Абхиджит Банерджи мен Эстер Дюфлоның зерттеулеріне сүйене отырып, біз кедейшілік туралы қалыптасқан ескі мифтерді бұзамыз. Бұл мақала жас буынға экономикалық қиындықтарды тек сандармен емес, адамдық тұрғыдан жеңудің ғылыми жолдарын көрсетеді.
Сандардың тасасындағы өмір: Экономика неге біз туралы?
Экономика дегенде көз алдыңызға тек суық графиктер мен түсініксіз ЖІӨ көрсеткіштері келе ме? Көпшілігіміз үшін бұл — тек есепшілердің жұмысы сияқты көрінеді. Алайда, 2019 жылғы Нобель сыйлығының лауреаттары Абхиджит Банерджи мен Эстер Дюфло бұл ғылымның нағыз кейіпкері — цифрлар емес, күнделікті таңдау жасап, үміт пен күдік арасында жүрген қарапайым адам екенін паш етті.
Олардың пайымдауынша, кедейшілік — бұл тек әмиянның бостығы емес, бұл ең алдымен адамның шешім қабылдау мүмкіндігінің тарылуы. Шынында да, кедей адамдар бізден мүлдем басқаша ойлай ма? Авторлар өз еңбектерінде «Неліктен адам аш отырса да, пайдалы тамақтан бұрын теледидар сатып алуды жөн көреді?» немесе «Неге тегін вакцинаның пайдасына сенбейді?» деген сияқты өте нәзік сұрақтардың астарына үңіледі.
Екі әлемнің түйісуі: Калькутта шаңынан Париж салондырына дейін
Банерджи мен Дюфлоның хикаясы екі түрлі материкте басталды. Абхиджит Калькуттаның қайнаған ортасында өсіп, Үндістандағы әлеуметтік теңсіздікті бала кезінен сезініп өсті. Ал Эстер Парижде, зиялылар отбасында тәрбиеленіп, Ресей тарихын зерттеп жүріп, кенеттен экономиканың нақты өмірді өзгерту күшіне ғашық болды.
Олардың Массачусетс технологиялық институтында (MIT) кездесуі әлемдік ғылым үшін бетбұрыс сәт болды десек, артық айтқандық емес. Бұл тек екі ғалымның одағы ғана емес, теорияны шаң басқан кабинеттерден шығарып, Африка мен Азияның ең шеткі ауылдарына алып барған қуатты тандем еді. Олар кедейшілікпен кабинетте емес, дәл сол ауылдардың ортасында тұрып, «бетпе-бет» танысты.
Әлемді зертханаға айналдырған сәт: Жаңа ғылыми құрал
RCT (Randomized Controlled Trials) — бұл медицинада дәріні тексеру үшін қолданылатын әдістің экономикаға көшуі. Банерджи мен Дюфло бұл құралды әлеуметтік бағдарламалардың шынайы тиімділігін таразылау үшін пайдаланды. Олар үшін әрбір ауыл, әрбір мектеп үлкен зертханаға айналды.
Бір қызығы, олар мектептегі білім сапасын көтеру үшін не тиімдірек екенін салыстырды: жаңа оқулықтар ма, әлде балалардың денсаулығын (іш құртын емдеу) түзеу ме? Нәтиже бәрін таңғалдырды. Денсаулықты оңалту білім деңгейінің өсуіне жаңа технологиялардан қарағанда әлдеқайда қатты әсер еткен. Демек, үлкен өзгерістер үшін әрдайым қымбат дүниелер емес, дұрыс таңдалған кішігірім қадамдар жеткілікті.
Мифтер мен шындық: Кедей адамның таңдауын қалай түсінеміз?
«Кедейлер бізден өзгеше емес, олардың өмірі біздікінен әлдеқайда күрделірек. Олар ақпараттық вакуумда өмір сүреді және кез келген қате қадам олар үшін тым қымбатқа түседі», — деп жазады авторлар өздерінің «Кедейшілік экономикасы» кітабында.
Кітапта Мароккодағы Оуча есімді адамның хикаясы келтіріледі. Оның отбасы ішерге ас таба алмай отырса да, ол теледидар мен DVD плеер сатып алады. Сыртынан қарағанда бұл ақылға сыйымсыз болып көрінуі мүмкін. Бірақ авторлар мұны былай түсіндіреді: үмітсіздік пен зерігу билеген өмірде теледидар — жалғыз жұбаныш. Бұл адамдардың психологиялық қажеттіліктері кейде қаржылық есептен жоғары тұратынын көрсететін ащы да болса шынайы мысал.
Тегін ақша: Жалқаулыққа жол ма, әлде дамуға мүмкіндік пе?
WSJ басылымындағы 2025 жылғы соңғы эсселерінде Банерджи мен Дюфло базалық табыс туралы маңызды ой тастады: «Адамдарға ақша берсеңіз, олар жұмыс істеуді тоқтатады деген қорқыныш — негізсіз». Ақша тегін берілсе, адамдар расымен де еңбек етуден бас тарта ма?
Зерттеулер керісінше нәтиже көрсетіп отыр: тұрақты табыс адамды жалқау етпейді, қайта оның ертеңгі күнге деген сенімін оятады. Бұл сенім адамдарға тәуекелге баруға, жаңа кәсіп бастауға немесе білім алуға мүмкіндік береді. Кедейшілік — бұл тек ресурстардың аздығы ғана емес, бұл үздіксіз стресс. Ал базалық табыс сол стрессті сейілтіп, адамның шығармашылық әлеуетін босатады.
Кішігірім итермелеу: Бір келі жасымықтың құдіреті
Банерджи мен Дюфло «түрткі» (nudge) теориясын өмірде қалай қолдану керектігін көрсетті. Үндістанда балаларды вакцинациялау деңгейін көтеру үшін олар қарапайым әдісті қолданды: вакцина алған әр ата-анаға бір келі жасымық (чечевица) сыйлады.
Бұл кішкентай сыйлық вакцинация деңгейін бірден екі есеге арттырды. Мәселе адамдардың вакцинаға қарсылығында емес, күнделікті тірліктен қолы тимей, емханаға баруды кейінге қалдыра беруінде еді. Бір келі жасымық сол «кейінге қалдыруды» тоқтатуға көмектескен шешуші фактор болды. Демек, үлкен мәселелердің шешімі кейде өте қарапайым жерде жатады.
Білімнің бағасы мен мәні: Nature шолуы
Nature журналының 2025 жылғы зерттеулері авторлардың бұрынғы тұжырымдарын тағы да бекіте түсті: балалардың базардағы есепті жылдам шығаруы олардың мектептегі математиканы жақсы білетінін білдірмейді. Бұл екі түрлі әлем сияқты.
Неліктен бұлай болады? Өйткені мектеп бағдарламасы көбіне нақты өмірден алшақ, тым дерексіз. Банерджи мен Дюфло білім беруді баланың деңгейіне бейімдеуді («Teaching at the Right Level») ұсынады. Бұл әдіс қазірдің өзінде миллиондаған баланың сауатын ашуға көмектесіп, білім беру жүйесіне жаңа дем беріп отыр.
Базардағы данышпан, мектептегі «төрттік»: Диалог
— Сен мына есепті неге шығара алмайсың? Бұл базарда күнде есептеп жүрген ақшаң ғой! — Апай, базарда мен ақшаны көремін, сондықтан бәрі оңай. Ал мектепте мен тек жансыз цифрларды көремін.
Бұл — авторлардың Үндістан мектептеріндегі зерттеулерінен алынған шынайы сәт. Біздің білім жүйесі тым абстрактілі, ал кедей балалар үшін практикалық пайдасы жоқ білім — өлі білім. Сондықтан ғалымдар білімді «төменнен жоғарыға» қарай, баланың күнделікті өміріне жақын мысалдармен құруды жақтайды.
Кедейшілік тұзағынан қалай шығамыз?
Кедейшілік тұзағы — бұл адамның бүгінгі ауыр жағдайы оның ертеңгі мүмкіндіктерін тұншықтыратын шеңбер. Таза су жоқ па? Демек, жиі ауырасыз. Ауырсаңыз — жұмыс істей алмайсыз. Жұмыс жоқ болса — таза су сатып алуға ақшаңыз болмайды. Цикл жабылды.
Банерджи мен Дюфло бұл тұзақты бұзу үшін сыртқы көмектің ауадай қажет екенін айтады. Бірақ ол көмек соқыр болмауы тиіс. Ол нақты нүктені нысанаға алуы керек: не сапалы білім, не қолжетімді медицина, не арзан несие. Авторлардың сенімі бойынша, еркін нарық кедейлердің мәселесін өздігінен шеше алмайды, мұнда мемлекеттің «ақылды» араласуы міндетті.
Жаһандық мәселе, ортақ сабақ: Индістаннан әлемге
The New York Times (2021) жазғандай, Үндістанның мәселесі — бұл енді бүкіл әлемнің мәселесі. Пандемия кезінде Банерджи мен Дюфлоның кеңестері миллиондаған адамды аштықтан құтқаруға бағытталды және олардың тиімділігін дәлелдеді.
Олардың талдаулары қазір тек дамушы елдер үшін ғана емес, бай елдердегі теңсіздікпен күресу үшін де негіз болып отыр. Кедейшілік — бұл тек «үшінші әлемнің» дерті емес, бұл жаһандық жүйенің кемшілігі. Оны шешу үшін бізге жаңаша ойлау қажет.
Сыни ойлау — басты қаруыңыз
Ақпараттық шу мен фейк деректер заманында авторлар бізге ең басты құралды — сыни ойлауды ұсынады. The Guardian шолуында айтылғандай, Банерджи мен Дюфло жалған фактілерді әдістемелік тұрғыдан бөлшектеп тастайды.
Жас оқырман үшін бұл үлкен сабақ: кез келген экономикалық мәлімдемеге күмәнмен қарап, деректерге жүгіну керек. «Бәріне кедейшілік кінәлі» немесе «Кедейлер өздері кінәлі» деген сияқты жеңіл тұжырымдардан қашып, мәселенің тереңіне бойлау — қазіргі заманның басты талабы.
Қиын кезеңдегі «жақсы экономика»
Авторлардың соңғы еңбектерінің бірі «Қиын кезеңдерге арналған жақсы экономика» деп аталады. Онда олар климаттың өзгеруі, көші-қон және жаһандану жағдайында қалай аман қалуға болатынын талқылайды. Бұл — тек теория емес, бұл әрекет етудің жоспары.
Олардың басты кеңесі: «Біз идеологияның емес, фактілердің соңынан еріуіміз керек». Жеке тұлға ретінде сіз бұл процеске қалай әсер ете аласыз? Сауатты тұтыну, адамдық капиталға (білім мен денсаулық) инвестиция салу және әлеуметтік жауапкершілік арқылы. Әрбір кішкентай таңдау үлкен экономиканы құрайды.
Болашақтың экономикасын қалай құрамыз?
«Кедейшілік экономикасы» — бұл жай ғана оқулық емес, бұл әлемге деген жанашырлық пен ғылыми дәлдіктің жиынтығы. Ол бізге кедейшіліктің жазылмайтын дерт емес, шешімі бар күрделі теңдеу екенін үйретті. Бұл теңдеуді шешу — біздің қолымызда.
Егер сіз әлемнің қалай жұмыс істейтінін түсінгіңіз келсе және оң өзгерістерге үлес қосқыңыз келсе, Банерджи мен Дюфлоның еңбектері сіздің басты бағдарыңыз болмақ. Болашақ экономикасы сандармен емес, адамдарға деген құрметпен өлшенуі тиіс. Сіз бұл өзгеріске дайынсыз ба?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру