Ашушаң баланың мінезін емес, оның қалып қойған дағдыларын дамыту арқылы қақтығысты шешудің ғылыми жолы.
Неге ескі әдістер істен шықты?
Тәрбиедегі дәстүрлі «сыйлық пен жаза» жүйесі бүгінде өзінің дәрменсіздігін көрсетіп отыр. Неге бұлай? Өйткені ол мәселенің тамырына үңілмейді. The Atlantic басылымындағы қызу пікірталас бұл тақырыпты қайта жаңғыртып, ата-аналарды терең ойға салды.
Көпшілігіміз баланың «қырсықтығын» әдейі жасалған манипуляция деп қабылдаймыз. Алайда Росс Грин бұл көзқарасты тас-талқан етті: мәселе баланың қалауында емес, оның қолынан келмеуінде.
Сэм және бір сынған кесе
Сегіз жасар Сэм. Кешкі ас. Кенет — тарс-тұрс! Ол айқайға басып, алдындағы кесені жерге ұрып сындырды. Анасының «Бөлмеңе бар, жазаланасың!» деген сөзі өртке май құйғандай әсер етіп, жағдайды мүлдем бақылаудан шығарды.
Бұл — типтік «жарылыс» сәті. Гриннің пайымдауынша, бұл жерде Сэмнің тәрбиесіздігі кінәлі емес. Бұл — оның өзгерген жағдайға бейімделе алмауы немесе фрустрацияны жеңе алмайтын дағдысының жоқтығы. Біз мұны көре алдық па?
Қорқыту неге көмектеспейді?
Зерттеулер көрсеткендей, баланың миы қорқыныш немесе стресс кезінде «соғыс немесе қаш» режиміне ауысады. Мұндайда логикалық ойлауға жауапты префронтальды қыртыс уақытша жұмысын тоқтатады. Сонда баладан парасаттылық күтудің мәні бар ма?
Бала ашуланып тұрғанда оған айқайлау немесе жазамен қорқыту — ешқандай нәтиже бермейтін, тек агрессияны күшейтетін процесс. Нейробиологиялық негіздер Гриннің теориясын толықтай қуаттап отыр.
«Тәртіпсіздік» — бұл диагноз емес
Росс Гриннің ең басты тұжырымдамасы: «Балалар қолынан келсе, жақсы болуға тырысады». Егер бала «жаман» болып көрінсе, демек оған белгілі бір когнитивті дағдылар жетіспейді. Бұл — аксиома.
Икемділік, фрустрацияға төзімділік және мәселені шешу дағдылары — бұлар да машық. Біз баланы математиканы білмегені үшін жазаламаймыз ғой, ендеше сезімін басқара алмағаны үшін неге жазалаймыз? Грин осы сұрақты қоғам алдына ашық тастайды.
Лагтарды қалай табамыз?
Атақты «Аса ашушаң бала» кітабында автор lagging skills (қалып қойған дағдылар) тізімін береді. Ата-ананың міндеті — баланың мінезін түзету емес, оның дәл қай тұста ақсап тұрғанын детектив секілді анықтау.
Мысалы, бала «жоқ» деген жауапты көтере алмай ма? Немесе бір істен екіншісіне ауысу қиын ба? Осы нақты сәттерді тану — шешімнің тең жартысы. Осыдан кейін ғана шынайы диалог басталады.
Диалогтың қиын басы
— Мен сенің тіс тазалағың келмейтінін байқадым, не болды? — Білмеймін, жай ғана жек көремін! — Түсінікті. Мүмкін щетканың дәмі ұнамайтын шығар немесе ұйқың келіп тұр ма?
Бұл — «Б жоспарының» басы. Мұнда ата-ана баланы мәжбүрлемейді, керісінше оның ішкі қарсылығының себебін түсінуге күш салады. Сэмнің оқиғасында да мәселе кеседе емес, оның сол күнгі шектен тыс шаршау деңгейінде екені анықталды.
Мидың күйзеліске жауабы
Ашуланған бала — бұл көмекке мұқтаж бала. Оның лимбикалық жүйесі дабыл қағып жатыр. Гриннің әдістемесі дәл осы «дабыл» сәттерін азайтуға бағытталған. Бұл жай ғана психологиялық кеңес емес, бұл — биологиялық қажеттілік.
Гарвард медицина мектебінің доценті ретінде Грин бұл процестерді клиникалық тұрғыдан дәлелдеген. Оның әдісі тек «еркіндік» беру емес, бұл — нақты когнитивті жаттықтыру. Баланың миын бірлесе отырып «баптау».
«Б жоспары»: Ортақ шешім
Мәселені бірлесіп шешудің үш қарапайым қадамы:
- Эмпатия: Баланың көзқарасын білу үшін ақпарат жинау.
- Мәселені анықтау: Ата-ана өз алаңдаушылығын ашық айтады.
- Шақыру: Екі жаққа да тиімді шешімді бірге іздеу.
Бұл әдіс баланы өз ісіне жауапты болуға баулиды. «А жоспары» (күштеу) мен «С жоспары» (бас тарту) арасындағы алтын көпір — осы. Сіз қай жолды таңдайсыз?
Эмпатия — бұл жай ғана ақпарат
Көптеген ата-аналар эмпатияны баланың айтқанына көну деп қателеседі. Алайда Грин үшін эмпатия — бұл шешім қабылдауға қажетті ең маңызды деректер жиынтығы. Дерексіз шешім соқырмен тең.
Баланың не сезініп тұрғанын білмейінше, сіз оған көмектесе алмайсыз. Бұл манипуляция емес, бұл — нағыз ынтымақтастық. Тек сенім орнаған жерде ғана өзгеріс болады.
Тыңдаудың үш алгоритмі
Практикалық жаттығу: Балаңыз ашуланғанда «Неге олай істедің?» деудің орнына «Сен бұған қатты ренжулі сияқтысың, маған айтып бере аласың ба?» деп көріңіз. Сөйлемді өзгерту — сезімді өзгерту.
Анықтау, эмпатия және шақыру қадамдарын күнделікті ұсақ-түйекте қолдану арқылы үлкен дағдарыстардың алдын алуға болады. Бұл — ұзақ мерзімді инвестиция.
Бір айдан кейінгі тыныштық
Сэмнің отбасы Гриннің әдісін қолдана бастағаннан кейін, үйдегі «жарылыстар» саны күрт азайды. Сэм енді кесені сындырмайды, ол: «Маған қазір қиын болып тұр, сөйлесейікші» деуді үйренді. Қарапайым, бірақ қандай күшті өзгеріс!
Бұл сиқыр емес — бұл баланың миындағы жаңа нейрондық байланыстардың нәтижесі. Ата-анасы оның жауы емес, сенімді серіктесіне айналды. Осыдан артық бақыт бар ма?
«Жаман бала» мифынан арылу
Балаға «қиын», «ашушаң», «тәртіпсіз» деген таңбалар басу оның өзін-өзі бағалауын төмендетіп, сол рөлді ойнауға мәжбүрлейді. Бұл — тұйық шеңбер. Оны үзу керек.
Гриннің әдістемесі осы таңбаларды алып тастап, баланың шынайы әлеуетін көруге көмектеседі. The New York Times атап өткендей, бұл — гуманизм мен ғылымның тоғысқан нүктесі. Балаңызға жаңа көзбен қарауға дайынсыз ба?
Қақтығысты конструкторға айналдыру
Бүгіннен бастап балаңызбен болған кез келген қақтығысты оның дағдысын шыңдайтын жаттығу ретінде қарастырыңыз. Ол бүгін не үйренді? Мәселені шешуді ме, әлде тек жазадан қашуды ма?
Росс Гриннің кітаптарын оқу — тек ақпарат алу емес, бұл ата-ана ретіндегі өз позицияңызды қайта қарау. Бұл — балаңызбен бірге өсу жолы.
Көзқарас — басты құрал
Тәрбие — бұл бағындыру емес, бұл — түсінісу өнері. Росс Грин бізге ең басты құралды ұсынды: баланы жаңа линза арқылы көру мүмкіндігі. Егер сіздің балаңыз бүгін «жарылса», бәлкім, ол тек көмек сұрап тұрған болар?
Келесі жолы ашуға ашумен жауап бермес бұрын, кідіріңіз. Балаңызбен бірге шешім іздеуге дайынсыз ба? Бүгіннен бастап көріңіз.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру