Балалар арасындағы бәсекелестікті тоқтатудың психологиялық жолдары мен атақты авторлардың классикалық әдістемесіне бүгінгі ата-ана көзімен рефлексиялық шолу.
Адель Фабер: 96 жылдық даналық пен соңғы қоштасу
2024 жылдың мамыр айында әлемдік педагогика мен психологияның жарық жұлдызы, миллиондаған ата-ананың кеңесшісіне айналған Адель Фабер 96 жасында дүниеден өтті. Оның өлімі туралы «The New York Times» басылымы жазғанда, әлем тағы бір рет бала тілін түсінудің қаншалықты маңызды екенін еске алды. Фабер мен оның серіктесі Элейн Мазлиш — баламен қарым-қатынасты ақпараттық деңгейден эмоционалдық деңгейге көтерген реформаторлар.
Олардың еңбектері тек теория емес, өздерінің көп балалы ана ретіндегі тәжірибесінен туған өмірлік сабақтар. Адель мен Элейн Хаим Гиноттың семинарларына қатысып жүріп, отбасы ішіндегі «майданды» қалай татулыққа айналдыруға болатынын түсінді. Олардың «Таласпайтын ағайындылар» кітабы — бүгінде кез келген саналы ата-ананың үстел үстіндегі темірқазығына айналды.
Қонақ бөлмедегі «Үшінші дүниежүзілік соғыс»
Елестетіп көріңізші: сіз ас үйде шай ішіп отырсыз, кенеттен көрші бөлмеден шыңғырған дауыс пен құлаған заттардың гүрсілі естіледі. Сіз жүгіріп барсаңыз, бірі екіншісінің шашынан тартып, екіншісі «бұл менің ойыншығым!» деп бажылдап жатыр. Көп балалы үйлердегі бұл көрініс — Адель Фабердің зерттеулерінің бастауы болған «клиссикалық майдан».
Авторлар өз кітабында мынадай сюжетті келтіреді: «Бірде екі бала бір машинаға таласып, бірін-бірі жәбірлей бастайды. Анасы келіп: «Бөлісіңдер, сендер туыссыңдар ғой!» десе де, ашулы балалар үшін «туыстық» емес, «менікі» деген ұғым маңыздырақ болып шықты». Осы сәтте Фабер бізге төреші емес, куәгер болудың маңызын көрсетеді.
Салыстыру – сүйіспеншіліктің басты жауы
«Ағаңа қарап бой түзе, ол қандай ақылды, ал сен ше?» немесе «Қарашы, қарындасың бәрін жеп қойды, сен неге жемейсің?» деген фразлар біздің құлағымызға таныс ба? Фабер мен Мазлиш мұны «салыстыру қылмысы» деп атайды.
Авторлардың айтуынша, баланы басқамен, тіпті өз туғанымен салыстыру — оның бойындағы бауырмалдықты емес, жеккөрушілікті оятады. Кітапта мынадай ащы шындық айтылады: «Біз баланы мақтау үшін басқасын төмендеткенде, біз олардың арасына көрінбейтін қорған тұрғызамыз». Бала үшін бұл «мені жақсы көрмейді, оны көбірек бағалайды» деген сигнал.
«Тең бөлу» қателігі: Неге бәріне бірдей бермеу керек?
Көптеген ата-ана «әділдік» дегенді «бәріне бірдей бөлу» деп түсінеді. Бір балаға алма берсең, екіншісіне де дәл сондай алма беру керек деп ойлаймыз. Алайда, Фабер бұл — миф дейді. Әділдік — бәріне бірдей беру емес, әркімге өз қажеттілігіне қарай беру.
Егер бір балаңыз «сен оны көбірек жақсы көресің» десе, оған «жоқ, мен сендерді бірдей жақсы көремін» деу — қате. Оның орнына: «Сен мен үшін ерекшесің. Сенің күлкің маған қуаныш сыйлайды, сенің сурет салғаныңды жақсы көремін» деп, оның жеке тұлғалық қасиетін баса көрсету керек. Балаға «теңдік» емес, «ерекшелік» қажет.
«Ол мені бірінші түртті!»: Эмоциялық айқас
— Мама, ол менің дәптерімді жыртты! — Өзің кінәлісің, оның заттарына тиіспе дедім ғой! — Жоқ, ол бірінші бастады!
Осындай сәтте біз әдетте тергеуші болып кетеміз. Кім бірінші бастады? Кім кінәлі? Фабердің әдісі басқа: кінәліні іздемеу. Ол: «Сендердің бір-біріңе қатты ашулы екендеріңді көріп тұрмын. Бірің жылап тұрсың, екіншің ашудан қызарып кетіпсің» деп, сезімді сипаттауды ұсынады. Бұл — баланың ішіндегі өртті сөндірудің алғашқы қадамы.
Балаға таңылған «рөлдер» және оның қаупі
Бір отбасында «ақылды», «бұзақы», «өнерлі», «ерке» деген рөлдер болады. Егер үлкені «ақылды» болса, кішісі саналы түрде «мен бәрібір ақылды бола алмаймын, ендеше мен бұзақы болайын» деп шешуі мүмкін. Фабер мұны баланың потенциалын шектеу деп санайды.
Біз балаға жапсырма (label) жапсырғанда, оны сол рөлдің тұтқынына айналдырамыз. «Таласпайтын ағайындылар» кітабында авторлар баланы сол рөлден шығарудың жолын үйретеді: баланы бұрынғы қателігімен емес, қазіргі ісімен бағалаңыз. Бұзақы бала бір рет көмектессе, «сен әрқашан осындай қамқорсың» деп оған жаңа мүмкіндік беріңіз.
Төреші емес, куәгер болу өнері
Балалар төбелесіп жатқанда, арасына түсіп шешім қабылдауға асықпаңыз. Фабердің ұсынысы: «Балалар, мен сендердің мәселені өздерің шеше алатындарыңа сенемін. Егер көмек керек болса, мен мына жердемін». Бұл — балаға жауапкершілік жүктеу.
Егер жағдай тым асқынып кетсе, оларды бөлек бөлмелерге жіберіп, «суығанша» күтіңіз. Содан кейін ғана екі жақтың да уәжін тыңдап, ортақ шешімді өздеріне таптыруға тырысыңыз. Бұл әдіс олардың ересек өмірде келіссөз жүргізе алу дағдысын қалыптастырады.
Ересек шақтағы жаңғырық: Біздің балалық кек
Көптеген туыстардың ересек кезде араздасуының тамыры — балалық шақтағы бәсекелестікте жатыр. «Анам оны көбірек еркелетті», «Әкем оған жақсырақ оқу әперді» деген өкпе ондаған жылдар бойы жүректе сақталуы мүмкін. Адель Фабер бұл мәселенің алдын алуды ерте жастан бастауды үндейді.
Ағайындылар арасындағы махаббат — табиғи нәрсе емес, ол — тәрбие жемісі. Егер ата-ана балалардың арасына «салыстыру» отын жақпаса, олар ересек өмірде бір-біріне ең сенімді тірек болады. Сіздің бүгінгі бір ауыз сөзіңіз — олардың 30 жылдан кейінгі қарым-қатынасының іргетасы.
Күтпеген татуласу: Әдіс қалай жұмыс істейді?
Фабердің семинарларына қатысқан бір ананың әңгімесі: «Мен бұрын балаларым төбелессе, айқайлап, екеуін де жазалайтынмын. Фабердің кітабын оқыған соң, олар ойыншыққа таласқанда, жай ғана: «Сендерге бұл машина екеуіңе де керек сияқты ғой, солай ма?» дедім. Олар таңғалып маған қарады. Күтпеген жерден үлкені: «Жарайды, сен бірінші ойна, сосын маған бер» деді. Мен өз құлағыма өзім сенбедім!»
Бұл — сиқыр емес, бұл — баланың сезімін мойындау. Бала өзінің түсінікті екенін сезгенде, агрессиясы бәсеңдейді. Ол енді сіздің назарыңыз үшін күресудің қажеті жоқ екенін түсінеді.
Жанжалды тоқтатудың 5 қадамдық алгоритмі
- **Сезімдерін сипаттаңыз:** «Сендер бір-біріңе өте ашулысыңдар!»
- **Әр баланың уәжін тыңдаңыз:** «Сонымен, Әли сенің машинаңды алды, ал Әли, сен ол машинамен ойнағың келді...»
- **Мәселенің күрделілігін мойындаңыз:** «Бұл — қиын жағдай. Екі балаға бір машина...»
- **Шешім іздеуді балаларға тапсырыңыз:** «Сендерде бұл мәселені шешетін қандай идея бар?»
- **Шешімді бекітіңіз:** «Жарайды, сендер кезекпен ойнауға келістіңдер. Бұл — жақсы шешім!»
«Әділдік» пен «Ерекшелік» арасындағы теңдік
Адель Фабер мен Элейн Мазлиштің басты ой жаңалығы — баланы «бөлек әлем» ретінде көру. Егер балаңыз «Неге оған бердің, маған бермедің?» десе, «Ол сенен кіші ғой» деу — оған ешқандай жұбаныш бермейді. Оның орнына: «Сен де сондай нәрсе алғың келе ме? Маған нақты не қалайтыныңды айтшы» деп, назарыңызды оның жеке қажеттілігіне бұрыңыз.
Бала өзін басқамен салыстырылмайтын, қайталанбас тұлға ретінде сезінгенде ғана бауырына деген қызғанышы тоқтайды. [FACT] Статистика бойынша, Фабер-Мазлиш әдістемесін қолданатын отбасыларда балалар арасындағы физикалық агрессия 40%-ға азаяды.
Дағдарыс кезіндегі сиқырлы фразалар
«Сендер бір-біріңді қазір жек көріп тұрсыңдар, бірақ мен сендердің мәселені сөзбен шеше алатындарыңа сенемін». «Мен бұл үйде төбелеске рұқсат бермеймін. Сендердің ашуларыңды басқа жолмен — сурет салып немесе жастықты ұрып шығаруға болады». «Сенің бауырың туралы бұлай айтқаның маған ұнамайды. Оған өз ренішіңді мәдениетті түрде жеткіз».
Бұл фразалар — ата-ананың беделін сақтай отырып, балаға бағыт-бағдар беретін құралдар. Олар балаға «сен жамансың» емес, «сенің ісің дұрыс емес, бірақ сен оны түзете аласың» деген үміт сыйлайды.
Ескі суреттер мен ескі өкпелер
Бірде Адель Фаберден: «Егер балалар ересек болып кетсе, бұл кітапты оқу кеш емес пе?» деп сұрағанда, ол: «Ешқашан кеш емес» деп жауап берген. Біз өз ата-анамызбен немесе бауырларымызбен қарым-қатынасымызды осы кітап арқылы қайта қарай аламыз.
Балалық шақтағы «рөлдерді» талдап, неге бауырыңызды жек көргеніңізді немесе неге одан қашқаныңызды түсінгенде, жүректегі ескі жаралар жазыла бастайды. «Таласпайтын ағайындылар» — бұл тек балалар үшін емес, біздің ішіміздегі «жаралы бала» үшін де жазылған еңбек.
Цифрлық замандағы 80-жылдардың әдісі
Бүгінгі таңда балалар тек ойыншыққа емес, планшетке, смартфонға, әлеуметтік желідегі «лайктарға» таласады. Бірақ адам психологиясы өзгерген жоқ. Қызғаныш, назар аударуға тырысу, өзін дәлелдеу — Фабер мен Мазлиштің заманында да болған, қазір де бар.
Сондықтан олардың әдістері 2026 жылы да өз өзектілігін жоғалтпайды. «The Washington Post» бұл кітапты «кез келген жастағы адам оқуы тиіс ең үздік 100 кітаптың» қатарына қосуы тегін емес. Бұл — адамдар арасындағы түсіністік туралы универсалды заңдылықтар.
7 күндік «Таласпайтын ағайындылар» марафоны
Осы аптада өзіңізге мынадай міндеттеме алыңыз:
- Балаларды бір-бірімен еш салыстырмаңыз (тіпті жақсы жағынан да).
- Әр балаға күніне кемінде 10 минут жеке уақыт бөліңіз (тек ол және сіз).
- Олардың арасындағы дауды куәгер ретінде сипаттаңыз, бірақ төреші болмаңыз.
- Әрқайсысының жеке тұлғалық қасиетін атап өтіңіз.
- Жанжал кезінде «кінәліні» іздеуді тоқтатыңыз.
Бір аптадан соң үйіңіздегі атмосфераның қалай өзгергенін байқайсыз. Бұл — Фабердің сізге қалдырған аманаты.
Соңғы түйін: Қолыңды бер және қасымнан табыл
Адель Фабер 96 жыл өмірін балалардың бақытты болуына арнады. Оның еңбектері бізге мынаны үйретті: ағайындылар арасындағы махаббат — бұл мәжбүрлеу емес, бұл — ата-ананың шыдамдылығы мен даналығының жемісі. Біздің базадағы «Таласпайтын ағайындылар» кітабы — сіздің отбасыңызға татулық әкелетін ең құнды инвестиция.
Бүгін баланы құшақтап, оның қаншалықты ерекше екенін айтыңыз. Соғысты тоқтату үшін кейде тек тыңдай білу жеткілікті. Авторлар айтқандай: «Балаңыздың сезімін мойындаған сәтте, сіз оның жүрегіне баратын жолды табасыз». Оқуға асығыңыз!
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру