Баянғали Әлімжанов

Баянғали Тақанұлы Әлімжанов (16 қазан 1954, Степняк, Ақмола облысы, Қазақ КСР) — ақын, драматург, жазушы, айтыс ақыны, жыршы-жырау, манасшы, кинорежиссер, сценариші, актер, әдебиет пен өнер зерттеушісі,мәдениет қайраткері, сыншы, сатирик,кинодокументалисші және тележүргізуші.Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Негізінен қазақ тілінде, арасында орыс тілінде де жазады.

Діни көзқарасы - мұсылман.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Бейбітшілік пен өркендеу».

Хоббиі - жауынгерлік өнер, бокс, шахмат ойыны, сөзжұмбақтар, судоку, кітап оқу, теледидар көру және т.б.

Сүйіп оқитын әдебиеті - проза, поэзия, драматургия, кино, айтыс, жырлар, дастандар («Манас»).

Әлімжанов Баянғали Тақанұлы 1954 ж. 16 қазанда Ақмола облысы (бұрынғы Көкшетау, Біржан сал ауданы) Степняк қаласында, қарапайым еңбекшілер отбасында дүниеге келген.

Әкесі Әлімжанов Тақан (1921-1996ж) Ұлы Отан соғысының мүгедегі, соғыстың басынан аяғына дейін қатысқан. Анасы Әбішева Бәтима (1918-1988ж.). Екеуі де зейнетке шыққанға дейін кеңшарда жұмыс істеген. Б.Әлімжанов Степняк қаласындағы Абай атындағы орта мектепті 1971ж. бітіріп, 1977ж. ҚазМУ-дың қазақ филология факультетін бітірген. 1987 жылға дейін Алматы қаласында тұрған.

Сәбит Мұқановтың мұражайында ғылыми қызметкер, "Лениншіл жас", "Кітап жаршысы", "Қазақ әдебиеті" газеттерінде тілші, "Қазақфильм" киностудиясында деректі фильмдер мен хроника бөлімінің редакторы, «Балдырған», "Жұлдыз" журналдарында проза, сын бөлімдерінің редакторы болып қызмет еткен.

1987 ж. ата-анасын күту үшін туған ауданының Кеңащы(Ақмола облысы) ауылына жұбайымен (Әлия Бақышқызы Әлімжанова, 1962 т.ж., медицина қызметкері) бірге көшіп келіп, 11 жыл ауылда тұрған. Баянғали облыстық «Көкшетау правдасы» газетінің Еңбекшілдер, Уәлиханов, Щучье аудандары бойынша меншікті тілшісі, Еңбекшілдер аудандық мәдениет бөлімінде төкпе ақын болып жұмыс істеген. Ата-анасы қайтқаннан кейін, 1998 ж. Көкшетау қаласына көшіп, 2001 ж. дейін Шахмет Хұсайынов атындағы облыстық қазақ музыкалық-драма театрында сахна шебері болып қызмет атқарған.

2006-2014 жылдары Паң Нұрмағамбет киностудиясының көркемдік жетекшісі. Қазір зейнеткер. Астана қаласында тұрады.

Балалары:Құралай (1973), Ақмарал (1975), Ақкенже (1980, киноактриса), Нұрлан (1984, әнші, сазгер, киноактер).Немерелері бар.

Баянғали Әлімжановтың 100-ден аса кітіабы, 34 томдық Шығармалар жинағы жарық көрген. Шығармалары 20 тілге аударылған. Қазақ және орыс тілдерінде жазады.

Баянғали Әлімжанов лирикалық, философиялық өлеңдер мен елуге тарта поэма, оқиғалы жырлардың авторы.

Тәксидегі тағдырлар,

Қиянатқа қарсылық,

Ғарыш қазағы - Тоқтар Әубәкіров туралы

Жұмабек батырдың жұлдызы - Ж.Тәшенов туралы

Байғозының жебесі.

Олжабай батырдың өркені

Керей Ер Жәнібектің көңілі мен көк дөнені.

Балуан Шолақ пен Иманжүсіп.

Гүлбанудың биіктігі

Бекет атаның үйі

Марал ишанның аманаты

Өткеннің өнегесі

Молда мен НКВД

Әпшу мен аупартком

Жел сыбырлаған шындық

Қыр астындағы құлын.

Манас пен Мұхтар Әуезов.

Қыз намысы.

Қорасан қарақшының қолмергені.

Смағұл ішкен у.

Әкімнің әкесі.

Мәшһүр Атаның месі.

Мұстафаның мұңы,

Әбілсейіттің көргенділігі.

Қаһарман мен қыз.

Шал мен сағат.

Жусаным, саған жылаймын.

Қазақ қандай дейсің бе? т.б.

Оның өлең-жырлары жеке кітап болып басылған "Ауылдың ақ самалы", "Аңыз бен аспан", тарихи тұлғалар туралы көптеген жинақтарға енген және республикамыздың беделді журналдары "Аманат", "Жұлдыз", "Таң-Шолпан", "Дарабоз", "Жаңа Сарыарқа", "Көкшетау", "Қазақ тарихы", "География" журналдары, "Жидебай" альманағы мен

"Егемен Қазақстан", "Қазақ әдебиеті", "Ана тілі", "Заман Қазақстан", "Айқын", "Жас қазақ үні", "Алматы ақшамы", "Арқа ажары", "Жас Арай" т.б.газеттерінде жарияланған.

Б.Әлімжановтың өлеңдері «Жыр маржаны» атты қазақ поэзиясының 10 томдық антологиясына , «Таксидегі тағдырлар» поэмасы «Қазақтың жүз поэмасы» атты 6 томдық антологияға кірген.

Б.Әлімжанов көптеген ән текстерін жазған. «Ғажайып күй», «Өмірлік менің серігім», «Қазақстан», «Өкпелеме, жаным», « Сен ешқашан өзгерме» және басқа да әндері (муз. Нұрлан Әлімжанов\ бүкіл елімізге әйгілі болды. Б. Әлімжановтың балаларға арналған өлең-жырлары да бар. Әсіресе, әліппе және әліппе –жаңылтпаш өлеңдері кеңінен танымал.

Б.Әлімжановтың шығармалары орыс, ағылшын, испан,француз, араб, қытай, неміс, жапон, түрік, татар,башқұрт, удмурт, өзбек, монғол,ұйғыр, қарақалпақ және қырғыз тілдеріне аударылған.

Баянғали Әлімжанов жиырмадан астам пьесалардың, көптеген шағын сахналық шығармалардың авторы.

Комедиялар — «Құдалық», »Қожанасыр», »Қайран кемпір-шалдар-ай!», »Еркегі бар болғыр», »Қазақы сайлау», » Қаптан шыққан қара қыз»."Суицид алаңынан репортаж", "Нова Лиза", "Балқан байдың айымдары", "Қарыз бен қаспақ", "Әй, әртістер-ай!"

Драмалар—«Жас қазақ», "Ойран"."Біржан салдың шідері" , "Бақытсыз болғың келмесе..."

Трагедиялар - "Батыр Баян"\ Мағжан Жұмабаев поэмасы\, "Дариға қыз"

Балаларға арналған пьеса — «Жолбарыс пен пони», »Алтын ноқта»." Сырғанақ", "Жалмауызды жеңген бала", "Алпамыс батыр мен алып монстр."

Ол Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасын сахнаға лайықтап жазған. Б.Әлімжановтың пьесалары Қазақтың мемлекеттік Ғабит Мүсірепов атындағы академиялық жастар театрында, Ақмола, Павлодар, Семей, Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстық театрларында, Абай (Абай ауданы, ШҚО), Қорғалжын (Ақмола облысы), Ақжайық (БҚО), Аралағаш (СҚО), Дәнеш Рақышев атындағы Жаркент (Алматы облысы) халық театрларында сахналанған. Пьесалардың біразы автордың «Жынды Қаратайдың қасіреті», »Ауылдың ақ самалы» атты кітаптарына енген. Ал, »Қазақы сайлау», «Алаш үні» газетінің бес номеріне жарияланған. «Құдалық», «Сарыарқа» журналына, »Жас қазақ», «Көкшетау» журналына басылған. «Құдалық» спектаклі Ақмола облыстық театрында 1998 жылдан бастап, үздіксіз он жыл бойы үлкен табыспен жүрген (режиссері Мұратбек Оспанов). «Қайран кемпір-шалдар-ай!» Ақмола театрында 2002 жылдан ( реж. М.Оспанов, »Отыз тістен шыққан сөз» деген атпен), Семей театрында 2005 жылдан бері жүріп жатыр (реж.Қуат Сыздықов). Бұлардың бәрі де ең кассалы қойылым болды.

