Энни Дьюктің рефлексиялық көзқарасы арқылы шешім қабылдау сапасын нәтижеден бөліп қарауды, стратегиялық ойлауды және дер кезінде тоқтай білудің маңыздылығын талдау.
Шахмат па, әлде покер ме?
Көпшілігіміз өмірді шахмат ойынына ұқсатамыз: егер дұрыс жүріс жасасаң, міндетті түрде жеңіске жетесің, ал ұтылсаң – демек, бір жерден қателестің. Бірақ әлемдік деңгейдегі покер ойыншысы әрі когнитивті психолог Энни Дьюк бұл тұжырымның түбірімен қате екенін айтады.
Өмір шахматқа емес, покерге көбірек ұқсайды. Шахматта барлық ақпарат алдыңызда ашық жатыр, ал покерде қарсыластың картасы, келесі түсетін карта – бәрі белгісіз. Энни Дьюктің айтуынша, біздің шешімдеріміздің сапасы мен оның нәтижесі арасында әрдайым тікелей байланыс бола бермейді. Бұл – белгісіздік пен кездейсоқтық билеген әлемнің басты заңы.
«Нәтижешілдік» қақпаны: Неге жаман шешім жақсы нәтиже беруі мүмкін?
Психологияда resulting (нәтижешілдік) деген ұғым бар. Бұл – шешімнің сапасын тек оның соңғы нәтижесіне қарап бағалау. Егер сіз мас күйде көлік айдап, үйіңізге аман-есен жетсеңіз, бұл сіздің шешіміңіздің дұрыстығын білдірмейді, тек жолыңыздың болғанын көрсетеді.
Дьюк өз кітабында былай дейді: [QUOTE] «Бір реттік нәтижеге қарап шешімді бағалау – бұл үлкен қателік. Жақсы шешім де жаман нәтижеге алып келуі мүмкін, бірақ бұл стратегияның қате екенін білдірмейді». Оқырман ретінде ойланыңызшы: сіз соңғы рет қашан жолыңыз болғанын шеберлігім деп, ал қателескеніңізді сәтсіздік деп ақтадыңыз?
Лас-Вегас сабағы: Үстел басындағы күтпеген жеңіліс
Бірде Энни Лас-Вегастағы ірі турнирде қолында ең мықты карта бола тұра, соңғы сәтте жеңіліп қалады. Зал тып-тыныш. Көпшілік оны «қателік жіберді» деп сыбырласа бастады. Бірақ Энни іштей жымиды. Ол математикалық тұрғыдан 95% мүмкіндігі бар шешім қабылдады. Қалған 5% – бұл кездейсоқтық.
Бұл оқиға оған эмоцияны аналитикадан бөлуді үйретті. [IMPORTANT] Покер үстелі оған өмірдегі ең басты сабақты берді: нәтижені бақылай алмасаң да, шешім қабылдау процесін бақылау өз қолыңда. Ол жеңілістен кейін өзін кінәлаған жоқ, керісінше, өз стратегиясының дұрыстығына көз жеткізді. Бұл – нағыз кәсібилік.
Сәттілік пен шеберлік: Қай жерде біздің бақылауымыз аяқталады?
Біз көбіне бақылау иллюзиясына берілеміз. Біз бәрін есептеп, бәрін жоспарладық деп ойлаймыз. Бірақ Энни Дьюк сәттілік пен шеберліктің шекарасын нақты ажыратуды ұсынады. Шеберлік – бәс тігу кезіндегі есеп, ал сәттілік – картаның таратылуы.
Кітаптағы мысалдардың бірінде ол былай дейді: [QUOTE] «Егер сіз жаңбыр жауатынын білмей, қолшатыр алмай шықсаңыз, бұл – ақпараттың жетіспеушілігі. Бірақ қолшатыр алсаңыз да, оны жел ұшырып кетсе – бұл сәттілік факторы». Өміріңіздегі жетістіктердің қанша пайызы нақты еңбек, ал қаншасы кездейсоқ кездесулер мен сәттердің жемісі екенін есептеп көрдіңіз бе?
«Бәстесеміз бе?»: Өз сеніміңіздің шынайы құнын тексеру
Энни Дьюктің ең танымал әдістерінің бірі – өзіңізге немесе өзгеге «Бәстесеміз бе?» деген сұрақ қою. Бұл жай ғана құмар ойын емес, бұл – жауапкершілікті сезіну құралы. Біз бір нәрсеге сенімдіміз деп айтқанда, көбіне ауа жайыламыз. Бірақ ақшалай бәс тігу керек болса, бірден күмәндана бастаймыз.
Келесі жолы бір шешім қабылдарда өзіңізге айтыңыз: «Мен бұл істің сәтті болатынына 100 доллар тігер ме едім?». Егер жауабыңыз «жоқ» болса, демек сіздің сеніміңіз жеткіліксіз немесе ақпарат аз. Бұл әдіс сізді ақпаратты тереңірек зерттеуге мәжбүрлейді.
Колумбия университетінен карта үстеліне дейінгі секіріс
Энни Дьюктің өмірбаяны таңғаларлық сюжеттерге толы. Ол Колумбия университетінде когнитивті психология бойынша докторлық диссертациясын қорғауға аз қалғанда, денсаулығына байланысты академиялық ортадан кетуге мәжбүр болады. Қаржылық қиындықтар оны ағасының кеңесімен покер үстеліне алып келді.
Ғылымнан құмар ойынға ауысу – бұл қоғам үшін тосын сый болды. Бірақ Энни үшін бұл лабораторияны ауыстыру ғана еді. Ол университетте алған білімін покердегі адам психологиясын түсінуге жұмсады. [MOTIVATION] Бұл оқиға бізге кез келген проблеманың жаңа мүмкіндікке есік ашатынын көрсетеді. Ол покерде миллиондаған доллар ұтып қана қоймай, шешім қабылдау ғылымының жаңа парадигмасын жасап шықты.
Өзін-өзі ақтау механизмі: Жеңіс – менікі, жеңіліс – тағдырдікі
Біздің миымыз өзімізді жақсы сезіну үшін фактілерді бұрмалауға бейім. Бұл self-serving bias деп аталады. Жеңіске жетсек – «мен кереметпін», ұтылсақ – «сәтсіздік» немесе «біреу кедергі болды».
Энни Дьюк бұл бейімділіктен арылудың жолын көрсетеді. Ол покершілердің қателіктерін талдай келе, тек өз қатесін мойындағандар ғана биікке көтерілгенін айтады. [WARNING] Егер сіз әрдайым сыртқы факторларды кінәлай берсеңіз, тәжірибеден сабақ алу мүмкіндігінен айырыласыз.
«Өлім алдындағы талдау»: Болашақтағы қателікті бүгін көру
Дьюк ұсынатын тағы бір күшті құрал – Pre-mortem немесе «өлім алдындағы талдау». Кез келген жобаны бастамас бұрын, өзіңізді бір жылдан кейінгі уақытқа қойыңыз. Жобаңыз сәтсіз аяқталды деп елестетіңіз. Енді сұрақ: Неге бұлай болды?
«Біздің жаңа кафе неге жабылып қалды?» деген сұраққа жауап іздегенде: «орны нашар болды», «ас мәзірі қымбат болды» деген нақты себептер шығады. Осы себептерді бүгін білу – болашақтағы қателіктің алдын алу. Бұл стратегиялық ойлаудың шыңы.
Белгісіздікпен дос болу: «Мен білмеймін» деп айтудың күші
Көптеген басшылар мен саясаткерлер «мен білмеймін» деп айтудан қорқады. Бірақ Энни үшін бұл – интеллектуалды қарапайымдылықтың белгісі. Егер сіз бір нәрсені білмейтініңізді мойындасаңыз, сіз жаңа ақпаратқа ашық боласыз.
Дьюктің айтуынша, әлемде «иә» немесе «жоқ» дегеннен гөрі, «бәлкім» мен «пайыздық ықтималдық» көбірек. [IMPORTANT] Сеніміңізді пайызбен өлшеуге дағдыланыңыз. «Мен бұған 60% сенімдімін» деу – қателікке орын қалдыру және оны түзетуге дайын болу деген сөз.
Кету өнері: Қашан тоқтау керектігін түсінген сәт
2012 жылы Энни Дьюк кәсіби покерден біржола кетуге шешім қабылдады. Ол мансабының шыңында еді. Көпшілік таңғалды. Бірақ ол өз ішіндегі kill criteria (тоқтату критерийлері) бойынша әрекет етті. Ол үшін карта ойнау емес, шешімдердің қалай қабылданатынын зерттеу маңыздырақ бола бастады.
