Сэндхил Муллейнатан мен Эльдар Шафирдің зерттеулеріне сүйене отырып, тапшылықтың миымызды қалай бағдарламалайтынын және жасанды интеллект дәуіріндегі жаңа мүмкіндіктерді қалай жіберіп алмау керектігін талдаймыз.
Неге бұл тақырып бүгін өзекті? Заманауи тапшылықтың сипаты
Бұл — заманауи адамның ең үлкен қасіреті: біз үнемі бір нәрсеге үлгермей жатамыз. Ақпарат тасқыны, шексіз «to-do» тізімдері және әлеуметтік желілердегі мінсіз өмірге ұмтылу бізді тұрақты ресурстық аштыққа ұшыратты. Бірақ тапшылық тек қалтадағы ақшаның немесе күнделіктегі бос минуттың жоқтығы емес.
Бүгінгі жастар үшін тапшылық — бұл созылмалы стресс. Сэндхил Муллейнатан мен Эльдар Шафир өздерінің еңбектерінде бұл күйдің физикалық емес, психикалық зардабын ашып көрсетеді. Бұл мәселе әсіресе жасанды интеллект (AI) біздің жұмыс орындарымызды алмастыра ма деген үрей туған шақта тіпті де өзектенді. Себебі, үрей — тапшылықтың ең жақын досы.
Екі алыптың кездесуі: Гарвард пен Принстонның зияткерлік бірлестігі
Сэндхил Муллейнатан — Гарвардтың жарық жұлдызы болған экономист, Эльдар Шафир — Принстонның үздік психологы. Бірі сандар мен нарықты, екіншісі адам жаны мен мінез-құлқын зерттеді. Олардың жолдары «неге ақылды адамдар кейде мүлдем қисынсыз шешім қабылдайды?» деген сұрақ төңірегінде түйісті.
Муллейнатан — MacArthur «данышпандар грантының» иегері, оның зерттеулері адамның табиғи импульстерін экономикалық модельдерге енгізуге бағытталған. Шафир болса, адамның танымдық қателіктерін жіліктеп шаққан маман. Бұл дуэттің «Тапшылық» атты зерттеуі әлемдік бестселлерге айналып қана қоймай, әлеуметтік саясат пен жеке тиімділікке деген көзқарасты өзгертті.
Туннельдік әсер: Біз басты нәрсені қалай байқамай қаламыз?
«Тапшылық — бұл тек ресурстың аздығы емес, бұл — сананың басып алынуы. Ол сізді туннельге кіргізеді, онда сіз тек алдыңыздағы өртті сөндіруді ғана ойлайсыз, ал айналаңыздағы мүмкіндіктерді байқамайсыз».
Бұл авторлардың ең басты тұжырымдарының бірі. Санаңызды тапшылық билегенде (уақыт немесе ақша болсын), сізде Tunneling (туннельдік әсер) пайда болады. Сіз бүгінгі берешекті жабу үшін ертеңгі күніңізді құрбан етесіз. Мысалы, емтиханға дайындалу керек студент ұйқысын қияды, бірақ ұйқысыз ми ертең емтиханда тиімді жұмыс істемейтінін ескермейді. Бұл — қысқа мерзімді табыс үшін стратегиялық болашақты сату.
Күнделікті өмірдегі 'бос кеңістік' (Slack): Оны қалай қолдан жасау керек?
Елестетіп көріңізші, ауруханада операциялық бөлмелердің барлығы 100% жоспарланған. Егер жедел түрде науқас түссе, бүкіл жүйе бұзылады. Муллейнатан мен Шафир бір ауруханаға «бір бөлмені үнемі бос ұстауды» ұсынды. Нәтижесінде операциялар саны артып, тиімділік жоғарылады.
Бұл — Slack тұжырымдамасы. Күнделікті кестеңізде ештеңе жазылмаған бос уақыт болуы тиіс. [!TIP] Егер сіздің күніңіз минут-минутына дейін есептелген болса, сіз кез келген тосын оқиға алдында қауқарсызсыз. Бос кеңістік — бұл жалқаулық емес, бұл — сіздің стратегиялық резервіңіз.
Уақыт пен мүмкіндіктің ұрланған сәттері: Күйбең тірліктің құрбандары
Кітапта бір қызық кейіпкер бар: ол үнемі жұмыстан кешігіп, айыппұл төлейді. Оның ақшасы аз болғандықтан, ол арзан, бірақ бұзыла беретін көлік мінеді. Көлік бұзылған сайын ол жұмысқа кешігеді, басшылығы оның жалақысын қияды. Бұл — классикалық тапшылық шеңбері.
Мұндай жағдай бүгінгі мансап қуған жастарда да жиі кездеседі. Олар соншалықты көп жұмыс істейтіні сонша, тіпті жаңа дағды үйренуге немесе [LINK url="https://www.wsj.com/lifestyle/workplace/ai-jobs-future-skills-sendhil-mullainathan-c990089e"]жасанды интеллект[/LINK] сияқты жаңа технологияларды меңгеруге уақыты (өткізу қабілеті) жетпейді. Осылайша олар өздерінің болашақ бәсекеге қабілеттілігін бүгінгі күйбең тірлікке айырбастайды.
Когнитивті өткізу қабілеті: Мидың 'бандвичі' неге тез таусылады?
Авторлардың зерттеуі бойынша, тапшылық күйіндегі адамның когнитивті қабілеті 13 IQ тармағына дейін төмендейді. Бұл — бір түнді ұйқысыз өткізгенмен тең зиян.
Біздің миымыздың «өткізу қабілеті» (Bandwidth) шектеулі. Егер сіз үнемі «ертеңгі несиені қалай төлеймін?» немесе «бұл жұмысты қалай бітіремін?» деп уайымдасаңыз, миыңыздың есептеу қуатының жартысы осы ойларға кетеді. Сізге күрделі мәселелерді шешуге, шығармашылықпен айналысуға ресурс қалмайды. Бұл — кедей адамның неге кедей болып қала беретінін түсіндіретін ғылыми дәлел.
Жасанды интеллект және жұмыс: Тапшылық қорқынышын қалай жеңеміз?
Соңғы жаңалықтарға сүйенсек, Муллейнатан WSJ басылымына берген сұхбатында AI туралы оптимистік болжам жасады. Оның айтуынша, AI барлық жұмысты тартып алмайды, бірақ ол біздің «өткізу қабілетімізді» босатуы мүмкін.
Егер біз AI-ды тапшылық туннеліне кірмей, құрал ретінде пайдалана алсақ, бізде стратегиялық ойлауға уақыт пайда болады. Мәселе — технологияда емес, біздің оған деген көзқарасымызда. AI біздің орнымызды басуы үшін біз «өткізу қабілетімізді» босқа жұмсап, тек механикалық жұмыс істеуіміз керек. Шынайы адами капитал — бұл тапшылықтан тыс ойлай білу.
Тұзақтан құтылу алгоритмі: Шешім қабылдау сапасын арттыру
Авторлар ұсынған шешімдердің бірі — «автоматтандыру». Егер сіздің өткізу қабілетіңіз төмен болса, маңызды шешімдерді алдын ала қабылдап қойыңыз:
- Қаржылық аударымдарды автоматтандыру (әр ай сайын ойланбау үшін).
- Маңызды жұмыстарды таңертең, ми «бандвичі» толы кезде орындау.
- «Жоқ» деп айтуды үйрену — бұл сіздің уақыт қорыңызды қорғау.
Ең бастысы — өзіңізді «туннельде» екеніңізді мойындау. Егер сіз үнемі асығып жүрсеңіз, демек сіздің шешімдеріңіздің сапасы төмен. Тоқтап, айналаға қарау үшін Slack жасау — бұл өмірлік қажеттілік.
Кедейлік психологиясы: Неге тапшылық қайтадан тапшылықты тудырады?
Тапшылық циклі — бұл ресурстың аздығынан туындаған қате шешімдердің ресурсты одан сайын азайтуы. Кедей адамдар неге тиімсіз несие алады? Олар ақымақ болғандықтан ба? Жоқ.
Муллейнатан мен Шафир кедейліктің «когнитивті салық» екенін дәлелдеді. Кедей адамның миы үнемі «тірі қалу» режимінде жұмыс істейді. Бұл режимде ұзақ мерзімді жоспар құру мүмкін емес. Сондықтан мемлекеттік бағдарламалар тек ақша беріп қана қоймай, адамдардың осы «психикалық жүктемесін» жеңілдетуі тиіс.
Үндістандық фермерлер мен қант қамысы: Табиғи эксперимент нәтижелері
Авторлар Үндістандағы қант қамысы фермерлеріне қызықты зерттеу жүргізді. Бұл фермерлер жылына бір рет қана өнім жинап, ақша алады. Өнім жинар алдында олар өте кедей (тапшылық), ал жинағаннан кейін бай (молшылық) күйде болады.
Ғалымдар бір адамды екі түрлі күйде тексергенде, өнім жинағаннан кейінгі (ақшасы бар кездегі) IQ көрсеткіші өнім жинағанға дейінгі (ақшасы жоқ кездегі) көрсеткіштен әлдеқайда жоғары болған. Бұл — тапшылықтың адамның туа біткен қабілетін емес, оның ағымдағы жұмыс істеу мүмкіндігін тежейтінінің бұлжытпас дәлелі.
Назар тапшылығы: Әлеуметтік желілер біздің зейінімізді қалай 'саудалайды'?
ХХІ ғасырдағы ең тапшы ресурс — ақша емес, назар. Технологиялық алпауыттар сіздің назарыңызды аудару үшін миллиардтаған доллар жұмсайды. Әрбір «notification» — сіздің өткізу қабілетіңізді ұрлау.
Біз үнемі бір нәрсені өткізіп алудан қорқамыз (FOMO). Бұл қорқыныш бізді үнемі желіде отыруға мәжбүрлейді, бұл өз кезегінде уақыт тапшылығын тудырады. Авторлар бұл мәселені «зейіннің туннельге түсуі» деп атайды. Біз лента айналдырып отырып, өз өміріміздің маңызды бөліктерін байқамай қаламыз.
Жас оқырманға арналған жоспар: Өз ресурсыңды басқарудың 3 қадамы
Осы аптада мына үш нәрсені байқап көріңіз:
- **Тапшылықты анықтаңыз:** Сізге ең көп не жетпейді? Уақыт па, ақша ма, әлде тыныштық па? Осы ой сіздің миыңыздың қанша пайызын алып жатыр?
- **Туннельден шығыңыз:** Күніне кемінде 30 минут телефонсыз, ешқандай жоспарсыз «бос уақыт» қалдырыңыз. Бұл — сіздің Slack кеңістігіңіз.
- **Күрделі шешімдерді кейінге қалдырыңыз:** Егер сіз қатты шаршап немесе стресс күйінде болсаңыз, маңызды құжаттарға қол қоймаңыз және үлкен сатып алулар жасамаңыз.
Бұл қарапайым ережелер сіздің когнитивті өткізу қабілетіңізді сақтауға көмектеседі. Муллейнатан мен Шафирдің кітабын оқу — бұл тек білім алу емес, бұл — өз миыңызға деген мейірімділік таныту.
Тапшылық – бұл тек ресурс емес, бұл сананың ерекше күйі
Сэндхил Муллейнатан мен Эльдар Шафир бізге маңызды шындықты ашты: тапшылық — бұл біздің сыртқы жағдайымыз емес, бұл миымыздың жұмыс істеу режимі. Бұл режимнен шығу үшін көбірек жұмыс істеу емес, керісінше, саналы түрде тоқтау қажет.
«Тапшылық» кітабы не үшін оқуға тұрады? Өйткені ол сізге «не істеу керек?» дегеннен бұрын, «неге мен бұлай істеймін?» деген сұраққа жауап береді. Оқырман, сіз бүгін өз туннеліңізден шығып, айналаңызға қарауға дайынсыз ба? Мүмкін, сіз іздеген шешім дәл қасыңызда тұрған болар, тек сіздің «өткізу қабілетіңіз» оны байқауға жетпей жатқан шығар.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру