндіз—қасқыр, түнде—қасқыр киімін шешіп тастап, қараңғы үйді жарық қылатын сұлу келіншек болып қойнына жатады. Сонымен бай баласы жата береді. Құрбы-құрдастары, ауыл аймағы: «Бұл жынданып қасқырдан қатын алып жатыр, байдың баласы аң болуға айналды»,—деседі. Құрбы-құрдастары анда санда күліп: «Қасқырдың байы»,—деп шақырады. Сондықтан байдың баласы үйінен шықпайтын болады. Бұған қайтсе де қырық күн өткізу керек. Қырық күнді өткізгенше, шыдап келеді. Бірақ байдың баласы сарғайып, әбден жүдеп кетеді. Өзінен өзі қапаланып жүрген ол қырық күнге жеткізбей, отыз жеті күнде әйелінің қасқыр көйлегін түнде шешініп жатқан жерде алып, жыртып-жыртып, отқа тастап жібереді. Әйелі ренжиді:

—Саған жақсы болмайды, сен енеңнің айтқан шартын орындамадың,—дейді.

—Несіне болса да шыдадым, өйткені, әбден қапа болып, өлуге айналдым. Сондықтан мұнан да сол көретін кеселдің өзін көріп алғаным жақсы!—дейді. Таң атты. Күндегі мазақтап жүретін байдың баласына елдің бәрі таңырқап, әйелін көргендер талып жығылып жатыр. Бай жұртты жиып, той қыла бастайды. Жұрттың барлығы таң-тамаша. Сөйтіп, бірнеше күннен соң той өтеді. «Осында пәленше байдың баласы әйел алыпты, әйелі жаннан асқан сұлу екен!»—десіп, елдің бәрі шулайды. Кейбіреулері: «Қараға лайық емес, ханға лайық кісі екен!»—деп желпіндіреді. Бұл хабарды осы елдің ханы естиді. Хан көрмек болып, қолына қаршыға алып, сол байдың ауылына қарай қаршыға салған болып шығады. Ауылға жақындағанда каршығасын қоя береді. Қаршыға байдың баласының отауының төбесіне келіп қонады. Хан үйдің сыртында тұрып айғай салады.

—Ау, үйде кім бар? Мына құсымды әперіп жібер,—дейді. Сол дауысты естіп, байдың келіні үйден шыға келгенде, хан аттан құлап, талып түседі.

—Хан басыңызбен қарадан шошығаныңыз не?—деп, құсты қолына алып беріп, қоя береді. Хан әлгі әйелге ғашық болады. «Әттең, сол әйелге қалай қосылам?! Осының жөнін тауып, маған сол әйелді алып беретін кісі бар ма?»—деп еліне жар салады.

—Мұның жөнін тауып, мен алып берем,—дейді.

—Сіз байдың баласын шақырыңыз да, оған мынадай әмір беріңіз: «Баяғыда пәлендей жердегі көлге әкемнің ат басындай алтыны жоғалған, соны тауып әкеп бер. Егер таба алмасаң, қайтып келме!»—деңіз. Соны іздеп таба алмай, өзі де жоғалады,—дейді. Хан байдың баласын шақырып алып, әмір етеді. Бай баласы жылап-еңіреп әйеліне келеді. Әйелі:

—Мұның жарасы жеңіл, үш-төрт күнге рұқсат сұрап алып кел,—дейді.

—Жарайды. Әзірше деміңді алып жата бер,—дейді. Жігіт жата береді. Әйел күндіз-түні ұйықтамай, әшекейлеп, алтындап, жібектен неше түрлі гүл жасайды. Гүл қараңғы үйді жарық қылатын өте тамаша болады. Бір күні түнде әйел күйеуін оятып:

—Осыны алып бар да, сол ханның айтқан көліне қармаққа байлап сал да отыр. Оны сол көлдегі балықтың патшасынан басқа балық тістемейді. Балықтың патшасы келіп тістей қалса, сол бойында суырып, судың шетіне шығарып алып, хан айтқан алтынды тауып беруге аузынан уәде ал, оның уәдесіне де сенбе, қанатын жұлып алып қал,—дейді. Айтқандай суға барып, жібек алтын гүлін салып отырып еді, бірнеше балық келсе де тістемеді, әлдене уақытта жарқылдап келіп, үлкен ақ балық қармақпен қосып, гүлді бір-ақ асады. Суырып шетке шығарып алды. Әлгі балық: «Қоя бер!»—деп қатты жалынды. Жігіт жібермеді. Алтынды тауып беруге аузынан уәде алып, қанатын жұлып алып қалды. Зар илеп, балықтың патшасы кетті. Балықтың патшасы барысыменен өзіне қараған барлық балықты жинап алып:

—Осында ханның әкесінің ат басындай алтыны жоғалыпты. Сол алтынды қайсың білесіңдер?—деп сұрайды балық ханы.

—Бәлен жерде бір жүз қырық жасқа келген бір кәрі балық бар, сол білмесе, біз білмейміз. Ол «бара алмаймын» деп жатып алды!—дейді.

—Бар да алып кел. Тез келсін!—деп әмір берді.

—Сізді хан шақырады!—деп еді, әлгі кәрі балық тұрмады.

—Хан мені не қылады? Тұруға халім жоқ,—деп жата берді.

—Ал, сенің келмейді дегенің қайда? Мынау алтынды алып келіп қалды. Мен сенің басыңды алам,—дейді.

—Дат, тақсыр! Ер кезегі үшке дейін. Мұны тағы бір жерге жіберіңіз, өмірінде келмейді,—дейді.

—Ал, тез айта ғой!—дейді хан.

—Айтсам, сіздің әкеңіздің бір қысырағының үйірі жоғалған. Сол қысырақтың үйірі осы күнде тағы болып кетті, соны тауып, айдап келсін,—деді кемпір. Хан мұны мақұл көрді. Шақырып алып жігітке тағы айтты. Жігіт жылап әйеліне келді. Әйелі:

—Алты күнге рұқсат алып кел,—дейді.

—Осы таяқты ал да көзіңді жұм, бетіңді осы солтүстікке қарат,—дейді. Сонан соң мына таяқтағы дұғаны оқы,—деп үйретеді.—Осы дұғаны оқып отырсаң, таяғың тура сол қысырақтың айғырына апарады. Айғырдың үстіне қарғып мініп ал. Басқа, көзге төпеп, үстінен түспе. Әрі-беріден кейін айғырды қалай айдасаң, жылқының бәрі жиылып, соның артынан ереді. Сонымен тура ханның ауылына бар,—дейді. Таяқты алып, дұғаны оқып, жігіт айтқандай көк айғырға сарт ете түсіп, мініп алады. Айғыр мөңкиді, әрі-беріден соң жөнге жүреді. Жігіт ханның алдына келіп:

—Мына жылқыларыңды ұстап алыңдар,—деп айқай салады.

—Ойбай, керегі жоқ, елді қырады, тарт аулақ,—деп азар да безер болады.

—Керегі жоқ болса, жарайды,—деп, жігіт жылқыны қоя беріп қайтып келеді. Хан кемпірді шақырып алып, оның басын тағы алмақ болады.

—Ойбай, тақсыр, дат!

—Ал, датыңды айт,—дейді.

—Датымды айтсам, тағы жұмсаңыз. Осыны таба алмай өледі. Егер осыдан қайтып келсе, менің басымды алыңыз!—дейді кемпір,

—Ал, айт!—дейді хан.

—Айтсам, баяғыда сіздің әкеңіздің қырқына берген көк айғыр бар, сол айғырды тауып алып келсін,—дейді.

—Дереу көк айғырды тауып алып кел!—деп әмір етеді.

—Мұның жайын білмеймін, енді енеңе бар, сол бір ақыл табар,—дейді. Жігіт уайымдайды.

—Бұған үш ай сұра, үш айдан кемде таба алмайсың,—дейді.

—Сен келгенше хан мені қоймайды. Сен қырық күнге шыдасаң мұндай болмас еді,—дейді. Жігіт қысылады. Айла азайды. Сонда тағы да әйелі айтады:

—Қой, саспа! Сен енең берген қайрақты жерге қойып, бір тепсең, ол не бол десең, сол болады. Үш қабат үй сал деп теп тағы, мені сол үйдің астыңғы қабатына салып кет,—дейді. Жігіт қайрақты жерге қойып: «Үш қабат үй бол!»—деп теуіп еді, үш қабат үй болады. Соның ең астыңғы қабатына әйелін салып, жігіт қасқыр қайнына жөнеледі. Сонымен бірнеше күнде қайнына келіп жетеді. Келген жұмысының бетін айтады.

—Ай, балам-ай, бәрі өзіңнен! Қырық күнге шыдасаң ғой, онда мұндай пәлеге душар болмас едің. Жарайды, қайыр. Енді ақыл табылар,—деп қасқыр енесі күтіп жатқызады.

—Сен жатпа, балам. Осыдан барасың, барсаң пәлен жерде ханның әкесінің моласы бар. Сол молаға барып, ханның әкесінің қабырын қазып, сүйегін жиып алып, бесікке салып тербет. Сонан соң ол ойбай салады: «Тынышыңды алғыр, қайсыңның менде ақың бар?»—дейді. Сонда сен: «Мен емес, менің тынышымды сенің балаң алды, сенің тынышыңды мен алып отырмын!»—де. Сонда әкесі: «Баламның менде несі бар?»—дейді. Сен: «Балаң қырқыңа бір айғыр сойған екен, соны тауып бер деп жатыр»,—де. Сонда ол айғырды тауып береді,—дейді. Айтқанындай жігіт қабырға келіп, сүйекті бесікке салып алып тербете бастайды. Әрі-беріден соң ол ойбайлап:

—Тынышымды алма!—дейді.

—Мен емес, менің тынышымды сенің балаң алды, мен сенің тынышыңды алып жатырмын!—дейді жігіт.

—Баламның менде несі бар?

—Балаң сенің қырқыңа айғыр сойған екен, соны менен даулап жатыр, мен сенен сұрап отырмын. Сен сол айғырды тауып бер.

—Ой, арамнан туған! Маған берген бір айғыры көп пе еді? Сұрайтын болса, бердім. Арамнан туған!—деп айғырды көрден алып, лақтырып жібереді. Жігіт қараса, айғырдың артқы аяғы жоқ.

—Ойбай, артқы бір аяғы қайда?

—Оны маған берген жоқ. Арамнан туғанға айт, бар! Бір санын әйелімен екеуі жеген. Жігіт айғырды жетелеп, екі айда елге келіп, ханға айғырды тапсырып, әкесінің сәлемін айтады. Сол кезде хан қарамағындағы барлық ұстаны жиып, үш қабат үйді бұздырып, екі қабатын бұзып, үшінші қабатына кірісіп жатыр екен. Барлық тапсырманы орындағаннан кейін, хан ойланып, қатесін мойындап, кемпірдің басын алып, жігітке өзінің қызын қосып, орнынан түсіп, тағын береді. Жігіттің әуелгі алғаны қасқырдың қызы емес, перінің қыз екен. Сөйтіп, ол мұратына жетіпті.

—Әке-шешем жоқ, қаңғырып жүрген жетім баламын, баласы жоққа бала болар едім,—дейді. Бұған шал мен кемпір қуанып, Бекболатты бала қылды да, азын-аулақ малы бар екен, соны баққызып қояды. Шал өзі қармақ салады екен. Біраз күннен кейін Бекболат атасынан рұқсат алып, қармақ салатын болады да, шал қой бағады. Күндерде бір күн Бекболаттың қармағына бір үлкен балық ілінген екен, соны Бекболат жалғыз өзі ала алмай, әке-шешесі келіп, үшеуінің әлі жетпей, ақырында шал:

—Балам, сен қармағыңды мықтап ұстай тұр. Кемпір, сен үйге барып қазанынды даярла. Мен мынау ауылдың жігіттерін шақырып келейін,—деп, көрші ауылға кеткен кезде, әл бермей жатқан балық судан шыға келіп, Бекболатқа:

—Сен мені босат, қысылған жерде бір көмек көрсетермін,—дейді.

—Сен су астына кетесің, мен жерде жүрем, қалай көмек көрсетесің?—дейді Бекболат.

—Менің бір қабыршағымды жұлып алып қал. Керек уақытында соны тұтатсаң, саған өзім келемін,—дейді. Бекболат ойланып тұрады да, балықтың бір қабыршағын жұлып алып, өзін қоя береді. Сол уақытта қараса, әкесі көп жұртты жинап алып келеді екен. Мұны көріп Бекболат қармағын суға тастап жібереді. Әкесі келіп:

—Балық қайда?—дейді.

—Балығы құрсын! Өзімді қармақпен бірге суға әкете жаздады,—дейді Бекболат.

—Қаңғырған ит, біреуге сатып жібердің ғой!—деп Бекболатты ұрып-ұрып, қуып жібереді. Соры қайнап, ел кезіп келе жатқанда, бір жез шудалы боз тайлақты бір қасқыр қуып келеді екен. Қасқырдан қорыққан тайлақ Бекболатқа келіп:

—Мына қасқырдан құтқара көр! Қысылған жерде мен де саған бір жәрдем көрсетермін,—дейді.

—Сен өзің кетіп бара жатырсың, қайтіп маған жәрдем көрсетесің?—дейді.

—Менің шудамнан бір талын жұлып алып қал. Қысылған жерде тұтатасың, мен келемін,—дейді. Бала тайлақтың айтқанын істеп, оны қасқырдан құтқарып жібереді. Мұнан соң келе жатса, бір үлкен құс екі самұрықты қуып келеді екен. Самұрықтар жанында келе жатқан баланы көріп:

—Адамзат қой, бізді құтқарса, осы құтқарар,—деп Бекболатқа келіп:

—Мына жаудан құтқар! Біз де бір керегіңе жарармыз,—дейді.

—Сендерді мен аспаннан қалай табамын?—дейді.

—Сен екеумізден екі қауырсын жұлып алып қал. Қысылған жерде қауырсынымызды тұтатсаң, біз келеміз,—дейді. Бекболат олардың да тілегін орындап, самұрықтарды құтқарады. Тағы да келе жатса, бір түлкіні бір бүркіт қуып келеді екен, адамды жау көретін түлкі не істерін білмей, аңырып тұрып қалады да, бүркіт өзіне түйіле берген кезде Бекболатқа жетіп келіп:

—Ойбай, ағатай, мені мына жаудан құтқар! Мен де жәрдем көрсетермін,—дейді.

—Сен қазір тауға, тасқа жайыңмен кетесің. Мен сені қайдан табам? Сендей жүйрік емеспін,—дейді.

—Менің бір тал қылшығымды жұлып алып қал. Соны тұтатқанда иісі шығар, мен сол жерде дайын боламын,—дейді. Бекболат түлкінің айтқанын істеп, келе жатқан жауынан құтқарады. Сонан тірі жетім Бекболат зарлап келе жатса, көз ұшында бір үй көрінеді. Жақындап келіп байқаса, көп ауыл екен. Соның шетіндегі бір қосқа келіп, тыңдап тұрса, шалдың кемпірге ұрысқан даусы шығады. «Қабағың жаман қақбас, бір бала таппай... мына қалған ірімшік, мына қалған май, қаймақты кім жейді?»,—деп шал кемпіріне жырлап отыр екен, сол кезде Бекболат сәлем беріп, кіріп келеді.

—Е, балам, жоғары шық!—деп шал жөн сұрайды.

—Әке-шешем өліп, қаңғырып жүрген сорлымын,—дейді.

—Маған бала боламысың?—дейді.

—Еркежан-ай, сені алу үшін талай жақсы да, жаман да таласып болды-ау! Бір жаман қара бала келіп тұр. Соны кіргізбей-ақ қойсақ қайтеді?—дейді жеңгесі.

—Жоқ, жеңеше! Көп адамның бірі болар, кіргізіңіз,—дейді. Жеңгесі кіргізеді, сонда Қарааю:

—Ал, бала, тығыл үшке шейін!—дейді.

—Рұқсат берсең төртке дейін тығылам. Әйтпесе, әуре болмай, қайта берем,—деген соң Қарааю таңданып, рұқсат етеді. Бекболат далаға шыға сала, боз тайлақтың қылын тұтатқан екен, боз тайлақ жетіп келіпті. Сонан соң ол боз тайлақтың үстіне мінеді де, адам өтпес, аң жүрмес қалың тоғайдың ар жағына өтіп кетеді, мұз дарияға жетеді. Қарааю уақыты болған соң қарап тұрып:

—Сен, бала, боз тайлақтың үстінде, қара шидің ар жағында, мұз дарияның бер жағында тұрсың,—дейді.

—Мұның рас!—деп жетіп келеді.

—Бекболат, дарияның түбінде, ақ жайынның ішінде жатырсың, шық бері!—дейді.

—Оның рас!—деп Бекболат жетіп келеді.

—Бекболат, сені жеті қабат көктен әрі, самұрықтың қанатының үстінде жүрсің, түс!—деген соң, Бекболат:

—Оның рас!—деп жетіп келеді.

—Ақырғы кезегің, өлім уақытың таянды, бар, тығыл!—дейді.

—Ләппай, тақсыр, не бұйырасың?—деп құйрығын бұлаңдатып, түлкі жетіп келеді.

—Өлім уақыты таянды, түлкім! Осындай Қарааю деген Ақбұзау ханның қызымен серттесіп едім, енді сенен жәрдем болмаса өлдім! Мені жасыр,—дейді. Сонда түлкі күннің шығысынан қазған інінің аузын Қарааю сұлудың тағының астынан шығарады да Бекболатқа:

—Ол қыз неше айлакер болса да, енді сен аласың! Ол қыз қазір: «Бекболат, сен жоқсың!»—дер, онан соң тағы: «Жоқсың!»—дер, сен орныңнан қозғалма да, үндеме де. Ол қыз ең аяғында: «Күннің шығысынан бір, батысынан бір ін шыққан. Мұнда, Бекболатым, сен жоқсың!»—дер, сол уақытта сен: «Мен мұндамын!»,—деп шыға кел,—дейді түлкі. Бекболат досына қош айтысып, жүріп кетеді. Мұнан соң Қарааю сұлу қарап таба алмай, екі рет:

—Сен жоқсың!—деп айқайлайды.

—Мен мұндамын!—деп шыға келіпті.

—Сексен кез жерге жамбы қадалады. Атып түсірген кісіге кіші қызымды берем, атам деп тигізе алмағанның басын алам!—деп жар салады. Бүкіл жұрт жиналады. Жамбыны, теңгені ешкім атып түсіре алмайды. Көп мергендер жанынан қорқып ата алмайды. Бір мезгілде Қали мылтығын сиқырлап алып атады, алып түсіреді. Сол уақытта хан кіші қызын Қалиға береді. Күндердің күнінде хан Қалидың дана, ғылыми адам екенін біледі. Сүйтіп, Қалиды ұлындай етіп күйеу бала қылып алады. Бұл осымен тұра тұрсын, енді Қазиға келейік. Қази сол барғаннан бір басқа жақтағы ханның қолында болады. Өзінше мүжім ғылымымен ханға өте жағып, ханның жауларын мұқатып тұрады. Сол уақыттарда сол хан мен мына Қали жүрген хан екеуі жауласады. Екі жағында мықты соғыс шығады. Екі хан екі мүжім ғылымын оқыған ағайынды Қали мен Қазиды бір-бірімен соғыстырады. Бір мезгілде әлденеше мың әскермен Қази келеді. Алдынан көп әскермен Қали шығады. Екеуі бірін-бірі танымай мүжім ғылымымен әбден соғысады. Ұзақ уақыт соғысып, бірін-бірі жеңе алмайды. Көп соғысады. Ақырында соғыс бола бергенде Қали әскері тары болып жайылып кетеді. Қази әскерлері тауық болып жей бастайды. Сонда Қали әскерлері қырғи болып тауықтың басын қия береді. Ақырында Қазидың өзі күйкентай болып қашады. Қали қырғи болып қуады. Алты күн, алты түнде қуып жетеді. Екеуі де таласады. Қази жеңіле бергенде көп жылайды, жалынып. Оған болмай Қали өлтіреді. Өлген уақытта денесі, аяғы Қази болып адам қалпына түседі. Сол уақытта Қали өзінің інісі Қази екенін таниды. Танып есінен танып қалады. Көп өкініп жылайды. Сол уақытта ми даланы күңірентіп жылағанда маңайындағы көрген халықтардың сай-сүйегі сырқырайды. Осымен көп жылдар өтеді. Қали әбден қартаяды. Өлер шағында бір баланы тоғыз ай оқытады. Нақ өлерінде балаға тоғыз түрлі шынымен дәрі қалтырады: «Мен өлгенде ешкімге көрсетпей, бір оңаша жерге бар да, бір астауға мені сал, осы тоғыз түрлі дәріні күнде бірін құйып тұр. Сонда мен тіріліп қайтадан жасарып шығармын»,—дейді. Бір мезгілде Қали өледі. Оқытқан баласы айтқанын істей бастайды. Әуелгі күні бірінші шыныдағы қап-қара топырақ болып кетеді. Екінші күні екінші шыныдағы дәріні құяды, сонда қап-қара батпақ болады. Үшінші күні үшінші шыныдағы дәрі әлгіден гөрі қоюланады. Төртінші күні төртінші дәріні құйғанда батпақ бірте-бірте адам сүгіретіне келеді. Бесінші күні бесінші шыныдағы дәріні құйғанда кәдімгідей адам сүгіретіне әр­түрлі дене құрылыстары келіп, өлі адамға ұқсап жатады. Алтыншы күні алтыншы шыныдағы дәріні құйғанда жігітке айналады. Жетінші күні жетінші шыныдағы дәріні құйғанда барлық денесі тегіс, дене құрылысы түзеліп, бір сұлу жап-жас жігіт, әттең, жаны жоқ болып жатады. Сегізінші күні сегізінші шыныдағы дәріні құйғанда астаудың ішінде аунап түсіп, аунап түсіп «жақ-жақ» деген тілге келіп жатады. Тоғызыншы күні тоғызыншы шыныдағы дәріні құя бергенде көктен Әзірейіл періште түсіп, баланың қолындағы дәріні төгіп жібереді. Екі тірілуге заң жоқ деп, сонымен «жақ-жақ» деп жатып қалады. Әлі күнге дейін «жақ-жақ» деп жатыр дейді.

—Сен маған әкеңнің орнына қызмет қылып, уәзір болуға жараймысың?—депті. Бала тұрып сонда:

—Сіз уәзірлікке ұнатсаңыз, жарар едім,—деп жауап беріпті.

—Ей, уәзір, мені атпаңыз. Мен Қиыр патшаның қызы едім. Осы көлге шомылып жүргенде, екі апамнан адасып қалып, сонан бері жалғыз жүрмін. Егер атпасаң, сенің сүйікті қалыңдығың болайын,—деп жалыныпты.

—Қыз суретіне кірсең атпаймын,—депті.

—Уәзіріңіз сіздікінен жақсырақ бір алтын сандық құшақтап жатыр,—дейді.

—Оны алып кел!—деп жарлық береді.

—Сені патша шақыртуы мүмкін. «Неше күндей ауырып жатқанымда, көңілімді сұрауға бір кісі жібермедіңіз, тым болмаса, жолдас ақым үшін, өзіңіз келіп, халімді білмедіңіз!»—деп өкпе айт,—дейді. Екі уәзір келіп, баланы патшаға алып барады. Патша баладан оның неге келмегенін сұрайды.

—Неше күндей ауырып жатқанымда көңілімді бір сұратпағаныңызға өкпеледім,—дейді.

—Менен де жақсы алтын тапқаныңды білдім. Пәлен шаһарда тоқсан түрлі бедерленген жүні бар бір бүркіт бар, бір жұманың ішінде сол бүркітті алып кел. Егер де алып келмесең, басыңды алам!—дейді патша. Уәзір бала үйіне қайтып келіп, уақиғаны әйеліне айтады. Әйелі бір орамалға үшкіріп қояды, орамал бүркіт болады. Уәзір оны патшаға алып барады.

—Пәлен шаһарда жүні тоқсан түрлі құбылған бір аю бар, бір жұмадан қалдырмай соны алып кел. Айтылған күннен қалсаң, басыңды аламын!—дейді. Бала үйіне қайтып келіп, уақиғаны әйеліне баян етеді. Әйелі дұға оқып, орамалды аю қылып береді. Айтылған күнінде аюды патшаға алып барады. Патша үндеместен аюды алып қалады да, уәзірлерін шақырып алып:

—Барса келмеске екі жол бар еді, уәзірімді жазасы үшін соған жіберіп едім, ол тапсырған жұмысымның бәрін де орындап келді. Ал, енді сендер бір жол табыңдар, соған жұмсайын. Егерде тапсырған нәрсені алып келмесе, басын аламын, келмей қашып кетсе, онан әрмен кетсін. Егерде мен жұмсайтын барса келмес жолды таба алмасаңдар, сендердің бастарыңды аламын!—депті. Уәзірлер патшадан қысылып, екеуі екі етек алтын алып, шаһарды аралап қыдырып: «Барса келмес жолды білетін кісі болса, осы алтынды береміз»,—деп жар салады. Ешкім білмей, сасып тұрған кезде бір соқыр кісі:

—Барса келмес жол, «онда бар да мұнда әкел» деген жол, сонан қиыны жоқ,—дейді.

—Барса келмес жолы, «онда бар да мұнда әкел» деген жер,—дейді.

—«Онда бар да мұнда әкел» деген жерді тауып кел. Бір жылға шейін келмесең басыңды аламын!—дейді. Уәзір үйіне келіп, патшаның жарлығын әйеліне айтады. Әйелі:

—Қандай залым патша еді?—дейді де, әйелі күйеуіне мән-жайды түсіндіреді. «Онда бар да мұнда әкел»,—адамзат жерінен табылмайды. Мұнан былай пері шаһарын аралайсың. Саған мына бір орамалды беремін. Кісі үйіне қонғанда, кісі орамалына қолыңды, жүзіңді сүртпе, осы орамалға сүрт. Өзің келгенше осы үйде пеш болып тұрамын. Өлсең, орамал өзімді табады, содан білемін,—деп күйеуімен қоштасып қала береді. Уәзір жүре-жүре бір шаһарға жетеді. Шаһарда ешбір жан көрінбейді, тек айқай-ұйқай дауыс естіледі. Дауыстың қайдан шыққанын уәзір білмейді. Көшеде жүгіріп бара жатқан біреуді етігімен қағып қалған екен, ол талып қалыпты. Барлық перілер оның басына жиылып, кітапқа қарасып: «Адамзаттың салқыны тиген екен»,—депті де, бұғып жатқан уәзірді тауып, патшасына алып барады. Пері патшасы онан жауап сұрайды.

—Өз патшамның әмірімен, «Онда бар да мұнда әкелді» іздеп жүрген бейшарамын,—дейді.

—Баланы тамаққа тойғызып босатып қоя беріңдер,—депті.

—Әйелімнің орамалы еді,—деп шынын айтады.

—Аһ, дариға, көлде ойнап жүргенде, кіші сіңілім жоғалған еді, соның орамалы екен ғой. Жұмысыңды айт,—дейді.

—«Онда бар да мұнда әкелді» іздеп жүрмін,—дейді бала.

—Бабаң келсін, ол білер, осы шаһарда болса алып берермін, жоқ болса іздетемін,—дейді. Бірақ, «онда бар да мұнда әкелді» бала бұл шаһардан таба алмай, бала кете береді. Ол жүре-жүре бір шаһарға келеді. Бұл шаҺарда жан жоқ. Көшеде кетіп бара жатқан бір баланы қағып жіберген екен, перілер жиылып кетіпті де уәзірді ұстап, патшаға апарыпты.

—Не іздеп жүрген адамсың?—депті патша.

—Өз патшамның әмірімен, «онда бар да мұнда әкелді» іздеп жүрген бейшарамын,—дейді. Патша оны өзінің үйіне қонақ болуға жібереді. Ол патшаның үйіне келіп, тамақ ішіп отырған кезде жүзін орамалымен сүрткен екен, патшаның ханымы:

—Мынау орамал менің сіңлімнің орамалы ғой, қайдан алдың?—депті.

—Томаркөлде шомылып жүргенде адасып кеткен менің кіші сіңлімнің орамалы, жұмысыңды айт,—дейді ханым.

—Іздегенім, «онда бар да мұнда әкел» еді,—депті.

—Хан бабаң келсін, бар болса, алып береді, жоқ болса, алдырып береді,—дейді ханым.

—«Онда бар да мұнда әкелді» білетіндерің бар ма?—деп еліне жар салады.

—Мен білемін, алтын берсең айтамын,—депті.

—Шеберлерге гауһардан, інжуден, меруерттен кеме жасат, сол кемемен барып әкелеміз,—депті. Патша айтқанын әзірлегеннен кейін, бақа уәзірмен екеуі кемеге мініп, сапарға жөнеліпті. Бірнеше күндер өткенде бақа: «Көзіңе не көрінеді?»—деп сұрайды.

—Дарияның ар жағында бір қалың ел көрінеді,—депті уәзір.

—Ол көрінген ел—үлкен зор патшалы ел. Патшасы туғалы үйіне кісі жібермеген, ешкіммен сөйлеспеген адам. Кемеден түскен бетіңде патшаның сарайына бар. Жат жұрттан келген адам екеніңді білсе, патшаның өзі шығар. Сен оған сәлем бер, ол қарсы алар. «Онда бар да мұнда әкел» дер. Бір самаурын шай, бір табақ ет алып, бір жігіт жетіп келер. Бір шыны аяқ шай ішіп, екінші аяқ шайыңды сол жігітке бер. Егерде ол жігіт берген шайыңды ішсе—жолыңның болғаны, ішпесе—өлгенің,—дейді де бақа дарияға түсіп кетеді. Уәзір патшаның сарайына келген екен, патша өзі шығып қарсы алды да, кіргізеді.

—«Онда бар да мұнда әкел» деген екен, бір самаурын шай, бір табақ ет алып, бір жігіт жетіп келеді. Уәзір бір шыны аяқ шай ішеді, екінші шыны аяқ шайды әлгі жігітке береді. Жігіт шайды алып ішкен кезде патша отырып:

—Әй, «онда бар да мүнда әкел». Бұл патшасынан қысым көріп шыққан жігіт екен. Сен оған барасың,—депті.

—Тақсырым! Сізге туғаннан бері қызмет етіп едім, ешкімге бір шыны аяқ шай түгіл, бір шыны аяқ су бермейтін едің, мен бұл жігітке барамын. Бұл бір шыны аяқты өзі ішті де, екіншісін маған берді, құрметті бірдей істеді. Бұл тегін адам болмауы керек,—деп уәзірді кемесіне мінгізіп қоя беріп, өзі соңынан бармақшы болыпты. Уәзір дарияның ортасына барған кезде артынан жаңағы жігіт қуып жетіпті. Екеуі келе жатса, алдыңғы жақтан қалың кеме көрінеді.

—Мынау тоғыз мың кеме бізді тамашаға қоршап келе жатқан керуен. Тоғыз мың кеменің әрқайсысында мыңнан кісі бар. Соларды біз қонақ қылайық. Егер керуен басы мені сат десе, алдыңғы кемедегі көк сандыққа сат та жүре бер. Өзің шаһарға барғанша мен де барармын. Бірақ, сол сандықты ашпағайсың,—дейді. Екеуі тоғыз мың кемедегі барлық адамды бір самаурын шай, бір табақ етпен қонақ етті. Керуен басы уәзірге:

—Мына жігітіңді сатамысың?—дейді.

—Сатамын.

—Не сұрайсың?

—Алдыңғы кемедегі сандықты сұраймын.

—Баяғыдан бері көк сандықтың қызығын көрдік қой, енді мына жігіттің де қызығын көрейік!—деп шулапты. Ақырында олар көк сандықты беріп, «онда бар да мұнда әкелді» алып жөнеледі. Уәзір келе-келе дариядан шығады. Мінерге аты жоқ, киерге киімі жоқ, ішерге тамағы жоқ, бәрі біткен, сондай ауыр халде отырған кезде, «онда бар да мұнда әкел» жетіп келіпті. Екеуі тамақтанып, тыңайғаннан кейін уәзір:

—Мына көк сандықта не керемет бар? Аузын ашшы,—дейді.

—Патша өзі келсін, өзіне қараған барлық жұртын жиып келіп, тамаша көрсін,—депті сарайдағылар. Патша бұл сөзіне қаһар қыла алмай, жұртын жиып барады. Патшаны биік мұнараға отырғызады да келген халыққа екеу арадан бір самаурын шай, бір табақ ет береді де, бір кісідей күтеді де, патшаға барлық кереметтерін көрсетіп болғаннан кейін, «онда бар да мұнда әкел» көк сандықты ашып жіберіп, қонақтың бәрін қырғызып тастапты.

—Жау жоқ, жатыңдар!—деген соң, әскерлер қайта сандыққа кіреді де, қырылған барша қонақтар қайта тіріліп кетеді. Баршасын биік мұнарадан көріп отырған патша қорыққанынан үндемей, үйіне қайтып келгеннен кейін, елін жинап:

—Сіздер «онда бар да мұнда әкелді» маған алып беріңдер. Егер алып бере алмасаңдар, мен патша болмаймын,—дейді. Халқы кеңінен кеңеседі: «Алып береміз десек, манағыдай қырғын көреміз, алып бермесек, патшамыз бізге қаһар қылар. Одан да осы патшаны өлтіріп, сол уәзірді патша қояйық»,—деген ақылға келеді де патшасын өлтіріп, уәзірді патша сайлап, «онда бар да мұнда әкелді» уәзір етіп қояды.

—«Зейініңді салып тыңдағайсың, мен өзімнің хикаямды айтайын. Біз үшеуміз бір туысқан. Жер үстінде тұрушы Сарманқұл деген тәуір байдың қыздары едік. Ол біздің атамыз бүтіл дүниеге мағлұм еді. Өзінің нағыз алтыннан салдырған әйбат сарайыменен һәм бақшасыменен, оның ішінде әртүрлі дүниенің кереметі бар еді. Біздер осы әйбат сарайдың ішінде тәрбиеленіп едік. Әр күн шешеміздің күңінің қарауынша бақшаға барып, сайран етуші едік, бейне бір ұжмақтың құсына ұқсап сайрап мереке етуші едік. Ол бақшаның ішінде әр құстар сайрап, гүлдер жақсы иіс беріп, күмістей суларыменен бұлақтар ағып, жыл бойынша әртүрлі жемістер пісіп тұрушы еді. Бақшаның қызығымен алданып кештің болғанын біз білмей қалыппыз. Кенеттен күн түнеріп, жай жел болып, сөйте-сөйте ұлғайып дауыл тұрды. Күн күркіреп, нажағай ойнап жер солқылдады. Білінбей біздерді бір нәрсе төмен тартты. Көз ашып-жұмғанша біз осы ақ үй ішінде пайда болдық. Осы үйдің иесі ергежей қарт, оны сен жігіт, қазір өлтіріп тағдырмен осынша кемдікке кіріптар болған бізді құтқардың. Сенің сипатыңды, өзіміздің құтқарушыны көріп тұрмыз. Бүтіл өміріміз бойынша Құдайдан тілеріміз бізді кәбабтан құтқарғаныңыз үшін сізге зор рахмет етсін!»—деп. Жас адам байғұстың айтқан сөзіне рақымы келіп, бақытсыздықтарына көп қапаланды. Ол өзіне өзі міндет етті, бақыттың құсын бұлардың басына қондыруға, жарық дүниені көрсетіп некелендіріп қосуға. Қаратайды арқан ұшына байлап тесікке жібергендегі осы арқан ұшына үлкен қызды байлап тарт дегендей белгі еткенде, ағалары арқанды тартып көтеріп алып, Құдайдың жарығын көрсетті. Арқан ұшында інісінің орнында қызды көріп, шошып кеткендіктен, тіпті жеткізіп айтуға мүмкін емес! Жүректеріне қан толып бейне ақымақ әйелше ақыра бастады. Ақылды қыз оқиғаның баршасын айтып еді, жігіттер босылды. Арқанды тағы төмен жіберіп, қыздарды жарыққа шығарды. Ойбай, Қаратай, қандай-ақ жаман ағалары! Әлгі қыздардың сұлулығына қызығып, алуға талап етіп, осындай залымдық іске бел байлады. Қаратайды жер астында қалдырып, өздері бәрі де қымбат бағалы табыстарымен жөнелді. Екі жігіттің дінсіздігін көріп кіші қыз бәрінен сұлу, һәм ақылды еді, екі мырзаға қарап бір сөз айтқаны: «Ей, жақсы жігіттер, не себептен мәңгі азапқа өздеріңізді ініңізді тастайсыздар? Нендей жазасымен осындай азапқа лайық? Шындарыңызбен-ақ осындай таза жігітті өлімге қиғандарыңыз ба? Қаратай сіздерді де, біздерді де құтқарушымыз емес пе? Құдайдан қорқыңыздар, біреуді бақытсыз етіп бақытты боламын деп ойламаңыздар. Сіздер еш уақытта бақытты болмайсыздар, бүгін болмаса ертең оның кебі бастарыңа келеді. Құдай аққа береді, ол жаза етер». Бұл айтқаны залымдарға еш нәрсе болмады, һәм тебіренбеді. Сонда кіші қыз жылап тұрып айтты. «Мен сіздермен жүрмеймін, оның жанында қаламын, осы жердегі өлім маған сүйкімдірек сендермен қайғы жұтып есірікпен жүргенімнен де»—деп байғұс зар жылап, ақырында өзін өлтіруге бел байлады. Жігіттер өзін өзі өлтіруіне жібермей, қол-аяғын байлап, арттарына қарамай қайта бастады. Қайыр, жігіттер жүре тұрсын, біз Қаратайға қайталық. Қаратайдың іші көптен-ақ сезді. Залымдығы үшін ағаларын қарғамай, Құдайға жалбарынды, оларды ақылды ет деп Құдайға тапсырып. Жер астында бір үлкен тесік көрді. Тесікке кіріп еді—бір ақ сақалды шал отыр. Оның алдында сөнбейтін от жанып тұр. Ол барша зейінімен үлкен дұғалық кітап оқып отыр. Келушіні байқамай шал кітабын оқи берді. Қаратайдың сөзіменен оқуы бөлінді. «Әссалаумағалейкүм, Құдай рахмәті саған болсын»,—деді. Қаратайды көргенде оның көзі оттай жайнап, мұрты күлімдеп жылы дыбыспен айтты: «Қош келдіңіз, сүйікті ұғылым, Қаратай»,—деді. Қаратай ғажапқа қалды таныстығы жоқ қарт атын атағандығына. Шал мұрты күлімсіреп айтты: «Міне, енді келді көп күткен қонақ, отыр, адам ұланы, һәм тыңда менің қайғылы хикаямды. Қырық жыл—менің бұл шұңқырда тұрғаныма. Бүтіл өмірімді сарып еттім дұғалық кітап оқуға. Бізді тағдыр өзі қосты, сен маған ұғыл боларсың, мен саған ата болармын. Сенің маңдайың жарық, бақытың жарқырап тұр. Уақытша ағаларың қорлық еткен, һәм уақытша ғашығыңнан айрылыпсың, ол әлі сені ұмытқан жоқ. Күнімен сені ойлайды. Сенің ағаларың арам қолдарымен ұстамаққа гүл секілді тәніне талап етеді, бірақ көрінбес періште сен үшін денесін қорғайды, Құдай сақтап тұрған әулиенің қолын өзің білерсің. Ол сенікі. Екеуіңіз бақытты болып, некеменен қосылып қосақтық өмірді рахатта өткізерсіз. Осындай зор мәртебеге досың сүйініп, дұшпаның күйінер. Міне, тағы саған бір сөз: ағаларыңның айыбын кеш, зор кінә етті олар, сені жер астына тастап, сенің қалыңдығыңды алайын деп байғұс солар да зор азап тартып тұрады. Оның үшін Құдай сені жарылқар кең рахметіменен мәңгі дүниеге шығып. Енді ұйықта, бейшара жолдан шаршаған шығарсың қайғыменен»,—деді. Шалдың сөзі Қаратайды қуантты. Шалдың аяғына көз жасымен жығылып, қолын сүйді. Ол барша азабын ұмытып, һәм шаршағанын ұмытып, ақырын жақсы тәтті ұйқыға кетті. Сол уақытта шал ұйықтамай өзінің тәуір көретін кітабын оқи берді. Кенеттен ол әйдік ақ құс болып ұйқыдағы Қаратайды арқасына мінгізіп, көз ашып-жұмғанша жігітпен Құдайдың жарығына шықты. Үш жұма, үш күн өтті. Қаратай әлі ұйқыда. Шал оны бір залым залал етер деп күзетіп отырды. Міне, батыр оянды, жан-жағына қарап көрді тауларды, ормандарды, тез аққан өзендерді, айналасына көз жетпейтін көк ауаны. Осының әммесіне сенбей Қаратай қуанып сақылдап күлді. «Ей, Құдайым, нендейін ғажайыппен мен дүниеге шықтым?! Сен Құдайым, құдіретті, күшті, һәм әділ шал сипатында етіп маған құтқарушы жібердің. Осы сөзбенен шалдың мойнынан құшақтап сүйіп, «ата-анам, құтқарушым!» дедім. Шал: «Сені Құдайға тапсырдым»—деп көзден ғайып болды. Қаратай шалдың ақ көңілді екеніне, жұмсақтығына, көбінесе көз ашып-жұмғанша ғайып болуына ғажапқа қалып, һәм бірнеше минуттай қимылдамастан қалды. Бұл шал Қызыр пайғамбар еді. Құдайым оны бейшара болған Қаратайға жіберіп еді, жер астында жатып көп жалбарынып еді. Бейне оқ тиген жолбарыстың баласындай сабырсыздығы қайнап не болса да тез өзінің ғашығын іздеуге орнынан ұшып түрегелді сонша дүниеге ашуланғандай жәбір көрген түсіменен. Қаны қазанша қайнап, көзінен қаны төгіліп, ашудан тұла бойы дірілдеп ғашықтықтан шөлдеді. Нақ осы уақытта ол естіді ғайыптан бір дауысты: «Қапаланба бәрі де болар, тез алдыңнан шығар!» Шалдың айтқаны келді. Қаратай ашуменен қайда барарын білмей отырғанда оның бақытына шаршаған қашқын иттердің үстіне келді. Тілемеген ағалары інісін көріп қорыққанынан өле жаздап, оның аяғына жығылды. Сұлудың қуанғанынан жүрегі жарылып кете жаздады. Қуанғанынан өзін ұмытып, бақытты менің кіші сұлуым, шыдамай, қуаныштан шыққан көз жасымен батырдың мойнын жуды. Батыр оның бетін шөпілдете сүйіп, сүйікті көкірекке сүңгіп кетті. Батырда қимыл жоқ. Көкірегіне басын тыға, сүюменен жауап берді. Ақ көңіл Қаратай ағаларының айыбын кешті, бірақ сұлулардың бәрін бермеді, өзі бізге белгілі сұлуды алды, отыз күн ойын етіп, қырық күн тойын етіп кенелді. Әммеге де шаттық болды, бірақ екі залымға жаман болды. Қаратайдың құдалығының артынан қалған екі сұлудың құда түсерінің ойыны болды, олар да ғашықтықпен шығысты белгілі адамдарға. Енді біздің ертегіміз бітті, мұрат хасыл болып, мұнан соң да Қаратай қосағымен көп өмір сүрді. Сүйікті қосақтардан балалар туып, әкесіндей батыр болды. Ей, менің ақкөңіл құрметті тыңдаушыларым, Қаратайша мақтаулы іс етіп дүниедегі жақсылықпен, қосақтықпен рахаттаныңыздар!

—Ашыл мүлдем, ашыл,

—Ашылма мүлдем, ашылма,

—Ашыл, мүлдем, ашыл!

—Ашылма мүлдем, ашылма,

—Кімде-кім менің маралымды бағып-қағып өсірсе, соған күйеуге шығамын,—дейді. Хан қыздың тілегін береді. Қызға да хан баласы ұнапты. Сөйтіп, хан жан-жаққа жар салып, ел жинап, отыз күн ойын, қырық күн тойын жасап, қызды баласына қосыпты. Осыдан бастап бұлар бақытты тұрыпты. Маралы қайтадан адамға айналып, сіңлісі қыз қалпына келіпті. Ол ержетіп, тәтесінің орнын басып, үлкен бойжеткен қыз болыпты. Ханның баласы мал—малданып, жан—жанданып, бала-шағалы болыпты. Апалы-сіңлілі екі қыз да мұраттарына жетіпті.

—Толыбай мың түрлі аңдар мен құстардың тілін біледі. Адамның не ойлап отырғанын айтпай табады. Жаңа туған еркек құлынның өскенде қандай ат боларын қатесіз айырады. Әйтеуір, білмейтіні жоқ,—десті... Күнше ерінен қалған торы қасқа атқа салт мініп, Толыбайды іздеп кетті. Елсіз, жолсыз даланы кезіп, жолшыбай талай таңды атырды, талай күнді батырды. Өзі жүдеп, аты әбден болдырды. Өлдім-талдым дегенде, Күнше Толыбай данышпанның үйіне жетті. Ақ сақалы омырауын жапқан қара шал өзінің жұлым-жұлым қара күркесінің алдында астына ескі текемет төсеп отыр екен. Өзі сіңірі шыққан кедей еді. Сонда да данышпандық айтқан адамдарынан бір тиын алмайтын. Толыбай Күншені жылы шыраймен қарсы алды. Оның келетінін күні бұрын біліп отыр екен. «Сізден ақыл сұрауға алыс жерден Күнше деген әйел келе жатыр»,—деп Толыбайға қарлығаштары айтып қойған екен.

—Хош келіпсің, шырағым, арызыңды айта отыр,—дейді Толыбай.

—Жалғыз баламнан айрылып, қанаты кесілген құстай сорлап қалдым, ата! Мұңымды шағайын деп, әдейі сізге келдім... Толыбай Күншенің арызын ықыласпен тыңдады. Құс болып ысқырып қалып еді, бір топ қарлығаш ұшып келді. Қарлығаштар Күншені қанатымен желпіп, ауыздарымен су бүркіп жүр. Толыбай қолын серпіп ымдап қалып еді, бір топ қарлығаш тізілген бойларымен Күншенің еліне қарай ұша жөнелді. Қарлығаштар кешке таман қайта оралды. Бармақ басындай бір сұр тышқанды алып келді. Тышқан өзінің көрген-білгенін Толыбайға айтып берді.

—Күншенің баласын іркілдеген ала көзді әйелдің ұрлап кеткенін көріп едім,—деді тышқан. Тышқанның айтқанын Толыбай адам тілімен жеткізіп еді, Күнше еңіреп жылай бастады:

—Ойбай, баламды ұрлаған Айжарық сұм екен ғой. Өмір бойы бала көрмей жүріп, алпысқа жеткенде, балалы бола қалғанына күдіктенетін едім... Толыбай құс тілінде ысқырып қалып еді, дәу екі қара бүркіт жетіп келді де, екі иығына қона қалды. Толыбай бүркіттерге әмір етті:

—Мына Күншенің еліне тез барыңдар да, Айжарық деген кемпірді баласымен алып келіңдер. Екі бүркіт биікке самғап ала жөнелді. Ертеңіне күн шығып келе жатқан мезгілде, бүркіттің біреуі бет-аузы қожыр-қожыр, екі иығына екі кісі мінгендей, басы қазандай, шүңірек көз қара кемпірді Толыбайдың алдына әкеп тастады. Екінші бүркіт өзінің қанатына мінгізіп әкелген баланы еппен түсірді. Өзі аппақ, көзі ботаның көзіндей жаудыраған бала аң-таң болып үнсіз тұр. Жүрегі бірдеңені сезгендей бала көрген жерден-ақ, Күншеге қолын созды. Айжарық баланың қолын қағып жіберді де, өзіне қарай тартып алды.

—Мына Күншенің баласын өзіне бер!—деп Толыбай ақырып қалды.

—Өзің бір алжыған шал екенсің!—деді Айжарық саспай.—Өз баламды неге берейін біреуге. Бала Күншеден көзін алмай жаутаңдап қарай берді.

—Тілімді алмасаң,—деді Толыбай,—мен бұл баланы екеуіңе теңдей бөліп беремін! Айбалтасын алып балаға тұра ұмтылды.

—Ерік өзіңде,—деп баланы Толыбайға қарай итеріп жіберді.

—Ағатай, айта көрмеңіз, қайда жүрсе де тірі болсын! Осыған-ақ беріңіз,—деп жалынды.

—Айжарық, бұл сенің балаң емес, сондықтан оның өлі-тірісі сен үшін бәрібір. Ал, Күнше баланың туған анасы. Сондықтан ол баласы өзгеге кетсе де одан өмір тілейді, өлімге қимайды,—деп Толыбай сыншы баланы шын шешесі Күншеге алып беріпті.

—Маған осы түсіңді сат. Төрт түлік, малдан қанша алсаң да берейін,—дейді. Қазанқап: «Мүмкін, сатсам сатармын, жауабын үш күннен соң берермін»,—деп қозысын айдап кете береді. Қазанқап далаға барып әрі ойлайды, бері ойлайды. «Тегі бұл түсім жақсы түс болар. Сараң байдың баласы маған мал да бермес, алдар, немесе сатпадың деп сабар, асылы мен қашып кетейін де, алдымнан бақыт іздейін»,—деп қорытынды жасайды да қозыны тастап, құла дүз далаға жүре береді. Жүре-жүре күн батып, түн болады. Таң атып, күн болады. Неше күн жүргені белгісіз, бір күні шаршап кешке қарай бір шоқ терекке жетеді де, демалып тәтті ұйқыға кетеді. Бұл маңда Таусоғар деген хан болады. Ханның бірі мұсылман, екіншісі пері қызынан екі әйелі болады. Екі әйелінің екі қызы бар екен. Мұсылман әйелінен туған қызының аты Гүләйым, пері әйелінен туған қызының аты Гүлмаһира екен. Екі қыз әрі құрдас, әрі тату болды. Екеуі де білімді екен. Әсіресе Гүлмаһира артық білгіш болады. Өйткені ол шешесінен оқып жын-пері оқуларын да біледі. Екі қыз бір жүреді, бір тұрады, сырлары да бір болады. Өсе келе екеуі де ерге шығу, отбасы құру туралы сөйлеседі. Сонымен екеуі бір кісіге әйел болуға және өздері сүйген (екеуі қатар сүйген) адамға әйелдікке баруға уәде етеді. Күн артынан күн, ай артынан ай, жыл артынан жыл өтеді. Екі қыз өсіп, бойжетеді. Таусоғар хан екі қызын екі байдың мырзасына бермек болып құда түседі. Бірнеше күн той-топыр болады. Көп мал, дүние алады. Хан құдаларымен сөйлесіп, келесі жылы осы уақытқа той жасап, екі қызын бір күнде ұзатуға уәде жасап тарқасады. Қыздар бай балаларын сүймейді, өздерінің уәдесін де бұзғысы келмейді. Елде өздері сүйіп, сөйлесіп жүрген Сағит деген бір жарлы жігіт бар екен. Кісі жібертіп соны шақыртады. Сағит келді. Үшеуі сөйлесіп қашпақ болады. Әуелі Гүләйім мен Сағит қашып кетуі керек. Олар орныққанда Гүлмаһира бару керек. Сонымен үшеуі осылай уәде байласады да Сағит бүгін түнде ауылдың шығысындағы шоқ терекке барып отыруды ұйғарды. Гүләйім қос атпен өзі барып, сол жерден әрі жүріп кетуге келіседі де тарайды. Түн көзге түртсе көргісіз қараңғы болады. Сағит жүре-жүре адасады. Ақыры жүріп келіп кездескен бір шоқ терекке жата кетеді. Гүләйім өзі ерлерше киінеді. Қалған киімдерін қоржынға салады. Азық, жол қаржылық алтын, Сағитқа киім алады. Садақ, қылыш, найза сияқты қаруларды да алады, түн ішінде бір атты мініп, бір ерттеген атты жетектеп жүріп кетеді. Шоқ терекке келеді. Келсе, түбінде біреу ұйықтап жатыр.

—Тұр, мына атқа мін!—деп оятады. Ұйықтап жатқан адам шошып оянады. Қару асынған қос атты адамды көріп зәресі ұшады. Өзін қуып келген Асаубай шығар деп түсінеді, басын төмен иіп жылай береді. Гүләйім де қайран қалады. Сағит емес, бір тазша бала. Сағиттың адасқанын, өзінің басқа адамға кездескенін біледі. Не де болса, менің жазмышым осы шығар. Көп аялдауға уақыт жоқ. Айғайлауға болмайды. Осы түнде Сағит табылмас. Біліп қалса қуғыншылар ұстап алар. Не де болса осы тазшаны алайын да кетейін деген пікірге келеді. Бірақ аялдауға уақыт жоқ.

—Тез, мына атқа мін де маған ере бер!—дейді. Қазанқап мінеді де Гүләйімге еріп тарта береді. Аттар тұлпар екен, сол түннің ішінде бірнеше патшалықтан өтіп, таң ата бір бұлақтың басына келіп тоқтайды. Айнала өскен ағаш. Ағып жатқан өзен, сыңқылдап ұшып жүрген құстар, ойнаған балықтар. Аттарын отқа жіберіп, өздері ұйқыға кетеді. Ұзақ ұйқыдан кешке қарай оянады. Гүләйім тамақ ішкісі келгеніне қарамастан өзенге алып барып Қазанқапты жуындырып, тазалайды. Ескі киімдерін өртеп, таза киім кигізеді. Тамақ ішіп әлденеді. Қазанқап әп-әсем бала жігіт болады. Өздері күрке жасап алып, құс, балық аулап тұра береді. Аттарын көзге түсірмей, терең сайға арқандап ұстайды. Гүләйім Қазанқапқа көңіл қосады. Бірақ біреу-міреу біле қалса, мені апам дерсің және жетімбіз дерсің деп тапсырып қояды. Күндерде бір күн бұлар өздері тұрған жерден онша қашық емес бір қаланың бар екенін біледі. «Асықпай аралап кел» деп, елеусіздеу киім кигізіп, қыз Қазанқапты қалаға жібереді. Қазанқап қаланы ертеден кешке дейін аралап қайтып келеді. Оның мәліметіне қарағанда, бұл Асаухан деген ханның қаласы екен. Хан ауру болып, орнын бас уәзірі Қасен басқарады екен. Күндерде бір күн Қасен жолдастарымен аң аулап жүріп, Гүләйімдердің күркесінің үстінен түсіп қалады. Уәзір қайтып қалаға келген соң, ханға сондай бір сұлу қыз көргенін, ол қыздың тек ханға лайық екенін және қасында інісінің бар екенін айтады. Хан жазылған соң алармын деп ойлайды да, жазылғанша інісінің көзін жоюды тапсырады. Ертеңінде Қасен Қазанқапты шақыртып алып: «Хан науқас еді. Ол аурудың емі Сүлейменнің «ақ дәрісі» деген көрінеді. Соны тауып әкеліп бер. Бармасаң, не таба алмасаң басыңды аламын!»—дейді. Қазанқап өмірінде күлмейді екен. Үйге мұңайып келеді. Оны Гүләйім сезеді де күндегіден ерекше бір түрлі қуанған сияқты күндегідей Қазанқап демей, «Күлмесім, неге ренжіп келдің?», – дейді. Қазанқап Қасеннің бұйрығын айтады.

—Ол еш нәрсе емес, мұңайма, уәзірге бар да ханның бар жылқысын ертемен алдымнан шұбыртып өтіңіз, ішінен таңдап бір ат аламын да, соны мініп дәріні іздеймін де, олар оны мақұл көреді,—дейді. Қазанқап қайта келіп уәзірге айтады. Хан да, уәзір де мақұл көреді. Ертеңіне Гүләйім мен Қазанқап жылқыларды аралап жүріп, бірнеше жүз жылқы өткеннен кейін, басқа бір жүз жылқының орта шенінде келе жатқан бір қара семіз ат пен бір арық көк атқа көздері түседі. Қазанқап қара атты ұстағысы келеді. Бірақ Гүләйім көк атты ұстатқызады. Қазанқаптың көңілі толмайды. Сонда Гүләйім тұрып:

—Екі ағаларыңды маған ұстап беремісіңдер?—дейді нөкер.

—Екі ағамыздың алпыс екі амалы бар. Қайтып ұстап береміз! Онан да біз қалай ұстаудың амалын айтайық: шаңыраққа темір тұзақ құр, есікке тор құр. Ағаларымыз үйге келгенде бізбен қол тұзақ ойнайды, сонда біз қолдарын тұзаққа түсіріп берейік. Өздерің келіп байлап алыңдар!—дейді қыздар. «Жарайды»—деп нөкер кетіп қалады. Біраз уақыт өткен соң екі қыздың ағалары келеді. Алып келген аңдарын сойып, жайғасқан соң ағалары:

—Шырақтарым, өне бойы үйде отырып ерігіп қалған шығарсыңдар, кел, қол тұзақ ойнайық!—дейді. Сөйтіп, қарындастарымен қол тұзақ ойнайды. Қыздар екі ағасының қолдарын тұзақпен буып тастайды, сол кезде аңдып тұрған әскерлер жетіп келіп, ұстай берем дегенде, Жанай көгершін болып ұшып жөнелгенде шаңырақтағы тұзаққа түседі. Тұзақты ала-мала бір мұңды таудың басына қонады. Қанай есіктен дәуіт болып жорғалай жөнелгенде есіктегі торға ілінеді. Жанай құстың тілін біледі екен, бір бозторғайға айтады:

—Әй, бозторғай, бозторғай!

—Әй, қарлығаш, қарлығаш!

—Әй, бауырым-ау, сексеуілді жерге келдің ғой. Сексеуіл болып қала ғой!—деді. Қанай сексеуіл болып қала беріп еді, екі қыз біліп қойып, ханның әскер басына:

—Мына сексеуілді алдыра жүр, тоңсақ жағып жылынармыз,—деді. Сонда Жанай ұшып өте берді де, Қанай қайта адам болып жүріп кетті.

—Әй, бауырым-ау, қыналы жерге келдің ғой, қына болып қалсаң-ай!—деді. Қанай қына болып қала беріп еді, екі қыз тағы біліп қойып, нөкерге: «Дамбал боярмыз, мына қынаны ала жүр!»—деді. Қанай тағы да адам болып жүріп кетті. Жанай жалғыз інісін жанай-манай ұшып өте беріп:

—Әй, бауырым-ай, өзенге келдің ғой, тобылғы болып қалсаң-ай!—деді. Тағы да қыздар айтты: «Отқа жағармыз, шауып ала жүр»,—деді. Шаба бергенде Қанай бейшара тұрып кетті. Әскер ханның еліне келді. Жанай түнімен шарқ ұрып іздеп інісін таба алмады. Жанай ителгі болып інісін іздеп жүрсе, айдалада бір қара бура шөгіп жатыр екен. «Ителгі» аспанға шарықтай шығып, бураны теуіп кетіп еді, қара бура жеті бөлек болып кетті. Бура жатқан жерді қараса, Қанай терең орда жатыр екен. Ағайынды екеуі жыласып көріседі. Содан кейін Қанай, Жанай екеуі ханның арғымағын ұстап мініп, ханның әскерін қырады. «Біздің сендерге қастық қылғанымыз бар ма еді?»—деп, екі қарындасын да өлтіреді. Сөйтіп, дұшпанын жеңіп, еліне келеді. Ағайынды екеуі өле-өлгенше тату-тәтті өмір сүреді.

—Бұл қандай адам, мұнша қинағандай не жазасы бар?— деп сұрапты. Сонда жиылған топ шуылдап қоя беріпті:

—Мұның жазасы көп, істемегені қалмады, не керек қылса да сұраусыз алып жүре береді. Қыран қарақшы деген жүгенсіз жүйрік қарақшы осы. Жүйріктігі сондай, ел болып неше жылдай ұстай алмай жүр едік. Бүгін ұйықтап жатқан жерінен қамап тұрып ұстап алдық. Босатсаң қолға түсуі жоқ,—депті. Содан кейін ханның баласы Қыран қарақшының тегін адам емес екенін біліп, мынадай қорлық көргенін аяп, бірнеше діллә алтын беріп сатып алмақ болыпты. Жиылған жұрт: «Алсаңыз ал, бірақ қол-аяғын босатқан соң, біз міндетті емеспіз. Бұл бәрібір сізді де алдайды, қашса тұлпар тұрсын құсқа да жеткізбейді»,—дейді. Оған болмай «қайтсе де ризамын» деп ханның баласы Қыран қарақшыны босатып алыпты. Қол-аяғы босауы-ақ мұң екен, Қыран қарақшы алдындағы тауға қарай бірақ зырлайды. Соңынан қос тұлпармен Өлмес қуған екен, шаңын бірақ көрсетіпті. Содан кейін ханның баласының салы суға кетіп, жылай-жылай соның кеткен жолымен тоқтамай жүре береді. Түн болыпты, сонда да келе жатса, бір таудың арасында екі шырақ от болып жанып тұр екен дейді. Не болса да соған жетейін деп, тұп-тура соған қарай жүреді. Әлгі жанып тұрған от олай-бұлай қозғалғандай болады. Ханның баласы келуін келсе де, «бұл жын ба, пері ме, әлде жезтырнақ па» деп, қорқып тұрып қалыпты. Сонда: «Е, мырза, ханның тұқымы ер келмей ме екен, қорықпа, мен өзің босатқан Қыран қарақшымын»,—депті. Сонда ханның баласы қуанып, аттан түсіп, құшақтасып, Қыран қарақшымен қияметтік дос болысады. Екеуі тамақтанып, тұлпарларды аунатып сол жерде қоныпты. Қыран қарақшы отырып: «Ал, достым, мен жайымды айтайын, тыңда»,—депті. Ханның баласы тыңдады. Қыран жайын айтады.

—Мен үлкен ғалым адамның қолына түсіп, ес білгенше оқыдым. Әке-шешемнің кім екенін де білмеймін. Содан жер үстіндегі ғылымды тауысқан соң жер астына түсіп, жер асты ұжым ғылымын оқи бастадым. Бір күні ұстазымның кызына көңілім ауып, ұстазым оны біліп қалды да, мені жер үстіне шығартып жіберді. Бұрын кәсіп қылып көргем жоқ, сондықтан дүниенің төрт бұрышын кезіп, көзіме көрінгенді алып қашып күн көрдім. Менің үйі-күйім осы таудың іші. Егерде сіз кездеспегенде бағанағы жұрт мені өлтіретін еді. Сен мені ажалдан құтқардың, кәне, кәне, достым, не мұңың бар, айт, қолымнан келгенше аянбаймын,—депті. Сонда ханның баласы бастан-аяқ іздеп шыққан киіктің оқиғасын баяндайды. Қыран қарақшы айтты: «Мен оны білем, ол Құддыс ханның қызы екен ғой. О да пері оқуын оқыған адам. Ол саған ғашық болған екен, оны қолға түсіру аса қиын»,—дейді де, жүгіріп кетеді. Әлгідей болмай үйме қылып етегіне тезек толтырып әкеледі. Үш рет сүйткен екен, үш отаудай тезекті үш жерге үйіп тастапты.

—Сен мына тезектің бірін тұтат, осы күлге айналып шоғы басылғанша келсем, келдім, келмесем жоқ. Өйткені, ол қыздың шаһарының айналасында неше қатар күзеткен әскер бар. Одан кейін қыздың үйі тоғыз есік, әрбір есігінде күзетші бар. Ең түпкі үйдің есігінде бір мыстан жатады. Бәрінен қиыны мыстан кемпір. Егер оның қолына түсетін болсам, маған тіршілік жоқ,—дейді. Ханның баласы Қыран қарақшы айтқанындай, тезектің бірін жағады. Қыран қарақшы екі етегін түріп алып жоқ болады. Кұддыс ханнын шаһарына келеді, айнала күзет екен, әзер дегенде ұрланып кіреді. Тоғыз есіктен өтіп келсе, Айбарша сұлу алтын тақтың үстінде ұйықтап жатыр екен. Қыран қарақшы Айбаршаны қолтығына қысып ала жөнеліпті. Мыстан кемпір ұйқылы қолымен сермеп қалғанда Қыранның оң етегі ілініпті. Оң етегі мыстанның қолында қала береді. Қыран әскердің бірінің басын, бірінің иығын басып құстай ұшып, Айбарша сұлуды алып жоқ болыпты. Ханның баласының оты қызыл шоқ болып, енді қайтер екен, күл болып сөнсе, Қыранның біткені ғой деп қорқып отырғанда, Қыран қарақшы айдай Айбарша сұлуды қолтығына қысып, бұрқ етіп жетіп келеді. Ханның баласы шаттанып, бұрынғысынан да артық нұрына келіпті. Сонда Қыран қарақшы айтыпты: «Ендігі міндет өзіңде, мен міндеттен құтылдым, жалғыз-ақ айтатыным мынау, бүгін түнде қалай да болса ұйықтама, күн шығып таң әбден атқан соң ұйықтарсың, әйтпесе Айбаршадан айрыласың. Бұл қанша айтқанмен перінің шәкірті, көргенін істейді. Көзіңді жұмсаң, ол саған дұшпан, қашып кетеді»,—депті. Ханның баласы: «Достым, мақұл»,—деп алтын шатырды құрып, Айбаршаны қасына алып жатады. Таң білінгенше көзін жұмбай жатып, дәл күн шығарға таянғанда, болар-болмас қалғып кетсе керек, көзін ашса, қасында Айбарша сұлу түгіл сайтан да жоқ. Ойбайды салып, зар илеп, жүгіріп барып Қыран қарақшыны оятыпты. Сонда Қыран қарақшы: «Тезектің енді ана ортадағысын тұтат»,—деп құйынша шаңды боратып жоқ болыпты. Ханның баласы тезекті жылдам тұтатып жаға бастайды. Бір заманда тезек қызып жанып орталай бергенде, Қыран қарақшы Айбаршаны алып тағы жетіп келіпті. Ханның баласына айтыпты: «Енді ұйықтап айрылсаң, маған айтпа, менің күшім жетпейді, осы әкелуім ең соңғы әкелу»,—дейді. Содан кейін ханның баласы осы түн ұйықтамасқа бекиді де, Қыран қарақшыға сенім беріпті. Күндіз ойнап-күліп отырып, кеш батқан соң ханның баласы мен Айбарша алтын шатырға тағы жатады. Енді мен бүгін қайтсем де шыдайын деп, ханның баласы бекініп ұйықтамады. Таң атып, күн шығуға таянғанда, азғана көзі жұмылып кетіп еді, Айбарша тағы да жоқ болды. Ханның баласы ойбай салып, зарлай түрегеледі. Қыран досына тағы да жалынады. Қыран қарақшы енді дауа жоқ десе де, досын қимай, үшінші үйген тезекті тағы тұтаттырып, ханның баласына айтты:

—Егерде мына тезек жанып күл болғанша мен келмесем, мені де, Айбаршаны да күтпе, үйіңе қайтып жүре бер. Енді үміт аз, ол бүгін жетіп қалды, мыстан кемпірге жетсе мен ала алмаймын. Қолына түссем өлтіреді,—депті. Сонан соң шаңын аспанға шығарып, Қыран қарақшы жоқ болыпты. Ханның баласы отты жағып, жанып бітуі жақындаған сайын жаны шығып, екі көзі Қыран қарақшының кеткен жағында болады. От қызыл шоқ болып күлге айнала бастады, Қыраннан әлі белгі жоқ. Ханның баласы күдерін үзіп, зарланып жылай бастады. От сөніп, күлдің сырты бітіп, астында ғана аздап шоқ қалды. Ханның ұлы жер бауырлап жылаудан басқаны білмеді. Әбден үміт үзіп, Қыран қарақшы мен Айбаршаны енді көру жоқ деген кезде, күннің оңтүстік жағынан бұрқыраған шаң көрініпті. Ханның баласы қуанғаннан есі кетіп, тала берген екен дейді. Айбаршаны қолтығына қысып, Қыран қарақшы көз ашып-жұмғанша қасына жетіп келіпті. Сонда Қыран қарақшыны қыздан бұрын құшақтап ханның баласы шын достығын көрсеткен екен дейді.

—Енді менің саған бұдан артық достық істеуге, жолдас болуға уақытым жоқ. Осы жолы ажалдан аз қалдым. Айбарша шеттегі күзеткен әскерінен өтіп, сарайына енді кіре бергенде ұстадым. Мыстаны түскір күтіп отыр екен, сермегенде қолы маған жетпей сол жақ өңірімді ұстады. Өңірім сол қалпымен қолында қалды. Қалың әскерден құстай ұшып, бірінің басынан қарғып, бірінің арасынан өтіп, зорға құтылдым. Садақтың оғынан жараланбаған жерім жоқ, енді айрылсаң, өз обалың өзіңе,—деп Қыран қарақшы қош айтпастан шаңды аспанға шығарып жоқ болды дейді. Ханның баласы досы Қыран қарақшыға бір ауыз сөз айта алмай шерменде болып қала берген екен. Келер түні ханның баласы қалай да болса шыдап ұйықтамай көрер таңды көзімен атқызып, күн шыққан соң, Айбаршамен далаға шығады да жан-жаққа карап, Қыран досын арман қылып ойлап отырған екен, Айбарша сұлу айтыпты: «Мен енді сенікі болдым, бірақ бір тілегім бар, соны орындасаң тиемін»,—депті. Ханның баласы айтады: «Сен мендік болсаң, әуелі перінің кебінін маған бер, әйтпесе сен адам қалпыңнан өзгеріп тағы да қашып кетесің, берген соң мен сенің тілегіңді орындаймын»,—депті. Айбарша сұлу қанша жалынса да, ханның баласы көнбей, Айбаршаның киік суретіне түсетін кебін шешіп алады. Сол уақытта: «Досым, рас, ханның баласы екенсің»,—деп Қыран қарақшы жетіп келіпті. Содан кейін ханның баласы Айбаршаның кебін бойына сақтап бекітеді де, Айбаршаның тілегін сұрайды. Айбарша сұлу айтыпты:

—Осы күн жақта бір шаһар бар, ол шаһардың патшасы менің үлкен ағам болатын еді. Қап тауындағы дәулер, біздің тұқымымызды құртуға қам қылып, менің сол ағамның шаһарын қатырып қойды. Менің әкемнің інісі де пері оқуын оқыған еді. Барлық шамасы келгені, осы күнде сол қатып қалған шаһардың маңында сандалып жүр. Ешбір сырын айтпайды. Міне, менің тілегім осы,—депті. Сонда ханның баласы жауап бермей ойланып отырып қалған екен, Қыран іле-шала жұлып алғандай: «Мен білемін оны, орындайық»,—деп ханның ұлының бетіне қарапты. Ханның ұлы: «Иә, орындайық»,—дейді. Содан былай үшеуі сол Айбаршаның ағасының шаһарына жөнеледі. Бірнеше күн жүріп, алты айда келіп жетеді. Шаһарға келсе, бау-бақшасы райхан гүлін төккен сипатты, адам есінен таңғандай екен, барлық адамдары тұрған-тұрған жерлерінде қатып қалыпты. Біреу жүріп бара жатып, біреулері сөйлеп тұрып, тағы басқалары сауда-саттығын істеп жатып, сол қалпында қалған екен, шаһардың неше түрлі алтын сарайлары бар екен. Ханның баласы, Қыран қарақшы, Айбарша үшеуі таң-тамаша қылып аралап жүрсе, сақалы белуарына түскен бір қария бір сарай­дан: «Қош келдіңіздер»,—деп шыға келіпті. Қариядан жөн сұрап, үшеуі ортаға ала бастайды. Сонда қария айтыпты. «Шырақтарым, мен Құддыс хан деген ханның досы едім. Оның туысқанын дәулер қатырып кетті, мен осылардың шаһарының күзетшісі болып жүрмін. Сендер тегін адамдар емес шығарсыңдар, қонақ болып жата беріңдер, мен енді қырық күнде келемін, оған шейін осы шаһарда болыңыздар, менің баратын зәру жұмысым бар еді, жалғыз-ақ анау тұрған алтын сарайды ашпаңдар, одан басқаларын аралауға болады».—депті. Ханның баласы: «Мақұл, қария»,—деп, шалға рұқсат беріп, өздері сол шаһарда қала береді. Үшеуі шаһардың барлық тамашасын көріп, саяхат құрып бірнеше күн жүргеннен кейін, ханның баласы айтыпты: «Осы қария бізге барлық жердің, бау-бақшаның, хан сарайларының бәрін көруге рұқсат қылды да, сонау сарайдың кілтін берместен кете берді. Мұнда не сыр бар, біздің мұны білмей қоюымыз дұрыс емес»,—деп, Қыран мен Айбаршаны бастап, бағанағы «ашпаңдар» деген сарайдың құлпын бұзып, қақпасын ашады. Кақпаны ашса, екі қара арғымақ шынжырлаулы, байлаулы тұр екен, қабырғалары қабысып арып, жадап қалған екен. Ханның баласы Қыран қарақшыға: «Тез екеуін де босат, бұл жануарлардың не жазығы бар»,—деп бұйырғанда Айбарша: «Ойбай, босатпа»,—деп ара түседі. Ханнық баласы: «Ей, әйелдікпен айтасың, малда не жазық бар»,—деп босаттырады. Екі арғымақ босанысымен сілкініп, екі дәу болып, көз алдарында ұшып жүре беріпті. Үшеуі не қыларын білмей, дәулердің жолына қарап, дал болып тұрып қалған екен дейді. Содан кейін баяғы күзетші шал келіпті.

—Өзгенің бәрін араласаң да, осы сарайдың маңына келмеңдер дегенім қайда, осы шаһарды қатырған екі дәу еді, ол дәулерді қапылыста суға түсіп жүрген жерінен арғымақ суретіне түсіріп байлаған мен едім. Сол екі арғымақ аштан бұралып өлген күні осы шаһардың барлық адамына жан бітетін еді. Енді бұл дәулердің қолға түсетін дауасын мен таба алмаймын,—дейді. Ханның баласы қатты қайғырып, шерменде болып тұрғанда Қыран қарақшы мен Айбарша: «Дәулердің кеткен жөнін іздейік, бәлкім, табармыз»,—дейді. Содан кейін үшеуі сол дәулерді іздеп, кеткен жағына қарай жүріп береді. Содан бірнеше ай жүріп, арып-ашып келе жатса, бір-екі аққу сыңқылдап ұшып барады екен. Қыран қарақшы зулап екеуінің астында көп уақыт бірге ұшып отырады. Қыран құстың тілін біледі екен. Тыңдаса, екі аққу сөйлесіп, біріне-бірі айтыпты: «Мынау келе жатқан Қыран қарақшы, ханның баласы мен Айбарша үшеуі шаһарларын қатырып кеткен дәулерді іздеп келеді. Бұлар осы бетімен жүре берсе, алдындағы дарияның жағасында бір қара апан бар, сол апанның ішін ақтарса, толған балық, ең астында бір қара балық бар, соны алып, ішін жарса, алдындағы дариядан екі дәудің жанын сақтаған екі алтын сандық су бетіне шығады. Сол екі сандықта екі шабақ бар. Шабақты қысса, екеуі жалынып, жетіп келеді. Не айтқандарын істеп береді. Ол дәулерге бір шаһарды екінші жерге көшіру көзді ашып-жұмғанша ғана жұмыс, егерде шабақты турап өлтірсе, екі дәу де өлер еді,—дейді. Содан Қыран қарақшы Айбарша мен ханның ұлына қуанып келіп, айтып береді. Үшеуі сол бетімен тоқтаусыз жүріп, дарияға келген екен, келіп қарап жүрсе, айтқанындай бір қара апан бар екен дейді. Бетін ашып көрсе, толған балық екен. Бетінен бір-бірлеп алып лақтыра беріпті. Әбден бәрін алып болғанда ең астынан үлкен қара балық шығыпты, алып, ішін жарған екен, дарияның беті шымырлап, қайнап екі алтын сандық судың бетіне шығыпты. Сандықты дариядан алып, ашып жіберсе бір ақ бас, бір қара бас шабақ жатыр екен. Балықты алып қысып-қысып қойған екен, теңіздің үстінен бұлт болып көрініп: «Алдияр, не қыл дейсіз?»—деп екі дәу жетіп келіпті. Сонда ханның баласы айтыпты: «Тез, ана шаһардың қатып қалған адамдарын тірілтіп, баяғы қалпына түсір»,—депті. Екі дәу бұлт боп кетіп, әлгідей уақыт болмай қайтып келіп: «Тақсыр, айтқаныңыз орындалды»,—депті.

—Енді үшеумізді қазір сол шаһарға жеткіз,—депті ханның баласы.

—Көздеріңізді жұм,—депті, үшеуі көзін жұмып ашса, баяғы қатып қалған шаһарда хан сарайының алдында тұр екен. Ханның баласы балықты қысып-қысып қойған екен: «Тақсыр: алдияр, не қыл дейсіз?»—деп екі дәу шыбын-шіркей болып жалыныпты. Ханның баласы айтыпты: «Менің әкемнің шаһарын және Айбаршаның шаһарын сол қалпында тез осы жерге орнат»,—дегенде бір түннің ішінде орнатыпты. Таңертең ханның баласы далаға шықса, әкесінің және қайын жұртының шаһары түгелімен көшіріліп орнатылған екен. Өлместің әкесі Күлмесханның екі көзі көр болып көруден қалған екен дейді. Жалғыз баласы Өлместен тірідей айрылған соң, қайғырып жатып қалған екен. Ұлы Өлместі көргенде екі көзі шырадай ашылып, өткен қайғыларын ұмытып, жасарған екен. Ханның баласы, Қыран қарақшы екеуі әбден тілегін орындаған соң, дәудің жаны екі шабақты турап-турап өлтіргенде қаны сыртына шығып, екі дәу жерге түсіпті, Өлмес қарындасы Қаламқасты Қыран қарақшыға беріп, әкесі Күлмесханның орнына хан болады. Үш шаһардың ханы Өлмес, оның бас уәзірі Қыран қарақшы болып, екеуі барша мұратына жеткен екен.

—Әке, өзіңіз жалғыздан-жалғыз күбірлеп отырсыз ғой, кісеңіздегі бұл не зат?—деп сұрайды.

—Балам, бұл бір улы зат. Дәмін татып көруші болма!—дейді әкесі. Ертеңінде қыз: «мен әкемнің жалғызы болсам да сырын менен жасырады, мұның қандай құпиялығы бар екен, не болсам да кісесіндегі күлден ауыз тиіп көрейін»,—деген оймен түйіншектеулі күлді шешіп, сұқ саусағын батырып, дәмін татып көреді. Осы кезде қыздың өне бойы шымырлап, жүйе-жүйесі босап, қайта-қайта түшкіріп, рухында ләззат сезім пайда болып, тұңғыш рет махаббаттың жан рахатына кенеледі. Аз уақыттан кейін көкірек шөлі басылғандай жан дүниесі тоят табады. Көп өтпей қыздың денесі ауырлап, дел-сал күйге түседі де жүкті болғандығының бейнесі байқалады. Қыздың шешесі мұны сезіп, «бұл қалай болғаны?» деп бір оңашада бұл сырын еріне айтады. Қыздың әкесі ойланып отырып әйеліне :

—Менің кісемде ғажайып бір сүйектің күлі бар еді. Қайсы күні «Бұл не нәрсе?» деп қызым сұрағанда нақ сырды айтпаған едім, әсілі сол күлден татып қойды ма екен, қызымнан сол сырды сұрап, ұғысшы?!—дейді. Шешесі қызынан сұрағанда дәл әкесінің ойлағанындай болып шығады. Қыз кіседегі күлден біраз ұрлап татып көргенін, сонан кейін осындай жағдайға тап болғанын үрейлене тұрып айтады. Қыздың шешесі жағдай нақ өзінің болғанындай екенін еріне мәлімдейді. Нақ сырды өзі ғана білетін қойшы бір кедейдің Сәлім деген баласын шақыртып алады да, былай дейді:

—Шырағым, сен маған бала бол! Қызымды саған қалыңсыз берейін. Бірақ бір шартым бар. Болашақ нәресте ауыздан туады. Туған баланы өзім аламын. Екеуіңе елу бас ірі қара, бес жүз бас қой, басыңа отау көтеремін. Бұл құпиялықты басқа жан баласы білмейтін болсын!—дейді. Осы шарт бойынша қыз Сәлімге некеленеді. Ай-күні толып уақыты жеткенде қыз босанады, ұл табады. Нәрестені әйелінің бауырына салған қойшы «Бәйбішем босанды!» деп жоғарғы елге көк бие, төменгі елге төбел бие, айналасындағы елге ала бие сойып, отыз күн шілдехана жасап, той-думан көрсетеді. Бала күн сайын толып, ай сайын өседі. Сымбатты болып толыса береді. Жеті жасқа келгенде қойшы баласын моллаға оқуға береді. Он бес жасқа келгенше қырық молладан оқып, олардың бәрінен білгір, данышпан болып шығады. Бала оқуын бітіріп, үйіне қайтып келеді. Әкесіне серік болып, күнделікті шаруашылығымен шұғылданады. Бір күні қой бағып келуге, әкесінен рұқсат алған бала қойын айдап келе жатса, қарсы алдынан үрейі қашқан бір әйел кезігеді. Екі қолына ұстаған екі қазы бар екен.

—Шешей, қайда барасыз? Неге мұнша сасқалақтап келесіз?—деп жөн сұрайды. Әйел:

—Балам, түнде бір жаман түс көрдім. Түсімде үйімнің оң жақ босағасы өртеніп жатыр екен, содан шошынып үйден шықтым да осы хандықтағы қырық моллаға барып түсімді жорытайын, түс садақасына мына екі қазды берейін деп барамын,—дейді.

—Шешей, қайтарыңызда түсіңіздің жоруын маған айта кетіңіз,—дейді бала. Әйел моллаларға барып түсін жорытса, моллалар:

—Отырған үйіңнен қаш, әйтпесе пәлеге душар боласың,—депті. Қайтқан жолында әйел түсінің жоруын балаға айтады. Бала әлгі әйелге көмектесіп, үйін басқа жаққа көшіріседі. Артынан қайта келіп, әйелдің көшкен жұртындағы босағасын қазып, ат басындай алтынды тауып алады да, орнына тас салып көміп тастайды. Алтынды ешкімге білдірмей әкесіне әкеліп береді де:

—Әке мені тағы оқытамыз,—деп қырық молла адам жібереді. Сіз бермеймін десеңіз де тартып әкетеді,—дейді бала. Айтқандай-ақ бір кезде бір неше молла келеді де, қойшыға «балаң жалғасты оқып, тәрбиеленсін» деп қолқа салады. Сол кезде қойшы:

—Бұл бала жалғызым еді. Енді оқыта алмаймын,—дейді. Бірақ моллалар қойшының еркі алдына қоймай баланы тартып әкетеді. Қырық молла баланы жан-жаққа сұраққа тартып «Алтынды табасың!» деп алқымға алады. Бала «Көрмедім, алмадым»—деп мойындамайды. Моллалар «алтынды таппасаң өлтіреміз» деп тақымына бұрау салып, шекесіне асық қыздырып басады, бала сонда да шын сырын айтпайды. Бала осындай қинау көріп жатқанда сол елдің ханы бір түс көреді. Хан түсінде бір өзеннен өтейін деп барса, қырық шабақ балық атының аяғына жармасып, тістелеп, аты үркіп, жығып кете жаздайды. Хан өзеннің ортасына барғанда бір қара жылан, бір сары жылан алдынан шығып, ханды шағуға ұмтылады. Олардан да зорға құтылып, өзеннен өтіп, жағадағы жасыл шалғын, миуалы бау-бақшаға кезігіп, сайран құрып жүреді. Ұйқыдан оянған хан бұл нендей түс екенін білу үшін шаһарындағы қырық молланы шақыртып, жорытады. Бірақ моллалар түсті қалай жорудың бабын таппай, отырып қалады. Сонда хан ашуланып:

—Үш күннің ішінде түстің жоруын айтасыңдар. Айта алмасаңдар бастарыңды аламын!—деп әмір етеді. Сасқалақтаған моллалар кітаптарын қанша оқыса да, түстің жоруын таба алмай, өзара ақыл құрып, «балаға жорытып, сонан соң өлтірейік» деген байламға келеді. Түсті балаға айтып:

—Сені осының жоруын айтсаң қоя береміз,—дейді. Бала:

—Түстің жоруын ханның алдына барып бірақ айтамын,—дейді. Түстің жоруы табылса, ханнан мол сыйлық аламыз деп дәмеленген моллалар баланы ханның алдына апарып:

—Алдияр, ханеке, мына бала біздің бәрімізден оқыған еді. Біздің білетінімізден де молырақ біледі. Біз жори алмадық, жанымызды қия көріңіз?!—деп құлдық ұра жалынады.

—Ал, қанекей, түсімді жоры!—дейді хан балаға.

—Мына отырған қырық молладан басқа ханымыңызбен сары құлыңызды да осы араға шақырыңыз. Түстің жоруын онан соң бірақ айтамын,—дейді. Хан ханымы мен сары құлын дереу шақыртып алады. Осыдан кейін бала түсті былайша жориды:

—Тақсыр, ханеке, сіз суға алғаш барғандағы қырық шабақ балық—мына отырған қырық молла, бұлар сіз тез өлсе көптеген қайыр-сақабат алып, қазаңыздан игіліктенсек деп, арандарын аш қасқырдай ашып жүр екен. Ал, су ортасына барғаныңызда сізді шағуға ұмтылған сары жылан мен қара жылан анау ханымыңызбен құлыңыз. Олар өзара көңіл қосыпты. Тақсыр, сізге қастандық жасап өлтіріп, ана құл ханымыңызды алып, хан болмақшы екен. Баланың жоруын естіген хан қаһарын төге: «Мынаның айтқаны рас па?»,—деп отырғандардан сұрайды. Ханның қаһарына шыдамаған ханым, сары құл, қырық молла «Пендешілік істеп, күнәға баттық. Қылмысымызды кешіре көріңіз!» деп ұлардай шулайды. Бұл сұмдыққа жаны төзбеген хан дереу бұйрық беріп, ханым мен құлдың, қырық молланың басын түгел алдырып тастайды. Хан тағын балаға береді де өзі уәзір болады. Бала тапқырлығымен осылайша мұратына жетеді.

—Сабыр ет, мерген!—деп Бұлдыр мергенді тоқтатады. Аңшы оның жанына келеді. Ол аң аулап жүріп бұрын-соңды мұндай кереметті көрмеген еді. Қатты таң қалады. Алтын мүйізді киік әп-сәтте мүйізді ақ сақалды шалға айналады. Үстіндегі киімі күмістей жарқырайды. Ал екі алтын мүйізі сол қалпында қалады. Бұлдыр мерген ештеңе демей таңырқай таңдана қарайды.

—Осы тауда Бұлдыр мерген деген атақты аңшы батыр бар деп естіп, сені іздеп шығып едім. Сені іздеп шыққан шаруамды айтайын.

—Айтыңыз.

—Менің балам жер астындағы елдің ханы еді. Мен туған әкесімін. Қаламызға жақын жерде терең бір сай бар еді. Жиырма жыл болды, соны бір жеті басты айдаһар мекендеп алды. Жұма сайын бір ұл, бір қыз, он қой алғызып жейді. «Салығыма көнбесең, бүкіл ел-жұртыңды қаласымен қоса жұтамын»,—дейді. Оның үстіне сайдың маңына барған адам болсын, мал болсын, әйтеуір, тірі жанды құтқармайды. Соған ешкімнің де күші жетпейді. Оны тек Бұлдыр мерген ғана жеңеді,—деген соң, халқымызға бір жақсылық бола ма деп сені іздеп шығып едім!—дейді ақ сақалды шал жылап.

—Малға у жағып, айдаһар жатқан сайға жібермейсіздер ме? Соны жұтса улап өлер ме еді!—дейді Бұлды мерген ойланып.

—Оны да істедік, әйтеуір жауыз одан өлмеді. Жұртымызды жұтып тауысатын болды. Қолыңнан келсе, көпшілік үшін аянба, шырағым!—дейді шал өтініп.

—Жарайды!—деп Бұлдыр мерген сауыт-сайманын сайлап, алтын мүйізді шалға ілеседі. Олар жердің асты мен үстін жалғастыратын үңгірден өтіп, қарттың қаласына барады. Бұлдыр мерген бойына бар күш қуатын жинап, қолына жүз құлаш алмас семсер алады да, айдаһар жатқан сайға келеді. Жотаға шықса, боран соғып тұр екен. Желдің қаттылығы сонша, таудың екі бетіндегі тасты ұшырып кетіп жатыр. Бұлдыр мерген қаһарланып, семсерді қолына көлденең ұстап, күшті леппен тартып жатқан айдаһардың аузына қарай жүреді. Сұрапыл боран оны ұшырып отырып, айдаһардың аузына бірақ апарады. Өткір семсер жауыздың екі езуін тіліп, құйрығынан бірақ шығарады. Ортасынан қақ бөлінген айдаһар қимылдауға шамасы келмей өледі. Айдаһардан құтылған жұрт шат-шадыман қуанышқа бөленеді. Бұлдыр мергенді қоршап алып, қошаметтеп, қаласына алып келеді. Ұланасыр той жасайды. Алтын мүйізді шал:

—Балам, сен өзің жалғыз екенсің. Аң аулап қана тіршілік ететін көрінесің. Бізде мал да, дүние-байлық та мол. Сен енді осында қал да, отау тігіп, түтін түтет,—дейді Бұлдыр мергенге. Бұған мерген көнбейді: «Менің аш-арық ауылым, туысқандарым бар артымда. Оларды тастап, мен мұнда өз басымның қамын күйттеп қала алмаймын»,—дейді. Бұлдыр мергеннің мұнда қалмасына көзі жеткен алтын мүйізді шал оған ханның қазынасынан көп алтын, асыл дүние сыйға тартып, аулына аттандырады. Осыдан соң Бұлдыр мергеннің ауылы да әлденіп, күн көрісі жөнделеді.

—Қарақтарым, мен кешікпей өлемін, өлген соң мына мылтыққа таласпай біреуің алыңдар, егер таласа қалсаңдар мына жерде бір патша бар, соған барыңдар, ол біреуіңе әперер. Сүйтіп мені жақсылап көміңдер,—депті. Үш күннен соң әкелері өліпті. Әкелерін жақсылап көміп, енді мылтықты ақылдасуға кірісіпті. Еш қайсысына келісе алмай, ұрыс шығыпты. Сонда ең кішісі тұрып:

—Әкем ұрыссаңдар, патшаға барыңдар деп еді ғой, соған баралық,—депті.

—Барсақ барайық,—деп тоғызы патшаға келіпті. Патша мылтықты алдына қойып:

—Мылтықты алу үшін сендер өздерің қандай өнер білесіңдер, соны маған айтыңдар. Сосын берем,—депті. Ешқайсысы үндемепті.

—Сен айтшы,—деп ең үлкеніне қарапты.

—Мен былтырғы ұшқан құстың жолын биыл иіскеп білемін,—депті үлкені.

—Мен бір тобылғыны жұлып алып, тоқсан басты үй соғамын,—депті онан кейінгісі.

—Мен құбылаға қарап намаз оқып, ақ мүйізді ақ қошқар, көк мүйізді көк қошқар түсіремін,—депті үшіншісі.

—Мен бір күндік жерден сыққан сіркенің даусын есітем,—депті төртіншісі.

—Мен бір қурайды беліме қыстырып алып, бір күннің ішінде дүниенің төрт бұрышын айналып шығамын,—депті бесіншісі.

—Мен ұйықтап жатқан қоянның ішек-қарнын ұрлап алам,—депті алтыншысы.

—Мен аспанда көзім жеткен нәрсені атып түсірем,—депті, жетіншісі масаттанып, мылтыққа қарап.

—Мен аспаннан түйе болмасын, түйме болмасын, не болса сол болсын, жалғыз тырнағыммен түсірмей қағып алам,—дейді сегізіншісі.

—Мен жердің астын тесіп, қалаған жерімнен қайтып шығамын,—депті ең кішісі.

—Бәрің де өнерші екенсің. Жақында алтын сарайға салып бағып отырған қызым жоғалды. Соны сендерден басқа ешкім алмапты, тауып беріңдер,—депті.

—Біз алғанымыз жоқ, тақсыр, бірақ қызыңызды іздеп көрелік,—депті тоғызы. Патша мылтықты ең мергеніне беріп, барлығын қызы жоғалған сарайға алып келіпті. «Мен білдім кім әкеткенін,—деді ең үлкені сарайдың төңірегін иіскелеп,—бір мәстен-жалмауыз алып қара құс болып келіп, алып кетіпті». Патшадан жол қаражат алып, тыңшы қызды іздеуге шығыпты. Бір неше күн, бірнеше ай жол жүріпті. Азықтары таусылыпты. Бір мезгілде қар жауып, боран болыпты. Сонда біреу:

—Ей, бір тобылғыны тоқсан басты үй қылатын, мырза, үйіңді жасасайшы, тоңдық қой,—депті. Бір тобылғыны жұлып алып тоқсан басты үй істеп, бәрі жылыныпты.

—Қарын ашты ғой, қошқар түсіретін, мырза,—депті біреуі. Үшіншісі құбылаға қарап намаз оқып, ақ мүйізді ақ қошқар, көк мүйізді көк қошқар түсіріпті. Оны сойып, асып жеп тойыпты. Қалғанын қоржындарына салыпты. Тағы жол жүріпті. Бір үлкен дарияға кездесіп, арғы жағынан бір қара үйге көзі түсіпті.

—Ойбай, тоқтаңдар, бір сыққан сіркенің даусы естіледі, сол үйден,—депті төртіншісі. «Оған мен барып көріп келейін»,—деп бесіншісі бір қурайды беліне қыстырып алып, дариядан өтіп қайта келіп былай депті: «Бір қыз бір кемпірдің басын қарап отыр екен. Сірә, қыз патшанікі болу керек». «Онда әлгі қоянның ішек-қарнын ұрлайтынды ертіп ал да, алып кел»,—депті бұлар. Ұрлықшыны арқасына салып, әлгі үйге апарыпты. Ұрлықшы барып кемпірдің басына қазанды төңкере салып, қызды ертіп шығыпты. Екеуі жер кезгішке мініп, дариядан өтіп қалғандарына келіпті. Қыз, сұрастыра келсе, патшаның қызы екен. Енді жүрейін деп тұрғанда кемпір алып қара құс болып ұшып шығып, қыздың бұрымынан ұстап аспанға алып ұшып кетіпті. Торғайдай болғанда мергенші атып салыпты. Сонда қыз аман қалып, кемпірдің кеудесі бір бөлек, бөксесі бір бөлек болып кетіпті. Қызды сегізіншісі қағып алып, суға түсірмепті. Кемпір суға түсіп, дария толқып, арнасынан асып кетіпті. Жерді су қаптап жүруге мүмкіншілік болмай қалыпты. Сонда ең кішісі жерді тесіп, бәрі жер астымен жүріпті. Бір жерге келгенде, «патша осы жерде шығар» деп жер үстіне шығыпты. Патша намаз оқып отыр екен. Жер астынан адам шыққан соң, патша талып қалыпты. Сонда бәрі қорқып қашып кетіпті. Ал ең кішісі мен қыз патшаның басын сүйеп, су құйып тірілтіпті. Патша бәрін шақырып алып мал беріп, ырза қылыпты. Ал кішісіне қызын қосыпты. Сөйтіп, тоғызы мұратына жетіпті.

—Ей, марал, жөніңді ұқтырып кет, аңбысың, әлде сайтанбысың» деп айқай салыпты. Қайрылып тұра қалған марал:

—Менің жөнімді Ахметжаннан сұра!—деп кете барыпты.

—Бұл бір ашылмаған сыр еді. Тәңір менің сырымды адамзатқа ашқызу үшін бұл маралды сізге жолықтырыпты. Айтпасам болмас, мұның мән-жайын айтып берейін—депті де әңгіме бастайды. «Жас кезім еді. Әкем бір байдың қызына маған құда түсті. Кейін қайныма ұрын бардым. Қайынымның ауылы қалыңдығым екеумізге бөлек отау тігіп қойыпты. Қыздың жеңгелері мені отауға ертіп барды. Қалыңдығым да жанаса кетіп, мені қасына отырғызды. Жеңгелерім кеткен соң саусағынан бір алтын жүзік шығарып алды да оған «Сарала қамшы болып кет!» деді. Жүзік сарала қамшы болды. Сарала қамшыны салмақтап тұрып «Бүркіт болып кет!» деп мені тартып кетіп еді, мен келіскен қыран бүркітке айналдым да кеттім. Сонсоң ұшып барып отаудың шаңырағына қонып отырдым. Қалыңдығымен жатқан жігітке кім көз сүзбейді, тұра салып солай қараған ел: «Шаңырақта бір бүркіт отыр»,—деп таң атқан соң шулай жөнелді. Басқалардың айтқан сөзін ұққанмен қайтарып айтатын тіл мен де жоқ, амалсыз қалықтап ұшып ұзаққа кете бардым. Сол бетіммен ұшып отырып, ас беріп жатқан бір ауылдың үстінен шықтым. Келіп бір байдың шаңырағына қондым. «Мынау қыран бүркіт екен»,—деді де бай мені қайырып, аңға салды. Көзіме көрінгеннің бәрін алдым. Бай барған сайын байый берді. Сонымен бай менің күтімімді онан әрі жақсартып, аяқ бауым мен томағамды түгелдей алтынмен құймалап тастады. «Қалыңдығым осы алтын томаға мен аяқ бауды көздеп бүркітке айландырған болмасын, қайта барсам, мені адамға айландыруы мүмкін» деген ойға келдім де, томағаны аяғыма қысып, аяқ баумен аспанға бірақ шықтым. Самғап отырып қалыңдығымның отауының шаңырағына келіп қондым. Қыз мені түсіріп алып:

—Иә, жануарым, келіп қалдың ба?—деп жонымнан сипап аяқ баумен томағаны алып алды. Мен үміттеніп қалып едім, үмітім селге кеткендей болды. Баяғы жүзігін алып шықты да сарала қамшыға айландырып, «Енді ит болып кет!»,—деп бір тартып кетті. Сол-ақ екен, жуан көкала төбетке айландым да, есіктен шығып кете бердім. Тың-тыңдап ауыл маңынан кетпей жүре бердім. Бір күні қыз жігіттерге:

—Ауылда жүрген бұралқы иттерді түгелдей өлтіріп тастаңдар,—деп тапсырады. Мұны естіген мен дереу өлімтігімді көрсетпей тайып тұрдым. Сол бетіммен барып бір топ қамысты мекендедім. Әр күні түнде шығып, сол маңдағы ауылдың қазанындағы сүтін ұрлап ішіп күн көрдім. Бір күні бір үйдің сүтін ұрлап ішуге барсам, үй әлі жатпаған екен, үйде бір неше адам сөйлесіп отыр. Әлгі үйдің әйелі:

—Жақыннан бері таза тамақ іше алмайтын болдық, бір ұры ит күнде үйге кіріп сүтімізді ішіп, ыдыс-аяғымызды арамдап кетеді»,—деді. Мұны естігендер: «Осы жердегі бір топ қамысты жақыннан бері бір көкала төбет мекендеп жүр. Сірә, қазанға түсіп жүрген сол болар. Біз оны ертең шалмалап, буындырып өлтірейік»,—деді. Бұл маң да маған қоныс болмады, басқа жаққа зытып бердім. Жүріп отырып түн ортасы ауғанда сегіз қосты қатар тігіп, неше мың қойды бірақ иіріп тастаған, қойшыларға кезіктім де, қораның ішіне жата кеттім. Бір уақытта қораға қасқыр шапты, жалғыз өзім бір топ қасқырмен араласып, бәрін де алқымдап өлтіріп, қораның айналасына жайратып тастадым. Күзеттегі қойшы ұйықтап қалып, таң атқанда бірақ оянды. Қораның шетіне келіп, өліп жатқан қасқырды көріп, ол аң-таң болды. Анадай жерде дөңде жатқан мені көріп «күшік, күшік» деп шақырды. Құйрығымды бұлаңдатып жетіп келдім қасына. Қойшы мені ертіп қойшыларға келді де көргенін баяндады. Қойшылардың бәрі:

—Көк төбет бізге қонған құт,—деп қуанысты да, итаяққа ас құйып берді. Мұны мен ішпей қойдым. Содан бір жасы егде тартқан қойшы тұрып: «Біреудің өзімен бірге тамақтанатын ерекше иті болмасын. Қалған етті жылытып, сорпасымен қоса менің саптаяғыма құйып берші»,—деді. Қойшылар оның айтқаны бойынша істеген соң, мен ішіп-жеп алдым. Әлгі қойшы:

—Айтқаным келді ме, бәлем,—деп едәуір мардамсып қалды. Содан бастап қойшылар күзетке шығуды қойды. Таңертең асықпай тұрып, мен өлтірген қасқырдың терісін сыдырып ала беретін болды. Арада бір талай күн өтті. Бір күні қойшылардың бірі жұдырықтай алтын тауып алыпты. Бұлар бөлісіп алуға да, біреуі алуға да келісе алмай көп таласты. Содан бір қойшы тұрып:

—Бұл алтынды бөлісіп алсаңдар да, бірің алсаңдар да бәрі бір, бай тартып алады. Оданда мұны көк төбеттің мойнына байлап қоялық. Ит жеті әулиенің бірі ғой. Бұл соның несібесі болу керек. Ол келгелі малымыз аман, жанымыз тыныш болды,—деді. Мұны естіген мен құйрығымды бұлаңдатып қойшылардың алдына келдім. Әлгі қойшы менің қылығыма қарап «Тауып айтқан екенмін»,—деп сөзін толықтай түсті. Ақыры қойшылар бұған мақұл болып, құрым киізден дорба жасап, менің мойныма байлап қойысты. Мен: «Қалыңдығым осы алтынды көздеген болу керек, осыны алып барсам, мені адамға айландыруы мүмкін» деп ойлап, сол күні түнде қалыңдығыма қайта тарттым. Қалыңдығым баяғысындай менің жонымнан біраз сипап отырып, алтынды алды. Онан соң тағы жүзікті сарала қамшыға айналдырып: «Енді мысық болып кет!» деп бір тартып кетті. Көкала төбет күйімнен лезде сарала мысық болып үйден шығып кете бердім. Әбден тарығып, қызға өшіктім. Қыз ұйықтағанда оның көзін шығарып, өшімді алайын деген ойға бекіндім де, ертесінде түнде ұрдалып кіріп, жүктің арасына жасырынып қалдым. Бір кезде үйге күтуші кемпір келіп, қыздың шашын тарады. Онан соң төсегін салып берді де өзі жатып қады. «Сұмдықтың бәрін шығарып жүрген осы кемпір ғой» деп ойладым да алдымен кемпірдің көзін ағызып жібермек болдым. Бұлар ұйықтаған соң жүктен қарғып түсіп, кемпірдің кеудесіне секіріп шықтым. Кемпір оянып кетіп, көзін шығарғалы отырған маған:

—Ой, сен Ахметжан емессің бе? Менің көзімді шығарма. Сенің не халде жүргеніңді әбден білемін. Мына қыздың көңілдес жігіті бар, әр күні сол жігітпен бірге жатып көңіл ашады. Мұның ойы—сенің көзіңді жою. Сен енді сыртқа шығып, үйдің арт жағында көк жартасқа «Тышқан боламын»—деп бір сүйкенсең, тышқан боласың. Сонан соң ін қазып, оның бір аузын қыздың төсегінің бас жағынан шығарда, түнде аңдып отыр. Әлгі жігіті келген соң екеуі құшақтасып жатады. Мауықтары басылған соң әбден қалжырап ұйқыға кетеді. Сонда сен құйрығыңа сидағы, құйрығыңды қыздың аузына сүйке. Ол кезде жүрегі айнып, қыз құсып жібереді. Түнде аузына салып жататын киелі жүзік құсықпен бірге жерге түседі. Жүзікті дереу іліп ал да, ініңе кіріп кет. Онан соң баяғы көк жартасқа «Ахметжан боламын» деп сүйкенсең, қалпыңа келесің. Жүзік қолыңда болған соң, не істеймін десең, қолыңнан келеді,—деді. Біраз ойланып тұрдым да «Тышқан болдың не, мысық болдың не, бәрі бір емеспе?! Ең жаманы тышқан болып түгермін. Осының айтқанын бір істеп көрейін»,—деген ойға бекіндім де, кемпірдің айтқанын істедім. Істің бәрі кемпірдің айтқанындай болып шықты. Жүзікті қолға түсіріп алғаннан кейін қайын атама бардым. Үстіп жүріп арада екі жыл өткен екен.

—«Балам қайда жүрдің?»,—деді қайын атам.

—«Жортуылшыларға еріп кетіп, қайта оралғанымша осы болды»,—деп қайын атама өтірікті ысқырттым. Қайын атам да қызының көңілі жаман екенін біледі екен, дереу қызының тойын жасап, қырық түйеге жасау жабдық артып, апарып салуға қырық жігіт қызметші беріп, бізді аттандырды. Жүрерде қайын атамнан «қолғанат қылайын» деп қыздың көңілдес жігітін сұрадым. Қайын атам мақұл болды. Он неше күн жол жүріп, жол ортаға келгенде, әлгі қырық жігітке:

—«Жетекке алған түйелеріңдегі алтын-күмісті қалдырып, қалған жүкпен түйені алып, қайтып кетіңдер»—дедім. Қырық жігіт қуанысып түйелеріндегі алтын-күмісті тастап, өздері жетелеген түйені жүгіменен алып қайтысты. Алтын күмістің өзі тұп-тура екі түйенің жүгі болды. Баяғы жүзікті алып шықтым да, сарала қамшыға айналдырып, қыз бен қолғанат жігітті «Түйе болып кетіңдер!» деп тартып кетіп едім, бұлардың бірі бура, бірі інген бола қалды. Алтын-күмісті екеуіне артып, үйіме келдім. Келсем әке-шешем «баламыз жоғалып кетті» деп көздері бұлаудай болып отыр екен. Мені көріп олар той жасады. «Қызды жақтырмай, қалың малға берген екі түйе алтын-күмісті қайтып алып келдім»,—деп ел жұртыма өтірік айттым. Жүкті түсіріп алғаннан кейін жүзікті сарала қамшыға айналдырып жіберіп, әлгі екеуіне «Аң болып кетіңдер!» деп тартып-тартып жіберіп едім, бірі—марал, бірі—бұғы болып, орманға кіріп жоқ болды. Сонан қайтып бұларды кезіктірмеген едім. Және ешбір жанға бұл істің жайын айтпаған едім. Сірә, сіз кезіктірген марал қыз осы болу керек»,—деп Ахметжан әңгімесін бітіреді. Тоқсан бай маралдың жөнін біліп, көңілі орнығып, досына рахметін айта-айта үйіне қайтады.

—Келдің бе?—деп сұрапты әлгі қыз.

—Келдім,—депті ойында еш нәрсе жоқ жігіт.

—Онда жүрелік,—депті қыз. «Бұл мені қайда апарар екен, байқап көрейін» деп ойлапты да:

—Болады,—депті. Екеуі жүріп кетіпті.

—Қызым, сен басқа елдің бір кедей жігітімен қосыларсың, сенің мына барайын деп жүрген жігітің уәдесінде тұрмас болар,—депті. Сонда қыз білгіштің айтқанына сенбепті. Былай шыға бере «Білгіштің бұл не дегені, мен ол жігітпен шындап уәделесейін де қашайын, сонда қосылмай не болар екен», деген ойға келіпті. Ертесі түнде қашпақ болыпты. Қашуға уәделескен түні әлгі жігіт ұйықтап қалыпты да, уәделі жерге келе алмапты. Қыз көп уақыт жігітті күтіпті. Келмепті. Әбден зарығып отырғанда қойшы жігіт кез болыпты. Мұны көрген қыз «уәделескен жігітім» деп, жалма-жан аттанып, суыт жүріп кетіпті. Жол-жөнекей қыз сөз қозғаса, жігіттің айтқан әңгімесі бұрынғы сөз байласқан жігіттің сөзіне ұқсаңқырамапты. Бұған қыз таңырқап, таң атып, жарық тусуін аңсапты. Бұлар түнімен жүріп, таң ата бір үлкен тау аңғарына еніпті. Екеуі бір-біріне қарап ғажаптаныпты. Жігіт қызды бұрын көрмеген, танымайды. Қыз байқап қараса, өзінің уәделескен жігіті емес. Тіпті бұл өңірден де көрмеген жігіт. Қыз қайран қалыпты. «Әлгі білгіштің айтқаны келетін болды-ау, мұнымен қалай да бірге қаштым. Не де болса бірге болайын. Әуелі сынап көрейін» деп, сынай бастапты. Сынау арқылы не кәсіпке бейім екенін аңғармақ болыпты. Жолшыбай қалың шілікті жыныс тоғайға кезігіпті. Сонда қыз:

—Мынау тоғайға түйе бағар ма еді. Түйеге лайық жер екен,—депті. Жігіт тоғайға қарап қойыпты да, ештеме демепті. Бір кезде қалың қияқты бір түбекке кез болыпты. Сонда қыз:

—Мынау сиырға өте қолайлы жер екен. Сиыр бағар ма еді,—депті. Жігіт бұған да ауыз ашпапты. «Бұл жігіт түйе де, сиыр да бақпаған екен»,—деп ойлапты қыз. Бетегесі мен тарлауы аралас біткен жазыққа келгенде:

—Мынау жазыққа жылқы бағар ма еді. Жылқыға лайық жер екен,—депті. Бұған да үндемепті жігіт. Одан изені мен жусаны, кекіресі мен ермені аралас біткен үлкен бір күнгейге келгенде қыз:

—Шіркін, мынау күнгейге қой қыстатар ма еді, қойға қолайлы жер екен,—дей бергенде, жігіт сәл езу тартып:

—Рас, өте қолайлы жер екен. Қойды қаптата салып, қарсыдан қарап отырсаң қандай тамаша,—депті. «Бұл жігіт қойды көп баққан көрінеді. Ақылы қалай екен, тағы да сынап көрейін. Сол сынақтан өтсе қосылармын»,—деп ойлапты қыз. Күндердің бірінде қаланың іргесіне келіп тынығуға түсіпті. Қыз жігітке:

—Жігітім, сен базарға барып, екеумізге үй сатып ал. Үйге басымыз сиса, аяғымыз симайтын, аяғымыз сиса басымыз симайтын болсын, екі аттық қорасы болсын, өзімізге тамақ, атымызға жем-су болатын азық дайында, дайын болғанда мені шақыр,—депті. Жігіт жол-жөнекей кыздың айтқан тапсырмасын қалай орындаудың амалын ойланыпты. Ойлана келе алған үйге кісінің басы сиса аяғы симайтын болсын дегені—екі адамдық шағын ғана үй болсын, екі аттың шағын қорасы болсын дегені болар. Өзімізге тамақ, атымызға жем-шөп болатын азық дайында дегені—бұл жердің жағдайына қарағанда суы тапшы, жері шөлейт көрінеді. Адам мен малға сусын оңайға табылмайды екен. Бұл үшін мен дихандардың еккен қауын-қарбыздарын, жидектерін алып дайындайын, бұл өзімізге тамақ-сусын, әрі аттарымызға азық-сусын болады деген тұжырымға келіп, қыздың тапсырмасын осылайша орындапты. Орындап болған соң істеген істерін қызға келіп айтыпты. Қыз ойланып, «бұл жігіт ақылды екен, осыған қосылайын» деп, екеуі махаббат байлап некеленіп қосылыпты. Бұлардың негізгі тұрағы қаланың сыртындағы лашығында болып, аң аулап күнелтеді екен. Ара-тұра қаладағы алған үйіне келіп-кетіп жүреді екен. Күндердің бірінде бұлардың хабары сол қаланың ханына жетеді.

—Тақсыр хан, сіздің еліңізге бөтен елден бір жігіт пен бір сұлу әйел келіпті,—деген хабарды естіген хан оларды іздеп шығыпты. Барып көріпті. Хан жігіттің әйеліне ғашық болып қалыпты. Уәзірлерін шақырып алып:

—Мына жігіттің әйелін айырып алу керек. Бұл әйел менің ордама керек болып отыр,—депті. Сонда бір уәзірі тұрып:

—Әйелді айырып алу үшін жігітті өлтіріп, көзін жоғалту керек,—десе: «Өлтіру үшін амал қолдану керек, ол үшін, мәртебелі ханымыз, сіз өтіріктен ауырыңыз, сонда жігітті шақырып әкеліп, «ханымызға жолбарыстың сүті дәрі екен, соны тауып келсең» деп бұйыралық. Жолбарысты іздеп ол баратын жолда қалың жыныс тоғайлар бар. Онда аю, арыстан сияқты жыртқыш аңдар көп болады. Ол осы сапарында аю, арыстандарға жем болып қайтып келе алмайды,—депті жауыз ханның енді бір уәзірлері. Уәзірлерінің бұл ақылын ұнатқан хан жігітті табанда шақыртып әкеліп:

—Жігітім, сені шақыртудағы мақсатым, мен ұзақтан бері сырқат едім. Көп емделіп жазыла алмадым. Балгерлердің айтуына қарағанда, жолбарыстың сүтін ішсем жазылатын түрім бар. Маған жолбарыстың сүтін әкеліп бер. Мұны әкелуге сенен мықты жігіт іздеп таппадым,—депті. Жігіт:

—Болады, тауып әкелейін,—деп кетіпті.

—Ханның мақсаты сені бұл дүниеден жоғалтып, мені өзі алу ғой. Бұдан құтылудың амалы табылады. Айыр таудың ар жағында бір жыныс тоғай бар. Сол тоғайдың дәл ортасында орнынан қозғалмайтын бір жолбарыс отыр. Оның табанына сида кіріп жүре алмай жатқанына жеті жыл болды. Ол сол маңдағы аңдардың патшасы. Оны үнемі басқа жануарлар асырап келеді. Сен сол жолбарысты тауып, табанындағы сиданы алып тастасаң, ол саған жақсылық істейді. Айтқаныңды орындап сені мақсатыңа жеткізеді. Әр қандай жыртқыш аңдар кезіккенде: «Тыныш, қарақұлақ, қақай!» десең, олар саған тимейді. Жігіт айыр таудың ар жағына сапар шегіп, жаралы жолбарысты іздеп шығыпты. Жолбарысқа жеткенше жол-жөнекей неше түрлі жыртқыштар кезігіпті. Сонда жігіт: «Тыныш, қарақұлақ, қақай!»,—деп қойса, жыртқыштар жуасып, өз жөніне кете береді екен. Күндердің бірінде айыр таудың ар жағындағы жыныс тоғайдың ішінен жолбарыс патшаны тауыпты. Оның табанына кірген сиданы жұлып тастап, дәрілеп жазыпты. Сонда жолбарыс қуанғаннан:

—Сен маған көп жақсылық істеп, мені бейнеттен құтылдырдың. Бұныңа рақмет, ал бұл араға адамзат баласы келе алмаушы еді. Сен өзіңнің ерлігіңмен келіпсің, неге келдің, не мақсатың бар, айт, орындап берейін,—депті.

—Ханымыз ауру еді, ауруына жолбарыстың сүті ем екен, соны іздеп шығып едім. Бұдан басқа жұмысым жоқ,—депті жігіт.

—Жолбарыстарды жинап, сүтті тауып берейін,—деп жан-жаққа жар салған екен. Жолбарыс патшаның бақырған даусын естіген хайуанаттар түгел жиналыпты. Тек бір ғана жолбарыс келмей қалған екен. Сүйтсе, ол жолбарыс туып қалыпты. Жолбарыс патша барлық мақұлықтарды таратып жіберіпті. Ертесінде әлгі туған жолбарысты шақырып әкеліпті де, жігітке қосып беріпті. Бұлар жүрерінде:

—Жігітім, мына балалы жолбарысты саған қосып беріп отырмын, бұны жетектеген күйіңше ханыңа апарып бер. Сауып, сүтін ішсін, дереу жазылады. Жолда шаршасаң мінерсің, бірақ өзің де, басқалар да ұрып, жәбір көрсетіп жүрмеңдер. Ханың жазылған соң осы барған іздеріңмен қайтар. Мұртымнан бір тал берейін, қалтаңа салып ал, басыңа күн туғанда отқа тұтатсаң, мен әзір боламын да, сені сол ауыр халден құтқарамын,—депті. Жігіт балалы жолбарысты жетелеп жүріп отырыпты, Күндердің бірінде хан ордасына жетіп, жолбарысты ханға табыс етіпті. Мұны көрген уәзірлер мен хан зәресі ұшып әбден қорқыпты. Алдына келіп қалған соң хан амалсыздан балалы жолбарыстың сүтін саудырып ішіп, «жазылыпты». Хан «жазылған» соң жігіт «сенен енді құтылған шығармын-ау» деп, балалы жолбарысты жетелеген күйі сыртқа алып шығып, келген ізі бойынша жолға салып қойыпты да, өзі үйіне кетіпті. Жігітті өлтірудің айласын таппай дағдарған хан мен оның уәзірлері тағы да ақылдасыпты. Сонда ханның бас уәзірі:

—Бұл жігітті аю-жолбарыстар жеп өлтірер, сонымен жоқ болар деп тоғайға жіберсек те өлмей келді. Енді мұны қисынын тауып орға түсіріп өлтіргеннен абзалы жоқ,—депті. Бас уәзірдін амалын жақтаған бір уәзірлер:

—Ханымыздың қалың әскерін «жау шапты» деп, соғысқа аттандырайық, бұл жігітті осы әскердің қолбасшысы етелік, сонда жігіт қалың қолдың ең алдында жүреді. Бұлардың алдына үлкен ор қаздырып қоялық та, соған түсіріп өлтірейік,—депті. Хан уәзірлерінің бұл амалын мақұл көріпті. Жігітті шақыртып алып:

—Менің қалың қолымның қолбасшысы жақсы емес, сені сол әскердің бас қолбасшылығына тағайындауға шақырттым,—депті.

—Алдияр тақсыр, сіз не жұмысқа бұйырсаңыз да атқаруға мен дайын,—деп жауап беріпті жігіт. Кеште үйіне барғанда хан қолбасшы етіп сайлағанын әйеліне жеткізіпті жігіт.

—Сені хан текке қолбасшы сайлап отырған жоқ. Мұның соңында сұмдық бар. Бірақ қорықпа, тапсырған жұмысын істей бер. Әлгі жолбарыс өзіңе берген мұрт пен мына шақпақты жаныңнан тастама. Бұларды салған кісең қашан да беліңде болсын. Басыңа ауыр күндер туа қалса, бұлар ес қатады,—деп күйеуінің көңілін жұбатып ақыл айтыпты келіншек. Жігіт қолбасшы болып хан ордасында істей беріпті. Күндердің бірінде «жау келді» деп, барлық әскер дүрлігіп кетіпті. Сонда әлгі жігіт қалың қолмен бірге жау шапты деген жаққа қарай шаба жөнеліпті. Елден ерек шығандап озып шыққан жігіт бір жерге келгенде ат-матымен уәзірлер қаздырып қойған үлкен орға түсіп кетіпті. Бұны көрген ханның адамдары әскерін кайтарып алып кетіпті. Жігіт терең қазылған ордан қалай шығудың амалын таппай жатыпты. Бір кезде кісесіндегі жолбарыстың мұртын тұтатыпты. Сол сағатта жолбарыс дайын болып, жігітті ордан шығарып жіберіпті. Жігіт ордан аман-есен шыққан соң, үйіне келіпті. Сол күні хан жасауылдарын шақыртып алып:

—Осындай қолбасшы болып орға түсіп өлген жігіттің әйелін ордаға алып келіңдер,—деп бұйырыпты. Жасауылдар жігіттің үйіне келсе, жігіт үйінде отыр екен. Бұған ғажаптанған жасауылдар қайтып барып көргендерін ханға айтыпты. Бұл хабарды естіген хан ызаға булығып, уәзірлерін шақырып алыпты да:

—Жігітті үйге қамап өртеп өлтіру керек,—деп бұйырыпты. Ханның бұйрығы бойынша жасауылдар жігітті тағы шақырып барыпты. Жігіт жүрер алдында әйелімен ақылдасыпты. Сонда әйелі:

—Бастапқы екі реткі амалмен сені өлтіре алмаған хан осы жолы үйге қамап қойып өлтірмек оймен сені шақыртып отыр. Сақ болғайсың, сені хан жаңадан жасатқан үйіне кіргізуі мүмкін. Егер соған өрт қойса, сол үйдің ішінде арнаулы жасалған бір жер үй бар. Соның ішіне кіріп алсаң, өрт сені шарпи алмайды,—депті. Жігіт шақыру бойынша ханның ордасына барыпты.

—Мен сені аман қалғаның үшін қонаққа шақырып отырмын, жаңадан бір сарай жасатып едім, соны көрсін, саяхат етсін деп шақырттым,—депті хан. Сонымен жігітті ертіп жасаулы жаңа үйге енгізіпті. Жігіт үйге кірген соң оны жалғыз қалдырыпты да, есіктерін тарс бекітіп, сыртынан қарағайды үйіп, өрт қоя беріпті. Сарайдың сырты өртеніп, ішіне өте бергенде жігіт жер үйге тығылып өрттен аман қалыпты. Жігіт түнімен сол үйде бұғып жатып ханнан қалай құтылудың айласын ойлапты. Залым ханды амалын тауып өлтіруге бел байлапты. Таңға жуық байқап қараса, хан таңғы намазға дәрет алғалы сыртқа шыққан екен. Осы орайда жігіт өртенген үйден шыға келіп, ханға сәлем беріпті. Хан шошығаннан талып қалыпты. Уәзірлері су бүркіп оны есіне келтіріпі. Осы кезде жігіт тұрып:

—Ханеке, мен өртеніп өлгеннен кейін сенің өлген әкеңнің қасына бардым, әкең өлгенде жаназасына бір қара серке байлаған екенсің, оны көрдім. Әкең «көзінің тірісінде маған балам келіп бір жолығып қайтсын» деп, саған сәлем айтты,—депті. Сонда ақымақ хан:

—Ондай болса, мен де әкемді көріп келейін. Мені кешегі өзіңдей қып өрте,—депті. Мұны естіген жігіт іштей қуанып ханның үйінің, айналасына ағаш-отындарды жинапты да, ханды үйге қамап, есік-терезелерін мықтап бекітіп өртеп жіберіпті. Сүйтіп, залым хан өртеніп өледі. Оның орнына қарадан шыққан бір жігіт хан сайланады. Жігіт үйіне қайтып келіпті. Келсе жүкті қалған әйелі босанып, егіз бала тауыпты. Баланың біреуі ұл, біреуі қыз екен. Күн өтіпті, ай өтіпті, балалары өсіп талпына бастапты. Еңбектеп жүрген екі баласын әкесі үйде еркелете ойнатып, қуаныш қылып отырыпты. Шалқасынан түсіп тынығып жатқан әкесінің омырауына екі бала келіп жабысып ойнағанда, жігіттің ойына баяғыда көрген түсі елестепті. «Түсімнің мен іздеп шыққан жоруы осы екен ғой» деп тұжырып, шаттық, қуанышқа бөленіпті.

—Балаларым ер жетті, енді үшеуін де үйлендіремін, кімнің қызын алады екен, таңдаған, сүйген қыздарын өздері айтсын, қалың малы қанша болса да беремін, дәулетім жетеді, үшеуінің тойын бір күні жасаймын, сен балаларымды жеке-жеке шақыр, ақылдасайық,—деді. Уәзір алдымен үлкен ұлын шақырып келеді.

—Балам,—дейді хан,—жасың жетті, сені үйлендіремін, жасау-жабдығың дайын, қалың малға беретін мал-мүлік, алтын қазынам да жетеді, осы шаһардан таңдаған қызың болса айт, дереу құда түсемін де, іле-шала той жасаймын.

—Сіз кімнің қызын ұйғарсаңыз соны алайын,—дейді үлкен ұлы.

—Жоқ, онда болмайды, сен өзің таңда, кейін жүздемегің жараспаса, обалдарың менде қалады,—дейді хан.

—Маған ерікті шынымен берген болсаңыз, осы шаһардағы саудагер Сиямның қызын аламын,—деп жауап береді бала.

—Мақұл, дереу құда түсемін,—деп хан уәдесін беріп шығарады.

—Дереу біреуге құда түсіп, қалың малын айдатып, той жасап келіншек алып беремін, кімді алатыныңды айт,—дейді хан.

—Менің тілегімді беретін болсаңыз, саудагер Сиямның қызын аламын,—деп жауап қайырады.

—Мақұл, дереу құда түсемін саудагер Сиямға,—деп уәдесін беріп, оны да шығарады. Кезек кенже ұлына келеді.

—Ата, сіз шақыртқан екенсіз, соған келдім, не тапсырмақшы едіңіз?—деп тағзым етіп тұра қалады.

—Үш ұлдың кенжесі бола тұрсаң да, сен де ер жеттің, отау иесі болдың, екі ағаңмен бірге сені де дереу үйлендіріп, келін түсірейін деп отырмын, осы шаһардағы қалың қыздан сүйіп таңдаған біреуің бар шығар, соны айт, бүгіннен қалдырмай үшеуіңнің тойыңды бір-ақ істеймін,—дейді атасы.

—Сіздің бөтен пікіріңіз болмаса, осы шаһардағы саудагер Сиямның қызын алар едім,—дейді кенжесі.

—Мақұл, құдалық сөйлесіп, той жасауға қамданамын,—деп оны да шығарады. Үш ұлының бірінің басын біріне қоспай, тұтқиыл ақыл салғанда бәрінің бір қызға ғашық екені білініп қалды. Енді қайту керек? Бәріне де өзінің айтқан сөзі бойынша бір қызды алып беретін болып уәде ұстатты. Хан үш ұлын қайта шақыртады да, былай деп билік айтады.

—Үшеуіңнің әрбіріңе жүз түйе тоғанақ артып, отыздан нөкер қосамын. Сауда қылып, ел аралап келесіңдер. Өздеріңе тиесілі жүз түйе жүкке қайсының қымбат бағалы бұйым әкелсеңдер, әрі көп пайда түсіріп келсеңдер саудагер Сиямның қызын соныңа алып беремін. Үш ұл үш жүз түйе тоғанақпен жолға шығады. Әрбірі өз бақтарын сынамаққа, талайларынан көрмекке үш бөлініп, үш шаһарға кіреді. Үлкені дүкендерді аралап сауда жасаудың қамында жүргенде бір адамның бір айна көтеріп:

—Айна сатамын, айна сатамын, мұның құны жүз түйе жүк,—деп айғайлап жүргенін көреді.

—Жүз түйе жүкке сататын айнаңның не қасиеті бар солғұрша?—деп жанына келеді.

—Айнаның қасиеті сол, айлық жердегіні осы айна арқылы көруге болады,—деп айнаны оның алдына әкеледі. Айтса айтқандай, айнаны қолына алып қараса, айшылық жерде қалған өзінің шаһарын, әке-шешесін көреді. Енді бір айналдырып Сиямның қызына түсірсе, ай мен күндей болып, оның отырғанын көреді.

—Мақұл, жүз түйе жүкке алайын айнаңды,—дейді де, қолма-қол құнын төлеп айнаны алады. «Екі інім қайда жүр екен» деп, оларды іздестіріп еді, екі шаһарда жүрген ол екеуін де көреді. «Енді інілерімді ертіп алайын да үйіме қайтайын» деп, ортаншы інісіне қарай жол тартады. Ортаншысы бір қалаға кіреді де, дүкендерді аралап келе жатып, кілем көтеріп сатқалы жүрген біреуге тап болады.

—Кілем сатамын, кілем сатамын, бұл кілемге отырса болды, кісіні қалаған жеріне қас қағымда жеткізеді,—деп айғайлайды ол. «Кілемді алайын да шаһарыма қайтайын, Сиямның қызына да тез жетемін, ағам мен інім мұндай нәрсе таба алмаған болар» деп ойлаған ол құнын сұрайды кілемнің.

—Жүз түйе жүк,—дейді. Бала дереу келіседі де жүз түйе тоғанаққа кілем алады. Саудасын бітіріп тұрғанда жанына ағасы келеді. Екеуі інілерін іздеп жолға шығады. Кенжесі ағаларынан бөлініп кеткен беті бір шаһарға келеді. Талай дүкенді аралайды. Нелер қымбатты бұйымдарды көреді, бәрін жақтырмай жүргенінде:

—Алма сатамын, алма сатамын,—деп жалғыз алманы көтеріп ұшып-қонып жүрген біреуге кезігеді. «Осынша жүгіріп жан таласқанда еңбек төленерлік не хикметі болғаны бұл алманың? Жөнін білейінші» деп, шақырып алады жанына.

—Алманың ерекшелігі мынау, өлгеніне үш күннен аспаған адамның қандайына болсын, алманы иіскетсе тіріледі, алманың қасиеті осы,—дейді алма сатушы. Құнын сұраса, жүз түйе жүк екенін айтады, «бұдан асыл қымбатты бұйымды екі ағам таба алмаған болар, осыны бар ақшамды берейін де алайын» деп ойлап, бала саудагерден алманы алады. Алманы алып тұруына, жанына екі ағасы келіп қалады. Үшеуі де саудасын жасап болғанын айтады біріне-бірі. Ортаға салғанда бәрі де дүниеде жоқ қымбат бағалы бұйымдар алған болып шығады. Айнаны қолдарына алып үшеуі шаһарларын көреді. Ата-анасын көреді. Қайта айналып, саудагер Сиямның қорасына түсірсе, жабырласқан қалың адам көрінеді. Сүйтсе, олар Сиямның қызы өліп, соны жерлеуге жиналған кісілер екен. Тағат қылмай үшеуі кілемге отырады да, шаһарларына келеді. Бұлар келгенде қызды қабірге салып бетін жауып жатқан кез екен. Дереу қайта аштырады да, қызға алманы иіскетеді, қыз:

—Паһ, нағып қатты ұйықтап қалғамын,—деп басын көтереді.

—Қыздың өлгенін мен сатып алған айнамен көрмесек, кешігіп келетін едіңдер, тез хабар жеткізген мен, қызды мен алуға тиістімін,—дейді үлкені.

—Айнадан көрген күнде де, кілемі болмаса уағында келе алмайтын едік, бәрі мен сатып алған кілемнің арқасы, қызды мен алуға тиістімін,—дейді ортаншысы.

—Уағында көргенмен, келгенмен, қызды тірілтерлік алма-дәрі болмаса, барлық еңбек зая болатын еді, сондықтан алманы мен таптым. Қызды мен тірілттім, қыз маған тиесілі,—дейді кенжесі. Қайсысының алуына, еңбектерінің зор екеніне төрелік айта алмай, жұрттың да бастары қатады. Осы кезде атасы отырып билік айтады:

—Сиямның қызын үлкен балам алуға тиісті, үйткені менің істемек болған тойым—тұңғышымның тойы, бәрінен бұрын сол үйленуге тиісті, екінші, үшеуі ағаласқан күнде де қашан да жол үлкендікі болады. Үшінші, Сиямның қызын аламын дегенді айтқан алдымен үлкен ұлым, төртінші, айнамен бұрын көрген сол, ол хабар бермей кешігіп қалар болса қыз дүниеде жоқ еді. Қаншалық еңбектері болғанмен екі інісі алдымен ағасын үйлендіріп жеңгелі болу керек, онан кейін жастарына қарай үйленеді. Жұрт та бұл әділ төрелік болды деседі, кейінгі екі ұл да аға алда болуға тиіс деседі.

—Бұл қаланың адамы таусылды, енді адамды қайдан тауып жейміз?—деп, сөз қылып отырады үйдегілер. Бір заманда біреуі:

—Қазандағы ет піскен шығар, көріп келейін,—деп сыртқа шыға бергенде, аңдып тұрған жігіт басын қағып алады.

—Әлгі нағып жоғалды, мен біліп келейін,—деп екіншісі шыға бергенде, оның да басын қағып алады.

—Екеуі бірігіп етті жеп жатыр ма, қарайыншы,—деп шыққан үшіншіні өлтіреді. Сөйтіп, алтауын өлтіреді.

—Бәрі жиылып алып етті жеп жатқан көрінеді,—деп асығыс соңғы біреуі шыға бергенде, оның басын қағып қалады. Бірақ, ол осы адам жейтін жеті жалмауыздың бастығы—ең күштісі екен. Қылыш оның бір шекесін ғана қағып түсіреді. Жаралы адам жігітпен алыса кетеді. Алысып жүргенде қорқау бір құдыққа құлап түсіп кетеді. Жігіт құдықтың аузын үлкен тиірмен таспен бастырып қояды да, қорқаулар отырған үйден тінтіп жүріп кілт тауып алады. Кілтті алып әр үйдің есігін ашып қарап жүрсе, бір үйде жеті тұлпар байлаулы тұрады. Алдарына бір жағынан су ағып келіп тұр да, бір жағынан шөп келіп тұр. Ішінде бір ерекше бөлек бір қара шұбар ат тұрады. Мұны көргеннен кейін жігіт қарындасына келеді. Жігіт қарындасымен әлгі иен шәріде тұра береді. Өзі аң аулап күнкөріс қылады. Бір күні жігіт аңға шығарда:

—Сен мына үйдің есігін ашпа, ана құдықтың аузындағы тастың үстіне отырма,—деп қарындасына тапсырады. Ағасы кеткен соң қыз үйдің есігін ашады да, жеті атты көреді, құдықтың аузындағы тасқа да отырады. Бір кезде құдықтың іші дүңгірлейді. Қыз құдық аузындағы тасты қопарып қараса, ішінен:

—Сен не қылған жансың?—деген бір адамның даусын естиді.

—Біз жалғыз ағаммен екеуміз осы шәріге келген екі жолаушымыз. Қазір осы шәріде тұрамыз,—дейді қыз.

—Сен нағып жатқан адамсың?

—Біз ылғи адам жейтін жеті жалмауыз едік. Осы қаланың адамын түгел жеп болдық. Бір күні түнде сенің ағаң бірімізді бірімізге қоспай, білдірмей өлтіріп кетті. Мен жаралы қалдым. Мені осы құдыққа түсіріп қамап кетті. Енді сен мені шығарып ал. Екеуміз бірігіп жан бағайық, бұл шәріде ешкім қалмады. Ағаң бәрібір сені алып жатқаны жоқ,—дейді жалмауыз.

—Менің ағам оған көне ме, оны қайтеміз?

—Оның амалы табылар, пәлен үйдің алдында менің жарты шеке сүйегім жатыр, сен алдымен соны ал және шұбар аттың сауыр жүнінен ал, сүйекті орнына қой, сонан соң жүнді сулап жараны айналдыра жапсырсаң басым қалпына келеді. Қыз қорқаудың айтқаны бойынша істейді де, екеуі қосылысады. Мұны ағасы білмейді. Қашан да ағасы аңнан келгенде қыз тажалды сандыққа тығып бағады. Сүйтіп жүргенде қыз екіқабат болып қалады. Қыз өтірік ауырған болады да, бір күні ағасына:

—Мен ауру болдым,—дейді.

—Саған немене ем болар екен?—деп, ағасы абыржи сұрайды.

—Шалғай бір жерде жеті әулиенің шырағы бар, соны әкеліп бер,—дейді. Жігіт жалғыз қарындасы үшін азаптан қорықпай шырақты іздеп кетеді. Келе жатып бір кісіге жолығады. Оған сәлем беріп амандасқан соң шаруасын айтады.

—Оны табуға болар, ол пәлен жерде, бір жерде жеті әулие намаз оқып отырады, солардың жеті шамы бар. Бетегеден биік, жусаннан аласа болып бар да, олар әрі қарап намаз оқып отырғанда шамды алып қаш,—деп жол көрсетеді. Әлгі кісінің айтуы бойынша шамды тауып, алып қашып қарындасына келеді. Қарындасы тұрған жерге жақындағанда жолдың бойында, тікеннің түбінде бір жас бала жылап жатады. Баланы алады да қарындасына:

—Жолдан бір бала тауып алдым, мұны бауыр қылып алайық, екеу едік, енді үшеу болдық, сен бақ,—деп береді. Әсілінде бұл қарындасының тапқан баласы болатын. Ағасының қарасы көрінгенде жалмауыз екеуі әдейге тікеннің түбіне қойып қойған еді.

—Мен әлі жазыла алмадым,—деп кейіпті қарындасы.

—Енді не ем болады?—деген ағасына:

—Пәлен жерде бір сары аю бар, соның апанынан шөп әкеліп бер, соны қайнатып ішіп, жуынсам жазылармын,—дейді қыз. Ағасы мұны да іздеп кетеді. Ай жүреді, жыл жүреді. Жол-жөнекей тағы әлгі кісіге жолығады. Оған шаруасын айтқан соң, ол кісі:

—Балам, ол «Барса келмес» деген жерде, ол кісі жейтін аю, оның апанына кіру қиын. Қиямен қиялап, жылғадан жорғалап, бетегеден биік, жусаннан аласа болып барып алмасаң, қолға түспейді,—дейді.

—Бұл тағы да өлмепті, енді қайтеміз?—деп ақылдасады да, майға у салып, шелпек пісіріп жігітке береді. Жігіт шайды ұрттап, шелпекті жеуге ұмтылса, әлгі жас бала жігіттің қолын қағады, жігіт үш рет ұмтылады. Бала үш рет қағады. Осы кезде көріп жатқан тажал:

—Мынаның қорлығы-ай,—деп атып тұрып жігітпен алыса кетеді. Екеуі бірін-бірі ала алмай жүргенде жігіттің қарындасы тажалдың аяғының астына кебек, ағасының аяғының астына бұршақ төгеді. Осы кезде тажал балаға:

—Менің бел балам болсаң, қылышымды әкеп бер,—дейді.

—Менің жолдан тауып алған інім болсаң, қылышымды әкеп бер,—дейді жігіт. Сонда бала:

—Сен менің әкем болғаныңмен мені далаға тастағансың, сонда ағам әкеліп мені баққан,—деп ағасына қылыш әкеп береді. Сүйтіп жігіт тажалды өлтіреді. Қарындасын да өлтіреді, бауырын алады да тағы бір жерге келед, бұл жерде бірнеше жыл мекендейді. Бала да бірталай жасқа келіп қалады. Содан олар бір шәріге көшеді. Бұл қаланың ханы: «Менің палуаным бар, соны жыққан кісіге қызымды беремін»,—деп жар салады.

—Мұның бірі—мен, бірі—сен. Мына шөп гүл ашып құлпырып тұрса, менің жолым болғаны, сарғайып тұрса, менің басыма күн туғаны, қураса өлгенім, шөп сарғая қалса мені ізде,—деп тастап кетеді. Жігіт ханның Арлан төбет аталған палуанын жығады да қызды алады. Сүйтіп жүргенде тағы бір шәрінің патшасы: «Менің өгіз палуаным бар, соны жыққан кісіге қызымды беремін»,—дейді. Бұл хабарды естіген жігіт палуанды жығып, қызды інісіне алып беруге кетеді. Бұл жолы жігіт өгіз палуаннан жығылып қалады да, тұтқынға алынады. Осы кезде гүл сарғая бастайды. Бала ағасын іздеп жолға шығады. Бірнеше күн жүріп ағасының үйін табады. Кештетіп келіп ағасының үйіне қонады.

—Мынау менің күйеуім ғой, бұл маған неге үндемейді,—деп таң қалған жеңгесі түнде төр алдында жатқан «күйеуінің» жанына келеді. Көрпені аша бергенде бала сол шынтағымен әйелді қағып қалады. Қатын аң-таң болып төсегіне келіп жатады. Таңертең ағасының жөнін ұғады да, бала жолға түседі. Бірнеше ай жүріп ханның ауылына келеді. Болып жатқан бір тойдың үстінен түседі. Дереу өгіз палуанмен күресіп, оны жығып әрі өлтіріп, ағасын тұтқыннан шығарып алады. Қызды да алатын болады. «Құда, күйеуді сыйлаймыз» деген атпен, хан бір үй даярлатады. Және ішіне толтыра тағам қояды. Бұл үй темірден салынған екен. Бұған кірерде ағасы:

—Бұлардың түрі жаман, кірмесек қайтеді?—дейді.

—Тәуекел, кірейік, қорықпайық,—деп інісі тұрып алады. Адамдар үйге кірген соң: «Жалғыз аттыларға қыз береміз бе? Өртеп жоғалтайық»,—деп олар үйдің сыртынан отынды үйіп өрт қояды. Темір үй қызып болғанда бала іргесін көтеріп, ағасын ертіп шығып кетеді. Амалы таусылған хан ақыры қызын береді.

—Екеуміз күш сынасайық,—дейді.

—Ағайынды екеуміздің күш сынасуымыздың жөні жоқ,—деп көнбейді ағасы. Бала:

—Ондай болса мен кетемін, сені көрмеймін,—деп тұрып алады. Лажсыздан ағасы күш сынасуға көнеді.

—Ендеше, менің сол шынтағымды ат,—деп көтеріп тұрады. Лажсыздан інісінің сол шынтағын атады. Атып болғаннан кейін:

—Не үшін маған атқыздың? Егер осының сырын айтпасаң мен кетемін, сені көрмеймін,—деп ағасы тұрып алады. Ағасының кетуіне көзі жеткен інісі шынын айтады:

—Сен жоқта мен сенің үйіңе келдім. Жеңгем мені сен деп қойныма жатпақ болды. Сонда мен сол шынтағыммен қағып жібердім. Сондықтан осы шынтағым кінәлі болды. Сол үшін атқыздым. Осыдан кейін арадағы болымсыз, әрі білінбей бара жатқан түйіншек шешіліп, екеуі өз шәріне келіп мұратына жетіпті.

—Ала бие жылында емес, күнінде кұлындайды. Құлындағанда таңға жуық ыңғай алтын құлын табады. Амал не, сол алтын құлынды аяқтана бергенде аспаннан бір алып қара құс келеді де аспанға алып шығып кетеді,—депті. Әкесінің бұл сөзі екі ұлын қатты тамсандырыпты. Екі бірдей керіскедей азамат тұра қара құсқа жем болмақпыз ба? Әке-ау, мұны ертеректе неге айтпағансыз? Күзетеміз де құлынымызды алып қаламыз,—депті олар. Сонымен бірінші күнгі күзетке шалдың үлкен ұлы шығыпты. Әкесінің айтқанындай, таң қылаңдап келе жатқанда ала бие құлындап құйрық жалы нұр шашып тұратын алтын құлын туыпты. Құлын туған кезде нұрымен төңірек жап-жарық боп кетіпті. Сол мезетте аспанға ойнақшып түнліктей қара бұлт шығып, найзағай жарқ-жұрқ етіп, от қамшысын сабалай жөнеліпті, нөсер құйып, алай-дүлей дауыл тұра қалыпты. Осы аласапыранның ішінде аспаннан бір алып қара құс құйылып алтын құлынды шыңғыртып іліп ала жөнеліпті. Күзетте тұрған жігіт қару қылғанның орнына есінен адасып, талып қалыпты. Есін жиған кезде әкесі мен інісіне:

—Бұл біздің маңдайымызға жазылған сор екен. Оны жеңу қолымыздан келмейді—депті. Сонда шалдың кіші ұлы тұрып:

—Шешеміз бізді ұл деп тапқан. Құсқа өз ырысымызды жем ете алмаймыз,—деп кеудесін қағыпты. Осы бетінде кешке дейін арпалысып, алмас семсер соғыпты.

—Қой деген соң қой енді, өзің мерт боласың, бұл бізге жабысқан пәле,—дегеніне қарамай соққан семсерін алып кешке күзетке тұрыпты. Құлын аяқтана бергенде күндегі әдетінше аспаннан алып қара құс алтын құлынға қарай құйындата құйылыпты. Құлынды шеңбектей берген қара құсты қаһарын бойына жиып, күзетте кектене тұрған паң жігіт қолындағы семсерімен қара санынан ала тартып қалыпты. Санынан жараланған алып қара құс алтын құлынды тастап, аспанға тік шығып кетіпті.

—Көп жылдар бойы қара құс алып кетіп жүрген алтын жылқымызды қайтарып келем,—деп тілек қояды. Шалдың үлкен ұлы алдыңғы реткі жеңілісіне жерге енердей ұялып, намыстанып жүреді екен. Інісіне қосылып ол да әкесіне:

—Мен де барсам,—деп тілек білдіреді.

—Балаларым, жүре берсеңдер осы қара жол бір жерге барғанда екіге айрылады. Қара құстың мекені біріңе болмаса, біріңе кезігер, екеуің жолдың екеуімен жүр,—депті. Расында ай жарымдай сапар шеккеннен кейін үлкен даңғыл жол әкесінің айтқанындай, екіге бөлініпті. Жолдың Меке жаққа кеткені тақ-тақ екен де, батысқа кеткені көп із түспеген сонылау екен. Шалдың үлкен ұлы тақтақ жолды таңдап алыпты. Кіші ұлы сонылау жолмен жүре беріпті. Арада маусым өтіпті, жыл өтіпті, тіпті бірнеше жыл өтіп кетіпті. Бұлар арқа еті арша, борбай еті борша болып, әбден шаршапты. Киімдері өрім-өрім болып, қолдарындағы темір таяқтан тебендей қалыпты. Сол кезде шалдың кіші ұлы тереңде иен, құзар жартасты бір шатқалға келіп жетіпті. Сай табанында тастан-тасқа соғылып, ақ көбік шаша долданып асау өзен ағып жатыпты. Ол осы өзенді өрлеп жүре беріпті. Бір жерге келгенде алты қанат ақ орда кезіге кетіпті. Ордаға кіріп келсе, орданың дәл ортасында бір тай қазан қозы еті пісіп тұрыпты. Оң жақ босағасындағы дәу сабада сары қымыз іркілдеп тұр екен. Оның өр жағында шағи шымылдық құрулы тұрыпты, ашығып келген жігіт шымылдықпен жұмысы болмай, тай казандағы етті сыпырып-сиырып жеп, қымызды бір-ақ көтеріпті. Онан кейін құрулы шымылдықты ашса, ай мен күндей сұлу қыз отыр екен. Қыздың екі қолы қайырылып керегеге байлаулы, ерні темір істікпен түйреулі екен. Жігіт көре сала қыздың қолын байлаудан босатып, ерніндегі түйреулі істікті жұлып алыпты. Сонда қыз:

—Ағатай-ай, менің де адамзатты көрер күнім болады екен-ау,—деп, жігітті мойнынан құшақтап бас салыпты. Өксігі басылғаннан кейін жігіт қыздан жөн сұрапты.

—Бұл орда адамзаттікі емес, диюдікі,—депті қыз,—мен бір жесір кемпірдің жалғыз қызы едім. Осы диюдің щешемді зар еңіретіп тастап, мені алып қашып келгенін жыл жарымдай болды. Өзі түнде аңға шығады, кетерінде «үйдегі етті жеп, қымызды ішіп қоясың» деп менің аузымды түйреп қояды...

—Мал бар ма диюда?

—Ыңғай алтын жылқысы бар. Осы өзеннің құйғаны үлкен көл болады. Алтын жылқылары сол көлдің астын жайлайды, ай сайын қораға әкеліп ащылатып қайтарады. Бұл жәйтті естігеннен кейін жігіт іздеп жүрген алып қара құстың мекені осы екенін аңғарыпты. Онымен шайқасудың қамын жасап, қыздан:

—Жылқыны көлдің астынан қалай шығарады?—деп сұрапты.

—Мына теңнің ішінде,—депті қыз төрдегі алтын жүкаяқтың үстінде алтын кілеммен оралып, алтын арқанмен буылып жиюлы тұрған теңді нұсқап,—алтын жүген бар. Сол жүгенді алып көлдің басына барыңыз, көлдің жағасында зәулім биік алтын бәйтерек бар. Сол бәйтерекке сүйеніп тұрып, алтын жүгенді шылдырлатсаңыз көлдің ішінен арқырап алтын айғыр шығады, алтын айғырға жайдақ міне салып, ауылға қарай тартсаңыз, артыңыздан шұбырып-шұрқырап ілесіп қалың алтын жылқы ауылға келеді.

—Дию аңнан қашан келеді?

—Қас қарая келеді.

—Онда,—депті жігіт, азуына азуын басып, тостағандай екі көзі от шашып, қос жұдырығын түйіп,—жолын тосып жатып, онымен алысамын, оның басын аламын. Бұл сөзді естігенде қыз бір жағынан қуанса да, екінші жағынан бір сойқанның басталатынын байқап, өлім мен өмірдің арасында қалғандай қорқып кетіп:

—Ағатай-ай!—депті мөлдір көзінен жас моншағы домалап,—оған пенде баласының күші жетпеуші еді. Ол келерде осы шатқалдың іші нөсерлетіп, дауылдатып кетеді, аспанды қара бұлт қаптап, найзағай шатырлап, күн күркірейді. Мұның, бәрі соның екпіні. Осы екпіннің өзі-ақ пенде баласының тоз-тозын шығарады. Онан да жасырынып қашып кетелік.

—Жоқ, қалқам,—депті жігіт,—жасырынып қашып кет­кенімен жаудың аты жау, ол бізге түбі қас қылады. Көл түбінде жатқан ана алтын жылқы менікі. Менің әкемнің адал еңбегімен тапқан ала биесінің ұрпақтары. Бұрын да диюдан бір алтын құлынымды алып қалғанмын. Осы жылқыны тауып алып қайтуға шыққамын. Ақыры жігіттің ақылына қыз көніпті. Өткенде осы диюдан алтын құлынын айырып алып қалғанын айтқанда қыз жігітке таңдана қарапты. Сонымен екеуі бірлесіп диюды өлтірмек болыпты. Қыз диюдың тағы бір сырын айтыпты:

—Диюдың астындағы аты адамзаттың исін шақырым жерден сезеді, сезген заманда шыр айналып, шыңғырып тік шапшып тұра қалады. Осы кезде нөсерлеп тұрған жаңбыр да оңды-солды үріп тұрған дауыл да тоқтай қалады. Алуыңыз үшін осы бір орай. Жігіт диюдың жолын тосып жатқанында аяқ астынан алай-дүлей түтеп кеткен дауыл да, шелектеп құя салған нөсер де қыздың айтқанындай лезде тына қалыпты. Сол кезде:

—Кім бар бұл жерде? Кім менің мекеніме басынып келіп жүрген? Шық бері!—деген қатулы дауыс шығыпты. Айғайлаған дию екен. Жолдың жағасында жасырынып жатқан жігіт:

—Келсең кел, міне, менмін—деп орыннан атып тұрыпты.

—Кел, бері,—деп дию ұмтылыпты. Сонымен екеуі қарпақ-құрпақ алыса түсіпті. Ымыртта алысқаннан толас алмай үш күн, үш түн алысып, алысқан жерлерінің дөңін ой, ойын дөң қып жіберіпті. Төртінші тәулікке ауғанда екеуі де әбден қалжырапты. Әсіресе жігітті дию меңдете бастапты. Мұны көрген қыз жалма-жан диюдың алтын жылқының жал-құйрығынан ескен шалма арқанын әкеліп диюдың мойнына салып жіберіпті. Өз жақ ұшын беліне мықтап орап, диюды шалқайта тартыпты. Сонда дию жын құсып, өкіріп барып сұлапты. Жігіт кеудесіне қарғып мініп басын шорт кесіп алыпты. Диюды өлтіріп, алтын жылқыны алғаннан кейін қыз-жігіт некеленіп, алтын жылқыны жер қайыстыра айдап, елге қарай көшкен екен. Көш-жөнекей бұларға жігіттің ағасы ұшырап қалыпты. Ағасының мойны ырғайдай, биті торғайдай болып, өзі өлімші халге келген екен. Бұл халін көрген ағасына інісінің де, қайнағасы екенін білген жас келінінің де жаны ашиды.

—Бірнеше күн дамылдап бұл кісіні тынықтырмаймыз ба?—депті жас келін. Жігіт жан жарының жарасымды лебін екі етпепті. Жас жігіт жылқыны жасаңдау суатты жерге қайырып салыпты. Жүкті түсіріп, ақ орданы тігіпті. Бір ту биені сойып, бір желі құлынды байлап ағасын асқан меймандостықпен күтіпті. Келіні кір-кешегін жуып, тамағын дәмдеп беріп, асты-үстіне түсіп күтіпті. Шыт жаңа киім тігіп, малындырып киіндіріпті. Осындай аста-төк құрметке бөленіп жатқанда жігіттің ағасына мынадай бір арам ой түсіпті: «Алтын құлынды қара құстан алып қалған да осы. Жұрт бетіне онда бір қарай алмастай қып еді. Бүгін сол алып қара құстың басын мүжіп, осынша алтын жылқыны айдап келе жатқан тағы осы. Менің алдымда әйелді болып алыпты. Елге не бетіммен барамын. Онан да мұны осы жерде ебін тауып өлтірейін де, әйелін өзім алып, онан соң елге «жылқыны өзім әкелдім, ол ынжықтың қаңғырып қайда кеткенін білмеймін» деп бармаймын ба?!» Ағасының бұл пиғылынан хабарсыз інісі бір күні шаңқай түсте ақ ордада жайбарақат ұйықтап жатыпты. Жан жары бие саууға кетіпті. Осы орайды пайдаланып ағасы диюдан түскен ақ семсерді ақ орданың есігіне жүзін ішке қаратып мықтап таңыпты. Сөйтті де інісінің тұсына барып:

—Ойбай, аттан, аттан! Жылқыға жау тиді-ау!—деп бар даусымен аттан салыпты. Шырт ұйқыда жатқан інісі шошып оянып, есікке тұра ұмтылыпты. Сонда есікке көлденең таңулы тұрған ақ семсер аяғын тізеден төмен қырып түсіпті. Денесі ауып ақ орда табалдырығының сыртына түсіпті де, аяғы табалдырықтың ішінде қалыпты.

—Қалған жазаңды жапан түздің жыртқыш тағысы берсін!—депті де, шолақ аяқ інісін қамшының сабымен көзге шұқып, жұртқа тастап көше жөнеліпті. Шашын жайып, екі бетін жұлып, ойбай салған келінін желкеден түйіп жіберіп,—«Енді оның қатыны емес, менің қатынымсың»,—деп атқа таңып зорлап әкетіпті. Опасыз күншіл ағаның екі аяқты тұлдыр қып отағандығынан екі көзі мөлдіреп жұртта қалған есіл азамат, жарының кетерде жерошаққа көміп кеткен мылтығымен үстінен ұшып өткен құсты атып жеп, жапан түзде жалғыз күнелтіп жата беріпті. Талай күндер, талай түндер өтіпті. Сол күндердің бірінде:

—Ей, пақыр адамзат! Біз де өзің секілді мүгедек едік. Үш жарты бірігіп бір бүтін болып күн көрсек қайтеді?—деп, қасына алдыңғы бір аяғын қақпан қырыққан арқар мен екі көзі соқыр елік келеді. Арқардың бір ойнақтаса оқтаудай болып жараған, жаясы астаудай, күмістеген ер тоқымды бәйге мақпал қара бесті ат бола қалатын, еліктің тамақты өте дәмді пісіретін өнері бар екен. Іші пысып зерігіп жатқан шолақ аяқ жігіт арқар мен еліктің талабын бірден қабылдапты. Сонымен бұл үшеуі бірігіп күн көріпті. Жігіт арқардың өнерімен пайда болатын бәйге қара атқа мініп аң аулайтын, елікке қайдағы асыл, нәрлі шөпті теріп әкеп беретін, ал елік тамақты дәмдеп пісіріп, шөптен жасап алған қопындарын күзетіп үйде отыратын болыпты. Осылайша бұлар талай тәулікті, талай аптаны, талай айды бастарынан кешіріпті. Кейін келе елік тападай тал түсте-ақ әзірлеп отырған асынан айрылып қалатын болыпты. Бұған өзара таң қалысыпты. Бұл жәйттің қалай туылатынын байқау үшін, бір күні жігіт қопындарынан шалғайлау жерде баспа қып жатыпты. Аңдып жатса, қопынның аяқ жағындағы жырашықпен сумаң қағып өрлеп бір кемпір келіпті де, соқыр елікке сездірмей алдында асулы тұрған етін қазаннан етегіне салып алып, безіп беріпті. Бұл жалмауыз кемпір екен. Көріп жатқан жігіт мылтығына дереу оқ басыпты да, қақшаң қағып зытып бара жатқан жалмауыз кемпірдің басын қағып жіберіпті. Жалмауыз кемпірге табанда қайтадан бас пайда болыпты да, өзіне қарай тұра ұмтылыпты. Жігіт бұл басын тағы қағып салыпты, жалмауыз кемпірге тағы бас пайда бола қалыпты. Жігіт тағы ұшырып түсіріпті, сөйтіп, жігіт жалмауыз кемпірді өзіне жолатпай қойыпты. Жалмауыз кемпірден бірінен соң бірі алпыс тоғыз бас шығыпты. Жігіт алпыс тоғызын да жайпап болыпты. Жалмауыз кемпір жетпісінші басын шығарғанда жігіттің оғы оның басының жарымын жұлып әкетіпті. Сонда жалмауыз кемпір:

—Қарақтарым-ай! Тым болмаса осы жарты басымды қисаңдар екен?! Көз жоғыңа көз, аяқ жоғыңа аяқ, қол жоғыңа қол шығарып, берер едім,—деп жалбарынған екен.

—«Мақұл»—депті арқар, жігіт, елік. «Кем-кетігімізді қалай бүтіндейсің?». «Жұтамын да, саңғыймын. Бүп-бүтін болып түсе қаласыңдар»

—Алдымен сіздің аяғыңыз бүтінделсін,—деп, арқар мен елік құрметтеп жігітке жол беріпті.

—Жоқ,—депті жігіт,—мына жалмауыз қақпас мені жұтып алса, тастамайды. Сонан соң сорларыңды сорпадай қайнатады. Онан да алдымен сендер бүтінделіңдер, бүтінделіп күйлерің бұған қаптал келетін болғанда мен жұтылайын. Мені таста­маса өлтіріңдер де, қуыс сүйегін қалдырмай шағыңдар. Мен сол қуыс сүйектерінің, әйтеуір, бірінен болмаса, бірінен тірі шығатын боламын. Жігіттің ақылын мақұл алыпты да, алдымен елік жұтылыпты. Жалмауыз кемпір саңғып жібергенде елік екі көзі жайнап, бұрынғы сау қалпында түсе қалыпты. Онан кейін арқар жұтылыпты. Ол да жерді төрт аяғымен тең басып түсіпті. Ең соңында жігіт жұтылыпты. Жігітті жұтқаннан кейін жалмауыз кемпір оны тастамай тайсап жүре беріпті. Арқар кемпірді жүгіріп барып сегіз көзден мүйізімен періп қалыпты. Елік жүгіріп барып жалпасынан түскен жалмауыз кемпірдің мүйіздеп ішін жарып жіберіпті. Сонымен екеуі жалмауыз кемпірді мылжалап өлтіріпті де, жігіттің ақылы бойынша қуыс сүйегін қалдырмай шағыпты. Бірақ жігіт табылмай қойыпты. Бұған қатты қайғырған елік пен арқар зар жылап өз алдарына кете беріпті. Сонда ұшып келіп, қарсы алдарындағы бір топ шидің бір талына қона қалған бөрте торғай:

—Шынашақ, шынашақ,—деп сайрапты. Мұны естіген елік пен арқар:

—Ойбай, тәңір-ай, әлгі қақбастың шынашағы шағылмай қалған ұқсайды. Әйтпесе мына торғай біздің алдымызға келіп неге «шынашақ, шынашақ» деп сайрап тұр,—десіпті. Осы ойлары бойынша олар қайта оралып келіп, жалмауыз кемпірдің тоз-тозаласы шыққан жемтігін қайта ақтарыпты. Расында, бір шынашағының жалғыз буыны шағылмай қалған екен. Сол буынды шағып жіберсе, ішінен малдасты құрып, домбырамен ән шырқап отырғап сап-сау жігіт шыға келіпті. Осыдан кейін әбден сауығып алған үшеуі біраз уақыт бірге серуен құрған екен. Кейінтінде қиыспастықпен қоштасып өз жөндеріне кетіпті. Жігіт салған күйінде еліне келіпті. Еліне келсе, кәрі әкесі мен шешесі өзінің күйігінен өртеніп дүние салған екен. Ағасы көкарай шалғынды көк жайлауда салқын саяға биені байлатып тастап, алтын жылқының сары қымызы мен жал-жаясына белшесінен бөгіп жатыр дейді. Шаңырағына—құл, мосысына—күң міндіріп тағы үш әйел алыпты. Маңдағы ел-жұртты түгел малайлыққа салған екен. Ел арасында «қаңғып өлді» аталып, елдеқашан асы берілген інісі келісімен-ақ бұл «батырдың» барлық ісі паш болыпты. Зорлықпен күң орнында жүрген жігіттің ғашығы да өз сүйгенін көрген жерден-ақ бас салыпты. Осы жайлардың барлығына жете қанық болып жиылған қалың ел:

—Мұндай опасыз, күншіл ұрпақтың бізге керегі жоқ. Оған шу асаудың құйрығына байлап, пара-парасын шығарып өлтіру де жеңіл келеді. Оны жападан-жалғыз қаңғып жүріп өлетін құла дүзге айдау керек,—деп жігіттің ағасына үкім шығарыпты. Сол үкім бойынша оны киімін сыпырып алып тырдай жалаңаштап, ұшар құс шөлден, жортар аң аштан өлетін құла дүзге, қу медиенге, қаңғырық шөлге айдапты. Ал шалдың кіші ұлына ерлігі мен адамгершілігі үшін ыстық құшақтарына алыпты. Жігіт те алтын жылқыны:

—Ердің көркі—ел, ортақ ырысымыз,—деп ел-жұртына бөліп беріп, ел-жұртымен бірге бақытты өмір өткізіпті.

—Тақсыр, сіз әр күні аңнан шаршап келіп, төсекке басыңыз тиісімен-ақ қатты ұйқыға кетесіз. Ал сіздің бәйбішеңіз ел әбден ұйқыға барды-ау деген мезетте дүлдүліңізге мініп, жай атқа үш күндік жердегі ойнас байына барып, таңға жуық қайтып келеді. Түн бойы қатты жүріс көрген дүлдүлдің таңертең терлеп тұруы осыдан,—дейді атшы. Бұны естіген батыр әйелін аңдымақ болып өтірік ауырып әрлі-берлі дөңбекшиді. Әйелі тыным алмай күтеді. Батыр ел бір ұйықтап оянғанға дейін тыныштана алмайды. Әйел де уағдалы мезгілінің өтіп бара жатқанына қарап қатты шиыршық атады. Сәлден соң батыр әйелінің тізесіне басын қойып «ұйықтап» кетеді. Әйелі жүктен жастық әкеп байының басына жастайды да, далаға шығып, әлгі дүлдүлге міне салып, суыт жүріп кетеді. Мұны білген батыр екінші бір дүлдүлге міне салып, қарасынан қалмай қуа жүріп кетеді. Әйел айдаладағы бір тамға келіп түседі. Ішінен сақалды дәу бір адам шығып:

—Неге кешіктің?—дейді.

—Күйеуім ауырып, әрең ұйықтатып келгенімше осы болды,—дейді әйел кінәлі жанша төмен қарап. Екеуі өз жұмыстарын бітірген соң, әлгі сақалды дәу әйелді аттандырып салмақ болып далаға шыққанда, батыр қалтарыс терезеден түсіп, балтасын алып босағаға тұра қалады. Дәу сақал әйелді аттандырып үйіне кіре бергенде батыр оның басын бір-ақ шауып кесіп, қанжығасына байлап, басқа бір төте жолмен үйіне тартып береді. Әйелден бұрын келген батыр басты ішкі босағаға тастап, үстіне бірдемелерді жаба салады да, орнына жатып қалады.

—Түнімен тыныш ұйықтадың, тізем талып кетті, түрегел,—деп таңертең әккі әйел байын тербетіп оятады.

—Далаға шығып дәрет сындырайын,—дейді батыр орнынан сенделектей түрегеліп, қолтығынан сүйеп келе жатқан әйеліне,—ойпырмай, буыным құрып барады. Далаға бара алмайтын сияқтымын, осы босағаға отыра салайын, мынау бірдемелерді алып тасташы! Ойында еш нәрсе жоқ әйел әлгі жатқан нәрселерді ашып қалып, дәу сақалдың басын көреді.

—Бұл менің он бес жастан бергі ғашығым еді. Түбіне жетіпсің, «тфу, ит болып кет»—дейді, байына кәрленген сиқыршы әйел. Батыр ит болып кетеді. Батыр қара сұр төбет болып өзгергеннен кейін, бұрынырақта алыс жерге ұзатқан бір қызын іздеп шығады. Неше күн жол жүріп бір өзенге келеді де, судан өте алмай, дағдарып тұрып қалады. Бір күні сол өзеннің бойына бір топ керуенші келіп түнейді. Төбет таң атқанша керуенші жатқан жерді айнала үріп, оларды ұры-қарыдан күзетіп шығады. Таң атқаннан кейін керуеншінің бастығы:

—Мынау өте сақ ит екен, жолшыбай бізге ес қатады. Түйенің үстіне шығарып ала жүрейік,—дейді. Өзеннен өткеннен кейін ит қыңсылап тұрғысы келмейді. Сонан соң керуеншілер «өзі жүрсін» деп, түйеден түсіріп қоя береді. Өзеннен өту ғана мұң болып тұрған ит қоя бергеннен кейін ұзатқан қызының үйіне тартады. Жолшыбай иен далада бір жыланның бір бақаны арбап жұтқалы тұрғанын көреді. «Жазықтыдан жасқанба, жазықсызға жан ашыт» деген ғақлия сөзді есіне келтіреді. Бақаны жыланнан құтқарып жібереді. Тағы аялсыз жүріп бір кезде қызының үйіне жетеді. Қызының үйінің белдеуінде бірнеше ат байлаулы тұр екен. «Қызым мен күйеу балам мына қонақтарын аттандырып шығар, осы жерде жатсам, көрген соң танып қалар» деп ойлаған төбет, байлаулы аттардың мінер жақ сыртына келіп жатады. Бір кезде қонақтар аттанады. Ойлағанындай қызы мен күйеу баласы оларды аттандырады. Қыз итке бір қарайды да, тіксініп үйіне кіріп кетеді. Артынан іле-шала үйіне кірген жігіт әйелінің түсі өзгеріп кеткенін байқайды да:

—Не болды саған?—деп сұрайды.

—Далада жатқан иттің көзі әкемнің көзіне ұқсайды, әкемнің кейінгі алған әйелін ел сырықтан өткен сиқыр, көзге шүлен болғанымен, көмескіде түлен деуші еді, әкем соның жазымына ұшыраған сияқты,—дейді дірілдеп шошыған әйелі.

—Қорықпа, абыржыма, оны айыру оңай, сен бір саптыаяқ, бір итаяқ дайында, екеуіне де толтырып ас құй, қатар апарып алдына қой. Егер тегі адам болса, саптыаяқтағы асты ішеді. Егер тегінен ит болса, итаяққа жүгіреді немесе екеуін бірдей ішеді. Келіншек ерінің айтқаны бойынша екеуіне де ас құйып әкеп иттің алдына қояды. Ит сапты аяқтағы асты ішеді де, ит аяқтағы асқа қарамай қояды. Қыз өз әкесі екенін біледі де, бақсы-балгер әкеп емдетіп, молла әкеліп оқытады. Ақыры әкесі бұрынғы адам қалпына келеді. Батыр балаларына бастан кешкендерін егжей-тегжейлі айтып береді. Қызының үйінде жатып әбден жазылдым-ау дегенде үйіне қайтпақ болады. «Тағы бір жазымға ұшырайсың-ау, әке» деп, зар илеп жылағанына қарамай батыр балаларының мінгізген атымен үйіне қайтып келе жатып, жолшыбай бір салт атты жас жігітке кезігеді, жігіттен:

—Қайда барасың?—деп сұрайды.

—Сіз барған жерге мен де барам,—деп жауап береді жігіт.

—Осында бір байдың бойжеткен қызы бар еді. Оны қанша дүние-мүлікпен тоғанақты түйе арттырып ұзатқалы отыр. Шарт: қызды алатын жігіт үш күн қызбен бірге болуы керек. Содан шыққан жігітке қызды қалың малсыз береді. Бірақ, қазірге дейін мұнымен бір түн бірге болған жігіттің бірі қалғаны жоқ, түн асып ертеңінде өледі. Мынау сондай жігіттің тұп-тура отыз сегізіншісі болады,—дейді. Мұны естіген екі жолаушы таңырқап тұрып қалады. Сәлден соң жолшыбай ілескен жігіт батырға:

—Екеуіміз осы қызды аламыз деп байдың үйіне түселік, мен құда боламын, сен күйеу бол, сені қыздың жанына апарып жатқызамын, бірақ үш күнге дейін айқаспайсың, әрқандай жағдайда да ұстамдылық істейсің, мен сендер жататын отаудың сыртынан аңдимын, қызды дүние-мүлкімен былай алып шыққаннан кейін істі өзіміз білеміз,—дейді. Батыр басында бұған ұнамаса да, ақырында жігіт көндіреді. Сонымен, жігіт айтқанын орындатады да, үш күннен кейін қызды бүкіл дүние-мүлкімен алып жүреді. Үшеуі үртіс жүріп, бір құлан түзге келіп еру болады. Жігіт:

—Мен осы жерде сізге қош айтысамын, мына дүниені, мына қызды екеуміз қаққа бөліп аламыз,—дейді.

—Жоқ, мұның бәрін сен ал, сен болмасаң мен әлгі өлген жігіттің отыз тоғызыншысы болар едім.

—Олай емес, сен ерлік істемесең мұның бәрі жоқ еді. Ақырында жігіт барлық мүлікті қаққа бөліп шығады. Сонан соң қызды қаққа бөлмек болып, батырға «ана бір қолын ұста» дегенде батыр:

—Мұны екіге бөліп өлтіргенше сен ал, мен тіпті саған разымын,—дейді. Бұған жігіт көнбей, бір қолын батырға ұстатып қойып, қызды басына қылышпен періп қалады. Қыздың аузынан қара жалын атып кетеді, екінші рет періп қалғанда, қыздың аузынан бір шұбар жылан түседі. Қызды алдыға қарай жетектей бергенде қыз жалтақтап артына қарайды.

—Қарама артыңа!– деп ақырады жігіт.

—Іштен шыққан шұбар жылан-ай,—деп қыз тағы бір рет артына қарап жүріп кетеді. Қызды басқа үшінші рет періп қалғанда, қыз сары су құсады. Жігіт көңілі тынығардай болып, «ым-ым»... деп, қылышын қынабына салады да, батырға қарап:

—Е, досым, мына қызды тегінде айдаһар сорған, денесінде соның уыты бар еді, қазір онан түгел арылды. Енді осы қызды дүние-мүлкімен сен ал, оған қоса бір уыс топырақ беремін, осыны алып үйіңе барғанда, бұрынғы қатының алдыңнан түлкіше бұлаңдап шығып, «жаңа жұбай құтты болсын» деп, шашу шашады. «Нәуетек, насқор күйеші, сиқыршының сыйы осы!», – деп, сен де топырақты оған шашып жібер, сонда ол дереу қырық есек, бір қашыр болып кетеді. Әсілінде ол қырық есек, бір қашырдан адамға азған лағынет, талайды құртып, сенін аң аулаумен тапқан әзір дүниеңе мәз болу үшін саған тиген. Сен осылай істесең, пәледен құтылып, бақытты өмір өткізетін боласың. Ал мен қызыңды іздеп бара жатқанда сен өлімнен құтқарған бақамын, менің саған қылған жақсылығым осы ғана,—деп лезде бақа болып жүріп кетеді. Батыр әлгі қызды тоғанағымен алып үйіне жақындағанда, бақа досының айтқанындай, сиқыр қатын сылаңдап анадай жерден шашу алып шығады. Жақындап келіп «құтты болсын» айтып, шашу шаша бергенде, батыр да қойнындағы түйіп алған бір уыс топырақты алып: «Нәуетек, насқор күйеші, сиқыршының сыйы осы!»,—деп шашып жібереді. Сиқыр әйел табанда қырық есек, бір қашыр болып кетеді. Батыр пәледен құтылып, мұратына жетеді.

—Мен саған айттым, әйелім деп менің сөзімді тыңламайсың. Мына істің бәрі сенің мына қарындасыңның істеген ісі. Осы қарындасыңнан кұтыл десем болмадың. Міне, ақыры бар еңбегіңді еш етті. Ал енді бұдан құтылмасаң, бір күні өзіңнің түбіңе жетер,—деді. Сәйкелді, жалақор қу әйелдің бұл жала сөзі байға қатты әсер берді. Сөйтіп, дүниесі бүлініп, іші күйіп тұрған бай ойламастан қатты ашуға келді де, далаға шығып ат жектірді де, қарындасын шақырып алып пәуескеге отырғызды да, иесіз далаға қарай алып жөнелді.

—Тірі тастап қайтпа, өлтіріп қайт жексұрынды!—деп, ішінен қуанып тұр. Сөйтіп, иесіз бір даладағы қалың орман ішіне алып келді. Ақылы көп толмаған жас балдырған қыз еңіреп жылауда. Бір жерге әкеліп арбадан түсіріп, қолына балтасын алған кезде, үлпілдеген жас қыршынның еңіреген дауысы орманды күңірентті:

—Қайран аға, бір құрсақтан жарып шыққан жас төл едік. Не жазығым бар еді. Менің қасықтай қанымды қисаңшы!—дегенде, ағасы:

—Қысқарт сөзді, арамза, қу қаншық. Сал қолыңды айқастырып мына түбір ағашқа!—деп, бір кесілген ағаштың түбірін көрсетті. Сол кезде есі шыққан жас қыз жылай берді... «Иә, қайран жалғызым, не істесең де өзің біл. Не де болса туысым едің, аман бол, жалғызым!»—дегенде:

—Қой сөзді!—деп ағаштың түбіріне айқастырылып қойған екі қолды балтамен шауып тастады.

—Ал енді қаңғырып өл!—деп, иесіз далаға тастап, үйіне қарай жүріп кетті. Сонымен, жас қыз жылай-жылай, жылаумен өмірін өткізіп орман ішінде шөптің басын теріп жеп жүре берді. Күндерде бір күн сандалып жүріп, тағы бір үлкен байдың бақшасына кез болады. Ол бақшаның ішінде жинаулы алманы көреді. Сөйтіп, күнде түн уақытында келіп, алмадан тізерлеп жатып жеп тойып кетеді. Сөйтіп, бір күні күзетші алмасын жоқтап, бақшаны аралап жүріп, түнде келіп жеп жатқан қызды ұстап алады да, байға алып әкеп береді. Бұл бай жас жігіт екен, әйел алмаған, әлгі қызды моншаға түсіртіп, тазартып киім кигізіп, қолына жалған қол жасап кигізіп, әйелдікке алады. Міне, өстіп бұлар біраз өмір сүргеннен кейін бұл екіқабат болып, бала көтереді. Сөйтіп, осы әйелдің босанар шағында күйеуі ұзақ жолға, жиынға кетеді. Ол жиынға барған кезде үйдегі әйелі босанып, екі ұл тауыпты. Міне, осыдан кейін ол байдың артынан хат жазып кісі шаптырып жібереді. Шапқыншы кісі келе жатып жолда бір үйге қоныпты. Сөйтсе, ол да осы байдың түсіп-қонып жүрген үйі екен. Ол әйел алмай жүргенде бұл әйелді алам деп жүрсе керек. Міне, сөйтіп, бұл қонақтан:

—Қайда барасыз?—десе, қонақ оған:

—Біздің бай жиынға кетіп еді. Сол кісінің әйелі босанып еді. Соған хат беріп еді, апарып бер деп. Соны әкеле жатырмын,—депті.

—Хатын берші, оқып көрейін,—деп хатын алып оқыса, хатта «әйелің босанды, екі ұл тапты» деп жазыпты. Оның орнына бұл әйел, екі ұл деген сөздің орнына «екі ит тапты» деп, жазып жіберіпті. Ол хатты шабарман алып келіп, жиын болып жатқан үйдің есік алдындағы күзетшіге беріпті. Сыртындағы жазу бойынша, ол хатты байға әкеліп табыс етеді. Бай алып жіберіп оқыса, хатта:

—Әйеліңіз босанды, сүйінші, екі иттің күшігін тапты,—деп жазулы тұр екен. Бай не болғанын білмей ашуланып, қайтадан жауап жазыпты бұйрық ретінде:

—Қандай жағдаймен болмасын мен барғанда ол әйелдің көзін құртатын болыңдар!—депті. Осы хатты шабарман алып ауылына жетеді. Елдері хатты ашып оқыса, хатта әйелдің көзін құрт деп жазыпты. Байдың бұйрығы екі болмаушы еді. Міне, осы бұйрық бойынша әйелдің екі ұлын екі емшегіне байлап беріп, қаңғыртып қоя беріпті. Міне, осымен күн өтті, ай өтті, жыл өтті. Бір күндерде бір жерге келіп, ағып жатқан өзеннен шөлдеген соң су ішейін деп еңкейе бергенде балаларды байлаған жібі үзіліп кетіп, екі бала суға түсіп кетіпті. Екі қолы жоқ сорлы әйел шырылдап жаны қалмай қаужаңдап, шолақ қолымен суға кеткен екі баланы ұстай алмай, көп қорлық көрді. Сөйтіп, жүргенде ол бейшараның көз жасына кенеттен қол бітіпті. Сөйтіп, екі баланы судан аман алып өзіне-өзі сенбей, «өтірік пе, шын ба, Құдай-ау, өңім бе, түсім бе» деп, баласын емізіп, екі қолын кезек-кезек сипап көп отырады. Сөйтіп отырып, әйел демін алғаннан кейін «қой, енді мен елді-күнді жер тауып, бір жұмысқа орналасайын» деп, жүріп кетті. Бір күні бір үлкен қалаға келіп жұмыс іздеп, бір патшаның қол астына асханаға ас жасаушы болып қызметке орналасады. Сөйтіп, бірнеше жылдар қызмет етіп тұрады. Екі бала жеті-сегіз жасқа келеді. Сөйтіп жүргенде осы шаһарда үлкен жиын ашылады. Осы жиынға жан-жақтан бай-көпес—бәрі жиылады. Оның ішінде бұл әйелдің күйеуі де келеді және қолын кескен ағасы да келіпті. Бәрін сыртынан көреді де, үндемей шаруасын істеп жүре береді. Және екі баланы әбден үйретіп айта беріпті, басынан өткен уақиғаның бәрін. Сөйтіп жиында отырғанда адамдар кешке таман асханаға келіп ас ішіп, шарап ішіп дем алып отырып, бір-біріне «әңгіме айтыңдар» дегенде, манағы аспазшы әйел екі баласын жібере қойыпты, «мен үйреткен әңгімені бастан-аяқ айт» деп. Сөйтіп, екі бала халық алдына келіп: «Ағалар, біз айтайық әңгімені»,—депті. Қызып отырған адамдар: «Айт, айтсын!»—деп, шу ете қалыпты. Екі бала тұрып: «Біз әңгіме айтамыз, бірақ та ешкім сөзімізді бұзбайтын болсын»,—депті. Сол арада бір адам шығып: «Ешкім сөздеріңді бұзбайды, бұзған адамнан жүз сом айып әпереміз»,—деп уәде етеді. Сөйтіп, бірінші бала жұрт алдында шығып:

—Бір бай болыпты. Ол байдың бір әйелі, бір қарындасы болыпты. Оның әйелі мен қарындасы екеуі өш болыпты. Бір күні бай жиынға кеткенде әйелі өштесіп бар дүниесін бүлдіріп, үй ортасына жиып қойыпты. Бай келгенде, «бұл не» дегенде, қатыны шағыстырып «қарындасың бәрін бүлдірді» депті. Содан ол бай қарындасын арбаға салып айдалаға апарып, орман арасындағы ағаш түбіріне қойып екі қолын шауып тастапты,—дегенде, шешесінің әлгі ағасы шыдай алмай қолын көтеріп: «Олай емес еді»,—дегенде, басшы адам «баланың сөзін бұздың, әкел жүз сом айып» деп, жүз сом ақша алып беріпті. Енді екінші бала шығып сөйледі:

—Сол әйел сонымен қаңғып бірнеше уақыттар осы иесіз далада өмір өткізеді. Бір күндерде бір байдың бақшасына барып, түнде содан алма теріп жеп, күн көріп жүріпті. Бір күні оны байдың күзетшісі ұстап алып байға алып барса, бай ол әйелді жуындырып-шайындырып қолына жалған қол салып, өзі әйелдікке алыпты. Сөйтіп, жүргенде бұл әйел екіқабат болып бала көтеріпті. Ол әйел айы-күніне жетіп отырғанда ол бай жиынға кетіпті. Ол жиынға кеткенде әйелі үйінде босаныпты. Ол егіз ұл тауыпты. Сөйтіп, байдан сүйінші сұратуға хат жазып, кісі шаптырып жібереді. Ол кісі жолда келе жатып, бір үйге қоныпты. Сөйтсе, сол үйдің әйелі бұрынғы осы байдың алам деп жүрген әйелі екен. Сол кісінің әкеле жатқан хатын сұрап алып, орнына басқа хат жазып беріпті. Ол хатында «екі еркек бала тапты» деген орнына, «екі иттің күшігін тапты» деп, жазып беріп жіберіпті. Міне, осы хатты ол адам байға әкеліп бергенде бай: «Мен барғанша көзін құртсын»,—деп қайтадан хат жазыпты. Міне, байдың осы хаты бойынша әйелдің екі баласын екі емшегіне таңып қаңғыртып жіберіпті. Сондағы тапқан екі баласы, міне, мына екеуміз,—дегенде, бай: «Менде бір сөз»,—депті. Сонда басшы адам: «Баланың сөзін бұздың»,—деп, одан жүз сом алып балаға беріп, «енді шешеңді шақырып кел» депті. Сөйтіп, екі бала шешесін ертіп әкеледі. Шешесі халық алдында бар болған уақиғаны, басынан кешкенді—бәрін айтып, «екі баланың айтқан сөзі бәрі рас, сондағы менің қолымды шапқан бауырым анау отырған, сондағы мені мына екі баламен қаңғыртып жіберген күйеуім анау отырған» деп, бәрін-бәрін көрсетіп беріпті. Міне, осы арадан бастап сол көпшілік жиналып, би ағасын сайлауда орнынан алып, жәй шаруа етіп жіберіпті. Ал енді күйеуі әлгі хатты өзгертіп жазған әйелді алған екен. Оны қаңғыртып жіберіп, екі баласымен өз әйеліне қайта қосылыпты. Міне, енді бұлар баяғы қызық дәуіріне қайта түсіп, ғұмыр сүріп жата берсін. Енді алғашқы қастық істеген аға-жеңгесіне келейік. Ағасының бұрынғы дәуірі жоқ, бір шаһарда кедей болып отын арқалап сатып күн көріп жүреді. Күнде бір арқа отын әкеліп сатып жиырма-отыз тиын алса, оны «ұстап қоясың» деп, әйелі қағып алып отырады екен. Бір күндер болғанда ашуланып отынды аз ғана алып келіп, он тиынға сатып әкелсе, әйелі: «Сен бүгін ақшаны неге аз әкелдің, күнде көп әкелуші едің. Сені сорып жүрген бір сорғыш бар ғой»,—деп, ертесіне отынға барған жеріне әйелі қоса келіп, айқай салып, «сені сорып жүрген албасты қайда» деп, ары-бері жүгіріп жүрсе, беті шөппен жабылған бір құдық жатушы еді, әлгінің қасына барғанда байы әйеліне: «Ей, анау жатқан құдыққа түсіп кетесің ғой, байқа!»—десе, қатын: «А, сені сорғыш албастың осы екен ғой, ә?»—деп барып шөпті бас салса, салдыр-күлдір құдыққа түседі де кетеді. Кедей жүгіріп келіп қараса, түбі жоқ құдық екен. Ішінен бір пері қарғып шығады. Сөйтсе, әлгі әйел құдықтың түбіне барғанда перінің үстіне түсіпті. Пері шошып бүлк ете қалса: «Менің байымды сорып жүрген сен екенсің ғой»,—деп жатқан періні түте бастапты. Сонан пері шошып, жер бетіне қарғып шығып, құдыққа қарап тұрған кедейді көріп: «Сен не істеп тұрсың?»—десе, кедей: «Менің әйелім түсіп кетті, соңынан қарап тұрмын»,—дейді. Сол кезде пері: «Әйелің долы ма еді?»—десе, ол: «Иә, долы еді»,—депті. Пері: «Ол ондай болса, әйеліңді таста, мен саған әйел тауып берем»,—деп, кедейді азғырып алып кетеді. Сөйтіп, бұл кедей періні жақтап, пері болып кетеді де, жалақор әйелі құдыққа түсіп өліпті.

—Сен ағаңның арқасын қасыған болып байқа—депті діңкесі құрыған дию енді Қарабайдың қарындасына.—Арқасының еті қашып жүдеген болса, маған айт. Енді белдескеннен басқа шара қалмады,—дейді. Ертесі қыз диюға ағасының арқасының еті қашып, жүдегенін айтыпты. Дию үйде бейғам отырған Қарабайдың үстіне кіріп келіп, алыса кетіпті. Кешке дейін текетірескен екеуі бірін-бірі ала алмапты. Сонда Қарабай қарындасына: «Менің аяғымның астына бір қап ұн, диюдың аяғының астына бір қап тары төк», – депті. Қарындасы керісінше, ағасының аяғының астына тары төгіп, диюдың аяғының астына ұн төгіпті. Сонымен Қарабай тайып жығылғанда, дию кеудесіне міне түсіп, буындырып өлтіріпті де, қатын-қызды, мал-мүлікті алып көшіп кетіпті. Олар көшіп кеткенде Қарабайдың қасында бүркіті мен тазысы қалыпты. Олар ақылдасып, тазы Қарабайдың сүйегін күзетуге қалып, бүркіт елге хабар айтуға кетеді. Ол ұшқан беті Қарабайдың қайын жұртына істің жайын ұқтырып, оларды Қарабайдың жанына алып келеді. Келіп қараса, Қарабайдың бір бұғанасы жоқ, тазыдан сұраса: «Жаңа бір мүлгіп кеткен екенмін. Ояна келсем, бір бұғанасы жоқ. Қайда кеткенін біле алмадым»,—дейді. Таң-тамаша болған ел жан-жағына қараса, ештеңе көрінбейді, тек төбелерінде биікте жалғыз құс айналып ұшып жүреді. «Анау құстан сұрап келші. Біреу-міреудің жақын келгенін көрді ме екен?»,—деп келгендер бүркітті жұмсайды. Бүркіт ұшып барып, әлгі құспен сөйлесіп келіп: «Жаңа тазы мүлгіп кеткенде бір түлкі келіп бұғанасын иіскеп көріп, анау бұтаның түбіне тастады», – дейді. Қарабайдың қалыңдығы бұтаның түбіне барып, бұғананы әкеліп, орнына салып: «Мен келгенде шалжиып жатқаның не? Тұр орныңнан!»,—деп жауырынға қағып қалған. «Ойбай, қатты ұйықтап кеткен екенмін ғой»,—деп Қарабай орнынан қарғып тұрыпты. Ол тұра сала болған жайды ұғып, дию көшіп кеткен жақты бетке алып қуалауға асығыпты. Сонда қалыңдығы: «Олар кеткелі үш ай болды. Ізі де өшіп қалды. Оның үстіне әл-қуатың толық қалпыңа келген жоқ. Аз күн күтініп, содан соң жолға шықсаң да кеш қалмайсың»,—деп жалынады. Бірақ Қарабай алған бетінен қайтпай жүріп кетеді. Ол ай жүріп, жыл жүріп, азып-тозып әлгі дию қоныс тепкен жерге таяйды. Осы тұста алдынан азуы сақылдаған бір қара бура шығып, ат үстіндегі Қарабайға ауыз сала бергенде қамшымен қасқа маңдайынан тартып жібереді. Бура шөке түсіп, сұлап кетеді. Қарабай бураны сойып жеп, екі-үш күн күтініп, әбден кемеліне келіп, бұрынғысындай қалшылдап шыға келеді. Содан атына: «Есек бол», – дейді. Аты бір демде есекке айналады да, өзі бір тазша бала кейпіне еніп, диюдың аулының маңына келсе, ұлан-асыр той болып жатады. Ол ауыл шетінде ойнап жүрген балалардан: «Бұл не той?»,—деп сұрайды. Балалар: «Осында бір диюдың көшіп келгенін, көшке ере келген қатынның қызын алғалы той жасап жатқанын»,—айтады. Қарабай той болып жатқан ауылға келгенде бір топ жігіт: «Ей, тазша ет пысырғанды білсең, мына қазандағы етті пісіріп жібер. Тойдың жұмысына жетісе алмай жатырмыз»,—дейді. Қарабай табанда мақұл боп, ет пісіруге кіріседі. Қазан-ошақ қолына тиген соң, еттің бәрін өзі жеп алады да қазанға көң-қоқыр салып, былапыттап тастайды. Мұны көрген жігіттер: «Бұл бір былапыт, мешкей тазша екен»,—деп қуып жібереді. Ол содан ауыл шетіндегі бір ағаштың түбіне барып ұйықтап қалады. Қарабай тазша боп түсін өзгертіп алғанымен ұйықтағанда өз қалпына келеді екен. Оның ұйықтап жатқанын шешесі көріп қалып: «Ойбай-ау, Қарабай өлмепті. Пәлен ағаштың түбінде ұйықтап жатыр»,—дейді диюға. Дию сенерін де, сенбесін де білмей барса, ағаштың түбінде көзін уқалап бір тазша отыр.

—«Әй, алжыған қақпас-ай, зәремді бір алдың-ау»,—дейді де дию жайына кете береді. Қарабай аяңдап садақпен теңге атып жатқан бір топ жігіттің қасына келіп: «Мен де бір атып көрейін»,—дейді. «Ей, тазша түріңе қарасаңшы, мына садақтарды тарта алар ма екенсің, әуелі!»—деп күлісіп садақты береді. Қарабай тартқанда, шыдамай садақтардың бәрі опырылып қалады. Жігіттер амалсыз диюдың қолында кеткен Қарабайдың өз садағын атан түйеге артып алып келеді. Атан түйенің белі қайысып, әрең көтеріп келген садақты Қарабай сыңар қолмен жұлып алғанда, тазша боп түсін өзгертіп алған—Қарабай екенін білген дию бір аунап, түлкі кейпіне енеді де зытып беріпті. Қарабай бүркіт кейпіне еніпті де, қуып беріпті. Қуа-қуа бір көлдің жағасына келіп, шүйіліп барып, енді іле бергенде дию балық болып, суға түсіп кетіпті. Қарабай жайын болып, қуып барып, жұтып алыпты. Содан қайтып келіп, шешесін төрт борбайынан керіп, төрт айғырдың құйрығына байлап, қоя беріпті. Одан қарындасының да төрт борбайын керіп, төрт айғырдың құйрығына байлап қоя беріпті де, диюдың қарастылығындағы елге бостандық беріп, өзі қайтып барып, қалыңдығын алып, немерелі-шөберелі болып, мұратына жетіпті.

—Кемпір, басқалардың үш жастағы баласы да далада ойнап жүр. Біз де баламызды сыртқа шығарсақ,—дейді. Кемпірі мақұл болып, астына бір ат міндіріп, қолына екі ділдә беріп, «өз көңіліңе ұнаған бір нәрсені сатып алып кел»—деп баласын жолға шығарады. Бала қалаға келеді. Ешнәрсе алмай келе жатады. Өзі хат танымайды. Базар көрмеген. Көшеде бір топ баланың бір мысықты қуалап жүргенін көріп:

—Бұларың не қылғандарың, балалар?—дейді. «Бұл қасапшының етін жеп қоймаған соң қуып жүрміз»,—дейді.

—Онда маған сатып беріңдер—дейді. Балалар: «Мақұл, ал!»—дейді. Бала екі ділдәсін беріп, мысықты үйіне әкеледі. Әке-шешесі қуанып:

—Әкелгенің жақсы болыпты. Арыстанның түшкірігінен жаралған жарықтық, үйге керегі бар,—депті. Және бір күні «Тағы сынап көрелік. Базарға тағы жіберелік» деп қолына төрт ділдә беріп, «Осыған көңіліңе жаққан бір нәрсе алып кел»,—деп баласын базарға жібереді. Бала базарды аралап, көңіліне еш нәрсе жақпай келе жатқанда бір топ бала ит қуалап алдынан шығады.

—Мұны неге қуып жүрсіңдер?—дейді бала. Балалар:

—Қасапшының етін жеп қоймаған соң өлтіргелі жүрміз—дейді.

—Маған сатып беріңдер, өлтіріп обалына қалғанша,—дейді бала. Балалар мақұл болып, төрт ділдәні алып, итті балаға жетектетіп береді. Үйіне алып келсе, әке-шешесі қуанып:

—Жарайды, балам, «Ит ырыс» деген. Жеті қазынаның бірі, жақсы болды,—дейді. «Баламызды үшке дейін сынайық. Үшінші сынақтан тағы осындай келсе, бізді ойдағыдай бағатынына көзіміз жетеді»,—дейді де қолына он ділда беріп кемпір-шал баласына:

—Қалаған нәрсеңді алып кел!—деп қалаға жібереді. Бала қаланы аттан түспей аралап жүре береді. Бір жерде адамның:

—Сандық арзан, алған да арманда, алмаған да арманда,—деп айғайлап тұрғанын көріп жанына барды. Бірақ сандықты ешкім сұрамайды.—Бағасы қанша?—деп те айтпайды. Бала ойланып тұрады да «Тәуекел, алайын. Алмай арманда болғанша, алып арманда болайын» деп:

—Бағасы қанша?—дейді.

—Сегіз ділда,—дейді сатушы. Он ділдасын беріп сандықты алады. Сонда саудагер тұрып:

—Құлыптың кілтін берейін. Жолда ашсаң болмайды. Үйіңе барғанда ашасың,—дейді.

—Мақұл!—деп бала сандықты өңгеріп үйіне келеді. Әке-шешесі алдынан шығып:

—Бұл жолы да жақсы әкелді. Дүние әкелді—деп қуанысып қалады. Сандықты түсіріп, аузын ашқанда айдаһарға айналайын деген үлкен жылан атып шығады. Әке-шешесі шошып, есі ауып, талып қалады.

—Бала қаша жөнеледі. Сонда жыланға тіл бітіп:

—Қашпа, қорықпа, бері кел!—деп шақырады. Бала қайтып келеді. Әке-шешесі де есін жиып, қайта орындарынан тұрады. Балаға жылан тұрып:

—Мені өз мекеніме жеткізсең, сендерді шақпаймын, жеткізбесең шағамын,—дейді.

—Мен мекеніңді білмеймін. Қайтіп жеткіземін?—дейді бала.

—Көрсеткен бағытыма қарай жүре бер. Аяғыңнан беліңе дейін оралып аламын, тек қорықпай жүре берсең болғаны,—дейді жылан. Бала мақұл болып, бірнеше ай жол жүреді. Жолда жылан аққу-қаздарды арбап түсіріп, баланы да, өзін де етпен қамдап кете береді. Бір жерге келгенде жылан және сөйлейді.

—Алдыңғы сай Жыланды сай болады. Адамның иісін сезгенде жыландар екі жақ беттен ағылып сайға түседі. Сен олардан қорықпа! Мен ысқырған соң, олар тыныш жатады, шақпайды. Үстін басып өте бер,—дейді. Жыланды сайға барғанда жыландар екі беттен жосылып, сай табанына түседі. Әлгі жылан ысқырғаннан кейін қозғалмай орындарында жата береді. Сайға барса, тесіктей де қара жер жоқ. Жолдың бәрін үлкенді-кішілі әртүрлі жыландар алып қалыпты. Бала қорықпай түсіп, басып жүре береді. Бір кезде тау басына шыққанда екі үлкен жылан алдынан шығады. Сөйтсе бұл екеуі әлгі жыланның әке-шешесі, қалың жыланның хандары екен. Бұлар қатты қуанып, баланы өте құрметтейді. Баласының жоғалғанына он жылдан асып қалған екен. Бала сол жерде жиырма шақты күн жүрген соң, әлгі әкелген жыланына:

—Қайтсам,—дейді.

—Қайтсаң қайт, әке-шешеме айт. Олар да рұқсат береді. Бірақ саған алтын-күмістен қанша алсаң ал,—дейді.—Олардан алмай, әкемнің қолындағы жүзігін сұра. Әкем де бере қоймайды. Сонда маған қарайды. Мен жыламсырап әкеме бір, саған бір қараймын. Сонан соң әкем береді,—дейді жылан балаға. Мақұл болған бала:

—Қайту уақытым асып кетті. Рұқсат етсеңіз, қайтсам,—дейді. Жылан мақұл болады. Алтын-күміс, гауһар, жақұттардан неше түрлісін баланың алдына қойып:

—Осыдан қалағаныңша ал,—дейді. Бала алмайды.

—Неге алмайсың?—деп жылан сұрағанда:

—Мен бұларды алғым жоқ. Сіз ренжімесеңіз, қолыңыздағы жүзікті естелікке алсам,—дейді. Жылан үндемей баласына қарайды. Баласы жыламсырап ана балаға бір, әкесіне бір қарап отырады. Әкесі амалсыздан жүзігін береді. Баласы дос баласын жолға шығарып, Жыланды сайдан өткізіп қояды. Сонда бала тұрып:

—Бұл жүзікте не өнер бар?—дейді.

—Мұның аты Құбыл жүзік. Өзіңе не қажет болса, «Құбыл жүзік, құбыл. Тілегімді дайында!»—десең, қажетің даяр болады. Қазір: «Құбыл жүзік, құбыл, бір қара ат ер-тоқыммен дайында!»—десең дайын болады. Сонымен еліңе жетесің,—дейді. Айтқанын айтса, қара арғымақ ер-тоқыммен дайын болыпты. Жыланмен қоштасып, бір қалаға келеді. Келісімен «Құбыл жүзік, құбыл. Қара арғымақ ерімен жоқ болсын. Мен бір қайыршы бала болайын!»—десе, сол-ақ екен, қара ат жоқ болып, өзі бір қайыршы бала бола қалыпты. Сонымен қаланы аралап жүріп, бір күні патшаның сарайының тұсына барыпты. Терезесінен бір сұлуды көріп қалады да, айналсоқтап сол маңайдан шықпай жүреді. Қарап жүрсе, күнде таңертең патша есігінің алдын өзі сыпырады екен. Бір күні патшадан бұрын бала есігінің алдын сыпырып тастайды. Бұған патша қайран қалып: «Уәзірлерім сыпырмайды. Мұны кім сыпырды?»—деп таңданады. Және уәзірлерінен:

—Кім сыпырды?—деп сұрайды. Уәзірлері:

—Біз сыпырмадық. Білмейміз!—дейді. Сонда патша тұрып:

—Бұл маңайға бөтен адам келгенін білесіңдер ме?—дейді.

—Бөтен адам көрмедік. Бірақ бір қайыршының жүргенін көрдік,—дейді.

—Онда соны тауып келіңдер!—дейді патша. Уәзірлер қарастырып, қайыршыны тауып әкеледі. Тамақтанғаннан соң хан баладан: «Сен қайдан келдің? Неғып жүрсің?»—деп сұрайды. Бала:

—Мен жетім едім, әкем жоқ. Қайыршылық істеп әрең жан бағып жүргендіктен, сіз көзінің қырын салар ма екен,—деп есігіңіздің алдын сыпырғанмын,—дейді. Хан:

—Онда маған бала бол! Менің де ұлым жоқ еді. Уәзірлерім не істесе, сен де соны істе,—дейді. Баланы киіндіріп, уәзірлердің жанына қойып, қызмет істетсе, сондай жақсы істегеніне қатты разы болып, жақсы көріпті. Бір күндері уәзірлері: «Ханның қызын мен аламын! Мен аламын!»—деп сырттай таласыпты. Бұған ішқұста болған бала: «Мен аламын!»—десе, уәзір­лер: «Сен бізбен қалжыңдасқанға жеткен жоқсың, ойнама!»—депті. Бала:

—Мен ойнамай, ойлап айтып тұрмын. Қызды мен аламын!—депті. Мұның сөзіне ашуланып: «Сенің битің семірген екен. Балақтағы бит басқа шыққанын қай жерден көрдің? Құтырмай жүр!»—деп уәзірлер ұрсыпты. Бала бетінен қайтпапты. Уәзірлер сонан соң ханға келіп жамандапты.

—Кешегі келген қайыршы сізді басынып, қызыңызды аламын деп жатыр. Бәрімізді көзге ілер емес,—депті. Хан:

—Шақырып келіңдер!—деп шақыртып алыпты.

—Сен менің қызымды аламын дегенің рас па?—деп сұрапты. Бала:

—Шын,—депті.

—Онда осы орданың алдына жеті қабат алтын сарай салғызасың. Түрлі жемістерге толған бау-бақша орналастырасың. Сарайдың ішін алтын қазынаға толтырасың. Бау-бақшада бұлбұл құстар сайрап тұратын болады. Бір жағында моншасы болады. Менің ордамнан сол сарайларға жеткенше кілем жаюлы тұрады. Бақшаны аралап, есік алдына бұлақ ағып тұрсын. Орда алдына алтын мұнара, үлкен бәйтерек орнатасың. Және қоралы қой, жүз сиыр, жүз түйе, жүз жылқы даярлайсың. Осындай болмаса, басыңды аламын,—дейді. Бала мақұл болады. Қырық күндік рұқсат береді. Ертесі хан таң намазын оқығалы тұрса, есіктің алды у да шу. Қора толы қой, алтын сарайлар, алтын мұнара, бәйтерек, аққан су, бау-бақша да сайраған түрлі құстар екен. Бұған таң-тамаша болып, таңырқап қалады. Ойланып: «Бұның кереметі бар бала екен. Қызымды бермесем болмайды екен»,—деп қызын той жасап балаға қосады. Көршілес бір патша сол кезде осы патшаның қызына елші жіберіп, қызды өзіне айттырмақшы екен. Бірақ қыздың балаға ұзатылып кеткенін естіп, бармағын тістеп өкінеді. «Баланы тауып түбіне жетейін»,—деген байламға келіп:

—«Осыны кім тауып келсе, қалағанынша қазынадан алтын-күміс беремін. Өзімнің жақын адамым етемін»—деп халқына жарлық шашады. Бір кемпір шығып:

—Мен табамын,—дейді. Желмаяға мініп, жолға түседі. Ханның күйеу баласы бір қанша күн тұрған соң:

—Еліме кетемін,—деп ханға дат айтады. Сиқыршы жүзігіне: «Құбыл жүзік, құбыл. Екі жирен ат ер-тоқымымен даяр болсын?!»—деп екі атты даярлап алып, келіншегімен жолға түсіп, үлкен бір судың бойына келіп мекендейді. Осы жерде алтын сарайлар даярлатады. Аңшылық етіп күн көреді. Күнде ауға шығады. Күндердің бірінде өзін іздеген кемпір үлкен судың бойында алтын сарайда екі адам бар дегенді естіп, осы жерге келеді де желмаясын тоғай шетіне жасырып, өзі баланың келетін жолында өтірік талықсып жатады. Бір кезде бала келіп:

—Неғып жатырсыз, тұрыңыз?!—дейді.

—Балам жоқ, жесір кемпір едім. Тентіреп күн көріп жүрмін,—дейді.

—Онда біздікіне жүріңіз,—деп үйіне ертіп келеді. Әйелі жақтырмайды.

—Танымаған мұндай кемпірдің пәлесі сап болады. Орнына апарып таста!—дейді. Күйеуі орнына апарып тастайды. Кемпір еріп алады. Және апарып тастайды, тағы да келіп алады. Бұларға шөпшек теріп, ерте тұрып шәй қайнатып: «Тұрыңдар балаларым, шәйларың қайнады»—деп әбден сіңіп кетеді. Бір күні бала аңға кеткенде: «Күйеуіңнің аң аулағаннан басқа өнері жоқ. Мынандай сарайды қайтіп салдыңдар?»—деп әйелінен сұрайды. Әйелі «Өзіміздің дәулетімізбен салдық»—дейді. Кемпір әйелге қайта—қайта:

—Күйеуіңде не өнер бар? Өзің патша алуға лайық әйел тұрып, бұған қалай тидің?—дейді. Әйелі:

—Бөлек өнері жоқ,—дейді. Кемпір қоймай сұрай берген соң:

—Бір жүзігі бар, өнері сонда,—дейді.

—Онда сол жүзігін сұрап көріп отырмайсың ба?—дейді кемпір. Әйелі:

—Сұрағанға бермейді. Өзімен бірге алып жүреді,—дейді. Кемпір тұрып:

—Сен сұра. Бір-екі рет сұрағанға бермесе, теріс қарап жатып ал,—дейді.

—Мақұл,—деп күйеуі келгенде сұраса, күйеуі бермейді.

—Не керегі бар? Саған қажетсіз,—дейді. Және ауға кетеді. Кемпір:

—Берді ме?—деп сұрайды.

—Берген жоқ.

—Оны түнде қайда қояды?—дейді кемпір.

—Аузына салып жатады. Кемпір ойланып, «Өзім ала алмайды екенмін. Қайтсем де алғызайын»,—деп әйелді желіктіреді.

—Сен сұрап ал, ақыры береді. Жүзіктің өнері арқылы өзіңе керекті нәрсені алып отырасың,—дейді. Әйелі күйеуінен және сұрайды. Күйеуі бермейді. Үшінші ретте теріс қарап жатып алған соң амалсыз береді. Күйеуі аңға кетеді. Кемпір:

—Алдың ба?—дейді.

—Алдым,—дейді әйел.

—Көрелік,—деп кемпір көрген болады.

—Шіркін, не деген жақсы. Менің қолыма тура келе ме екен?—деп қолына салады.

—Жүр, далаға шығып сейілдейік,—деп үйінен бір талай ұзап, желмаясын қойған жерге жақындап барады. Қызға:

—Анау не нәрсе?—деп ертіп алып барып, кемпір мінеді.

—Кел, сен де мінгесіп көр!—деп қызды артына мінгестіреді.

—«Құбыл жүзік, құбыл, алтын сарай жоқ болсын. Біз патшаның үйіне баралық!»—дейді. Алтын сарай жоқ болып, өздері патшаның ордасына жетіп барады. Патша қуанып кемпірді алтын-күміспен сыйлайды. Аңға кеткен бала қайтіп үйіне келсе, жұрты жатыр. Әйелі де, үйі де жоқ. Жүзікті бергеніне өкініп, құсаланып, сол орнында күн көріп тұра береді. Бір күні баланың мысығы түс көреді. Түсінде иесінің бір үлкен судың бойында жалғыз қалғаны, үй, мысық-иттерін ойлап, қайғы шеккені көрінеді. Таңертең итке:

—Сен не білдің?—десе, Ит:

—Ештеңе білмедім,—дейді. Сонда мысық:

—Мен бір түс көрдім,—дейді. Мұны естіп ит те:

—Мен де түс көрдім,—деп өтірік айта салады.

—Қандай түс? Ит айтып бере алмайды. Өтірік айтқанын біледі де, мысық итке:

—Менің түсімде иеміз далада жалғыз қалып, қиыншылық көріпті. Барып қиыншылығына көмек берелік,—дейді. Ит мақұл болады. Бұлар баланы іздеп сапарға шығады. Жүре-жүре үлкен дариядан өтіп, баланы тапса, бала атыменен жұртта отырғанын көріп:

—Не болды?—деп мысық сұрайды. Сонда жүзігінен айрылғанын, әйелін кемпір алдап әкеткенін айтады.

—Біз тауып келеміз. Сен басқа жаққа кетіп қалмай, осы жерде бол!—дейді олар.

—Мақұл,—деп бала сол жерде қалады.

—Сен осы теректің түбінде қал. Қаладағы иттер сені талап тастайды. Мен барып патшадағы жүзікті алып келгенше отыр,—дейді. Ит мақұл болады. Мысық жүгіріп отырып, патша сарайының терезесінен үйге кіреді. Патша ұйықтап жатыпты. Сонда бір тышқанды жорғалап жүрген мысық ұстап алып:

—Бұл үйде жақыннан бері не жаңалық бар? Айт, айтпасаң өлтіремін!—дейді. Тышқан:

—Патша жақыннан бері бір жүзік әкеліп аузына салып жататын болды,—дейді.

—Онда мұны қайтіп аламыз?—дейді.