Ол өмірлік жолын өзгерткенде, бұрынғы жетістіктеріне жабысып қалған жоқ. [QUOTE] «Тоқтай білу – бұл жеңіліс емес, бұл ресурсты тиімдірек бағытқа бұру». Бүгінде ол Forbes пен New Yorker сияқты басылымдардың тұрақты кейіпкері, әлемдік компаниялардың кеңесшісі. Оның «Шешім қабылдау тетіктері» кітабы бизнес ортада нағыз бестселлерге айналды.
«Өлтіру критерийлері»: Эмоцияға берілмей жобаны жабу
Біз көбіне сәтсіз жобаға ақша мен уақытты қимай, оны соза береміз. Бұл – sunk cost fallacy (кеткен шығындар қақпаны). Дьюк жобаны бастағанда-ақ «қандай жағдайда біз бұл істі тоқтатамыз?» деген критерийлерді жазып қоюды ұсынады.
Мысалы: «Егер 6 айдан кейін бізде 100 клиент болмаса, біз бұл стартапты жабамыз». Бұл – эмоцияны шешімнен бөлектеудің ең төте жолы. Егер критерий орындалмаса, сіз өзіңізді ақтамай, алдын ала жазылған жоспар бойынша әрекет етесіз.
Эгоны шешімнен бөлектеу: Біз – қателіктеріміз емеспіз
Көптеген адамдар қате шешім қабылдаса, өздерін «ақылсыз» сезінеді. Энни Дьюк мұны үлкен қателік деп санайды. Сіздің тұлғаңыз бен сіз қабылдаған шешім – екі бөлек нәрсе. Жақсы адам да қателесуі мүмкін.
Ол өз балаларына да осыны үйретеді: [IMPORTANT] Қателік – бұл жаза емес, бұл ақпарат. Егер сіз эгоңызды шешіміңізден бөліп алсаңыз, сынды қабылдау оңай болады. Оқырман, сіз өз қатеңізді мойындағанда өзіңізді төмен сезінесіз бе, әлде жаңа сабақ алғандай боласыз ба?
Шешімдер күнделігін жүргізу: Өткен шақтағы өзіңмен сұхбат
Керемет жадқа ие болсақ та, миымыз өткендегі оқиғаларды қазіргі нәтижеге сай «редакциялап» жібереді. Мұны болдырмау үшін Decision Journal (Шешімдер күнделігін) бастаңыз.
Маңызды таңдау жасағанда мыналарды жазыңыз: 1. Қандай ақпаратым бар? 2. Неге осы шешімді таңдадым? 3. Күтетін нәтижем қандай? 4. Көңіл-күйім қалай? Бір жылдан кейін осы жазбаны оқығанда, сіз өзіңізді «бәрін білгенмін» деп алдай алмайсыз. Бұл – шынайы рефлексияның құралы.
Шындық іздеушілер тобы: Радикалды ашықтық
Энни Дьюк жалғыз адамның объективті болуы қиын екенін айтады. Сондықтан ол «Шындық іздеушілер тобын» (Truth-seeking groups) құруды ұсынады. Бұл – сіздің қатеңізді бетіңізге басатын, бірақ мұны сіздің өсуіңіз үшін жасайтын достар немесе әріптестер ортасы.
Мұндай топта конфирмациялық бейімділік (тек өзіңе ұнайтын ақпаратты іздеу) жұмыс істемейді. Онда бәрі бір-біріне сын айтады, бірақ ол сын емес, деректерді тексеру деп қабылданады. [IMPORTANT] Сіздің айналаңызда сізге «жоқ» деп айта алатын адамдар бар ма?
Тәуекел – бұл өмірдің өлшемі
Энни Дьюктің «Шешім қабылдау тетіктері» кітабы – бұл жай ғана покер туралы әңгіме емес, бұл белгісіздікпен бетпе-бет келудің философиясы. Біз әрқашан бәс тігеміз: қай университетте оқу, кіммен отбасы құру, қандай жұмысқа тұру – мұның бәрі біздің уақытымыз бен ресурстарымызды тіккен бәстеріміз.
Біз нәтижені толық бақылай алмаймыз, бірақ шешім қабылдау үдерісін жетілдіре аламыз. Энни Дьюк үйреткендей, әрбір «жеңіліс» – бұл келесі жеңіс үшін төленген ақпараттың құны. Белгісіздіктен қорықпаңыз, онымен покер үстеліндегідей ойнауды үйреніңіз. Сонда ғана сіз тағдырдың емес, өз таңдауыңыздың қожайыны боласыз.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру