Асқар Жұмаділдаев

Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев (25 ақпан 1956 жылы, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Шиелі кенті) – белгілі қазақстандық ғалым және қоғам қайраткері, физика-математика ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990), Қазақстан ҰҒА-ның академигі, 12-шақырылған Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің және 13-шақырылған Қазақстан Республикасы Жоғары Кеңесінің депутаты.

Асқар Жұмаділдаев 1956 жылы Қызылорда облысындағы Шиелі қыстағында дүниеге келген. Асқар Жұмаділдаевтың арғы атасы Шоң өңірге белгілі адам болған. Шоңның Сырдария өзенінің бойындағы Көтентоғай жерде үлкен үйі болған екен және болыс қызметін атқарған. Күштеп ұжымдастыру кезінде Шоңның ұрпақтары құғын-сүргінге ұшырайды да, барлық мүлкі кәмескеленеді. Асқардың атасы Жұмаділдә бала-шағасын алып, Өзбекстанға қашуға мәжбүр болады. Жұмаділдә және оның жанұясы күн көру үшін түрлі қара жұмыстар жасауға тура келеді. Кейінрек Сталин қайтыс болғаннан кейін Жұмаділдә Қызылорда облысына қайтып келеді. Алайда, Жұмаділдәның Өзбекстанда туған немерелерінің барлығының ғұмыры қысқа болады. Қазақстанға қайтып келгеннен кейін туған алғашқы немересі Асқар Жұмаділдаев екен. Қазақтың дәстүріне сәйкес, Жұмаділдә Асқарды өзінің бауырына басып алады.

Асқар Жұмаділдаев 1962 жылы №299 темiржол төртжылдық бастауыш мектебiне, 1966-69 жылдары №45 Октябрьдiң 14 жылдығы атындағы қазақ орта мектебiнде білім алады. Кейінрек 1970-72 жылдары Алматыдағы №56 Сатпаев атындағы физика-математика мектеп-интернатында оқыды. Кейiн физика-математика кластары негiзiнде жаңа мектеп ғимараты салынып, Республикалық физика-математика мектебi болып қайта құрылды. Мектепте жүргенiнде талай қалалық, республикалық және бүкiлодақтық физика-математикаға қатысты жарыстарға қатысып, талай рет жүлдегер атанды.

1980 – 90 жылдары Математика және механика институтында (қазіргі Математика институты) кіші, аға, жетекші ғылым қызметкер болды. 1990 жылдан сол институтта алгебра лабораториясының меңгерушісі. Жұмаділдаевтің негізгі ғылым-зерттеу еңбектері Ли алгебрасының когомология теориясына арналған. Ол оң сипаттамалы Ли алгебрасының когомологиялары мен деформацияларын және олардың қолдануын зерттеген. Векторлық өріс алгебрасының бөлшектенбейтін кеңеюін есептеген. Ассоциативті емес алгебраның тепе-теңдіктерін тапты. Ол – 12-сайланған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды.

1981 ж. — физика-математика ғылымдарының кандидаты (КСРО Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, Мәскеу)

1988 ж. — физика - математика ғылымдарының докторы (КСРО Ғылым академиясының В.А. Стеклов атындағы математика институты, Ленинград бөлімі). Тақырыбы: Оң характеристикалы Ли алгебраларының когомологиялары және оның қолданылулары. Ғылыми жетекшісі: Алексей Кострикин

1990 ж. — Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессоры

1995 ж. — ҚР Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі

2004 ж. — ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі

1988 – Гамбург университеті (2 ай)

1995-1996 – Мюнхен университеті (18 ай)

1997, 1998, 1999 – Бильфельд университеті (4 ай)

1997 – Ньютон институты, Кембридж, Ұлыбритания (4 ай)

1998, 2001, 2002, 2003 – Теориялық физиканың халықаралық орталығы, Триест, Италия, (9 ай)

1998, 1999 – Миттаг-Лефлер атындағы математика институты, Швеция (9 ай)

1999 – Киото университеті, Жапония (1 ай)

2000-2001, 2002, 2003 – Стокгольм университеті, Швеция (6 ай)

2000 – Оксфорд университеті, Ұлыбритания (1 ай)

2001 – Филдс институты, Торонто, Канада (1 ай)

2001, 2002, 2003, 2005 – Жоғарғы ғылыми зерттеулер институты, Бюр-сюр-Иветт, Франция (5 ай)

2002 – Эрвин Шрёдингер атындағы Математикалық физика халықаралық институы, Вена, Австрия, (1 ай)

2005 – Макс-Планк атындағы математика институты, Бонн, Германия (3 ай)

Асқар Серқұлұлының ғылыми қызығушылықтары әралуан: Ли алгебраларының теориясы, ассоциативті емес алгебралар теориясы және комбинаторика. Жүз жылдан астам бұрын Софус Ли екі векторлық өрістің композициясы міндетті түрде векторлық өріс болмайтынын, бірақ олардың коммутаторы векторлық өріс болатынын байқады. Бұл қағидат Ли алгебралары мен Ли топтары теориясының негізін құрайды. Асқар Жұмаділдаев Ли құрылымы көпөлшемді жағдайға да жалпыланатынын байқады. Егер n-өлшемді көпбейнедегі векторлық өрістердің саны n+1 саны квадратынан үшке ауытқитын болса, онда ((n+1)^2-3)- векторлық өрістің кососимметриялық қосындысы қайтадан векторлық өріс болады. Софус Лиден кейін 150 жыл өткен соң ашылған осы тамаша жаңалық, Ли алгебраларының көпөлшемді нұсқалары геометрия мен физикада мүмкін екенін және олардың болашақта ашылар жаңалықтардың қайнар көзі болатынын көрсетеді.

Автор жетістігі тақырыбына немес проблемасына қатысты әлемде немесе қазақстандық 3-тен кем емес авторларды тізіңіз және олардың байланыстығын ашып жазыңыз; (яғни кімдер айналысқан, қалай айналысқан, қандай еңбектері бар)

Джекобсон кез келген Ли модулярлы алгебрасының жіктелмейтін модулі бар екенін дәлелдеген. Селигман кез келген модулярлы ақырлы өлшемді Ли алгебрасының ноль емес, когомологиялы модулі бар екені туралы гипотеза жасайды. Асқар Жұмаділдаев Селигманның гипотезасының дұрыстығын дәлелдейді. Оның нәтижелері сонымен бірге, Ли модулярлы алгебраларының когомологиясы анағұрлым күрделірек құрылғанын және зерттеуге қиынырақ екенін танытты.

Қазақстан тәуелсiздiгi деклорациясын, Қазақстан тәуелсiздiгi туралы заңды, Қазақстанның тұңғыш конституциясын, тұнғыш мемлекеттiк рәмiздерді қабылдаған депутаттардың бірі

"Болашақ" бағдарламасы туралы Президентке ұсыныс айтқан

Қазақстан конституциясында Қазақстан президентi қазақ тiлiн жетiк меңгеру керек деген ұсынысты алғашқы рет енгізген

Тұңғыш Қазақстан Президентiнiң жалақысын есептеген

Dzhumadildaev A.S., Yeliussizov D. Walks, partitions, and normal ordering(қолжетпейтін сілтеме) // Electronic J. Combin., 22(4)(2015), \#P4.10, 23 pages.

Dzhumadildaev A.S., Yeliussizov D. Path decompositions of digraphs and their applications to Weyl algebra Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Advances in Applied Mathematics. – 2015. – V. 67. – P. 36-54.

Dzhumadildaev A. S., Ismailov N. A. S-n- and GL(n)-module structures on free Novikov algebras(қолжетпейтін сілтеме) // Journal of Algebra. – 2014. – V. 416. – P. 287-313.

Dzhumadildaev A.S. 2p-Commutator on differential operators of order p(қолжетпейтін сілтеме) // Letters in Mathematical Physics. – 2014. – V. 104, No.7. – P. 849-869.

Dzhumadildaev A.S., Omirov B.A., Rozikov U.A. On a class of evolution algebras of "chicken" population Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // International Journal of Mathematics. – 2014. – V. 25, No.8. – P. 849-869.

Dzhumadildaev A.S., Yeliussizov D. Stirling permutations on multisets(қолжетпейтін сілтеме) // European Journal of Combinatorics. – 2014. – V. 36. – P. 377-392.

Dzhumadildaev A.S. The Dynkin theorem for multi linear Lie elements(қолжетпейтін сілтеме) // Journal of Lie Theory. – 2013. – V. 23, No.3. – P. 795-801.

Dzhumadildaev A.S. , D. Yeliussizov Power sums of binomial coefficients(қолжетпейтін сілтеме) // J. Integer Seq.V. 16-2013, art. 13.1.4

Dzhumadildaev A.S., Zusmanovich P. The alternative operad is not Koszul Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Experimental Mathematics. – 2011. – V. 20, No.2. – P. 138-144.

Dzhumadildaev A. S. Worpitzky identity for multipermutations(қолжетпейтін сілтеме) // Mathematical Notes – 2011. – V. 90, No.3. – P. 448-450.

Dzhumadildaev A.S. Lie expression for multi-parameter Klyachko idempotent(қолжетпейтін сілтеме) // Journal of Algebraic Combinatorics. – 2011. – V. 33, No.4. – P. 531-542.

Dzhumadildaev A.S. Codimension growth and non-Koszulity of Novikov operad(қолжетпейтін сілтеме) // Communications in Algebra. – 2011. – V. 39, No.8. – P. 2943-2952.

Dzhumadildaev A.S. Jordan elements and left-center of a free Leibniz algebra Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Electronic Research Announcements in Mathematical Sciences. – 2011. – V. 18, – P. 31-49.

Dzhumadildaev, N. Ismailov, K. Tulenbaev Free bicommutative algebras(қолжетпейтін сілтеме) // Serdica Math, V. 37-2011- pp. 25–44.

Dzhumadildaev A.S., Zusmanovich P. Commutative 2-cocycles on Lie algebras Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Journal Of Algebra. – 2010. – V. 324, No.4. – P. 732-748.

Dzhumadildaev A.S. On the Hesse-Muir formula for the determinant of the matrix A (n-1) B (2)(қолжетпейтін сілтеме) // Mathematical Notes. – 2010. – V. 87, No.3. – P. 428-429.

Dzhumadildaev A.S. MacMahon's theorem for a set of permutuations with given descent indices and right-maximal records(қолжетпейтін сілтеме) // Electronic Journal of Combinatorics. – 2010. – V. 17, No.1. – R34.

Dzhumadildaev A.S. Anti-commutative algebras with skew-symmetric identities Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Journal of Algebra and its Applications. – 2009. – V. 8, No.2. – P. 157-180.

Dzhumadildaev A.S. 10-commutators, 13-commutators and odd derivations(қолжетпейтін сілтеме) // Journal of Nonlinear Mathematical Physics. – 2008. – V. 15, No.1. – P. 87-103.

Dzhumadildaev A.S. q-Leibniz algebras(қолжетпейтін сілтеме) // Serdica Math. J., V.34 - 2008, 415-440.

Dzhumadildaev A.S. Algebras with skew-symmetric identity of degree 3 Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // J.Math. Sci, V.161-2009- No.1, p. 11-30

Dzhumadildaev A.S., K.M. Tulenbaev Exceptional 0-Alia Algebras(қолжетпейтін сілтеме) // J. Math. Sci., V.161-2009- No.1, p. 37-40.

Dzhumadildaev A.S. The n-Lie property of the Jacobian as a condition for complete integrability(қолжетпейтін сілтеме) // Siberian Mathematical Journal. – 2006. – V. 47, No.4. – P. 643-652.

Dzhumadildaev A.S., Tulenbaev K.M. Engel theorem for Novikov algebras(қолжетпейтін сілтеме) // Communications in Algebra. – 2006. – V. 34, No.3. – P. 883-888.

Dzhumadildaev A.S. n-Lie structures that are generated by Wronskians(қолжетпейтін сілтеме) // Siberian Mathematical Journal. – 2005. – V. 46, No.4. – P. 601-612.

Dzhumadildaev A.S. Zinbiel algebras under q-commutator Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Fundamental and Applied Math. V.11-2005- No.3, 57-78.

Dzhumadildaev A.S., Tulenbaev K.M. Nilpotency of Zinbiel algebras(қолжетпейтін сілтеме) // Journal of Dynamical and Control Systems. – 2005. – V. 11, No.2. – P. 195-213.

Dzhumadildaev A.S. Hadamard invertible matrices, n-scalar products, and determinants(қолжетпейтін сілтеме) // Mathematical Notes. – 2005. – V. 77, No.3. – P. 440-443.

Dzhumadildaev A.S. Special identity for Novikov-Jordan algebras Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Communications in Algebra. – 2005. – V. 33, No.5. – P. 1279-1287.

n-Lie Structures That Are Generated by Wronskians(қолжетпейтін сілтеме) //Sibirskii Matematicheskii Zhurnal, V.46-2005, No. 4, pp. 759–773, 2005 =engl. transl. Siberian Mathematical Journal, {\bf 46}(2005), No.4, pp. 601 – 612= Preprint available math.RA/0202043

Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. Dzhumadildaev A.S. Representations of vector product n-Lie algebras // Communications In Algebra. – 2004. – V. 32, No.9. – P. 3315-3326.

Dzhumadildaev A.S. N-commutators // Commentarii Mathematici Helvetici. – 2004. – V. 79, No.3. – P. 516-553.

Dzhumadildaev A.S., K.M. Tulenbaev Filiform Leibniz dual algebras(қолжетпейтін сілтеме) // International Conference Humboldt-Kolleg II, october 24-16, 2004, p. 62-63.

Dzhumadildaev A.S. Novikov-Jordan algebras Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Communications In Algebra. – 2002. – V. 30, No. 11. – P. 5207-5240.

Dzhumadildaev A.S. Identities and derivations for Jacobian algebras//“Quantization, Poisson brackets and beyond",Contemp. Math. v.315, 245-278, 2002. Preprint available math.RA/0202040

Dzhumadildaev A.S., C. Lofwall Trees, free right-symmetric algebras, free Novikov algebras and identities // Homology, Homotopy and Applications, V. 4-2002, No.2(1), 165-190.

Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. Dzhumadildaev A.S. Jacobson formula for right-symmetric algebras in characteristic p // Communications In Algebra. – 2001. – V. 29, No.9. – P. 3759-3771.

Dzhumadildaev A.S., Abdykassymova S.A. Leibniz algebras in characteristic p Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Comptes Rendus de L Academie des Sciences Serie I-Mathematique. – 2001. – V. 332, No. 12. – P. 1047-1052.

Dzhumadildaev A.S., Davydov A.A. Factor-complex for Leibniz cohomology Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Communications In Algebra. – 2001. – V. 29, No. 9. – P. 4197-4210.

Dzhumadildaev A.S. Minimal identities for right-symmetric algebras Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Journal of Algebra. – 2000. – V. 225, No.1. – P. 201-230.

Dzhumadildaev A.S., A.I. Kostrikin Modular Lie algebras: new trends(қолжетпейтін сілтеме) // Algebra (Proc. Kurosh Conf. may, 1998), Walter de Gruyter, p. 181-203, 2000.

Dzhumadildaev A.S. Cohomologies of colour Leibniz algebras: pre-simplicial approach Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Lie Theory and its Applications III, (Clausthal, 11-14 july 1999), World Sci., 124-136, 2000.

Dzhumadildaev A.S. Cohomologies and deformations of right-symmetric Algebras(қолжетпейтін сілтеме) // J.Math. Sci, V. 93-1999, No. 6, 1836-1876. Preprint available math.DG/9807065.

Dzhumadildaev A.S. Symmetric (co)homologies of Lie algebras Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Comptes Rendus de l'Académie des Sciences - Series I - Mathematique. – 1997. – V. 324, No. 5. – P. 497-502.

Dzhumadildaev A.S. Cosmologies and deformations of semiprime sum of Lie algebras // Doklady Akademii Nauk. – 1997. – V. 355, No. 5. – P. 586-588.

Dzhumadildaev A.S. Virasoro Type Lie algebras and deformations Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Zeitschrift für Physik C-Particles and Fields.¬ – 1996. – V. 72, No. 3. – P. 509-517.

Dzhumadildaev A.S. Odd central extensions of Lie superalgebras Мұрағатталған 2 ақпанның 2017 жылы. // Functional Analysis and its Applications. – 1995. – V.29, No.3. – P.202–204.

Dzhumadildaev A.S. Differentiations and central extensions of Lie algebra of formal pseudo-differential operators // Algebra i Analis, {\bf 6}(1994), No.1, p. 140-158=engl.transl. St.Petersbourg Math.J. {\bf 6}(1995), No.1, p. 121-136.

Dzhumadildaev A.S. Central extensions of infinite-dimensional Lie-algebras(қолжетпейтін сілтеме) // Functional Analysis and its Applications. – 1992. – V. 26, No.4. – P.247–253.

Dzhumadildaev A.S. Cohomology of truncated coinduced representations of Lie-algebras of positive characteristic(қолжетпейтін сілтеме) // Mathematics of the USSR-Sbornik. – 1990. – V. 66, No.2. – P.461–473.

Dzhumadildaev A.S. Integral and mod p-cohomologies of the lie-algebra W1 // Functional Analysis and its Applications. – 1988. – V. 22, No.3. – P. 226–228.

Dzhumadildaev A.S. On a Levi theorem for lie-algebras of characteristic-p // Russian Mathematical Surveys. – 1986. – V. 41, No.5. – P. 139–140.

Dzhumadildaev A.S. 2-cohomologies of nilpotent subalgebra of Zassenhaus algebra // Izvestiya vysshikh uchebnykh zavedenii Matematika. – 1986. – No.2. – P. 59– 61.

Dzhumadildaev A.S. Central extensions of Zassenhaus algebra and their irreducible representations(қолжетпейтін сілтеме) // Math.USSR Sb., V. 54-1986, p.;457-474.

Dzhumadildaev A.S. Generalized casimir elements(қолжетпейтін сілтеме) // Mathematics of the USSR-Izvestiya. – 1986. – V. 49, No.5. – P. 391–400.

Dzhumadildaev A.S. Central extensions of the zassenhaus algebra and their irreducible representations // Mathematics of the USSR-Sbornik. – 1985. – V.126, No.3. – P. 457–474.

Dzhumadildaev A.S. Simple Lie-algebras with a subalgebra of codimension one(қолжетпейтін сілтеме) // Russian Mathematical Surveys. – 1985. –V. 40, No.1. – P. 215– 216.

Dzhumadildaev A.S. On the cohomology of modular Lie-algebras(қолжетпейтін сілтеме) // Mathematics of the USSR-Sbornik. – 1982. – V. 119, No. 1. – P. 127–143.