2016 ж. Ғ.Мүсірепов атындағы академиялық жастар театрында "Супер Серкеш" деген атпен "Қаптан шыққан қара қыз" \2016ж.\, Қызылорда облыстық театрында "Ойнайықшы бір, ойлайықшы бір" деген атпен "Суицид алаңынан репортаж" \2018ж.\ комедиялары қойылып, табыспен жүріп жатыр.

Баянғали Әлімжановтың пьесаларын Жанат Хаджиев, Нұрқанат Жақыпбаев, Хұсейін Әмір-Темір, Мұратбек Оспанов, Иманәлі Сапаров, Қуаныш Изенаев,Берікхан Төкенов,Г.Бахтиярова, Сафуан Шәймерденов сынды белгілі режиссерлермен қатар, Қуат Сыздықов, Сымбат Әлішерова, Махаббат Оразалина сияқты жас дарындар сахналаған.

Баянғали Әлімжанов «Қиқыматтың хикаялары» (1982ж), "Қарасай батырдың тұқымының толғауы" ("Жұлдыз" журналы,1983ж.) «Ұя» кітабы (1985ж.), «Қиқыматтың қиссасы» ("Жұлдыз",1989ж.) атты сатиралық повестердің, ауыл өмірі туралы әңгімелердің авторы. Ол әңгімелер республикалық, облыстық газет-журналдарда, "Жынды Қаратайдың қасіреті" кітабында жарияланған. Б.Әлімжанов 1932 жылғы трагедия туралы «Ашаршылық жылғы махаббат» атты киноповестің ("Көкшетау" журналы,2008 ж.), "Жалмауызды жеңген бала" атты ертегі мен балаларға арналған әңгімелердің авторы.

Орыс тілінде жазған " Сказ столетнего степняка" атты романы, "Разрешите жить!", "Аблай хан и его батыры" повестері, "Доброжелательный Аскар", "Мальчик победивший Джалмауз" т.б. ертегілері Мәскеуден, "Художественная литература " баспасынан жарық көрген.\ 2019 ж.\ Осы жылы "Роман-газетаға" \№ 7.\ романы мен повесі жарияланған. «Доброжелательный Аскар» ертегісін «Детская роман –газета» \ Москва, 2019ж. № 9.\ республикалық «Дружные ребята» газеті 6 номерінде жариялаған. \2016 ж. № 24-29.\ Б.Әлімжановтың кітаптары интернетте Литрес, Руслит, КазНЭБ т.б. электрондық кітапханалар жүйесі арқылы кеңінен таралған.

Оның прозасы он алты томдық шығармалар жинағының бес томына жинақталған.\2015-2019ж.ж.\

Б.Әлімжанов 1984–2005 ж. арасында 216 рет айтысқан, республикалық, облыстық деңгейлерде өткен айтулы тойлардың бәрінде дерлік өнер көрсетіп, жиырма екі рет бас жүлдеге ие болған; талай дүркін жүлдегер атанған. Қанжығалы Бөгенбай батырдың 300, Шұбыртпалы Ағыбайдың 190 және 200, ақын Сараның 115, Мағжан Жұмабаевтың 100 және 110, Ілияс Омаровтың 80, Көтібар Бәсенұлының 240, Есет Көтібарұлының 190, Тама Есет батырдың 325 жылдығына арналған айтыстардың,Сырым батырдың 250 жылдығына орай Ташкентте өткізілген Қазақстан - Өзбекстан, « Манас» жырының 1000 жылдығына орай Бішкекте өткізілген Қазақстан – Қырғызстан ақындары айтысының, Семей полигонының жабылуына арналған, «Невада-Семей» қозғалысы аясында өткен Халықаралық акция айтысының жеңімпазы. Оның айтыстары республикалық,облыстық теледидар мен радиодан үздіксіз беріліп,шетелге дейін таралды, газет, журналдарда, көптеген айтыс жинақтарында жарияланды. \"Қазіргі айтыс",1-том. Астана.\ «Алаш пен Манас. Қырық айтыс» деген атпен жеке кітап болып шықты.\Новосибирск, 2004 ж. 400 бет.\. Ғалым, әдебиетшілердің зерттеу обьектісіне айналды.

Ақынның өмірдің түрлі жағдайларында тауып айтқан өткір сөздері, әзіл өлеңдері «Әзіл шуағы» \Көкшетау, 2004ж.\, «Деген екен» \Новосибирск, 2005 ж. 10 000 дана.\ кітаптарына топтастырылып, көптеген республикалық, облыстық, аудандық газет, журналдар көшіріп жариялаған.

Б.Әлімжановтың айтыстары «Қазіргі қазақ айтысы» атты жинаққа, « Қазақ өнерінің антологиясына» кірген. Алтын қорда сақтаулы. Ғаламторда, Ютубта бар.

Б.Әлімжанов «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын», «Ер Тәуке»,« Арқалық батыр», «Жанақ пен Рүстем төре», «Сүйінбай мен Тезек төре», «Бақтыбай мен Тезек төре», «Әсет пен Кемпірбай», «Өзім туралы» \Қасым Аманжолов\ т.б қазақтың ескі жырларын көп жылдардан бері ел ішінде жырлап келеді. Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасын ең алғаш XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап жырлаған. Сонымен қатар өзінің «Байғозының жебесі», «Балуан Шолақ пен Иманжүсіп», «Керей ер Жәнібектің көңілі мен көк дөнені» т.б. толғау, дастандарын жырлайды. 2001 жылы Қызылорда қаласында өткен республикалық «Ғасырлар үні» атты жыраулар конкурсының үшінші, 2003 жылы екінші жүлдегері. 2011 ж. Өскеменде өткен республикалық конкурстың бірінші жүлдегері.

Тарақты Байғозы батырдың 300 жылдық (2005 ж. Қарағанды облысы), Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің 150 жылдық (Павлодар, 2008 ж.) тойына арналған жыршы – жыраулар конкурсының Бас жүлдегері. Баянғали орындаған жыр, дастандар Қазақ радиосы мен телеарналардың Алтын қорына жазылып, сақталуда. Аудио, видео дискілерге шыққан.

Баянғали Әлімжанов қазақтан шыққан бірден-бір манасшы. Манастың мың жылдығына арналған Халықаралық манасшылар \Қырғызстан, Бішкек 1995 ж.\ конкурсына қатысып, арнайы жүлдеге ие болған. Әлем халықтары эпостарының Бірінші дүниежүзілік фестиваліне (Бішкек, 2006 ж), Түркі тілдес елдердің Халықаралық «Қорқыт және Ұлы Дала сазы» фольклорлық- музыкалық өнер фестиваліне (Қызылорда 2006 ж), «Эпикалық мұра – Алтай елдерінің байырғы мәдениеті» атты халықаралық ғылыми–мәдени-творчестволық шараға (Талас, Қырғызстан, 2007 ж.), «Әлем халықтарының эпосы – Жаңғар ұрпақтарының жерінде» атты ІІІ Халықарлық фестивальға (Элиста, Қалмақстан, 2009 ж.), Манасшылардың 1-халықаралық фестиваліне \Телекөпір – Бішкек-Талас-Ош, 2013 ж.\, "Ұлы даланың мәңгілік мирасы - Манас" атты қазақ-қырғыз зиялыларының ІІІ форумына \ Талдықорған, Кербұлақ, 2019ж.\ қатысушы. Мәдени шараларда, түрлі жиындарда көпшіліктің алдында, теле, радиодан Манас жырынан үзінділерді жиі айтады. Баянғали айтқан Манастың тараулары қазақ радиосының Алтын қорына, аудио, видеодискілерге жазылған. Қырғызстанның Композиторлар одағы мен Мәдениет министрлігінің А.Малдыбаев атындағы Халықаралық сыйлығының лауреаты.\1995ж.\ Оған Халықаралық С.Қаралаев қоры тағайындаған "Саяқбай манасшы" медалі \ Бішкек, 2016ж. \, Халықаралық Түркі академиясының "Түркі әлемінің манасшысы" атағы берілген. \ 2019ж.\