—Мен құйрығымды мұрнына кіргізіп жыбырлатамын. Сонда патша түшкіргенде жүзік жерге түседі. Сен қағып алып, кете бер,—дейді. Тышқан айтқанындай орындайды. Мысық қағып алып, итке келеді. Итке:

—Кетелік, жүзікті әкелдім!—дейді. Бұлар жүріп отырып судың бойына келіп, судан өтпекші болғанда ит:

—Жүзікті маған бер, мен алып жүрейін?—дейді. Мысық:

—Сен үлкен болғаныңмен ақылың аз. Жүзіктен айырылып қаласың. Мен алып өтейін,—дейді. Бұған ит жүнін үрпитіп, көзін алайтып, мысықты жейтіндей болып ырылдайды. Мысық қорқып, жүзікті бере салады. Екеуі суға түсіп, малтып келе жатқанда ит бір балықты көріп, аузын салп еткізеді. Жүзік суға түсіп кетеді, оны балық жұтып алады. Бұл ахуалдың бәрін мысық сезіп, көріп-біліп келе жатады. Жағаға шыққанда,—«Жүзікті мен алып жүрем?»—дейді. Ит үндей алмай, төмен қарайды. Балықты аспаннан келіп бір құс іліп әкетеді. Мұны да мысық көріп, біліп тұрады. Содан:

—Көп ойланып отырмалық. Жүзігің балықты жеймін дегенде суға түсіп кеткен. Оны балық жұтқан. Балықты бір құс әкетті. Аздан соң тоғы басылғанда жем іздеп, тағы жерге түседі. Оған дейін екі ін қаз. Бірін тік қазып, өзің түсетіндей, бірін жатық қаз, мен көрініп жататындай,—деп мысық итке айтады. Сонда ол бас салғанда, сен оны бас саласың. Сонан соң оны өлтіріп, жемсауындағы жүзікті аламыз,—депті. Айтқанындай ит екі ін қазыпты. Бір уақытта әлгі құс мысыққа шүйіліп келіп, бас салмақшы болғанда, ит оны бас салып өлтіріп, асқазанын жарып, жүзікті алып, иесіне аман-сау апарыпты. Содан бала құбыл жүзікті алып:

—«Құбыл жүзік, құбыл, әйелім мен патшаны, кемпірді алдыма келтір. Алтын сарай жаса, ортасында там болсын,—депті. Сол заман барлығы пайда болыпты. Патшаны өлтіріп, кемпірді тірідей сойып, әйелін қайтадан өзі алып, мақсатына жетіпті. Мысық итімен еліне келіп, әке-шешесі аман-сау көріп, оларды бақытты, бай тұрмысқа кенелтіпті.

—Балам, сенің жастығың есіме түсіп отыр, сен ересек болсаң осы балалармен бірге сен де барып келер едің ғой,—депті. Әкесіне сөзін аяқтатпастан, баласы:

—Әке, мен барам, мал бөліп бер,—деп мазасын алыпты. Баласы әкесінің мазасын алып болмаған соң, әкесі: «Барсаң бар, балам, бірақ та өзіңе тиісті жолдас ізде. Ол жолдастың ақысын төлерміз. Ал жолдас іздеп, тапқан жолдасыңды үйге ертіп келе жатқанда, ауылға жақындағанда ол әкеле жатқан жолдасыңа былай де: «Біздің үй анау тұрған. Сіз жүре беріңіз, мен мына жатқан малды қайырып барайын де». Сол кезде саған қарамай үйге келсе, ол адам саған жолдас бола алмайды»,—депті. Баласы:

—Жарайды,—деп жолдас іздеуге кіріседі. Атқа мініп жолдас іздеп келе жатса, бір адам кездесіпті. Сол адаммен сөйлесіп жолдас етуге келісіп, үйіне алып жүреді. Сөйтіп, малының шетіне келгенде әкесінің айтқаны есінде бар, бала:

—Қария, сіз жүре беріңіз. Біздің үй анау тұрған. Мен мына малды қайырып барайын,—депті. Сол кезде ол жолдасы тура тартып үйіне кетіпті. Сөйтіп бала да келді. Ертесіне ол кісінің алып келген айыбын төлеп қайтарыпты. Міне, бала тағы жолдас іздеуге жолға шығады. Сөйтіп, ол келе жатса, алдында бір бала көтерген жас әйел жылап келе жатыр екен. Оның артынан бір сарт келеді, иығында кетпені бар. Міне, бұл бала оларды тоқтатып: «Бұл нендей уақиға, сіз неге жылайсыз?»—депті. Сол кезде әйел:

—Менің күйеуім қайтыс болып еді, соны қою үшін кебін таба алмай мына сарттан қарызға алып қойып едім. Міне сол кебінді уағында тауып беруге қаражатым келмеді. Енді соны ашып алам деп мені ертіп келеді,—депті. Сонда бала сартқа:

—Кебініңнің құны қанша тұрады?—депті. Сонда сарт.

—Кебінім жиырма бес ділда,—депті.

—Осы барғаннан күн бата Сарыөзек деген жерге жетесіңдер. Шөбі шалғын, суы мол жер оған қызығып қонбаңдар. Одан ары барғанда Ақмола деген жерге күн бата жетесіңдер. Оған да қонбаңдар, одан ары кеткенде Қызылжар деген жерде күн бата жетесіңдер. Оның да суы мол, шөбі шалғын жер. Оған да қонып жүрмеңдер. Міне, осы үш жерге қонбаңдар,—деп шал қала береді. Басқа бай балалары «алпысқа келген атаңнан ақыл сұрама деген, ол шал не біледі дейсің, жүріңдер, кеттік» деп жүріп кете береді. Сөйтіп, олар жүре-жүре күн бата Сарыөзекке жетеді. Айтқандай, шөбі шалғын, суы мол жер екен. Баяғы баланың жолдасы бұл араға қонбаймыз десе, басқа бай балалары «қонамыз, алпыстағы атаңнан ақыл сұрама деген, сол соқыр шал не біледі дейсің деп болмапты. Балалар тіпті болмаған соң бәрі де сол араға қонады. Кешке жатқаннан кейін бай балалары ұйықтап қалады. Баланың жолдасы ұйықтамай атының қалқасында тұрып күзетіп тұрады. Сол арада елден арттарына бір сары қаншық еріп шығыпты, Сол қаншық шаңқылдап үріп болмапты. Әрине, бұл баланың жолдасы бар жан-жануарлардың тілін біледі екен. Иттің дауысын тыңлап тұрса, ол ит: «Байқа, ақ боз аттың қалқасында аңылып тұр»,—деп хабарлап тұр екен. Сол арада ол иттің басын кесіп алып, иттің миын түгел алып қағазға орап қалтасына салып алып, басқа аттың қалқасына келіп тұрыпты. Бірсыпыра уақыт өткеннен кейін біреу сол аттың белін сипап өте бергенде, оның басын қағып тастапты. Сөйтсе, ол жалғыз көзді жалмауыз екен дейді. Оның көзін ойып алып қағазға орап қалтасына салып алып, бәрінің қан-жынын қоймай суға ағызып жіберіпті. Енді жалмауыз кемпірдің келген жағына жүгіріп барса, жер астында үйі бар екен. Ол үйі алтын ділдаға толып тұр екен. Оны көріп, есігін жауып орнына келіп жатып ұйықтай береді. Сөйтіп, таң атады. Балалар орнынан тұрып жатып қарқ-қарқ күліп, киініп «алпысқа келген атаңнан ақыл сұрама деген, сол шалдың айтқан сөзіне ілесіп қонбай кетсек әлде қайтетін едік» деп, тамақтарын ішіп жүріп кетіп, күн бата Ақмолаға келіп жетіп, баланың жолдасы конбаймыз десе, балалар болмай отырып тағы қонады. Сөйтіп, баланың жолдасына тағы ұйқы жоқ, соларды күзетумен тағы да тұрады. Сөйтіп, таң алдында бір жалмауыз келе жатыр екен. Оның басын алып, оның келген жағына барып қараса, соның да үйі алтын ділдаға толып тұр екен. Оның есебін тауып белгілеп кетіпті. Содан қайтып келіп орнына жатып ұйықтап тұрса, балалар күліп тұрып жатыр екен. Тамақ ішіп болып тағы да жүріп кетеді. Сөйтіп, күн бата Қызылжарға келіп жетеді. Міне, бұл жерге де балалар қонамыз деп болмай отырып қонады. Баланың жолдасында еш ұйқы жоқ. Тағы күзетіп тұра береді. Сөйтіп, тұрғанда түн ортасы болған кезде анандайда бір қызыл жар бар екен, сол қызыл жардан бір от шығады. Сол от жағалап жақындағанда, күбірлеп сөйлескен сөз естіледі. Сөйтсе, бұл жеті басты жалмауыз екен. Ол шетте тұрған атты сипап өте бергенде оның да басын алып тастап, сол қызыл жарға қарай жүгіріп кетіпті. Сол қызыл жарға келсе, бір үлкен үңгір екен, ішінде ат басы алтын тұр екен. Сол үңгірді жарық етіп тұрады екен. Сөйтіп, ол жан-жаққа қараса, бір дәу ұйықтап жатыр екен. Оны өлтіреді. Енді бір ай мен күндей сұлу қыз жатыр екен. Оны олар сиқырмен өлтіріп койыпты. Міне осыларды көріп, бәрін қайтарда алмақ болып дайындап кетіп, орнына келіп жатып таңертең тұрса, балалар күлісіп тұрып жатыр: «Міне, алпысқа келген атаңнан ақыл сұрама деген, міне үш жерден де өттік, ештеңе болған жоқ» десіп, тамақтарын ішіп тағы жүріп кетті. Сөйтіп, тиісті шаһарына келіп, саудаларын жасап болып, енді елге қайтпақшы болып жүріп кетеді. Жол-жөнекей бір ауылда бір жиын топты көреді. Сол арада баланың жолдасы балаға: «Сен жүре бер, мені Қызылжардан тос, ал басқалары қарамаса, өзің қал»—депті. Бала «жарайды» деп жүріп кетеді. Сөйтіп, әлгі жиын топқа келсе, бір байдың қызы сары қотыр болып ауырып жатыр екен. «Соны кім жазса, соған қызымды берем деп жатыр екен. Оған баяғы баланың жолдасы:

—Мен жазам,—деп келіпті. Оған бай: «Жазсаң қызымды еншісімен бөліп беремін»,—депті. Сөйтіп, ол жігіт баяғы иттің миымен сылап жіберсе, қыз әбден жазылып кетеді. Сөйтіп, ол оған: «Сен әкеңнен еншіңе он екі түйе қомдап ал»,—депті. Қызы әкесіне:

—Маған еншіге он екі түйе қомдап бер,—депті. Байға бұл қиын емес қой, он екі түйені қомдап береді. Міне, ол қызды алып, он екі түйені алып, Қызылжарда жолдасын қуып жетеді. Оның жолдасы мұнда тосып жатыр екен. Сөйтіп, ол Қызылжардағы дүниені үш түйеге артып, қызды тірілтіп алады. Сөйтіп, Ақмолаға келіп ондағы дүниені үш түйеге артып алып жүріп кетеді. Енді Сарыөзекке келіп ондағы дүниені үш түйеге артып алып, еліне қарай жүріп кетеді. Сөйтіп, еліне жақындағанда баланың жолдасы: «Ал, балалар, елге жақындап қалдыңдар, енді өздерің келерсіңдер. Мен байдан барып сүйінші сұрайын»,—деп жүріп кетеді. Сөйтіп, ол байға келіп сүйінші сұрады:

—Балаңыз көп табыспен келеді, екі әйелі бар,—депті. Сол кезде бай:

—Енді арманым жоқ, жалғыз бір арманым—екі көзім,—депті. Сол кезде жігіт: «Екі көзіңді мен жазам!»—деп жалмауыздың көзімен екі көзін сүйкеп қалса, көзі шырадай жанып жазылыпты. Сонда шал:

—Ал енді балам келсін. Үш күн, үш түн той жасаймын, содан қалған дүние, мал-жан бәрі сенікі. Міне, сенің сұраған сүйіншіңе,—депті. Сөйтіп, баласы келіп, үш күн, үш түн той жасап, төртінші күні екі келіні, баласы, әйелі—бесеуі қол ұстасып үйден шығыпты да:

—Ал, қарағым, қалған мал-дүние сенікі,—депті. Сол кезде жігіт бәрін шақырып алып:

—Сізге рахмет. Сіздің және балаңның пиғылына көп рахмет, маған ештеңе керек емес. Сіздің балаңыз жолдас іздеп жүріп бір әйел мен сартқа кездесіп, әйелді сарттан құтқарып еді. Сол әйелдің өлген күйеуі сол мен едім, Қыдыр болып осыған кездескен едім,—деп аспанға ұшып кетіпті. Сөйтіп, шал байқұс өте жақсы тұрмыста ғұмыр сүріп қала беріпті.

—Қыздарым, не алып келейін қаладан базарлыққа?

—Әке, маған маржан алып кел,—депті.

—Қызым, саған не алып келейін,—деп сұрапты.

— Әке, маған бір алтын сақина алып кел,—депті.

—Қызым саған не алып келейін?—деп!

—Әке, мені ойлайсыз ғой, ойласаңыз, маған бір жаңғақтың бұтағын алып кел,—депті. Патша «мақұл» деп, арбасын қостырып, қалаға жүріп кетті. Қалаға барып, біp жерге түсіп тұрса, біp кіcі маржан алып, кетіп барады екен. «Әй, кіcі, маржаныңды қаншадан сатасың?»—деп сұрапты.

—Бес сомнан сатып жүрмін,—депті. Бес сомды бepіп, маржанды қалтасына салып тұрса, біp кіcі алтын сақина алып барады екен. Патша: «Ей, балам, қаншаға сатасың?—деп сұрапты. Ол бала: «Алты сом»,—депті. Ақшасын бepіп, сақинаны қолына тағып, арбасына келіп, мініп кетті. Kетіп бара жатып біp бауды көpіп, «ең кіші қызым маған жаңғақтың бұтағын алып келіңіз,—деп еді ғой, ecімнен шығып кетіпті ғой»,—деп, арбасынан түсіп, бауға кіpce, жаңғақтар көп дейді. Жаңғағына қараса, алтын жаңғақ екен. Патша таң қалып: «Менің кіші қызым ақылды екен ғой»,—деп, сындырып алып, кетіп бара жатқанда, біp аю шығып:

—Патша менің бауымдағы жаңғақты неге аласыз?—деп сұрайды.

—Мейлі алып бар, біpaқ қызыңды үш күннен кейін алып кел,—депті.

—Неге алып келемін?—деп сұрапты:

—Мен сенімен әзілдеспеймін, алып кел, болмаса, өзім барып алып келемін,—депті. Патша «мақұл» деп арбасына түсіп кетіпті. Қыздарына алған нәрселерін бepіп, өзі қапа болып жүріпті.

—Әйелі неге қапа боласың?—деп сұрапты. Патша бағанағы аюдың айтқан сөзін бәрін айтыпты. Әйелі:

—Қой, қапа болма, қызым үшін өзім барамын,—депті. Сондай деп отырғанын қызы ecтіп:

—Апа, сен бармайсың, мен өзім барамын, бұл пәленің бәрі менен болған екен,—деп жылапты. Анадағы аюдың үш күні өтіп кеткен екен. Біp заман қараса, біp аю келе жатыр. Келіп:

—Кәне қызың?—деп сұрапты.

—Мынау деп көрсетіпті.

—Қызыңды киіндір—депті. Қызын киіндіріп, қыз бен аю арбаға түсіп кетті. Барып-барып бауға келіп:

—Кәне түс,—депті қызға қарап,—менің соңымнан жүр,—депті де кете берді. Барып, біp жердің астына түсті. Қыз кейіннен біp ecік ашты, қараңғы, тағы біpeyін ашса, жап-жарық алтын сарай, жаңағы аю—әдемі жігіт болып кетіпті.

—Сен маған күйеуге ти!—депті. Қыз өзі қайран болып қалды, жаңағы әдемі жігіт болғанына. Қыз «мақұл» деп, қызды жігіт алмақшы болып, той қылып, қыздың әке-шешесін шақырды. Әкесі мен шешecі келді. Сөйтіп, қызды аю алды.

—Мынау менің баламның қалыңдығы ғой. Бұдан бес жыл бұрын жоғалған. Сендер мұны қайдан алдыңдар, өзіме беріңдер,—деп хан ашуланыпты. Әділдік таба алмаған үшеуі қосылыпты: «Берген жаныңды қайтып ал!»—деп молда Құдайға жалыныпты. Гүлдей жайнап тұрған қыз жанынан айрылып солған бәйшешектей, емендей қатып, ағаш қалпына келіпті. Тігінші өзі тіккен киімді алып қойыпты.

—Мә, балаңның қалыңдығы болса сен-ақ ал!—деп ұста ағашты патшаның алдына атып ұрыпты.

—Ей, бәйбішем, не себептен балалардың ойнына қарамайсың? Балықтың неше түрлісі бар, оған неге қарамайсың?—деді. Сол уақытта бәйбішесі тұрып айтты:

—Мен бұл балықтың несіне қарайын, балықтың жақсысы да, жаманы да бар шығар һәм зинақоры бар шығар,—деді. Сол уақытта сидалау келген бір аққайран суда тік тұрып сақ-сақ адамша күлді. Патша әлгіні көріп, «бұл не ғажап» деп шошып кетті. Сонан соң патша үйге қайтып келді де, сарайына келіп халқын, уәзірлерін, бектерін жиды. Жиып алып халықтарына: «Мен бір тамаша ғажайып нәрсе көрдім. Менің жиырма қатыным бар, жиырмасын жиырма күн сейілге алып шығатын едім, бүгін үлкен қатынымды сейілге алып шығып едім, қатыным балалардың ойынына ешбір қарамады. Сонан соң мен қатыныма айттым: «Жиырмаңа жиырма күн түнеуші едім, сен оған көңілің толмай жүр ме, ол әділ емес пе, болмаса неге қарамайсың мына тамашаға. Өзеннен бір бұлақты бұрып әкелдім, неше түрлі бұлбұлдарды сайратып қойдым, солардың тамашасына неге қарамайсың»,—дедім. Сонда қатыным айтты: «Бұл балықтың несіне қарайын, жақсысы да, жаманы да бар шығар»,—деді. Сол уақытта сидалау келген аққайран судан басын шығарып сақылдап күлді. Ол не себепті күлді, осыны табыңдар»,—деп халқына айтты. Халқы ары ойланып, бері ойланып таба алмады. «Ал енді осыны тапқан кісіге астымдағы тағымды, басымдағы тәжімді, жалғыз қызымды беремін»,—деп жар шашты. Сонда да ешкім таба алмады. «Қырықтың бірі Қыдыр деп, басқа патшадан да келген болса да маған жолықтырмай жібермеңдер»,—депті. Сол уақытта Мұстақым бай сауда қылып сол шаһарға келіп еді. Әңгімелесіп отырғанда патшаның әлгі сөзін байға біреу айтып еді, сол уақытта баласы тұрып айтты:

—Бір-ақ ауыз сөз екен ғой, бір патша халқы таба алмады,—деді. Баланың сөзін әлгі келген кісі естіп, патшаға барып айтты. Осындай бір бөтен патшадан бір саудагердің баласы «бір-ақ ауыз сөз екен ғой» деді. Сол бала осыны не қылса да табады, шақырып алдырыңыз»,—деді. Одан кейін Мұстақым байды шақырып сұрады. Ол «бір патша халық таба алмағанда, мен қайдан табамын» депті. Сол уақытта патша қайғырады. Сонда бағанағы кісі «баласы табады» деді. Сонан соң баланы әкелуге бұйрық берді. Мұстақым мұны естіп шошып кетті. «Ойбай, тақсыр, балам еркелікпенен айтады. Он үш жасар бала нені біледі»,—деді. Оны тыңдаған жоқ. Баланы шақыртып әкеліп, баладан «соны табасың ба» деп сұрады. Бала тұрып «бұның өзі бір әйгілі сөз» деді. «Мен бұны бұл жерде шешпеймін, халықты жи, халықтың алдында айтамын»,—деді. Сонан соң патша бір күнде барша халықты жиғызып алады. Жұрт жиналғаннан кейін, бала патшаға айтты: «Бұны тапқан кісіге қандай нәрсе беруіңізді жұрттың алдында айтып өт»,—деді. Патша әуелі бағанағы оқиғаларын айтты. «Осыны тапқан кісіге тақытымды, тәжімді, жалғыз қызымды берейін және жұртымды билетейін дегенмін. Сол айтқаным айтқан». Оны естіп бала орнынан ұшып тұра келді: «Тақсыр, сөзіңіз екі ме, бір ме?»—деді. Патша: «Бір!»—деді. Бала сол жерде тұрып: «Сөзіңіз бір болса, орныңызды бер!»—деді. Патша орнын берді. Бала таққа мінді. Тәжін берді. Сол уақытта патшадан бала сұрады: «Жиырма қатыныңыздың кәнизектері бар ма?»—деп. Патша: «Бар»,—деді. «Бар болса, жиырма қатынды жиырма кәнизегімен шақыр»,—деді. Барып кәнизегімен қырқын шақырып әкелді: «Өзді-өзін ауыстырмай кәнизегін ерсілі-қарсылы жүргіздіріп отырғыз»,—деді. Сонан соң үлкен бәйбішесінің кәнизегін шешіндір деді. Шешіндіріп жатыр еді... жиырма кәнизектері еркек болып шықты. Бала патшаға қарап: «Бұл не оқиға?—деді. Бағанағы аққайранның күлу себебі осы еді. «Өз басындағы боғын көрмей, кісі басындағы шоғын көрді-ау!»—деді. Ол аққайран балықтың патшасының қатыны еді. Осы себепті күліп еді. Патша, енді бұны өзің қалай қыласың?»—деді.

—Менен кетті, саған жетті. Бұның жазасын өзің бер,—деді. Сол уақытта бала «қырқын да дарға асып өлтір» деді. Сол жерде қырқын да өлтіртті. Жұрт сонымен тарқады. Патшаның орнына бала тұра қалды. Халық патшаны өсекке айналдырды. Халықтар айтты: «Патшалығынан, қызынан һәм жұртынан айрылды. Балықтың күлгенінде жұмысы не еді?» Патша осы сөзге шыдай алмай, Мұстақымды шақырып алды. «Сенің балаң осы күнде патша, балам патша деп, көңіліңде дәнеңе жоқ. Сенің балаңды патша қойған жалғыз-ақ мен, менің халқым басына көтеріп патша қойған жоқ еді. Егер де мен ашулансам екеуіңді де өлтіремін. Осы бала сенің өз балаң емес, шыныңды айт, әйтпесе, шыныңды айтпасаң, басыңды аламын»,—деді. Сол уақытта патшадан әлгіндей сөз естіген соң, баласына Мұстақым бай жылап келді. «Мен патшаны қалай сендіремін»,—деді. Сонан соң баласы айтты:

—Әй, әке, жоқтан өзгеге қорқасың. Бір-ақ ауыз сөз емес пе! Әкесі: «Бір ауыз сөз болса, не деп жауап беремін, ақылың болса үйрет»,—деді.

—Баланың бітуі атаға күмән, анаға аян деп айт, сонда сен құтыласың,—деді. Мұстақым әлгі сөзді естіп алып патшаға келіп «дат» деді. Патша тұрып: «Сөзің болса, айт»,—деді. «Тақсыр, менше баланың бітуі атаға күмән, анаға аян»,—деді. «Олай болса, бала мен шешесін әкел»,—деді. Мұстақым байдың қатыны мен қызы екеуін алдыртты. Сонан кейін шешесі баладан барып сұрады: «Мен қалай айтамын?»—деді. Сонда бала айтты: «Түбінде адал орнына барады, шеше,—деді,—көріп-білгеніңнің расын айт». Сонан соң Мұстақым бай қатын, қызымен патшаның үйіне келді. Патша Мұстақымның әйелінен сөз сұрады:

—Осы бала өзіңіздің балаңыз ба? Шыныңызды айт,—деді. Сол уақытта Мұстақымның әйелі айтты:

—Бала өзімнің балам емес, баламның баласы. Сіз айт деген соң, тақсыр, шынымды айтайын. Мына отырған Мұстақым бай бұл баланың жәйін білмейді. Балам еркелікпен сандықтан сандық қоймай ақтарып жүруші еді. Бір күні сандықтан қағазға ораған бір ақ дәріні тауып алыпты. Дәмін татып көрген екен, ешбір дәмі жоқ, иіскеп қалған екен, өне бойы арақ ішкен құсап балқып кетіпті. Сонан соң маған балам айтты: «Апа, саған айтқан әкемнің дәрісі не дәрі,—деді,—бұл не қылған күшті дәрі». Одан кейін мен айттым: «Әкеңнің күшті дәрісі шығар, қайтадан буып орнына салып қой»,—дедім. Ол иіскеген дәріден қызым екіқабат болып қалды. Осы бала мына қызымнан туған,—деді. Сол уақытта Мұстақым бай санын бір салды: «Ол дәрінің жайын мен айтайын. Ерте күнде сауда қылып бара жатып, бір адамның қу басын тауып алдым. Басқа қарасақ, маңдайында жазуы бар. Жазуға қарасам, «өзім Дағыстан деген кісі едім, тірі күнімде қырық кісіні ажалдан құтқардым. Енді өзім өліп жатқан қу баспын, қырық кісінің ажалы енді менен» депті. Онан кейін тірі күні қырық кісіні өлімнен құтқарған шығар. Енді өзі қу бас, қалай қырық кісіні өлтіреді деп, мұны сынайын деп отқа салып өртеттім, темір келіге салып түйгіздім. Әбден талқандаттым. Сүйттім де, сандыққа салдырттым. Мынаны қарашы енді, тамаша, мына қырық кісінің ажалы осылай келді». Сонан соң патша: «Сенің де балаң емес, менің де балам емес, ғайыптан пайда болған екен, бұның атын Ебініғайып қояйық»,—деді. Сөйтіп, патшаның қызын Ебіні-ғайып алды. Ебіні-ғайыптың шешесін патша алды. Сүйтіп, осындай оқиғамен бір патша өтіпті.

—Сен мына екі баланың көзін жоғалт, бездіріп жібер, әйтпесе сенің мына алтындарыңды көрсе, ұлық екі балаңды өлтіреді, әйтпесе өзіңді өлтіреді,—деді. Мұны естіген соң қорқыныш кіріп «не істеу керек» деген ойға қалады. Екі баласы тұрып ақыл берді.

—Әке, сен саспа, оған ойлап жүрме, біз екеуміз кетейік. Сендер мына байлықпен өлмейсіңдер. Біз де өлмейміз, бір табармыз,—деді. Әкесі мұны «мақұл» деп, екі баласына азық әзірлеп бергізіп, екі баласын жөнелтеді. Екі бала келе-келе жатыр, айлардан ай өтті, күндерден күн өтті. Бір заманда бір қалың орман ағашқа келіп кірді. Біраз жер жүрген соң ағаштың ішінен он шақты тазы келіп, екі баланы талауға ұмтылады. Балалардың шырылдаған даусымен тазылардың иесі бір аңшы келді. Келіп, балаларды айырып алды. Балалардан: «Қайда барасыңдар, не қылған баласыңдар?»—деп сұрады. Балалар: «Баласы жоқ кісіге бала боламыз»,—дегенді айтты. Аңшы: «Ендеше, маған бала болыңдар! Менің балам жоқ, бала қылып алайын»,—деді. Балалар да: «Жарайды, болсақ болайық»,—десті. Аңшы балдарды алып үйіне келді. Балаларды өз баласындай қылып тәрбиелейді. Мылтық атуды үйретті. Балалардың бастарынан таңертең тұрғанда ылғи жастықтарының астынан алтын тауып тұрады. Аңшы әйелімен екеуі бірсыпыраға дейін «бұл не керемет» деп қорқып жүрді, артынан үйреніп кетті. Сөйтіп, аңшының үйі алтынға симай кетеді. Бұл алтынның артынан қорқып, бұл екеуі баладан енді құтылмақ болады. Аңшы екі балаға садақ, қару-жарағын сайлап беріп жөнелтеді. Қолдарына ақ алмас қанжар береді. «Бұл қанжардан екеуің бөлінсеңдер бірінің амандықтарыңды екінші қанжарға қарап отырып білулеріңе болады, егер бірің өлсеңдер, қанжарды тот басады»,—дейді. Мұны естіп екі бала қанжарды алып жүріп кетті. Айлардан ай өтті, күндерден күн өтті. Келе жатса, бір қоян кетіп бара жатыр еді, екеуі садағын қолына алып атуға ұмтылды. Қоян жүгіріп келіп: «Сендер мені атпа, мен сендерге екі қоян алып келіп берейін»,—дейді. Екі жігіт қоянды атпады. Қоян екі қоянды ертіп беріп кете барды. Екі жігіт келе-келе жатса, бір түлкі кездесті. Түлкіні атуға екі жігіт садақты қолына алып еді, түлкі жүгіріп келіп: «Мені атпаңдар! Мен екі түлкі әкеп берейін»,—деп, екі түлкі ертіп кеп береді. Оны ертіп екі жігіт жүре береді. Келе-келе жатып алдынан бір қасқыр кездесті. Атуға екі жігіт садақтарын қолдарына алып еді, қасқыр жүгіріп келіп: «Мені атпаңдар, мен сендерге екі қасқыр ертіп әкеп берейін»,—деді де, екі қасқыр әкеп ертіп берді. Онан жүре-жүре келіп, бір жолбарысқа кездесті. Садақтарын алып атуға ұмтылғанда жолбарыс келіп: «Мен екі жолбарыс әкеп берейін, мені атпаңдар»,—деді де, екі жолбарыс ертіп әкеп берді. Аңдарын шұбыртып келе-келе жатып бір екі айыр жолға келді. Екеуі бұл екі жолға бөлінбек болды да, жолдың ортасында тұрған бір бәйтерекке қанжарды шаншып, жандарындағы аңдарды бір-бірден бөлісіп алып, екі жолға түсіп кетті. Үлкені келе-келе жатып бір үлкен қалаға келді. Қаланың шетіне келіп, аңдарын шұбыртып тамақтанатын, жататын үйге кіріп аңдары да, өзі де тамақтанды. Көшеге шыға келсе, қаланың іші қайғылы, өңкей қара киінген жұрт теңселуде.

—Бұл не?—деп біреуден сұрайды.

—Бұл біздің жерімізде жеті басты жылан бар, ол жыланға айында бір ту бие мен бір қыздан беріп тұратын едік. Бүгін басқа жұрттың қыздары таусылып, кезек ханың қызына келіп, соны бүгін жейтін күні еді. Соған жұрт қайғыланып жүр,—деді. Мұны естіген соң: «Ол қай жерде, қалай бару керек?»—деп сұрады. Баратын жерін біліп алып, аңдарын ертіп алып, жыланның бар деген жеріне қарай бет бұрды. Қаладан бес-алты шақырым жерде тігулі тұрған ақ үйге келді. Кіріп келіп еді, үйде ай десе аузы бар, күн десе көзі бар бір сұлу қыз отыр. Жігітті көріп қыз жылап қоя берді. «Ағажан, кетіңіз! Қазір жылан келеді де сізді де, мені де өлтіреді, кетіңіз»,—деді. Біраз әңгімелесіп отырды да аздан соң жыланның келетін уағын тосып жатты. Әлден уақытта дауылдатып, борандатып жеті басты жалмауыз айдаһар келіп, жігітті көріп, жылан: «Алыспақ керек пе, атыспақ керек пе?»—деді. Екеуі алыса кетті. Жеті күн, жеті түн алысты. Жігіт әлсіреп жығылуға таяу кезде жолбарыс жетіп келіп, жыланды жарды да тастады. Жеті басын кесіп, жеті басының тілінің үштерін кесіп, орамалға түйіп алып, аңдарын ертіп алып бір жерге барып ұйықтауға кірісті. Жігіт күзетуге жолбарысқа ұйықтама деп тапсырды, жолбарыс қасқырға, қасқыр түлкіге, түлкі қоянға тапсырды. Жігіт ұйықтап қалады, аңдардың да бәрі ұйықтап қалды. Бұлар ұйықтап қалғанда жыланға қыз бен биені алып келген күзетші жүгіріп келіп, жігіттің басын кесіп алып, қызды арбасына салып алып қалаға бетін бұрды. Қызға: «Енді сен маған ти, тимесең қазір өлтірем»,—деді. «Егер тисең уәдең болсын, мына құмды жұт,—деп бір уыс құмды еріксіз жұтқызды. Сөйтіп, ханға келіп сүйінші сұрайды. Ел-жұртын жиып, ат шаптырып хан той қылды. Банағы қызды әкелген адам көрінген әлі жеткен адамдардың тілін кесіп алды. Сөйтіп, олар әбігер болып жатқанда жігіттің аңдары ұйқысынан оянып тұрса, жігіттің басы бір бөлек, кейінгі жағы бір бөлек жатыр. Жолбарыс қасқырды қысты, қасқыр түлкіні қысты, қоян сасқаннан алай жүгірді, былай жүгірді, әлден уақытта бір жерге жүгіріп барып, бір жерден бір жапырақ алып келді. Жапырақты алып денесі мен басын қосып, жапырақпен үйкеп жібергенде «қатты ұйықтап кеткен екенмін» деп, жігіт басын көтере тұра келді. Басқа хабарларға әбден қанып алып, жиынға келді. Келсе қыз қайғылы, жанында бір адам отыр, жігіт келген соң қыз жүгіріп барып құшақтай алды. Хан: «Жыланды кім өлтірді?»—дегенде, жігіт қалтасында орамалға түйілген тілдерді тастай бергенде, хан жігітті жанына алып, қыздың жанындағы адамды дарияға тастауға бұйырды. Тойды таратып, хан қызын жігітке беріп қоя берді. Жігіт күнде аңдарын ертіп жүріп аңға шығып тұрды. Барлық аңдардың мойнына алтындап қарғы тақты, қоянның мойнына алтын сағат тақты. Күндерде бір күн аңда жүріп бір қалың тоғайға кездесті. Сөйткенше болған жоқ қара дауыл соғып түн болды. Аңдарын жинастырып тұрса, бір үлкен бәйтерек тұр екен. Бәйтерекке жақын келсе, бәйтеректің түбі аң қалпында, мал-жан қалпында қатып қалған қара тас, таң қалып жанына жақын келсе, бәйтеректің басында бір кемпір отыр. Жігітке қарап кемпір: «Қарағым, мына бір ағашты ырғашы»,—деді. Жігіт нанып ағашты ырғап қалғанда жігіт те, аты да, аңдары да қара тас болып қатып қалады. Әйелі, ел-жұрты жиналып жоқтап жүрді. Мұнымен бұл тұра берсін. Інісі бір жерге барып қайта қайтты. Баяғы ағасымен айрылған жерге келіп, шаншып кеткен алмас қылышты қараса, тот басып қалыпты. «Ай!.. туысқаным не өлген екен, не шала жансар екен»,—деп ағасының түскен жолына түсіп тартып берді. Күндерден күн өткенде баяғы ағасының келген тамақханасына келіп аңдарын тамақтандырып отырса, тамақ беретін адамдар әлгінің жай-күйін сұрап, «әйеліңмен қалай тұрасың?» деп сұрап жатыр. Жігіт не екенін білмей, аң-таң болып отыра береді. Тамағын ішіп жайланып, қаланың ортасына қарай аңдарын ертіп келе жатыр еді, ханның күтушісі жетіп келіп: «Сен пәлен күннен бері қайдасың? Біз іздеп таба алмай жүрміз»,—деп атының басынан жетектеп ханның үйіне алып келіп атын байлап, аңдарын жайлап үйге енгізеді. Ханның қызы ұшып тұрып құшақтай алып сүйіп, мәз болды да қалды. Жігіттің ойында дәнеңе жоқ, таң қалып отыр. Кешкісін әйел төсекті түндегісіндей салды. Жігіт те қыздың ыңғайына қарап тұр еді. «Жатыңыз, неге отырсыз?»—деген қыздың сыңсыған жіңішке даусы саңқ етті. Жігіт біраз ойланып отырып төсекке жатты. Жұмсақ еріндер шөпілдеп сүйісумен болды. Таң атты, жігіт «бұл қалың сырдың бетін қалай ашсам екен» деген оймен оларға сыр бермей, ертемен аңдарын ертіп аңға шықты. Барып келе-келе бұ да бір аңнан екінші аңды қуумен жүріп баяғы қалың тоғайға келді. Келсе, тоғай іші тып-тыныш, ешбір аңның дыбысы білінбейді. Жөтелген дауыс тоғайды жаңғырықтырды. Әлден уақытта: «Балам, бері кел!»—деген бір жаман дауыс құлағына саңқ ете қалды. Жан-жағына қараса, артында бір аспанмен тілдескен бәйтеректің түбі толған таста аңның да, адамның да суреттері. Байқаса, мына жағында бір атты адамдар да тұр. Жанына жақын барса, соңынан тұрған жолбарыс, қасқыр, түлкі-хайуанның суреттерін көріп, мұнда бір сыр барын білді де, кемпірден жөн сұрады. Кемпір: «Қарағым, мен жерге түсе алмай тұрмын, отырсам тұра алмаймын, тұрсам отыра алмаймын. Мынау бір ағашты қозғашы, сонан соң мен жерге түсіп сенімен әңгімелесіп жөнімді айтайын»,—деді. Жігіт садағын қолына алып: «Айтпасаң қазір атамын»,—деді. Кемпір сасып банағы ағаштың бұтағын сындырып алып еді, банағы тас болып қалған аңдар, адамдар—бәрі қозғалып, бұл жігіттің аяғына жығылып жатты. Кемпірді атып өлтіріп, артына қараса, ағасы аңдарын жайлап жатыр. Көре салып екеуі құшақтасып көрісіп, амандасып елге қарай жүруге бет алды. Келе жатып ағасы інісінен жөн сұрады. Інісі ағасынан өткен уақиғаның бәрін уақтында қалдырмай айтып берді. Ағасы мұны естіген соң ойланып, ашуланды да: «Сен менің әйеліммен ойнадың»,—деп інісінің басын қылышпен бір-ақ шапты, екі бөлініп інісі қала берді. Жүре түсіп барып ағасы ойға түсті. «Қой, менің мұным жарамас, білмеген у ішеді ғой, жалғыз інімді өлтіріп»,—деп қайта барып, баяғы жапырақ шөппен інісін тірілтіп алып, аңдарын шулатып қайынына келді. Келсе, ханның қызы бұл екеуінің қайсысы байы екенін білмей, екеуінің киімі, мінген аты, түрлерінен бір-бірінің айрықсыз екені сондай, тек қана қоянының мойнындағы сағатынан танып, күйеуін айрып алды. Өткен жолғы істеген ісі есіне түсіп, санын бір-ақ соқты. Ханның қызынан басқа ер баласы жоқ еді. Өзі хандығынан түсіп, күйеу баласына хандығын берді. Бұл екі жігіттің кішісі біраз күн дайындалып, азық-түлігін алып жол жүреді. Күндерден күн, айлардан ай өткенде бір шаһарға келіп жетті. Шаһардың шетінде бір кемпірдің үйіне келіп түсті. Атын байлап жаман үйге кіріп келсе, бір кемпір жылап отыр. Жігіт кемпірге: «Шешеке неге жылайсыз?»—деді. «Ой, қарағым-ай, мен жыламай кім жыласын. Біздің ханымыз бар, оның бала дегенде жалғыз қызы бар еді, сол күндіз сау болады, түнде аспаннан көрінбей албасты түсіп қызды иектеп кетеді, күзетке күнде түнде бір-бір жігіттен тұрады. Ол жігіттің өзін шалып қалады, оны хан өлтіріп отырады. Міне, өткен түні менің баламды осылай күзетте тұрғанынан жын шалып, бүгін баламды өлтірген күн еді. Соған жылап отырмын»,—деді. Жігіт: «Ендеше, шеше, жылама, балаңның орнына бала боламын»,—деді. Ол күн сонымен тынығып, келесі күні кемпірден ханның үйіне сұрап келеді. Келсе ақ боз үйде ай мен күндей бір сұлу қыз отыр. Қызбен әңгімеге кіріп отырғанда кеш болды. Қыз мырс етіп күлді. «Неге күлдің?»—деді жігіт. «Мен адам баласы жынға кіріптар болады ғой деп күлдім»,—деді. «Неге?»—деді жігіт. Қыз: «Ойбай, бүгін осы үйдің төбесінен пері түседі. Сізді шалып кетеді ғой деп күлдім»,—деді. Сөйкенше болмады бір жігіт жетіп келді. «Е, неге отырсың? Шық! Күзетке тұрам»,—деді. Жігіт: «Жоқ, бүгін мен болайын күзетте, сен жүре бер»,—деді. «Жолаушы, қой, қалма!»—деп қыз үш қайырды. Жігіт те үш қайырды, болмаған соң қыз: «Қалсаң қал»,—деді. Екінші жігіт қуанып кетіп қалды. Әлден уақытта ел ұйықтады деген кезде қыздың шырылдаған даусы шықты. Жігіт ояна келсе, бір түкті пері қыздың тізесін сорып жатыр екен. Енді пері дұға оқып, екі қолын жая бергенде, оң қолынан жігіт ұстай алады. Алысып, алысып әлден уақытта жігіт алып соғып өлтіріп, ұстаған қолын кесіп алып, қалтасына салып алып, тұра жөнелгенде, қыз етегінен ұстай алып, артқы етегін кесіп алып қалды. Ертеңгісін ертемен түндегі күзетке тұрған жігіт үйге жүгіріп келсе, бір нәрсе өліп жатыр. Қыз күндегіден дені сау, жүгіріп барып ханнан сүйінші сұрады. «Осылай жауды өлтіріп қызды аман алып қалдым»,—дейді. Хан ат шаптырып той қылып жұртқа жаяды. Бағанағы жігіттің айтқанына нанбайды. «Кімде-кім періні өлтірсе, соның оң қолы мен өзінің артқы етегі кесілсе, соған қызымды берем және тағымды берем»,—дейді. Көрінген жұрт бір әлі келгеннің оң қолын кесіп алып, өзінің артқы өңірін кесіп «мен өлтірдім» деп келеді. Бәрі де ұқсаспайды. «Енді елде кім қалды?»—дегенде: «Пәленше кемпірдің үйіндегі қонақтан басқа адам қалған жоқ»,—дейді. «Шақыр!»—деді хан.

—Ханның менде шаруасы жоқ еді ғой,—деп топқа келді. Келісімен қыз: «Мені жаудан құтқарған осы жігіт, мен осыған тиемін»,—деп құшақтай алды. Амал бар ма, хан: «Не белгің»,—дегенде қалтасынан қолды алып тастай берді. Хан той жасап, төмендегілерге төбел бие, жоғарғы елге жорға бие сойып, ат шаптырып, үлкен той қылып, қызын әлгі жігітке беріп, тағын беріп хан қып қойды. Осымен біраз уақыт өтті. Бір уақытта жігіттің есіне ағасы мен әкесі түсті. Атасынан ұлықсат сұрады. «Осылай менің ағам пәлен жерде хан еді. Ұлықсат етсеңіз орданы соның жанына көшірейін»,—деді. Атасы оған қарсы болмады. Ханның ордасы қалай барғанын жас хан өзі де білмей қалды. Ертеңгісін ағасы «інім келді» деп той қылып жатқанын көреді. Сөйтіп, әке-шешесін алдырып, ортаға үлкен үйін тігіп, екі жанына екі ханның ордасын тігіп әкесі де, балалары да барлық мұраты басына жетіп, сақалдары қайрылып артына жетіпті.

—Егер менің балам болатын болсаңдар, мен сендерге осы құсты әкелуді тапсырамын. Қайдан тапсаңдар да, табыңдар. Егер таба алмасаңдар, үйге қайтып келмеңдер,—депті. Үш баласы әкесінің айтқанын екі етпей, ас-суларын алып, әке-шешесімен қоштасып, құсты іздеп табуға жолға шығады. Сонан үш ағайынды жігіт бір жолмен жүріп отырады. Бір қырдың саласына келіп кеңес қылады. Қапты тұрып үлкендігін көрсетіп, мынаны айтады:

—Біз үшеуміз бір жүрсек, еш нәрсе де таба алмаймыз, одан да үшеуміз үш бағытқа кетейік. Біріміз батысқа, екіншіміз шығысқа, үшіншіміз құбылаға кетелік, сонда ғана біз ол құсты іздеп табамыз,—дейді. Ағаның сөзін ақыл деп, қалған екеуі қостап, үшеуі үш жаққа айрылып кетеді. Сонан үлкені батысқа, ортаншысы құбылаға, кішісі шығысқа бағыт алып жүріп кетеді. Бірнеше күндер өтеді. Қапты мен Бапты жолығысады. Сонан екеуі қалған күн жолдас болып, бір жүріп іздеуге ұйғарады. Сүйтіп, екеуі бірігіп бір бағытқа кетеді. Сақты күн жүріп, түн жүріп сәске түстің шағында бір үш айрық жолға кездеседі. Жолға көзін салып қараса, мына жазулар жазылған екен: «Оң қолдағы жолға түссе, өзі өлер; сол қолдағы жолға түссе, аты өлер; турасына түссе, барса келмес»,—депті. Сонан Сақты ойланып, өзіне-өзі кеңес береді. «Егер өзі өлерге түссем, өзім өліп, атым артымда қалады, онда не болады. Егер барса келмеске түссе, барсам келмеймін, елімді, ата-анамды көрмеймін, онда не болады. Ал, егер аты өлерге түссем көп болса, атым өліп жаяу қалармын!». Сол ақылмен аты өлерге түсіп, жүріп кетеді. Біраз жүргеннен кейін бір сайға келеді. Осы сайға келгенде бір қасқыр шығады. Қасқыр өзін аударып тастап, астындағы атын жарып өлтіріп, тойғанынша етінен жеп, өзі жайына кетеді. Сақты жаяу қалған соң жылап алға қарай жүре береді. Біраз жер жаяу жүрген соң одан әрі қайда барарын білмей тұрып қалады. Сөйтіп, тұрғанда манағы қасқыр Сақтыға қайтып келіп, адамша сөйлеп жөн сұрайды. Сақты алыс сапарға бара жатқанын айтып, «Енді қайда барарымды білмеймін, жаяу қалдым»—дейді. Сонда қасқыр тұрып:

—Мен саған обал еттім. Алыс сапарға бара жатқаныңды білмедім. Кел арқама мін, адастырмай керегіңді тауып берейін,—дейді. Сақты иланбай тұрып қалады. Қасқыр: «Шын айтамын, саған зиян келтірмеймін арқама мін»,—дейді Қасқыр. Сонан Сақты қасқырдың арқасына ат қылып мініп алады. Күн жүріп, түн жүріп, бір ауылдың жанындағы терең сайға келеді. Қасқыр Сақтыға түс дейді. Сақты қасқырдың арқасынан түседі. Қасқыр тұрып мынаны айтады: «Анау тұрған биік ақ үйге бар, есігінен кір. Торы сондай безенген әдемі болар, сен қызығып сипап жүрме. Оң жағыңа қарасаң, бұрышта қонып отырған құсты көресің. Соны ал да, кейін мұнда кел. Ал, егер торды сипасаң сені күзетшілер ұстап алады», – деп қасқыр Сақтыны құсқа жіберді. – Мен сені осы сайда күтіп тұрамын,—дейді. Содан Сақты ақ үйге кіріп барады. Кірсе, оң жақ бұрышта құс қонып отыр екен. Құсты алайын деп бара жатып қызығып кетіп, торды сипап қояды. Сонан қоңырау даусы саңқ ете түседі де жан-жақтан күзетшілер келіп Сақтыны ұстап алады. Күзетшілер: «Сен бұнда не үшін келдің?»—дейді.

—Мені осы алтын құсты әкелуге іздетіп, әкем жіберді,—дейді Сақты.

—Сен біздің айтқанымызды орындасаң, саған бұл құсты берейік,—дейді күзетшілер.

—Орындайын, не іс тапсырасыңдар,—дейді Сақты.

—Қарақан деген терең сайдың жағасында күмбездеп соққан бір сарай бар. Сол сарайдың ішінде жалы күміс, құйрығы алтын байлаулы тұрған бір айғыр бар. Сол айғырды бізге әкеліп берсең, біз саған құсты береміз,—дейді. Сонымен Сақты жүгіріп Қасқырға келеді, келіп, болған оқиғаны көрген-баққанын түгел айтады. Қасқыр Сақтыны үстіне мінгізіп алып, «айғыры бар үй қайдасың» деп, жортып жүріп кетеді. Сонан күн-түн жүріп, бұлар адаспай Қарақан сайына жетеді. Келіп отырып дем алады. Қасқыр тағы да ақылын айтып, Сақтыны айғырды әкелуге жұмсайды:

—Осыдан барасың, барып күмбезді сарайға кіресің, кіріп барғанда қарсы алдыңда байлаулы тұрған айғырды көресің, жан-жағыңа бұрылма, жарға, жанға ұрынба, айғырды шешіп ал да, кірген ізіңмен кейін шық,—депті. Сонан Сақты айғырды әкелуге сарайға бет алып, жүріп кетеді. Күмбезді сарайға жетіп, есігін ашып, ішіне кіріп келеді. Келсе, алдында байлаулы тұрған күміс жалды, алтын құйрықты айғырды көреді. Жанына қарап күмсандап сырлаған жарды көріп қызығып, сипап қояды. Сонан қоңырау шылдыр ете түсіп, күзетшілер келіп Сақтыны ұстап алады. «Сен не ғып жүрген жансың»,—деп, жан-жағынан сұрау қойып қыспақтай бастайды. Сақты:

—Мені мұнда сақшылар жұмсады, осы атты әкелсең алтын құсты береміз деп айтты, сондықтан мына атты алуға келдім,—деп жауап береді. Күзетшілер: «Біз саған бұл атты береміз. Егер сен бізге Көк дария жағасында, Көкше таудың арасында таумен таласқан үлкен бір үй бар, сыртын алтын, күміспен жалатқан. Сол үйдің төбесінің үстінде биікте бір сұлу қыз бар, сол қызды әкеліп берсең, айғырды саған береміз»,—депті. Сақты күзетшілердің айтқан сөзін ұғынып, күтіп тұрған жолдасы Қасқырға келеді. Келіп бар көргенін айтып түсіндіреді. Қасқыр ашуланып, «айтқан тілді алмайсың» деп, «кел арқама отыр, тағы жүрелік» деп, қызды іздеп жүріп кетеді. Күн-түн жүріп Көк дария жағасына, Көкше таудың арасына келіп жетеді. Қасқыр Сақтыға: «Сен осы дария қасындағы тау етегінде күтіп тұр, мен өзім барам, сені екі рет жұмсадым, ештеңе ұқсатпадың»,—деп қызды әкелуге Қасқырдың өзі барады. Барса, айтқан үй алдында тұр екен. Келсе үй биік, үй басына сатымен шығады. Содан Қасқыр үйдің басына шықса, қыз ұйықтап жатыр екен. Еш нәрсе сездіртпестен қызды сандығымен көтеріп жерге түсіп, Сақтыға келеді. Келіп: «Жүр кетеміз, арқама отыр»,—дейді. Сонан қызды бар затымен, Сақтыны қосып, арқалап манағы ат беретін сайға келеді. Қасқыр Сақтыға: «Сен мені қыз етіп ертіп алып бар, мен қазір қыз болайын»,—дейді. Сақты мақұл деп, ертіп алып, ат берер жерге келеді. Қасқыр жолда келе жатып Сақтыға мынаны айтады: «Сен атты ал да, мені тастап жүре бер, мен сені қуып жетемін. Егер тойға отыр десе, отырма»,—деп ақыл айтыпты. Сонымен манағы күзетшілерге келіп, «қызды» беріп, атты алып, өзінің жолдас қызының қасына келеді. Келіп амандасып, жөн сұрасып, танысып, қызға ғашық болады. Сонан екеуі ілгеріге бет алып, біраз жол жүрген соң Қасқырды күтіп жатады. Бірнеше уақыт өткеннен кейін, Қасқыр той басталып, күзетшілер қызған шамада тұра қашады. Артынан қуғанды алып ұрып, бұрынғы Қасқыр бейнесіне келіп, белестен асады. Сөйтіп, салып отырып Сақтыға жетіп келеді. Келіп: «Жүр, ілгері»,—деп атқа сандықты артып, қызды мінгізеді. Сақтыны өз арқасына отырғызып, атты жетектеп ілгері асып, белді басып, адаспай құс алатын сайға келеді. Сонан Қасқыр тағы да: «Мен айғыр болайын, мініп бар да мені тапсырып, құсты ал да кейін қайт, бірақ мені күт»,—депті. Сонан Сақты ат болған Қасқырды апарып тапсырып, өзі құсты алып ғашығының жанына келеді. Келіп ойнап-күліп, сөйлесіп, Қасқырды күтіп отырады. Содан біраздан кейін Қасқыр жүгенін сыпырып, сездірместен сытылып, сарайдан шығып, қыз бен Сақтыға келеді. Келіп біраз жер ұзатып, мына сөзді айтады:

—Мен енді қаламын, сен менің айтқан сөзімді тыңдасаң, қалған жолыңда үйіңе аман барасың,—депті. Сақты «тыңдаймын» деп, Қасқырдың сөзін мақұл алады. Қасқыр сөзін бастап, мынаны айтады.

—Саған жолда екі қатер бар, содан өтсең аман барасың,—дейді. Оның біреуі мынау: күн сондай ыссы болады, шөлден келе жатқан кезіңде алдыңнан бір өзен су тап болады. Сонда су ішкің келер, бірақ төзіп бақ, су ішпе,—дейді. Одан өтіп бірнеше күн жол жүрген соң, шөлің басылып енді ұйықтағың келеді, сөйтіп, келе жатқанда алдыңнан бір үлкен бәйтерек кездеседі. Түбі көк шөп, салқын, бірақ сол теректің түбіне ұйықтама, ұйықтасаң аман болмайсың, міне, осы екі қатерден кетсең менің айтқанымдай үйіңе аман барасың,—деп, Қасқыр сөзін аяқтапты. Сөйтіп, қош айтысып, жолға салып жөнелтіп, Қасқыр өз жайына кетеді. Сақты ғашығы мен затын атқа өңгеріп, жүріп кетеді. Күн жүреді, түн жүреді. Күн сондай ыссы болады, өтте қатты шөлдейді. Сөйтіп, суды қайдан табамын деп келе жатқанда, алдынан өзен суы тап болады. Сақты атты суарып, енді өзі де ішкісі келеді. Бірақ, қыз Сақтыға бұл судан ішкізбейді. Сонан өзеннен өтіп жүріп кетеді. Енді шөлдері басылып, шаршап ұйықтағылары келеді. Сөйтіп, болдырып келе жатқанда алдарынан бір үлкен бәйтерек ұшырайды. Сақты осы теректің түбіне демалып жатқысы келеді. Жолдас қызы бұған да ерік бермейді. Бірақ қыз сөзіне құлақ қоймай, теректің түбіне келіп, демалып атын тұсап, ұйқыға кетеді. Сонан біраз уақыт өтті дегенде Сақтының екі көзі шым ете қалады да құлағы дың ете қалады. Шошып оянса, екі көзі жоқ, үңірейген орны тұр, айналасын сипаса, қасындағы қызы жоқ, сөйтіп, Сақты бар затынан, атынан айрылып, су қараңғы соқыр болып қалады. Сонан барар жер, басар тау таба алмайды. Біраздан кейін баяғы Қасқыры келіп: «Менің айтқан тілімді ешқашан да алмадың, көзіңнен айрылдың»,—деп алдына алып, бір уыс топырақпен көзінің орнын уқалап, жарқыратып екі көз салып жібереді. Сонан Сақты болған оқиғаны Қасқырға түгел айтып түсіндіреді. Қасқыр: «Ғашығыңды, құсыңды, атыңды, затыңды қазір табамыз, кел арқама мін»,—деп, мінгізіп алып, жалмауыз кемпірді іздеп, жортып жүріп кетеді. Қырқадан, белден, асудан, таулы орман, сулардан асып, талай жерді басып, бір қосқа кіріп келеді. Келсе, Сақтының көзін ойған жалмауыз кемпір алдарында, іс істеп отыр екен. Сонан Қасқыр тап беріп:

—Қазір өлтіріп, жеймін, жаныңның барында айт: ат, қыз, зат қайда, тап!—деп, кемпірдің жағасынан ала түседі. Сонан жалмауыз қорқып, зәресі ұшып, буыны қалтырап, бойын билей алмай жаны мұрнының ұшына келеді. Кемпір тұрып: «Айтайын, тек жанымды қалдыр»,—деп, сөзін бастайды. «Заттарың түгел менің баламның қолында—құс та, ат та, қыз да, зат та. Оны Заңғар судың жағасынан, қалың қамыс арасынан табасың»,—деп жауап береді. Сонан жөнін біліп алып, кемпірді екі бүктеп отқа салып өртеп, жалмауыздың баласы қайдасың деп жүріп кетеді. Бірнеше күн жүріп Заңғар суының жағасына келіп жетеді. Алдарында аспанмен таласқан тамаша бір үй тұрады. Сол бетімен бұлар үйге кіріп келсе, қыз үйде отыр екен. Қасқыр мен Сақтыны көрген ол жүрегі аттай тулап көзі жайнап алдарынан қарсы шығып, құрмет көрсетеді. Сонан «жалмауыздың баласы қайда?» деп сұрайды. Қыз мынаны айтады: «Шешесін өлтіргендеріңді естіп, жұмыртқа болып алтын құстың астына, қамыс арасындағы ұясына кіріп сендерден қорқып жатып қалды»,—деді. Қасқыр мен Сақты келіп, қамыс арасынан ұяны тауып алып, алтын құстың астын ақтарып қараса, бір үлкен жұмыртқаны көреді. Сақты оны қолына алып, әрлі-берлі жайлап қыса бастайды. Бала: «Өлтіре көрме жаншып, құлың болайын»,—деп жалынады. Қасқыр: «Босқа жалынба, жалмауыз тұқымына қайырым жоқ»,—деп, қатты қысып жарып, жалмауыздың баласының жанын алып, жай таптырады. Сонан соң қызды, құсты, атты, затты түгелдеп алып, Қасқыр Сақтыны адаспастай етіп бастап, жолға салып, енді осы жолмен тіке жүріп еліңе барасың, ата-анаңды табасың деп, қош айтысып, кетпек болады. Сақты Қасқырға мынаны айтады:

—Сен маған қайырым жасадың, адасқанда жолға салдың, еліме аман-есен жетуіме үлкен көмек көрсеттің, жүр менімен, қонақ боласың, үйден не қаласаң соны аласың,—деп, Қасқырды жібермепті. Бірақ Қасқыр: «Қонақ болмаймын, саған да көп рақмет, сен маған ренжіме, әуел баста атыңнан аударып атыңды алып жаяу қалдырдым. Сондықтан бір істеген қателігімді, міне, бірнеше рет жақсылықпен жойып отырмын,—деп сөзін аяқтады.—Басыңа қиындық іс түссе, қажетті болар,—деп, жүнінен жұлып қолына ұстатты.—Керек уақытында осының бір қылын тұтатсаң, мен даяр боламын»,—деп, уәдесін берді. Сонымен қош айтысып, Сақты еліне жүреді. Қасқыр да өз жайына кетеді. Ата-анасы баласының келгеніне қуанып, әкелген қызына үйлендіріп, тойын жасап, жұртын жинап, ас беріп, ақсақалға бас беріп, отыз күн ойын, қырық күн тойын жасапты. Күндерде бір күні Сақты аңға шығады. Аң аулап, құс атып, далада жүріп, кештің болғанын да білмей қалады. Қараңғыда адасып, жол таба алмай жүрген шағында бір жалмауыз кемпір тап бола кетіп: «Іздегенім сен едің, сіңлімді баласымен өлтіріп, маған қылған қорлығың аз емес, мен де қазір саған көрсетермін қорлықты»,—деп, тісін қайрап, шақылдатып, Сақтыға тұра ұмтылады. Атына қамшы басып, зырқырап, Сақты да тұра шабады. Сақты артына қараса, жетіп қалыпты. Не істерін білмей сасып, етек жеңін басып, ақылынан адасып, қайтадан есін жинады. Төс қалтасынан Қасқырдың қылын алып тұтатты. Түтінін бұрқыратып, қолына ұстап, алға қарай әрі асты, бірер қырды басты. Астындағы ат болдырып, не істерін білмей тұрғанда қасына таныс Қасқыры жетіп келеді. Сақты Қасқырға иіліп сәлемін береді. Қасқыр мен Сақты амандасып болған шамада тісін шақыр-шұқыр қайрап жалмауыз да келіп қалыпты. Сақты: «Жанымды жағама келтіріп, мені қысқан осы жалмауыз, қарасын өшір, достым»,—деп, Қасқырға баян етіпті. Қасқыр жалмауызға тап беріп жалмап, етін жұлып қармап, жалмауызды өлтіріп, істің сәтін келтіріп, Сақтыны таянған ажалдан аман алып қалыпты. Сонан Сақты Қасқырға көп алғыс айтып, үйіне қонаққа шақырыпты. Қасқыр қонаққа бармай қош айтысып, «басыңа қиындық іс түскенде әр уақытта әзірмін» деп, өз жайына кетеді. Сақты ажалдан құтылып, аман-сау еліне келіпті. Үйіне келсе, әйелі ұл тауыпты, Сақтының ұлына көңілі толып, бағыма тап болған бақытым деп, есімін Бақытты қойыпты. Сүйгенімен өмірінің қалған күнін ойын-сауық күлкімен өткізіп, ұлы қасында, бақ-дәулеті басында, сөйтіп, мұратына жетіпті. Күндер, жылдар өтіп, өлер кезі жетіп, Сақты сақтылығымен жауынан өлмей жай, тап келген аурумен дүниеден өтіпті. Ал екі ағасынан ешбір хабар болмапты.

—Егер мен қыз тапсам, сен ал да, сен ұл тапсаң, мен алайын. Құдайым жарылқап ұл тапсам, кем жоқ,—деп уағдаласады. Тоғыз ай болды дегенде сарттың да әйелі босанады. Ханым да босанады. Ханым қыз тауып, сарттың әйелі ұл табады. Олар уағдасы бойынша балаларын дереу ауыстырады, ауыз басыртқысына алтын ділдә береді де, «Ханым ұл тапты»,—деп жария шашады. Күлмесхан көп кешікпей дүние салады. Күлмесханның ұлы ержеткен соң Әзімханның баласы Аязханмен бірге қалыңдық іздейді. Еш бірі көңіліне жақпай, ең соңында сарттың қызына көзі түседі. Аязхан Күлмесханның ұлын ертіп сартқа барып құдалық сөйлеседі. Сонда сарт:

—Бір қозы екі енеге телі болса, еті көп бола ма, майы көп бола ма?—деп сұрайды да, бір шіркег тарыны жерге тастап жіберіп, аяғымен басып жүре береді. Аязхан бұл қылығының астарын байқап қалады да, «бойыңнан жаның шыққанша аузыңнан шығарма» деп [емеурін білдіріп] тарыны басып кеткенін жадына сақтап:

—Ой, мынау бір жынды адам екен. Әкесі мынандай болғанда қанша сұлу болғанымен қызы баяғы осының аяғын құшады. Қара – ханға бармайды,—деп Күлмесханның ұлының ойын аударып жібереді. Сол кезде ханның төрт уәзірі отырып:

—Сен ай астындағы Ақсұлу дейтінді ал,—дейді. Аязханның сұңғылалығына қызғанған төрт уәзір оны қиын сапарға жібергісі келеді. Ханның айтуы бойынша Аязхан Ақсұлуды тауып келуге аттың басын бұрады. Неше айшылық жол жүріп, арып шаршап келе жатқанда аты өледі. Онан әрмен Аязхан қолына бір таяқ ұстайды да жаяу кетіп бара жатып қайыршы шалға кез болады. Ол екеуі бірігіп жүріп отырып бір қаланың шетіне келгенде Аязхан:

—Ат ауыстырып мінейік?—дейді. Оған шал ыза болып «қайдағы атты айтып отырсың»—деп шамданады, онысы таяқ ауыстырайық деген сөз тігуі. Тағы да аз жүрген соң:

—Самауыр қайнатайық,—дейді. Шал тағы ыза болып, қайдағы «самауырды айтып отырсың?»—деп шамданып қызарақтасады. Мұнысын анандайтын жердегі үш қабат тамның үстіне шығып отырған бір қыз көреді де кісілер жіберіп, Аязханды алдырып, неге керілдескенін сұрайды да Аязханның оңай адам емес екенін біледі. Ол қыз сол елдің ханы екен. Аязхан ай астындағы Ақсұлуды іздеп жүргенін айтқан соң үйіне үш күн жатқызып қояды. Әбден дем алып болған соң:

—Жә, сен Ақсұлуды алу үшін әуелі жолыңдағы екі айдаһарды өлтіру керек. Оны мына қылышпен шап та, жеті қабат темір үйдегі айдаһардың ұшатын тұлпарын мініп, ай астындағы Ақсұлуға барасың—деп қайтып алу жөнінде ұқтырып береді. Аязхан қыздың айтуымен барып, Ақсұлуды алып, қайта айналып қызға кеп, айдаһардың тұлпарын қызға сыйлыққа тартады. Қыз Ақсұлумен Аязханды еліне апарып салады. Ақсұлуды алып берген соң уәзірлері Аязханға онан әрмен өшігіп, бұл бізден асып түсетін болды, мұны тағы бір қатерге жұмсайық,—деп ойлайды. Төрт уәзір ханға келіп:

—Ханеке, сіздің Ақсұлуыңыздың жанында жарқылдап алтын көліңіз тұрса қандай әсем көрінер еді,—дейді.

—Алтын көлді кім табады?—деп сұрайды хан.

—Тапса, тағы Аязхан табады,—деп уәзір әрбілейді. Аязхан тағы сапарға шығады. Ол алдыңғы жақсылық істеген қызға келіп алтын көлді іздеп жүргені туралы әңгімелейді. Қыз:

—Ағайынды екі пері қызының қолында тұрады алтын көл. Сен әуелі жер жаһанының әсемі Жайнагүл сұлуға жетуің керек. Ол саған алты айшылық жерді алты күнде жүріп өтетін дүлдүлін береді. Ары қарай сені сол дүлдүл жеткізеді. Мына тұмарды ол қызға көрсетсең, саған бар жақсылығын аямай істейді,—деп тағы да жол сілтеп қоя береді. Аязхан қыздың айтуы бойынша жер жаһанының ең әсемі Жайнагүл сұлуға келеді. Ол тұмарды көрген соң Аязханға дүлдүлін беріп, алтын көлді қайтып алу жағын ұқтырады. Жайнагүлдің айтуынша, ол екі пері қыз әр жұма сайын жексенбі күні бау-бақшаны аралап серуен құрады. Онда олар алтын көлді қапшыққа салып, алма ағашының саясына қояды екен. Дәл сол күні дүлдүлмен алып қашуға бел байлайды. Сөйтіп, алтын көлді қапшығымен алып қашып кетеді. Жолда тағы әлгі жанашыр ақылшы қызға соғады да, ризашылық білдіріп, Жайнагүлдің дүлдүлін береді. «Егер саған мен керек болсам, шашымның бір талын алып түтет, дәл сол сағатта дайынмын,—деп шашының бір талын алып береді оған досы. Аязхан алтын көлді әкеп ханға береді. Бұны көріп қызғаныш оты қаулаған төрт уәзір Аязды тағы бір жаққа жұмсатады.

—Ой, тақсыр, Ақсұлудың жанында алтын көліңіз жайнап тұр. Енді сол алтын көлдің үстінде алтын сарай тұрса, төрт түлігіңіз сай болар еді?—деп бөждіреді.

—Аспанға алтын сарай салатын шеберді қайдан табамыз,—дейді оған.

—Оны мына досың Аяз табады. Соны жұмса,—дейді. Аяз тағы кетеді. Аяздың әкесі Әзімхан өлерінде Күлмесханның ұлына ерінбей жиырма жыл еңбек ет деген еді. Сол әкесінің сөзін сыйлап тағы сапарға шығады. Ол өзінің дос қызының еліне келеді. Көкке сарай салатын шеберді іздетіп жібергенін айтады.

—Ол шеберді осыдан шығысқа қарай жүре берсең, алдыңнан өгізге мінген шал кез болады. Сонан сұра. Ол саған қайда тұратынын ұқтырады,—дейді. Аязхан қыздың айтуымен кетіп бара жатса, алдынан әлгі айтқан шал шығады. Шалдан сұрағанда:

—Әнеу көрінген Ақбасты таудың бөктерінде екі шынар бар. Сол екі шынардың шығысындағы шынарға шықсаң, екі балапан жатыр. Ол екеуінің шығысқа қарап жатқанын ал!—деп ұқтырады. Барса, айтқанындай, үйректің екі балапаны жатыр екен. Соның шығысқа карап жатқанын алады. Аяз балапанды алып, еліне келіп әкеп береді. Хан балапанға:

—Сен дүниенің шебері дейді ғой. Кәне, маған арнап көкке [аспанға] алтын сарай сал!—деп бұйырады. Балапан қанатын бір сілкіп кісі боп тұрып:

—Сен маған құрылыс салатын дүние мүлкіңді (ағаш, темір, сияқтыларын) көкке [аспанға] шығарып бер,—дейді.

—Оны мен қайтып шығарамын?—дегенде.

—Сен оны көкке шығара алмасаң, оны мен қайтып салады екенмін. Хан емес, ақымақ екенсің ғой,—деп ұшып кетеді. Бұған қапаланған хан төрт уәзірінің басын кесіп, ақымақ болғанына опық жеп күйінеді.

—Мен ақымақ болдым. Осы қылықтарыма қарағанда мен нағыз хан тұқымынан боламын ба, жоқ па әлде тегімде басқадай шатақ бар ма?—деп күмәнданады. Ол айтпайды.

—Енді айтпасаң, басыңды аламын!—деген соң амалсыз бойынан жаны шығатын болғандықтан, ақиқатты айтуға тура келеді. Аязхан болған жағдайды түптұқиянымен айтып түсіндіреді. Хан әбден тыңдап отырып, әділдікке жүгініп, сарттың сұлу қызын Аязға алып беріп, хан тағына досы Аязды отырғызып, өзі бас уәзір болыпты-мыс.

—Ой, туыстар, андағы сандығыңызды саптайсыздар ма?—дейді.

—Алам десең ал. Бізге астыңдағы қара жорғаңды бер де осыны ал,—дейді. Жігіт екі жолаушыға астындағы атын түсіп береді. Екі жолаушы жігітке ескертіп:

—Егер біз далдаға түспей ашатын болсаң, алдағы сандық саған баянды болмайды. Ондай болса бізге өкпелеме!—деп тапсырады да екеуі жортып жүріп кетеді. Екі жолаушы далдаға түскеннен кейін сандықты ашса, ішінен бір айдаһар шығады. Жігіт сасқанынан сандықты лақтыра сап қашады. Айдаһар жігітті қуып жетіп: «Сен менен қашушы болма, он жыл бойы мен осы шорыннан (түрмеден) шыға алмап едім. Маған жарық дүние көрсеткен саған мың мәртебе рахмет! Ал сен менімен ілесіп біздің елге барасың, мен сені әке-шешеммен таныстырам. Мен біреудің жалғыз ұлы едім»,—деп жігітті ертіп еліне келеді. Айдаһардың елі ханының баласын тауып әкеп бергеніне қатты қуанып, отыз күн ойын, қырық күн тойын істеп аттандырмақшы болады. Дәл осы кезде айдаһардың ханы қатты науқастанады. Ашуланба деген бақсы көріп:

—Сіз өз байынан басқа бірде-бір ер адаммен ойнап күлмеген әйелдің қалжасына сойылған көкқасқа тұсақтың оң жақ бүйрегін жеңіз, жазыласыз,—деп айтады. Енді бұны кім табады дегенде, «бұны айуанаттар дүниесі емес, адам баласы табады» деген соң жаңағы жігітті соған іздетуге жұмсайды. Жігіттің астына ақ тұлпар мінгізіп, қолына ақ айна береді. Осы айнаны әйелдерге салғанда, маңдайының нұры бар әйел болса, дәл өзі деп түсіндіреді. Әлгі жігіт көп іздеп ештеңе таппай, енді ертең қайтам деп ойлаған күні бір қараша үйдің әйеліне айнаны салса, маңдайының нұры бар екен. Әлгі әйел дәл сол күні үйде босанып, оның қалжасына көкқасқа тоқты сойылады. Сөйтіп, тоқтының оң жақ бүйрегін алып кеп, айдаһардың ханын өлім аузынан алып қалады. Жігіт қайтарында айдаһардың ханы қатты риза боп: «Өзімді бір, баламды бір рет өлім аузынан алып қалдың. Енді тілегеніңді ал»,—дейді. Жігіт ақ тұлпар мен айна алған соң оған қосып көк домалақ тасты тағы қосып береді. Жігіт ел жерді аралай жүріп отырып, қалыңдығын айна салып іздеп жүріп тауып алып, еліне келеді. Еліне келсе шешесі әбден қартайған, малы құрыған, үйінде жан дегенде бір ит, бір мысық қана қалыпты. Айдаһар елінен келген жігіт Құдайдың құдіретімен күн сайын байып, қорасына қой салып, үйірімен жылқы айдап, желісімен сиыр сауа бастайды. Оның алған әйелі де күн десе көзі, ай десе аузы бар асқан сұлу адам болады. Бұл жалғыз жігіттің келе сап мұншалықты байығанына ол елдің ханы, қатты таңқалады да, мұнда қандай бір сыйқырлық бар деп ойлайды. Ол өзінің уәзір көмекшілерін неше рет жібергенімен жігітте не сиқырлық бар екенін таппайды. Ақыры бір мыстан кемпірді жіберіп:

—Сол жігітте не сыйқырлық бар, соны біліп кел!—дейді. Кемпір жігіт аңға кеткен кезде әйелімен келіп әңгімелесіп, өзінің бар өмірін айтып, зар илеп іші-бауырына кіріп кетеді. Ол сүйтіп күйеуінің «еш адамға көрсетпе» деген көк тасын алып көрсетеді. Міне, осы тасты жаңағы мыстан ұрдап ап, ханға әкеп береді. Сол күннен бастап жігіттің малы кеміп, өле бастайды да хан онан әрмен байи бастайды. Әбден құныққан қорқау хан жігіттің әйеліне ләпсісі түсіп, жігітті құртып жіберіп, әйелін өзі алмақшы болады да жігітті «Шәмшәріп деген бір перінің жалғыз қызы бар, соның айнасы мен тарағын ұрдап әкел»,—деп жұмсайды. Жігіт әйелі Күлмесханға кеп, болған оқиғаны білдіреді. Күлмесхан ханның қандай қулықпен жұмсап отырғанын білді де, Шәмшәріпке қағаз жазып жібереді. Күлмесханмен Шәмшәріп екеуі асқан дос екен де, екеуі де бір кісіге әйел болуды жастайынан армандайды екен. Жігіт Күлмесханның қағазын Шәмшәріпке әкеп береді. Шәмшәріп хатты алып, жігітті көріп ғашық болады. Жігіт пері қызды тарағы мен айнасымен қосып үйге алып кеп, ертеңіне ханға барып, тарақ пен айнаны береді. Хан енді жігіттің екі сұлу әйеліне бірдей көңілі кетіп, жігітті тағы бір жаққа жұмсайды.

—Ойбай, мен ауырып қалдым, бақсы-балгерлерге көрсетсем, жеті жылғы ту маралдың сүті керек дейді, соны әкеп бер,—деп тағы жұмсайды. Бұл оқиғаны жігіт әйелдеріне кеп білдіреді.

—Осыдан жүріп отырып, жүріп отырып Қап тауына бар. Қап тауының оңтүстік батысында Қазантолмас дейтін үлкен сайдың басында қалың орманның ортасы тазығыр (ағаш шықпаған) жерге барсаң, дәл ортасында бір қазық көрінеді. Дәл сол қазықты суырып алсаң, перінің патшасы шығар. Сол саған жеті жылғы ту маралдың сүтін тауып береді,—деп ұқтырады. Жігіт Шәмшәріптің айтқаны бойынша барып қағазын тапсырып, жеті жылғы ту маралдың сүтін әкеп ханға береді. Әбден қапаланған хан жүз түйе сексеуіл әкеп өртеткізеді де: «Мынаның ішіне әкемнің жүзігі түсіп кетті, соны алып шық»—деп жігітті отқа салып жібереді. Дәл осы кезде пері тұқымы Шәмшәріп жігітті оттан лезде қағып алады да, үйіне апарып жатқызып қояды. Түн ішінде күл суып болды-ау деген кезде жігіттің қолына бір жүзік, бір қап алтын беріп, күлге апарып көміп тастайды. Таңертең ел қайта жиналып келген кезде от әбден сөніп біткеннен кейін жігіт ұшып түрегеледі де:

—О, тақсыр, о дүниеден сіздің әкеңіздің жүзігін таба алмадым, өз әкемнің жүзігін ғана таптым. Барсаңыз әкеңізді де, жүзігін де табасыз, аруақтардан неше қап алтын-күміс те аласыз. Сіз кеп «дүние алып кетсін» деп әкеңіз дұғай сәлем жолдап, шақыртып жіберді,—дейді. Дүниеге құныққан хан жүз түйе сексеуіл арттырып алып кеп өртеттіріп, өзі отқа түседі. Өстіп ханекең о дүниеге кетеді де, жас жігіт мұратына жетіп, жақсы өмір сүріпті.

—Мен сен екеуіңнің мынауың артық,—деп айта алмаймын. Сондықтан екеуің бір-бір нәрсе істеп алып кеп өнер сайысына түсіңдер,—дейді. Темірші үйіне барып төрт жүз көзді алтын жүзік соғады. Ал ағаш шебері ағаштан ат жасап алып келеді. Хан екеуін бірдей көріп, өнерлеріне таң қалады да: «Ал, мына, атыңның өнері не?»—дейді. Ол аттың оң құлағын бұраса ұшады да, сол құлағын бұраса, жерге түседі екен. Ханның он төрт жастағы баласы жылап жүріп ағаш атты әкесінен сұратып алады. Осылайша бір жыл өткен соң бала аттың өнерін бір көрейін деп ойлайды да, атты мініп ап, оң құлағын бұрағанда ұшып жүріп береді. Ұшып отырып, ұшып отырып ес кетіп, жан шықты дегенде бір қаланың шетіне келіп сол құлағын бұрап қалғанда әлгі қалаға кеп түседі. Бұл қала Рум деген қала екен. Ол сол қаладағы бір кемпірге кеп «мен сізге бала болайын» деп үйіне кіреді. Елі алыс қалғанын бала да біліп отыр. Түнде жатса, әлгі үйдің іші сүттен жарық болып тұр екен. Бала ұшып тұрып далаға шықса ай да, күн де жоқ. Бірақ қаласы жап-жарық екен. Ол үйге қайта кіріп кемпірден сұраса:

—Е, балам, бұл жарыққа таңқаларлық еш нәрсе жоқ. Біздің патшамыздың қызының нұры. Ол сондай әсем сұлу қыз. Соның нұры бүкіл қаланы жарық қып тұрады. Қала халқы түн баласында шырақ жақпайды,—деп түсіндіреді. Бала қыздың қайда тұратынын сұрағанда:

—Ол қыздың орны көктеде емес, жерде де емес. Дәл осы қаланың үстінде атпен жүрсе үш айшылық жерде деп ел айтады ғой. Қыз патшамыздың бас уәзірінің қарамағында, оған сол кісіден басқа еш адам бара алмайды,—дейді. Бала атына мінеді де оң құлағын бұрап көкке ұшып, көзді ашып жұмғанша жетіп барады. Қыз баланы көреді де, бірден ғашық болады. Ол екеуі бал махаббат ләззатын алысады. Сөйтіп, бала түнде барып, таң қылаң бере түсіп кеп кемпірдің үйінде жатып тұрады. Үш ай болғаннан кейін қаланың бір жағына жарық түсіп, бір жағына жарық түспей қояды. Қала халқы ханға шағым айтып, қызың бізге нұрын төкпей қойды,—дейді. Хан қызды әкеп сөйлессе, қызы екі қабат боп қалған екен. Хан аң-таң болып «Бұған кім барып жүр. Қандай адам?» — деп таңырқайды. Олар кім барып жүргенін таба алмаған соң қыздың тұратын үйін бас уәзірі қызыл жосамен бояп қояды. Түнде кіріп барған жігіт жосаға боялып қалғанын әдбен таңертең жерге түсіп келе жатып байқайды. Ол киімін шешіп лақтырып жіберіп, үйіне ішкі киімдерімен барады. Мұны таңертең ерте мешіттің үстіне шығып отырған медресеннің бір молдасы көріп асыл киім ханзаданың киімі болған соң алып өзі киіп алады. Таңертең ханның уәзірлері елді тексергенде қызыл жоса болған молданы ұстап өлтірмекші болып, қалың елді жинап дарға аспақшы болады. Бала мұны көреді де ханға өзі барып:

—Алдағы молданы не үшін өлтірмекші болдыңыздар? Қызға бұл барған жоқ, мен барып жүрмін, өлтірсеңіздер мені өлтіріңіздер!—деп ханның алдына өзі барады. Хан молданы қоя беріп «баланы ұстап дарға асыңдар» деп бұйрық береді. Сол кезде бала:

—Тақсыр, мен өлімнен қашпаймын, сіз маған бөлек шатыр тіктіріп, үш сағат күтіңіз де өлтіріңіз,—деп жалғыз сөз өтінеді. Хан баланың тілегі бойынша үлкен шатыр тігіп беріп, бір тойғызып ап, дарға асайын деп отырғанда бала ағаш атын қалтасынан шығарып құрады да, оң құлағын бұрап жіберіп ұша жөнеледі. Ол ұшқан бойымен қызға кеп, қызды ертіп өз еліне қарай бет алады. Жолда келе жатқанда қыз кенет қайғырып, санын бірақ ұрады.

—Не, болды саған?—дейді бала.

—Қайда кетсең, онда кет! Кетеріңде мына бір дорба алтынды ала кет, менің саған берген аналық жасауым осы болсын,—деп шешем айтып еді. Сол бір дорба алтынды ұмытып кетіппін,—дейді. Қайта барма дегеніне көнбей баланың ағаш атын сұрап кейін қайтады. Бала шексіз-шексіз құмда қалады. Бала қашып кеткеннен кейін хан қызына бас уәзірін жіберсе, қыз жоқ боп шығады. Бұған қайғырып қапаланған хан қолына қызы түссе бұрынғы айттырған Жемен дейтін ханның ұлына тез беріп қоя бермеген екенмін деп өкінеді. Қыз қайтадан үйіне барып түскен кезде хан қызын ұстап алып, Жемен ханға хабар береді. Жемен ханның ұлы қалың қол ертіп шеру тартып шықпаққа әзірленеді. Жемен ханның ұлы дайындық үстінде бола берсін. Біз баланың жағдайымен танысайық. Айтқан уақытында қыз келмеген соң бала иен даланы қаңғып жаяу жүріп кетеді. Әдбен шөлдеп-шаршап талықсып ұйықтап кеткен екен, түсінде ақ бурыл шал асамен түртіп оятып аян береді:

—Ей, бала, ер жігіт бұлайша жатпайтын, тұр орныңнан. Осыдан шығысқа қарай он шақырым жер жүрсең алдыңнан алма бағы жайқалып өсіп, бұлбұл құсы сайрап тұрған баққа кез боласың, соған барып жан шақыр,—дейді. Бала ұйқысынан оянып алады да түсіндегі көрген шалдың айтуымен жүріп келе жатып, мәуе баққа кез болады. Суын ішіп, шырынын жеп отырып, ұйықтап қалады. Қайта оянса басына екі мүйіз шығып қалған екен. Бала сасқалақтап жылап отырғанда бір шал келіп баладан жөн сұрап, әбден танысады. Шал балаға жаны ашып:

—Қарағым, ер адам көз жасын көрсетпес болар. Көз жасыңды тый. Менде өзің сияқты жетім шал болдым. Мынау дәудің бақшасы. Мен сол бақшаның күзетшісімін. Осы дәу мені алып кеп бақшасын бақтырып отыр. Егер дәу келіп қалса, сені жеп қоюуы мүмкін, сондықтан тез кет. Мына шырынның жерге түскен қабығын жесең, басыңдағы мүйіз түсіп қалады,—деп бір уыс шырынның қабығын береді. Балаға бір дорба шырын салып беріп, оған қоса бір уыс шырынның қабығын беріп, шал аттандырып қоя береді. Бір жерге келіп дем алып отырғанда солтүстік батыс жағынан қап-қара қою шаң қығады. Бала бұл шаңға таң болып тосып отырғанда әлгі қою шаң мешітке келеді. Бұл жаңағы Жәмен ханның баласының қолы екен. Бала жөн сұрап сәлем бергенде олар мұны мазақтап тәлкек қылады. Баланың дорбасындағы шырынды көріп ханның ұлы сат деп жабысады.

—Егер ұйықтап қалатын болсаң, жеуші болма. Онда пәлеңнен аулақ!—деп басын ала қашады. «Бір уыс шырын жеп, бір күн ұйықтайтын боқ мұрын біреу ғой,—деп отырмысың,—сен, кәне, әкел»,—деп тартып жейді. Ханның ұлы шырынды ішеді де балбырап ұйықтап кеткенде мүйіз шығып қалады. Күйеуді ертіп келе жатқан бас уәзір бұған қатты қысылады. «Әйел алмақшы боп келе жатқан күйеуі мынандай күйге түскенде әлгі қыз қайтып бұны менсінсін» деп іштей күйзеледі. Ол қалың нөкерлерімен сөз келісіп: «Бұны осы қалпымен күйеу қып апарамыз десек, ел бетіне қарағысыз қылады. Осы еріп келе жатқан көптің бірін ханзадалыққа таңдайық та, соны күйеулерің деп көрсетіп қойып, әбден елге барғаннан кейін өз әйелін өзіне алып берейік»,—деп келіседі. Қалың қолдың ішінен жігіт таңдаса, ханзада кейіпті бірде-бір адам шықпайды. Қайта әлгі жолдағы ілескен бала ханзадалыққа әбден жарап тұрған бала екен. Ақыры баланы жалдап алуға келіседі. Бала бірден көне кетеді. Жұрт отырып құданың шаһарына келгенде құда-құдағилары алдынан шығып күтіп алады. Отыз күн ойын, қырық күн тойын істеп, қызын аттандырмақшы болады. Жігіттен айырылған қыз әбден жүдеп, сүзектен тұрған адамдай бетінде ешқандай қан сөлсіз қалған екен. Жеңгелері қызды күйеуге көрсетеміз деп алып кіргенде, қыз ханзаданың орынында отырған алдыңғы өз ғашығын көреді де сұлық тұрып қалады. Дәл осы кезде бетіне өртше лаулап қан жүгіреді. Қыз бен жігіт мауқын басып уағда жасайды. Әкесі құрап алған атты заң түрде алмасаң біздің бағымыз ашылмайды дегенді жігіт қызға түсіндіреді. «Атты алған соң, мына, біздің бас уәзірімізге өз бетіңмен келіп шарт қой. Шарт қойғанда: еліңе барған соң сарайдың сыртқы қақпасынан кіргенде бір елеген алтын, бір елеген күміс шашсын. Екінші қақпасынан кіргенде екі елеген алтын, екі елеген күміс шашсын. Үшінші қақпасынан кіргенде үш елеген алтын, үш елеген күміс шашсын. Ал халық осыған айланысқан кезде алғашқы шашу кезінде ағаш атты маған бер. Екінші шашуында атты мен құрып үлгеремін. Үшінші шашуында екеуміз ұшып үлгеретін боламыз»,—дейді бала. Ақыры Жәмен ханның адамдары еліне келіндерін алып келеді. Айтқандағыдай жаңағы үш қақпадан өткенде жігіт қызды алып қашып, аспанға ұшып тайып тұрады. Бала еліне келе салысымен әкесінен ағаш шеберін сұрайды. Хан оны түрмеге жауып тастаған екен, оны түрмеден шығартып, алтын-күміспен сыйлап, үйіне салтанатпен қайтарады. Отыз күн ойын, қырық күн тойын істеп, барша мұратына жетіпті.

—Қарақтарым, менің өлер шағым болды, көзімнің тірісінде үш ұлым сендерді үш рет сапарға шығарып, жер танытайын деген ойым бар еді,—деп үлкен ұлының жанына қырық жігіт нөкер беріп, сыртқы хандықтардың ел жерін аралатуға қоя береді. Жол жүрер алдында хан үлкен ұлына:

—Осыдан бір айшылық жерде Шөлқұдық дейтін жер бар, бұған жолда қонушы болмаңдар. Одан арғы жолда өздеріңнің қалауларың білсін,—дейді. Қырық жігіт нөкерін ертіп, қылаң атына, алтынмен аптаған, күміспен көмкерілген ер тоқымын салып үлкен ұлы Жүніс жолға шықты. Бір айшылық жол жүргеннен кейін тал түсте әкесі айтқан Шөлқұдыққа жетеді. Жүніс жолдастарына көнбей, әкесінің сөзін сыйламай, осы қалашыққа қонады. Қала халқы бұларды ыстық лебізмен қарсы алып, қаланың қазіргі жағдайымен таныстырады. Ол қаланың ханы Сана деген жас сұлу қыз екен. Ерге шығу үшін жер бетіндегі адамдардың бәріне жария шашады екен. Кімде-кім сауалына жауап берсе, соған тимекші болады, жауап бере алмаса оны өлтіреді екен. Жүніс бұл жағдайды естіп қызға келеді. Бұдан бұрын талай жігіттер, талай боздақтар сұрағына жауап бере алмай, бұл пәниден қайтыпты. Орданың қызметшісі келген Жүністі қызға хабарлайды. Қыз Жүністі ордаға енгізуге ұрықсатын береді. Қыздың алдында жеті пәренжесі бар екен, соның төртеуін ашып, үш пәренжесінің аржағынан келген адамдармен кездесіп, сауалын қояды екен. Ордаға кіріп келген Жүніс үш пәренженің аржағында отырған қызды көріп талып түседі. Бір уақытта әрең деп есін жиып, қыздың сауалын тыңдайды:

—Гүл Самырыққа не қылды, Самырық Гүлге не қылды? Осының шешімін айт, айтпасаң басың алынады?—дейді. Жігіт үш күн, үш түн ойланып, шешімін таба алмай басы алынады. Жігіттің қырық нөкері атын жетелеп, азалы күймен еліне қайтады. Хан екінші ұлы Жүкейді тағы да қырық жігіт нөкер беріп, Шөлқұдыққа қонба деп өсиетін айтып, ұзақ сапарға аттандырады. Жүкей де әкесінің сөзін сыйламай, ағасының жолымен қыз қолынан қаза табады. Хан үшінші рет үшінші ұлын тағы ұзақ сапарға шығарып, Шөлқұдыққа қонба деп өсиетін айтып аттандырады. Үшінші ұлы Жамағат Шөлқұдыққа келіп қонып, қыздың сауалын сұрап кездеседі. Қыз:

—Гүл Самырыққа не қылды, Самырық Гүлге не қылды?—дейді.

—Көзіңнің оты, көңіліңнің нұры күшті екен, іздеген жолыңды тауып, жүрегіңнің сыздаған жарасын жазайын. Осы шыққан бетіңмен оң қол жағыңды ала жүре берсең ақ басты, құзар шыңға тап боларсың. Осы шыңда жалғыз жалмауыз кемпір өмір сүреді. Кемпір үңгірдің түбін ала отырады, сол кезде есігінен кіріп барып, «Армысың, аяулы ана»,—деп өзінен бұрын сәлем бер. Сол кезде ол кемпір саған бір садақ, бір қоржын береді. Садағын ата берсең, көздеу-көздемеуіне қарамай оқ біткенге тие береді. Ал қоржынына қандай дүние салса да сыя береді. Ол толу деген жоқ. Одан арғы жолыңды кемпір өзі көрсетеді,—дейді. Жамағат орнынан тұрады да, кемпірге келіп сәлем береді. Кемпір:

—Сен маған сәлем бере келгенің үшін мен сені жемейін, егер сәлем бермесең, бүгінгі асым сен болып едің. Енді менен не тілесең де орындауға дайынмын,—дейді. Жамағат:

—Гүл Самырыққа не қылды, Самырық Гүлге не қылды? Осының шешімін айтып беріңіз?—дейді.

—Қарағым, бұны мен білмеймін, саған бір Самұрық құс көмек етер, мына қоржынмен, садақты ал! Осы таудан асып өрге қарай жүргенде жеті басты айдаһар кез болады. Оны мына қылышпен жарып түс,—деп бала Жамағатты аттандырады. Кемпір берген қылыштың жүзін умен суарған екен. Жамағат кемпір айтқан жолмен жүріп келе жатып тағы бір шыңға тіреледі. Шыңның басында екі балапанның шырылдаған даусы шығады. Қараса шыңды өрлеп жеті басты айдаһар өрмелеп барады екен. Жамағат дереу айдаһардың алдын кес-кестеп тұра қалады. Сол кезде айдаһар Жамағатты жұтып жібермекші болғанда, қылышын тік ұстап айдаһарды жарып түсіреді. Сөйтіп, Самұрықтың балапанын өлім аузынан алып қалады. Самұрықтың екі балапаны Жамағатты қанатының астына жасырып қояды да, «біздің анамыз келгенше ешқайда кетпеңіз, не тілесеңіз де анамыз орындауға дайын»,—дейді. Бір уақытта қатты дауыл соғып, шың солқ еткендей болады. Дәл осы кезде Самұрық та келіп шыңға қонған екен. Анасы келген кезде балапандары:

—Сіз осы шыңға мекендеп жұмыртқа шығарғалы қырық жыл болса да бірде-бір перзентіңіз еріп көрмепті. Себебі оны әнеу жатқан айдаһар бәрін құртқан екен,—дегенде Самұрық таң қалып: «Бұны кім өлтірді, сендерді кім өлімнен құтқарды?»—деп сұрайды.

—Анажан-ай, жақсылық қылғанға жақсылық етесіз бе, жоқ, әлде опа қылғанға жақсылық етесіз бе, ол сіздің еркіңізде. Мына бір адамзат баласы бізді өлімнен құтқарды,—деп баланы балапандары анасына көрсетеді. Самұрық қатты қуанып, өмірде имеген өр кеудесін адам баласының алдында иіпті. Баланы үш күн дем алғызып жатқызып қойып, одан кейін үш күн аң аттырып, қоржынының бір басына салғыза береді. Сол тауда мекендеген аңдардан үш күн атқанда ешбірі қалмаса керек. Сөйтіп, қыз шаһарына шыққаннан бері он күн өтеді. Самұрық қоржынның екінші басына бір көлдің суын бірақ құйғызып, қоржынмен Жамағатты иығына отырғызып алып:

—Біз осыдан ұшып отырып екі күн жүргеннен кейін ең алдымен тұман теңізінен, одан кейін от теңізінен, одан кейін қан мен ірің теңізінен өтеміз. От теңізінен өткен кезде мен оң жағыма қарағанда ет лақтыр. Сол жағыма қарағанда су лақтыр. Біз үстіп үш теңізден өткен соң диюлар шаһарына барып түсеміз. Диюлар елінің ханы Самырық деген кісіден, Гүлдің Самырыққа не істегені, Самырықтың Гүлге не істегенін сұра. Сұрағанда, хан үлкен мазардың үстінде отырады. Сен ханның жанына бармайсың. Мазарға шығатын алпыс баспалдақ бар, жерден мазарға қарай санағандағы бесінші баспалдақта тұрып сәлем беріп сұра. Одан әрі жүруші болма. Самырық хан болған уақиғаны айтып біткеннен кейін сені жемекші болады. Сол кезде өзің кейін қарай ыршы. Мен сені қанатыма қондырып алып, қашып келетін боламын,—дейді Самұрық құс. Самұрықтың айтуы бойынша тұман теңізінен өтіп, от теңізіне барғанда, оң жағына қарағанда ет, сол жағына қарағанда су лақтыра отырып, қан мен ірің теңізіне барғанда еті де, суы да таусылады. Ірің теңізінің үстінде ұшып бара жатқан кезде Самұрық оңға қарағанда Жамағат өзінің оң жақ қоң етін кесіп лақтырады. Солға қарағанда өзінің сол жақ көзін ойып лақтырады. Сөйтіп, диюлар шаһарына жетеді. Самұрық Жамағатты жұтып ап құсып қалғанда аяғына қоң ет, маңдайына қайтадан көз бітеді, жарасы жазылып кетеді. Жамағат мазар алдындағы бесінші баспалдаққа барып сәлем береді де, онан әрмен жүрмей тұрып алады. Самырық хан қанша шақырғанымен алға қарай адымдап аяқ баспайды. Егер бір баспалдақ өрлесе, өлім қазанына түсіп кеткелі тұр. Жамағат үндемеген соң Самырық хан: Маған не үшін келген бұйымтайыңды айт,—дейді.

—О, ұлы пірім! Гүл Самырыққа не қылды, Самырық Гүлге не қылды? Осыны айтып беріңіз?—дейді.

—Жә, бала тыңда! Менің атым Самырық, әкем бұл жер жаһанның ұлы әміршісі еді. Мен ержеткен соң, жер бетіндегі сұлулардан таңдап Гүл деген қызға құдаластырды. Бұл ай десе аузы бар, күн десе көзі бар, ешбір адам ауызбен айтып сұлулығын айтып жеткізе алмастай қыз еді. Мен бұны алдым. Екеуміз алғаш қосылған күні ант-су ішісіп, бір-бірімізден басқа еш адамның бетіне күле қарамауға ант етістік. Осылайша, он жыл өтті. Ол да, мен де бір адамның бетіне күле қарамадық. Он бірінші жылы Гүл менің сол қол уәзіріммен байланыс жасады. Екінші рет сол уәзірдің өзінен кейінгі бауырымен байланыс жасады. Бұл жолы да кеңшілік етіп, Гүлге кешірім етіп, ағалы-інілі уәзірді өлтірдім. Үшінші ретінде сол уәзірдің кенже інісімен байланыс жасады. Бұл жолы оны да өлтіріп, Гүлді жеті қабат темірдің ішіне салып қойдым. Әнеу, бүкшиіп жатқан, сол. Мен алдымен тамақты адал итіме берем, содан қалған жуынды-шайындыны опасыз Гүлге берем. Осылай болғанына үш жыл өтті. Енді төртінші жылында мен оның тірідей етін жеймін,—деді. Самырық хан осыны айтып болған соң Жамағатты өлтірмек боп «Жендет!»—деп айғай салады. Бәріне алдын ала дайындалған Жамағат көзді ашып жұмғанша кейін секіреді. Сол кезде Самұрық құс Жамағатты іліп алып тайып тұрады. Жолда жалмауыз кемпірдің қоржынын, садағын, қылышын өзіне қайтарып беріп, қызға келгенде, дәл он бес күн болады. Жамағат қызға келіп, Гүлдің Самырыққа не істегінін, Самырықтың Гүлге не істегенін айтып береді. Шарт қойған Сана қыз: «Мен енді саған тиемін»,—дейді.

—Жоқ, менің екі ағамды тірілтпесең, сені алмаймын,—деп Жамағат ұйғармайды. Қыз:

—Саған үш түрлі шарт қоямын: Бірінші, екі ағаңды тірілтемін. Екінші, біз кеткен соң мына шаһар бұзылып топырақ болады, бұны еш жанға айтушы болма. Үшінші, мені қайтіп алғаның туралы еш адамға ешқашан айтпайсың,—дейді де, бір уәзірін шақырып алып:

—Орданың шығыс жағындағы бақшадан бір уыс гүл алып, отқа жағып, күлін маған әкеп бер,—дейді. Қыз оны езіп, ем ғып алып, Жамағаттың екі ағасының кеудесіне басын қойып, қылыш шапқан жеріне айландырып жаққан соң, екі ағасы тіріліп шығады. Қыз жер қайысқан қалың қолын ертіп қаладан ұзап шыға бере әскері көккептер болады да, қаласы топыраққа айналады. Бұл Сана бағанағы Гүл қыздың сіңілісі екен. Жамағат екі ағасын тірілтіп елге барған соң әкесі қырық күн ойын, қырық күн тойын істеп, қағанағы қарық, сағанағы сарық болады. Келін келген соң, күн өткен сайын Жамағат байып, бағы өрлеп, дәулеті артады. Күндердің бір күнінде Жамағат өзінің тел қозыдай бірге өскен досына Сананы қалай алғандығын айтып қояды. Сана Жамағатқа бір темір шақай, бір темір таяқ істеп береді де:

—Жә, достым, біз бірігіп өмір сүре алмайтын болдық, өз обалың өзіңе, мына темір таяқ пен темір шақай құм елек болған кезде мені іздеп табасың, одан бері таппайсың!—дейді де көк кептер болып ұшып кетті. Жігіт Сананы артынан тағы да іздеп кетті. Әлі хабар жоқ. Менде осы арада әлі тосып отырмын.

—Менің бір де балам жоқ, оны өзің де білесің. Мен өліп кетсем, менің орнымды кімдер билейді?—дегенде yәзіpі біp кітапқа карап айтыпты:

—Сіздің қатыныңыз жүкті, тоғыз ай, тоғыз күн дегенде біp ұл туады. Ол ұлыңыздың атын Жақанша қоясыз,—депті. Айтқанындай, тоғыз ай, тоғыз күн дегенде бала тауыпты. Баласы Жақанша біp күнде біpгe, eкі күнде eкігe, үш күнде үшке, ceгіз күнде сегізге кіріпті. Жақаншаны молдаға бepіпті. Біp айда «Әптиекті» таусыпты. Он төртке келгенде құранды жаттапты. Одан соң аңшылыққа үйретіпті. Он тоғызға келгенде жұртты жинап, той қылып, өзінің орнына патша қылыпты. Біp күні Жақанша қырық уәзірімен аңға шығыпты. Ешнәрсе ата алмастан қайтып келе жатса, үсті-басы қоңыраулы біp алтын киік жолығыпты. Оны қырық уәзірімен қамалап тұрып, Жақанша айтыпты:

—Егерде осы киік кімнің үcтінен қарғып кетсе, оны сол адам өзі барып ұстап келеді,—депті. Киік Жақаншаның айтқан cөзінe түcініп, Жақаншаның үстінен қарғып кетіпті. Сонда Жақанша айтқан сертімнен таймаймын деп, артынан куалап кетіпті. Ол киік біp дарияға қарсы ұшырап, дариядан жүзіп кетіпті. Жақанша не қыларын білмей, алаңдап тұрса, біp балықшының қайығы жолығыпты. Қайықты алып мінейін деп жатқанда алты yәзіpі артынан келіпті. Жақанша қайыққа отыра бергенде алты уәзіpі біpгe мініп жүре береді. Дарияның арғы жағына өтіп, жан-жағына қараса, киік шаршап, тілі салақтап ентігіп жатқанда, Жақанша барып қылышпен салып қалып, ортасынан қақ бөліп, киікті алып, қайыққа салып, дарияның ортасына келгенде жаңбыр жауып, дария тасып, қайығымен ағып кете барыпты. Алыстан біp тау көріпті. Қасына жақындап, сол жерге түсіптідағы, eкі уәзірін жіберіпті, «барып қара, не бар» деп. Уәзіpі барып қараса, әртүрлі жемістер көп екен. Жемістен біреуін алып жатқанда жарты басты адам көріпті. Ол адам өзінің тілінше бақырып сөйлепті. Біраздың арасында жарты басты адам көбейіп кетіпті де, бұларға тас ата бастапты. Бұлар қайығына мініп қаша бepіпті. Қашып бара жатқанда тағы біp тау көріпті. Ол таудың төбесінде біp алтын қорған көріпті. Сол жерге түсе сала, бұлар қорғанға кіріпті. Kіpіп қараса, біp патшаның тағы көрінеді. Бұлар шаршап келіп, сол жерге ұйықтап қалыпты. Біp мезгілде оянса, жан-жағының бәpі қоянға толып қалыпты. Бұлар таң қалыпты. Біp қоян келіп айтыпты:

—Біздің бір де патшамыз жоқ. Сендерді жібермейміз. Бізгe патша боласыңдар!—депті. Бұлар «болайық»,—депті. Қояндарға патша болып жүре бepeді. Біp күні аңға шықпақшы болыпты. Аңға шығып, біp тоғайға келіпті, ол тоғайдағы зиянды үлкен аңдар ұмтыла бергенде мылтығымен басып салыпты. Аңдардың өлгені өліп, қалғаны қашып кетіпті. Біp жерде жазуы бар үлкен тас көріпті. Оқып қараса: «Күншығысқа барсаң, үлкен аңдар көп, солтүстікке барсаң, диюлар көп, күнбатысқа барсаң, үлкендігі қояндай құмырсқалар көп. Оңтүстікке барсаң, жезтырнақ сияқтылар көп»,—депті. Бұлар аң-таң болып ойланыпты. Уәзірлері айтыпты:

—Төрт жағымыздың төртеуі де зиянды нәрсе екен. Енді тездіктен қашпасақ болмайды,—депті. Жақанша айтыпты: Күнбатысқа қашсақ құтылармыз,—дeпті. Сол күні Жақаншалар арақты көбейтіп, қояндарды әбден мас қылыптыдағы, жетеуі жақсы жеті атқа мініп қашыпты. Күндік жерге барғанда қояндар артынан біліп қалып, қуыпты. Жақаншалар біp төбеге шығып қараса, қояндар мен құмырсқалар ұрысып жатыр екен. Бұлар «пәледен» құтылдық па» деп, кете бepіпті. Сөйтіп, келе жатқанда алты уәзірдің аты болдырып, арам өліп, өздері аштан өліпті. Жақаншаның жалғыз өзі қалыпты. Ақырында Жақаншаның аты да өліп, қара басы қалыпты. Біpaз жүрген соң алдынан дария шығыпты. Дарияның арғы жарынан біp тау көpіпті. Жақанша дариядан жүзіп өтпекші болып шешініп жатқанда біp адам тұрып айқайлап сөйлепті. «Бұл дариядан жүзіп өте алмайсың. Ертең суы құриды, ертең өт»,—депті. Оның айтқан тілін алып сол жерде жатыпты. Ертеңіне оянып қараса, суы құрып қалыпты. Дариядан өтіп қалаға барады. Барса, адамдардың жартысы қатып қалыпты. Жақанша біp адамнан сұрапты:

—Адамдарының жартысы неге қатып қалған? Дария біp күн ағып, біp күн ақпайтыны нecі?—депті. Сонда әлгі адам айтыпты:

—Кәпірлер күнде балық аулай береді. Жұма күні балық аулама десе де, тыңдамай аулай берді. Содан кейін суы біp күн құрып, біp күн ағып, адамы біp күн қатып, бір күн тіріліп жүретін болған,—дейді.

—Мен бұл жерде күн көре аламын ба?—депті.

—Күн көре аласың.

—Базар қашан болады?—депті.

—Базар ертең болады,—депті.

—Мен істеймін!—депті. «Жүре ғой балам»,—деп алып кетіпті. Kіpіп барса, біp патша отыр, біp жағында қызы, біp жағында келіні.

—Келе ғой, балам, мүсәпір екенсің,—деп қасына отырғызып Жақаншаға ауқат бepіп, қарнын тоқтап, үcтін тазалап, киіндіріп, қырық күн бағыпты. Kүні біткен соң: «Балам енді біp сағаттық жұмысыңды іcтe»,—депті.

—Болады істейін,—депті.

—Сен осының ішіне кіpіп жат, не білсең, не түс көрсең маған айтасың,—депті.

—Болады!—деп ішіне кіріп жатыпты. Біp нәрсе көтеріп тастағандай болыпты. Жақанша басын шығарып қараса, таудың төбесіне құстар шығарып тастапты. Жақанша патшаға айтыпты:

—Енді мен қайтып түсемін!—депті.

—Сен таудағы тасты бepі тастай бер,—депті. Жақанша әбден тастап болған соң, «болды»—деп, түйеге артып алыпты.

—Енді ceні біз түсірмейміз, сол жерде қаласың,—депті. Патша таудың басынан алтын түcіpeтін мысты алып кетеді екен. Жақанша жылап, тауды кезіп қараса, жан-жағында өліп жатқан адамдардан басқа еш нәрсе көрмепті. Жақанша жылап, біp жерде ұйықтап қалса, түсінде біpey келіп айтыпты:

—Оң жағыңа қарай домаласаң, құтылып кетеcің!—депті. Жақанша оянып, оң жағына қарай домалапты, домалап жерге түскен соң, қол-аяғы шыққан, жарылған Жақанша жылап, әрең келе жатса, біp құдық кез келіпті. Ол құдыққа шомылыпты. Ycті-басының бәpі—шыққан, жарылған жер жазылып, баяғыдай болыпты. Жақанша жүpіп кете бepіпті. Алыстан біp алтын қорған көреді. Жақанша жүріп барып, қорғанның ішінe кіpіп қараса, құстың патшасы отыр дейді. Бас жағы адамның басына ұқсапты. Құстың патшасы айтыпты:

—Балам, сені жел ұшырып келді ме, су ағызып кeлді ме?—депті. Жақанша басынан өткеннің бәрін айтып бepіпті.

—Әйтпесе, мен сені ертең біp құсқа мінгізіп, еліңе жіберейін,—депті Жақанша қуанып: «Жарайды»,—депті. Біp құс—патшасына қағаз алып кеп бepіпті. Қағазды оқып қарап патша:

—Менің ағам той қылмақшы екен. Мені соған шақырыпты. Саған қырық сарайдың кілтін бepіп кетемін. Қайсысын қаласаң, сонысын ашып, тамаша қылып жүрерсің,—депті.—Мен үш күнде келемін, отыз тоғызын аш, артындағы біpeyін ашпа. Ашсаң, басың пәлеге қалады,—депті. «Сарайдың бәpін ашып тамаша қылып жүр деп, ал мына сарайды неге ашпа деді екен!—деп ойлапты Жақанша. «Соны біp ашып көрейін»,—деп ашса, біp үлкен су, біp жағында тақ, біp жағында алтын шылапшын, біp алтын шөміш тұр. Жақанша жасырынып жатыпты. Біp кезде үш құс келіпті.

—Адам иcі шығады,—депті.

—Рас, апа, шығады,—депті.

—Шықса, не қылады дейсің,—депті.

—Маған сол қыздардың кішкенесін алып береcіз,—депті.

—Ол қыздар жылына біp рет келіп, шомылып кетеді. Олар пepі болады. Сен оны аламын десең, аңдып жатасың, ендігі келгенде кішкeнесінің киімін алып, жалынса да бермейсің,—депті. Жақанша: «Болады»,—деп аңдыпты. Екінші жылы үшeyі және келіпті. Және үлкені айтыпты:

—Адам иcі келеді,—депті. Ортаншысы айтыпты: «Рас айтасыз»,—депті. Кішкенесі: «Не қылады дейсің?»—депті. Yшеуі үш сілкініп, суға түсіпті. Кішкенесінің киімін киіп алып, бермепті. Eкеуі таласып тұрғанда перінің екі апасы ұшып кетіпті. Патша келіпті. Патшаға қыз жалыныпты. Патша:

—Болмайды, екеуіңді қосып қоямыз,—депті.

—Болады,—деп көніпті.

—Сен мына киімді қашан біp бала тумағанша бермегін,—деп. Патша біp үлкен құсты шақырып алып айтады:

—Мына екеуін еліне алып барып, тастайсың—депті. Ycтіне мінгізіп алып, еліне алып барып тастап, құс қайтып кетеді. Eкeyі атасының тағына барады. Атасы қуанып: «Балам келді,—деп елін жиып, той қылыпты. Біp күндері Жақанша өз киімін киіп, қыздың киімдерін біp теміp сандыққа салып қойыпты. Біp күні қыз үйді сыпырып жүргенде киімнің исін біліпті. Сандықта екенін біліп, сандықты аяғымен біp тeyіп бұзып, киімін киіп, біp сілкініп, құс болып, үйдің төбесіне шығып, Жақаншаны күтіп отырыпты. Біp мезгілде Жақанша келіпті

—Жақанша, мен кеттім,—деп ұшып кетіпті. Жақанша сол жерде талып қалыпты. Атасы жұртты жиып:

—Осы баламды кім жазып берсе, бастан аяғына дейін алтын шашамын,—депті. Сонда біp адам айтыпты:

—Қырық патшаның, қырық байдың қызы келіп, өлең, айтса, сонда түзеледі, түрегеледі,—депті. Сонда да Жақанша түзелмепті, түрегелмепті. Соның арасында еліне жау келіп қалыпты. Патша екі мың әскерімен ұрысқа шығып кетіпті. Жақаншаға біp мезгілде жан кіpіп, ecін жиып, түрегелейін депті. Түрегеліп, біp yәзіpін ертіп ұрысқа кетеді. Біp жерге келіп, yәзіpмeн eкeyі дем алып, ұйықтап қалыпты. Жақанша оянып:

—Мен ұрысқа барғанда не бітіремін,—деп ойланыпты да, «мен қызға барайын» деп, қызға қарай жөнeліпті. Жақанша біpнеше күннен соң, баяғы құстың патшасына барыпты. Басынан өткенін айтыпты. Сонда құстың патшасы айтыпты:

—Мен білмеймін, менің ағам бар, сол біледі. Мен ағама қағаз жазып беремін,—деп. Қағаз жазып бepіп, біp құсын шақырып алып мінгізіп жібеpіпті. Біpнeшe күннен соң патшаның ағасына барыпты. Патшаның ағасы қағазды оқып керіп: «Мен білмеймін, құстарымнан сұрап қарайын»,—деп құстарынан сұрапты. Құстарының ішінен біp ақ, кәpі құс айтыпты:

—Мен кішкене күнімде менің әкем тамақ іздеп кеткенде перілер ұстап қалып еді,—депті.

—Әйтпесе, сол әкеңді ұстап қалған жеріне алып барып таста,—депті.

—Болады!—деп, үстіне мінгізіп алып барып тастапты.

—Сен сондай біp патшаның баласын тастап келгенің бола ма?—деп. Перінің әке-шeшecі екі жүз пepі жинап, «сол баланы тауып келіңдер»,—депті.

—Біpeyі барып баяғы қаңғырып жүрген Жақаншаны көpіп, атын сұрап біліп, «шақырған адам сен екенсің»,—деп, перінің үйіне алып келіп, той қылыпты. Содан перілерді жинап, қыз бен eкeyі eкі жүз перімен Жақаншаның еліне келсе, атасы баяғы жаумен ұрысып жатқан екен. Жақанша eкі жүз пepігe айтыпты:

—Анаусы менің атамның әcкepі, анау келген жау,—депті. Eкі жүз пepі жауға ұрысқа шығыпты. Жаудың бәрін қиратып жіберіпті. Сонымен той қылып, Жақанша перінің қызын алып, eлінe келіп, жауын қырып, әкесі мен өзі мұрат-мақсатына жетіпті.

—Балам, іздесең, ізде!—деген соң, Аққоян темір етік киіп, темірден таяқ соқтырып алып, жаяу құлынды іздеп жүріп кетті. Сонан кейін Аққоян жүре-жүре келе жатса, арада бірнеше уақыт өтіп, темір етіктен теңгедей, темір таяқтан тебендей қалады. Содан жүріп келе жатса, айдалада үш ақ отауға кез болады. Бұл отауға кіріп келсе, үш әйел отыр екен. Амандасып, жөн сұрайды. Әйелдер айтады:

—Үшеуіміз де адамзаттың, кедейдің қызы едік. Осы үйдей алып қара құс деген үш ағайынды дәу екен. Бізді еріксіз әкеліп, қатын қылып отыр,—дейді. Аққоянға әйелдер:

—Қайдан әкелетінін білмейміз, әйтеуір күн сайын ұшып барып, ылғи алтын жал, күміс құйрық құлынды ұрлап әкеліп күн көреді. Жылқысының көптігі екі мыңдай болды,—дейді. Аққоян:

—Бұларды қалай аламын?—дейді. Әйелдер: Екеуін өлтірсең, ең кішісі болмайды,—дейді. Сонан соң Аққоян бұлардың келетін жолын тосып жатып екеуін өлтіріп, үшіншісін қалай өлтірудің айласын үйге келіп, әйелінен сұрайды.

—Менің күйеуім бәрінен де мықты. Мұны өлтіру қиын. Мұның табанының астындағы ұлтарағында қырық кез ақ семсері бар. Осы ұзын семсерін түсіріп алып шауып өлтірмесең, басқа сайман мұның денесіне өтпейді,—дейді. Сонан соң Аққоян әйелмен ақылдасып байын өтлірмекші болып отырғанда, ұрлыққа кеткен дәу келіп, бір түйені ұрлап әкеліп, сойып, тай қазанға астырып табақпен алдына әкелдіріп жейді. Етті жеп отырып, түйенің тоқпақ жілігін сол қалпында жұтады. Жілік тамағына барып не әрі, не бері кетпей қақалып, әйеліне «қанжарымды әпер» деп, айғай салады. Әйелі қанжарын ұлтарағынан алып берген соң, жілікті ішіне қарай қанжармен итермекші болып, бер жағынан семсерін итереді. Бұл қанжармен итеріп жатқанда Аққоян қолының үстінен жұдырықпен қойып кеп жібереді. Сонда семсердің ұшы желкесінен шығады. Сонан дәу шалқасынан түсіп, жан тәсілім қылады. Аққоян дәудің үшеуін де өлтіріп болып, бағанағы ұрланған құлынын түгендесе, ылғи алтын жал, күміс құйрық ала жылқы мың жарым болған екен. Аққоян үш келіншекті үйлерімен көшіріп, мың жарым жылқыны айдап еліне қайтады. Келген соң Аққоян екі әйелді ағасына беріп, кіші әйелді өзі алып, біраз заман тынығып жатып, өзінің екі ағасына жылқы бақтырып, оларды үйлендіріп, байытады. Сөйтіп, жәйін айтып, өзі демін алады. Екі ағасы жылқы бағып, мал қарап шаруа істейді. Сүйтіп жүріп екі ағасы байыған соң, інісін көре алмай күндейді. Сүйтіп жүріп біріне-бірі: «Аққоян бізге неге кісілік істейді? Неге кісі жалдамайды. Өзі шалқасынан түсіп жатып алады. Өлтірейік»,—деп ақыл қосады. Ортаншы ағасы үлкен ағасына: «Мен Аққоянның алты кез ақ семсерін ұрлап алып кешке таман киіз үйдің есігіне жүзін ішіне қаратып байлап кетейін. Түн ортасына жылқыны үйге қарай тасырлатып қуайық. «Ұры тиді жылқыға, Аққоян не ғып жатырсың» деп айғай салайық. Сонда Аққоян далаға жүгіріп шығарда есіктегі ақ семсерге ортан белінен кесіліп мұрттай ұшар,—дейді. Айтқанындай, қанжарды есікке көлденең байлай келіп, түнде жылқыны айғай салып қуады. Бұлардың дауысымен, жылқыға ұры тиіп жатыр деп, Аққоян үйден жүгіре шыққанда көлденең тұрған ақ семсерге екі тізесінен қырқылып, домалап мұрттай ұшады. Мұның ертеңінде екі ағасы үйлерін жығып, барлық малын айдап, Аққоянға бір қос қылып беріп, тамағына жылқы сойып беріп, жалғыз тастап, өздері көз көрмес, құлақ естімес бір жаққа көшіп кете барады. Содан соң Аққоян жалғыз ешқайда бара алмай, қостың ішінде садақ істеп, тамағын ішіп отырады. Күндердің күні болғанда бір екі қолы жоқ шолақ кісі бір киікті қуып келе жатыр екен. Жетеді, бірақ, ұстайын десе, қолдары жоқ. Сонда қостың ішінде отырып, Аққоян айғай салады:

—О, кісім, киікті маған қарай қайыра бер!—дейді. Кісі қайыра бергенде Аққоян садақпен атып жығады. Сүйтіп, шолақ қол Аққоянды қара тұтып, екеуі бірлесіп барып, киікті әкеліп сойып, етін асып жеп отырады. Сол кезде екі көзі жоқ бір соқыр адам бір түлкіні дүбірімен қуып келе жатады. Аққоян: «Бері қайыр!»—деп, айғай салады. Соқыр қайырғанда мылтықпен атып жығады. Сонан соң соқырды шақырып алып, шолақ қол соқырды жетектеп, соқыр Аққоянды арқалап, үшеуі бірлесіп барып түлкіні алып келеді. Осымен біраз заман бірлесіп күн көріп жүріп, бір күні үшеуі ақылдасады: «Біз бүйтіп жүріп күн көре алмаймыз. Бізге бір әйел керек. Кір-қоңды жуып, ас істеп беріп отыратын». «Олай болса, әйел тауып алу оңай»,—дейді шолақ. «Ал, қалай?»—дейді екеуі. Сонда шолақ қол айтады:

—Менде мынадай өнер бар,—дейді.—Мен шылбырын сүйреткен тайпалған қара жорға боламын,—дейді.

—Сенің қандай өнерің бар?—дегенде, ол айтады:

—Қатты айғайлап, аузымнан леп шығарсам, айналамды қап-қараңғы тұман қылып жіберемін,—дейді.

—Жарайды, ал, Аққоян, сенің қандай өнерің бар?—дейді. Аққоян айтады:

—Мен ірі мергенмін. Көз ұшым жерден шымшық торғайды атқанда көзінен өткізем,—дейді. «Олай болса, үшеуіміз елден барып әйел әкелейік» деп, үшеуі елге жөнеледі. Бір елдің жанына барып, ауылдан алты шақырымдай жерге Аққоянды жатқызып, үш шақырымдай жерге соқырды жатқызып, шолақ қол өзі үстінде күміс ер-тоқым, күміс жүген тайпалған қара жорға болып, ауылға барады. Жаздың шілде ыстық күні екен. Шылбырын сүйретіп, қотанда жүреді. Ұстаймын деп, анау да, мұнау да ұмтылса, ұстатпайды. Бір құрт жайып отырған он бестің шамасындағы бір байдың қызы келіп, ұстағалы келгенде тұра қалады. Қыз шылбырдан ұстап алады да, мініп кеп қалғанда, қызды ала кеп жөнеледі. Даяр отырған ел кермедегі атты мініп алып, үш жүздей кісі қыздың соңынан жабыла қуады. Ауылдан үш шақырымдай шығып, әне жетемін, міне жетемін деп келе жатқанда, соқырдың тұсына келген кезде соқыр қатты айғайлап, аузынан леп шығарады. Төңіректің бәрі түк көрінбейтін тұман болып кетеді. Сонда қуып келе жатқтан кісілер адасып, бірінен-бірі ұстап, үйлерін әрең табады. Бұлар қызды алып келіп, орталарында қарындас қылып, ас қылдырып, кірі жудырып, бірнеше уақыт күн көріп жүреді. Бір күні ағалары аңға кетіп, келер кезде қыз ас қылайын десе, оты сөніп қалыпты. Қыз сасып, далаға шығып қарап тұрса, күннің батысында бір жылтыраған от көрінеді. Қыз етек-жеңін түріп алып, үкідей ұшып келсе, тары көже қылып отырған қу аяқ кемпір екен. Кемпірден от сұрап ала қайтайын десе, кемпір: «Кішкентай басымның битін қарап бере кет»,—дейді. Қыз бір тізерлеп отырып, басының битің қарағанда қыздың етегін шұрқ-шұрқ тесе береді. Сүйтіп, қыз кетерінде етегіне бір аяқ тары салып беріп: «Ағаларыңа ас қылып бер»,—дейді. Қыз ұшып қосқа келсе, тарыдан дым жоқ. Бәрі жол бойы түсіп қалған. Мұның мәнісі, тарының шашылған ізімен қыздың үйін тауып алу үшін жасаған кемпірдің айласы екен. Содан соң қыз ағаларына ас істеп беріп, ертеңінде қу аяқ кемпір келіп, қызға басын қаратып кетіп отырады. Кемпір басын қаратқан сайын қыздың санынан қан сора береді. Қыз аппақ шөлмектей болып, қаны азайып жүдейді. Ағалары: «неге қаның қашып, жүдеп жүрсің» десе, айтпайды. Ағалары сұрап қоймаған соң, бір күні кемпірді айтады. Содан соң сол күні ағалары аңға шықпай үйде тығылып жатып, қу аяқ кемпірді ұстайтын болады. Қу аяқ кемпір келіп кіргенде шолақ есікте тұра қалады. Кемпір шыға жөнелгенде ұстайтын қолы жоқ аяғымен теуіп қалып қоя береді. Шолақ қол соқырды жетектеп, соқыр Аққоянды арқалап, үшеуі бірлесіп қуып, қу аяқ кемпірді ұстап алып, өлтірмекші болады. Кемпір бұларға жалынып: «Аяғы жоққа аяқ, қолы жоққа қол, көз жоққа көз саламын,—дейді.—Мені өлтірме»,—дейді. Содан соң бұлар кемпірді үйіне алып келіп, Аққоян алдымен кемпірге: «Соқырды жұтып, қазір көз бітір»,—деп бұйырады. Кемпір соқырды жұтып, көз, қолсызды жұтып, қол бітіреді. Ең ақырында Аққоянды жұтпақшы болғанда, Аққоян жолдастарына тапсырады: «Мынау мені жұтып, тастамауы мүмкін. Қолдарыңа қылыштарыңды алып тұрыңдар. Мені шығармаса, дереу басын алыңдар!»—дейді. Айтқанындай, Аққоянды тастамайды. Қыз үшеуі жабылып, кемпірдің басын алып, бір бақайшағының ішінен аяғы жазылған Аққоянды тауып алады. Мұның артынан Аққоян елін іздеп келсе, екі ағасы Аққояннан айырылғанына қуанып, елін көшіріп әкетіп, той қылып жатыр екен. Әке-шешесін құл қылып, қатынын күң қылған екен. Сол жерде Аққоян барған соң, ағалары қорқып қашады. Оларды ұстап алып, халықты жинап, өміріндегі көргенін көпшілікке айтқан соң, көпшілік екі ағасын қолымен ұстап өлтіріп беріпті. Бүкіл ел Аққоянның аман-есен келгендігінге отыз күн ойын, қырық күн тойын істепті. Аққоян осымен мұратына жеткен екен.