Жас оқырманға арналған бұл мақала неоклассикалық экономиканың мифтерін бұзып, елдердің қалай шынайы индустриялық мемлекетке айналатынын тарихи нарратив пен терең анализ арқылы түсіндіреді.
Дүниежүзілік экономикалық ертегілер: Бізді неге алдады?
Қазіргі экономикалық оқулықтар бізге «еркін сауда — жалпыға ортақ игілік» деген әдемі ертегіні жиі айтады. Бірақ бұл ертегінің соңы неге барлық ел үшін бақытты аяқталмайды? Норвегиялық экономист Эрик Райнерт өзінің әйгілі «Елдер қалай байиды» еңбегінде бұл теорияның іс жүзінде кедей елдерді тығырыққа қалай тірейтінін ащы да болса ашық көрсетіп берді. Салыстырмалы артықшылық теориясының күрделі терминдері жас буын үшін түсініксіз көрінуі мүмкін, алайда оның зардабын әлемнің шеткері елдері күн сайын өз тағдырынан сезініп отыр.
Райнерттің пайымдауынша, бүгінгі дамыған елдер өздері байып алған соң, өзгелерге «біз кезінде істегенді істемеңдер, біз қазір айтқанды ғана істеңдер» деген қағиданы күштеп таңады. Бұл — экономикалық тарихтың ең үлкен манипуляциясы емей, немене? Осылайша, байлық пен кедейліктің арасындағы алшақтық жылдан-жылға тереңдей береді.
Тюдорлар әулетінің құпиясы: Англия қалай шикізат қақпанынан шықты?
XV ғасырдағы Англияны көз алдыңызға елестетіңізші: ол кезде бұл арал бүгінгі үшінші әлем елдері сияқты тек шикізат — жүн экспорттайтын, артта қалған аймақ болатын. Бірақ VII Генрих таққа отырған соң, ел тағдырын күрт өзгертетін батыл стратегияны бастады. Ол жүн экспортына салық салып, шикізатты сыртқа шығарудың орнына, жергілікті жерде мата тоқу өндірісін қолға алды. Бұл шешім тарихтағы ең алғашқы және ең сәтті индустриялық саясаттың бірі ретінде алтын әріппен жазылды.
Егер Англия сол кезде тек «өзіне тән» жүн сатумен айналыса берсе, бүгінде ол әлемдік империя емес, жай ғана қой шаруашылығымен күн көретін шеткері провинция болып қалар еді. Бұл оқиға өңдеу өнеркәсібінің кез келген мемлекет үшін өміршеңдік мәнін ұқтырады.
Салыстырмалы артықшылық — кедейлікке кепілдік пе?
Давид Рикардоның теориясы бойынша, әр ел өзінде жақсы өндірілетін нәрсемен ғана айналысуы керек. Мысалы, егер сіздің еліңізде тек банан өссе, демек, сіз өмір бойы банан сатып, компьютерді сырттан қымбатқа алуыңыз керек. Райнерт бұл логиканы «кедейлік тұзағы» кедейлік тұзағы деп атайды. Бір қарағанда қисынды көрінгенмен, бұл жол елді мәңгілік артта қалушылыққа соттайды.
Шикізатқа негізделген экономика кемитін табыс заңына бағынады: сіз неғұрлым көп өндірген сайын, оның өзіндік құны артып, таза пайдасы азая береді. Ал технологиялық секторда, керісінше, ауқым тиімділігі жұмыс істейді. Сондықтан шикізатқа сенген елдер жоғары технологиялы алпауыттармен ешқашан тең дәрежеде бәсекелесе алмайды. Бұл — ойлануды қажет ететін ауыр шындық.
Өз зауытыңды қалай салу керек: Теориядан тәжірибеге
Жас кәсіпкерлер мен болашақ мемлекеттік қызметкерлер үшін Райнерттің ұсынысы өте нақты: өндірістің жоғары технологиялық тізбегіне ену — басты мақсат. Мемлекет тарапынан қолдау мен протекционизм — бұл «жаман сөз» емес, бұл — өсудің қажетті сатысы. Баланы есейгенше қалай қорғасақ, жас индустрияны да әлемдік азулы алпауыттар жұтып қоймас үшін солай қорғау қажет.
Тәжірибелік алгоритм қарапайым: алдымен технологияны импорттау, содан соң оны локализациялау және ішкі нарықты қорғай отырып, экспорттық сапаға қол жеткізу. Осы соқпақсыз ешбір ел байыған емес, демек, бізге де өз жолымызды салу керек.
Венецияның су бетіндегі алтыны: Сауда емес, өндіріс қуаты
Орта ғасырлық Венеция тек саудагерлер қаласы болған жоқ. Оның құдіреті Арсенал деп аталатын әлемдегі ең ірі кеме жасау зауытында жатты. Венециялықтар стандартталған бөлшектерді қолдана отырып, күніне бір кеме құрастыра алатын деңгейге жетті. Бұл — өз заманының нағыз технологиялық серпілісі еді.
Осы технологиялық басымдық оларға Жерорта теңізіндегі сауданы толық бақылауға мүмкіндік берді. Байлық сауданың өзінен емес, сол сауданы жүзеге асыратын күрделі құралдарды (кемелерді) өндіруден келді. Өндіріс — байлықтың жүрегі, ал сауда — оның қаны ғана.
Кемитін табыс заңы: Ауыл шаруашылығы неге байытпайды?
Кемитін табыс заңы — бұл өндіріс факторларының бірін көбейткенде (мысалы, жұмысшылар саны), белгілі бір шектен кейін қосымша өнімнің азаюы. Ауыл шаруашылығы мен тау-кен өндірісі осы заңға қатты тәуелді, сондықтан олар байлықтың тұрақты көзі бола алмайды.
Егер сіздің жеріңіз шектеулі болса, оған мың жұмысшы салсаңыз да, өнім шексіз өспейді. Ал бағдарламалық жасақтама немесе машина жасауда бір рет жасалған технологияны миллиондаған данамен аз шығынмен көбейтуге болады. Райнерт осы айырмашылықты түсіну — байлықтың кілті екенін үнемі ескертеді.
Вашингтон консенсусының қазасы: Жаңа дәуірдің басы
Соңғы халықаралық сараптамалар, соның ішінде New Statesman басылымы жариялағандай, Вашингтон консенсусы ресми түрде «өлі» деп танылды. Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банктің стандартты «мемлекетті экономикадан аластату» кеңестері көптеген елді деиндустрияландыруға алып келді. Бұл — экономикалық саясаттағы үлкен бетбұрыс.
Райнерт бұл кризисті бұрыннан болжаған. Бүгінгі таңда әлем мемлекеттің экономикадағы белсенді рөліне қайта оралуда. Бұл — дамушы елдер, соның ішінде Қазақстан үшін өз индустриясын қайта қарауға берілген үлкен мүмкіндік. Ескі қағидалардан арылатын уақыт жетті.
Технологиялық білімді импорттаудың төрт қадамы
- Стратегиялық секторларды анықтау (жоғары қосылған құны бар салалар).
- Инженерлік білімге инвестиция салу (жай ғана диплом емес, нақты ноу-хау).
- Технологиялық трансфер келісімдерін жасау (шетелдік инвестор жергілікті кадрларды оқытуға міндетті).
- Ішкі нарықта бәсекелестікті ынталандыру.
Тек осы қадамдар арқылы ғана «технологиялық тәуелділіктен» құтылуға болады. Райнерттің «Елдер қалай байиды» кітабында осы қадамдардың тарихи мысалдары өте көп. Бұл жолды бізден бұрын басқалар сәтті жүріп өткен.
Моңғолия трагедиясы: «Шоковая терапияның» ащы сабағы
1990-шы жылдары Моңғолия халықаралық ұйымдардың кеңесімен нарықты бірден ашып жіберді. Нәтижесінде, елдегі барлық зауыт-фабрикалар жабылып, халық қайтадан көшпелі мал шаруашылығына оралды. Экономикалық тұрғыдан бұл — жүздеген жылдарға кейін шегіну еді. Бұл оқиға «даму» орнына «құлдырауға» қалай түсуге болатынының жарқын мысалы.
Райнерт Моңғолиядағы жағдайды өз көзімен көріп, оны «примитивизация» деп атады. Индустриядан айырылған халықтың табысы бірнеше есе азайып, кедейлік шегіне түсті. Бұл — еркін сауданың дайын емес елге тигізер зиянының нақты көрінісі емес пе?
Шумпетерлік инновация: Болашақ экономиканың қозғалтқышы
Йозеф Шумпетердің «креативті деструкция» идеясы Райнерт үшін өте маңызды. Байлық ескіні бұзып, жаңа технологияны енгізуден туады. Егер ел тек ескі әдіспен бидай еге берсе, ол ешқашан байымайды. Өзгерістен қорықпайтын, инновацияға ашық қоғам ғана алға озады.
Жаңа технологиялар — бұл экономикалық рентаның қайнар көзі. Кім бірінші болып инновацияны енгізеді, сол нарықта монополиялық пайда табады. Сондықтан мемлекет ғылыми-зерттеу жұмыстарын (R&D) барынша қолдауы тиіс. Бұл — ертеңгі күннің кепілі.
Капитал мен Табиғат: Нобель сыйлығы иегерлерінің ескертуі
Соңғы жылдары капитал мен табиғат арасындағы қайшылық күшейіп келеді. MR Online мәліметінше, эко-кризис экономикалық өсімнің шегін көрсете бастады. Райнерт дамудың тек индустриялық емес, сонымен бірге тұрақты болуы керектігін де меңзейді. Табиғатты қанау арқылы жеткен байлықтың ғұмыры қысқа.
Біз табиғи ресурстарды тауысып қана қоймай, оларды өңдеу арқылы қоршаған ортаға зиян келтірмейтін жаңа «жасыл» технологияларға көшуіміз керек. Бұл — XXI ғасырдың басты экономикалық парадоксы әрі шешімін күткен басты міндеті.
Жас маманға кеңес: Жаһандық бәсекеде қай салаға бару керек?
Жас оқырман, өз карьераңызды «кемитін табыс» салаларында (жай еңбек, шикізат өндіру) емес, «өсетін табыс» салаларында (IT, жоғары технологиялық инженерия, биотехнология) құрыңыз. Эрик Райнерттің теориясы жеке адамға да қатысты: сіздің біліміңіз неғұрлым бірегей және күрделі болса, сіздің жеке «байлығыңыз» соғұрлым жоғары болады.
Оқуға кеңес: «Елдер қалай байиды» кітабын оқып шығыңыз. Бұл сізге әлемдік процестерді мүлдем басқа қырынан көруге көмектеседі. Өз болашағыңызға бүгіннен бастап дұрыс инвестиция жасаңыз.
Демократия мен Капитализм: Бітіспес достар ма, әлде жаулар ма?
Сұрақ: Демократия экономикалық өсімге кепілдік бере ме?
Жауап: Райнерт пен көптеген зерттеушілер (мысалы, Claremont Review of Books талдауында) демократия мен капитализмнің әрдайым үйлесе бермейтінін айтады. Бұл — күрделі әрі терең талқылауды қажет ететін мәселе.
Тарих көрсеткендей, көптеген елдер алдымен индустриялық қуатын қалыптастырып, орта тапты өсіріп алғаннан кейін ғана тұрақты демократияға қол жеткізген. Экономикалық еркіндік пен саяси жүйенің арасындағы тепе-теңдік — өте нәзік мәселе. Оны дұрыс басқару — үлкен өнер.
Сандардың артындағы шындық: Ой қалдыратын соңғы сөз
Эрик Райнерттің мұрасы бізді тек ЖІӨ (ВВП) көрсеткіштеріне емес, экономиканың сапасына қарауға үйретеді. Елдің байлығы — оның қоймасындағы алтын емес, оның азаматтарының басындағы білім мен зауыттарындағы технология. Бұл — дамудың шын мәніндегі формуласы.
Біз шикізатқа тәуелділіктен құтылып, «өңдеу мен өндіру» мәдениетін қалыптастыра аламыз ба? Бұл сұраққа жауапты бүгінгі жас буын беруі тиіс. Райнерттің формуласы дайын, тек оны қолданатын ерік-жігер қажет. Таңдау өз қолыңызда.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру