Нассим Талебтің философиясы негізінде жаһандық қарыз дағдарысы мен белгісіздік жағдайында қалай осал болмаудың интеллектуалды жоспары.
Күтпеген соққыға дайынсыз ба? Қазіргі әлемнің морттығы
Біз өте нәзік әлемде өмір сүріп жатырмыз: кез келген «Қара аққу» — күтпеген, бірақ ауқымды зардабы бар оқиға — үйіліп тұрған қағаз үйшіктей экономикамызды құлатуы мүмкін. Bloomberg-тің соңғы мәліметтеріне сүйенсек, Нассим Талеб АҚШ-тың қарыз дағдарысы шегіне жеткенін және оны шешу үшін «ғажайып» қажет екенін ескертеді.
Қазіргі жүйелердің тым оңтайландырылғаны соншалық, олар кездейсоқ соққыларға төтеп бере алмайды. Біз тиімділікке ұмтыламыз деп, төзімділікті ұмыттық. Талебтің айтуынша, қазіргі қаржылық архитектура кез келген сәтте күйреуі мүмкін морттық (fragility) күйінде тұр.
Леванттан Уолл-стритке дейін: Соғыс пен нарық тәрбиелеген тұлға
Нассим Талебтің көзқарасы Ливандағы азаматтық соғыстың өртінен бастау алады. Ол бала кезінде байлықтың бір күнде күлге айналғанын, ал беделді саясаткерлердің болжамдарының қалай бос сөз болып шыққанын көрді. Бұл оқиға оған әлемнің біз ойлағаннан әлдеқайда ретсіз және қауіпті екенін үйретті.
Уолл-стритке келгенде де ол қарапайым трейдер болған жоқ. Ол «дағдарыстан ақша жасайтын» математикке айналды. Оның өмірбаяны — бұл тек сәттілік тарихы емес, бұл хаоспен бетпе-бет келудің хроникасы. Ол қауіпті кабинетте отырып емес, соғыс алаңы мен қаржы нарығының қайнаған ортасында сезінді.
Антиморттық: Төзімділік пен мықтылықтан несімен ерекшеленеді?
«Кейбір заттарға соққы керек; олар құбылмалылық пен кездейсоқтықтан гүлдей түседі», — деп жазады Талеб өзінің «Антиморттық» еңбегінде. Бұл термин «мықтылық» (robust) немесе «төзімділік» дегенді білдірмейді. Төзімді зат соққыға шыдайды, ал антиморттық зат соққыдан соң жақсара түседі.
Талеб мұны отпен сипаттайды: «Жел отты сөндіреді, бірақ алауды лаулата түседі». Егер сіз шам болсаңыз, желден қорқуыңыз керек. Бірақ егер сіз өрт болсаңыз, сізге жел керек. Мақаланың мақсаты — сіздің өміріңіз бен бизнесіңізді сол алауға айналдыру жолын көрсету.
Қарыз спиралы: АҚШ экономикасына «ғажайып» керек пе?
Bloomberg-ке берген соңғы сұхбатында Талеб жаһандық қарыз дағдарысына қарсы «хеджирлеу» (қорғану) жасауды ескертті. Ол АҚШ-тың қарызын «спираль» деп атайды, одан шығудың математикалық жолы азайып барады. Бұл тек экономикалық емес, жүйелік морттықтың айқын мысалы.
Талдаушылардың айтуынша, қарыздың өсуі — бұл болашақты бүгін жеп қою. Талебтің көзқарасы бойынша, мұндай жүйе ерте ме, кеш пе «Қара аққудың» құрбаны болады. Сондықтан ол оқырманға мемлекеттік кепілдіктерге емес, жеке антиморттық стратегияларға сенуге кеңес береді.
«Via Negativa»: Артық дүниеден арылу арқылы кемелдену
Біз әрқашан «не қосу керек?» деп ойлаймыз, бірақ Талеб «неден арылу керек?» деген сұрақты бірінші қояды. Бұл Via Negativa (терістеу жолы) деп аталады. Өмірді жақсартудың ең сенімді жолы — жаңа жақсы әдеттер қосу емес, зиянды әдеттерден арылу.
Егер сіздің қарызыңыз болса, сіз мортсыз (fragile). Егер сіздің табысыңыз тек бір дереккөзге байланысты болса, сіз мортсыз. Антиморттыққа жетудің алғашқы қадамы — өміріңіздегі осы «морттық» нүктелерін анықтап, оларды алып тастау. Бұл — шешім қабылдаудың ең қарапайым әрі тиімді тәсілі.
Күркетауық қателігі: Статистика бізді қалай алдайды?
Талебтің ең танымал метафораларының бірі — күркетауық туралы әңгіме. Күркетауықты 1000 күн бойы тамақтандырады, ол күн сайын өзін қауіпсіз сезінеді және фермерді жақсы көреді. Статистикалық тұрғыдан алғанда, 1001-күні де солай болуы керек.
«Бірақ күркетауық үшін 1001-күн — үлкен күтпеген жағдай (Алғыс айту күні), ал қасапшы үшін бұл жоспардың бір бөлігі». Бұл біздің өткен тәжірибеге сүйеніп, болашақты болжауымыздың қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді. Нарықтағы «тұрақтылық» көбіне үлкен апаттың алдындағы тыныштық қана.
Линди эффектісі: Уақыт сынынан өткен идеялардың құны
Линди заңы бойынша, бұзылмайтын дүниелердің (идеялар, кітаптар, дәстүрлер) келешектегі өмір сүру ұзақтығы олардың қазіргі жасына пропорционал. Егер кітап 50 жылдан бері оқылып келсе, ол тағы 50 жыл оқылуы әбден мүмкін.
Жаңа шыққан бестселлерлер көбіне бір жылдан соң ұмытылады. Талеб ескі кітаптарды оқуға, ата-баба дәстүріне (егер ол ғасырлар бойы сақталса) құрметпен қарауға шақырады. Себебі олар антиморттық — олар уақыттың, соғыстардың және хаостың сынынан өтіп, аман қалған.
Гантель стратегиясы: Тәуекел мен қауіпсіздікті теңгеру
Инвестицияда немесе өмірде орташа тәуекелден қашыңыз. Талеб «Гантель» (Barbell) стратегиясын ұсынады: 90% активті өте қауіпсіз (мысалы, қолма-қол ақша немесе алтын) ұстаңыз, ал 10% активті өте жоғары тәуекелді, бірақ шексіз табыс әкелетін дүниелерге салыңыз.
Орташа тәуекел — бұл морттық. Ол сізге үлкен пайда бермейді, бірақ бәрін жоғалту қаупін тудырады. Гантель стратегиясы сізді «Қара аққудан» қорғайды және сонымен бірге оңтайлы мүмкіндіктерді пайдалануға жағдай жасайды. Бұл — хаос кезінде аман қалудың қаржылық формуласы.
Bitcoin және венчурлік капитал: Талеб неге пікірін өзгертті?
Bloomberg мәліметінше, Талеб бұрын Биткоинді антиморттық жүйе деп есептегенімен, кейін оған қарсы шықты. Ол Биткоиннің құбылмалылығы оны валюта ретінде пайдасыз ететінін және оның жүйелік морттығы жоғары екенін айтады.
Сондай-ақ, ол заманауи венчурлік капиталистерді (VC) «қағаз үстіндегі байлар» деп сынайды. Оның ойынша, нақты өндірісі жоқ, тек инфляция мен арзан несиеге сүйенген технологиялық стартаптар — бұл кезекті морт жүйе. Ол оқырманды «сәнге» емес, нақты активтерге назар аударуға үндейді.
Уолл-стриттегі стоицизм: Күйзелісті қалай пайдаға айналдыруға болады?
Бірде Талебтен сұрағанда: «Сіз қалайша нарықтың құлауынан қорықпайсыз?», ол: «Мен құлауға бәс тігемін», — деп жауап берген. Бұл — стоицизмнің заманауи үлгісі. Стоик адам — бұл эмоциясыз адам емес, бұл эмоциясын дұрыс бағытқа бұра алатын адам.
«Менің жаным құбылмалылықты қажет етеді». Талеб үшін стресс — бұл ақпарат. Егер жүйеде аз-маз стресс болмаса, ол жиналып қалып, соңында үлкен апатқа әкеледі. Бұл биологиядағы гормезис құбылысына ұқсайды: аз мөлшердегі у — денені шынықтырады.
Skin in the Game: Шешім қабылдаушының жауапкершілігі
Талебтің ең маңызды этикалық принципі — «Skin in the Game» (Өз терісімен жауап беру). Ол өз шешімінен зиян шекпейтін сарапшылардың кеңесін тыңдамауға шақырады. Егер банкирдің қателігі үшін салық төлеушілер жауап берсе, ол жүйе — морт.
Бұл принципті өз өміріңізге де қолданыңыз. Тек соңына дейін жауап беретін адамдармен ғана серіктес болыңыз. Талебтің айтуынша, қазіргі әлемнің басты проблемасы — жауапкершілікті басқаға ысырып тастауды үйренген «интеллектуалдардың» билігі.
Құбылмалылық дәуірінде сапалы өмір сүру нұсқаулығы
Антиморттық тек ақша емес, бұл — өмір салты. Талеб ақпараттық диетаны ұсынады: жаңалықтарды оқымаңыз (олар шу), оның орнына классикалық кітаптарды оқыңыз. Дене шынықтыруда deadlifting (ауыр салмақ көтеру) сияқты қысқа, бірақ интенсивті жүктемелерді таңдаңыз.
Бұл дененің антиморттық қасиетін оятады. Жүйелі түрде ашығу (fasting) да — дененің ішкі ресурстарын жаңартудың жолы. Өміріңізді тым жайлы етпеңіз; шамалы қиындық пен белгісіздік сізді интеллектуалды және физикалық тұрғыдан күшейтеді.
Экономикалық күйреуден қорғану: Хеджирлеу өнері
Bloomberg Талебтің «хеджирлеуді» басты назарға алғанын айтады. Бұл дегеніміз — ең нашар сценарий орын алғанда сізді сақтап қалатын «сақтандырудың» болуы. Бұл тек қаржы емес, бұл — дағдылар жиынтығы.
Бірнеше тіл білу, жер бетіндегі кез келген жерде жұмыс істей алу, нақты қолөнерді меңгеру — бұл да хеджирлеу. Егер жүйе құласа, сіздің қағаз дипломдарыңыз бен сандық активтеріңіз жойылуы мүмкін, бірақ сіздің Линди-төзімді дағдыларыңыз сізді аман алып қалады.
Тағдырмен ойнамаңыз, оны өз пайдаңызға жаратыңыз
Нассим Талебтің «Антиморттық» еңбегі — бұл жай ғана экономикалық теория емес, бұл хаостың ішінде гармония табудың жолы. Әлем құбылмалы, кездейсоқ және әділетсіз көрінуі мүмкін, бірақ сіз осы қасиеттерді өсу үшін пайдалана аласыз.
Біздің базадағы «Антиморттық» кітабын оқу — бұл сіздің жеке интеллектуалды гантеліңіздің қауіпсіз бөлігіне салынған инвестиция. Сіз хаостан қашасыз ба, әлде сол желмен алауыңызды лаулатасыз ба? Таңдау — өз қолыңызда.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру