Мақала Лоуренс Коэннің ойын терапиясы негізіндегі тәрбие әдістемесін, оның ғылыми негіздерін және ата-ана мен бала арасындағы эмоционалдық байланысты нығайту жолдарын талдайды.
Лоуренс Коэн және қазіргі тәрбие парадигмасының трансформациясы
Қазіргі заманғы педагогикалық ой-тұжырымдардың ішінде Лоуренс Коэннің есімі ерекше аталады. Ол дәстүрлі «бұйрық пен жаза» жүйесін емес, баланың ішкі әлеміне ойын арқылы көпір салуды ұсынды. Коэннің «Ойын арқылы тәрбиелеу» (Playful Parenting) тұжырымдамасы — бұл жай ғана ермек емес, баланың эмоционалдық саулығын қалпына келтірудің қуатты құралы.
Бүгінгі таңда ата-аналар балаларымен сапалы уақыт өткізудің тапшылығын сезініп отырғанда, Коэннің әдістемесі әлемдік тәрбие үрдісіндегі нағыз төңкеріске айналды. Оның көзқарасы бойынша, тәрбие — бұл түзету емес, байланыс орнату.
Психологиядағы ойын феномені: Неліктен бұл жай ғана ермек емес?
Ғылыми тұрғыдан алғанда, ойын бала миының дамуына тікелей әсер етеді. Лоуренс Коэн баланың ойын кезінде өзін қауіпсіз сезінетінін және осы сәтте оның миындағы нейрондық байланыстардың белсенді түрде нығаятынын дәлелдеді.
Ойын — баланың ана тілі. Олар өздерінің қорқынышын, қуанышын және ренішін сөзбен емес, әрекетпен жеткізеді. Коэннің айтуынша, егер ата-ана осы «тілді» меңгерсе, баланың мінез-құлқындағы көптеген мәселелер өздігінен шешіледі. «Бала ойын арқылы өмірдің қиындықтарын репетиция жасайды» деген тұжырым оның бүкіл теориясының өзегі болып табылады.
Клиникалық кабинеттен өмірге: Алғашқы сенім көпірлері
Коэн өзінің практикасында кездескен бір қызықты оқиғаны баяндайды. Бірде оған өте тұйық, ешкіммен сөйлеспейтін кішкентай ұл баланы әкеледі. Коэн онымен сөйлесуге тырыспай, жай ғана еденге отырып, баланың ойыншықтарымен ойнай бастайды. Ол әдейі қателіктер жасап, ойыншықтарын құлатып, «ойбай, не істерімді білмей қалдым» деп балаға қарағанда, бала алғаш рет күліп, оған көмектесуге ұмтылады.
Бұл «бастаманы балаға беру» техникасының алғашқы жеңісі еді. Психологтың кабинетіндегі осы сәттер кейіннен миллиондаған ата-анаға арналған практикалық нұсқаулыққа айналды. Коэн осылайша кәсіби психологияны күнделікті тұрмысқа бейімдеп берді.
Эмоционалдық резервуар: Баланың ішкі әлемін қалай «толтырамыз»?
Коэннің ең танымал концепцияларының бірі — «эмоционалдық кесе» немесе резервуар. Оның пікірінше, әр баланың ішінде махаббат пен назарға толуы керек виртуалды кесе болады. Егер бұл кесе босап қалса, бала мазасызданып, агрессия көрсетіп немесе мүлдем тұйықталып қалады.
«Баланың жағымсыз мінез-құлқы — бұл оның кесесінің бос екендігі туралы SOS белгісі», — дейді автор. Ойын — сол кесені толтырудың ең жылдам жолы. Ата-ананың баламен бірге еденде аунап-қунап ойнаған бес минуты, құрғақ ақыл айтқан бір сағатынан әлдеқайда тиімді.
Төсек астындағы құбыжықтар: Қорқынышты күлкіге айналдыру өнері
Коэннің кітабындағы тағы бір сюжетті деталь балалардың үрейіне қатысты. Бір бүлдіршін иттің үргенінен қатты қорқатын болған. Коэн оған: «Кел, екеуміз де ит болып үрейік, бірақ біз ең күлкілі иттер боламыз», — деп ұсынады. Олар кезектесіп «мияулаған» ит немесе «ән айтқан» ит болып ойнағанда, баланың қорқынышы біртіндеп күлкіге ұласады.
Бұл әдіс «рөлдерді ауыстыру» деп аталады. Бала өзін қорқытқан объектіні басқара бастағанда, оның бойындағы мазасыздық жойылады. Күлкі — қорқынышқа қарсы ең жақсы антидот екенін Коэн осылайша іс жүзінде дәлелдейді.
Тәрбиедегі билік иерархиясы: Диктатурадан демократиялық ойынға
Дәстүрлі тәрбие көбіне баланы бағындыруға негізделген. Алайда Лоуренс Коэн бұл моделдің баланың тұлғалық дамуына кедергі келтіретінін айтады. Ойын кезінде ата-ана өзінің «билігін» уақытша тоқтатып, баланың деңгейіне түседі.
Бұл балаға күш-қуат пен еркіндік сыйлайды. Коэннің айтуынша, демократиялық ойын арқылы бала жауапкершілікті сезініп, шешім қабылдауды үйренеді. Бұл ретте ата-ана беделін жоғалтпайды, керісінше, баланың сенімді досына айналады. Сұрақ туады: Сіз соңғы рет қашан балаңыздың айтқанымен, оның ережесімен ойнадыңыз?
Ойынды бастаудың алғашқы қадамдары: Ата-аналарға арналған базалық жаттығулар
Коэн күнделікті өмірде қолдануға болатын бірнеше қарапайым тәсілді ұсынады:
- «Еден уақыты»: Күніне кемінде 15 минут баламен бірге еденде отырып, оның қалаған ойынын ойнаңыз.
- «Әдейі жеңілу»: Жарыс ойындарында балаға жеңілуге мүмкіндік беріңіз. Бұл оның өзіне деген сенімін арттырады.
- «Ақымақ ата-ана»: Бір нәрсені білмейтін немесе қолынан келмейтін болып көрініңіз. Бала сізге «үйреткенде» ол өзін құдіретті сезінеді.
Бұл жаттығулар баланың эмоционалдық тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі. Оларды орындау үшін қымбат ойыншықтардың қажеті жоқ, тек сіздің шынайы қатысуыңыз маңызды.
Агрессия мен қарсылық: «Жаман» мінез-құлықтың артындағы ойынға шақыру
Көптеген ата-аналар баланың агрессиясын жазамен тоқтатқысы келеді. Бірақ Коэн мұны қате деп санайды. Оның көзқарасы бойынша, агрессия — бұл байланыстың үзілуі. Бала сізді итерсе немесе ұрса, ол іс жүзінде: «Маған сенің назарың керек, бірақ оны қалай сұрарымды білмеймін», — деп тұр.
Мұндай сәттерде Коэн «қарсылықты ойынға айналдыруды» ұсынады. Мысалы, бала киінгісі келмесе, онымен «киімдерді қуалау» ойынын ойнауға болады. Бұл текетіресті ынтымақтастыққа ауыстырады.
Күрес пен белсенділік: Физикалық ойындардың терапевтік қуаты
Лоуренс Коэн «Roughhousing» немесе белсенді физикалық ойындардың (күресу, жастықпен ұрысу) маңыздылығын ерекше атап өтеді. Бұл ойындар баладағы жиналып қалған стрессті шығаруға көмектеседі.
«Күрес кезінде бала өз күшін сезінеді және сонымен бірге шекараны үйренеді», — дейді автор. Маңызды ереже: ойын күлкімен аяқталуы керек және ешкімге зақым келмеуі тиіс. Бұл әдіс әсіресе ұл балалардың бойындағы шиеленісті тарқатуда өте тиімді екені Коэннің кітабында нақты мысалдармен көрсетілген.
Төзімділік шегі: Автордың өз отбасындағы қателіктері мен сабақтары
Лоуренс Коэн — тек теорияшыл емес, ол екі баланың әкесі. Ол өз кітабында идеалды ата-ана емес екенін ашық айтады. Бірде ол жұмыстан шаршап келіп, балаларының ойынға шақырғанына айғайлап жібергенін мойындайды. Сол сәтте ол өзінің «кесесінің» де бос екенін түсінеді.
Бұл оқиға ата-аналарға үлкен қолдау болады. Автор «өзіңді кешіру» және «қайта бастау» маңыздылығын үйретеді. Егер сіз қателессеңіз, оны да ойынмен өтеуге болады. «Кешір, мен қазір ашулы аю болып кеттім, кел, мені ерітетін құшақ ойынын ойнайық» деген бір ауыз сөз жағдайды түзетеді.
Сандық дәуірдегі Лоуренс Коэн: Гаджеттер мен шынайы байланыс тепе-теңдігі
Бүгінгі интернет контекстінде Коэннің идеялары бұрынғыдан да өзекті. Гаджеттер баланың зейінін ұрлап, ата-анамен байланысты әлсіретуде. Нью-Йорк Таймс жазғандай, қазіргі балалардың өз бетінше ойнау қабілеті төмендеп барады.
Коэн гаджетке тыйым салғаннан көрі, оған балама болатын шынайы ойынды ұсынуды жөн көреді. Егер ата-ана баламен қызықты ойнаса, бала планшетті өздігінен шетке ысырады. Бұл — сандық дәуірдегі эмоционалдық қауіпсіздіктің басты шарты.
Күрделі кезеңдердегі қолдау: Ажырасу, көшу және мектептегі стресс
Басынан ауыр жағдайларды өткеріп жатқан балалар үшін ойын — ең жақсы ем. Коэн мұндай сәттерде арнайы «терапевтік сюжеттерді» қолдануды ұсынады:
- Көшу: Ойыншықтардың жаңа үй іздеуі туралы ойнау.
- Ажырасу: Баланың екі қамалдың арасындағы елші болуы (қауіпсіз контексте).
- Мектеп: Ата-ананың «нашар оқушы», ал баланың «қатал мұғалім» болуы.
Мұндай ойындар баланың ішкі қорқыныштарын сыртқа шығарып, жағдайды бақылауда ұстау сезімін береді. Коэннің бұл алгоритмдері өмірлік дағдарыстар кезінде баға жетпес көмекші болады.
Әлемдік бестселлер феномені: Неліктен Коэн идеялары бүгін өзекті?
Лоуренс Коэннің «Playful Parenting» кітабы ондаған тілге аударылып, миллиондаған тиражбен таралды. Бұл табыстың құпиясы — әдістеменің қарапайымдылығы мен адамгершілігінде. Ол ата-ананы баланы басқаруға емес, оны түсінуге бағыттайды.
Белгілі педагогтар мен психологтар Коэннің еңбегін «тәрбиедегі гуманизмнің жаңа сатысы» деп бағалайды. Біздің базадағы бұл кітап бала психологиясын тереңірек түсінгісі келетін әрбір ата-ананың үстел үсті кітабына айналуға лайық. Ол сізге тек білім бермейді, ол сізге балаңызбен бірге бақытты болудың жолын көрсетеді.
Лоуренс Коэн мұрасы: Бақытты балалық шақтың практикалық формуласы
Лоуренс Коэннің тұжырымдамасы бізге бір маңызды шындықты ұқтырады: тәрбие — бұл ауыр міндет емес, ол ойын арқылы келетін үлкен рахат. Балаңызбен өткізген әрбір ойын сәті — оның болашақтағы психологиялық тұрақтылығының іргетасы.
Егер сіз балаңызбен тіл табыса алмай жүрсеңіз, Коэннің кеңесіне құлақ түріңіз: «Тек еденге жатыңыз және оның ойынына қосылыңыз». Бұл қарапайым әрекет үлкен өзгерістердің бастауы болмақ. Балалық шақ тез өтеді, бірақ ойын арқылы орнаған байланыс өмір бойы сақталады. Сіз бүгін балаңызбен қандай ойын ойнауға дайынсыз?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру